Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 790 854273 854079 2026-04-20T18:45:01Z Enkhsaihan2005 64429 854273 wikitext text/x-wiki {{short description|Монголын хамгийн том болон нийслэл хот}} {{Инфобокс суурин | name = Улаанбаатар | official_name = | other_name = | native_name = {{MongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ}}{{efn|''Ulaɣanbaɣatur'' гэж галигладаг. [[Дундад Монгол хэл]]энд {{IPA|mn|ʊlaʁamˈbaʁatʊ̆r|}} гэж дуудагддаг байсан. [[Монгол бичиг]] анхны дуудлагыг хадгалсаар ирсэн.}} | native_name_lang = mn | nickname = УБ, Нийслэл, Хот | settlement_type = [[Нийслэл]] | total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> | translit_lang1 = | translit_lang1_type = | translit_lang1_info = | translit_lang1_type1 = | translit_lang1_info1 = | motto = <!-- images, nickname, motto --> | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 290 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = UB downtown.jpg | caption1 = [[Сүхбаатарын талбай]]тай хотын төв | image2 = Gandantegchinlen Monastery (2024).jpg | caption2 = [[Гандантэгчэнлин хийд]] | image3 = Choijin Lama Temple Museum.jpg | caption3 = [[Чойжин ламын сүм музей|Чойжин Ламын сүм]] | image4 = Ger District.jpg | caption4 = [[Гэр хороолол]] | image5 = Ulaanbaatar, Mongolia (34712540843).jpg | caption5 = [[Угсармал байр|Угсармал]] барилгууд | image6 = Zaisan Memorial in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg | caption6 = [[Зайсан толгой]] | image7 = Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg | caption7 = [[Наадам]] }} | imagesize = 270px | image_caption = | image_flag = File:Flag of Ulaanbaatar, Mongolia.svg | flag_size = 150px | flag_link = Улаанбаатарын далбаа | image_seal = | seal_size = | image_shield = File:Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg | shield_size = | shield_link = Улаанбаатарын сүлд | image_map = {{maplink|frame-width=270|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8|frame-lat=47.90|frame-long=107.05|id=Q23430|title=Ulanbataar}} | image_map1 = Ulan Bator in Mongolia.svg | map_caption1 = | pushpin_map = Монгол#Ази | pushpin_map_caption = [[Монгол]] дахь Улаанбаатарын байршил | pushpin_relief = 1 | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | government_type = [[Зөвлөл-менежерийн засгийн газар|Хурал-Засаг дарга]] | governing_body = [[Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]] | leader_title = [[Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар xотын Захирагч]] | leader_name = [[Хишгээгийн Нямбаатар]] ([[Монгол Ардын Нам|МАН]])<ref>{{cite news |last1=Э |first1=Оюун-Эрдэнэ |title= Kh.Nyambaatar appointed as new Mayor of Ulaanbaatar |url=https://mongolia.gogo.mn/r/wmv8g |agency=gogo.mn |date=2023-10-04}}</ref> | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = Өргөө байгуулагдсан | established_date = 1639 | established_title2 = Одооны газарт төвхнөсөн | established_date2 = 1778 | established_title3 = Монгол Улсын нийслэл | established_date3 = 1912 | established_title3 = Улаанбаатар нэртэй болсон | established_date3 = 1924 | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 4704 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = 1816 | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = 2021 | population_footnotes = | population_note = | population_total = 1,672,627<ref name="1212.mn">{{cite web |url=https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Ulaanbaatar_XAOCT_Negdsen_dun.pdf&ln=Mn |script-title=mn:Хүн ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллого - Нийслэлийн нэгсэн дүн |language=mn |publisher=1212.mn |access-date=2026-04-19}}</ref> | population_density_km2 = 311 | population_density_sq_mi = 807 | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=ДОТООДЫН НИЙТ БҮТЭЭГДЭХҮҮН, бүс, аймаг, нийслэлээр|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408140558/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-date=2024-04-08|access-date=2023-12-06|publisher=Статистикийн мэдээллийн нэгдсэн сан|website=www.1212.mn|url-status=dead}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Төгрөг|₮]]45,047 тэрбум<br />[[америк доллар|$]]13.2 тэрбум (2023) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = ₮27,455,175<br />$8,049 (2023) | blank_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2018) | blank_info_sec1 = 0.810<ref>{{cite web |last1=Sub-national HDI |title=Area Database – Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/MNG/?levels=1%2B4&interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0&years=2018 |website=hdi.globaldatalab.org |language=en}}</ref> – <span style="color:#090;">маш өндөр</span> | timezone = [[Улаанбаатарын цаг|ULAT]] | utc_offset = +08:00 | coordinates = {{coord|47|55|19|N|106|54|55|E|region:MN|display=it}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = 1350 | elevation_ft = 4429 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 210 xxx | area_code = +976 (0)11 | blank1_name_sec1 = Улсын бүртгэлийн дугаар | blank1_info_sec1 = УБ, УН | blank2_name_sec1 = [[ISO 3166-2]] | blank2_info_sec1 = MN-1 | blank3_name_sec1 = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank3_info_sec1 = [[BSk]] | website = {{URL|http://www.ulaanbaatar.mn/}} }} '''Улаанбаатар'''{{efn|{{langx|mn-mong|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|Ulaɣanbaɣatur}}, {{IPA|mn|ʊ.ɮaːŋ.paː.tʰər|pron|Mn-Ulaanbaatar.oga}}}} нь [[Монгол]]ын [[нийслэл]] бөгөөд [[Монголын хотын жагсаалт|хамгийн их хүн амтай]] хот юм. 1.67 сая хүн амтай бөгөөд жилийн дундаж температураар дэлхийн хамгийн хүйтэн нийслэл хот.<ref>{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/the-coldest-capital-cities-in-the-world.html|title=The Coldest Capital Cities In The World|last=Сэн Наг|first=Ойшимая|publisher=WorldAtlas|date=2021-01-21|access-date=2026-04-19}}</ref> Монголын хойд төв хэсэгт, [[Туул гол]]ын хөндийд, далайн түвшнээс дээш 1300 метр өндөрт байрладаг. 1639 онд нүүдэлчин Буддын шашны сүм хийдийн төв болж байгуулагдсан бөгөөд байршлаа 29 удаа сольж, 1778 онд орчин үеийн байршилдаа бүрмөсөн суурьшжээ. Улаанбаатар хот Монгол Улсын төв хэсэгт хуучнаар Алтан тэвшийн хөндий, өнөөгийнхөөр [[Туул гол|Туул]]-[[Сэлбэ|Сэлбийн]] гол бэлчир хөндийд, далайн түвшнээс дээш 1300-1350 метр өндөрт [[Богд хан уул|Богд хан]], [[Сонгино хайрхан уул|Сонгино хайрхан]], [[Чингэлтэй]] уул, [[Баянзүрх уул|Баянзүрх]] дөрвөн уулаар хүрээлэгдэн орших ба 4,704.4 км² нутаг дэвсгэртэй. 2021 оны эцсээр 1,649,172 хүн оршин сууж байна. Засаг захиргааны хувьд 9 [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүрэг]], 204 [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|хороонд]] хуваагддаг. 1639 онд [[Бүрд сум|Ширээт цагаан нуур]]т [[Өндөр гэгээн]]ийг залж орд өргөө боссоноор Улаанбаатар хотын өмнөх суурин байгуулагджээ. 1778 он хүртэл олон газар нүүдэллэж байгаад одоогийн байрлалдаа тогтсон. Өмнө нь [[Буддын шашин|шашин]], худалдааны төв байсан бол [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|1912 оноос улсын]] нийслэл болж<ref>{{cite web | url=https://ikon.mn/n/24gm | title=Их Хүрээг Монгол Улсын нийслэлээр тунхагласны 109 жилийн ой тохиож байна | website=ikon.mn | date=2021-02-08 | access-date=2024-06-17}}</ref>, [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|XX зуун]]д [[барилга]]жиж, [[аж үйлдвэр]] хөгжин, XXI зуунд их хотын төрх бүрдэж байна. Улаанбаатар [[Монгол Улс]]ын [[Монгол Улсын улс төр|улс төр]], [[Монголын эдийн засаг|эдийн засаг]], соёл, [[Шинжлэх ухаан ба технологи Монголд|технологи]]йн төв юм. == Нэр == 1639 онд [[Бүрд сум|Ширээт нуур]]ын газар [[Занабазар]]ыг шашны тэргүүнд өргөмжилж орд өргөө барьсан нь өргөжсөөр Улаанбаатар болжээ. Түүхэндээ хэдэн нэрийг үдсэн. 1639 оноос '''Өргөө''' ({{юникодмонгол|ᠥᠷᠭᠦᠭᠡ|v}}), 1651 оноос '''Номын хүрээ''' ({{юникодмонгол|ᠨᠣᠮ {{zwj}}ᠤᠨ ᠬᠦᠷᠢᠶᠡᠨ|v|style=max-height:1.5em;word-wrap:normal}}), 1706 оноос '''Их хүрээ''' ({{юникодмонгол|ᠶᠡᠬᠡ ᠬᠦᠷᠢᠶᠡᠨ|v|style=max-height:1.5em;word-wrap:normal}}), 1911 оноос '''Нийслэл хүрээ''' ({{юникодмонгол|ᠨᠡᠶᠢᠰᠯᠡᠯ ᠬᠦᠷᠢᠶᠡᠨ|v|style=max-height:2.3em;word-wrap:normal}}) хэмээж байгаад 1924 оноос хойш '''Улаанбаатар''' ({{юникодмонгол|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}}) гэв.<ref>{{Cite web |url=http://www.ulaanbaatar.mn/content/show/20 |title=МОНГОЛ УЛСЫН НИЙСЛЭЛ УЛААНБААТАР ХОТЫН ТҮҮХ |access-date=2013-12-15 |archive-date=2014-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140702004228/http://ulaanbaatar.mn/content/show/20 |url-status=dead }}</ref> XX зууны эхэнд Улаанбаатар хотыг ''Богдын хүрээ'', ''Да хүрээ'', ''Хүрээ'' ({{юникодмонгол|ᠬᠦᠷᠢᠶᠡᠨ|v}}) гэхэд ойлгодог байсан. Одоо үед хотын нэрийг ''УБ'', ''Нийслэл'', ''Хот'' гэж товчлон ярихад тодорхой танина. [[Өрнө дахин]] дахь орнууд, түүний дотор оросууд 1924 он хүртэл Улаанбаатар хотыг Урга (''Urga'') (Өргөө гэсэн үгнээс) гэж нэрлэж байсан. 1925 оноос хойш Оросоор Улан-Батор (''Ulan Bator'') гэж нэрлэх болсон. Англи хэлэнд Ulan-Bator гэсэн хэлбэр түгээмэл хэрэглэгддэг байсан ч орчин цагт ''Ulaanbaatar'' гэсэн хэлбэр түгээмэл болж байна. == Түүх == === Урьд үе === [[Монголын нууц товчоо]]нд тэмдэглэснээр «12-р зууны хоёрдугаар хагаст [[Хэрэйд]] аймгийн удирдагч [[Ван хан]]ы өргөө нь Туулын хар шугуй гэдэг газар байв» гэж тэмдэглэсэн нь одоогийн Улаанбаатар хот оршиж буй хөндийг гэж судлаачид таамагладаг. [[Их Монгол Улс]]ын анхны нийслэл [[Хархорум]] хот нь Орхон голын хөндийд цогцолсон ба [[Юань Улс]] нуран унасны дараа [[Мин улс]]ын довтолгоонд хоёр удаа галдан шатаагдсан. Түүнээс хойш [[монголчууд]] нэгдмэл байдалгүй болоод нүүдлийн иргэншилд бүрэн шилжиж, хот байгуулах завдалгүй дотоод, гадаадад тэмцэлдэн байлдацгааж байснаас үүдэн, амарлингуй байдлыг дэлгэрүүлэхээр 16-р зуунаас [[шарын шашин]]д сүсэглэснээр Монголд сүм хийдүүд баригдаж эхэлсэн юм. Ингэснээр Монголчуудын хот, хүрээ цогцлоох идэвх сэргэж, анхлан [[Абтай сайн хан]] Хар Хорум хотын бууринд [[Эрдэнэ зуу хийд]]ийг босгожээ. [[Түшээт хан Гомбодорж]]ийн хүү [[Занабазар]]ыг анхны [[Жавзандамба хутагт|Богд Жавзандамба]] хутагтаар өргөмжлөн 1639 онд өнөөгийн [[Өвөрхангай]] аймгийн Бүрд сумын нутагт орших Их Монгол уулын өвөр, Бага Монгол уулын ар бэлийн [[Ширээт цагаан нуур|Ширээт цагаан нуурын]] хөвөөнд байгуулсан хожмоо “Шар бүсийн хот” хэмээн нэрлэгдэх болсон Өргөө нь өнөөгийн Улаанбаатарын үүслийн үндэс болсон. Өргөө нь 1639-1778 онд [[Орхон гол|Орхон]], [[Тамир гол|Тамир]], [[Туул гол|Туул]] голуудын хөндий дагуу 28 удаа нүүдэллэсний эцэст 1778 онд одоогийн байгаа газар суурьшиж ''Их хүрээ'' нэртэй болжээ. Ингэж нүүлгэхдээ ''[[Эрдэнэ зуу]]'' хийдийн доторх мөнхийн галтай Баруун өргөөг нүүлгэн гаргаж Занабазарын өргөөтэй нэгдүүлж Ширээ цагаан нууранд аваачжээ. Баруун өргөө нь төрийн гал голомтын бэлгэдэл өргөө байжээ. Ингэж төр, шашны гол үнэт зүйлсийг нэгдүүлсэнээр нийслэл үүссэн гэж үздэг. [[Зураг:Oerguge,ulaganbagatur.png|120px|thumb|right|''Өргүгэ<br />Йэхэ хүрйи-э<br />Нэйислэл хүрйи-э<br />Улаганбагатур'']] 1756 онд анхны шашны сургууль болох "Цаниг" байгуулагдсан бөгөөд 1786 оноос манж амбанд [[Сэцэн хан]], [[Түшээт хан]] хоёр аймгийг хариуцуулах болсон зэрэг олон шалтгаанаас Их хүрээ суурьших шаардлагатай болжээ. 1780-1870 оны хооронд 70 гаруй суурин сүм, дуган, ялангуяа өнөөгийн [[Гандантэгчэнлин хийд]] 1809 онд, Дамбадаржаалин хийд зэрэг баригджээ. 1861 онд [[Оросын Хаант Улс|Оросын]] консулын газар байгуулагджээ. Хүрээний хүн ам нэмэгдсээр 1910 онд 50 мянга гаруй болжээ<ref>Ориго.мн сайтын мэдээлэл: {{Webarchiv|url=http://origo.mn/24tsag/2006/01/10/1718 |wayback=20081101053456 |text=Өргөө-Улаанбаатар хот |archiv-bot=2023-10-06 18:15:30 InternetArchiveBot }}</ref>. === Орчин үе === 1911 оны 12 дугаар сард [[Богд хаан|Богд Хаант]] Монгол Улс тунхаглагдаж, '''Нийслэл хүрээ''' нэртэй болсон. 1919 онд [[Сю Шүжан]]ээр толгойлуулсан Хятад цэрэгт хот эзлэгдсэн ба 1921 оны 2-р сард [[Барон Унгерн]]ээр толгойлуулсан цагаан цэргүүд Хятад цэргээс хүрээг чөлөөлж, Богдыг дахин хаан ширээнд залсан бол 3-р сард Хиагт хотыг чөлөөлсөн Монгол-[[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]]ийн цэргүүд цагаантнуудыг 6-р сард цохин дутаалгаснаас хойш нийслэл нь гадаадын цэргийн түрэмгийллээс чөлөөлөгдсөн. 1924 оны Монгол Улсын анхны Үндсэн хуулиар Улаанбаатар нэртэй болсон байна. Социализмын үед болон голдуу [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы дараа [[ЗХУ]]-ын тэтгэлэгтэйгээр хуучны гэр хороолол нь аажмаар байр орон сууцаар солигдож эхэлсэн. [[Наушки]]-Улаанбаатар-[[Замын-Үүд сум|Замын-Үүд]]ийн чиглэлийн замууд 1949, 1956 онуудад баригдсанаар өрнө, дорнотой төмөр замаар холбогдсон бөгөөд кинотеатр, жүжгийн театр, музей зэрэг олноор баригджээ. Харин нөгөө талаас 1930-аад оны сүүлчийн [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)|хэлмэгдүүлэлтийн дараа]] социализмын өмнөх үеийн сүм, хийдүүд устгагдсан байна. [[File:Jugder 001.jpg|thumb|center|600px|1913 онд Өргөөгийн дүр зураг]] === Нэн орчин үе === [[1989 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|1990 оны ардчилсан нийгэм, зах зээлийн эдийн засгийн төлөөх тэмцэл]] Улаанбаатарт өрнөжээ. Энэ тэмцлийн үр дүнд дэлхийд нээлттэй болсон явдлаас Улаанбаатар хот шинэ хөгжлийн үеэ эхлүүлжээ. Хөгжил, төвлөрөлийг дагаж нийслэлд хүн амын хэт төвлөрөл гаарч, сүүлийн 15 жилд хоёр дахин өсчээ. Өнөөдөр нийслэлд хүн ам ихэссэнээс гэр хороолол хүрээгээ улам тэлсээр байна. Мөн нийт Монгол улсын хүн амын 40% энд байгаагаас үүдэн олон нийгмийн, байгалийн, тээврийн бэрхшээлүүдтэй тулгарч байна. Сүүлийн жилүүдэд шинэ барилга олноор баригдаж байгаа бөгөөд орон сууцны үнэ маш их өсөж байгаа. Улаанбаатар хотын ирээдүйн төлөвлөлт нь Монгол улсын шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв болон хөгжих хэтийн хандлагатай байна. == Газар зүй == Улаанбаатар хот нь [[Хэнтийн нуруу]]ны урд үзүүр болох [[Баянзүрх уул|Баянзүрх]], [[Богд хан уул|Богд хан]], [[Сонгино хайрхан уул|Сонгино хайрхан]], [[Чингэлтэй|Чингэлтэй хайрхан]] уулсаар зүүн, урд, баруун, хойд талаараа тус тус хүрээлэгдсэн бөгөөд [[Туул гол|Туул]], [[Сэлбэ]] голуудын бэлчир хөндийд байрладаг. Дунджаар далайн түвшнээс дээш 1351 м өндөрт оршдог. Нийт 4,704.4 км² нутагтай. === Уур амьсгал === Улаанбаатар нь маш өндөр газарт, харьцангуй өндөр өргөрөгт, ямар ч эргээс хэдэн зуун километр зайтай оршдог зэрэг шалтгаанаас болж дэлхийн хамгийн хүйтэн нийслэлд тооцогддог. Жилийн дундаж температур нь -1.3&nbsp;°C. Богино, дулаан зунтай бөгөөд урт, маш хүйтэн, хуурай өвөлтэй.<!-- Шинэчлэх хэрэгтэй--> Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 242.7 мм, дундаж чийгшилт нь 69%. Улаанбаатар хотын [[хавар|хаврын улирал]] нь 5 сарын дунд хүртэл үргэлжлэх бөгөөд дунджаар 5°С, дулаахан өдрүүдтэйгээс гадна сэрүүхэн ч өдрүүдтэй. Мөн гэнэт цасан шуурга ч тавьдаг. Харин зуны улирал нь дунджаар 30°С дулаан, [[бороо]]той, зарим тохиолдолд гэнэтийн [[мөндөр]] ордог. Намрын улиралд нарлаг налгар өдрүүд удаанаар үргэлжилдэг бөгөөд дундаж дулаан нь 7°С. Моддын навчис шарлаж, аажмаар хүйтрэн [[цас]] аажмаар орж хэлдэг. Улаанбаатар хотод ихэвчлэн маш хүйтэн өвөл болдог. Дундаж температур нь -25°С хүрдэг. Хэдийгээр өвөлдөө их хүйтэн байх ч үүл багатай нарлаг өдрүүдтэй үе олон байна. {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Улаанбаатар, өндөр {{convert|1303|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1869–одоо) | metric first = yes | single line = yes | collapsed = | Jan record high C = 0.0 | Feb record high C = 11.3 | Mar record high C = 18.9 | Apr record high C = 28.7 | May record high C = 33.5 | Jun record high C = 38.3 | Jul record high C = 39.0 | Aug record high C = 36.7 | Sep record high C = 31.7 | Oct record high C = 22.5 | Nov record high C = 13.0 | Dec record high C = 6.1 | year record high C = |Jan avg record high C = -7.5 |Feb avg record high C = 2.6 |Mar avg record high C = 9.0 |Apr avg record high C = 15.7 |May avg record high C = 27.5 |Jun avg record high C = 31.1 |Jul avg record high C = 32.8 |Aug avg record high C = 30.9 |Sep avg record high C = 24.5 |Oct avg record high C = 18.6 |Nov avg record high C = 6.5 |Dec avg record high C = 0.3 |year avg record high C = 33.8 | Jan high C = -15.5 | Feb high C = -9.4 | Mar high C = -0.2 | Apr high C = 10.4 | May high C = 17.8 | Jun high C = 23.1 | Jul high C = 25.2 | Aug high C = 23.0 | Sep high C = 17.2 | Oct high C = 7.7 | Nov high C = -4.8 | Dec high C = -13.7 | year high C = 6.7 | Jan mean C = -21.3 | Feb mean C = -16.2 | Mar mean C = -6.7 | Apr mean C = 3.0 | May mean C = 10.2 | Jun mean C = 16.6 | Jul mean C = 19.0 | Aug mean C = 16.6 | Sep mean C = 10.0 | Oct mean C = 0.9 | Nov mean C = -10.6 | Dec mean C = -19.0 | year mean C = 0.2 | Jan low C = -25.6 | Feb low C = -21.7 | Mar low C = -12.6 | Apr low C = -3.3 | May low C = 3.5 | Jun low C = 10.3 | Jul low C = 13.5 | Aug low C = 11.1 | Sep low C = 4.1 | Oct low C = -4.5 | Nov low C = -15.1 | Dec low C = -22.9 | year low C = -5.3 |Jan avg record low C = -37.1 |Feb avg record low C = -30.5 |Mar avg record low C = -25.1 |Apr avg record low C = -17.3 |May avg record low C = -8.4 |Jun avg record low C = 3.0 |Jul avg record low C = 5.1 |Aug avg record low C = 1.9 |Sep avg record low C = -6.8 |Oct avg record low C = -19.6 |Nov avg record low C = -27.3 |Dec avg record low C = -33.1 |year avg record low C = -38.7 | Jan record low C = -43.9 | Feb record low C = -42.2 | Mar record low C = -37.2 | Apr record low C = -26.1 | May record low C = -16.1 | Jun record low C = -3.9 | Jul record low C = -0.2 | Aug record low C = -2.8 | Sep record low C = -13.4 | Oct record low C = -20.0 | Nov record low C = -35.0 | Dec record low C = -42.2 | year record low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 2.1 | Feb precipitation mm = 2.8 | Mar precipitation mm = 4.6 | Apr precipitation mm = 8.4 | May precipitation mm = 21.7 | Jun precipitation mm = 47.2 | Jul precipitation mm = 74.5 | Aug precipitation mm = 65.4 | Sep precipitation mm = 27.9 | Oct precipitation mm = 8.6 | Nov precipitation mm = 6.3 | Dec precipitation mm = 3.5 | year precipitation mm = | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days =1.3 | Feb precipitation days =1.6 | Mar precipitation days =1.8 | Apr precipitation days =2.5 | May precipitation days =3.7 | Jun precipitation days =6.7 | Jul precipitation days =9.9 | Aug precipitation days =8.8 | Sep precipitation days =4.9 | Oct precipitation days =2.1 | Nov precipitation days =2.8 | Dec precipitation days =1.7 | year precipitation days = | Jan rain days = 0 | Feb rain days = 0 | Mar rain days = 0.3 | Apr rain days = 3 | May rain days = 8 | Jun rain days = 14 | Jul rain days = 17 | Aug rain days = 15 | Sep rain days = 9 | Oct rain days = 2 | Nov rain days = 0.1 | Dec rain days = 0 | year rain days = 68 | Jan snow days = 10 | Feb snow days = 7 | Mar snow days = 7 | Apr snow days = 6 | May snow days = 4 | Jun snow days = 0.1 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 2 | Oct snow days = 6 | Nov snow days = 9 | Dec snow days = 11 | year snow days = 62 | Jan humidity = 74.7 | Feb humidity = 69.5 | Mar humidity = 57.6 | Apr humidity = 44.2 | May humidity = 42.7 | Jun humidity = 50.1 | Jul humidity = 58.2 | Aug humidity = 60.8 | Sep humidity = 56.1 | Oct humidity = 56.9 | Nov humidity = 68.3 | Dec humidity = 75.1 | year humidity = 62 <!-- Dubious dew point values | Jan dew point C =-24.4 | Feb dew point C =-18.0 | Mar dew point C =-5.4 | Apr dew point C =6.0 | May dew point C =14.7 | Jun dew point C =21.1 | Jul dew point C =22.9 | Aug dew point C =19.6 | Sep dew point C =12.1 | Oct dew point C =1.4 | Nov dew point C =-11.6 | Dec dew point C =-21.8 --> | Jan sun = 164.2 | Feb sun = 203.5 | Mar sun = 257.4 | Apr sun = 265.3 | May sun = 297.9 | Jun sun = 282.3 | Jul sun = 278.3 | Aug sun = 265.2 | Sep sun = 249.5 | Oct sun = 227.6 | Nov sun = 175.4 | Dec sun = 137.7 | year sun = | source 1 = Pogoda.ru.net<ref name=pogoda> {{cite web|url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4/44292.htm|script-title=ru:КЛИМАТ УЛАН-БАТОРА|publisher=Pogoda.ru.net|language=ru|access-date=2026-04-19}}</ref> | source 2 = [[NOAA]](чийгшэл-нар 1991-2020)<ref name="WMOCLINO">{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20210717012832/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv | archive-date = 2021-07-17 | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |format=CSV |archive-format=CSV | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Ulaanbaatar | publisher = [[NCEI|Байгаль орчны мэдээллийн үндэсний төвүүд]] | access-date = 2026-04-19}}</ref> }} {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = | collapsed = | location = [[Буянт-Ухаа олон улсын нисэх буудал|Буянт-Ухаа олон улсын нисэх буудлын]] цаг уурын станц (WMO танигч: 44291) (1991-2020 оны хооронд) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan dew point C = -24.7 | Feb dew point C = -20.9 | Mar dew point C = -14.5 | Apr dew point C = -9.6 | May dew point C = -3.8 | Jun dew point C = 4.5 | Jul dew point C = 9.4 | Aug dew point C = 7.9 | Sep dew point C = 0.5 | Oct dew point C = -7.6 | Nov dew point C = -15.7 | Dec dew point C = -22.6 | source = [https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv]<ref>{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |title = Climate & Weather Averages at Ulan-Bator weather station |publisher = NOAA |access-date = 2026-04-19}}</ref> }} == Засаг захиргаа == {{гол|Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал|Улаанбаатар хотын захирагч}} [[Файл:Ulaanbaatar duureg, mn.png|thumb|Газрын зураг]] [[Файл:Ulan Bator 16.JPG|thumb|[[Сүхбаатарын талбай]]]] Хотын удирдлагын тогтолцоо нь хотын нийт иргэдээс 4 жил тутамд сонгогддог [[Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]], уг хурлаас нэр дэвшүүлж [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] 4 жилийн хугацаатай томилдог [[Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар xотын Захирагч]] буюу хотын даргаас бүрдэнэ. Хотын дарга нь Улаанбаатар хотын нутаг дэвсгэрт Монгол Улсын хууль, УИХ-ын тогтоол,[[Монгол Улсын Засгийн Газар]], Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын шийдвэрийг хэрэгжүүлж ажилладаг. ===Нийслэлийн дүүргүүд=== {{гол|Улаанбаатарын дүүргүүд}} Дүүрэг нь нийслэлийн засаг захиргааны нэгж юм. Нийслэл [[Баянзүрх]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол]], [[Сонгинохайрхан]], [[Чингэлтэй]], [[Сүхбаатар (дүүрэг)|Сүхбаатар]], [[Хан-Уул]], [[Налайх]], [[Багануур]], [[Багахангай]] гэсэн 9 дүүрэгт хуваагддаг. [[Налайх]], [[Багануур]], [[Багахангай]] гэсэн 3 дүүрэг нь хотын төвөөс алслагдсан байдаг. Дүүрэг нь [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|хороодод]] хуваагдана. Дүүрэг нь дангаараа эсвэл нийлж Улсын Их Хурлын сонгуульд тойрог болдог. {| class="wikitable sortable" |+ Улаанбаатар хотын дүүргүүд<ref name="statis">Улаанбаатар хотын статистикийн газар, {{Webarchiv|url=http://www.statis.ub.gov.mn/Download/tan/2007/stat2701.pdf |wayback=20070319185103 |text=stat2701.pdf |archiv-bot=2023-09-26 19:46:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://statis.ub.gov.mn/Download/Research/pop2006.01.01.pdf |wayback=20070222085701 |text=pop2006.01.01.pdf |archiv-bot=2023-09-26 19:46:17 InternetArchiveBot }}</ref> |- ! Дүүрэг ! [[Хороо]]д ! Хүн ам<br>01.01.2006 ! Хүн амын<br>өсөлт<br>(%) ! Хүн ам<br>01.01.2007 ! Хүн амын<br>өсөлт<br>(%) ! Хүн ам<br>01.01.2008 ! Газар нутаг<br> km² ! Нягтшил<br>/km² |- | [[Багануур]] | 5 | 25,261 | 1.9 | 25,731 | 0.9 | 25,969 | 620.2 | 41.9 |- | [[Багахангай]] | 2 | 3,776 | 1.4 | 3,827 | 1.0 | 3,864 | 140.0 | 27.6 |- | [[Баянгол]] | 34 | 160,479 | 0.2 | 160,818 | 2.7 | 165,159 | 29.5 | 5,598.6 |- | [[Баянзүрх]] | 43 | 196,132 | 7.9 | 211,614 | 4.7 | 221,565 | 1,244.1 | 178.1 |- | [[Налайх]] | 8 | 26,529 | 2.9 | 27,297 | 3.1 | 28,152 | 687.6 | 40.9 |- | [[Сонгинохайрхан]] | 43 | 204,587 | 3.2 | 211,056 | 4.4 | 220,295 | 1,200.6 | 183.5 |- | [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]] | 20 | 117,233 | 5.0 | 123,041 | 5.2 | 129,486 | 208.4 | 621.3 |- | [[Хан-Уул]] | 25 | 87,912 | 3.4 | 90,925 | 4.1 | 94,670 | 484.7 | 195.3 |- | [[Чингэлтэй]] | 24 | 130,501 | 1.8 | 132,883 | 2.4 | 136,014 | 89.3 | 1,523.1 |- | '''Нийт''' | '''204''' | '''952,410''' | '''3.7''' | '''987,192''' | '''3.8''' | '''1,025,174''' | '''4,704.4''' | '''217.9''' |} [[Файл:Chinggis Khaan Hotel.jpg|thumb|Чингис зочид буудал]] == Хүн ам зүй == Улаанбаатар хотын хүн ам нь 2014 оны байдлаар<ref>http://ubstat.mn/StatTable=20</ref> 1,324,000 бөгөөд нягтшил нь квадрат километр тутамд 300 хүн. Нийт хотын хүн амын 67%-ийг 35-аас доош насны залуучууд эзэлдэг бөгөөд үүнээс 30% нь 16-аас доош насны хүүхдүүд байна. {| class="wikitable sortable" |+ Хүн амын тоо<ref>{{Webarchiv|url=http://ubstat.mn/StatTable=11 |wayback=20190325101322 |text=ubstat.mn: |archiv-bot=2024-08-04 03:20:55 InternetArchiveBot }} ''ХҮН АМЫН ТОО, ХҮЙСЭЭР, ОНЫ ЭХЭНД, МЯНГАН ХҮН''; хандсан 2019-3-25</ref> |- ! Он !! Бүгд <br> (мянган хүн) !! Улсын дүнд <br> эзлэх хувь |- |'''1926''' || 1.5 || 0.22 |- |'''1930''' || {{Increase}}10.5 || 1.44 |- |'''1940''' || {{Increase}}24.2 || 3.28 |- |'''1950''' || {{Increase}}95.8 || 12.62 |- |'''1960''' || {{Increase}}145.8 || 15.56 |- |'''1970''' || {{Increase}}280.5 || 22.80 |- |'''1980''' || {{Increase}}418.7 || 25.54 |- |'''1990''' || {{Increase}}560.6 || 26.71 |- |'''2000''' || {{Increase}}760.1 || 32.02 |- |'''2010''' || {{Increase}}1112.3 || 40.66 |- |'''2011''' || {{Increase}}1151.5 || 41.41 |- |'''2012''' || {{Increase}}1287.1 || 45.78 |- |'''2013''' || {{Increase}}1318.1 || 45.96 |- |'''2014''' || {{Increase}}1372.0 || 46.82 |- |'''2015''' || {{Decrease}}1363.0 || 45.50 |- |'''2016''' || {{Increase}}1396.3 || 45.66 |- |'''2017''' || {{Increase}}1440.4 || 46.2 |- |'''2018''' || {{Increase}}1463.0 || 46.03 |} === Угсаатны бүрэлдэхүүн === ; [[Монгол үндэстэн]]-98.3% * [[Халх]]-90.8% * [[Ойрад]]-5.66% * [[Буриад]]-1.11% * [[Дарьганга]]-0.55% * [[Дархад]]-0.16% * [[Барга]]-0.04% ; [[Түрэг угсаатан]]-0.83% * [[Казахууд]]-0.72% * [[Хотон (ястан)|Хотон]]-0.11% == Тээвэр == === Олон улсын === Улаанбаатарт хотын баруун өмнөд хэсэгт, 18 км зайд орших [[Чингис хаан олон улсын нисэх буудал]] байрладаг. Энэ нисэх буудлаас үндэсний тээвэрлэгч МИАТ төрийн өмчит компани [[Токио]], [[Сөүл]], [[Берлин]], [[Москва]], [[Эрхүү]], [[Бээжин]], [[Хонконг]] хотууд руу нислэг үйлддэг. Мөн гадаадтай Монголын төмөр замаар [[Транс-Сибирийн төмөр зам]], [[Хятадын төмөр зам]]ын сүлжээтэй Москва, Бээжинтэй холбогддог. === Хот дотор === Улаанбаатар хотын доторхи тээврийн үйлчилгээг Нийслэлийн Нийтийн тээврийн газар удирдан зохион байгуулдаг ба нийтийн тээврийн үйлчилгээ нь Үндсэн, Туслах, Буухиа, Хот орчмын, Такси гэсэн ангиллаар зохион байгуулагддаг. Үйлчилгээнд [[троллейбус]], [[автобус]], [[Улаанбаатар рэйлбус|рэйлбус]], [[микробус]], [[такси]], [[дуобус]] зэрэг үйлчилдэг. Хотын тээврийн нэгэн онцлог нь хувийн машинтай иргэд хувиараа такси маягаар үйлчилэх явдал элбэг бөгөөд энэ нь бусад өөр улсын нийслэлд бараг ажиглагддаггүй онцлог үзэгдэл юм. ==Холбоо шуудан== [[Файл:Central Post Office (Ulaanbaatar).jpg|thumb|Төв шуудангийн үйлчилгээ]] Улаанбаатар хотод анх 1919 онд телеграф холбоо байгуулагдаж олон улсын телеграфын сүлжээнд орсон тэрнээс өмнө энгийн цаасан хэлбрийн шуудан холбоо ажиллаж байв. 1924 онд Монголын Цахилгаан Холбооны газар үүсэн байгуулагдаж бүх шуудан харилцааг удирдаж нэгтгэсэн байна. 1995 онд анхны интернэт харилцааны Датаком ХХК-ий үйлчилгээгээр иргэдийн интернэт харилцааны эхлэл тавигдсан юм. Одоогоор Улаанбаатарт Монголын Цахилгаан ХК шугамын холбооны үйлчилгээг ба үүрэн утасны үйлчилгээг, Монгол Шуудан компани энгийн шуудангийн үйлчилгээг, 80 гаруй интернэт холболтын компаниуд, 4 үүрэн утасны хувийн компаниуд тус тус шуудан холбоо харилцааны үйлчилгээг хариуцаж байна. 2016 оны дундаас Улаанбаатарт 4G [[LTE Сүлжээ|LTE]] гар утасны холбоо нэвтэрсэн нь хотын иргэдийг дэлхийн аль ч өндөр хөгжилтэй хотын адилаар өндөр хурдны интернэтээр хөдөлгөөнт байдлаар харилцах боломжийг олгосон байна. == Шинжлэх ухаан технологи == {{гол|Шинжлэх ухаан ба технологи Монголд}} Орчин үед хувийн компаниуд ба их сургуулиуд Улаанбаатарт өөрсдийн ба гадны дэмжлэгтэй судалгаа туршилтуудыг эрчимтэй хөгжүүлж импортыг орлох бүтээгдхүүн үйлдвэрллийг эрчимтэй хөгжүүлж байна. Нарны зайн шинэ технологийн үйлдвэр, цахилгаан станцын системийн удирдлагыг дотооддоо бүрэн бүтээх ажилууд 2011-2013 онуудад хувийн компаниудын оролцоотойгоор амжилттай хийгдэж Монголын шинжлэх ухаан технологийн хөгжлийг дэлхийн түвшинд ойртуулсан алхмууд хийгдэж байна. Улаанбаатар дахь 100 орчим их дээд сургуулиуд нь судалгаа шинжилгээг хөгжүүлэх нийгэм эдийн засгийн дэвшлийг хангах гол түшиц болж төсөл хөгжүүлэлтийн ажилууд хийгдэж байна. 2013 оноос имбэдэд системийн үйлдвэрллийн эхний суурь Улаанбаатар дахь мэдээллийн технологийн салбарт тавигдлаа. 2016 оноос 4G гар утасны холболт Улаанбаатарт нээгдэснээс хойш технологийн шинэ дэвшил хотын оршин суугчидын мэдээлэл түргэн шуурхай авах боломж эрс сайжирч гар утсаараа телевиз үзэх зэрэг шинэ үйлчилгээ ба бусад техноллогийн инновацыг хотын орчинд бүрдүүлж байна. == Соёл урлаг == {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |[[Файл:National Art Gallery of Mongolia.jpg|center|x120px]] |[[Файл:Mongolian State Academic Theatre of Opera and Ballet.jpg|center|x120px]] |[[Файл:Ulaanbaatar book fair 2019.jpg|center|x120px]] |[[Файл:State Academic Drama Theater.jpg|center|x120px]] |- |Монголын Үндэсний төв галерей |Дуурийн театр |Улаанбаатрын номын баяраар |Драмын Эрдмийн театр |} Улаанбаатар хотод соёл урлагийн шинэ хандлагууд үндэсний уламжлалын нөлөөгөөр [[Европ]]ын соёл урлагтай өвөрмөцөөр хослон хөгжиж байна. [[Дуу хөгжим]], [[драм]], [[балет]]ийн олон арван жилийн өвөрмөц хосолсон хөгжил ба үндэсний гар урлалын олон зуун жилийн ур ухааны баялаг өв сан энэ хотод төвлөрдөг. Одоогоор Улаанбаатар хотод 70 гаруй соёл урлагийн байгууллага олон нийтэд үйлчилж байна. ==Дэлгэмэл зураг== {{Том зураг|Panorama von Ulaanbatar.jpg|1600|Улаанбаатар хотын өмнө зүгт орших Зайсан толгой дээрээс: Зайсан толгойн баруун талд [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль|ХААИС]], Туул гол тодхон харагдана, 2005 он}} {{Том зураг|Panorama-Ulan-Bator-2009.jpg|1600|Дөрвөн жилийн дараа харьцуулалт хийж үзвэл ХААИС болон Туул гол нь бараг ялгарч харагдахгүй болж, 2009 он}} {{clear}} == Үйлдвэрлэл == Энэ хотын нэг онцлог нь үндэсний хамгийн их үйлдвэрлэл үйлчилгээ төвлөрсөн бүс болдогт бөгөөд одоогоор 40000 орчим том жижиг компаниуд Монгол улсын [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]]ий 46%-ийг үйлдвэрлэж байна. Хотын бүсэд экологид хоргүй үйлдвэрллийг ихэсгэх ба хортой үйлдвэрллийг хотоос гаргах асуудал сүүлийн жилүүдэд хурцаар тавигдаж байна. Үүнд арьс боловсруулах үйлдвэрүүд нь УБ-ын бүсэд Туул голыг бохирдуулагч гол эх үүсвэр болж энэ талаар сайн эрс шийдэж чадахгүй байна. == Аялал жуулчлал == [[Файл:Nuur8-Choijin Lamiin sum muzei.jpg|right|220px|Чойжин ламын сүм музей]] [[Зураг:UB-Gandan03.JPG|thumbnail|right|220px|[[Гандантэгчэнлин хийд]] нь жуулчдын хөл тасардаггүй газар]] Улаанбаатар хот нь дэлхийд хосгүй үнэт үзмэртэй музейнууд, [[Буддизм|Буддын соёлын газрууд]], [[Сүхбаатарын талбай|хотын төв талбай]] болон хотын ойр орчмын аялал зугаалгын газруудтай. Сүүлийн үед олон үндэстний амтат хоолоор үйлчилдэг ресторанууд олноор нээгдсэн, мөн жуулчны байгууллагууд хотын аяллын хөтөлбөрт бүтээлчээр анхаарч байгаа нь Улаанбаатар хотод сонирхолтой аялал хийх боломжийг улам сайжруулж байна. == Aх дүү хотууд == 2024 оны байдлаар Улаанбаатар хот нь нийт 9 орны 18 хоттой ах дүүгийн харилцаатай байна. <ref>{{cite web | title=АХ ДҮҮ, НАЙРАМДАЛТ ХАРИЛЦААТАЙ ХОТУУДЫН ЖАГСААЛТ | url=https://khural.ulaanbaatar.mn/introduction/foreign | website=Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал | access-date=2024-06-17 | archive-date=2024-04-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240406142818/https://khural.ulaanbaatar.mn/introduction/foreign | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Улаанбаатар Чунчин хоттой ах дүү хотын харилцаа тогтоолоо | url=https://ikon.mn/n/2jvu | website=ikon.mn | date=2022-05-12 | access-date=2024-06-17}}</ref> <ref>{{cite web | title=Улаанбаатар Бишкектэй ах дүү хотын харилцаа тогтоов | url=https://montsame.mn/en/read/322959 | website=Montsame | date=2023-07-10 | access-date=2024-06-17}}</ref> * {{RUS}}ын [[Москва]] <small>(1957)</small> * {{CHN}}ын [[Хөх хот]] <small>(1991)</small> * {{KOR}}ын [[Сөүл]] <small>(1995)</small> * {{RUS}}ын [[Эрхүү]] <small>(1998)</small> * {{USA}}ын [[Денвер]] <small>(2001)</small> * {{CUB|Куба|Кубын}} [[Хавана]] <small>(2002)</small> * {{TUR}}ийн [[Анкара]] <small>(2003)</small> * {{USA}}ын [[Оакланд]] <small>(2006)</small> * {{RUS}}ын [[Элст]] <small>(2010)</small> * {{TUR}}ийн [[Газиентип]] <small>(2010)</small> * {{CHN}}ын [[Бээжин]] <small>(2014)</small> * {{RUS}}ын [[Новосибирск]] <small>(2015)</small> * {{RUS}}ын [[Улаан-Үд]] <small>(2015)</small> * {{KOR}}ын [[Инчон]] <small>(2017)</small> * {{THA}}ын [[Бангкок]] <small>(2017)</small> * {{KAZ}}ы [[Астана]] <small>(2019)</small> * {{CHN}}ын [[Чунчин]] <small>(2022)</small> * {{KGZ}}ийн [[Бишкек]] <small>(2023)</small> ==Алдартай хүмүүс== ===Улс төр, нийгмийн зүтгэлтэн === * [[Дамдины Сүхбаатар]] ===Спортын алдартнууд=== * [[Отрядын Гүндэгмаа]], 2008 оны олимпын буудлагын төрлийн мөнгөн медальт * [[Энхбатын Бадар-Ууган]], 2008 оны олимпын боксын 56 кг-н жингийн аварга * [[Очирбатын Бурмаа]] *[[Цэдэвсүрэнгийн Мөнхзаяа]], жүдогийн ДАШТ-ний хүрэл медальт *[[Цогбадрахын Мөнхзул]], буудлагын спортын ААШТ-ний аварга * [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба]], 2008 оны олимпын боксын 48 кг-н жингийн мөнгөн медальт * [[Нямбаярын Төгсцогт]] * [[Очирбатын Насанбурмаа]] ===Урлагийн алдартнууд === *[[Д.Энхжаргал]] Монгол Улсын "СТА", Алдарт "[[Сirque Du Soleil]]"-ийн "[[O]]"Show дахь "[[Уран Нугараач]]" * [[Цэндийн Батчулуун]], нэрт хөгжмийн удирдаач, МУАЖ, "Морин хуур" чуулгын даргаар ажиллаж байв. *Тангадын Мандир, зураач, түүхч<ref>{{Cite web |url=http://sonin.mn/news/easy-page/60173 |title=Archive copy |access-date=2016-04-11 |archive-date=2016-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160420181704/http://www.sonin.mn/news/easy-page/60173 |url-status=dead }}</ref> *Болдын Сэргэлэн, балетчин, ДБЭТ-н даргаар ажиллаж байсан ====Дуучид ==== *[[Батмөнхийн Сарантуяа]], МУГЖ, Зууны манлай эстрадын дуучин * [[Төмөрийн Ариунаа]] - МУГЖ * Б.Батчулуун, [[Никитон]] хамтлагийн ахлагч, СГЗ * Т.Бат-Оргил, монголын анхны кантри-рок дуучин * [[Хайдавын Төмөрбаатар]], МУГЖ, [[Баянмонгол]] чуулга * [[Бавуудоржийн Тунгалаг]], уртын болон нийтийн дуучин, МУГЖ Н.Ононы "Бүүвэйн дуу"-г сэргээн дуулжээ. ====Хөгжмийн зохиолчид ==== *[[Лувсанжамбын Мөрдорж]] * Б.Долгион, хөгжмийн зохиолч, СГЗ * Б.Ангирмаа, хөгжмийн зохиолч, продюссер * Н.Жанцанноров, хөгжмийн зохиолч, Хөдөлмөрийн Баатар, Төрийн Хошой шагналт ====Жүжигчид, найруулагчид ==== * [[Цэгмидийн Төмөрбаатар]], МУГЖ * [[Цэгмидийн Төмөрхуяг]], "Мөнх тэнгэрийн хүчин дор" киноны Сэнгүмд тогложээ. * [[Намсрайн Сувд]], [[МУАЖ]] * [[Дамбын Батсүх]] тайз, дэлгэц, хошин урлагийн жүжигчин, циркийн алиалагч, акробатч * [[Балжиннямын Амарсайхан]], Аравт кинонд тогложээ. * [[Намнангийн Наранбаатар]], Төрийн соёрхолт найруулагч ==Зураг== [[File:Generations.jpg|thumb|right|300px|Блю Скай Тауэр]] <gallery widths="200"> Файл:Улаанбаатарын атлас.jpg|Улаанбаатарын хэсэгчилсэн атлас </gallery> == Мөн үзэх == <categorytree>Улаанбаатар</categorytree> == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Ulan Bator|Улаанбаатар хот}} ;Албан ёсны * [https://web.archive.org/web/20120806195622/http://ulaanbaatar.mn/ Улаанбаатар хотын албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20210509103300/https://citycouncil.mn/ Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20130118133949/http://mayor.mn/ Хотын даргын албан ёсны цахим хуудас] ;Бусад * [https://web.archive.org/web/20120920001144/http://map.gogo.mn/ Улаанбаатар хотын газрын зураг] * [[Улаанбаатар хотын гудамжийн нэрс]] == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монголын томоохон хот суурин}} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Азийн улсын нийслэл}} [[Ангилал:Улаанбаатар| ]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Монголын хот]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Монголын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Монголын нийслэл]] [[Ангилал:1639 онд байгуулагдсан]] fx5mhyke5w98w32b4vg6fv926xe62iy 854300 854273 2026-04-20T19:16:40Z Enkhsaihan2005 64429 854300 wikitext text/x-wiki {{short description|Монголын хамгийн том болон нийслэл хот}} {{Инфобокс суурин | name = Улаанбаатар | official_name = | other_name = | native_name = {{MongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ}}{{efn|''Ulaɣanbaɣatur'' гэж галигладаг. [[Дундад Монгол хэл]]энд {{IPA|mn|ʊlaʁamˈbaʁatʊ̆r|}} гэж дуудагддаг байсан. [[Монгол бичиг]] анхны дуудлагыг хадгалсаар ирсэн.}} | native_name_lang = mn | nickname = УБ, Нийслэл, Хот | settlement_type = [[Нийслэл]] | total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> | translit_lang1 = | translit_lang1_type = | translit_lang1_info = | translit_lang1_type1 = | translit_lang1_info1 = | motto = <!-- images, nickname, motto --> | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 290 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = UB downtown.jpg | caption1 = [[Сүхбаатарын талбай]]тай хотын төв | image2 = Gandantegchinlen Monastery (2024).jpg | caption2 = [[Гандантэгчэнлин хийд]] | image3 = Choijin Lama Temple Museum.jpg | caption3 = [[Чойжин ламын сүм музей|Чойжин Ламын сүм]] | image4 = Ger District.jpg | caption4 = [[Гэр хороолол]] | image5 = Ulaanbaatar, Mongolia (34712540843).jpg | caption5 = [[Угсармал байр|Угсармал]] барилгууд | image6 = Zaisan Memorial in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg | caption6 = [[Зайсан толгой]] | image7 = Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg | caption7 = [[Наадам]] }} | imagesize = 270px | image_caption = | image_flag = File:Flag of Ulaanbaatar, Mongolia.svg | flag_size = 150px | flag_link = Улаанбаатарын далбаа | image_seal = | seal_size = | image_shield = File:Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg | shield_size = | shield_link = Улаанбаатарын сүлд | image_map = {{maplink|frame-width=270|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8|frame-lat=47.90|frame-long=107.05|id=Q23430|title=Ulanbataar}} | image_map1 = Ulan Bator in Mongolia.svg | map_caption1 = | pushpin_map = Монгол#Ази | pushpin_map_caption = [[Монгол]] дахь Улаанбаатарын байршил | pushpin_relief = 1 | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | government_type = [[Зөвлөл-менежерийн засгийн газар|Хурал-Засаг дарга]] | governing_body = [[Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]] | leader_title = [[Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар xотын Захирагч]] | leader_name = [[Хишгээгийн Нямбаатар]] ([[Монгол Ардын Нам|МАН]])<ref>{{cite news |last1=Э |first1=Оюун-Эрдэнэ |title= Kh.Nyambaatar appointed as new Mayor of Ulaanbaatar |url=https://mongolia.gogo.mn/r/wmv8g |agency=gogo.mn |date=2023-10-04}}</ref> | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = Өргөө байгуулагдсан | established_date = 1639 | established_title2 = Одооны газарт төвхнөсөн | established_date2 = 1778 | established_title3 = Монгол Улсын нийслэл | established_date3 = 1912 | established_title3 = Улаанбаатар нэртэй болсон | established_date3 = 1924 | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 4704 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = 1816 | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = 2021 | population_footnotes = | population_note = | population_total = 1,672,627<ref name="1212.mn">{{cite web |url=https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Ulaanbaatar_XAOCT_Negdsen_dun.pdf&ln=Mn |script-title=mn:Хүн ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллого - Нийслэлийн нэгсэн дүн |language=mn |publisher=1212.mn |access-date=2026-04-19}}</ref> | population_density_km2 = 311 | population_density_sq_mi = 807 | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=ДОТООДЫН НИЙТ БҮТЭЭГДЭХҮҮН, бүс, аймаг, нийслэлээр|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408140558/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-date=2024-04-08|access-date=2023-12-06|publisher=Статистикийн мэдээллийн нэгдсэн сан|website=www.1212.mn|url-status=dead}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Төгрөг|₮]]45,047 тэрбум<br />[[америк доллар|$]]13.2 тэрбум (2023) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = ₮27,455,175<br />$8,049 (2023) | blank_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2018) | blank_info_sec1 = 0.810<ref>{{cite web |last1=Sub-national HDI |title=Area Database – Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/MNG/?levels=1%2B4&interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0&years=2018 |website=hdi.globaldatalab.org |language=en}}</ref> – <span style="color:#090;">маш өндөр</span> | timezone = [[Улаанбаатарын цаг|ULAT]] | utc_offset = +08:00 | coordinates = {{coord|47|55|19|N|106|54|55|E|region:MN|display=it}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = 1350 | elevation_ft = 4429 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 210 xxx | area_code = +976 (0)11 | blank1_name_sec1 = Улсын бүртгэлийн дугаар | blank1_info_sec1 = УБ, УН | blank2_name_sec1 = [[ISO 3166-2]] | blank2_info_sec1 = MN-1 | blank3_name_sec1 = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank3_info_sec1 = [[BSk]] | website = {{URL|http://www.ulaanbaatar.mn/}} }} '''Улаанбаатар'''{{efn|{{langx|mn-mong|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|Ulaɣanbaɣatur}}, {{IPA|mn|ʊ.ɮaːŋ.paː.tʰər|pron|Mn-Ulaanbaatar.oga}}}} нь [[Монгол]]ын [[нийслэл]] бөгөөд [[Монголын хотын жагсаалт|хамгийн их хүн амтай]] хот юм. 1.67 сая хүн амтай бөгөөд жилийн дундаж температураар дэлхийн хамгийн хүйтэн нийслэл хот.<ref>{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/the-coldest-capital-cities-in-the-world.html|title=The Coldest Capital Cities In The World|last=Сэн Наг|first=Ойшимая|publisher=WorldAtlas|date=2021-01-21|access-date=2026-04-19}}</ref> Монголын хойд төв хэсэгт, [[Туул гол]]ын хөндийд, далайн түвшнээс дээш 1300 метр өндөрт байрладаг. 1639 онд нүүдэлчин Буддын шашны сүм хийдийн төв болж байгуулагдсан бөгөөд байршлаа 29 удаа сольж, 1778 онд орчин үеийн байршилдаа бүрмөсөн суурьшжээ. Улаанбаатар хот Монгол Улсын төв хэсэгт хуучнаар Алтан тэвшийн хөндий, өнөөгийнхөөр [[Туул гол|Туул]]-[[Сэлбэ|Сэлбийн]] гол бэлчир хөндийд, далайн түвшнээс дээш 1300-1350 метр өндөрт [[Богд хан уул|Богд хан]], [[Сонгино хайрхан уул|Сонгино хайрхан]], [[Чингэлтэй]] уул, [[Баянзүрх уул|Баянзүрх]] дөрвөн уулаар хүрээлэгдэн орших ба 4,704.4 км² нутаг дэвсгэртэй. 2021 оны эцсээр 1,649,172 хүн оршин сууж байна. Засаг захиргааны хувьд 9 [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүрэг]], 204 [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|хороонд]] хуваагддаг. 1639 онд [[Бүрд сум|Ширээт цагаан нуур]]т [[Өндөр гэгээн]]ийг залж орд өргөө боссоноор Улаанбаатар хотын өмнөх суурин байгуулагджээ. 1778 он хүртэл олон газар нүүдэллэж байгаад одоогийн байрлалдаа тогтсон. Өмнө нь [[Буддын шашин|шашин]], худалдааны төв байсан бол [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|1912 оноос улсын]] нийслэл болж<ref>{{cite web | url=https://ikon.mn/n/24gm | title=Их Хүрээг Монгол Улсын нийслэлээр тунхагласны 109 жилийн ой тохиож байна | website=ikon.mn | date=2021-02-08 | access-date=2024-06-17}}</ref>, [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|XX зуун]]д [[барилга]]жиж, [[аж үйлдвэр]] хөгжин, XXI зуунд их хотын төрх бүрдэж байна. Улаанбаатар [[Монгол Улс]]ын [[Монгол Улсын улс төр|улс төр]], [[Монголын эдийн засаг|эдийн засаг]], соёл, [[Шинжлэх ухаан ба технологи Монголд|технологи]]йн төв юм. == Нэр == 1639 онд [[Бүрд сум|Ширээт нуур]]ын газар [[Занабазар]]ыг шашны тэргүүнд өргөмжилж орд өргөө барьсан нь өргөжсөөр Улаанбаатар болжээ. Түүхэндээ хэдэн нэрийг үдсэн. 1639 оноос '''Өргөө''' ({{юникодмонгол|ᠥᠷᠭᠦᠭᠡ|v}}), 1651 оноос '''Номын хүрээ''' ({{юникодмонгол|ᠨᠣᠮ {{zwj}}ᠤᠨ ᠬᠦᠷᠢᠶᠡᠨ|v|style=max-height:1.5em;word-wrap:normal}}), 1706 оноос '''Их хүрээ''' ({{юникодмонгол|ᠶᠡᠬᠡ ᠬᠦᠷᠢᠶᠡᠨ|v|style=max-height:1.5em;word-wrap:normal}}), 1911 оноос '''Нийслэл хүрээ''' ({{юникодмонгол|ᠨᠡᠶᠢᠰᠯᠡᠯ ᠬᠦᠷᠢᠶᠡᠨ|v|style=max-height:2.3em;word-wrap:normal}}) хэмээж байгаад 1924 оноос хойш '''Улаанбаатар''' ({{юникодмонгол|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}}) гэв.<ref>{{Cite web |url=http://www.ulaanbaatar.mn/content/show/20 |title=МОНГОЛ УЛСЫН НИЙСЛЭЛ УЛААНБААТАР ХОТЫН ТҮҮХ |access-date=2013-12-15 |archive-date=2014-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140702004228/http://ulaanbaatar.mn/content/show/20 |url-status=dead }}</ref> XX зууны эхэнд Улаанбаатар хотыг ''Богдын хүрээ'', ''Да хүрээ'', ''Хүрээ'' ({{юникодмонгол|ᠬᠦᠷᠢᠶᠡᠨ|v}}) гэхэд ойлгодог байсан. Одоо үед хотын нэрийг ''УБ'', ''Нийслэл'', ''Хот'' гэж товчлон ярихад тодорхой танина. [[Өрнө дахин]] дахь орнууд, түүний дотор оросууд 1924 он хүртэл Улаанбаатар хотыг Урга (''Urga'') (Өргөө гэсэн үгнээс) гэж нэрлэж байсан. 1925 оноос хойш Оросоор Улан-Батор (''Ulan Bator'') гэж нэрлэх болсон. Англи хэлэнд Ulan-Bator гэсэн хэлбэр түгээмэл хэрэглэгддэг байсан ч орчин цагт ''Ulaanbaatar'' гэсэн хэлбэр түгээмэл болж байна. == Түүх == === Урьд үе === [[Монголын нууц товчоо]]нд тэмдэглэснээр «12-р зууны хоёрдугаар хагаст [[Хэрэйд]] аймгийн удирдагч [[Ван хан]]ы өргөө нь Туулын хар шугуй гэдэг газар байв» гэж тэмдэглэсэн нь одоогийн Улаанбаатар хот оршиж буй хөндийг гэж судлаачид таамагладаг. [[Их Монгол Улс]]ын анхны нийслэл [[Хархорум]] хот нь Орхон голын хөндийд цогцолсон ба [[Юань Улс]] нуран унасны дараа [[Мин улс]]ын довтолгоонд хоёр удаа галдан шатаагдсан. Түүнээс хойш [[монголчууд]] нэгдмэл байдалгүй болоод нүүдлийн иргэншилд бүрэн шилжиж, хот байгуулах завдалгүй дотоод, гадаадад тэмцэлдэн байлдацгааж байснаас үүдэн, амарлингуй байдлыг дэлгэрүүлэхээр 16-р зуунаас [[шарын шашин]]д сүсэглэснээр Монголд сүм хийдүүд баригдаж эхэлсэн юм. Ингэснээр Монголчуудын хот, хүрээ цогцлоох идэвх сэргэж, анхлан [[Абтай сайн хан]] Хар Хорум хотын бууринд [[Эрдэнэ зуу хийд]]ийг босгожээ. [[Түшээт хан Гомбодорж]]ийн хүү [[Занабазар]]ыг анхны [[Жавзандамба хутагт|Богд Жавзандамба]] хутагтаар өргөмжлөн 1639 онд өнөөгийн [[Өвөрхангай]] аймгийн Бүрд сумын нутагт орших Их Монгол уулын өвөр, Бага Монгол уулын ар бэлийн [[Ширээт цагаан нуур|Ширээт цагаан нуурын]] хөвөөнд байгуулсан хожмоо “Шар бүсийн хот” хэмээн нэрлэгдэх болсон Өргөө нь өнөөгийн Улаанбаатарын үүслийн үндэс болсон. Өргөө нь 1639-1778 онд [[Орхон гол|Орхон]], [[Тамир гол|Тамир]], [[Туул гол|Туул]] голуудын хөндий дагуу 28 удаа нүүдэллэсний эцэст 1778 онд одоогийн байгаа газар суурьшиж ''Их хүрээ'' нэртэй болжээ. Ингэж нүүлгэхдээ ''[[Эрдэнэ зуу]]'' хийдийн доторх мөнхийн галтай Баруун өргөөг нүүлгэн гаргаж Занабазарын өргөөтэй нэгдүүлж Ширээ цагаан нууранд аваачжээ. Баруун өргөө нь төрийн гал голомтын бэлгэдэл өргөө байжээ. Ингэж төр, шашны гол үнэт зүйлсийг нэгдүүлсэнээр нийслэл үүссэн гэж үздэг. [[Зураг:Oerguge,ulaganbagatur.png|120px|thumb|right|''Өргүгэ<br />Йэхэ хүрйи-э<br />Нэйислэл хүрйи-э<br />Улаганбагатур'']] 1756 онд анхны шашны сургууль болох "Цаниг" байгуулагдсан бөгөөд 1786 оноос манж амбанд [[Сэцэн хан]], [[Түшээт хан]] хоёр аймгийг хариуцуулах болсон зэрэг олон шалтгаанаас Их хүрээ суурьших шаардлагатай болжээ. 1780-1870 оны хооронд 70 гаруй суурин сүм, дуган, ялангуяа өнөөгийн [[Гандантэгчэнлин хийд]] 1809 онд, Дамбадаржаалин хийд зэрэг баригджээ. 1861 онд [[Оросын Хаант Улс|Оросын]] консулын газар байгуулагджээ. Хүрээний хүн ам нэмэгдсээр 1910 онд 50 мянга гаруй болжээ<ref>Ориго.мн сайтын мэдээлэл: {{Webarchiv|url=http://origo.mn/24tsag/2006/01/10/1718 |wayback=20081101053456 |text=Өргөө-Улаанбаатар хот |archiv-bot=2023-10-06 18:15:30 InternetArchiveBot }}</ref>. === Орчин үе === 1911 оны 12 дугаар сард [[Богд хаан|Богд Хаант]] Монгол Улс тунхаглагдаж, '''Нийслэл хүрээ''' нэртэй болсон. 1919 онд [[Сю Шүжан]]ээр толгойлуулсан Хятад цэрэгт хот эзлэгдсэн ба 1921 оны 2-р сард [[Барон Унгерн]]ээр толгойлуулсан цагаан цэргүүд Хятад цэргээс хүрээг чөлөөлж, Богдыг дахин хаан ширээнд залсан бол 3-р сард Хиагт хотыг чөлөөлсөн Монгол-[[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]]ийн цэргүүд цагаантнуудыг 6-р сард цохин дутаалгаснаас хойш нийслэл нь гадаадын цэргийн түрэмгийллээс чөлөөлөгдсөн. 1924 оны Монгол Улсын анхны Үндсэн хуулиар Улаанбаатар нэртэй болсон байна. Социализмын үед болон голдуу [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы дараа [[ЗХУ]]-ын тэтгэлэгтэйгээр хуучны гэр хороолол нь аажмаар байр орон сууцаар солигдож эхэлсэн. [[Наушки]]-Улаанбаатар-[[Замын-Үүд сум|Замын-Үүд]]ийн чиглэлийн замууд 1949, 1956 онуудад баригдсанаар өрнө, дорнотой төмөр замаар холбогдсон бөгөөд кинотеатр, жүжгийн театр, музей зэрэг олноор баригджээ. Харин нөгөө талаас 1930-аад оны сүүлчийн [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)|хэлмэгдүүлэлтийн дараа]] социализмын өмнөх үеийн сүм, хийдүүд устгагдсан байна. [[File:Jugder 001.jpg|thumb|center|600px|1913 онд Өргөөгийн дүр зураг]] === Нэн орчин үе === [[1989 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|1990 оны ардчилсан нийгэм, зах зээлийн эдийн засгийн төлөөх тэмцэл]] Улаанбаатарт өрнөжээ. Энэ тэмцлийн үр дүнд дэлхийд нээлттэй болсон явдлаас Улаанбаатар хот шинэ хөгжлийн үеэ эхлүүлжээ. Хөгжил, төвлөрөлийг дагаж нийслэлд хүн амын хэт төвлөрөл гаарч, сүүлийн 15 жилд хоёр дахин өсчээ. Өнөөдөр нийслэлд хүн ам ихэссэнээс гэр хороолол хүрээгээ улам тэлсээр байна. Мөн нийт Монгол улсын хүн амын 40% энд байгаагаас үүдэн олон нийгмийн, байгалийн, тээврийн бэрхшээлүүдтэй тулгарч байна. Сүүлийн жилүүдэд шинэ барилга олноор баригдаж байгаа бөгөөд орон сууцны үнэ маш их өсөж байгаа. Улаанбаатар хотын ирээдүйн төлөвлөлт нь Монгол улсын шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв болон хөгжих хэтийн хандлагатай байна. == Газар зүй == Улаанбаатар хот нь [[Хэнтийн нуруу]]ны урд үзүүр болох [[Баянзүрх уул|Баянзүрх]], [[Богд хан уул|Богд хан]], [[Сонгино хайрхан уул|Сонгино хайрхан]], [[Чингэлтэй|Чингэлтэй хайрхан]] уулсаар зүүн, урд, баруун, хойд талаараа тус тус хүрээлэгдсэн бөгөөд [[Туул гол|Туул]], [[Сэлбэ]] голуудын бэлчир хөндийд байрладаг. Дунджаар далайн түвшнээс дээш 1351 м өндөрт оршдог. Нийт 4,704.4 км² нутагтай. === Уур амьсгал === Улаанбаатар нь маш өндөр газарт, харьцангуй өндөр өргөрөгт, ямар ч эргээс хэдэн зуун километр зайтай оршдог зэрэг шалтгаанаас болж дэлхийн хамгийн хүйтэн нийслэлд тооцогддог. Жилийн дундаж температур нь -1.3&nbsp;°C. Богино, дулаан зунтай бөгөөд урт, маш хүйтэн, хуурай өвөлтэй.<!-- Шинэчлэх хэрэгтэй--> Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 242.7 мм, дундаж чийгшилт нь 69%. Улаанбаатар хотын [[хавар|хаврын улирал]] нь 5 сарын дунд хүртэл үргэлжлэх бөгөөд дунджаар 5°С, дулаахан өдрүүдтэйгээс гадна сэрүүхэн ч өдрүүдтэй. Мөн гэнэт цасан шуурга ч тавьдаг. Харин зуны улирал нь дунджаар 30°С дулаан, [[бороо]]той, зарим тохиолдолд гэнэтийн [[мөндөр]] ордог. Намрын улиралд нарлаг налгар өдрүүд удаанаар үргэлжилдэг бөгөөд дундаж дулаан нь 7°С. Моддын навчис шарлаж, аажмаар хүйтрэн [[цас]] аажмаар орж хэлдэг. Улаанбаатар хотод ихэвчлэн маш хүйтэн өвөл болдог. Дундаж температур нь -25°С хүрдэг. Хэдийгээр өвөлдөө их хүйтэн байх ч үүл багатай нарлаг өдрүүдтэй үе олон байна. {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Улаанбаатар, өндөр {{convert|1303|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1869–одоо) | metric first = yes | single line = yes | collapsed = | Jan record high C = 0.0 | Feb record high C = 11.3 | Mar record high C = 18.9 | Apr record high C = 28.7 | May record high C = 33.5 | Jun record high C = 38.3 | Jul record high C = 39.0 | Aug record high C = 36.7 | Sep record high C = 31.7 | Oct record high C = 22.5 | Nov record high C = 13.0 | Dec record high C = 6.1 | year record high C = |Jan avg record high C = -7.5 |Feb avg record high C = 2.6 |Mar avg record high C = 9.0 |Apr avg record high C = 15.7 |May avg record high C = 27.5 |Jun avg record high C = 31.1 |Jul avg record high C = 32.8 |Aug avg record high C = 30.9 |Sep avg record high C = 24.5 |Oct avg record high C = 18.6 |Nov avg record high C = 6.5 |Dec avg record high C = 0.3 |year avg record high C = 33.8 | Jan high C = -15.5 | Feb high C = -9.4 | Mar high C = -0.2 | Apr high C = 10.4 | May high C = 17.8 | Jun high C = 23.1 | Jul high C = 25.2 | Aug high C = 23.0 | Sep high C = 17.2 | Oct high C = 7.7 | Nov high C = -4.8 | Dec high C = -13.7 | year high C = 6.7 | Jan mean C = -21.3 | Feb mean C = -16.2 | Mar mean C = -6.7 | Apr mean C = 3.0 | May mean C = 10.2 | Jun mean C = 16.6 | Jul mean C = 19.0 | Aug mean C = 16.6 | Sep mean C = 10.0 | Oct mean C = 0.9 | Nov mean C = -10.6 | Dec mean C = -19.0 | year mean C = 0.2 | Jan low C = -25.6 | Feb low C = -21.7 | Mar low C = -12.6 | Apr low C = -3.3 | May low C = 3.5 | Jun low C = 10.3 | Jul low C = 13.5 | Aug low C = 11.1 | Sep low C = 4.1 | Oct low C = -4.5 | Nov low C = -15.1 | Dec low C = -22.9 | year low C = -5.3 |Jan avg record low C = -37.1 |Feb avg record low C = -30.5 |Mar avg record low C = -25.1 |Apr avg record low C = -17.3 |May avg record low C = -8.4 |Jun avg record low C = 3.0 |Jul avg record low C = 5.1 |Aug avg record low C = 1.9 |Sep avg record low C = -6.8 |Oct avg record low C = -19.6 |Nov avg record low C = -27.3 |Dec avg record low C = -33.1 |year avg record low C = -38.7 | Jan record low C = -43.9 | Feb record low C = -42.2 | Mar record low C = -37.2 | Apr record low C = -26.1 | May record low C = -16.1 | Jun record low C = -3.9 | Jul record low C = -0.2 | Aug record low C = -2.8 | Sep record low C = -13.4 | Oct record low C = -20.0 | Nov record low C = -35.0 | Dec record low C = -42.2 | year record low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 2.1 | Feb precipitation mm = 2.8 | Mar precipitation mm = 4.6 | Apr precipitation mm = 8.4 | May precipitation mm = 21.7 | Jun precipitation mm = 47.2 | Jul precipitation mm = 74.5 | Aug precipitation mm = 65.4 | Sep precipitation mm = 27.9 | Oct precipitation mm = 8.6 | Nov precipitation mm = 6.3 | Dec precipitation mm = 3.5 | year precipitation mm = | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days =1.3 | Feb precipitation days =1.6 | Mar precipitation days =1.8 | Apr precipitation days =2.5 | May precipitation days =3.7 | Jun precipitation days =6.7 | Jul precipitation days =9.9 | Aug precipitation days =8.8 | Sep precipitation days =4.9 | Oct precipitation days =2.1 | Nov precipitation days =2.8 | Dec precipitation days =1.7 | year precipitation days = | Jan rain days = 0 | Feb rain days = 0 | Mar rain days = 0.3 | Apr rain days = 3 | May rain days = 8 | Jun rain days = 14 | Jul rain days = 17 | Aug rain days = 15 | Sep rain days = 9 | Oct rain days = 2 | Nov rain days = 0.1 | Dec rain days = 0 | year rain days = 68 | Jan snow days = 10 | Feb snow days = 7 | Mar snow days = 7 | Apr snow days = 6 | May snow days = 4 | Jun snow days = 0.1 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 2 | Oct snow days = 6 | Nov snow days = 9 | Dec snow days = 11 | year snow days = 62 | Jan humidity = 74.7 | Feb humidity = 69.5 | Mar humidity = 57.6 | Apr humidity = 44.2 | May humidity = 42.7 | Jun humidity = 50.1 | Jul humidity = 58.2 | Aug humidity = 60.8 | Sep humidity = 56.1 | Oct humidity = 56.9 | Nov humidity = 68.3 | Dec humidity = 75.1 | year humidity = 62 <!-- Dubious dew point values | Jan dew point C =-24.4 | Feb dew point C =-18.0 | Mar dew point C =-5.4 | Apr dew point C =6.0 | May dew point C =14.7 | Jun dew point C =21.1 | Jul dew point C =22.9 | Aug dew point C =19.6 | Sep dew point C =12.1 | Oct dew point C =1.4 | Nov dew point C =-11.6 | Dec dew point C =-21.8 --> | Jan sun = 164.2 | Feb sun = 203.5 | Mar sun = 257.4 | Apr sun = 265.3 | May sun = 297.9 | Jun sun = 282.3 | Jul sun = 278.3 | Aug sun = 265.2 | Sep sun = 249.5 | Oct sun = 227.6 | Nov sun = 175.4 | Dec sun = 137.7 | year sun = | source 1 = Pogoda.ru.net<ref name=pogoda> {{cite web|url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4/44292.htm|script-title=ru:КЛИМАТ УЛАН-БАТОРА|publisher=Pogoda.ru.net|language=ru|access-date=2026-04-19}}</ref> | source 2 = [[NOAA]](чийгшэл-нар 1991-2020)<ref name="WMOCLINO">{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20210717012832/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv | archive-date = 2021-07-17 | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |format=CSV |archive-format=CSV | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Ulaanbaatar | publisher = [[NCEI|Байгаль орчны мэдээллийн үндэсний төвүүд]] | access-date = 2026-04-19}}</ref> }} {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = | collapsed = | location = [[Буянт-Ухаа олон улсын нисэх буудал|Буянт-Ухаа олон улсын нисэх буудлын]] цаг уурын станц (WMO танигч: 44291) (1991-2020 оны хооронд) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan dew point C = -24.7 | Feb dew point C = -20.9 | Mar dew point C = -14.5 | Apr dew point C = -9.6 | May dew point C = -3.8 | Jun dew point C = 4.5 | Jul dew point C = 9.4 | Aug dew point C = 7.9 | Sep dew point C = 0.5 | Oct dew point C = -7.6 | Nov dew point C = -15.7 | Dec dew point C = -22.6 | source = [https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv]<ref>{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |title = Climate & Weather Averages at Ulan-Bator weather station |publisher = NOAA |access-date = 2026-04-19}}</ref> }} == Засаг захиргаа == {{гол|Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал|Улаанбаатар хотын захирагч}} [[Файл:Ulaanbaatar duureg, mn.png|thumb|Газрын зураг]] [[Файл:Ulan Bator 16.JPG|thumb|[[Сүхбаатарын талбай]]]] Хотын удирдлагын тогтолцоо нь хотын нийт иргэдээс 4 жил тутамд сонгогддог [[Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]], уг хурлаас нэр дэвшүүлж [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] 4 жилийн хугацаатай томилдог [[Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар xотын Захирагч]] буюу хотын даргаас бүрдэнэ. Хотын дарга нь Улаанбаатар хотын нутаг дэвсгэрт Монгол Улсын хууль, УИХ-ын тогтоол,[[Монгол Улсын Засгийн Газар]], Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын шийдвэрийг хэрэгжүүлж ажилладаг. ===Нийслэлийн дүүргүүд=== {{гол|Улаанбаатарын дүүргүүд}} Дүүрэг нь нийслэлийн засаг захиргааны нэгж юм. Нийслэл [[Баянзүрх]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол]], [[Сонгинохайрхан]], [[Чингэлтэй]], [[Сүхбаатар (дүүрэг)|Сүхбаатар]], [[Хан-Уул]], [[Налайх]], [[Багануур]], [[Багахангай]] гэсэн 9 дүүрэгт хуваагддаг. [[Налайх]], [[Багануур]], [[Багахангай]] гэсэн 3 дүүрэг нь хотын төвөөс алслагдсан байдаг. Дүүрэг нь [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|хороодод]] хуваагдана. Дүүрэг нь дангаараа эсвэл нийлж Улсын Их Хурлын сонгуульд тойрог болдог. {| class="wikitable sortable" |+ Улаанбаатар хотын дүүргүүд<ref name="statis">Улаанбаатар хотын статистикийн газар, {{Webarchiv|url=http://www.statis.ub.gov.mn/Download/tan/2007/stat2701.pdf |wayback=20070319185103 |text=stat2701.pdf |archiv-bot=2023-09-26 19:46:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://statis.ub.gov.mn/Download/Research/pop2006.01.01.pdf |wayback=20070222085701 |text=pop2006.01.01.pdf |archiv-bot=2023-09-26 19:46:17 InternetArchiveBot }}</ref> |- ! Дүүрэг ! [[Хороо]]д ! Хүн ам<br>01.01.2006 ! Хүн амын<br>өсөлт<br>(%) ! Хүн ам<br>01.01.2007 ! Хүн амын<br>өсөлт<br>(%) ! Хүн ам<br>01.01.2008 ! Газар нутаг<br> km² ! Нягтшил<br>/km² |- | [[Багануур]] | 5 | 25,261 | 1.9 | 25,731 | 0.9 | 25,969 | 620.2 | 41.9 |- | [[Багахангай]] | 2 | 3,776 | 1.4 | 3,827 | 1.0 | 3,864 | 140.0 | 27.6 |- | [[Баянгол]] | 34 | 160,479 | 0.2 | 160,818 | 2.7 | 165,159 | 29.5 | 5,598.6 |- | [[Баянзүрх]] | 43 | 196,132 | 7.9 | 211,614 | 4.7 | 221,565 | 1,244.1 | 178.1 |- | [[Налайх]] | 8 | 26,529 | 2.9 | 27,297 | 3.1 | 28,152 | 687.6 | 40.9 |- | [[Сонгинохайрхан]] | 43 | 204,587 | 3.2 | 211,056 | 4.4 | 220,295 | 1,200.6 | 183.5 |- | [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]] | 20 | 117,233 | 5.0 | 123,041 | 5.2 | 129,486 | 208.4 | 621.3 |- | [[Хан-Уул]] | 25 | 87,912 | 3.4 | 90,925 | 4.1 | 94,670 | 484.7 | 195.3 |- | [[Чингэлтэй]] | 24 | 130,501 | 1.8 | 132,883 | 2.4 | 136,014 | 89.3 | 1,523.1 |- | '''Нийт''' | '''204''' | '''952,410''' | '''3.7''' | '''987,192''' | '''3.8''' | '''1,025,174''' | '''4,704.4''' | '''217.9''' |} [[Файл:Chinggis Khaan Hotel.jpg|thumb|Чингис зочид буудал]] == Хүн ам зүй == Улаанбаатар хотын хүн ам нь 2014 оны байдлаар<ref>http://ubstat.mn/StatTable=20</ref> 1,324,000 бөгөөд нягтшил нь квадрат километр тутамд 300 хүн. Нийт хотын хүн амын 67%-ийг 35-аас доош насны залуучууд эзэлдэг бөгөөд үүнээс 30% нь 16-аас доош насны хүүхдүүд байна. {| class="wikitable sortable" |+ Хүн амын тоо<ref>{{Webarchiv|url=http://ubstat.mn/StatTable=11 |wayback=20190325101322 |text=ubstat.mn: |archiv-bot=2024-08-04 03:20:55 InternetArchiveBot }} ''ХҮН АМЫН ТОО, ХҮЙСЭЭР, ОНЫ ЭХЭНД, МЯНГАН ХҮН''; хандсан 2019-3-25</ref> |- ! Он !! Бүгд <br> (мянган хүн) !! Улсын дүнд <br> эзлэх хувь |- |'''1926''' || 1.5 || 0.22 |- |'''1930''' || {{Increase}}10.5 || 1.44 |- |'''1940''' || {{Increase}}24.2 || 3.28 |- |'''1950''' || {{Increase}}95.8 || 12.62 |- |'''1960''' || {{Increase}}145.8 || 15.56 |- |'''1970''' || {{Increase}}280.5 || 22.80 |- |'''1980''' || {{Increase}}418.7 || 25.54 |- |'''1990''' || {{Increase}}560.6 || 26.71 |- |'''2000''' || {{Increase}}760.1 || 32.02 |- |'''2010''' || {{Increase}}1112.3 || 40.66 |- |'''2011''' || {{Increase}}1151.5 || 41.41 |- |'''2012''' || {{Increase}}1287.1 || 45.78 |- |'''2013''' || {{Increase}}1318.1 || 45.96 |- |'''2014''' || {{Increase}}1372.0 || 46.82 |- |'''2015''' || {{Decrease}}1363.0 || 45.50 |- |'''2016''' || {{Increase}}1396.3 || 45.66 |- |'''2017''' || {{Increase}}1440.4 || 46.2 |- |'''2018''' || {{Increase}}1463.0 || 46.03 |} === Угсаатны бүрэлдэхүүн === ; [[Монгол үндэстэн]]-98.3% * [[Халх]]-90.8% * [[Ойрад]]-5.66% * [[Буриад]]-1.11% * [[Дарьганга]]-0.55% * [[Дархад]]-0.16% * [[Барга]]-0.04% ; [[Түрэг угсаатан]]-0.83% * [[Казахууд]]-0.72% * [[Хотон (ястан)|Хотон]]-0.11% == Тээвэр == === Олон улсын === Улаанбаатарт хотын баруун өмнөд хэсэгт, 18 км зайд орших [[Чингис хаан олон улсын нисэх буудал]] байрладаг. Энэ нисэх буудлаас үндэсний тээвэрлэгч МИАТ төрийн өмчит компани [[Токио]], [[Сөүл]], [[Берлин]], [[Москва]], [[Эрхүү]], [[Бээжин]], [[Хонконг]] хотууд руу нислэг үйлддэг. Мөн гадаадтай Монголын төмөр замаар [[Транс-Сибирийн төмөр зам]], [[Хятадын төмөр зам]]ын сүлжээтэй Москва, Бээжинтэй холбогддог. === Хот дотор === Улаанбаатар хотын доторхи тээврийн үйлчилгээг Нийслэлийн Нийтийн тээврийн газар удирдан зохион байгуулдаг ба нийтийн тээврийн үйлчилгээ нь Үндсэн, Туслах, Буухиа, Хот орчмын, Такси гэсэн ангиллаар зохион байгуулагддаг. Үйлчилгээнд [[троллейбус]], [[автобус]], [[Улаанбаатар рэйлбус|рэйлбус]], [[микробус]], [[такси]], [[дуобус]] зэрэг үйлчилдэг. Хотын тээврийн нэгэн онцлог нь хувийн машинтай иргэд хувиараа такси маягаар үйлчилэх явдал элбэг бөгөөд энэ нь бусад өөр улсын нийслэлд бараг ажиглагддаггүй онцлог үзэгдэл юм. ==Холбоо шуудан== [[Файл:Central Post Office (Ulaanbaatar).jpg|thumb|Төв шуудангийн үйлчилгээ]] Улаанбаатар хотод анх 1919 онд телеграф холбоо байгуулагдаж олон улсын телеграфын сүлжээнд орсон тэрнээс өмнө энгийн цаасан хэлбрийн шуудан холбоо ажиллаж байв. 1924 онд Монголын Цахилгаан Холбооны газар үүсэн байгуулагдаж бүх шуудан харилцааг удирдаж нэгтгэсэн байна. 1995 онд анхны интернэт харилцааны Датаком ХХК-ий үйлчилгээгээр иргэдийн интернэт харилцааны эхлэл тавигдсан юм. Одоогоор Улаанбаатарт Монголын Цахилгаан ХК шугамын холбооны үйлчилгээг ба үүрэн утасны үйлчилгээг, Монгол Шуудан компани энгийн шуудангийн үйлчилгээг, 80 гаруй интернэт холболтын компаниуд, 4 үүрэн утасны хувийн компаниуд тус тус шуудан холбоо харилцааны үйлчилгээг хариуцаж байна. 2016 оны дундаас Улаанбаатарт 4G [[LTE Сүлжээ|LTE]] гар утасны холбоо нэвтэрсэн нь хотын иргэдийг дэлхийн аль ч өндөр хөгжилтэй хотын адилаар өндөр хурдны интернэтээр хөдөлгөөнт байдлаар харилцах боломжийг олгосон байна. == Шинжлэх ухаан технологи == {{гол|Шинжлэх ухаан ба технологи Монголд}} Орчин үед хувийн компаниуд ба их сургуулиуд Улаанбаатарт өөрсдийн ба гадны дэмжлэгтэй судалгаа туршилтуудыг эрчимтэй хөгжүүлж импортыг орлох бүтээгдхүүн үйлдвэрллийг эрчимтэй хөгжүүлж байна. Нарны зайн шинэ технологийн үйлдвэр, цахилгаан станцын системийн удирдлагыг дотооддоо бүрэн бүтээх ажилууд 2011-2013 онуудад хувийн компаниудын оролцоотойгоор амжилттай хийгдэж Монголын шинжлэх ухаан технологийн хөгжлийг дэлхийн түвшинд ойртуулсан алхмууд хийгдэж байна. Улаанбаатар дахь 100 орчим их дээд сургуулиуд нь судалгаа шинжилгээг хөгжүүлэх нийгэм эдийн засгийн дэвшлийг хангах гол түшиц болж төсөл хөгжүүлэлтийн ажилууд хийгдэж байна. 2013 оноос имбэдэд системийн үйлдвэрллийн эхний суурь Улаанбаатар дахь мэдээллийн технологийн салбарт тавигдлаа. 2016 оноос 4G гар утасны холболт Улаанбаатарт нээгдэснээс хойш технологийн шинэ дэвшил хотын оршин суугчидын мэдээлэл түргэн шуурхай авах боломж эрс сайжирч гар утсаараа телевиз үзэх зэрэг шинэ үйлчилгээ ба бусад техноллогийн инновацыг хотын орчинд бүрдүүлж байна. == Соёл урлаг == {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |[[Файл:National Art Gallery of Mongolia.jpg|center|x120px]] |[[Файл:Mongolian State Academic Theatre of Opera and Ballet.jpg|center|x120px]] |[[Файл:Ulaanbaatar book fair 2019.jpg|center|x120px]] |[[Файл:State Academic Drama Theater.jpg|center|x120px]] |- |Монголын Үндэсний төв галерей |Дуурийн театр |Улаанбаатрын номын баяраар |Драмын Эрдмийн театр |} Улаанбаатар хотод соёл урлагийн шинэ хандлагууд үндэсний уламжлалын нөлөөгөөр [[Европ]]ын соёл урлагтай өвөрмөцөөр хослон хөгжиж байна. [[Дуу хөгжим]], [[драм]], [[балет]]ийн олон арван жилийн өвөрмөц хосолсон хөгжил ба үндэсний гар урлалын олон зуун жилийн ур ухааны баялаг өв сан энэ хотод төвлөрдөг. Одоогоор Улаанбаатар хотод 70 гаруй соёл урлагийн байгууллага олон нийтэд үйлчилж байна. ==Дэлгэмэл зураг== {{Том зураг|Panorama von Ulaanbatar.jpg|1600|Улаанбаатар хотын өмнө зүгт орших Зайсан толгой дээрээс: Зайсан толгойн баруун талд [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль|ХААИС]], Туул гол тодхон харагдана, 2005 он}} {{Том зураг|Panorama-Ulan-Bator-2009.jpg|1600|Дөрвөн жилийн дараа харьцуулалт хийж үзвэл ХААИС болон Туул гол нь бараг ялгарч харагдахгүй болж, 2009 он}} {{clear}} == Үйлдвэрлэл == Энэ хотын нэг онцлог нь үндэсний хамгийн их үйлдвэрлэл үйлчилгээ төвлөрсөн бүс болдогт бөгөөд одоогоор 40000 орчим том жижиг компаниуд Монгол улсын [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]]ий 46%-ийг үйлдвэрлэж байна. Хотын бүсэд экологид хоргүй үйлдвэрллийг ихэсгэх ба хортой үйлдвэрллийг хотоос гаргах асуудал сүүлийн жилүүдэд хурцаар тавигдаж байна. Үүнд арьс боловсруулах үйлдвэрүүд нь УБ-ын бүсэд Туул голыг бохирдуулагч гол эх үүсвэр болж энэ талаар сайн эрс шийдэж чадахгүй байна. == Аялал жуулчлал == [[Файл:Nuur8-Choijin Lamiin sum muzei.jpg|right|220px|Чойжин ламын сүм музей]] [[Зураг:UB-Gandan03.JPG|thumbnail|right|220px|[[Гандантэгчэнлин хийд]] нь жуулчдын хөл тасардаггүй газар]] Улаанбаатар хот нь дэлхийд хосгүй үнэт үзмэртэй музейнууд, [[Буддизм|Буддын соёлын газрууд]], [[Сүхбаатарын талбай|хотын төв талбай]] болон хотын ойр орчмын аялал зугаалгын газруудтай. Сүүлийн үед олон үндэстний амтат хоолоор үйлчилдэг ресторанууд олноор нээгдсэн, мөн жуулчны байгууллагууд хотын аяллын хөтөлбөрт бүтээлчээр анхаарч байгаа нь Улаанбаатар хотод сонирхолтой аялал хийх боломжийг улам сайжруулж байна. == Aх дүү хотууд == 2024 оны байдлаар Улаанбаатар хот нь нийт 9 орны 18 хоттой ах дүүгийн харилцаатай байна. <ref>{{cite web | title=АХ ДҮҮ, НАЙРАМДАЛТ ХАРИЛЦААТАЙ ХОТУУДЫН ЖАГСААЛТ | url=https://khural.ulaanbaatar.mn/introduction/foreign | website=Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал | access-date=2024-06-17 | archive-date=2024-04-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240406142818/https://khural.ulaanbaatar.mn/introduction/foreign | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Улаанбаатар Чунчин хоттой ах дүү хотын харилцаа тогтоолоо | url=https://ikon.mn/n/2jvu | website=ikon.mn | date=2022-05-12 | access-date=2024-06-17}}</ref> <ref>{{cite web | title=Улаанбаатар Бишкектэй ах дүү хотын харилцаа тогтоов | url=https://montsame.mn/en/read/322959 | website=Montsame | date=2023-07-10 | access-date=2024-06-17}}</ref> * {{RUS}}ын [[Москва]] <small>(1957)</small> * {{CHN}}ын [[Хөх хот]] <small>(1991)</small> * {{KOR}}ын [[Сөүл]] <small>(1995)</small> * {{RUS}}ын [[Эрхүү]] <small>(1998)</small> * {{USA}}ын [[Денвер]] <small>(2001)</small> * {{CUB|Куба|Кубын}} [[Хавана]] <small>(2002)</small> * {{TUR}}ийн [[Анкара]] <small>(2003)</small> * {{USA}}ын [[Оакланд]] <small>(2006)</small> * {{RUS}}ын [[Элст]] <small>(2010)</small> * {{TUR}}ийн [[Газиентип]] <small>(2010)</small> * {{CHN}}ын [[Бээжин]] <small>(2014)</small> * {{RUS}}ын [[Новосибирск]] <small>(2015)</small> * {{RUS}}ын [[Улаан-Үд]] <small>(2015)</small> * {{KOR}}ын [[Инчон]] <small>(2017)</small> * {{THA}}ын [[Бангкок]] <small>(2017)</small> * {{KAZ}}ы [[Астана]] <small>(2019)</small> * {{CHN}}ын [[Чунчин]] <small>(2022)</small> * {{KGZ}}ийн [[Бишкек]] <small>(2023)</small> ==Алдартай хүмүүс== ===Улс төр, нийгмийн зүтгэлтэн === * [[Дамдины Сүхбаатар]] ===Спортын алдартнууд=== * [[Отрядын Гүндэгмаа]], 2008 оны олимпын буудлагын төрлийн мөнгөн медальт * [[Энхбатын Бадар-Ууган]], 2008 оны олимпын боксын 56 кг-н жингийн аварга * [[Очирбатын Бурмаа]] *[[Цэдэвсүрэнгийн Мөнхзаяа]], жүдогийн ДАШТ-ний хүрэл медальт *[[Цогбадрахын Мөнхзул]], буудлагын спортын ААШТ-ний аварга * [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба]], 2008 оны олимпын боксын 48 кг-н жингийн мөнгөн медальт * [[Нямбаярын Төгсцогт]] * [[Очирбатын Насанбурмаа]] ===Урлагийн алдартнууд === *[[Д.Энхжаргал]] Монгол Улсын "СТА", Алдарт "[[Сirque Du Soleil]]"-ийн "[[O]]"Show дахь "[[Уран Нугараач]]" * [[Цэндийн Батчулуун]], нэрт хөгжмийн удирдаач, МУАЖ, "Морин хуур" чуулгын даргаар ажиллаж байв. *Тангадын Мандир, зураач, түүхч<ref>{{Cite web |url=http://sonin.mn/news/easy-page/60173 |title=Archive copy |access-date=2016-04-11 |archive-date=2016-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160420181704/http://www.sonin.mn/news/easy-page/60173 |url-status=dead }}</ref> *Болдын Сэргэлэн, балетчин, ДБЭТ-н даргаар ажиллаж байсан ====Дуучид ==== *[[Батмөнхийн Сарантуяа]], МУГЖ, Зууны манлай эстрадын дуучин * [[Төмөрийн Ариунаа]] - МУГЖ * Б.Батчулуун, [[Никитон]] хамтлагийн ахлагч, СГЗ * Т.Бат-Оргил, монголын анхны кантри-рок дуучин * [[Хайдавын Төмөрбаатар]], МУГЖ, [[Баянмонгол]] чуулга * [[Бавуудоржийн Тунгалаг]], уртын болон нийтийн дуучин, МУГЖ Н.Ононы "Бүүвэйн дуу"-г сэргээн дуулжээ. ====Хөгжмийн зохиолчид ==== *[[Лувсанжамбын Мөрдорж]] * Б.Долгион, хөгжмийн зохиолч, СГЗ * Б.Ангирмаа, хөгжмийн зохиолч, продюссер * Н.Жанцанноров, хөгжмийн зохиолч, Хөдөлмөрийн Баатар, Төрийн Хошой шагналт ====Жүжигчид, найруулагчид ==== * [[Цэгмидийн Төмөрбаатар]], МУГЖ * [[Цэгмидийн Төмөрхуяг]], "Мөнх тэнгэрийн хүчин дор" киноны Сэнгүмд тогложээ. * [[Намсрайн Сувд]], [[МУАЖ]] * [[Дамбын Батсүх]] тайз, дэлгэц, хошин урлагийн жүжигчин, циркийн алиалагч, акробатч * [[Балжиннямын Амарсайхан]], Аравт кинонд тогложээ. * [[Намнангийн Наранбаатар]], Төрийн соёрхолт найруулагч ==Зураг== [[File:Generations.jpg|thumb|right|300px|Блю Скай Тауэр]] <gallery widths="200"> Файл:Улаанбаатарын атлас.jpg|Улаанбаатарын хэсэгчилсэн атлас </gallery> == Мөн үзэх == <categorytree>Улаанбаатар</categorytree> == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Ulan Bator|Улаанбаатар хот}} ;Албан ёсны * [https://web.archive.org/web/20120806195622/http://ulaanbaatar.mn/ Улаанбаатар хотын албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20210509103300/https://citycouncil.mn/ Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20130118133949/http://mayor.mn/ Хотын даргын албан ёсны цахим хуудас] ;Бусад * [https://web.archive.org/web/20120920001144/http://map.gogo.mn/ Улаанбаатар хотын газрын зураг] * [[Улаанбаатар хотын гудамжийн нэрс]] == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монголын томоохон хот суурин}} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Азийн улсын нийслэл}} [[Ангилал:Улаанбаатар| ]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Монголын хот]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Монголын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Монголын нийслэл]] [[Ангилал:1639 онд байгуулагдсан]] 3mlq0vkykta4i00q5a4r7176l2biovb 0 807 854267 847339 2026-04-20T18:15:46Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854267 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын аймаг}} {{Инфобокс суурин | name = Өмнөговь аймаг | native_name = {{MongolUnicode|ᠡᠮᠦᠨᠡᠭᠣᠪᠢ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | image_skyline = {{multiple image | perrow = 1/2/2/1 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Mongolia_2010_055.jpg | caption1 = [[Баянзаг]] | image2 = Dalanzadgad_01.JPG | caption2 = Гурвансайхан Нисэх Онгоцны Буудал | image3 = Aimag_Administration_Dalanzadgad.JPG | caption3 = Нутгийн удирдлагын ордон | image4 = A_landscape_picture_of_the_Tost_Local_Protected_Area_in_South_Gobi,_Mongolia_02.JPG | caption4 = Тост тосон бумба | image5 = Museu de natura i història del Gobi - Edifici.jpg | caption5 = [[Говийн Байгаль Түүхийн Музей]] | color = white }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = Mn flag ömnögovi aimag 2011.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = Mn coa ömnögovi aimag 2011.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Ömnögovi in Mongolia.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|43|0|N|104|15|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1931 | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Даланзадгад]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 165380.47 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = {{increase}} 77,370 | population_as_of = 2024 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408140558/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-date=2024-04-08|access-date=2023-12-06|publisher=Mongolian Statistical Information Service|website=www.1212.mn|url-status=dead}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Төгрөг|MNT]] 4,579 Тэрбум<br />[[Америк доллар |US$]] 1.32 Тэрбум (2023) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = [[Төгрөг|MNT]] 62,340.878<br />[[Америк доллар |US$]] 18,389 (2024) | timezone1 = UTC+8 | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +976 (0)153 | registration_plate = ӨМ_ | iso_code = MN-053 | website = {{URL |www.omnogovi.gov.mn/home.shtml}} | footnotes = }} [[Файл:KhongorynEls.jpg|thumb|Хонгорын элс]] [[Файл:OmnogoviLandscape.jpg|thumb|Өмнөговийн говь газар]] [[Файл:Dalanzadgad 05.JPG|thumb|Сумдын туг, нутгийн алдартдын хөрөг]] '''Өмнөговь''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] {{mongolUnicode|ᠡᠮᠦᠨᠡᠭᠣᠪᠢ|h}} – ''эмүнэгоби'') — [[Монгол Улс]]ын [[аймаг]]. 1931 онд байгуулагдсан. Монголын хамгийн том газар нутагтай аймаг бөгөөд далайн түвшинээс дээш 1406 метр өндөрт оршдог. Аймгийн төв [[Даланзадгад]] хот [[Улаанбаатар|Улаанбаатараас]]. 553 км зайтай. Нутаг дэвсгэрийн хэмжээ 165.4 мянган ам км. 2010 оны байдлаар хүн амын тоо 6114, малын тоо толгой 1014300. Тэмээний тоогоор улсад тэргүүлдэг бөгөөд 8800 Тэмээтэй. Өмнөговь аймаг 1931 онд байгуулагджээ. Алдарт [[Говь гурван сайхан уул]], [[Борзонгийн говь|Борзон]], [[Галба]], [[Зээмэг]], [[Заг]], [[Сүүж]] гэх мэт олон зуун км үргэлжлэх өргөн их говиудтай.Монгол лсын хамгийн дулаан бүсүүдийн нэг бөгөөд хамгийн их салхилдаг нутаг юм. Өмнөговь аймаг [[нүүрс]], [[зэс]], [[Алт|алтны]] том ордуудтай. 250 гаруй төрлийн говийн ургамал ургадаг. [[Социализм|Социализмын]] үед 60 гаруй сүм хийдтэй байв. Социализмын бүтээн байгуулалтаар тус аймаг шалгарч 1943 онд [[Алтан гадас одонгоор]] шагнагдсан. Өмнөговь аймгийн 9 гайхамшигаар [[Говь гурван сайхан уул]], [[Баянзаг]], [[Нэмэгт уул]] ба [[Хэрмэн цав]], [[Галбын говь]], [[Ноён богд]] ба [[Толь хад]], [[Агуй улаан цав]], [[Хонгорын элс]], [[Сангийн далай]], [[Галбын гурван хийд]] зэрэг газрууд тодорчээ. ==Түүх== [[1923 он|1923]] оны дундуур хуучин дөрвөн аймгийг өөрчлөн байгуулах Засгийн газрын шийдвэр, мөн аймгийн захиргаа (яам) байгуулах дүрмийг батлан гаргажээ. Монгол улсын нутаг дэвсгэр, засаг захиргааны хуваарьт өөрчлөлт оруулах тухай шийдвэр 1928 оноос эхлэн шат дараалан гарчээ. Аймаг, хошуудын газар нутгийн хэмжээ асар уудам, газрын дундыг олж төвлөж чадаагүй зэргийг харгалзан 1931 онд орон нутгийн засаг захиргааны бүтцийн өөрчлөлт хийсэн билээ. Энэ өөрчлөлтөөр урьд нь 5 аймаг, 72 хошуу, 525 сум байсныг 12 аймаг, 324 сум болгон зохион байгуулагдахад Өмнөговь аймаг шинээр байгуулагдсан байна. Ингэхдээ Богд Хан уул, Цэцэрлэг Мандлын аймгуудаас газар нутаг таслан зохион байгуулсан байна. == '''Хүн ам''' == Өмнөговь аймаг 2022 оны эцэст урьдчилсан байдлаар '''71493''' хүн амтай болж 2019 оны эцсийн хүн амын мэдээнээс 2.3 хувиар буюу 1591 хүнээр өслөө. Нийт хүн амын 50.2 хувь буюу 35885 эрэгтэйчүүд, 49.8 хувь буюу 35608 эмэгтэйчүүд эзлэж байна. Насны бүтцээр ангилвал 32.8 хувийг 0-14 насны хүүхэд, 52.8 хувийг 15-59 насны, 14.4 хувийг 60-с дээш насны хүн ам эзэлж байна. Өрхийн тоо урьдчилсан байдлаар 21989 болж өмнөх оноос 892 өрхөөр буюу 4.1 хувиар өссөн дүнтэй байна. Хүн амын 98.7% Халх 0.2% Дөрвөд 0.2% Баяд 0.2% Буриад 0.2% Дарьганга 0.1% Захчин 0.1% Казах 0.1% Урианхай 0.3% Бусад хүмүүс эзэлж хүмүүс оршин сууж байна. == Эдийн засаг == 2024 оны байдлаар Өмнөговь аймгийн нийт ДНБ нь 4,8 их наяд төгрөг (1.42 тэрбум ам.доллар) хүрсэн бөгөөд энэ нь Монгол Улсын хэмжээнд хамгийн өндөр ДНБ-тэй аймаг юм.<ref>{{Cite web|title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|publisher=Mongolian Statistical Information Service|access-date=2023-12-06|archive-date=2024-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408140558/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|url-status=dead}}</ref> === Эдийн засгийн бүтэц === {| class="wikitable" |- ! Салбар !! ДНБ-д эзлэх хувь (2024) !! Нийт орлого (тэрбум ₮) |- | Хөдөө аж ахуй || 3.27% || 157.9 |- | Үйлдвэрлэл || 59.91% || 2,893.0 |- | Үйлчилгээ || 36.82% || 1,777.9 |} === Нэг хүнд ногдох ДНБ === 2023 оны байдлаар Өмнөговь аймгийн нэг хүнд ногдох ДНБ нь 18,389 ам.доллар байгаа нь улсын дунджаас 2.75 дахин өндөр үзүүлэлт юм. {| class="wikitable sortable"</nowiki> ! Он !! Нэг хүнд ДНБ (мян.₮) !! Нэг хүнд ДНБ (USD) |- | 2000 || 327.5 || 304.24 |- | 2001 || 350.4 || 319.20 |- | 2002 || 297.3 || 267.76 |- | 2003 || 334.1 || 291.40 |- | 2004 || 600.6 || 506.75 |- | 2005 || 930.0 || 771.51 |- | 2006 || 1,157.2 || 981.30 |- | 2007 || 1,546.1 || 1,321.06 |- | 2008 || 2,000.6 || 1,715.22 |- | 2009 || 2,472.7 || 1,719.79 |- | 2010 || 3,988.4 || 2,939.66 |- | 2011 || 5,832.4 || 4,609.48 |- | 2012 || 5,702.7 || 4,192.10 |- | 2013 || 6,910.5 || 4,530.47 |- | 2014 || 5,315.7 || 2,923.07 |- | 2015 || 4,726.1 || 2,398.31 |- | 2016 || 6,802.3 || 3,167.55 |- | 2017 || 11,158.9 || 4,570.38 |- | 2018 || 10,104.4 || 4,087.77 |- | 2019 || 12,113.4 || 4,546.92 |- | 2020 || 14,943.2 || 5,311.61 |- | 2021 || 15,890.5 || 5,577.53 |- | 2022 || 39,223.3 || 12,470.59 |- | 2023 || 61,024.9 || 17,610.84 |- | 2024 || 62,340.9 || 18,388.77 |} === Ядуурлын түвшин === 2020 оны байдлаар Өмнөговь аймгийн ядуурлын түвшин 16.4% байна. == Газар зүй == Өмнөговь аймаг нь 165,0 мянган хавтгай дөрвөлжин километр газар нутгийн хэмжээгээрээ Монгол улсдаа хамгийн томд ордог аймаг юм. Аймгийн нутаг нь говь цөлийн мужид багтах бөгөөд дунджаар д.т.д. 1300-1600 м өндөрт оршино. Энд Алтайн нурууны үргэлжлэл [[Гурван сайхан]], [[Сэврэй]], [[Ноён богд]], [[Номгон]], [[Тост]], [[Нэмэгт]], [[Алтана уул]], [[Гилбэнт]] зэрэг д.т.д. 3000 м хүртэл өндөр өргөгдсөн уул нурууд болон 100 гаруй км үргэлжилсэн [[Хонгорын элс]], хэдэн 100 км өргөн [[Галба]], [[Борзонгийн говь|Борзон]], [[Зээмэг]], [[Заг (говь)|Заг]], [[Сүүжийн их говь|Сүүжийн]] алдарт их говиуд бий. [[Хадат рашаан|Хадат]], [[Нэмэгт рашаан|Нэмэгт]], [[Зөөлөн рашаан|Зөөлөн]], [[Энгэр бүлээн рашаан|Энгэр бүлээн]], [[Талхит рашаан|Талхит]] зэрэг олон хүйтэн рашаан, [[Элгэн рашаан|Элгэн]], [[Салхитын рашаан|Салхитын]] халуун рашаан устай. Хөдөө талын хөрс нь [[зэс]], [[тугалга]], [[чулуун нүүрс]], [[төмөр|төмрийн хүдэр]], [[гантиг]], [[хайлуур жонш]], цасан ба утаат [[болор]] зэрэг үнэт эрдэнийн баялаг арвинтай. Үүнд маш их дулаан гаргадаг [[Тавантолгойн чулуун нүүрс]] олон миллярд тонн нөөцтэй. == Амьтан ургамал == Ган халуунд тэсвэртэй, шим тэжээл сайтай, жижиг навчит тачир ургамал голлосон 250 гаруй төрлийн ургамалтай бөгөөд түүний дотор [[хунчир]], [[алтан үндэс]], [[дэгд]], [[сэржмядаг]] зэрэг олон төрлийн [[эмийн ургамал]] элбэг. [[Хармаг]], [[гоёо]], [[цулхир]] зэрэг амтлаг ургамал, [[хайлс]], [[заг]], [[тоорой]], [[жигд]] гэх мэт мод ургана. [[Хар сүүлт]], [[цагаан зээр]], [[шилүүс]], [[үнэг]], [[хярс]], [[туулай]], [[дорго]], [[суусар]] элбэг бөгөөд [[хулан]], [[аргаль]], [[мазаалай]], [[янгир]], [[хавтгай]] зэрэг ховор амьтад ч бий. == Өмнөговь аймгийн есөн гайхамшиг == * Хонгорын элс- Зүүн шургуул, Баруун шургуул * Баянзаг- Цахиуртын хөндий, Төгрөгийн ширээ * Говь гурван сайхан уул- Ёлын ам, Дүнгэнээ, Мухар шивэртийн ам * Нэмэгт, Хэрмэн цав- Зуун мод, Зулганай, Наран даац * Ноён богд,  Толь хад- Саран хөндий, Гурван түшмэл * Алгуй улаан цав- Сэврэй хайрхан, үлэг гүрвэлийн яс, Тогоонтөмөр хааны ордны буурь * Галбын говь- Галбын гурван хийд, Ундайн гол, Ханбогд хайрхан, Мэлхий цохио, Ловон чомбын агуй, Шар цавын үлэг гүрвэлийн мөр * Сангийн далай хийд * Ноён, Сэврэй хийцийн мөнгөн эдлэл == Тээвэр == Монгол орны өмнөд хил хязгаар болох бүс нутаг учрааc 40-60 морьтой 130 гаруй өртөөтэй байжээ. 1954 он хүртэл 8-10 мянган [[Тэмээн жин|тэмээгээр жин]] тээж хойд хилийн [[Цагаан эрэг]]-ийн бааз хүртэл 2000 км замыг олон хоног сар явж улсын бэлтгэлийн ноос, түүхий эд, малын тэжээл, өргөн хэрэгцээний бараа бүтээгдэхүүн [[Тэмээн жин|тэмээн жингээр]] зөөдөг байсан. [[1954 он|1954]] онд Өмнөговийн авто бааз байгуулагдаж [[тэмээн жин]]<nowiki/>г халсан юм. [[1957 он|1957]] онд анх Улаанбаатараас Даланзадгадад анхны нисэх онгоц бууж, 1966 оноос хойш байнгын нислэг үйлдэх болжээ. Даланзадгад нисэх буудал (ZMDZ/DLZ) нь 1 шороон зурвастай бөгөөд [[Улаанбаатар]] руу байнгын нислэгтэй. Мөн хатуу хучилалтай засмал замаар Цогт-Овоо сумын төв, Дундговь аймгийн төв Мандалговийг дайран өдөрт хоёр удаа автобусаар тээвэр хийж үйлчилдэг. == '''Боловсрол''' == Аймгийн хэмжээгээр 2020-2021 оны хичээлийн жилд ерөнхий боловсролын төрийн 22 сургууль үйл ажиллагаа явуулж байгаа бөгөөд 476 бүлэгт өдрийн ангийн 14134 сурагчид хамрагдан суралцаж байна. Тус хичээлийн жилд аймгийн хэмжээнд 20 дотуур байранд 831 хүүхэд амьдарч байна. === Хөдөө аж ахуй === Өмнөговь аймаг нь мал аж ахуйд тулгуурласан эдийн засагтай бөгөөд 2023 онд нийт 1.3 сая гаруй мал тоологдсон байна. {| class="wikitable" |- ! Малын төрөл !! Тоо (2023) |- | Хонь || 550,000 |- | Ямаа || 490,000 |- | Үхэр || 110,000 |- | Адуу || 90,000 |- | Тэмээ || 60,000 |} Тус аймаг нь Монгол Улсын тэмээн сүргийн 35%-ийг эзэлдэг бөгөөд жилд 50,000 гаруй тэмээний ноос бэлтгэдэг. == Нутгийн хуваарь == {| class="wikitable" |- |+ Өмнөговь аймгийн [[Монгол Улсын сумд|сумдын]] газар нутаг, хүн амын тоо, нягтшил |- ! Сумын нэр ! Хүн амын тоо<br />(1994)<ref >{{Cite web |url=http://www.reliefweb.int/library/documents/oxfamannex1-4.pdf |title=Archive copy |access-date=2012-05-27 |archive-date=2010-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100331223051/http://www.reliefweb.int/library/documents/oxfamannex1-4.pdf |url-status=dead }}</ref> ! Хүн амын тоо<br />(2003)<ref name="statis">Statistics office of Ömnögovi Aimag, {{Webarchiv|url=http://202.131.5.91/webs/aimags/11/ |wayback=20070326042800 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 23:32:14 InternetArchiveBot }}</ref> ! Хүн амын тоо<br />(2005) ! Хүн амын тоо<br />(2017)<ref name"stat2009">{{Cite web |url=http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/cimg0x1529.jpg |title=Ömnögovi Aimag Statistical Office |access-date=2012-05-27 |archive-date=2012-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120421043534/http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/cimg0x1529.jpg |url-status=dead }}</ref> ! Хүн амын тоо<br />(2022) ! Сумын төвийн<br />хүн амын тоо ! Нутаг дэвсгэр<br />(км²)<ref name="statis"/> ! Нягтшил<br />(/км²) |- | [[Баяндалай сум|Баяндалай]] ||2,125||2,360||2,338||2,316||2049||651|||15,751||0.13 |- | [[Баян-Овоо сум (Өмнөговь)|Баян-Овоо]] ||1,577||1,569||1,539||1,574||1768||544|||15,474||0.11 |- | [[Булган сум (Өмнөговь)|Булган]] ||2,421||2,433||2,430||2,395||2017||929|||8,498||0.23 |- | [[Гурвантэс сум|Гурвантэс]] ||2,983||3,376||3,524||4,034||5283||1,842|||27,967||0.18 |- | [[Даланзадгад]] ||12,391||15,308||15,954||30,000||29645||30,880|||476||62.27 |- | [[Мандал-Овоо сум|Мандал-Овоо]] ||2,345||2,166||2,004||1,954||1598||603|||7,433||0.21 |- | [[Манлай сум|Манлай]] ||2,215||2,422||2,431||2,450||2645||608|||15,418||0.17 |- | [[Ноён сум|Ноён]] ||1,417||1,468||1,390||1,318||1362||401|||10,550||0.12 |- | [[Номгон сум|Номгон]] ||2,608||3,045||3,009||2,869||2462||787|||19,468||0.12 |- | [[Сэврэй сум|Сэврэй]] ||2,216||2,423||2,309||2,191||1967||709|||8,095||0.24 |- | [[Ханбогд сум|Ханбогд]] ||2,161||2,451||2,659||3,154||8533||1,361|||15,151||0.56 |- | [[Ханхонгор сум|Ханхонгор]] ||2,559||2,931||2,542||2,376||1989||616|||9,931||0.2 |- | [[Хүрмэн сум|Хүрмэн]] ||1,968||1,951||1,910||1,796||1551||495|||12,393||0.12 |- | [[Цогт-Овоо сум|Цогт-Овоо]] ||1,863||1,761||1,672||1,666||1921||619|||6,526||0.29 |- | [[Цогтцэций сум|Цогтцэций]] ||1,990||2,130||2,155||2,642||9149||1,043|||7,246||1.26 |- |} ==Цахим холбоос== {{Commons|Category:Ömnögovi Aimag|Өмнөговь аймаг}} *[https://web.archive.org/web/20120409104421/http://www.umnugovi.mn/ Өмнөговь аймгийн албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Хөтлөгч мөр Өмнөговийн сумууд}} [[Ангилал:Монголын аймаг]] [[Ангилал:Өмнөговь аймаг]] pr3bty1fnhhnrh3kl5ijf42zp4z8fjx 0 1283 854222 854220 2026-04-20T12:46:09Z Megzer 20491 854222 wikitext text/x-wiki {{Short description|Еврази дахь эзэнт гүрэн}} {{Инфобокс түүхэн улс | conventional_long_name = Их Монгол Улс | native_name = {{MongolUnicode|lang=xng|ᠶᠡᠬᠡ<br/>ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ<br/>ᠤᠯᠤᠰ}}<br/>{{tlit|xng|Yeke Monggol Ulus}} ([[Дундад Монгол хэл|Дундад Монгол]]) | common_name = Их Монгол Улс | status = [[Талын эзэнт гүрэн]] | image_map = Expansion of the Mongol Empire 1206–1294.gif | image_map_caption = 1206-1294 оны хооронд Монголын эзэнт гүрний Еврази даяарх тэлэлт {{Legend|#B34345|Монголын эзэн гүрэн}} {{Legend|#CAD656|[[Алтан Орд]]}} {{Legend|#4E6241|[[Цагаадайн Улс]]}} {{Legend|#5B9749|[[Ил Хаант Улс]]}} {{Legend|#845DB0|[[Юань Улс]]}} | capital = {{Ubl|[[Аваргын балгас|Аварга]] (1206–1235)|[[Хархорум]] (1235–1271)}} | common_languages = {{Hlist|[[Дундад Монгол хэл|Дундад Монгол]]|[[Түрэг хэлнүүд]]{{Efn|Ялангуяа Алтан Ордны баруун [[Кипчак хэлнүүд|Кипчак аялгууд]],<ref>{{Cite book |last=Колодзейчик |first=Дариуш |author-link=Дариуш Колодзейчик |url=https://books.google.com/books?id=FHrTxHmegRYC&pg=PP1 |title=The Crimean Khanate and Poland-Lithuania: International Diplomacy on the European Periphery (15th–18th Century): A Study of Peace Treaties Followed by Annotated Documents |date=2011 |publisher=Brill |isbn=978-9-0041-9190-7 |location=Лейден |via=[[Google Books]]}}</ref> Цагаадайн улсын [[Цагадайн хэл]]<ref name="Kim2013">{{Cite book |last=Ким |first=Хюн Жин |url=https://books.google.com/books?id=fX8YAAAAQBAJ&pg=PA29 |title=The Huns, Rome and the Birth of Europe |date=2013 |publisher=[[Кембрижийн Их Сургуулийн Хэвлэл]] |isbn=978-1-1070-6722-6 |page=29 |access-date=2026-03-07 |via=[[Google Books]]}}</ref> болон [[Юань Улс]]ын [[Хуучин Уйгур хэл]].}}|[[Хятад хэл|Хятад]]|[[Перс хэл|Перс]]|бусад хэл}} | demonym = Монголчууд | government_type = {{Ubl|[[Сонгодог хаант засаг]]|Хожим [[Удамшлын хаант засаг|удамшлын]]}} | title_leader = [[Хаан]] | year_leader1 = 1206–1227 | leader1 = [[Чингис хаан]] (анхны) | year_leader2 = 1229–1241 | leader2 = [[Өгэдэй хаан]] | year_leader3 = 1246–1248 | leader3 = [[Гүюг хаан]] | year_leader4 = 1251–1259 | leader4 = [[Мөнх хаан]] | year_leader5 = 1260–1294 | leader5 = [[Хубилай хаан]] (нэрлэсэн) | stat_year1 = 1206 | stat_area1 = 4000000 | ref_area1 = <ref name="Taagepera499">{{Cite journal |last=Таагепера |first=Рейн |author-link=Рейн Таагепера |date=1997 |title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807 |url-status=live |journal=[[International Studies Quarterly]] |volume=41 |issue=3 |pages=499 |doi=10.1111/0020-8833.00053 |issn=0020-8833 |jstor=2600793 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119114740/https://escholarship.org/uc/item/3cn68807 |archive-date=2018-11-19 |access-date=2026-03-07|url-access=subscription }}</ref> | stat_year2 = 1227 | stat_area2 = 13500000 | ref_area2 = <ref name="Taagepera499"/> | stat_year3 = 1294 | stat_area3 = 23500000 | ref_area3 = <ref name="Taagepera499"/> | currency = Янз бүр{{efn|[[Дирхам]] зэрэг зоос, мөнгө (''сүхэ''), торгон дээр суурилсан цаасан мөнгө, эсвэл хожим нь гарсан бага хэмжээний [[Юань улсын зоос|Хятад зоос]], [[Юань улс]]ын үеийн цаасан [[Жяочао]] мөнгөн тэмдэгт багтана.}} | footnotes = {{Notelist}} | s1 = Алтан Орд | s2 = Цагаадайн Улс | s3 = Ил Хаант Улс | s4 = Юань Улс }} {{Монголын түүх}} '''Их Монгол Улс''' {{MongolUnicode|ᠶᠡᠬᠡ<br />ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ<br />ᠤᠯᠤᠰ}} (1206-1635), мөн '''Монголын Эзэнт Гүрэн''' {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ<br />ᠡᠵᠡᠨᠲᠦ<br />ᠭᠦᠷᠦᠨ}} ([[Англи хэл|Англи]]: ''Mongol Empire'', 1206-1260/1368) нь Ази, Европ тивийг тэгнэн оршсон, Монголын түүхэнд, хамгийн өргөн уудам газар нутагтай эзэнт гүрэн юм. Судлаачид Их Монгол улсын газар нутгийг 46,000,000 эсвэл 55,000,000 км² хэмээн зөрүүтэй байдлаар тооцоолдог. Их Британийн түүхчид Их Монгол Улсыг, газар нутгийн хэмжээгээрээ, [[Британийн эзэнт гүрэн|Их Британийн эзэнт гүрний]] дараа орох, дэлхийн түүхэн дэх 2 дахь том эзэнт гүрэн гэж тэмдэглэсэн нь, дагаж орсон болон хараат буюу вассаль улс орон, овог, аймгуудыг оруулаагүй тооцсонтой холбоотой юм. Анх [[1206 он|1206 онд]] [[Чингис хаан|Чингис Хааны]] байгуулсан Их Монгол Улс нь алтан хөөрхөн, наран ургах зүгээс наран жаргах зүг хүртэл, [[Номхон далай]]н эргээс [[Хар тэнгис]], [[Дунай мөрний]] сав газар, өмнө зүгээс, [[Зүүн өмнөд Азийн]] болон далайн арлуудын хараат буюу [[вассал|вассаль]] орнууд, умард зүгт, Хойд мөсөн далай, [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] сав газрын овог, аймгуудыг хамруулсан асар уудам том газар нутгийг эрхшээн оршиж байлаа. [[Ази]], [[Европ]] тивийн олон арван улс, хэдэн зуун хот балгасыг байлдан дагуулж, сая сая иргэдийг хурааж, эрхшээлдээ оруулсан, монгол цэргийн тоо нь 250'000-аас хэтэрч байсангүй. Чингис Хаан төв Азид, одоогийн [[Монгол|Монгол улсын]] газар нутаг дахь тархай бутархай олон арван нүүдэлчин аймгуудыг нэгтгэж, [[Алтан улс|Зүрчидийн Алтан улс]], [[Тангуд|Тангуд улс]], [[Хорезмын эзэнт улс]]ыг байлдан дагуулснаар, Их Монгол Улсын үүсэл хөгжлийн үндэс суурь тавигджээ. == Үүсэл хөгжил == {{Гол|Дундад зууны монгол аймгууд|Эргүнэ хунгийн домог|Монгол овог аймгуудын жагсаалт}} [[Файл:Mongol 1206.jpg|thumb|right|300px|1206 он Монголын овог аймгууд]] [[Файл:Mongol Empire c.1207.png|thumb|300px|Их Монгол Улс 1207 он]] [[Файл:Ih Mongol Uls.png|thumb|right|300px|Их Монгол Улс]] XII зууны сүүлийн хагаст Монголын газар нутагт [[Хамаг Монгол]], [[Хэрэйд]], [[Мэргид]], [[Татар]], [[Найман]] зэрэг олон арван нүүдэлчин аймгууд мөнхийн дайн дажинтай байлаа. Хамаг Монгол аймгийн хаанаар 1189 онд өргөмжлөгдсөн [[Чингис хаан]] улс төр болон цэрэг зэвсгийн хүчээр зэргэлдээх аймгуудыг өөртөө нэгтгэж [[1206 он|1206 онд]] Их Монгол Улсыг байгуулсан байна. Нүүдэлчин аймгуудын нэгдлийг хөрш зэргэлдээ орнууд эерэгээр хүлээж авсангүй. Улмаар улс төр, эдийн засгийн зөрчил нь дайн үүсэх шалтгаан болж Чингис хаан Зүрчидийн [[Алтан улс]], [[Тангуд]] болон [[Хорезм эзэнт улс]]ад цэрэглэн халдаж цаашлан [[Азербайжан]], [[Гүрж]]ийг эзэлж [[Калка гол]]ын хөвөөн дээр [[Орос]]ын вангуудын цэргийг бут цохьжээ. Тангудын эсрэг хийсэн сүүлчийн аян дайндаа Чингис хаан өвчнөөр таалал төгссөн бөгөөд өөрийн байгуулсан эзэнт улсаа хүү нартаа гэрээслэн үлдээсэн түүхтэй юм. === Гол үйл явдлуудын хэлхээс === * 1189 он: [[Хар зүрхний Хөх нуур]]т [[Алтан ]], [[Хучар|Хучир]], [[Сача бэхи]], [[Тайчу]] зэрэг [[Хамаг Монгол]]ын нөлөө бүхий ноёдын хуралдаан болж, [[Тэмүжин]]г Хамаг Монголын ханд өргөмжилж * 1206 он: [[Онон мөрөн|Онон мөрний]] эхэнд Монгол ноёдын [[Их Хуралдай]] хуралдаж Их Монгол улс байгуулагдсаныг даяар олонд тунхаглан зарлаж, Тэмүжин ханыг [[Хаан|Их Хаан]] Чингис хаанаар өргөмжлөв. * 1207 он: Монголчууд баруун хойд [[Хятад]] болон [[Төвөд]]ийн зарим газар нутгийг эзлэн оршиж байсан Тангудыг дайлах аян дайныг эхэлж 1210 онд Тангудын хаан бууж өгснөөр Чингис хаан цэргээ гэдрэг татжээ. Тухайн үед [[Уйгур үндэстэн|Уйгарууд]] Их Монгол улсад дагаар орж цаашдын аян дайнууд болон улс гүрнийг төвхнүүлэх ажилд идэвхитэй оролцжээ. * 1211 он: Чингис хааны их цэрэг элсэн говийг гаталж Алтан улсад цөмрөн оров. [[Хуан Эр Цуйгийн Тулалдаан|Цавчаал боомтын тулалдаан]]аар Алтан улсын цэргийн давуу хүчтэй тулгаран анхны томоохон ялалтыг байгуулав. * 1218 он: Монголчууд [[Хар Кидан]] улсын нутагт нэвтэрч [[Кашгар|Кашгар хотыг]] эрхшээлдээ авчээ. * 1218 он: Чингис хааны элчийг цаазаар авснаар [[Хорезм]]ийн шах [[II Мухаммед (Хорезм)|Мухаммед]] их дайны харангыг дэлдэв. * 1219 он: Монголын цэрэг Сырдарья мөрнийг гаталж Туркестаны нутагт нэвтрэн оржээ. * 1219–1221 он: Хэдийгээр умард Хятадад [[Алтан улс]]тай хийж байсан дайн үргэлжилж байсан ч Чингис хаан баруун зүгт Хорезмын эзэнт улсыг амжилттай дайлж, улмаар [[II Мухаммед (Хорезм)|Мухаммед шахыг]] устгах даалгаварыг [[Зэв]], [[Сүбэдэй]] нарт өгчээ. * 1223 он: Зэв, Сүбэдэй нар 20000 морьт цэргийг удирдан [[Калка гол]]ын хөвөөнд анх удаа [[Русь|Орос]], [[Кипчак]]ын хамтарсан цэрэгтэй тулалдан ялалт байгуулжээ. * 1227 он: Чингис хаан Тангудын дайлж яваад тэнгэрт халив. Энэ үед Монголын эзэнт гүрэн 26 сая километр квадрат газар нутгийг эзэлж хэмжээгээрээ [[Ромын эзэнт гүрэн]] болон Македоны эзэнт гүрнээс дөрөв дахин том болсон байв. * 1229 он: Өгэдэй их хаан ор сууж, '''Далай хаан'''аар өргөмжлөгдөв. * 1237 он: Монголчууд [[Бат хаан]]ы удирдлаган дор нэгдэн [[Монголчуудын Русь руу хийсэн довтолгоо|баруун зүгт довтолж]] [[Киевийн Вант Улс|Киев]]ийн эсрэг дайныг эхлүүлэв. * 1240 он: Киевийн Вант Улсуудыг хөнөөв. Мөн дорно зүгт [[Солонгос]]ыг эрхшээлдээ оруулав. * 1241 он: Монголчууд [[Польш]]ийн [[Легница|Легница хот]]ын дэргэд буюу [[Легницийн тулалдаан]]аар [[Польш]], [[Герман]], [[Франц]]ын хамтарсан 30 мянган хүнтэй армийг бут цохисон байна. Мөн [[Сайо гол]]ын хөвөөнд [[Мохийн тулалдаан]]аар [[Унгар]], [[Хорват]]ын 65000 хүнтэй шигшмэл армийг бут цохив. * 1241 - 1242 он: Бат хааны арми [[Болгар]]ыг эзэлж жил бүр алба гувчуур авах болов. * 1241 он: Өгэдэй хаан нас эцэслэж Европыг эзэлж байсан цэргийн жанжид, хан хөвгүүд Их Хуралдайд дуудагдаж нутгийн зүг хүлгийн жолоо залав. * 1242 он: Монголчууд [[Адриатын тэнгис]] хүрэв. * 1246 он: [[Гүюг хаан]], Их хаанаар өргөмжлөгдөв. * 1248 он: Гүюг хаан нас нөгчөв. ===Их Монгол Улс байгуулагдах урьдач нөхцөл бүрэлдсэн нь=== XII зууны монголчуудьн өмнө тархай бутархай оршиж, өөр хоорондоо ямагт харгалдан бусдын зууш болох уу, эсвэл нэгэн дээвэр дор нэгдэн нягтарч, өгсөн дээшлэх үү гэсэн ацан зам тулгарчээ. Тэрхүү түүхэн сонголтыг зөв ухамсарласан Хамаг Монголын хан [[Тэмүжин]] эсгий туургатныг нэгтгэх тэмцэлд эргэлт буцалтгүй оржээ. Хамаг Монголын дотор Тэмүжинээс гадна [[Жамуха|Жамух]]ын толгойлсон хүчний нөгөө туйл үүсэж, тэд тус тусдаа хүчээ зузаатгахыг эрмэлээж байв. Харин цагийн байдал Тэмүжиний талд аятай эргэж, Жамухын харъяат нараас түүний талд дагаар орсоор байлаа. [[Хэрэйд]]ийн ханлигийн дотор эвдрэл гарч, [[Ван хан|Тоорил]] ханыг хүчин мөхөсдөхөд [[Тэмүжин]] ивээлдээ авч дахин тэнхрүүлэв. Ингээд түүнтэй хамт 1196 онд [[Алтан улс]]ад туслан, [[Татар]]т хамтын хүчээр цохилт өгчээ. Тэд 1199 онд [[Найман]]ы ханлигтай нүүр тулж байлдсанаас гадна Монгол угсааны олон аймгийг байлдан дагуугав. Гэвч [[Тайчууд]], [[Хонгирад]], [[Ихирэс]], [[Горлос]], [[Татар]], [[Ойрад]], [[Найман]] аймгийн ноёд эвсэж, Чингисийн эсрэг шинэ холбоо байгуулжээ. Тэд 1201 онд Эргүнэ мөрний хөвөөн дээр хуралдаж, [[Жамуха]] сэцэнийг '''Гүр хаан''' хэмээн өргөмжилжээ. Эл бүлэглэлийн эсрэг Тэмүжин Тоорил хантай хүч хавсран тулалдаж бут цохижээ. Жамухын эвслийг бут цохисны дараа Тэмүжин 1202 онд Татарыг эрхэндээ бүрмөсөн оруулав. Жамуха Хамаг Монголын нөлөө бухий язгууртан [[Алтан]], [[Хучар|Хучир]] нарыг талдаа урвуулж, Тоорил ханы хүү Нялх Сэнгүмээр эцгийг нь ятгуулж, 1203 онд Тэмүжиний эсрэг дахин эвсэл байгуулжээ. Үүнийг тагнаж мэдсэн Тэмүжин 1203 оны намар [[Туул гол]]ын хавь газар Тоорил ханыг гэнэдүүлэн цохижээ. Ингэж [[Тэмүжин]] хамгийн хүчирхэг Хэрэйдийн ханлигийг мөхөөснөөр Монгол туургатны дотор эрх сүр, нэр хүнд нь эрс өсөв. Эцэст нь өмнөх тулалдаануудад ялагдаж, Найманы [[Таян хан]]ыг тойрон бүгсэн ханлиг, аймгуудын хэсэг бусаг хүчийг 1204 онд бут цохисноор Монгол туургатны үндсэн гол хэсгийг өөртөө нэгтгэжээ. Тэмүжин ийнхүү «хагацсан улсаа хамтатгаж, бутарсан улсаа бүртгэх» их үйл хэргийг бүтээсэн билээ. Энэ үе бол Их монгол улс байгуулагдах явц дахь нэг ёсны шилжилтийн үе байжээ. ===Их Монгол Улс байгуулагдсан нь=== [[File:Genghis Khan empire-en.svg|thumb|Монголын байлдан дагуулалт]] [[File:Empire_of_Genghis_Khan_at_his_death.png|thumb|Чингис хааныг өөд болох үеийн Их Монгол Улсын газар нутаг]] 3-р жарны улаан [[бар жил]] (1206) бол Монгол түмэнд ивээлээ өгч, хэзээ ч үл умартах түүхэн аугаа их үйлсийн гараа болсон юм. 1206 оны намар цагт [[Онон гол|Онон голын]] эхнээ [[Чингис хаан|'''Тэмүжиний''']] oрд өргөөнд Монголын язгууртан дээдсийн их чуулган '''[[Их Хуралдай]]''' хуралджээ. Их Хуралдайн өмнө тавигдсан үндсэн зорилт нь '''Их Монгол Улс''' байгуулагдсаныг даяар олноо зарлан тунхаглах, нүүдэлчин монголчуудын төрийн жолоог бат түвшин атгах их хааныг сонгон өргөмжлөх явдал байв. Ийнхүү монгол угсааны олон ханлиг аймгуудыг нэгтгэн захирсан Монгол хэмээх улс [[Төв Ази|Төв Азид]] тогтнон мандсан байна. Шинэ тулгар Монгол улс тогтнон мандахад бас Чингис хааны шадар зүтгэлтнүүд, нийт Монгол түмэн гол үүрэг гүйцэтгэсэн. Монголын тулгар төр тогтсоныг өргөн утгаар нь авч үзвэл, МЭӨ 3 зуунаас үүдэлтэй яэгуурын монголчуудын 1400-аад жилийн шаргуу тэмцлийн зүй ёсны үр дүн, нүүдэлч удмынхны нийгэм-улс төрийн хөгжилд гарсан чанарын хувьсал өөрчлөлт, өтгөс өвгөдөөс маань улбаалсан төр ёсны уламжлал, шинэчлэлийи яах аргагүй гойд содон түүхэн үзэгдэл байсан юм. Их Монгол нь улс хэмээх орчин цагийн ухагдахууны үндсэн шалгуур - тодорхой газар нутаг, хил хязгаар, хүн ам, төр болон төрийн бүрэн эрхт байдал хэмээх гол болзолуудыг бүрэн дүүрэн хангаж байсан юм. Чингис хааны үндэслэн байгуулсан Их Монгол Улс нь эхэн үедээ умардаас өмнөд этгээдэд [[Байгал нуур|'''Байгал нуураас''']] [[Цагаан хэрэм|'''Түмэн газрын цагаан хэрэм''']] хүртэл, [[Хянганы нуруу|'''Хянганы нуруунаас''']] [[Алтайн нуруу|'''Алтайн чинад''']] хүртэл зүүнээс өрнөд хүртэл өргөн уудам нутгийг эзлэн оршиж байв. 1207 онд [[Зүчи]] баруун гарын их цэргийг удирдан, '''буриад, хабханас, тува,''' зэрэг [[Ойн иргэд]]ийг Их Монгол улсад нэгтгэжээ. 1218 онд киргизүүдтэй хамт бослого гаргасан [[түмэд]]үүд Чингисийн цэрэгт дарагдсаны дараа зарим хэсэг нь [[мэргид]]үүдтэй цуг [[Якут]] руу очсон нь якутын мэргид, тумат овог болжээ. Якут эрдэмтэд энэ нүүдлийг якутын ард түмэн бүрэлдэхэд нөлөөлсөн сүүлчийн үйл явдал гэж үздэг. Түрэг хэлнүүдээс монгол хэлтэй хамгийн ойр нь [[якут хэл]] юм. Якут хэлний 30% нь монгол үг байдаг. [[:en:Yakutian horse|Якутын баруун нутгийн адуу]] нь [[:en:Mongolian horse|монгол адуутай]] төстэй нь тогтоогджээ. Бусад түмэд хүмүүсийг урагш нүүлгэсэн нь одоогийн Өмнөд Монголын Түмэд болсон бололтой. Хожим [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх хаан]] мөн адил бослого гаргасан [[урианхай]]чуудыг тарааж хуваажээ. Чингис хааныг тэнгэрт хальсны дараа түүний хүүхдүүд нь хоорондоо хаан ширээний төлөө тэмцэлдэв. Чингисийн гэрээслэл ёсоор [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]] хаан ширээнд суух ёстой байсан боловч Чингисийн дүү Тэмүгэ Отчигин зэрэг нөлөө бүхий зарим ноёд Чингисийн отгон хүү [[Тулуй|Тулуйг]] хаан болгох санаатай байжээ. Түүнийг гадарлаад ч тэр үү, Өгэдэй ширээ залгамжлахаас цааргалах дүр үзүүлж, түүнээс шалтгаалан шинэ хаан өргөмжлөхөөр Хэрлэний “хөдөө аралд” эхэлсэн Их Хуралдай 40-өөд хоног үргэлжлэн байж 1229 оны билгийн 8-р сард сая өндөрлөжээ. Өгэдэйн ширээнд суухад авга ах Отчигин, [[Бэлгүдэй]], ах [[Цагадай|Цагаадай]], дүү [[Тулуй]], ах [[Зүчи|Зүчийн]] хүү [[Бат хаан|Бат]] зэрэг дээдэс онцгой хүндэтгэл үзүүлж мөргөн ёсолж, Цагаадай Тулуй нар 2 талаас түшиж, авга Отчигин араас нь тулж ширээнээ суулгажээ. Үүнээс хойш их хааныг өргөмжлөх бүрд бүгд мөргөх ёсон тогтсон гэдэг. 1241 онд [[Өгэдэй хаан]] нас бармагц хаан ширээний төлөө тэмцэл дахин өрнөжээ. Өгэдэйн ач хөвгүүн Ширмүн буюу Тулуйн хүү Мөнх хоёрын нэгийг ширээ залгамжлуулахаар гэрээслэлсэн гэдэг. Гэтэл Өгэдэйн хатан мэргэд овгийн [[Дөргөнэ]] /Туракина/ төрийн эрхийг түр барьж байгаа байдлаа ашиглаж өөрийн хүү [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] хаан болгох гэж хүчлэн оролджээ. Үүнээс болж шинэ хааныг сонгон өргөмжлөх явдал хойшлогдож 4-н жил шахам Дөргэнэ хатан төр барьжээ. Шинэ хааныг сонгох [[Их Хуралдай|Их Хуралдайг]] хуралдуулах гэж хэдэн удаа оролдсон боловч шийдвэрлэх гол эрх мэдэл бүхий хүмүүс цуглахгүй хойшлогдсон байна. Гагцхүү 1245 оны намар Хар хүрмийн (Хүрмэн чулуутайн нутагт Хар хүрэм голын хөвөөнд боссон тул Хар хүрэм гэж нэрлэсэн) ойролцоох Далан даваа гэдэг газар Их Хуралдай болж [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] хаанд өргөмжилсөн байна. Тэр хуралдай их өргөн болсон гэдэг. Их монгол улсын өнцөг булан бүрээс алтан ургийн ноёд язгууртнаас гадна Хятад, Орос, Солонгос, Франц, Гүрж, Герман, Араб, Багдад улс болон Ромын пап ламын элч [[Плано Карпини]] зэрэг гадаадын олон элч, төлөөлөгч нар ирсэн аж. Гүюг бас л хаан болохоос татгалзсан дүр үзүүлж миний дараа манай удмынханд хаан ширээг залгамжлуулж байх юм бол хаан больё гэсэн болзол тавьж зөвшөөрүүлээд хаан болжээ. Гүюг хаан ширээнд удсангүй. 1248 оны хавар дайнд явж байгаад [[Самарканд]] хотын орчимд тэнгэрт хальжээ. Хаан ширээний тэмцэл дахиад л өрнөжээ. Энэ завшааныг Гүюгийн их хатан [[Огул Каймиш]] ашиглан 1249-1251 онд төр барьжээ. Чингис хааны хойчис Зүчи-Тулуйхан, Цагадай-Өгэдэйхэн гэсэн 2 тал болж хуваагджээ. Алтан ордны улсын [[Бат хаан|Бат хан]] насны ахмад, нэр хүндтэйн учир 1249 онд өөрийн байгаа газарт Их Хуралдай хийх санал дэвшүүлж, олон ноёдод урилга зарлага явуулжээ. Тэнд цөөхөн хүн очсон боловч Батыг өөрийг нь их хаан болгох саналыг дэвшүүлжээ. Бат түүнийг хүлээж авсангүй, харин Тулуйн хүү Мөнхийг хаан өргөмжлүүлэхээр тогтоожээ. Гэтэл Өгэдэй-Цагадайнхан Өгэдэйн ач хүү Ширмүнийг хаанд өргөмжлөх санаатай байжээ. Хаан ширээний төлөөх тэмцэл ил далд үргэлжилж 1251 оны зун Алтан ордны улсын Бэрх ноёны удирдлагаар болсон Их Хуралдайгаар [[Мөнх хаан|Мөнхийг]] хаанд өргөмжилжээ. Мөнх хаан болоод өөрийг нь эсэргүүцсэн Өгэдэйн ач хүү Ширмүн, Гүюгийн хүү Хочин, Нуху, Чингис хааны дотны нөхөр Зэлмийн хүү Есүндэй, Занги, Цанай, Элжигдэй, түр хугацаагаар төр барьж байсан Хаймиш хатан, Гүюгийн их түшмэл Чингай зэрэг 70 гаруй хүнийг хатуу чанга шийтгэн ихэнхийг нь цааш нь харуулж [[Дөргөнэ]] хатан зэргийг цөлсөн байна. Гүюгийн дэмжлэгээр [[Цагаадайн Улс|Цагаадай хаант улсын]] ширээг эзэлж байсан Цагаадайн хүү [[Есөнмөнх|Есөнмөнхийг]] баривчилж цаазлаад, ширээг Цагаадайн ач Хар-Хулагуд эзлүүлжээ. Мөнх хааны энэ эрс тэс ширүүн арга хэмжээ нь Мөнх хааны байр суурийг бэхжүүлж, улс төрийн хямрал тэмцлийг намжаасан байна. Ийнхүү Чингисээс хойш Чингисийн удмынханы дунд хаан ширээний төлөө тэмцэл ахин дахин өрнөж байжээ. Энэ муу үзэгдэл ганц монголд тохиолдсон зүйл бус, дэлхийн олон улс оронд үзэгдэж байсан ба байдаг үзэгдэл болохыг тэмдэглэх хэрэгтэй. Их Монгол Улсын төр барьсан хаад болон хатад: # '''[[Чингис хаан|Тэмүжин]]''' (1206-1227). Өргөмжилсөн нэр нь Чингис. Эцэг нь Есүхэй, эх нь олхонуд аймгийн Өүлэн Үжин. Усан морин /хар/ жилийн зуны тэргүүн сарын 15-нд (аргын 1162 оны 5-р сарын 31/ мөн 6-р сарын 1-н ч гэдэг) одоогийн Хэнтий аймгийн Дадал сумын нутаг- Онон мөрний [[Дэлүүн болдог]] гэдэг газар төрсөн. Шороон тахиа жил /1189 он/ Хамаг Монгол улсын хан болж, Чингис гэдэг цол авсан. Улаан барс жилийн /1206 он/ намар оройхон нэгдсэн Их Монгол улсын хаанд өргөмжлөгдсөн. Хаан ширээнд 22 жил суусан. Гал гахай жилийн /1227 оны 8-р сард/ зун тэнгэрт халив. 66 жил наслажээ. # '''[[Тулуй]]''' (1227-1229). Чингис хааныг тэнгэрт халихдаа Өгэдэйг залгамжлагчаар зарласан боловч тэрээр хаан ширээнд суухаас цааргалсан тул Тулуй 2 жил эрх мэдлийг гартаа авсан. # '''[[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]]''' (1229-1241). Өргөмжилсөн нэр нь Далай хаан. Эцэг нь Чингис, эх нь хонгирад аймгийн Бөртэ Үжин. 1186 онд төрсөн. 1229 оны 9-р сараас 1241 оны 12-р сард хаан ширээнд 13 жил суусан. Их хатан нь найман аймгийн Дөргэнэ хатан байв/Туракина/, 1241 оны өвөл тэнгэрт хальсан. # [[Дөргөнэ|Дөргөнэ хатан]] (1241-1246) Өгэдэйн хатан 5 жил түр төр барьсан. # '''[[Гүюг хаан|Гүюг]]''' (1246-1248). [[Өгэдэй хаан]], [[Дөргөнэ]] хатан нарын хүү болж 1206 онд төрсөн. 1246 оны хавар их хаанд өргөмжлөгдсөн, 1248 оны хавар тэнгэрт хальж 2 жил хаан ширээнд суусан. # [[Огул Каймиш хатан]] (1249-1251) Гүюг хааны их хатан төр барьсан. # '''[[Мөнх хаан|Мөнх]]''' (1251-1259 ). Чингис хааны отгон хүү Тулуй, хэрэйдийн Сорхахтани хатан нарын хүү болж 1208 онд төрсөн. 1251 оны зун их хаанаар сонгогдсон, хаан ширээнд 9 жил сууж 1259 оны зун Сычуаньд цэргийн хуаранд өвчнөөр тэнгэрт хальсан. # '''[[Аригбөх]]''' (1260-1264). Эцэг нь Чингисийн хүү Тулуй, эх нь хэрэйдийн Сорхахтани хатан, 1257 онд Мөнх хаан Сун улсыг дайлаар мордохдоо төр хариуцан тамга барьж суухаар Хар-Хоринд үлдээсэн, 1260 оны зун Хар-Хоринд Их Хуралдайгаар хаан ширээнд өргөмжлөгдсөн, гэтэл төрсөн ах [[Хубилай хаан|Хубилай]] мөн өөрийгөө [[Шанду|Шандуд]] Их Хуралдай гэгчийг хуралдуулж хаан гэж тунхагласан тул ахтайгаа хаан ширээний төлөө тэмцэлдэн дайтаад 1264 онд ялагдаж Хубилайд буун өгсөн, 1266 онд нас барсан эсвэл хорлогдсон байж магадгүй хэмээн түүхэнд таамагладаг байна. Юань улсын хаад: # [[Хубилай хаан|'''Хубилай''']] (Сэцэн) хаан (1260-1294) — 34 жил хаан суусан. Чингис хааны ач хүү буюу Тулуйн II хөвүүн. # '''[[Өлзийт]]''' (Төмөр) хаан (1294-1307) — 13 жил хаан суусан. Хубилай хааны хүү [[Чингим|Чингим хунтайжийн]] отгон хөвгүүн. # '''[[Хайсан хүлэг хаан|Хүлэг]]''' (Хайсан) хаан (1307-1311) — 4 жил хаан суусан Чингим хунтайжийн хоёрдугаар хүү [[Дармабала|Дармабал]] тайжийн ууган хүү. # [[Аюурбарбад буянт хаан|'''Буянт''']] (Аюурбарбад) хаан (1311-1320) — 9 жил хаан суусан. Хайсан Хүлэг хааны дүү. # [[Шадбал гэгээн хаан|'''Гэгээн''']] (Шадбал) хаан (1321-1323) — 4 жил хаан суусан Буянт хааны хөвүүн. # [[Есөнтөмөр хаан|'''Есөнтөмөр хаан''']] (1323-1328) — 5 жил хаан суусан. Хубилай хааны гуч, [[Гамала]] жинь вангийн хүү. # [[Аригиба хаан|Асухиба хаан]] (1328) — 3 сар хаан суусан Есөнтөмөр хааны ууган хөвгүүн. # [[Хүслэн хаан|'''Хүслэн хаан''']] (1329) — 7 сар хаан суусан Хүлэг хааны ууган хөвүүн. # [[Тугтөмөр хаан|'''Заяат''']] (Тугтөмөр) хаан (1328-1329, 1329-1332) — 4 жил хаан суув. Хүлэг хааны II хөвүүн. # [[Ринчинбал хаан|'''Ринчинбал хаан''']] (1332) — 40 хоног хаан суув. Хүслэн хааны отгон хөвүүн. # [[Тогоонтөмөр хаан|'''Ухаант (Тогоонтөмөр) хаан''']] (1333-1370) — 38 жил хаан суусан, Ринчинбал хааны ах. <gallery> Файл:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg Файл:YuanEmperorAlbumOgedeiPortrait.jpg </gallery> == Зохион байгуулалт == === Цэргийн зохион байгуулалт === {{Гол|Их Монгол Улсын цэргийн зэвсэг, зэвсэглэл}} [[Файл:DiezAlbumsArmedRiders II.jpg|thumb|Перси дэх Морин цэрэг]] [[Файл:Bitwa pod Legnicą.jpg|thumb|Легницийн тулалдаан]] [[Файл:Mōko Shūrai Ekotoba e20(2).JPG|thumb|Монголчууд Японд довтолсон]] [[Хишигтэн]] нь Их Монгол улсын зэвсэгт хүчний цөм болж байсан боловч, цэргийн хэрэг нь цар далайцаараа ихээхэн өргөн агуулгатай байжээ. Арван өрхөөс татсан арван цэргээс бүрдэх аравт, арван аравт бүрийн цэрэг нийлсэн зуут, арван зуутын цэргээс бүрдсэн мянгат, арван мянгатын цэрэг бүхий түмт байхаар журамласан цэргийн зохион байгуулалтын тогтолцоо нь Их Монгол улс байнгын хүчирхэг армитай байх нөхцлийг бүрдүүлсэн юм. [[Чингис хаан]] цэргээ шинэ зохион байгуулалтанд оруулж, байнгын армийг бий болгов. Цэргийн ерөнхийлөн захирах тушаалтныг буй болгож, тэр тушаалд нэрт жанжин [[Хубилай]]-г томилов. Мөн дээд хэмжээний арван хоёр зөвлөхөөс бүрдсэн Илдэч хэмээх цэргийн бодлогын газрыг байгуулав. Цэргийн яамны маягийн эл байгууллага нь цэргийн эрдэм ухааныг хөгжүүлэх, цэргээ байлдааны байнгын бэлтгэл сургуультай байлгах, цэргийн жанжин, дарга нарын удирдлагын ур чадварыг ямагт төгөлдөржүүлэх, армийн зохион байгуулалтыг чанд цэгцлэх, дээд зэргийн уян хатан, хөдөлгөөнт армийг байлдааны бэлэн байдалд барьж байх гол үүрэгтэй байжээ. [[Чингис хаан]], түүнийг залгамжлагчид цэргийн үйлдвэрүүдийг хөгжүүлж, анги, нэгтгэлүүдийг шинэчлэн зохион байгуулж, 1206 оны байдлаар 95 мянгат болон 10,000 хишигтэн цэрэг нийт 105 мянган цэрэг хүрч байсан. Их Монгол улс хүчирхэг зэвсэгт хүчинтэй байсан нь цэргийн сургалтын бүхэл бүтэн тогтолцоо бүрдүүлсэнтэй холбоотой. Эл тогтолцоо нь, хүүхдээ хар багаас нь морь унуулж, нум сум харвуулж сургах, байлдах болон агнах наад захын эрдмийг эзэмшүүлэхийг иргэн бүрийн зайлшгүй үүрэг болгосон бүх нийтийн цэргийн бие даасан сургалт; мөн моринд гарамгай болгох, сэлэмдэх урлагт суралцах, оньсон техник эзэмших зэрэг албан ёсны мэргэжлийн сургалт гэсэн хоёр үндсэн хэлбэртэй байжээ. Байн байн тэмцээн, наадам зохион байгуулж байсан нь зугаа цэнгэлийн төдийгүй, цэргийн сургалтын үр дүнг шалгах гол хэлбэр байсан. Чингисийн цэргийн эрдэм ухаан нь ашигтай байрлалаас түрүүлж, гэнэтийн цохилт өгч байлдааны санаачилгыг гартаа атгах, газар орон цагийн байдалд зохицон таацуулан шийдвэр гарган хэрэгжүүлэх, морьт цэргийн хөдөлгөөнт чанарын өндөр боломжийг шавхан дайчлах, цэрэг эрийн зориг хүч, сэтгэл зүйн хатуужил, ов мэх, авхаалж самбааг илтгэж, улс төр, цэргийн бодлогыг чадварлаг хослох урлаг байв. Их Монгол улсын зэвсэгт хүчин нь хөнгөн болон хүнд морин цэргээс бүрдэж байв, Хөнгөн морин цэрэг хөдөлгөөнт чанар, суу залиараа нэн гайхамшигтай. Хүнд морин цэрэг нь өвч зэвсэглэсэн тусгай зориулалт бүхий цэрэг юм. Цэргийн гол зэвсэг нь нум сум, сэлэм, жад, сүх төмөр, шийдэм, бороохой, хуяг дуулга байв. Монголын морьт арми нь хэрэм боомт эвдэх инженерийн ангитай байжээ. Ийм ч учраас монголчууд урьд өмнө дэлхий дахинд хэзээ ч байгаагүй цэрэг дайны номлолыг бий болгосон бөлгөө. Мөн үүнд нэгэн зүйл сонирхол татаж байгаа нь Дундат зууны үеийн Монгол цэргийн зэвсэглэлд алсын тусгалтай, сөнөөх хүч чадалтай их буу байв. Энэ тухай тэр үед бусад улс орноос ирж байсан хүмүүсийн дурдатгал, түүхийн сурвалж бичгүүдэд тэмдэглэгдэн үлджээ. Нүүдэлчдийг ямар ч соёл боловсролгүй богино ухаантай зэрлэгүүд мэт үздэг тийм хүмүүст Монгол цэргийн зэвсэг, техникийн хөгжил, түүнийгээ хэр зэрэг чадварлаг хэрэглэж байсан нь тодорхой хариулт болох буй за. Монгол цэргийн зэвсэглэлд байсан их буу нь [[Кидан|Кидан Гүрний]] үеэс өвлөгдөн уламжлагдаж улам боловсронгуй болж ирснийг хэлэх хэрэгтэй. Энэ төрлийн зэвсэг нь Чингис хааны үед чанарын шинэ түвшинд гарч явган, морьт цэргийн эсрэг галт, тэсрэх, хорт хийт бөмбөг, бэхэлсэн цайз, хэрэм, хамгаалалтын сэтлэх, нураах гол хэрэгсэл нь [[их буу]], [[чөдөр оньс]], шидэх харвах зориулалт бүхий бусад тоног төхөөрөмж болж байв. Ийм буу нь тухайн үедээ гал, утаа, сүрлэг дуу чимээ, хөнөөх чадвараараа хосгүй байжээ. Чингис хаан баруун зүг хийсэн дайндаа (1218-1220) их буу хэрэглэж байсан бөгөөд түүнийгээ богино буу гэх буюу “пуужин” буу гэдэг байлаа. Мөн хурдан буу буюу арван таван гуурс бүхий шувтлагч буу гэх зэрэг сүр хүч ихтэй гайхамшигт их буу хэрэглэж байж. Монголын цэргийн жанжин Тачар, [[Алтан улс|Алтан улсын]] цайз балгадыг бүслэн байлдаж байхдаа (1233 он) мөн монгол цэргийн жанжин Ганбухын цэрэг (1237 он) их буутай байсан тухай Хятадын түүхчид бичиж үлдээсэн байна. Энэ мэтчилэн Хятадын түүхийн сурвалж бичигт монгол цэрэг дарьт их буу хэрэглэж байсан тухай тэмдэглэжээ. Хятадын түүхч Чоу Вэй, Тогоонтөмөр хаан Цинзян хотыг (1338 он) их буугаар галлаж байсан гэж бичжээ.{{Citation needed}} Юань улсын эхэн үед төв Азиас чулуун сумтай галт үхэр буу олдож байсан тухай мөн тэмдэглэгдсэн байдаг. Мөн түүхэн сурвалжид "монгол цэрэг их буутай тэрэг олонтой, зарим буу нь нэлээд том бөгөөд монголчууд өөрсдөө дарь хийж чаддаг байсан” гэж бичжээ. Тогоонтөмөр хааны үед Товуу нь (1344 он) галт сумаар дээрэмчний завь руу харвахад уг завь нь бутран ихэнх нь шатаж байсан тухай энэ хүн тэмдэглэсэн байдаг.{{Citation needed}} Ер нь монголчууд 1200 оноос өмнө дарьт зэвсэг, их буу хэрэглэж байжээ гэж үздэг юм. Монгол цэрэг зөвхөн их буу, галт зэвсэг хэрэглээд зогсоогүй, мөн янз бүрийн зориулалттай сумтай байлаа. Дайсныг сүрдүүлэх, их цэргийг удирдан жолоодохын тулд дуут сум хэрэглэж байсан нь бидний үеийн дохионы пуужинтай утга нэг юм. Монголчууд галт зэвсгээ цаашид хөгжүүлсэнгүй тухайн үед гавшгай хөдөлгөөнт маневрийн байлдаан, тулалдаан хийх нь зонхилж түүнд ихээхэн хэмжээгээр ач холбогдол өгч байсан хийгээд зөвхөн хот, цайзыг буулган авахад ашиглагдаж байсан нь ч үүнд нөлөөлсөн байж болох талтай. ===Мянгатын систем=== [[Файл:DiezAlbumsEnthronization3.jpg|thumb|300px|Хаан үйлчилгээнд [[Хишигтэн]] (Судрын чуулган)]] [[Чингис хаан]] улсаа ерөнхий гурван [[түмэн]] буюу хэсэгт хуваагаад, дотор нь бага түмэн болгосон. Бага түмнээ [[Мянган|мянгат]], мянгатаа зуут, зуутаа [[Аравтын тооллын систем|аравт]] болгон хуваажээ. Мянгат нь 1206 онд 95 байснаа 1227 он гэхэд 129 болж өргөжсөн. [[Чингис хаан]] ийнхүү [[Мянган|мянгатын тогтолцоог]] яаравчлан бүрдүүлсэнээр Их Монгол улсьн өнө удаан тогтнох үндсийг тавьжээ. Эл тогтолцоо нь улс үндсээ батлан хамгаалах аян дайнд мордоход үлэмж хэмжээннй цэргийг богино хугацаанд шуурхай зохион байгуулах, ард олноос албан татвар авах зэрэгт нэн тохиромжтой цэрэг, засаг захиргааны нарийн чанд зохион байгуулалт байв. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Чингис хааны үеийн мянгатын ноёд ! rowspan="4" |№ ! colspan="3" rowspan="4" |1206 оны Мянгатын ноёд<ref>{{Cite book |last=Т |first=Дашцэрэн |title=Монголын нууц товчооны галиг |publisher=МУИС, Монгол Хэл, Соёлын Сургууль |year=2009 |edition=2 |location=Улаанбаатар |pages=153-154}}</ref> ! rowspan="4" |№ ! colspan="4" |1227 оны Мянгатын ноёд<ref>{{Cite book |last=Хамадани |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |publisher=ШУА, Түүхийн Хүрээлэн |year=2002 |edition=2 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=395-403 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> |- ! colspan="4" |Их Ноён [[Тулуй|Тулуйн]] захирсан 101 мянгат |- ! colspan="4" |Гол Мянган: [[Тангуд|Тангудын]] [[Цагаан ноён (Тангуд)|Цагаан ноён]] |- ! colspan="2" |Баруун гарын 38 мянганы ноёд ! colspan="2" |Зүүн гарын 62 мянганы ноёд |- |1 |[[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Мэнлиг эцэг]] |[[Арулад|Аруладын]] [[Боорчи|Боорчи ноён]] |[[Жалайр|Жалайрын]] [[Мухулай|Мухулай ноён]] |1 |'''Аруладын Боорчи ноён''' |Баруласын Булуган халжа |'''Жалайрын Мухулай гоо ван''' |Худус халжа |- |2 |Хушины [[Борохул]] ноён |[[Баарин|Нүцгэн баарины]] [[Наяа|Наяа ноён]] |[[Уруд|Урудын]] [[Жорчидай|Жорчидай ноён]] |2 |Борохул ноён |Сүлдүсийн Тогорил ноён |[[Баарин|Нүцгэн баарины]] [[Наяа|Наяа ноён]] |[[Өгэлэн чэрби|Өгэлэ чэрби]] |- |3 |Баарины Хөхөчос |Манан Баарины [[Хорчи ноён]] |[[Гэнигэс|Гэнигэсийн]] Хунан ноён |3 |Мангудын Жэдай | rowspan="4" |Онгудын Алахуш Дигитхури хүргэн |Урианхайн Есөнбуха<ref name=":0">[[Зэлмэ|Зэлмэ ноёны]] хүү</ref> |[[Сөнөд|Сөнидын]] Тэмүдэр хорч |- |4 |Марал |Баруласын [[Хубилай ноён]] |Татарын [[Шихихутуг]] |4 |Олхонудын Хингиадай |Урудын Хөхөтэй ноён |Жалайрын Дайсун<ref>Мухулай ноёны дүү</ref> |- |5 |Мангудын Жибгэ |Урианхайн [[Зэлмэ|Зэлмэ ноён]] |Мангудын Хуйлдар сэцэн |5 |Хонхотаны Толун чэрби |Урудын Бүчин ноён |Жадараны Кошакул |- |6 |Юрухан |Хонхотаны Толун чэрби |Мангудын Жидай |6 |Хонхотаны Сүйхэтү чэрби | rowspan="9" |Ихирэсийн Буту хүргэн (есөн мянгантай) |Жадараны Жусук |- |7 |Хөхө |[[Баягуд|Баягудын]] [[Үнгүр|Үнгүр буурч]] |[[Ноёхон|Ноёхоны]] Жунсо |7 |Жалайрын Бала чэрби | |Мангудын Мөнх халжа |- |8 |[[Бэсүд|Бэсүдийн]] [[Зэв|Зэв ноён]] |Чүлгэдэй |Бэсүдийн Хүчүгүр |8 |Жалайрын [[Архай Хасар]] | | rowspan="10" |Хархидааны [[Үеэр|Уяр]] ваншай, түмтийн ноён |- |9 |Удутай |Хүчү (Чингис хааны өргөмөл дүү) |Бала |9 |Сүлдүсийн Шидун ноён | |- |10 |Жалайрын Бала чэрби |Бэсүдийн Хөхөчү (Чингис хааны өргөмөл дүү) |Түгэ |10 |Татарын Шихихутаг | |- |11 |Хэтэ |Хоргасун |Бэсүдийн Дэгэй |11 |Дөрвөний Дүйсүх | |- |12 |Урианхайн [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй баатар]] |Баарины Үсүн бэхи |[[Оронар|Оронарын]] Оронардай |12 |Баарины Монгол дархан | |- |13 |Мөнх |Шилүгэй |Жалайрын Дайр |13 | rowspan="4" |Дөрвөн мянган Ойрадын [[Худуга бэхи]] | |- |14 |Халжа |Тахай баатар |Мүгэ ноён |14 | |- |15 |Хурчахус |Нэгүдэйн Цагаан гуа |Урудын Бужир ноён |15 | |Татарын Их Хутагт ноён |- |16 |Гэүги |Нүцгэн Баарины Алаг ноён |Мүнгүр |16 | |Хонгирадын Алчи хүргэн |- |17 |Уряут-Килингуутын[[Бадай|Бадай дархан]] |[[Сүлдүс|Сүлдүсийн]] [[Сорхон шар]] |Долоодай |17 | rowspan="10" |Баарины [[Хорчи ноён]], түмтийн ноён | |Хонгирадын Хатай ноён |- |18 |Уряут-Килингуутын [[Хишилиг|Хишилиг дархан]] |Баруласын Булуган |Бөгэн |18 | |Хонгирадын Букур ноён | rowspan="10" |Зүрчидийн Туган ваншай, түмтийн ноён |- |19 |Хэтэй |Харачар |Баруласын Худус халзан |19 | |Хонгирадын Тэгүдэр |- |20 |Чаурхай |Хонхотаны Сүйхэтү чэрби |Хонгиран |20 | |Хонгирадын Шунгур |- |21 |Тогоонтөмөр |Мэгэтү |Дархадын Хадаан |21 | |Мангудын Хуйлдар сэцэн |- |22 |Мороха |Дорибөх |Идухадай |22 | |Хонхотаны Суту ноён<ref>Мэнлиг эцгийн хүү</ref> |- |23 |Ширахул |Дагун |Дамачи |23 | |Жалайрын Есүр ноён |- |24 |Хауран |Алчи |Тобсаха |24 | |[[Баягуд|Баягудын]] [[Үнгүр|Үнгүр буурч]] |- |25 |Тунхудай |Тобуха |Ажинай |25 | |Жалайрын Ухай ноён |- |26 |Түйдхэр |[[Горлос|Горлосын]] Сачуур |Жидэр |26 | |Жалайрын Барчуг ноён |- |27 |Олар хүргэн |Олхонудын Хингиадай |Буха хүргэн |27 |Олхонудын Тайчу хүргэн | |Урианхайн [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй баатар]] |- |28 |Хурил |Ашиг хүргэн |Хадай хүргэн |28 |Хадархины Мухар хөрөө | |[[Доголху чэрби]] | |- |29 |Хонгирадын [[Чигү хүргэн]] |[[Хонгирад|Хонгирадын]] [[Алчи хүргэн]] |Хонгирадын нэр тодорхойгүй ноён |29 |Урианхайн Есөнтэй<ref name=":0" /> | |Урианхайн Удачи | |- |30 |Хонгирадын нэр тодорхойгүй ноён |[[Ихирэс|Ихирэсийн]] [[Буту хүргэн]], 2 мянган Ихирэс |Ихирэсийн нэр тодорхойгүй ноён |30 |Сөнидын Хадаан | |[[Бэлгүдэй|Бэлгүтэй ноён]] | |- |31 |[[Онгуд|Онгудын]] [[Алахуш Дигитхури|Алхушдигид хури хүргэн]] |Онгудын ноён |Онгудын ноён |31 |[[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Мэнлиг эцэг]] | |Хонгирадын [[Чигү хүргэн]] | |- |32 |Онгудын ноён |Онгудын ноён | |32 |[[Хиад|Хиадын]] Хөхө, Мэнгэтү ноёд | |Баарины Ухар халжа | |} Мянгат нь '''дотоод, гадаад''' хэмээн хуваагдах бөгөөд гадаад мянгат нь зэрэг зиндаагаараа дотоод мянгатаас даруй нэг дахин доогуур байжээ. Чингисийн эх, хөвгүуд, дүү нар болон авга [[Отчигин]] нар өөр өөрийн тусгай мянгаттай байв. Чингис хаан '''Отчигин, [[Өэлүн]] эх''' хоёрт түмэн өрх, ахмад хүү [[Зүчи|Зүчид]] 9000 өрх, хоёрдугаар хүү [[Цагадай|'''Цагадайд''']] 8000 өрх, гуравдугаар хүү [[Өгэдэй|'''Өгэдэйд''']] 5000 өрх, отгон хүү [[Тулуй|'''Тулуйд''']] 5000 өрх, дүү [[Хасар|'''Хасарт''']] 4000, дүү [[Хачиун Алчи|'''Хачиунд''']] 2000, дүү [[Бэлгүдэй|'''Бэлгүдэйд''']] 1500 өрх тус тус «хувь» болгон өгчээ. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Чингис хааны эх, дөрвөн дүү, таван ханхүүдээ өгсөн хувийн мянгатын ноёд<ref>{{Cite book |last=Хамадани |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |publisher=ШУА, Түүхийн Хүрээлэн |year=2002 |edition=2 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=404-408 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> ! rowspan="2" |№ ! colspan="4" |Чингис хааны 4 ханхүүгийн хувийн мянгатын ноёд ! colspan="3" |Чингис хааны 4 дүүгийн хувийн мянгатын ноёд |- !Зүчи хан !Цагадай хан !Өгэдэй хаан !Хүлгэн ханхүү !Өэлүн эх, Отчигин ноён !Жочи Хасар !Хачиун алчи |- |1 |Салжиудын Мүнгүр ноён |Баруласын Харачар |Жалайрын Илугай |Баруласын Хубилай ноён |<small><big>Хүчү</big></small> |Жибгэ |Урианхайн Чаурхай |- |2 |[[Гэнигэс|Гэнигэсийн]] [[Хунан (жанжин)|Хунан ноён]] |Хонгирадын Мүгэ ноён |Бэсүдийн Дэгэй |Нохосын Тогорил ноён |Хөхөчү | |Найманы Асудай |- |3 |[[Үүшин|Хушины]] Хушитай ноён |Идухадай |Сүлдүсийн Есөнтуа |Тоорил ноён |Ноёхоны Жунсо | |Найманы Учкаш гойон |- |4 |Хушины Байху ноён |Баарины Хөхөчос |Хонхотаны Дайр | |Хорхисун | | |} Монголын эртний нүүдлийн нийгмийн улс төрийн эохион байгуулалтын эртний өвөрмөц нэгэн хэлбэр нь “Хишигтэн” байв. Хишигтнийг эхлээд овог, аймгийн тэргүүлэгч нар биеэ болон орд өргөөгөө хамгаалах зорилгоор бий болгожээ. [[Чингис хаан|Тэмүжин]] ч Хамаг Монголын хаан болоод бие, орд өргөөгөө сахин хамгаалах өдрийн манааны 70 торгууд, шөнийн харуулын 60 хэвтүүлээс бурдсэн 150 хүн бүхий хишигтэнтэй болжээ. Их Монгол улс байгуулагдсанаас хойш хишигтний үүрэг өсч, зохион байгуулапт дэг журам нь нарийсчээ. [[Чингис хаан]] хишигтний тоог нэгэн түмд хүргэж, түүний эгнээг түмт, мянгат, эуутын ноёдын хүүхдээс бүрдүүлж, бас сул чөлөөтэй хүмүүсийн хүүхдээс ухаан, чадлаараа шалгарсныг нь сонгон оруулж байв. Удалгуй хишигтэн нь хааны бие, орд өргөөний аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах төдийгүй, улс орны дотоод дэг журам сахиулах, үймээн, самуунаас сэргийлэх онцгой үүрэг хүлээх болов. Цаашид Хишигтэн бүтэц, үүрэг зохион байгуулалтын хувьд улам өргөжиж, улс орны цэрэг захиргааны нэгдмэл төв байгууллага болон хувирчээ. Өөрөөр хэлбэл, нэг ёсны засгийн газрын үүрэг гүйцэтгэх болсон. Дээд зиндааны албан тушаалтныг зөвхөн хишигтнээс томилно. Хишигтэнд чанд сахилга, хариуцлага хүлээлгэхийн хамт онцгой эрх ямба эдлүүлж байв. Ийнхүү хишигтэн бол Их Монгол улсын төрийн гол тулгуур болж байлаа. === Хууль=== Чингис хааны зарлигаар шадар түшмэл [[Шихихутаг]] "[[Их Засаг]]" хэмээх кодчилсон хуулийг батлан гаргасан байна. "Их Засаг" хуулийн өмнө энгийн ард иргэд болон ихэс дээдэс тэгш эрхтэй байж, адил ял зэмлэл хүлээдэг байснаараа онцлог юм. Хуулийн ял шийтгэл нь маш хатуу байсан бөгөөд жишээлбэл дайнд явах үед урд яваа хүнийхээ санамсаргүй унагаасан зүйлийг арын хүн авч өгөхгүй бол цаазаар авах ял оноодог байв. Энэхүү хатуу засаглал нь Монголын эзэнт гүрэнг амар амгалан, тайван тогтуун улс болгох үндэс суурь нь болж өгчээ. Европын жуулчид их гүрний ард иргэдийн өндөр зохион байгуулалттай, дэглэм журамтай байдлыг гайхан шагшсан байдаг.Мөн их засаг хууль нь Монголын хамгийн эртний хууль цаацын бичиг ба одоогоор олдсон эх сурвалж нь [[Солонгос]] улсад хадгалагдаж байна. Их гүрний үед сайд түшмэд, цэргийн жажид өөрсдийн авъяас чадварт тулгуурлан сонгогддог байсан бөгөөд шашин шүтэх эрхийг чөлөөлж өгсөн байна. Ард иргэдийн доторх хулгай дээрмийг чандлан хорьж зөрчигсдийг хатуу шийтгэдэг байв. Биедээ үнэт эрдэнэ тээж яваа ганц бие эмэгтэй хүн гүрний нэг өнцөгөөс нөгөө өнцөг хүртэл ямарч саадгүй аялах боломжтой байсан хэмээн зарим хууч ярианд өгүүлдэг. Их Монгол улсын үед аян дайнд мордох, их хааныг сонгох зэрэг хамгийн чухал асуудлуудыг [[Их Хуралдай]]гаар шийддэг байв. Их Хуралдайд алтан ургийнхан, цэргийн жанжид, төрийн сайдууд зэрэг хамгийн нөлөө бүхий хүмүүс уулзан цуглаж хамтаар улсын чухал асуудлуудыг шийддэг байжээ. Их гүрний өнцөг булан бүрт өртөө улаа байгуулж худалдаачид, элч нарын аюулгүй байдлыг хангасан байна. Эдгээр өртөө улаагаар дамжуулан худалдаачид [[Хятад]]аас [[Ойрх Дорнод]], [[Европ]] хүртэл саадгүй аялдаг байв. [[Чингис хаан]] төрийн тамгыг хэрэглэх болж, Монголчуудыг бичиг үсэгтэй болгох ажлыг эхлүүлж, мөн хуулчид, багш нар, уран бүтээлчдийг татвараас чөлөөлсөн байна. Их Монгол улс өргөжин бэхжихийн хэрээр эрх зүйн болон заншлын эрхийн хэм хэмжээ нь ялгамж, онцлогоороо тодорч харилцан бие биедээ нөлөөлөн, Монголын нийгмийн харилцааны нарийн түвэгтэй байдлыг зохицуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Энэ үеийн эрх зүйн хэм хэмжээг агуулсан хууль цаазын сурвалж бол [[Их Засаг]] хэмээх нэгдмэл хууль юм. Эл хууль бол нийгмийн нэг төрлийн харилцаа бус, харин олон төрлийн харилцааг зохицуулсан нэгдмэл хууль цааз байжээ. Харамсалтай нь Их Засаг хууль бидэнд бүрэн эхээрээ уламжлагдаж ирээгүй. "[[Монголын нууц товчоо]]", [[Рашид ад-Дин|Рашид Ад Дины]] "[[Судрын чуулган]]", Жүвейний "Ертөнцийг байлдан дагуулагчийн түүх", Магакийн "Нум, сумтан ард түмний түүх" зэрэг сурвалжийн шинжтэй бүтээлүүдэд Их Засаг хуулийн хэсэг зүйл заалтууд уламжлагдан иржзэ. 1320 онд Египетийн түүхч Макризи Алтан ордны улсаас [[Их Засаг]] хуулийн хамгийн томоохон хэсэг зүйл нээлтийг олсон нь тэр үеийн эрх зүйн чухал сурвалж болж буй. «Их Засаг» хууль бол Монголын тулгар төр байгуулагдсан түүхт үйл явдлын үр дагавар болон төрсөн юм. Засаг гэдэг үгийн эртний язгуур утга нь хууль цааз, дүрэм, журам, хэв ёс гэсэн ойлголтыг илэрхийлж байжээ.«Их Засаг» хууль бол Их Монгол улсын хааны бүрэн эрх, засаг захиргаа, цэрэг, гадаад харилцаа, шашны суртал, ахуй заншил, иргэд хоорондын харилцаа, сургаал, сургамж, тэтгэвэр, тэтгэмж, өмч хөрөнгө. өв залгамжлал, гэрлэлт, гэр бүлийн харилцаа, худалдаа арилжаа, эрүүгийн хэрэг, ялын бодлого, шүүн таслах журмыг эохицуулсан хууль байжээ.Уг хууль дахь ял шийтгэлийн төрлүүд нь андгайлах (тангарагийн эрүү), золиослох, дөнгөлөх, торгох, ташуурдах буюу шийдэмдэх, гянданд хорих, цөлөх, цаазаар авах буюу алах ял байв. Их засаг хуулиар эмэгтэйчүүдийг худалдах болон хулгайлах, монголчуудыг хоорондоо байлдахыг хоригложээ. Их Засаг хууль бол дэлхийн соёл иргэншлийн түүхнээ бүхэл бүтэн нийгэмд улс төрийн байгуулал бүрэлдэн төлөвшихөд томоохон үүрэг гүйцэтгэсэн эртний Вавилоны [[Хаммурапи хааны хууль|Хаммурапийн хууль]], Энэтхэгийн [[Ману цааз хууль|Манугийн хууль]] зэрэг алдартай хуулиудтай эн зэрэгцэхүйц ач холбогдолтой цааз-эрхэмжийн нэн чухал баримт бичиг юм. Учир нь эл хуулийн зарчим, үзэл санаа зөвхөн Монгол нутаг төдийгүй, ертөнцийн талыг эзэгнэсэн их гүрний хэмжээнд үйлчилж байсан хувьд дэлхийн хууль цаазны түүхэнд баларшгүй ул мөрөө үлдээсэн бөлгөө. === Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал=== [[Зураг:Mongol dominions1.jpg|right|thumb|Монголын Эзэнт Гүрний хамгийн их өргөжин тэлсэн үе]] [[Файл:Mongol Empire in the 13th-15th centuries (135373001).jpg|thumb|Евразийн Их Монгол Улс даяар]] Өмнөх үеийн төр ёсны уламжлалд тулгуурлан шинэ тутам байгуулагдсан Монголын төр нь хэлбэрийн хувьд хэмжээгүй эрхт хаант засгийн төрхтэй боловч мөн чанараараа ардчиллын олон бүрдлийг өөртөө агуулсан, тун өвөрмөц шинж бүхий төр байв. Төрийн дээд эрхийг баригч нь их хаан байв. Их хаан бол тэнгэрээс заяат хэмээн өргөмжлөгдсөн, Монгол улсын хэмжээгүй эрхт эзэн, төрийн тэргүүн байсан ажгуу. Их хааны гарт төрийн дээд эрх мэдэл, үлэмж засаглал төвлөрч, тэрбээр Монголын газар нутгийн дээд өмчлөгч болж байлаа. Хаан амьд сэрүүн байхдаа өөрийнхөө залгамжлагчийг гэрээслэнэ. Энэ нь хаан өөрөөсөө хойш элдэв хямрал тэмцэл гарч, төр хямрахаас болгоомжилсон ухаалаг бодлого байв. Хааныг сонгон өргөмжилж, төр улсын тулгамдсан асуудалд ончтой хариу эрэлхийлж, нягтлан магадласаны үндсэн дээр их хаанд зөвлөх эрх бүхий байгууллага бол [[Их Хуралдай]] байжээ. Их Хуралдай нь өмнөх үеийнхээс зохион байгуулалтын хэлбэрийн хувьд боловсронгуй болж, төрийн дээд байгууллагын шинжийг агуулж байсан. Хамгийн гол нь хэн бугай ч Их Хуралдайг алгасан хааны титэм хүртэх эрхгүй байсан явдал юм. Чухам үүгээр Их Хуралдайн эрх, сүр хүч илэрхийлэгдэж байв. Их Хуралдайд Чингис хааны ах дүү, үр хүүхэд, эх ба хатад, цэргийн жанжин, итгэлт нөхөд оролцоно. Зарим судлаач эл байгууллыг парламентат ёсны дээд өвөг хэмээн үздэг. Их хаанд хэдийгээр хэмжээгүй эрх мэдэл төвлөрч байсан боловч эрдэм ухааныг дээдлэн биширч, мэргэдийн зөвлөлөөг сонсон, болгоон соёрхдог байжээ. Тиймээс ч Чингис хаан дэргэдээ [[Засаг захиргааны зохион байгуулалт|Сэцдийн зөвлөл]] байгуулж, улс төрийн шаггүй бодлоготон, эрдэмтэн мэргэдийг оруулж, тэдний санал бодлыг анхааралтай сонсдог байв. Зарим эрдэмтэд Сэцдийн зөвлөлийг төрийн институт болж чадаагүй гэж үэдэг. Их хаан гүйцэтгэх эрх мэдлээ хэрэгжүүлэх зорилгоор улс орны амьдралын хүрээ, салбарыг хариуцсан төрийн сайд нарыг томилж байжээ. Энэ ёсоор [[Мухулай]]г [[Ван|Го ван]] буюу улсын ван болгожээ. Энэ нь хааны тэргүүн шадар сайд байв. Түүнтэй эн зэрэгцэхүйц эрхтэй албан тушаалтан бол улсын заргач байв. Энэ тушаалд Чингис хаан өөрийн өргөж авсан дүү [[Шихихутуг]]ийг томилжээ. Их хаан түүнд «Мөнх тэнгэрийн ивээлээр улс гүрнийг тохинуулж байхад чи үзэх нүд, сонсох чих болж яв» гээд Надтай зөвлөж, Шихихутугийг шийтгээд цагаан дээр хөх бичиг бичиж, дэвтэрлэснийг ургийн урагт хүртэл хэн ч бүү өөрчилтүгэй» гэж тушаасан байна. Чингис хааны хууль зарлигийн биеллийг хянах тусгай албан тушаалтан буй бопгожээ. Маркизийн [[Их Засаг]] хуулиас түүвэрлэж авсан гэсэн тэмдэглэлд засаг хэрэгжүүлэхийг хянагч тушаалд хүү Цагадайгаа томилсон гэж бичсэн байна. Ийнхүү төрийн хяналтыг буй болгожээ. [[Чингис хаан]] төрийн бусад сайд нарыг дэс дараалан томилсон байна. Тухайлбал. [[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Наяа]] нарыг өөрийнхөө удирдлагад их төлөв цэргийн хэргийг эрхлэх төрийн сайдын тушаалд тохоон талбижээ. Мөн тийм зиндааны албан тушаалтан бол төрийн бэхи (шинжээч) [[Үсүн Өвгөн]] юм. Тэрбээр тэнгэр огторгуйг шинжиж, он жил, сар өдрийг заасан хуанли зохиож, наран, саран хиртэхийг эртнээс мэдэж хаан эзэндээ айлтгах, дайлаар мордох, Их Хуралдай чуулах сайн өдрийг тогтоох зэрэг үүрэг гүйцэтгэнэ. [[Бэхи|Төрийн бэхи]] цагаан хувцас өмсч, цагаан морь унаж явдаг заншилтай. Түүнээс дутахааргүй эрх мэдэлтэй байсан хүн бол [[Хөхчү бөө]] байв. Гэвч тэрбээр их эзнийхээ итгэлийг даалгүй, хаан төрд тэрсэлж, цаазын тавцанд очсон түүхтэй. Гүйцэтгэж байсан үүргээс нь хөөн үзэхэд Тодой чэрби мал аж ахуйн сайд, [[Тататунга]] захиргаа, боловсролын сайдын зиндаанд ажиллаж байсан байна. Зарим хүмүүс төр, түмний өмнө байгуулсан баатарлаг гавъяа, цэргийн удирдах ур чадвараараа тодорч албан тушаалд томилогдож байв. Тухайлбал, [[Мухулай]], [[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Шихихутуг]], [[Сорхон-шира]], [[Сүбээдэй]], [[Зэв]], [[Борохул]] (удалгүй нас барсан) Хэра-Унругэ, хожим Цуу мэргэн ([[Елюй Чуцай]]) нарыг есөн өрлөг хэмээн цэргийн жанжнаар томилсон байна. Зарим судлаачид тэднийг орчин цагийн цэргийн маршалуудтай дүйцүүлэн бичдэг. === Соёрхолын газар === Монголын байлдан дагуулалтаар харь орны үлэмж хэмжээний нутаг орон, хүн ардыг эзлэн авсан билээ. Иймээс эдгээр олон удаагийн аян дайнд байгуулсан гавьяа зүтгэлийг үнэлж ханхөвүүд, гүнж, ихэс ноёд тус бүрт тохируулан соёрхолын газрыг өрх ам бүлийн хамт шагнаж байсан. Чингис хааны үед эзэлсэн бүхий нутгаа дөрвөн хүүдээ хуваан өгсөн ч, ноёдод газар нутаг хуваан өгч байсангүй бөгөөд Өгөдэй хааны үеэс муж, хот, тосгон бүрээр нь хуваан эзэмшүүлэх болж, тухайн нутгаас авах татвар, гувчуур нь улсад төлөх болон, эзэн ноёнд төлөх гэсэн хоёр байдлаар татварлах болсон. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Өгэдэй, Мөнх хаадын үед соёрхол хүртсэн ноёд<ref>{{Cite web |title=Юань улсын судар: 95-р дэвтэр (元史/卷095) |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7095 |access-date=2025-11-10 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> ! rowspan="2" |№ !Ноёдын нэр !Шагнуулсан газар, өрх !Авах гувчуур, 1319 он дүнгээр (жин торго) ! rowspan="2" |№ !Ноёдын нэр !Шагнуулсан газар, өрх !Авах гувчуур, 1319 оны дүнгээр (жин торго) |- ! colspan="3" |Өгэдэй хааны үе (1236-1238 он) ! colspan="3" |Өгэдэй хааны үе (1236 он) |- |1 |[[Даридай отчигин|Даритай отчигин]] |Нинхайжоугийн 10,000 өрх |1812 жин торго |33 |Тэндухур |Жэндингийн 100 өрх | |- |2 |Хасарын хүү Егү |Баньян лугийн 24493 өрх |3656 |34 |Сяонайдай |Дунпингийн 100 өрх |31 |- |3 |Хачиуны хүү Алчидай |Жинань лугийн 55200 өрх |9648 |35 |Хэрэйдэй Бату |Дунпингийн 100 өрх |40 |- |4 |Отчигин ноён |Идү лугийн 62156 өрх |11425 |36 |Мэгүчи |Фэнсянгийн 130 өрх | |- |5 |Бэлгүдэй ноён |Эньжоугийн 11603 өрх |1359 |37 |Жимисбаатар |Хуаймэнгийн 100 өрх |20 |- |6 |Бат хан |Пинян фүгийн 41302 өрх, 1238 онд Жэндин лугийн Жинжоугийн 10000 өрх | |38 |Бөхтөмөр |Жэндингийн 58 өрх |23 |- |7 |Цагадай хан |Тайюань фүгийн 47330 өрх 1238 онд Жэндин лугийн Шэньжоугийн 10000 өрх |6838 ! colspan="4" |Мөнх хааны үе (1252 он) |- |8 |Гүюг хаан |Дамин фүгийн 68593 өрх |5193 |1 |[[Мөгэ|Мөгэ ханхүү]] |Жинань лугийн 5000 өрх | |- |9 |Аригбөх |Жэньдин лугийн 80000 өрх |5013 |2 |Тайчу хүргэн |Жэндингийн 270 өрх |95 жин торго |- |10 |Хөлгөн ханхүү |Хэжянь лугийн 45930 өрх |4479 |3 |Хөхбуха ноён |Иду лугийн 275 өрх | |- |11 |Годан хан |Дунпин лугийн 47741 өрх |3524 |4 |Сажисбуха |Бянлянгийн 291 өрх | |- |12 |Алага бэхи, Онгуд аймаг |Гаотанжоугийн 20000 өрх |2399 |5 |Аргун заргач |Жинингийн 35 өрх | |- |13 |Луго гүнж, Алчи хүргэн |Жининь лугийн 30000 өрх |2209 |6 |Булгай Бат |Дэжоугийн 153 өрх |61 жин торго |- |14 |Хожин бэхи, Буту хүргэн |12652 өрх |2766 |7 |Шидэ ноён |Дунпингийн 112 өрх |84 жин торго |- |15 |Тэмүлэн гүнж, Чигү хүргэн |Пүжоугийн 30000 өрх |1836 |8 |Бона |Дунпингийн 32 өрх |18 жин торго |- |16 |Хулуйхан бэхи, ойрад аймаг |Яньань фүгийн 9796 өрх |722 |9 |Худуха |Гуанпингийн 40000 өрх | |- |17 |Мухулай го вангийн ураг |Дунпингийн 39019 өрх |3343 |10 |Тачу түмтийн ноён |Пиняны 186 өрх |37 жин торго |- |18 |Жалайрын Дайсун ноён |Дунпингийн 10000 өрх |720 |11 |[[Цагаан ноён (Тангуд)|Цагаан ноён]] |Хуаймэнгийн 3606 өрх |224 жин |- |19 |Хуйлдар сэцэн |Тайань жоугийн 20000 өрх |2425 |12 |Борохул ноён |1252 онд Баодингийн 415 өрх 1257 онд Вэйхуй лугийн 1100 өрх |449 жин |- |20 |Жүрчидэй ноён |Дэжоугийн 20000 өрх |2948 |13 |Сүбээдэй баатар |1257 онд Бянляны 1100 өрх |230 жин |- |21 |Бадай, Хишилиг |Шүньдэ лугийн 14087 өрх |2406 |14 |Тачар ноён |Пиняны 200 өрх |80 жин |- |22 |Баруун гарын 3 түмэн: [[Боролдой жанжин|Боролдой]] |Гуанпин лугийн 17333 өрх |1738 |15 |[[Урианхадай]] |Дунпингийн 1000 өрх |191 жин |- |23 |Тэмүдэй хүргэн |Гуанпин лугийн 9457 өрх |989 |16 |Сүдүн ноён |1257 онд Жэндингийн 1100 өрх | |- |24 |Өгэлэн чэрби |Гуанпин лугийн 15807 өрх |680 |17 |Есүр ноён |1257 онд Жэндингийн 169 өрх | |- |25 |Зүүн гарын есөн мянган: Хадаан тайш |Хэжянь лугийн 1023 өрх |160 |18 |[[Чингай|Чингай ноён]] |1257 онд Баодингийн 95 өрх | |- |26 |Есүбухын 4 мянган |Хэжянь лугийн 1317 өрх |223 |19 |Анчар ноён |Тайюаний 550 өрх | |- |27 |Есүгүрын 3 мянган |Хэжянь лугийн 1775 өрх |288 |20 |Тэмүдэй |Датунгийн 751 өрх | |- |28 |Тэлэнгүдийн 1 мянган |Хэжянь лугийн 1450 өрх |206 |21 |Егэ тайфу |Шандугийн 540 өрх | |- |29 |Жадараны Хошагул, Жусук |Цайжоугийн 10000 өрх |748 |22 |[[Амухай]] |Дамингийн 33 өрх | |- |30 |Таш хорчи |Дунпингийн 680 өрх |155 |23 |Суду ноён |Дадугийн 31 өрх | |- |31 |Дэгэй ноён |Дамингийн 1713 өрх |507 |24 |Буба хорч |Дадугийн 84 өрх | |- |32 |Хонгортахай |Пиняны 144 өрх |40 |25 |Алаг буурч |Жэндингийн 55 өрх | |} == Татвар == Монголын эзэнт гүрний татварын тогтолцоо нь татвар, гувчуурыг олон хэлбэрээр авч төрийн санг бүрдүүлж байсан. Татвар нь газар нутгаас авах бол, гувчуур нь хүн бүрээс авах татварын төрөл юм. Монголчууд суурин соёлт ард түмнийг эзлэн нэгтгэснээс хойш цаг үеэ дагаж хувьсаж байсан ч, нүүдэлчин болон суурин иргэнд зориулсан татварын давтагдашгүй хууль дүрмийг батлан хэрэгжүүлж, их хаад солигдох бүрт улам төгөлдөржүүлж байсан. Монголын нууц товчоонд өгүүлснээр нүүдэлчин малчдаас авах татварыг гувчуур гэж бичих нь олонтаа таарна. Монголын Нууц Товчооны 279 дүгээр зүйлд: "Чингис хаан эцгийн зовж байгуулсан улсыг бүү зовооё. Хөлий нь хөсөр, гары нь газар тавиулж жаргуулъя. Хаан эцгийн бэлэн суурийг эзлээд иргэнийг үл зовоохыг эрхэм болгоно. Шөл шүүс болгож харьяат улсын сүрэг хонь бүрээс нэжээд хонь жил тутам авч байна. '''Зуун хониноос нэжээд хонь''' гаргаж улсын доторх үгээгүй ядуучуудын тусламж болгож өгтүгэй. Бас олон ах дүү эр цэрэг, агт морь дараалан чуулах бол чуулагсдын ундыг тухай бүр ардаас татварлан авах нь зохилдохгүй. Зүг зүгийн мянгат бүрээс гүү гаргаж, мөн саах саальчин адуулах нутагчныг томилж өр хөлсийг төлөөд унагачин болготугай."<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: Чингис хаан нас барсан ба Өгэдэй хаан болсон нь |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/13_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-11-11 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Өгэдэй хааны нэгэн удаагийн зарлигаас 100 хонь тутмаас 1 хонь татаж, өнчин ядууст өгч байсныг мэдэхийн хажуугаар улсыг санг бүрдүүлэхэд энэ арга бас ашиглаж байсныг мэдэж болно.<ref>{{Cite book |last=ШУА |first=Түүхийн хүрээлэн |title=Дэлгэрэнгүй тайлбартай Монголын нууц товчоо |publisher=Сэлэнгэ пресс ххк |year=2024 |edition=2 |location=Улаанбаатар |pages=326}}</ref> === Хятадаас авах татвар === Алтан улсын хот сууринг эзэлсний дараа 1230 оны үед умард хятадаас авдаг татварыг Сүн улсын элч Пэн Дая, Сюй Тин нар тэмдэглэсэн нь: "Хятад газрын ардын уран дархчуулаас бусад эр эм гэж ялгалгүйгээр жилд хотын ард нэг бүрээс 25 лан ширхэг торго, үхэр хонины гааль 50 лан ширхэг торго ... хөдөөний тариачны биеэс торго ширхэг 100 лан, амуу бол түүний ургацын их багыг үл хамааран өрх бүрээс жил бүр 20 мянган дин буюу ембүү мөнгө ... өрх бүрээс ширхэгээр мяндсыг сольж бодож авахаас гадна, элч өнгөрөх хийгээд зарлигаар нааш цааш явах цэрэг морины амуу будаа, зэр зэвсэг, жич албанаа хэрэглэх зардлыг тухайд нь нийлүүлэн бодож, ардаас татварлан авдаг... Доор сурагчид хийгээд гуйранчид ч хүртэл мөнхүү мөнгө гаргацгаан алба бариулмой"<ref>{{Cite book |last=МУИС |first=Монгол Судлалын Хүрээлэн |title=Монголын эзэнт гүрний түүх: Их Монгол Улс |publisher=Степпе Паблишинг ххк |year=2019 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=592}}</ref> Энэ мэдээ нь дайсан улсын элчийн хэтрүүлэгтэй мэдээлэл байх боломжтой гэдгийг тунгаах хэрэгтэй. Умард хятадад 1233, 1234, 1236 онд хүн амын тооллогыг жил бүр явуулснаар алба татварыг шинэчлэх ажил эхэлсэн. 1236 оны хүн амын тооллогоор умард хятадад 1,830,000 өрх айл бүртгэгдсэн. Мөн онд тунхагласан татварын шинэтгэлээр албан татварыг хүн бүрээс авч байсныг айл өрхөөс авах тогтолцоо руу шилжүүлж, дараах гурван төрлийн татвар авч байхаар болжээ. Хятад ном сударт 1236 оны татварыг "улаан бичин жилийн хууль" (丙申年法) гэж тэмдэглэдэг. Төрийн хэрэгцээнд 2 өрх тутам 1 жин торго, өрхийн тэргүүн эр бүрээс 1 таар<ref>1 таар буюу 1 дань (石) гэдэг нэгж нь ойролцоогоор 50 кг-тай тэнцүү</ref> будаа, хэрэв өсвөр насны хүүтэй бол 5 шэн<ref>1 шэн нь 0.9 литртэй тэнцүү байсан.</ref> (升) будаа, шинэ өрхийн тэргүүнээс 5 шэн будаа авахаар болж, язгууртны хэрэгцээнд 5 өрх тутам 1 жин торго, худалдаа арилжааны ашиг орлогын 30/1-ийг, 40 жин давс тутмаас 1 лан мөнгө татаж байхаар тогтоосон байдаг.<ref name=":1">{{Cite book |last=МУИС |first=Монгол Судлалын Хүрээлэн |title=Монголын Эзэнт Гүрний Түүх: Их Монгол Улс |publisher=Степпе паблишинг ххк |year=2019 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=594}}</ref> Гар урчууд, лам хуврагууд газрын хэмжээгээр татвар төлнө; харин түшмэд, худалдаачид эрийн тоогоор татвар төлнө.<ref>{{Cite web |title=元史/卷093 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7093 |access-date=2025-11-11 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> Тариа ногоо тарих тохиромжоор дунд зэргийн 1 мү<ref>1 мү нь орчин үеийнхээр 667 м² талбай болно</ref> талбайгаас 2 шэн хагас, дээд зэргийн талбайгаас 3 шэн, чанар муувтар талбайгаас 2 шэн, харин усалгаат талбайгаас 5 шэн үр тариа жилдээ татахаар болжээ.<ref name=":1" /> 1238 онд умард хятадаас татварын жилийн орлого 110 түмэн ланд хүрчээ. Өгөөдэй хааны засаглалын сүүлээр төрийн эрхийг сартуул гаралтай Абдул Рахманы санаачлагаар татварын хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлж, хойд хятадаас урьд 220 түмэн лан мөнгө болгосон. Дөргөнө хатны үед улсын татварыг зөвхөн Абдул Рахман шийдэж, муж хот бүрт сартуул түшмэд татварыг хариуцаж, хүн бүрээс өндөр хэмжээний татварыг жилд олон удаа авч байсан ядуурал ихсэхэд хүрсэн. Гүюг хаан, Мөнх хааны үед Дөргөнө хатны үеийн завхралыг цэгцлэж, Өгөөдэй хааны үеийн хуучин татварын тогтолцоог мөрдүүлэх, шинэ татварын систем нэвтрүүлэхээр оролдсон. Мөнх хаан 1252 оноос хэрэгжүүлж эхэлсэн шинэ дүрмээр умард хятадаас газрын, хүний, өрхийн торгоны, тамга татвар гэсэн дөрвөн төрлөөр татварыг авах болсон. Тамга татвар нь худалдаа, үйлдвэрлэл зэрэг ашиг олж байгаа үед авдаг нэг төрлийн татвар юм. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Өгэдэй хааны 1236 оны шинэ татварын дүрэм !Татварын нэр төрөл !Татвар авах хэмжээ !Тайлбар |- | rowspan="4" |Газрын татвар |Усалгаатай талбайгаас 5 шэн будаа |1 шэн нь 0.9 литртэй тэнцүү байсан. |- |Сайн чанартай 1 мү талбай бүрээс 3 шэн будаа |1 мү нь орчин үеийнхээр 667 м² талбай болно |- |Дунд чанартай 1 мү талбай бүрээс 2 шэн хагас будаа | |- |Чанар муутай 1 мү талбай бүрээс 2 шэн будаа | |- |Тамга татвар |Худалдааны ашгийн 30-ны 1 хувь, 40 жин давс тутмаас 1 лан мөнгө... |Худалдаа арилжаа, үйлдвэрлэлийн ашгаас авдаг татварын нэр төрөл |- | rowspan="2" |Өрхийн торгоны татвар |Улсад 2 өрх нийлж 1 жин торго | |- |Язгууртан ноёнд 5 өрх нийлж 1 жин торго | |- | rowspan="2" |Хүний татвар |Өрхийн тэргүүн бүр 1 таар будаа, өсвөр насны хүүтэй бол 5 шэн будаа |1 таар буюу 1 дань (石) гэдэг нэгж нь ойролцоогоор 50 кг-тай тэнцүү |- |Шинэ өрхийн тэргүүн 5 шэн будаа | |} ==Соёл== ===Археологи === Монголын нутгаас 12-р зууны сүүл, 13-р эхэнд хамаарагдах 7 хүний булш олдсон ба тус бүрт нь 7 морь дагалдуулан оршуулжээ.<ref name="МҮТВ">Тэд бидний тухай: Чингисийн нууц Digging for truths баримтат кино - МҮТВ</ref> Нэг булшинд нь 1190-1230 оны үед амьдарч байсан эмэгтэй хүний шарил олдсон ба түүний булшнаас шонхорын дүрстэй бөгж олджээ.<ref name="МҮТВ"/> === Хот суурин === ==== Монгол нутаг дахь хот суурин ==== # [[Хархорум]] # [[Аураг орд]] # [[Чингай балгас]] # [[Туулын Хар Түнийн орд]]: Хэрэйдийн [[Тоорил хан|Тоорил ханы]] орд өргөө байсан. # Чингис хааны Луут орд (龍庭, longtin): Чингис, Өгөөдэй хааны нүүдлийн ордын нэг # Халиутын орд # Гэгээ Цагаан орд буюу [[Дойтын балгас]]: 1237 онд [[Өгөөдэй хаан]] байгуулсан. # [[Шаазан хот]]: Өгэдэй хааны байгуулсан хот # Тосху балгас: Өгэдэй хааны байгуулсан хот # Хондуйн балгас: одоогийн ОХУ-ын Өвөр Байгалийн хязгаарын Борзинск районд байсан [[Хасар|Хасарын]] удмынхны хот. # Эрчүүгийн орд # [[Ханзатын туурь]]: [[Хүлгэн|Хөлгөн ханхүүгийн]] удмынхны зуны орд өргөө. Одоогийн Хэнтий аймгийн Баян-Овоо сумын нутагт байсан. # [[Шанду]] # [[Инчан]] ==Уналт== [[Файл:Mongol Empire (greatest extent).svg|thumb|хамгийн их хэмжээгээр]] [[Зураг:Mongol 13.png|thumb|Эзэнт гүрэн дөрвөн хаанд хуваагджээ]] 1300-аад оноос Монголын эзэнт гүрэн хямралд орж эхлэв. 1260 онд [[Хубилай]] өөрийгөө хаанд өргөмжилж, улмаар 1267 онд Монголын нийслэлийг [[Хархорум]] хотоос Хаан балгас (Дайду) (одоогийн [[Бээжин]] хотын баруун хойд талд байсан) хотод шилжүүлэв. 1271 онд Их Монгол Улсын нэрийг өөрчилж, [[Юань]] хэмээн нэрийдсэнээр Монголын эзэнт гүрэн [[Алтан Орд]], [[Ил Хаант Улс]], [[Цагадайн улс]], [[Юань улс]] гэсэн дөрвөн хаант улсад хуваагдав. Алтан орд, Ил Хаант Улс, Цагадайн улсууд Юань улсад жил бүр татвар өгч, Юань улсын хааныг өөрсдийн эзэн захирагч гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг байв. Гэвч энэ харилцаа төдий л бат бэх биш байв. XIV зууны эхэн үед Евразид [[Хар үхэл]] хэмээх тахал гарч олон сая хүнийг амийг авч явжээ. Энэ өвчин худалдааны зам дагуу асар хурдацтай тархаж байсан тул хүн, амьтны хөл тасарч, орон нутгуудад хөл хорио тогтоосон байна. Үүний улмаас улс орнуудын элчин харилцаа тасарч, Монголчуудыг байгаа газартаа суухаас өөр аргагүй болгосоноос хоорондын харилцаа алдагджээ. Мөн газар сайгүй өлсгөлөн дэгдэж, үймээн самуун гарах болов. Орон нутгийн захирагчид бие даах болсон ба Чингис хааны удмынханы хооронд эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл улам хурцадсаар байлаа. [[Ил Хаант Улс]] Абу Саид ханыг нас барсны дараа олон тооны эмирийн улсуудад хуваагдав. Эдгээр улсууд нь XIV-XVI зууны үед бүгдээрээ мөхжээ. Энэ үед Хятадад тахал, өлсгөлөн, байгалийн гай гамшгаас болж, олон хүн үхэж үрэгджээ. Мөн орон нутгийн засаг захиргаа болон Монголчуудын авах албан татвар улам нэмэгдэж, ард түмний амьдрал улам дорджээ. Түүний улмаас Хятадад Юань улсын эсрэг бослого үймээн газар сайгүй гарах болов. Тэдгээрээс хамгийн далайцтай бослого нь 1330-аад оны үеэс гарсан [[Улаан алчууртны бослого]] юм. Улаан алчууртнууд болон Юань улсын засаг захиргааны хоорондын дайн хэдэн жилийн туршид үргэлжилжээ. Үүний эцэст Улаан алчууртнууд дараа дараалан бут цохигдож, бослого бараг дарагдах гэж байтал Улаан алчууртны бослогын нэгэн толгойлогч [[Чжу Юань Чжан]] Мин улсыг байгуулж, өөрийн босогчдыг чадварлаг удирдаж, [[Хятад]]ын энгийн ард түмний дэмжлэгийг авсаны үр дүнд 1368 онд Юань улсын нийслэл Хаан балгас хотыг эзлэн авч, Хятад дахь Монголын захиргааг буулган авчээ. Юань улсын хаан [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрмийн]] ард зугатан гарч, Юань улсын захиргааг Хятадад дахин сэргээхийг санаархах болов. Чжу Юань Чжан цагаан хэрмийн ард хөөгдөж гарсан Монголчуудын эсрэг аян дайн хийж, Юань улсыг бүрэн устгахыг оролдсон боловч бүтээгүй юм. [[Лев Николаевич Гумилев]] "Их талын байгаль ба хүмүүс" бүтээлдээ "Төв Азийн үндэстнүүд хятадын соёлд таагүй ханддаг байв. Жишээ нь түрэгүүд хятадын уусгах бодлогын эсрэг тусгайлсан бодлого баримталдаг байв. Уйгурууд манихейн, харлугууд лал, басмал, онгудууд несторын, төвөдүүд буддын шашныг хятадаар дамжуулалгүйгээр шууд Энэтхэгээс хүлээн авч хятадын соёл Цагаан Хэрэмнээс гадагш нэвтэрч чадсангүй. Хүннү, түрэг, монголчууд нь хоорондоо зөрчилдөн тэмцэлддэг байсан ч хятадын уусгах аюулын эсрэг хаалт болж байв" гэж бичжээ.<ref>[http://gumilevica.kulichki.net/articles/Article16.htm ЛЮДИ И ПРИРОДА ВЕЛИКОЙ СТЕПИ] "Примечательно общее для всех народов Центральной Азии неприятие китайской культуры. Так, тюрки имели собственную идеологическую систему, которую они отчетливо противопоставляли китайской. После падения Уйгурского каганата уйгуры приняли манихейство, карлуки - ислам, басмалы и онгуты - несторианство, тибетцы - буддизм в его индийской форме, китайская же идеология так и не перешагнула через Великую стену"..."Так малочисленные монголы победили огромный Китай, объединив те дальневосточные народы, которые не соглашались стать объектом китаизации"..."Возвращаясь к более ранней эпохе и подводя некоторые итоги вышесказанному, отметим, что, хотя хунны, тюрки и монголы весьма разнились между собой, все они оказались в свое время барьером, удерживавшим натиск Китая на границе степей"</ref> [[Цагаадайн Улс|Цагадайн улс]] XIII зууны сүүл үеэс Самарканд хотоор төвлөрсөн суурин соёл иргэншилтэй Мавереннахр, Долоон мөрөн, Турфаны хөндийгөөр төвлөрсөн нүүдлийн соёл иргэншилтэй [[Моголистан]] хэмээх хоёр хэсэгт хуваагдаж, XIV зууны туршид хоорондоо тэмцэлдсээр байв. 1340-өөд оноос Мавереннахрт доголон хэмээх хочтой Монголын Барулас овгийн угсааны эмир Төмөрийн улс бий болсон боловч XV зууны эхэн үед доголон Төмөрийн нас барсны дараа олон жижиг эзэмшил болон хуваагдсан ба улмаар Алтан ордноос нүүж ирсэн Үзбекүүдийн довтолгоонд өртөж, мөхжээ. [[Доголон Төмөр]]ийн угсааны Бабур ноён Үзбекүүдэд шахагдан [[Энэтхэг]]т очиж, Их Могол улсыг байгуулсан юм. Хожим 1859 онд Их Моголын улс Британичуудад цохигдон мөхжээ. Моголистан XVI зууны үеэс суурин соёл иргэншилд орж, Исламын шашныг шүтэх болжээ. Моголистаны Мухаммед хаан захирагдагсаддаа чалма малгай өмсөхийг хүчээр тулган хүлээлгэсэн ба Таш-Рабат хотыг байгуулж, суурин байдлаар амьдрах болов. Моголистаны баруун талаас Үзбекүүдээс тасарсан Казахууд, зүүн талаас Ойрадууд довтолж шахамдуулах болсон тул Моголистаны Султан Саид хаан XVI зууны үед нийслэлээ Яркенд хотод шилжүүлж, улсаа Яркендын хаант улс хэмээн нэрийджээ. XVII зуунд Яркендын хаант улс Зүүнгарын хаант улсын захиргаанд орсон юм. Алтан орд XIV зууны эхэн үеэс хямралд орж, олон хан солигджээ. Улмаар XV зууны үед Алтан орд [[Түрэг]] хэлт нүүдэлчдийн ордууд болон задарчээ. Алтан ордны улсаас [[Казань]], [[Крым]], [[Астрахань]], [[Ногайн орд]], [[Сибирийн ханлиг|Сибир]]ийн хант улсууд тасран гарчээ. Алтан ордны үлдэгдэл болох Их орд 1502 онд Крымийн ханлигт эзлэгдэн мөхсөн байна. Алтан ордны улсаас тасран гарсан улсууд XV-XVIII зууны үед бүгдээрээ Орост эзлэгдсэн бөгөөд хамгийн сүүлчийн бие даасан улс болох Крымийн хаант улс 1784 онд [[Орос]]т эзлэгджээ. Юань улсын хаад Монголд эргэн ирсний дараа Монголын хаан Аюушридар Юань улсын Цагаан хэрэмнээс хойших нутгийг эрх мэдэлдээ барьсаар байлаа. Гэвч 1389 онд [[Төгстөмөр]] хаан Мингийн цэрэгт ялагдан зугатаж яваад Аригбөхийн угсааны Есүдэр ноёнд алагдсанаар Юань улсын нэгдмэл хүч үгүй боллоо. Монголчууд олон жижиг ноёдын эзэмшлүүдэд хуваагджээ. Эдгээрээс Хубилайн удмынхны толгойлсон монголчууд, Цорос аймгийн ноёдын толгойлсон [[ойрад]]ууд давамгайлан гарч ирж, хоорондоо тэмцэлдэх болжээ. Энэ хоёр хүчин зарим үед нэгдэж байсан боловч удалгүй задардаг байлаа. XVII зууны үед Хубилайн удмынхны толгойлсон Монголчууд [[Манж Чин улс]]ад дагаар орсоноор Юань улсын улбаа ариллаа. XVIII зуунд Ойрадуудын байгуулсан [[Зүүнгарын хаант улс]] Манж Чин улсад эзлэгдсэнээр Евразийн их тал нутагт монголчууд ноёрхох явдал үгүй болжээ. == Түүхэн нөлөө, гуйвуулга == Их Монгол Улсын байлдан дагууллын үед гарсан хохирлын хэмжээг гадаадын орнууд хэт дөвийлгөн гуйвуулах явдал байдаг.<ref>[http://amgalant.com/genocide-as-a-way-of-life-a-paper-by-paul-d-buell Central Eurasia: Genocide as a way of life?]/</ref><ref>[http://www.academia.edu/241538/Central_Eurasia_Genocide_as_a_way_of_life Central Eurasia: Genocide as a way of life? Paul Buell]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sowhymongolia.com/10-reasons-genghis-khan-was-not-a-genocidal-maniac/ |title=10 Reasons Genghis Khan Was NOT a Genocidal Maniac |access-date=2015-11-01 |archive-date=2015-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151030033112/http://www.sowhymongolia.com/10-reasons-genghis-khan-was-not-a-genocidal-maniac/ |url-status=dead }}</ref> Энэ нь тухайн цагийн түүхийн сурвалж үлдээсэн хүмүүс нь эзлэгдсэн орны хүмүүс байсантай холбоотой юм. 2005 оны 11 дүгээр сард НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойг дэлхий дахинаа тэмдэглэн өнгөрүүлэх талаар тусгай тогтоол гаргав. Энэ тогтоолд: Нүүдлийн соёл иргэншил нь худалдаа, арилжааны өргөн сүлжээг хөгжүүлж, захиргаа, соёл, шашин болон худалдааны томоохон төвийг байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн гэж тэмдэглэжээ. Уг тогтоолын дагуу ХБНГУ, Австри, Унгар зэрэг олон оронд Чингис хаан ба эзэнт гүрэн үзэсгэлэн гарч, олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал болж өргөн тэмдэглэсэн билээ. == Зураг == <gallery> Файл:Ази 5-11-р зуун-украин сайтын зураг.jpg Файл:Их Монгол улс 5.jpg Файл:A Short History of the World, p0293.jpg Файл:XIII.gif Файл:Их Монгол улс-украин сайтын зураг.jpg File:Asia 13th Century.pdf Файл:Монголчууд Киевийн улсад довтолсон нь.jpg Файл:Алтан Орд, Цагадай 14-р зуун орос сайтын зураг.jpg Файл:MongolEmpire1300.png|Юань улс Файл:Уйгурын Идигүдийн улс, 861 (867)—1368 он.png|Уйгурын буддын шашинт Идигүдийн улс, 861 (867)—1368 он. Чингис хаанд дагаар орсон. Хожим [[Моголистан]]ы бүрэлдэхүүнд оржээ. </gallery> == Мөн үзэх == {{Commonscat|Mongol Empire|Их Монгол Улс}} * [[Чингис хаан]] * [[Их Монгол Улсын хаад]] * [[Монгол ноёдын цол хэргэм]] * [[Их Монгол улс болон Юань гүрний үеийн дайн тулаан]] * [[Монголын анхны арми]] == Ном зүй == * "''HISTORIA MONGALORUM''" Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, "''Монголчуудын түүх''" Плано Карпини, итали хэлнээс орчуулсан Л.Нямаа, 2006, ISBN 99929-2-214-1 * [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]], "Чингис Хааны Их Монгол Улс, Солонгос түүхийн сурвалжид, 2025, ISBN 978-9919-0-2767-4 == Цахим холбоос == *[https://web.archive.org/web/20160314065258/http://forum.freekalmykia.org/index.php?showtopic=141 МНТ эх хувилбараар нь татах] *[http://silverhorde.viahistoria.com/research/MongolHeraldry/DSC07236.JPG ИМУ-н угийн бичиг, тамга] *[https://web.archive.org/web/20140725033127/http://altaica.narod.ru/SECRET/e_tovchoo.htm Сокровенное Сказание Монголов -Козины орчуулга] *[http://books.google.mn/books?id=wc2vM8uOBkoC&dq=teguder&source=gbs_navlinks_s Beyond the Legacy of Genghis Khan, Linda Komaroff] *[http://books.google.mn/books?id=4D9pO_4j9-4C&dq=teguder&source=gbs_navlinks_s History and Historiography of Post-Mongol Central Asia and the Middle East] *[http://books.google.mn/books?id=VxOcXC85tnQC&dq=teguder&source=gbs_navlinks_s Kingship and Ideology in the Islamic and Mongol Worlds] *[http://www.cultorweb.com/eBooks/Storia/Historical%20Dictionary%20of%20the%20Mongol%20World%20Empire.pdf Historical Dictionary of the Mongol World Empire] *[https://books.google.mn/books/about/The_Mongol_Empire_between_Myth_and_Reali.html?id=o44cBQAAQBAJ&redir_esc=y The Mongol Empire between Myth and Reality: Studies in Anthropological History], Denise Aigle BRILL, Oct 28, 2014 *[http://books.google.mn/books?id=GExyMO9QSTMC&dq=%D0%A1%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%80%D1%8C,+%D0%A6%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%B8+%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F+%D0%B2+%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0&source=gbs_navlinks_s Этногенез и культурогенез в Байкальском регионе (средневековье)] *[http://ru.warriors.wikia.com/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B Монголы ru.warriors.wikia.com] *[https://web.archive.org/web/20151030020245/http://asianhistory.about.com/od/mongolia/f/Effects-Mongols-Europe.htm What Effect Did the Mongols Have on Europe?] *[http://afe.easia.columbia.edu/mongols/main/transcript.pdf The Mongols in World History] ==Эшлэл== {{reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Хамаг Монгол]]<br/>[[Хэрэйд]]<br/>[[Найман]]<br/>[[Татар]] |он=1206-1271 |албан_тушаал= Их Монгол улс |дараа=[[Юань улс]] <br/>[[Алтан Орд]]<br/>[[Цагадайн улс]]<br/>[[Ил Хаант Улс]] }} {{end}} {{Их Монгол Улсын сэдэв}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Их Монгол Улс| ]] [[Ангилал:Еврази]] [[Ангилал:Азийн түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Дундад зууны улс]] [[Ангилал:Европын түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Монголын түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Морь түүхэнд]] [[Ангилал:Түүхэн эзэнт гүрэн]] 8osehsl1lc8ko0tsen80zkeh4256lip 0 2967 854255 854093 2026-04-20T14:38:54Z 唐吉訶德的侍從 5036 854255 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хятадын өөртөө засах орон}} {{About|Хятадын засаг захиргааны нэгжийн|газарзүйн бүс нутгийг|Зүүн Туркестан|хэрэглээг}} <!-- Please do not add or remove major content in this article without discussing on the talk page first. Please spell-check your contributions and review the grammar. --> {{Инфобокс суурин | name = Шинжаан | settlement_type = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] | translit_lang1 = Нэрийн | translit_lang1_type = {{nobold|[[Стандарт Хятад хэл|Хятад хэл]]}} | translit_lang1_info = {{lang|zh-hans|新疆维吾尔自治区}}<br/>({{transliteration|zh|Xīnjiāng Wéiwú'ěr Zìzhìqū}}) | translit_lang1_type1 = {{nobold|[[Уйгур хэл]]}} | translit_lang1_info1 = {{lang|ug|شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى}}<br/>{{nowrap|({{transliteration|ug|Shinjang Uyghur Aptonom Rayoni}})}} | translit_lang1_type2 = {{nobold|Товчлол}} | translit_lang1_info2 = XJ / {{linktext|lang=zh|新}} ({{transliteration|zh|Xīn}}) | image_skyline = {{multiple image | perrow = 1/2/2/1 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = A glance at Urumqi from Hongshan Park.jpg | caption1 = [[Өрөмч]]ийн тэнгэрийн хаяа | image2 = Karakul-muztagh-ata-d09.jpg | caption2 = [[Музтагата]] болон [[Каракуль нуур]] | image3 = 喀什城市规划展示馆 - Kashgar City Planning Exhibition Hall - 2015.04 - panoramio.jpg | caption3 = Хот төлөвлөлтийн үзэсгэлэнгийн танхим, [[Кашгар]] | image4 = People's Square of Urumqi 1.jpg | caption4 = [[Ардын талбай (Өрөмч)|Ардын талбай]] | image5 = 火焰山 - panoramio.jpg | caption5 = [[Галт нуруу]], [[Турфан хот|Турфан]] | color = white }} | image_map = Xinjiang in China (de-facto) (+all claims hatched).svg | map_alt = | map_caption = Хятад дахь Шинжааны байршил | coordinates = {{coord|41|N|85|E|type:adm1st_region:CN-65_dim:2000000|format=dms|display=it}} | named_for = | subdivision_type = [[Бүрэн эрхт улс|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Хятад}} | seat_type = Нийслэл<br /><span style="font-weight: normal;">ба томоохон хот</span> | seat = [[Өрөмч]] | parts_type = Хуваалт<br />&nbsp;- [[Хятадын аймгийн энтэй нэгж|Аймгийн түвшин]]<br />&nbsp;- [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Хошууны түвшин (3-р)|Хошууны түвшин]]<br />&nbsp;- [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Суурингийн түвшин|Суурингийн<br />түвшин]] | parts = <br />[[Шинжааны засаг захиргааны нэгжийн жагсаалт|14 аймаг]]<br />95 хошуу<br />1142 суурин ба хороолол | government_type = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] | governing_body = Шинжаан Уйгурын өөртөө засах орны ардын их хурал | leader_title = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]] | leader_name = [[Ма Шинрүэй]] | leader_title1 = Хурлын дарга | leader_name1 = [[Зумрет Обул]] | leader_title2 = Засгийн газрын тэргүүн | leader_name2 = [[Эркин Тунияз]] | leader_title3 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] аймгийн дарга | leader_name3 = [[Нурлан Абильмажинулы]] | leader_title4 = [[Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурал|Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурлын]] Төлөөлөл | leader_name4 = 60 гишүүн | area_footnotes =<ref name="area">{{cite web|script-title =zh:6-1 自然资源划|language = zh|trans-title = 6-1 Natural Resources|url=http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2014xjtjnj/zyhj_2014/201506/t20150630_472020.html|publisher = Statistics Bureau of Xinjiang|access-date= 19 December 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222152943/http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2014xjtjnj/zyhj_2014/201506/t20150630_472020.html|archive-date=22 December 2015}}</ref> | area_total_km2 = 1664897 | area_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (газар нутгийн хэмжээгээр)|1-р байр]] | elevation_max_m = 8,611 | elevation_max_point = [[К2|К2 уул]] | elevation_min_m = −154 | elevation_min_point = [[Айдын нуур]]<ref>{{Cite book|last1=Mackerras|first1=Colin|url=https://books.google.com/books?id=yiq_f71uXboC&q=%2BAydingkol&pg=PA192|title=The Cambridge handbook of contemporary China|last2=Yorke, Amanda|publisher=Cambridge University Press|year=1991|isbn=978-0-521-38755-2|page=192|access-date=4 June 2008}}</ref> | population_footnotes =<ref>{{Cite web|date=11 May 2021|title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 3)|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html|access-date=11 May 2021|publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]}}</ref> | population_total = 25,890,000 | population_as_of = 2021 | population_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|21-р байр]] | population_density_km2 = auto | population_density_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын нягтаршлаар)|29-р байр]] | demographics_type1 = Хүн ам | demographics1_footnotes =<ref>{{cite web|url=https://www.fmprc.gov.cn/ce/cgtrt/eng/news/t1884310.htm|title=Main Data of Xinjiang Uygur Autonomous Region from the Seventh National Population Census|date=16 June 2021|website=www.fmprc.gov.cn|archive-url=https://web.archive.org/web/20220613171035/https://www.fmprc.gov.cn/ce/cgtrt/eng/news/t1884310.htm |archive-date=13 June 2022|publisher=Consulate General of the People's Republic of China in Toronto|access-date=8 August 2021}}</ref> | demographics1_title1 = Угсаатны<br/>{{pad|0.5em}}бүрэлдэхүүн ([[2020 оны Хятадын хүн амын тооллого|2020 Тооллого]]) | demographics1_info1 = {{unbulleted list|44.96% [[Уйгурууд]]|42.24% [[Хятадууд]]|12.80% Бусад}} | demographics1_title2 = {{nowrap|Хэл<br/>{{pad|0.5em}}, аялгууд}} | demographics1_info2 = {{unbulleted list|[[Уйгур хэл|Уйгур]] (албан ёсны)<ref>{{cite web|title = China|url=http://www.ethnologue.com/country/CN/status|website = [[Ethnologue]]|access-date = 3 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226074704/https://www.ethnologue.com/country/CN/status|archive-date = 26 December 2018|url-status = live}}</ref>|[[Умард Хятад хэл|Хятад]] (албан ёсны)|[[Казах хэл]]|[[Киргиз хэл]]|[[Монгол хэл]]|[[Ойрад хэл]]|43 бусад хэлнүүд}} | iso_code = CN-XJ | blank_name_sec1 = ДНБ<ref name="data2022">{{cite web|url=https://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0103|title=National Data|publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]|date=1 March 2022|access-date=23 March 2022}}</ref> | blank_info_sec1 = 2022 | blank1_name_sec1 = &nbsp;– Нийт | blank1_info_sec1 = ¥1.7 их наяд (23-р байр)<br/>$263 тэрбум (нэрлэсэн) | blank2_name_sec1 = &nbsp;– Нэг хүнд ноогдох | blank2_info_sec1 = ¥68,552 (19-р байр)<br/>$10,190 (нэрлэсэн) | blank3_name_sec1 = &nbsp;– Өсөлт | blank3_info_sec1 = {{increase}} 3.2% | blank4_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2021) | blank4_info_sec2 = 0.738<ref name="2013 report">{{cite web|url=http://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/CHN/?years=2021+2020|title= Human Development Indices (5.0)- China|publisher= Global Data Lab|access-date=11 January 2023}}</ref> ([[List of Chinese administrative divisions by HDI|24-р]]) – {{color|#090|өндөр}} | website = {{Official URL}} (Хятадаар)<br />{{url|https://uygur.xinjiang.gov.cn/|Уйгур хувилбар}} | footnotes = | official_name = Шинжаан Уйгурын өөртөө засах орон }} [[Файл:Шиньжаан засаг захиргааны нэгж.jpg|thumb]] '''Шинжаан''' (албан ёсоор '''''БНХАУ-ын''''' '''''Шинжаан Уйгурын өөртөө засах орон''''') гэдэг нь албан ёсоор 1949 онд [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ын бүрэлдхүүнд багтсан бөгөөд тус улсын баруун хойд талыг эзлэн оршдог том [[өөртөө засах орон]] юм. Газар нутаг-1,6 сая км кв, х ам 19,630 мян, 2005 оны байдлаар Шинжаан-Уйгурт 21 сая хүн амьдарч байна. Хятад улсад нийт 56 үндэстэн, ястан байдгаас 34 нь Шинжаан-Уйгурт амьдарч байна. Хүн амын эзлэх тоогоороо хятад, [[уйгур]], [[казахууд]] эхний гуравт орно. Мөн энд [[Хотон (үндэстэн)|хотон]], монгол, [[киргиз]], шибэ, [[тажикууд‎|тажик]], [[Узбекчүүд|узбек]], [[манж]], [[дагуур]], [[Татарууд|татар]], [[Оросууд|орос]], [[дунсян]], [[салар]] зэрэг үндэстэн бий. Нийслэл [[Өрөмч]] хот. Баруун хойд, хойд, зүүн хойд талаараа [[Киргиз]], [[Казахстан]], [[Афганистан]], [[Энэтхэг]]ийн ба [[Пакистан]]ы хяналтын [[Ладакх]] муж ([[Кашмир]] нутаг), [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]], [[Монгол]] улстай, дотооддоо [[Төвөдийн өөртөө засах орон|Төвөдийн ӨЗО]], [[Ганьсу]], [[Хөхнуур]] мужтай хиллэнэ. Шинжаан-Уйгурын автономит нутаг засаг захиргааны төв хот нь [[Өрөмч]] юм. Өрөмч гэдэг нь [[Тэнгэр уул]]ын мөнх цаст уулнаас эх аван урсдаг голын Монгол нэр юм. Хятадууд хотын нэрийг У-лу-му-чи гэх өөрийн дуудлагад нийцүүлэн өөрчилж англи үсгээр “'''Urumqi'''” гэж галиглах болжээ. Харин манайхан түүнийг нь дуурайж Үрүмчи гэж бичдэгээс нэрийн нь утгыг ойлгохоо больсон байна. Өрөмч гэдэг үгийг ойрдоор "үзэсгэлэнтэй бэлчээр" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. Өрөмч хот нь Шинжаан-Уйгарын нийслэл төдийгүй, нийт Шинжааны улс төр, эдийн засаг, соёл, мэдээлэл, технологийн төв юм. Энэ хот нь шинжааны зам харилцааны гол зангилаа хот бөгөөд мөн Евроазийн эх газрын гүүр болж, хятад улсын баруун талыг гадаадад нээх үүд юм. Өрөмч хот нь [[Еврази]]йн эх газрын хэвлийд орших Тэнгэр уулын хойд бэл, Зүүнгарын хотгорын өмнөд захад оршдог. Далай түвшнээс дээш 680-920 м, эх газрын дундаж дулаан, хагас хуурай уур амьсгалтай, жилийн дундаж дулааны хэм 7.3С, унах хур тунадасны жилийн дундаж нь 236 мм, жилийн дундаж нартай өдөр 2775 цаг, шүүдэр буухгүй хоногийн тоо жилд дундажаар 105-168 хоног, хавар, намрын улирал харьцангуй богино, өвөл зуны улирал харьцангуй урт, дэлхий дээрх далайгаас хамгийн их алслагдсан хот ажээ. Тус хот одоогоор 7 дүүрэг,1 сумтай. Тяньшань (Тэнгэр уул), Шайбик, Шинэши /шинэ хот/, Шуймогоү, Тоүдунхэ, Дуншань, Наньшанькуан. Сумын нэр нь Өрөмч. Мөн улсын зэрэглэлийн 2 нээлттэй бүс байдаг. [[File:ColourfulBeach.jpg|thumb|[[Эрчис]] мөрний цутгалан]] [[File:Xinjiang Space View.jpg|thumb|Сансраас авсан зураг]] Томоохон голууд — [[Тарим]], [[Или мөрөн|Или гол]], [[Эрчис мөрөн]] (эхэн хэсгийг нь буюу Монголоос эх авч Хятадаар дайран урсч Казахстан дахь [[Зайсан нуур]]<nowiki/>т цутгадаг хэсгийг нь [[Хар Эрчис]] гэж нэрлэдэг). Томоохон нуур — [[Лоб нуур]], [[Бост нуур]], [[Эв нуур]]. == Түүх == [[File:Tarimbecken 3. Jahrhundert.png|thumb|Таримийн сав газар МЭӨ 3-р зуун]] [[File:BezeklikSogdianMerchants.jpg|thumb|Буддын шашинт Согд-Перс лам нар ба сүсэгтнүүд Зүүн Таримийн хотгор 8-р зуун]] Төв Азийн соёл уламжлал, үндэстнүүдийн түүхэнд гүнзгий мөр үлдээсэн 4000 жилийн түүхтэй эртний маш гайхамшигт соёл иргэншлтэй энэ ард түмний археологийн дурсгалууд [[Берлин]], [[Лондон]], [[Парис]], [[Токио]], [[Санкт-Петербург]], [[Шинэ Дели]] хотуудын музейд халгалагдан байна. 19-р зууны сүүл 20-р зууны эхээр эрдэм шинжилгээний экспедици Шинжааны торгоны замын бүс нутагт археологийн судалгаа явуулж Европ, Америк, Японы судлаачдын гайхаш шагшралыг төрүүлсэн агуйн сүм хийдүүд, сүмийн үлдэгдэл, ханын чимэг зураг, ном бичгийн дурсгал олж олны хүртээл болгожээ. Эдгээр олдвор болон гар урлалын зүйлс бичиг баримт нь энэ бүс нутагт маш өндөр соёл иргэншил байсныг илтгэж байгаа юм. Энд археологийн судалгаагаар 77 агуйн сүм хийдийг илрүүлсэн ба тэдгээр нь ихэнхи нь тэгш өнцөгт хэлбэртэй бөмбөгөр оройтой ихэвчлэн 4 тасалгаатай, тасалгаа бүр нь бурханы хөрөг зурган чимэглэлтэй ханатай, тааз нь зуу зуун бурханы зурагтай зарим хана нь Будда болон түүнийг хүрээлсэн байгаль, амьтан, эд зүйлс болон Энэтхэг, Перс, Европ архадын зурагтай (зургийн зарим нь энгийн зарим нь үнэхээр шүтээн урлагийн сод бүтээлүүд) байсан байна. Эмнэлэг анагаах ухаан өргөн цар хүрээтэй сайн хөгжсөн байлаа. Сүн улсын сурвалжаас үзвэл хятадын анагаах ухаанаас илүү өндөр хөгжсөн, тэдний маш олон төрлийн эм, эмийн ургамлыг хятадууд мэддэггүй байжээ. <!--Харамсалтай нь гадаадын түүх судлаач тэр дундаа энэ хэсгийн бусад хэл дээрхи материалуудад ташаа зүйл оруулсан нь маш их ажиглагдаж байгааг уншигч та анхаарч өөрийн мэддэг хэл дээрхи хуудсанд залруулга хийж энэхүү хуудсыг өргөжүүлж тусална уу?--> 18-р зуунд Зүүнгар унаснаар Шинжаан манжийн захиргаанд орсон бөгөөд одоо Хятад улс Манж улсын харъяаны бүх нутгийг өөрийн газар хэмээн үзэж байна. Уг шалтгаан нь Хятадын эртний Күнзийн үзэл баримтлалаар хятад хүний (аянчид, элч төлөөлөгч, худалдаачид, цэрэг г.м) хөл хүрсэн газар бүхэн Хятад улсынх байх ёстой гэсэн үзлээс үүдэлтэй юм. 1989 оны 5 дугаар сарын 16-нд ЗХУ-ын Ерөнхийлөгч [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Сергеевич Горбачев]] БНХАУ-д айлчлахад [[Дэн Сяопин]] Хаант Оросын үеэс эхлэлтэй 1.5 сая км.кв газар нутгийн маргааны асуудал байгаа талаар дурьдсан бөгөөд ОХУ-ын Амар мөрний сав, Даманийн хойг, мөн хамгийн гол нь Балхаш нуурын дорнод этгээдийн томоохон газар нутгийн талаар дурдсан юм. Энэ бол Чин гүрний төгсгөл үед оросууд Хятадаас хүчээр булаасан нутаг гэж үздэг ажээ. Өнөөдөр энэ нутаг Казахстаны нутаг болжээ. Зарим ард түмний зүйр үгэнд хэдийн урилгагүй зочидийг тэр дундаа ирчихээрээ буцахаа мэддэгүй гийчин хэмээн хятадуудыг егөөддөг болсон байна. === Эрт үе === Эрт дээр цагт энэ нутгаар их [[Торгоны зам|торгоны замын]] чиглэл дайран өнгөрдөг байлаа. 1970-аад оны сүүлчээр Хятадын археологичид дэлхий дахинд Турфаны соёл гэж алдаршсан соёлын асар үнэт олдвор, хэдэн зууны турш хурааж хуримтлуулсан номын санг Таримын саваас нээсэн билээ.Хятадын баруун этгээдийн захын боомт [[Ланжоу]]гаас гараад өмнөх зам нь Уйгарын [[Хотан]], [[Яркенд]]аар дайрч Тэнгэр уулын даваагаар дамжиж өрнө зүгт лалын худалдааны хотуудад хүрдэг. Хойд зам нь Ланжоугаас хойд зүгт эргэж [[Куньлун]]ы хойд сугаар ороож Таримын саваар дайрч гардаг юм. Шинжааны хойд хэсэгт нь [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгарын тал]], өмнөд хэсэгт нь Кашгарын тал, төв хэсэгт нь [[Такла-Макан]]ы элсэн цөл бий. Эдгээр тал газрыг 7000 метрийн өндөр Тэнгэр уул заагладаг. Ил, Эрчис мөрний сав, [[Тарвагатай]]н тал нутгийн сахлаг өвст бэлчээр бол Ойрад, Зүүнгарын хаант улсын гол цөм билээ. ===Тохарын улсууд=== {{гол|Тохар}} ===Хүннү гүрэн (МЭӨ III-МЭ I зуун)=== {{гол|Хүннү улс}} === Сүмбэ улс === {{гол|Сүмбэ улс}} === Нирун улс (330-555)=== {{гол|Нирун улс}} Хүн гүрэн задарсны хойно хэсэг тусгаар оршин байсан тэднийг Нирун улс эрхшээлдээ оруулжээ. Нирун улсын хүч доройтсон үед Тэлэ аймгийн холбоо Монголын тал нутагт ноёрхохын төлөө Хөх Түрэгийн эсрэг тэмцэлдэн 555 онд хийсэн амжилтгүй тулалдаанд дийлдэн захирагджээ ===Эфталит буюу Цагаан хүннү нар=== {{гол|Цагаан хүннү}} ===Бусад улсууд === === Түрэг улс МЭ 555 он === {{гол|Түрэг улс}} [[Түрэг улс|Түрэгийн]] 2-р хаант улс сэргэн мандсанаар [[Тан улс|Тан]] гүрний баруун жигүүрийг тас цохисон билээ. МЭ ҮII зуунд Уйгурын 9 овог аймаг нэгдэж, Түрэгийн хожуу хаант улсыг баруун зүгт шахаад 745 онд [[Уйгурын хаант улс]]ыг байгуулжээ. Монголын тал нутаг дахь бусад гүрнүүдийг бодвол уйгурууд гадагшаа харьцангуй бага дайн тулаан хийсэн ба хөгжингүй соёлтой, олон хот суурин байгуулсан нүүдэлчин үндэстэн байсан юм. === Тан улс === {{гол|Тан улс}} [[File:Emperor Taizong's campaign against Xiyu states.svg|thumb|Тан улсын Шинжаан дахь улсуудын эсрэг хийсэн дайн]] === Уйгурын хаант улс МЭ 740-840 он === {{гол|Уйгурын хаант улс}} === Харханы улс, уйгуруудын нүүдэл, тохарчууд түрэгжин ууссан нь=== {{гол|Хар ханы улс|Найман|Уйгур|Хар Хидан}} ===Их Монгол Улс, Цагадайн улс, Монгол Улс, Дөрвөн Ойрад (XIII-XVII зуун)=== {{гол|Их Монгол Улс|Цагадайн улс|Бутралын үеийн Монгол|Дөрвөн Ойрад}} [[Файл:Chagatai Khan.JPG|thumb|left|Цагадай хан]] 1208 онд Монголчуудад цохиулсан Найманы үлдэгдэл Хүчлүг хунтайжийн хамтаар Хар Киданд орогнон байгаад 1211 онд хүчлүг Киданы хааныг алж улсыг нь булааж, Хар Киданыг унагасан авч 1218 онд Монголчууд Хүчлүгийг нэхэн ирж устгаснаар Хараханид Чингис хааны захиргаанд оров. Уйгаруудын байгуулсан эдгээр улсууд урьдын Уйгарын идэрхэг хүчирхэг байсны хэмжээнд хүрээгүй боловч Төв Азийн урлаг, шинжлэх ухаан, худалдаа арилжааг амжилттай хөгжүүлж тод мөрөө үлдээсэн юм. Чингис хааны үеэс Монголчууд энэ нутгийг бусдад алдаагүй юм. Хубилайтай тэрсэлдсэн Өгөдэйн угсааны Хайду, Наян нар чухам энэ нутагт түшиглэн 70 гаруй жил тулалдсан юм. Өгэдэйн угсааныхан Толуйн угсааныхантай тэмцсэн 100 гаруй жилд энэ нутагт Ойрад хэмээх хүчирхэг Монгол аймгийн холбоо бий болж, яваандаа үндэстний шинжийг олсон юм. Хожим Оросын түүхчдийн дэглэсэн Монголын түүхийг уншихад Ойрадууд, Монголчууд огт өөр улс болоод, хоорондоо дайтаж байсан мэт сэтгэгдэл төрүүлдэг ч үнэндээ Чингис хааны угсааныхны хаан ширээний төлөөх дотоодын тэмцэл байсан юм. тэр ч байтугай Тогоонтөмөрийг Бээжингээс зугтсаны дараа Хорчины заримыг Ойрадууд талдаа татаж, сайн дайчидтай болохыг зорьсноор Хошууд хэмээх аймаг бий болж байлаа.XIҮ зууны үед Цагаадайн улсаас [[Моголистан]] улс тусгаарлаж гарсан байна. Могул гэдэг үг нь “монгол” гэсэн үгнээс гаралтай. [[Моголистан]] улсын хүн амын ихэнх нь түрэг хэлээр ярьдаг уйгарчууд байлаа. Өөрөөр хэлбэл хангууд нь монгол, ард түмэн нь уйгур голдуу байжээ. Энэ улсын нийслэл нь [[Бешбалык]] хот байлаа. Бешбалык хот нь өмнө нь Уйгурын Идигүдийн улсын нийслэл байсан билээ. XҮ зуунд Моголистан [[Дөрвөн Ойрад]], [[казахууд|казах]]т шахагдан улсынх нь төв нь Шинжааны өмнөд хэсгийн баянбүрдүүд рүү шахагджээ. ===Моголистан=== {{гол|Моголистан|Яркендын хант улс}} === Зүүнгарын хаант улс === {{гол|Зүүнгарын хаант улс}} Ойрадууд 1449 оноос эхлэн буюу Эсэн тайш хааны үед Тарвагатай болон Эрчис мөрний сав дагуу нутаглаж байсан бөгөөд эл нутаг нь Цагадайн удмын Моголистантай харилцаж байсан тэдний харилцаа үе үе зөрчилдөж байсан торгоны замыг хяналтандаа авахын төлөө байсан Ойрадын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] [[Зүүнгарын хаант улс]]ыг байгуулаад, эдийн засгийн сонирхлоор Уйгурыг түшмэг болгохыг эрмэлзэж байв. Төвдтэй харилцах замд байдаг Уйгарууд Зүүнгарыг сөрөх чадалгүй тул ая эвийг хичээж байлаа. Дотоодын зөрчилдөөнөө шийдвэрлэхийн тулд Далай ламаар уламжлуулан [[Галдан бошигт хаан]]аас дэмжлэг авснаар түшмэг улс болжээ. XҮI зуунд Уйгарчууд Мамлакат ба Могул (Могол улс) гэдэг нэртэй Яркенд хотод нийслэлтэй улс байгуулжээ. === Манжийн үе === {{гол|Чин улс}} [[File:Veselovski-1898-Yakub-Bek.jpg|thumb|150px|Цагаан малгайтны Якуб бек.]] Халх Зүүнгар даяар гарсан бослого эмгэнэлтэйгээр дарагдсаны үр дүнд [[Хулж хот|Илий]]н хязгаарын [[Жанжин]]ы газар хэмээн нэг хэсэг нэрлэгдэж байсан ажээ. Энэ нь одоогийн Шинжааны өмнөд хэсгийг захирч байсан Уйгарын захирагч асаны ач нар болох цагаан уулын бүлгийн шашны мяндагтан Аппак Хожа ба ах дүү Бурханнэдин, Хожа Жихан нар болон тэдний өрсөлдөгч хар уулын бүлгийн Яхи Хожа нарын тэмцлийн талбар болон хувирчээ. Манжийн цэрэг Ойрадуудыг хядан устгахад тэдэнд багагүй тусламж үзүүлж хядлагад идэвхтэй оролцож түүний төлөө эрх дураараа амьдарна хэмээн тэдний горьдсоноор байдал дээрдсэнгүй. Харин Ойрадын харъяанд байснаас дордов. Аппак юу хийснээ ойлгосон боловч хэдийн оройтсон байлаа. 1758 онд Аппак Хожа өөрийгөө Уйгарын дээд захирагч Баатар хаан хэмээн өргөмжлөв. Хэдийгээр нилээд эрх мэдэл олж авсан боловч түүний өрсөлдөгч нараас нилээдгүй нь Уйгарууд Манж нарын талд ороод амжжээ. Манж нар өмнө зүг шуурхайлан хөдөлж Куча, Сайр хэмээх гол гол хотуудыг ээлж дараалан эзлэн авсаар Аксу, Турфан хотуудын өрсөлдөгч мяндагтан нараа Манжийн жанжин Жаоху-д ах дүү Бурханнэдин, Хож Жихан нар барьж өгөв. Тэгээд дараа жил нь эцсийн түшиц газар Яркенд, Кашгар хотууд унажээ. “Иймэрхүү" гавъяа хүчин чармайлтын шанд ах дүүс бусад удирдагчид, ард түмний нүүрийг харах аргагүй болж Уйгар орноо Манжаас тусгаарлах горьдлого нь талаар болжээ. Үр дагавар нь Манж чин улс Туркестаны зүүн бүс нутгийг бүрмөсөн эзлэн авч цэрэг захиргааг төвшитгөн тохинуулж, элбэн дагуулсан “Шинэ Хязгаар буюу Шинжаан” хэмээн [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэрийг тэтгэсний]] 20 дугаар онд Дайчин гүрний эзэн хааны соёрхсон зарлигаар нэрлэжээ. 1862-1877 онд Манж Чин улсын Шэньси, Ганьсу, [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], [[Кашгар]]ыг хамарсан “цагаан малгайтны бослого” дэгдэж, босогчид үе үе Монголд нэвтрэн. === Дундад иргэн улс === [[Дундад Иргэн Улс]]ын үед Шинжаан урт хугацааны мөргөлдөөнтэй байсан. [[Уйгурууд]] [[Зүүн Туркестан]] улсыг хоёр удаа байгуулсан боловч [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]]ийн нөлөөн дор алга болжээ. === Орчин үе === 1949 онд БНХАУ байгуулагдахад Хятадын бүрэлдэхүүнд багтаж, цөөнх үндэстний өөртөө засах эрхтэй засаг захиргааны бүс болжээ. == Цөмийн туршилт== Хятад улс 1964 оноос Шинжааны [[Лоб нуур]]ын орчимд өөрийнхөө цөмийн бөмбөгийн туршилт хийж ирсэн. == Нутгийн хуваарь == Шинжаан Уйгурын өөртөө засах орон нь 4 тойргийн энтэй хот, 5 өөртөө засах тойрог (өөртөө засах жуу), 5 тойрог, 13 шууд захирагдах хошууны энтэй хот хуваагдана. * тойргийн энтэй хот: ** [[Өрөмч|Өрөмч хот]] ({{lang|zh-hans|乌鲁木齐市}}, {{lang|ug|ئۈرۈمچى شەھىرى}}) ** [[Карамай|Карамай хот]] ({{lang|zh-hans|克拉玛依市}}, {{lang|ug|قاراماي شەھىرى}}) ** [[Турфан хот]] ({{lang|zh-hans|吐鲁番市}}, {{lang|ug|تۇرپان شەھىرى}}) ** [[Хамил тойрог|Хамил хот]] ({{lang|zh-hans|哈密市}}, {{lang|ug|قۇمۇل شەھىرى}}) * өөртөө засах тойрог ** [[Чанжи тойрог|Чанжи хотон үндэстний өөртөө засах тойрог]] ({{lang|zh-hans|昌吉回族自治州}}, {{lang|ug|سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى}}) ** [[Бортал тойрог|Бортал Монгол өөртөө засах жуу]] ({{lang|zh-hans|博尔塔拉蒙古自治州}}, {{lang|ug|بۆرتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى}}) ** [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол Монгол өөртөө засах тойрог жуу]] ({{lang|zh-hans|巴音郭楞蒙古自治州}}, {{lang|ug|بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى}}) ** [[Кызылсу|Кызылсу Киргиз өөртөө засах тойрог]] ({{lang|zh-hans|克孜勒苏柯尔克孜自治州}}, {{lang|ug|قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى}}) ** [[Или|Или Казах өөртөө засах тойрог]] ({{lang|zh-hans|伊犁哈萨克自治州}}, {{lang|ug|ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى}}) * тойрог: ** [[Аксу тойрог]] ({{lang|zh-hans|阿克苏地区}}, {{lang|ug|ئاقسۇ ۋىلايىتى}}) ** [[Кашгар тойрог]] ({{lang|zh-hans|喀什地区}}, {{lang|ug|قەشقەر ۋىلايىتى}}) ** [[Хотан тойрог]] ({{lang|zh-hans|和田地区}}, {{lang|ug|خوتەن ۋىلايىتى}}) ** [[Тарвагатай тойрог]] ({{lang|zh-hans|塔城地区}}, {{lang|ug|تارباغاتاي ۋىلايىتى}}) - Или Казах өөртөө засах тойргийн харьяанд ** [[Алтай тойрог]] ({{lang|zh-hans|阿勒泰地区}}, {{lang|ug|ئالتاي ۋىلايىتى}}) - Или Казах өөртөө засах тойргийн харьяанд * шууд захирагдах хошууны энтэй хот ([[Шиньжяны үйлдвэрлэл, барилгын корпус]]): ** [[Шихэз хот]] ({{lang|zh-hans|石河子市}}, {{lang|ug|شىخەنزە شەھىرى}}) - Шиньжяны корпусын 8 дугаар дивиз ** [[Арал хот]] ({{lang|zh-hans|阿拉尔市}}, {{lang|ug|ئارال شەھرى}}) - Шиньжяны корпусын 1 дугаар дивиз ** [[Тумшук хот]] ({{lang|zh-hans|图木舒克市}}, {{lang|ug|تۇمشۇق شەھىرى}}) - Шиньжяны корпусын 3 дугаар дивиз ** [[Узячу хот]] ({{lang|zh-hans|五家渠市}}, {{lang|ug|ۋۇجياچۈ شەھىرى}}) - Шиньжяны корпусын 6 дугаар дивиз ** [[Бэйтүн хот]] ({{lang|zh-hans|北屯市}}, {{lang|ug|بەيتۈن شەھىرى}}) - Шиньжяны корпусын 10 дугаар дивиз ** [[Тэмэнгуан хот]] ({{lang|zh-hans|铁门关市}}, {{lang|ug|باشئەگىم شەھىرى}}) - Шиньжяны корпусын 2 дугаар дивиз ** [[Шуанхэ хот]] ({{lang|zh-hans|双河市}}, {{lang|ug|قوشئۆگۈز شەھىرى}}) - Шиньжяны корпусын 5 дугаар дивиз ** [[Кокдала хот]] ({{lang|zh-hans|可可达拉市}}, {{lang|ug|كۆكدالا شەھىرى}}) - Шиньжяны корпусын 4 дугаар дивиз ** [[Кунюү хот]] ({{lang|zh-hans|昆玉市}}, {{lang|ug|قۇرۇمقاش شەھىرى}}) - Шиньжяны корпусын 14 дугаар дивиз ** [[Хуянхэ хот]] ({{lang|zh-hans|胡杨河市}}, {{lang|ug|خۇياڭخې شەھىرى}}) - Шиньжяны корпусын 7 дугаар дивиз ** [[Шиншин хот]] ({{lang|zh-hans|新星市}}, {{lang|ug|يېڭى يۇلتۇز شەھىرى}}) - Шиньжяны корпусын 13 дугаар дивиз ** [[Байян хот]] ({{lang|zh-hans|白杨市}}, {{lang|ug|بەيياڭ شەھىرى}}) - Шиньжяны корпусын 9 дугаар дивиз ** [[Цаоху хот]] ({{lang|zh-hans|草湖市}}, {{lang|ug|ساۋخۇ شەھىرى}}) - Шиньжяны корпусын 15 дугаар дивиз == Байгаль-цаг уур, газарзүй == [[Файл:Jiaozuo Guozigou.png|thumb|[[Тэнгэр Уул]]]] Ази тивийн хэвлийд орших Шинжаан нутгийн хойноос урагш Алтайн нуруу, Тэнгэр уул, Куньлун нуруу үргэлжилж, төв хэсэгт нь Зунгарын хотгор, Таримын хотгор байдаг. Куньлун гэж Хөндлөн уул гэсэн монгол үгийн хувирсан дуудлага гэдэг. Хөхнуур, Шинжааны хооронд хөндөлдсөн 7000 метрээс өндөр 10 орчим оргилтой Куньлун нуруу Тэнгэр уулаас дутахгүй өндөрлөг бөгөөд Шинжааны газар зүй, уур амьсгалд багагүй нөлөө үзүүлдэг. Хөх нуур, Хатан голын чийг Шинжаан руу нэвтрэн орохыг энэ нуруу хаадаг учир Шинжааны газар нутгийн 90 гаруй хувь нь цөл болжээ. Шинжаанд Хятадын хамгийн том дотоод урсгалт Таримын гол, Или гол, Эрчис мөрөн зэрэг томоохон гол мөрөн, Хятадын хамгийн том цэнгэг устай Бестен нуур, Лоб, Баграшкүль, Эв, Ханас зэрэг том нууртай. Тэнгэр уулаас өмнөх нутгийг “Наньжян” буюу Өмнөд хязгаар, хойших нутгийг “Бэйжян” буюу Хойд хязгаар, Хами, Турфаны хотгор хавийг “Дүнжян” буюу Зүүн хязгаар хэмээн нэрлэнэ. Шинжаан бол бүхэлдээ хөхрөн ногоорч, хоёр их хотгорыг нь дагасан том жижиг олон баян бүрд хэлхсэн сувд шиг гэрэлтсэн, ер бусын үзэсгэлэнт нутаг юм. [[Файл:Bostenlake 20121004 02.jpg|thumb|left|[[Бост нуур]]]] Шинжаан эх газрын хуурай, эрс тэс уур амьсгалтай, халуун хүйтний зөрөө маш их. Хятад орон даяар хамгийн хүйтэн болсон нь Шинжааны Алтайн бүсэд, урт хугацааны турш хамгийн халуун болсон тохиолдол Турфанд бүртгэгдсэн юм. Хятадын нийт элсэн цөлийн гуравны хоёр нь Шинжаанд бий. Такалмаканы элсэн цөл 330 мянган ам дөрвөлжин км, хэмжээгээрээ Хятадад хамгийн том, дэлхийд хоёрт ордог элсэн цөл юм. Зунгарын хотгорын Гурвантүнгэдийн цөл 48 мянган ам дөрвөлжин км буюу Хятадад хэмжээгээр хоёрт орно. Шинжааны цөл газрын тос, ашигт малтмал, байгалийн хийгээр баялаг. == Хүн ам зүйн бүтэц == Энд цэвэр манж үндэстэн 50 гаруй мянган хүн байдаг. === Эдийн засаг, аж-ахуй, зам тээвэр === [[Файл:Map of language areas of Xinjiang.png|thumb|Угсаатны бүрэлдэхүүн]] Шинжаан дахь Хятадын армийнхан бүтээн байгуулалтын ажил эрхэлж зам гүүр тавьж, олон зуун мянган га талбайд усан үзмийн тариалан эрхэлж, цөл дундуур 4500 км урт нефьтийн хоолой татаж, өндөр байшингуудыг барьж байна. Бүр мексикийн зах зээлд ихээхэн нэрд гарч, хятадын төрийн өндөрлөгүүд хүртэх дуртай болсон “Sunshine” хэмээх сайхан дарс нэрж экспортлоод эхэлсэн ба Хятадын цэргийнхэн дарсны компаниа иргэний компани болгон хөрөнгийн биржид бүртгүүлсэнд хувьцаа их өсөж байсан түүхтэй.Шинжаан Эв нуур, Лоб нуур, Баграшкүль гэсэн 3 том нууртай. Уур амьсгал нь эх газрын хуурай, эрс тэс юм. Газар зүйн бас нэгэн чухал хүчин зүйлийг байнга мартдаг нь Куньлуний нуруу юм. Энэ нь Хөндлөн уул гэсэн Монгол үгийн хувирсан дуудлага. Хөх нуур ба Шинжааны хооронд хөндөлдсөн 7000 метрээс өндөр 10 орчим оргилтой энэ нуруу Тэнгэр уулаас дутахгүй өндөрлөг бөгөөд мужийн газар зүй, уур амьсгалд маш их нөлөөтэй. Хөх нуур, Хатан голын /шар мөрөн/ чийг Шинжаан руу нэвтрэн орохыг энэ нуруу хаадгаас Шинжааны газар нутгийн 90 гаруй хувь нь цөл болжээ. Шинжаан-Уйгарын нутаг бол эртний соёл иргэншлийн өлгий бөгөөд ялангуяа Таримын сав бол эртний соёлын онцгой голомт, өрнө дорнын соёлын солилцооны нэвшилт явагдаж байсан нутаг билээ. Энд мөн дэлхийн хамгийн урт газар доорх суваг бий. Эртний ард түмнүүд зундаа +40С градусаас буудаггүй халуунд тариалан услахын тулд 5500 киломерт урт суваг газар дор байгуулжээ. Тэнгэр уулын мөс хавар хайлахад цөлийн хатсан сайр усаар дүүрч цөлийг ундлаад ууршдаг. Харин энэ чандмань эрдэнийг ууршуулж алдахгүйн тулд усыг газар доорх сувагт шургуулж авдаг байна. Тиймээс Шинжааны хүн ам оршин суудаг баян бүрд, үржил шимт голын сав дагуу олон мянган жилийн түүхтэй асар урт суваг бий болжээ. Эдгээрийг түшиглэн Шинжаан-Уйгарт аялал жуучлалын хэд хэдэн бүс байгуулжээ. == Холбоотой утга == {{commons category|Xinjiang}} * [[Зүүнгар нутаг]] * [[Зүүн Туркестан]] * [[Шиньжяны үйлдвэрлэл, барилгын корпус]] ==Зураг== <gallery> Файл:Karakorum-kirguiz-d01.jpg[[Каракорум]] уулын өндөр уулын зам File:Karakorum-carretera-d08.jpg|Каракорумын хөндий File:Westerner on a camel.jpg|VI-VII зууны үед хамаарах тэмээ унасан Бактри хүний баримал File:BuddhaTumshuqXinjiang5thcentury.jpg|Буддагийн баримал. МЭ V зуун File:Central Asian Buddhist Monks.jpeg|Шиньжааны буддын лам нарын хөрөг (агуйн хадны зураг) зүүн гар талаас хүрэн үс, цэнхэр нүдтэй Индо-ари эсвэл Энэтхэг-Иран Дундад азийн Тохар, баруун гар талаас Азийн Монголжуу төрхийн Төвд эсвэл Хятад байж болох ламын зураг 9-10 дугаар зуун <ref>[http://discovermagazine.com/1994/apr/themummiesofxinj359 The Mummies of Xinjiang] ''DISCOVER Magazine''. April 1, 1994.</ref> Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|Шинжааны хүн ам 2000 онд Файл:Xinjiang.jpg|Засаг захиргааны нэгж Файл:Hyatad.jpg Файл:Хятадын физик газарзүй.gif|Хятадын физик газарзүй Файл:Хятадын физик газарзүй, засаг захиргааны хуваарь.jpg|Хятадын физик газарзүй, засаг захиргааны хуваарь Файл:Хятад-атлас.jpg Файл:Хятадын атлас-орос хэлээр.jpg|Хятадын атлас-орос хэлээр Файл:Xinjiang1.jpg|Шиньжааны зам тээврийн сүлжээ Файл:Urumqi-d02.jpg|[[Өрөмч хот]] Файл:Ürümqi skyline, Xinjiang, China, 2004.jpg Файл:UrumqiSouthSta.jpg File:Wind farm xinjiang.jpg|Шинжааны салхины эрчим хүчний үүсгүүр </gallery> ==Эшлэл== {{reflist}} {{БНХАУ-ын дээд нутаг}} [[Ангилал:Шинжаан| ]] [[Ангилал:Хятад улсын өөртөө засах орон]] [[Ангилал:Ойрад]] [[Ангилал:Уйгурууд]] 4nbkkidv768ryp6msfdsylntig3co3u 0 3428 854274 854084 2026-04-20T18:45:33Z Enkhsaihan2005 64429 854274 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Хөх хот | official_name = | native_name = {{lang|zh|呼和浩特市{{·}}{{MongolUnicode|ᠬᠥᠬᠡᠬᠣᠲᠠ|lang=mn}}}} | other_name = | nickname = | settlement_type = [[Аймгийн энтэй хот]] | motto = | image_skyline = {{multiple image | total_width = 300px | border = infobox | perrow = 1/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Hohhot Central Square.jpg | caption1 = Хөх хотын төв талбай | image2 = Altan Khan statue in Hohhot, Inner Mongolia.jpg | caption2 = [[Алтан хан]]ы хөшөө | image3 = 夕阳下的五塔.png | caption3 = [[Таван суваргын сүм (Хөх хот)|Таван суваргын сүм]] | image4 = TombofPrincessZhaojun1.JPG | caption4 = [[Төмөр өрх]] | image5 = Yuquan, Hohhot, Inner Mongolia, China - panoramio (4).jpg | caption5 = [[Их зуу хийд]] | image6 = GenghisKhanMonument.jpg | caption6 = [[Чингис хаан]]ы хөшөө }} | imagesize = | image_caption = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | city_logo = | citylogo_size = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 6 | mapframe-point = none | mapsize = | map_caption = | mapsize1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | dot_x = | dot_y = | pushpin_map = Өвөр Монгол#Хятад | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = Өвөр Монгол дахь хотын төвийн байршил | pushpin_mapsize = | seat_type = Захиргааны байр | seat = [[Шиньчэн дүүрэг, Хөх хот|Шиньчэн дүүрэг]] | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс}} | subdivision_type1 = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] | subdivision_name1 = [[Өвөр Монгол]] | subdivision_type2 = [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Хошууны түвшин (3-р)|Хошууны түвшин]] | subdivision_name2 = 10 | subdivision_type3 = [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Суурингийн түвшин|Суурингийн<br />түвшин]] | subdivision_name3 = 116 | government_footnotes = | government_type = [[Аймгийн энтэй хот]] | governing_body = [[Хөх хотын Ардын төлөөлөгчдийн хурал]] | leader_title = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]] | leader_name = [[Ю Хүэйвэнь]] | leader_title1 = [[Хөх хотын Ардын төлөөлөгчдийн хурал|Хурлын]] дарга | leader_name1 = Чан Пэйжун | leader_title2 = [[Хотын дарга]] | leader_name2 = Хэ Хайдун | leader_title3 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] дарга | leader_name3 = Бай Юнпин | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1580 | established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = <!-- ([[List of China administrative regions by area|ranked 29th]]) --> | area_total_km2 = 17186.1<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = | area_water_percent = | population_as_of = 2020 тооллого | population_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://www.citypopulation.de/en/china/cities/neimenggu/ | title=Nèi Mĕnggŭ / Өвөр Монгол (Хятад): Prefectural Division & Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information }}</ref> | population_note = | population_total = 3446100 | population_density_km2 = auto | population_density_metro_km2 = auto | area_metro_km2 = 4830.1 | area_urban_km2 = 2065.1 | area_urban_footnotes = &nbsp;<ref name="CUCSY_2017">{{cite book |editor1=Орон сууц, хот хөдөөгийн хөгжлийн яам |editor-link=Орон сууц, хот хөдөөгийн хөгжлийн яам |title=China Urban Construction Statistical Yearbook 2017 |date=2019 |publisher=China Statistics Press |location=Бээжин |page=48 |url=http://www.mohurd.gov.cn/xytj/tjzljsxytjgb/jstjnj/w02019012421874448287322500.xls |access-date=2026-04-19 |archive-date=2019-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190618043019/http://www.mohurd.gov.cn/xytj/tjzljsxytjgb/jstjnj/w02019012421874448287322500.xls |url-status=dead }}</ref> | population_density_urban_km2 = auto | population_urban = 2681758 | population_metro = 2944889 | population_blank1_title = <!-- Mun. Density rank --> | population_blank1 = <!-- ([[List of China administrative regions by population density|4th]]) --> | population_blank2_title = Томоохон [[Хятадын ард түмэн|угсаатны бүлгүүд]] | population_blank2 = {{ublist|[[Хятадууд]] – 87.16%|[[Монголчууд]] – 9.98%|[[Хотон (үндэстэн)|Хотон]] – 1.45%}} | demographics_type2 = ДНБ<ref>{{cite book |author=内蒙古自治区统计局、国家统计局内蒙古调查总队 |title=《内蒙古统计年鉴－2016》|year=2016|publisher=[[Хятадын Статистикийн Хэвлэл]] |isbn=978-7-5037-7901-5}}</ref> | demographics2_title1 = [[Аймгийн энтэй хот]] | demographics2_info1 = [[Хятадын юань|¥]]309.1 тэрбум<br />[[Америк доллар|$]]49.6 тэрбум | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = ¥101,492<br />$16,295 | timezone = [[Хятадын Стандарт цаг|Хятадын Стандарт]] | utc_offset = +08:00 | coor_pinpoint = Гунжүфү ({{lang|zh-Hans|公主府公园}}) | coordinates = {{Coord|40.842|N|111.749|E|type:adm2nd_region:CN-15_source:Gaode|format=dms|display=it}}<!--Hohhot government coords--> | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = 1065 | elevation_ft = 3494 | postal_code_type = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 010000 | area_code = [[Хятад дахь утасны дугаар|471]] | blank_name = [[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаарын]] угтвар | blank_info = {{lang|zh-cn|蒙A}} | blank3_name = [[Хятад хэлний аялгууд|Нутгийн аялгуу]] | blank3_info = [[Жинь Хятад хэл|Жинь]]: [[Жанжякоу-Хөх хотын аялга]]; [[Өвөр Монгол дахь монгол хэл|Өмнөд Монгол хэл]] | blank4_name = [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын засаг захиргааны хуваарийн кодууд|Захиргааны хуваарийн код]] | blank4_info = 150100 | iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-NM-01]] | website = {{URL|http://www.hohhot.gov.cn/home/index.asp|www.hohhot.gov.cn}} | footnotes = }} {{Инфобокс Хятад хэл | pic = HHHTM.svg | piccap = Хөх хот Монгол бичгээр | picsize = 50px | pic2 = HHHT name.svg | piccap2 = Хөх хотын Хятад нэр: ''Hūhéhàotè'' | picsize2 = 220px | c = {{linktext|lang=zh|呼和浩特}} | p = Hūhéhàotè | w = | bpmf = ㄏㄨ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄏㄜˊ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄏㄠˋ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄊㄜˋ | gr = Huherhawteh | myr = Hūhéhàutè | mi = {{IPAc-cmn|h|u|1|.|h|e|2|.|h|ao|4|.|t|e|4}} | tp = Huhéhàotè | mps = Hūhéhàutè | j = Fu1wo4hou6dak6 | showflag = p | mong = ᠬᠥᠬᠡᠬᠣᠲᠠ | monr = Höh hot | mon = Хөх хот | rus = Хух-Хото | rusr = Hooh-Hoto | altname = Abbreviation | c2 = {{linktext|lang=zh|呼|市}} | p2 = Hūshì | bpmf2 = ㄏㄨ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄕˋ | myr2 = Hūshr̀ | gr2 = Hushyh | w2 = Hu¹-shih⁴ | mi2 = {{IPAc-cmn|h|u|1|.|shi|4}} | tp2 = Hushìh | l2 = Ho[hhot] City | mps2 = Hūshr̀ }} [[Файл:HuhhotStatue.jpg|right|thumb|"Сүүний нийслэл"-ийн бэлэг тэмдгийн хөшөө]] '''Хөх хот''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] [[Файл:Kökeqota.svg|16px]] kökeqota, ''хөхэхота''; [[Хятад хэл|хятадаар]] 呼和浩特 - ''hūhéhàotè'') — [[БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон]] (ӨМӨЗО)-ы төв, [[аймгийн энтэй хот]]. Тус хотыг 1580 онд Түмэдийн [[Алтан хан]] Далан хар уулын өвөрт, Их түргэн голын ард байгуулсан юм. Соёлын баялаг уламжлалтай Хөх хот түүхэн дурсгалт газрууд болон сүм хийдээрээ алдартай бөгөөд Өвөр Монгол дахь жуулчдын цуваа тасрахгүй газруудын нэг юм. 1952 онд [[Улаан хот]]ын оронд Өвөр Монголын засаг захиргааны төв болсон. == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = auto | location = Хөх хот, өндөр {{convert|1154|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1951–одоо) | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 10.6 | Feb record high C = 17.0 | Mar record high C = 23.7 | Apr record high C = 33.4 | May record high C = 35.0 | Jun record high C = 36.7 | Jul record high C = 38.9 | Aug record high C = 36.8 | Sep record high C = 32.7 | Oct record high C = 26.5 | Nov record high C = 20.4 | Dec record high C = 11.6 | year record high C = 38.9 | Jan high C = −4.8 | Feb high C = 0.8 | Mar high C = 8.4 | Apr high C = 17.1 | May high C = 23.4 | Jun high C = 27.8 | Jul high C = 29.1 | Aug high C = 27.2 | Sep high C = 22.1 | Oct high C = 14.5 | Nov high C = 4.7 | Dec high C = −3.3 | Jan mean C = -10.7 | Feb mean C = −5.7 | Mar mean C = 1.7 | Apr mean C = 10.0 | May mean C = 16.6 | Jun mean C = 21.4 | Jul mean C = 23.2 | Aug mean C = 21.4 | Sep mean C = 15.6 | Oct mean C = 7.7 | Nov mean C = −1.3 | Dec mean C = -8.8 | Jan low C = −15.3 | Feb low C = −11.0 | Mar low C = −4.2 | Apr low C = 3.0 | May low C = 9.2 | Jun low C = 14.7 | Jul low C = 17.4 | Aug low C = 15.7 | Sep low C = 9.7 | Oct low C = 2.1 | Nov low C = −5.8 | Dec low C = −13.1 | Jan record low C = −36.2 | Feb record low C = −32.8 | Mar record low C = −21.1 | Apr record low C = −12.2 | May record low C = −4.0 | Jun record low C = 2.3 | Jul record low C = 8.3 | Aug record low C = 4.6 | Sep record low C = -3.9 | Oct record low C = −11.1 | Nov record low C = −20.5 | Dec record low C = −29.1 | year record low C = −36.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 2.2 | Feb precipitation mm = 4.6 | Mar precipitation mm = 9.8 | Apr precipitation mm = 13.5 | May precipitation mm = 33.3 | Jun precipitation mm = 54.6 | Jul precipitation mm = 115.2 | Aug precipitation mm = 84.6 | Sep precipitation mm = 61.0 | Oct precipitation mm = 20.9 | Nov precipitation mm = 8.3 | Dec precipitation mm = 3.4 | Jan humidity = 56 | Feb humidity = 47 | Mar humidity = 39 | Apr humidity = 33 | May humidity = 36 | Jun humidity = 44 | Jul humidity = 56 | Aug humidity = 59 | Sep humidity = 57 | Oct humidity = 54 | Nov humidity = 54 | Dec humidity = 55 | unit precipitation days = 0.1 mm | Jan precipitation days = 2.2 | Feb precipitation days = 2.3 | Mar precipitation days = 3.1 | Apr precipitation days = 3.6 | May precipitation days = 6.7 | Jun precipitation days = 9.9 | Jul precipitation days = 12.4 | Aug precipitation days = 10.7 | Sep precipitation days = 9.1 | Oct precipitation days = 4.8 | Nov precipitation days = 2.9 | Dec precipitation days = 2.2 | Jan snow days = 3.4 | Feb snow days = 3.6 | Mar snow days = 3.7 | Apr snow days = 1.4 | May snow days = 0.2 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0.1 | Oct snow days = 0.6 | Nov snow days = 3.4 | Dec snow days = 3.8 | Jan dew point C = -18 | Feb dew point C = -16 | Mar dew point C = -12 | Apr dew point C = -8 | May dew point C = -1 | Jun dew point C = 7 | Jul dew point C = 13 | Aug dew point C = 12 | Sep dew point C = 6 | Oct dew point C = -2 | Nov dew point C = -10 | Dec dew point C = -16 | Jan sun = 159.0 | Feb sun = 188.3 | Mar sun = 237.1 | Apr sun = 262.8 | May sun = 281.5 | Jun sun = 262.3 | Jul sun = 252.1 | Aug sun = 251.0 | Sep sun = 233.0 | Oct sun = 223.9 | Nov sun = 174.4 | Dec sun = 155.5 | source 1 = {{CMA-Source}} | source 2 = Weather China<ref name=WCN>{{cite web|script-title=zh:呼和浩特城市介绍以及气候背景分析|url=http://www.weather.com.cn/cityintro/101080101.shtml? |website=Weather China |access-date=2026-04-19| language = zh-cn}}</ref> all-time extreme temperature<ref name = 中华城市地理>{{cite web |url= https://weibo.com/ttarticle/p/show?id=2309404203050792315805 |title= 中国各地城市的历史最低气温 |access-date= 2026-04-19 }}</ref> Эх сурвалж 3: [https://www.timeanddate.com/weather/china/hohhot/climate Time and Date] (шүүдрийн цэг, 1985–2015),<ref>{{cite web |url = https://www.timeanddate.com/weather/china/hohhot/climate |title = Climate & Weather Averages at Hohhot weather station (53463) |publisher = Time and Date |access-date = 2026-04-19}}</ref> Pogodaiklimat.ru (туйлшрал)<ref name="Pogoda i Klimat">{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4.php?id=53463|title= Climate Hohhot|access-date=2026-04-19|work=Pogoda.ru.net}}</ref> | source = }} ==Засаг захиргааны хуваарь== {| class="wikitable" style="font-size:90%;" align=center ! colspan="7" | Газрын зураг |- | colspan="7" | <div style="position: relative" class="center"> {{Image label begin|image=Administrative Division Hohhot.png|width=470|link=}} {{Image label|x=1270|y=550|scale=470/1820|text=[[Шиньчэн дүүрэг, Хөх хот|'''Шиньчэн''']]}} {{Image label|x=980|y=680|scale=470/1820|text=[[Хуйминь дүүрэг|{{small|'''Хуйминь'''}}]]}} {{Image label|x=1080|y=880|scale=470/1820|text=[[Юйчуань дүүрэг|{{small|'''Юйчуань'''}}]]}} {{Image label|x=1370|y=790|scale=470/1820|text=[[Сайхан дүүрэг|'''Сайхан''']]}} {{Image label|x=630|y=890|scale=470/1820|text=[[Түмэд зүүн хошуу|'''Түмэд зүүн<br />хошуу''']]}} {{Image label|x=700|y=1370|scale=470/1820|text=[[Тогтох шянь|'''Тогтох<br />шянь''']]}} {{Image label|x=1280|y=1390|scale=470/1820|text=[[Хорингэр шянь|'''Хорингэр<br />шянь''']]}} {{Image label|x=1140|y=2010|scale=470/1820|text=[[Чиншуйхө шянь|'''Чиншуйхө<br />шянь''']]}} {{Image label|x=650|y=370|scale=470/1820|text=[[Үчуань шянь, Өвөр Монгол|'''Үчуань<br />шянь''']]}} {{Image label end}} </div> |- ! Нэр ! Монгол бичиг ! Хялбарчилсан Хятад ! Пиньинь ! Талбай ! Хүн ам ! Нягтшил |- |colspan="8" align="center" bgcolor="#D3D3D3"|'''Хот''' |- |[[Хуйминь дүүрэг]]<br />(Хотон ардын дүүрэг) |{{MongolUnicode|ᠬᠣᠳᠣᠩ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠨ ᠲᠣᠭᠣᠷᠢᠭ|style=max-height:2em;word-wrap:normal}}<br />{{small|(Qotoŋ Arad-un toɣoriɣ)}} |{{lang|zh|回民区}} |{{Transliteration|zh|Huímín Qū}} |194.4 |394,555 |2,030 |- |[[Шиньчэн дүүрэг, Хөх хот|Шиньчэн дүүрэг]]<br />(Шинэ хот дүүрэг) |{{MongolUnicode|ᠰᠢᠨ᠎ᠡ ᠬᠣᠲᠠ ᠲᠣᠭᠣᠷᠢᠭ|style=max-height:2em;word-wrap:normal}}<br />{{small|(Sin-e Qota toɣoriɣ)}} |{{lang|zh|新城区}} |{{Transliteration|zh|Xīnchéng Qū}} |660.6 |567,255 |859 |- |[[Юйчуань дүүрэг]] |{{MongolUnicode|ᠢᠤᠢ ᠴᠢᠤᠸᠠᠨ ᠲᠣᠭᠣᠷᠢᠭ|style=max-height:2em;word-wrap:normal}}<br />{{small|(Iui čiuvan toɣoriɣ)}} |{{lang|zh|玉泉区}} |{{Transliteration|zh|Yùquán Qū}} |207.2 |383,365 |1,850 |- |[[Сайхан дүүрэг]] |{{MongolUnicode|ᠰᠠᠶᠢᠬᠠᠨ ᠲᠣᠭᠣᠷᠢᠭ|style=max-height:2em;word-wrap:normal}}<br />{{small|(Sayiqan toɣoriɣ)}} |{{lang|zh|赛罕区}} |{{Transliteration|zh|Sàihǎn Qū}} |1,002.9 |635,599 |634 |- |colspan="8" align="center" bgcolor="#D3D3D3"|'''Хөдөө''' |- |[[Тогтох шянь]] |{{MongolUnicode|ᠲᠣᠭᠲᠠᠬᠤ ᠰᠢᠶᠠᠨ|style=max-height:1.8em;word-wrap:normal}}<br />{{small|(Toɣtaqu siyan)}} |{{lang|zh|托克托县}} |{{Transliteration|zh|Tuōkètuō Xiàn}} |1,407.8 |200,840 |143 |- |[[Үчуань шянь, Өвөр Монгол|Үчуань шянь]] |{{MongolUnicode|ᠦᠴᠤᠸᠠᠨ ᠰᠢᠶᠠᠨ|style=max-height:2em;word-wrap:normal}}<br />{{small|(Üčuvan siyan)}} |{{lang|zh|武川县}} |{{Transliteration|zh|Wǔchuān Xiàn}} |4,682.3 |108,726 |23 |- |[[Хорингэр шянь]] |{{MongolUnicode|ᠬᠣᠷᠢᠨ ᠭᠡᠷ ᠰᠢᠶᠠᠨ|style=max-height:1.8em;word-wrap:normal}}<br />{{small|(Qorin Ger siyan)}} |{{lang|zh|和林格尔县}} |{{Transliteration|zh|Hélíngé'ěr Xiàn}} |3,447.8 |169,856 |49 |- |[[Чиншуйхө шянь]] |{{MongolUnicode|ᠴᠢᠩ ᠱᠦᠢ ᠾᠧ ᠰᠢᠶᠠᠨ|style=max-height:1.5em;word-wrap:normal}}<br />{{small|(Čiŋ šüi hė siyan)}} |{{lang|zh|清水河县}} |{{Transliteration|zh|Qīngshuǐhé Xiàn}} |2,859 |93,887 |33 |- |[[Түмэд зүүн хошуу]] |{{MongolUnicode|ᠲᠦᠮᠡᠳ ᠵᠡᠭᠦᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:1.8em;word-wrap:normal}}<br />{{small|(Tümed Jegün qosiɣu)}} |{{lang|zh|土默特左旗}} |{{Transliteration|zh|Tǔmòtè Zuǒ Qí}} |2,765 |312,532 |113 |} {{clear}} ==Ард түмэн== 2000 оны хүн амын тооллогын дүнгээр: {| class= wikitable |- ! [[Хятадын ард түмэн|Ард түмэн]] ! Хүний тоо ! Эзлэх хувь |- | align="left" | [[Хятадууд|Хятад үндэстэн]] | 2,115,888 | 88.4% |- | align="left" | [[Монголчууд|Монгол үндэстэн]] | 204,846 | 8.6% |- | align="left" | [[Хотон (үндэстэн)|Хотон үндэстэн]] | 38,417 | 1.6% |- | align="left" | [[Манжууд|Манж үндэстэн]] | 26,439 | 1.1% |- | бус ард түмэн || 7,305 || 0.3% |-style="background: #f0f0f0;" | Бүгд || 2,392,895 || 100.0% |- |} ==Aх дүү хотууд== {| class="wikitable" border="1" style="font-size:100%; background:#FFFFEF; float:center;" |- ! Хот ! Холбооны этгээд ! Улс |- | Улаанбаатар | [[Улаанбаатар]] | {{flagicon|Монгол}} [[Монгол Улс]] |- | [[Улаан-Үд]] | {{flagicon|Буриад}} [[Бүгд Найрамдах Буриад Улс]] | {{flagicon|Орос}} [[Орос]] |} == Мөн үзэх == * [[Хятадын хотын жагсаалт]] == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Эшлэл == {{Reflist|colwidth=30em}} == Цахим холбоос == * {{commonscat|Hohhot|Хөх хот}} * [https://web.archive.org/web/20090827052138/http://www.huhhot.gov.cn/home/index.asp Хөх хотын засгийн явдлын сүлжээ] (хятадаар) * [http://www.solongo.net.cn/mdls/ah/ahw.aspx?pid=0&alias=menkcms&iid=30410&mid=4748&wv=P Хөх хотын газрын зураг]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (монголоор) {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Хөх хот| ]] [[Ангилал:Өвөр Монголын суурин]] [[Ангилал:Хятадын дүүрэггүй хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Хятадын засаг захиргааны нэгжийн төв суурин]] qrr5z67ior75h1ir5r60mk5l2e23ig7 854301 854274 2026-04-20T19:16:49Z Enkhsaihan2005 64429 854301 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Хөх хот | official_name = | native_name = {{lang|zh|呼和浩特市{{·}}{{MongolUnicode|ᠬᠥᠬᠡᠬᠣᠲᠠ|lang=mn}}}} | other_name = | nickname = | settlement_type = [[Аймгийн энтэй хот]] | motto = | image_skyline = {{multiple image | total_width = 300px | border = infobox | perrow = 1/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Hohhot Central Square.jpg | caption1 = Хөх хотын төв талбай | image2 = Altan Khan statue in Hohhot, Inner Mongolia.jpg | caption2 = [[Алтан хан]]ы хөшөө | image3 = 夕阳下的五塔.png | caption3 = [[Таван суваргын сүм (Хөх хот)|Таван суваргын сүм]] | image4 = TombofPrincessZhaojun1.JPG | caption4 = [[Төмөр өрх]] | image5 = Yuquan, Hohhot, Inner Mongolia, China - panoramio (4).jpg | caption5 = [[Их зуу хийд]] | image6 = GenghisKhanMonument.jpg | caption6 = [[Чингис хаан]]ы хөшөө }} | imagesize = | image_caption = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | city_logo = | citylogo_size = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 6 | mapframe-point = none | mapsize = | map_caption = | mapsize1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | dot_x = | dot_y = | pushpin_map = Өвөр Монгол#Хятад | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = Өвөр Монгол дахь хотын төвийн байршил | pushpin_mapsize = | seat_type = Захиргааны байр | seat = [[Шиньчэн дүүрэг, Хөх хот|Шиньчэн дүүрэг]] | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс}} | subdivision_type1 = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] | subdivision_name1 = [[Өвөр Монгол]] | subdivision_type2 = [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Хошууны түвшин (3-р)|Хошууны түвшин]] | subdivision_name2 = 10 | subdivision_type3 = [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Суурингийн түвшин|Суурингийн<br />түвшин]] | subdivision_name3 = 116 | government_footnotes = | government_type = [[Аймгийн энтэй хот]] | governing_body = [[Хөх хотын Ардын төлөөлөгчдийн хурал]] | leader_title = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]] | leader_name = [[Ю Хүэйвэнь]] | leader_title1 = [[Хөх хотын Ардын төлөөлөгчдийн хурал|Хурлын]] дарга | leader_name1 = Чан Пэйжун | leader_title2 = [[Хотын дарга]] | leader_name2 = Хэ Хайдун | leader_title3 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] дарга | leader_name3 = Бай Юнпин | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1580 | established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = <!-- ([[List of China administrative regions by area|ranked 29th]]) --> | area_total_km2 = 17186.1<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = | area_water_percent = | population_as_of = 2020 тооллого | population_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://www.citypopulation.de/en/china/cities/neimenggu/ | title=Nèi Mĕnggŭ / Өвөр Монгол (Хятад): Prefectural Division & Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information }}</ref> | population_note = | population_total = 3446100 | population_density_km2 = auto | population_density_metro_km2 = auto | area_metro_km2 = 4830.1 | area_urban_km2 = 2065.1 | area_urban_footnotes = &nbsp;<ref name="CUCSY_2017">{{cite book |editor1=Орон сууц, хот хөдөөгийн хөгжлийн яам |editor-link=Орон сууц, хот хөдөөгийн хөгжлийн яам |title=China Urban Construction Statistical Yearbook 2017 |date=2019 |publisher=China Statistics Press |location=Бээжин |page=48 |url=http://www.mohurd.gov.cn/xytj/tjzljsxytjgb/jstjnj/w02019012421874448287322500.xls |access-date=2026-04-19 |archive-date=2019-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190618043019/http://www.mohurd.gov.cn/xytj/tjzljsxytjgb/jstjnj/w02019012421874448287322500.xls |url-status=dead }}</ref> | population_density_urban_km2 = auto | population_urban = 2681758 | population_metro = 2944889 | population_blank1_title = <!-- Mun. Density rank --> | population_blank1 = <!-- ([[List of China administrative regions by population density|4th]]) --> | population_blank2_title = Томоохон [[Хятадын ард түмэн|угсаатны бүлгүүд]] | population_blank2 = {{ublist|[[Хятадууд]] – 87.16%|[[Монголчууд]] – 9.98%|[[Хотон (үндэстэн)|Хотон]] – 1.45%}} | demographics_type2 = ДНБ<ref>{{cite book |author=内蒙古自治区统计局、国家统计局内蒙古调查总队 |title=《内蒙古统计年鉴－2016》|year=2016|publisher=[[Хятадын Статистикийн Хэвлэл]] |isbn=978-7-5037-7901-5}}</ref> | demographics2_title1 = [[Аймгийн энтэй хот]] | demographics2_info1 = [[Хятадын юань|¥]]309.1 тэрбум<br />[[Америк доллар|$]]49.6 тэрбум | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = ¥101,492<br />$16,295 | timezone = [[Хятадын Стандарт цаг|Хятадын Стандарт]] | utc_offset = +08:00 | coor_pinpoint = Гунжүфү ({{lang|zh-Hans|公主府公园}}) | coordinates = {{Coord|40.842|N|111.749|E|type:adm2nd_region:CN-15_source:Gaode|format=dms|display=it}}<!--Hohhot government coords--> | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = 1065 | elevation_ft = 3494 | postal_code_type = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 010000 | area_code = [[Хятад дахь утасны дугаар|471]] | blank_name = [[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаарын]] угтвар | blank_info = {{lang|zh-cn|蒙A}} | blank3_name = [[Хятад хэлний аялгууд|Нутгийн аялгуу]] | blank3_info = [[Жинь Хятад хэл|Жинь]]: [[Жанжякоу-Хөх хотын аялга]]; [[Өвөр Монгол дахь монгол хэл|Өмнөд Монгол хэл]] | blank4_name = [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын засаг захиргааны хуваарийн кодууд|Захиргааны хуваарийн код]] | blank4_info = 150100 | iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-NM-01]] | website = {{URL|http://www.hohhot.gov.cn/home/index.asp|www.hohhot.gov.cn}} | footnotes = }} {{Инфобокс Хятад хэл | pic = HHHTM.svg | piccap = Хөх хот Монгол бичгээр | picsize = 50px | pic2 = HHHT name.svg | piccap2 = Хөх хотын Хятад нэр: ''Hūhéhàotè'' | picsize2 = 220px | c = {{linktext|lang=zh|呼和浩特}} | p = Hūhéhàotè | w = | bpmf = ㄏㄨ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄏㄜˊ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄏㄠˋ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄊㄜˋ | gr = Huherhawteh | myr = Hūhéhàutè | mi = {{IPAc-cmn|h|u|1|.|h|e|2|.|h|ao|4|.|t|e|4}} | tp = Huhéhàotè | mps = Hūhéhàutè | j = Fu1wo4hou6dak6 | showflag = p | mong = ᠬᠥᠬᠡᠬᠣᠲᠠ | monr = Höh hot | mon = Хөх хот | rus = Хух-Хото | rusr = Hooh-Hoto | altname = Abbreviation | c2 = {{linktext|lang=zh|呼|市}} | p2 = Hūshì | bpmf2 = ㄏㄨ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄕˋ | myr2 = Hūshr̀ | gr2 = Hushyh | w2 = Hu¹-shih⁴ | mi2 = {{IPAc-cmn|h|u|1|.|shi|4}} | tp2 = Hushìh | l2 = Ho[hhot] City | mps2 = Hūshr̀ }} [[Файл:HuhhotStatue.jpg|right|thumb|"Сүүний нийслэл"-ийн бэлэг тэмдгийн хөшөө]] '''Хөх хот''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] [[Файл:Kökeqota.svg|16px]] kökeqota, ''хөхэхота''; [[Хятад хэл|хятадаар]] 呼和浩特 - ''hūhéhàotè'') — [[БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон]] (ӨМӨЗО)-ы төв, [[аймгийн энтэй хот]]. Тус хотыг 1580 онд Түмэдийн [[Алтан хан]] Далан хар уулын өвөрт, Их түргэн голын ард байгуулсан юм. Соёлын баялаг уламжлалтай Хөх хот түүхэн дурсгалт газрууд болон сүм хийдээрээ алдартай бөгөөд Өвөр Монгол дахь жуулчдын цуваа тасрахгүй газруудын нэг юм. 1952 онд [[Улаан хот]]ын оронд Өвөр Монголын засаг захиргааны төв болсон. == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = auto | location = Хөх хот, өндөр {{convert|1154|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1951–одоо) | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 10.6 | Feb record high C = 17.0 | Mar record high C = 23.7 | Apr record high C = 33.4 | May record high C = 35.0 | Jun record high C = 36.7 | Jul record high C = 38.9 | Aug record high C = 36.8 | Sep record high C = 32.7 | Oct record high C = 26.5 | Nov record high C = 20.4 | Dec record high C = 11.6 | year record high C = 38.9 | Jan high C = −4.8 | Feb high C = 0.8 | Mar high C = 8.4 | Apr high C = 17.1 | May high C = 23.4 | Jun high C = 27.8 | Jul high C = 29.1 | Aug high C = 27.2 | Sep high C = 22.1 | Oct high C = 14.5 | Nov high C = 4.7 | Dec high C = −3.3 | Jan mean C = -10.7 | Feb mean C = −5.7 | Mar mean C = 1.7 | Apr mean C = 10.0 | May mean C = 16.6 | Jun mean C = 21.4 | Jul mean C = 23.2 | Aug mean C = 21.4 | Sep mean C = 15.6 | Oct mean C = 7.7 | Nov mean C = −1.3 | Dec mean C = -8.8 | Jan low C = −15.3 | Feb low C = −11.0 | Mar low C = −4.2 | Apr low C = 3.0 | May low C = 9.2 | Jun low C = 14.7 | Jul low C = 17.4 | Aug low C = 15.7 | Sep low C = 9.7 | Oct low C = 2.1 | Nov low C = −5.8 | Dec low C = −13.1 | Jan record low C = −36.2 | Feb record low C = −32.8 | Mar record low C = −21.1 | Apr record low C = −12.2 | May record low C = −4.0 | Jun record low C = 2.3 | Jul record low C = 8.3 | Aug record low C = 4.6 | Sep record low C = -3.9 | Oct record low C = −11.1 | Nov record low C = −20.5 | Dec record low C = −29.1 | year record low C = −36.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 2.2 | Feb precipitation mm = 4.6 | Mar precipitation mm = 9.8 | Apr precipitation mm = 13.5 | May precipitation mm = 33.3 | Jun precipitation mm = 54.6 | Jul precipitation mm = 115.2 | Aug precipitation mm = 84.6 | Sep precipitation mm = 61.0 | Oct precipitation mm = 20.9 | Nov precipitation mm = 8.3 | Dec precipitation mm = 3.4 | Jan humidity = 56 | Feb humidity = 47 | Mar humidity = 39 | Apr humidity = 33 | May humidity = 36 | Jun humidity = 44 | Jul humidity = 56 | Aug humidity = 59 | Sep humidity = 57 | Oct humidity = 54 | Nov humidity = 54 | Dec humidity = 55 | unit precipitation days = 0.1 мм | Jan precipitation days = 2.2 | Feb precipitation days = 2.3 | Mar precipitation days = 3.1 | Apr precipitation days = 3.6 | May precipitation days = 6.7 | Jun precipitation days = 9.9 | Jul precipitation days = 12.4 | Aug precipitation days = 10.7 | Sep precipitation days = 9.1 | Oct precipitation days = 4.8 | Nov precipitation days = 2.9 | Dec precipitation days = 2.2 | Jan snow days = 3.4 | Feb snow days = 3.6 | Mar snow days = 3.7 | Apr snow days = 1.4 | May snow days = 0.2 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0.1 | Oct snow days = 0.6 | Nov snow days = 3.4 | Dec snow days = 3.8 | Jan dew point C = -18 | Feb dew point C = -16 | Mar dew point C = -12 | Apr dew point C = -8 | May dew point C = -1 | Jun dew point C = 7 | Jul dew point C = 13 | Aug dew point C = 12 | Sep dew point C = 6 | Oct dew point C = -2 | Nov dew point C = -10 | Dec dew point C = -16 | Jan sun = 159.0 | Feb sun = 188.3 | Mar sun = 237.1 | Apr sun = 262.8 | May sun = 281.5 | Jun sun = 262.3 | Jul sun = 252.1 | Aug sun = 251.0 | Sep sun = 233.0 | Oct sun = 223.9 | Nov sun = 174.4 | Dec sun = 155.5 | source 1 = {{CMA-Source}} | source 2 = Weather China<ref name=WCN>{{cite web|script-title=zh:呼和浩特城市介绍以及气候背景分析|url=http://www.weather.com.cn/cityintro/101080101.shtml? |website=Weather China |access-date=2026-04-19| language = zh-cn}}</ref> all-time extreme temperature<ref name = 中华城市地理>{{cite web |url= https://weibo.com/ttarticle/p/show?id=2309404203050792315805 |title= 中国各地城市的历史最低气温 |access-date= 2026-04-19 }}</ref> Эх сурвалж 3: [https://www.timeanddate.com/weather/china/hohhot/climate Time and Date] (шүүдрийн цэг, 1985–2015),<ref>{{cite web |url = https://www.timeanddate.com/weather/china/hohhot/climate |title = Climate & Weather Averages at Hohhot weather station (53463) |publisher = Time and Date |access-date = 2026-04-19}}</ref> Pogodaiklimat.ru (туйлшрал)<ref name="Pogoda i Klimat">{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4.php?id=53463|title= Climate Hohhot|access-date=2026-04-19|work=Pogoda.ru.net}}</ref> | source = }} ==Засаг захиргааны хуваарь== {| class="wikitable" style="font-size:90%;" align=center ! colspan="7" | Газрын зураг |- | colspan="7" | <div style="position: relative" class="center"> {{Image label begin|image=Administrative Division Hohhot.png|width=470|link=}} {{Image label|x=1270|y=550|scale=470/1820|text=[[Шиньчэн дүүрэг, Хөх хот|'''Шиньчэн''']]}} {{Image label|x=980|y=680|scale=470/1820|text=[[Хуйминь дүүрэг|{{small|'''Хуйминь'''}}]]}} {{Image label|x=1080|y=880|scale=470/1820|text=[[Юйчуань дүүрэг|{{small|'''Юйчуань'''}}]]}} {{Image label|x=1370|y=790|scale=470/1820|text=[[Сайхан дүүрэг|'''Сайхан''']]}} {{Image label|x=630|y=890|scale=470/1820|text=[[Түмэд зүүн хошуу|'''Түмэд зүүн<br />хошуу''']]}} {{Image label|x=700|y=1370|scale=470/1820|text=[[Тогтох шянь|'''Тогтох<br />шянь''']]}} {{Image label|x=1280|y=1390|scale=470/1820|text=[[Хорингэр шянь|'''Хорингэр<br />шянь''']]}} {{Image label|x=1140|y=2010|scale=470/1820|text=[[Чиншуйхө шянь|'''Чиншуйхө<br />шянь''']]}} {{Image label|x=650|y=370|scale=470/1820|text=[[Үчуань шянь, Өвөр Монгол|'''Үчуань<br />шянь''']]}} {{Image label end}} </div> |- ! Нэр ! Монгол бичиг ! Хялбарчилсан Хятад ! Пиньинь ! Талбай ! Хүн ам ! Нягтшил |- |colspan="8" align="center" bgcolor="#D3D3D3"|'''Хот''' |- |[[Хуйминь дүүрэг]]<br />(Хотон ардын дүүрэг) |{{MongolUnicode|ᠬᠣᠳᠣᠩ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠨ ᠲᠣᠭᠣᠷᠢᠭ|style=max-height:2em;word-wrap:normal}}<br />{{small|(Qotoŋ Arad-un toɣoriɣ)}} |{{lang|zh|回民区}} |{{Transliteration|zh|Huímín Qū}} |194.4 |394,555 |2,030 |- |[[Шиньчэн дүүрэг, Хөх хот|Шиньчэн дүүрэг]]<br />(Шинэ хот дүүрэг) |{{MongolUnicode|ᠰᠢᠨ᠎ᠡ ᠬᠣᠲᠠ ᠲᠣᠭᠣᠷᠢᠭ|style=max-height:2em;word-wrap:normal}}<br />{{small|(Sin-e Qota toɣoriɣ)}} |{{lang|zh|新城区}} |{{Transliteration|zh|Xīnchéng Qū}} |660.6 |567,255 |859 |- |[[Юйчуань дүүрэг]] |{{MongolUnicode|ᠢᠤᠢ ᠴᠢᠤᠸᠠᠨ ᠲᠣᠭᠣᠷᠢᠭ|style=max-height:2em;word-wrap:normal}}<br />{{small|(Iui čiuvan toɣoriɣ)}} |{{lang|zh|玉泉区}} |{{Transliteration|zh|Yùquán Qū}} |207.2 |383,365 |1,850 |- |[[Сайхан дүүрэг]] |{{MongolUnicode|ᠰᠠᠶᠢᠬᠠᠨ ᠲᠣᠭᠣᠷᠢᠭ|style=max-height:2em;word-wrap:normal}}<br />{{small|(Sayiqan toɣoriɣ)}} |{{lang|zh|赛罕区}} |{{Transliteration|zh|Sàihǎn Qū}} |1,002.9 |635,599 |634 |- |colspan="8" align="center" bgcolor="#D3D3D3"|'''Хөдөө''' |- |[[Тогтох шянь]] |{{MongolUnicode|ᠲᠣᠭᠲᠠᠬᠤ ᠰᠢᠶᠠᠨ|style=max-height:1.8em;word-wrap:normal}}<br />{{small|(Toɣtaqu siyan)}} |{{lang|zh|托克托县}} |{{Transliteration|zh|Tuōkètuō Xiàn}} |1,407.8 |200,840 |143 |- |[[Үчуань шянь, Өвөр Монгол|Үчуань шянь]] |{{MongolUnicode|ᠦᠴᠤᠸᠠᠨ ᠰᠢᠶᠠᠨ|style=max-height:2em;word-wrap:normal}}<br />{{small|(Üčuvan siyan)}} |{{lang|zh|武川县}} |{{Transliteration|zh|Wǔchuān Xiàn}} |4,682.3 |108,726 |23 |- |[[Хорингэр шянь]] |{{MongolUnicode|ᠬᠣᠷᠢᠨ ᠭᠡᠷ ᠰᠢᠶᠠᠨ|style=max-height:1.8em;word-wrap:normal}}<br />{{small|(Qorin Ger siyan)}} |{{lang|zh|和林格尔县}} |{{Transliteration|zh|Hélíngé'ěr Xiàn}} |3,447.8 |169,856 |49 |- |[[Чиншуйхө шянь]] |{{MongolUnicode|ᠴᠢᠩ ᠱᠦᠢ ᠾᠧ ᠰᠢᠶᠠᠨ|style=max-height:1.5em;word-wrap:normal}}<br />{{small|(Čiŋ šüi hė siyan)}} |{{lang|zh|清水河县}} |{{Transliteration|zh|Qīngshuǐhé Xiàn}} |2,859 |93,887 |33 |- |[[Түмэд зүүн хошуу]] |{{MongolUnicode|ᠲᠦᠮᠡᠳ ᠵᠡᠭᠦᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:1.8em;word-wrap:normal}}<br />{{small|(Tümed Jegün qosiɣu)}} |{{lang|zh|土默特左旗}} |{{Transliteration|zh|Tǔmòtè Zuǒ Qí}} |2,765 |312,532 |113 |} {{clear}} ==Ард түмэн== 2000 оны хүн амын тооллогын дүнгээр: {| class= wikitable |- ! [[Хятадын ард түмэн|Ард түмэн]] ! Хүний тоо ! Эзлэх хувь |- | align="left" | [[Хятадууд|Хятад үндэстэн]] | 2,115,888 | 88.4% |- | align="left" | [[Монголчууд|Монгол үндэстэн]] | 204,846 | 8.6% |- | align="left" | [[Хотон (үндэстэн)|Хотон үндэстэн]] | 38,417 | 1.6% |- | align="left" | [[Манжууд|Манж үндэстэн]] | 26,439 | 1.1% |- | бус ард түмэн || 7,305 || 0.3% |-style="background: #f0f0f0;" | Бүгд || 2,392,895 || 100.0% |- |} ==Aх дүү хотууд== {| class="wikitable" border="1" style="font-size:100%; background:#FFFFEF; float:center;" |- ! Хот ! Холбооны этгээд ! Улс |- | Улаанбаатар | [[Улаанбаатар]] | {{flagicon|Монгол}} [[Монгол Улс]] |- | [[Улаан-Үд]] | {{flagicon|Буриад}} [[Бүгд Найрамдах Буриад Улс]] | {{flagicon|Орос}} [[Орос]] |} == Мөн үзэх == * [[Хятадын хотын жагсаалт]] == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Эшлэл == {{Reflist|colwidth=30em}} == Цахим холбоос == * {{commonscat|Hohhot|Хөх хот}} * [https://web.archive.org/web/20090827052138/http://www.huhhot.gov.cn/home/index.asp Хөх хотын засгийн явдлын сүлжээ] (хятадаар) * [http://www.solongo.net.cn/mdls/ah/ahw.aspx?pid=0&alias=menkcms&iid=30410&mid=4748&wv=P Хөх хотын газрын зураг]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (монголоор) {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Хөх хот| ]] [[Ангилал:Өвөр Монголын суурин]] [[Ангилал:Хятадын дүүрэггүй хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Хятадын засаг захиргааны нэгжийн төв суурин]] p8hu9stxuvzub5a7fcrya3qk3bc48oe 0 3617 854275 854085 2026-04-20T18:45:49Z Enkhsaihan2005 64429 854275 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хятадын нийслэл хот}} {{Энэ гарчиг}} {{Инфобокс суурин | name = Бээжин | native_name = {{native name|zh-cn|paren=no|北京}} | native_name_lang = zh | official_name = Бээжин хотын захиргаа<ref>{{cite web |title=Government |url=https://english.beijing.gov.cn/government/departments/index.html |publisher=Бээжин Хотын Ардын Засгийн газар |access-date=2026-04-19 |archive-date=2024-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240729212046/https://english.beijing.gov.cn/government/departments/index.html |url-status=live }}</ref> | other_name = | settlement_type = [[Нийслэл]] болон [[Хятадын шууд захирагдах хотын захиргаа|хотын захиргаа]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = border:1; | caption_align = center | perrow = 1/2/2/1 | image1 = Skyline of Beijing CBD with B-5906 approaching (20211016171955) (1).jpg | caption1 = [[Бээжингийн төв бизнес дүүрэг]] | image2 = 景山公园俯瞰故宫 2024-09-16.jpg | caption2 = [[Хориотой хот]] | image3 = Temple of Heaven - Hall of Prayer for Good Harvests 01 (cropped).jpg | caption3 = [[Тэнгэрийн сүм]] | image4 = 八达岭长城外面的山 - panoramio - 江上清风1961 (2).jpg | caption4 = [[Бадалин|Цагаан хэрэм]] | image5 = Longevity Hill of the Summer Palace.jpg | caption5 = [[Зуны ордон (Бээжин)|Зуны ордон]] | image6 = 天安门夜景.jpg | caption6 = [[Тяньаньмэнь]] }} | mapframe = yes | mapframe-marker = city | image_map1 = Beijing in China (+all claims hatched).svg | map_caption1 = Хятад дахь Бээжингийн байршил | pushpin_map = Хятад#Ази | pushpin_relief = yes | pushpin_label_position = bottom | coordinates = {{Coord|39|54|24|N|116|23|51|E|type:adm1st_region:CN-11|display=it}} | coor_pinpoint = [[Тяньаньмэний талбай]] | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{PRC}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭӨ 1045 он | founder = [[Жоу улс]] ([[Баруун Жоу]]) | parts_type = Хуваалт<br />&nbsp;- [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Хошууны түвшин (3-р)|Хошууны түвшин]]<br />&nbsp;- [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Суурингийн түвшин|Суурингийн </br>түвшин]] | parts = <br />[[Бээжингийн засаг захиргааны нэгжийн жагсаалт|16 дүүрэг]]<br />343 суурин ба хороолол | government_type = [[Хятадын шууд захирагдах хотын захиргаа|Хотын захиргаа]] | governing_body = [[Бээжин Хотын Ардын төлөөлөгчдийн хурал|Бээжин Хотын Ардын төлөөлөгчдийн хурал]] | seat_type = Захиргааны байр | seat = [[Тунжоу дүүрэг, Бээжин|Тунжоу дүүрэг]] | leader_title = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]] | leader_name = [[Инь Ли (улс төрч)|Инь Ли]] | leader_title1 = Хурлын дарга | leader_name1 = [[Ли Шюлин]] | leader_title2 = Хотын дарга | leader_name2 = [[Инь Юн (улс төрч)|Инь Юн]] | leader_title3 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] дарга | leader_name3 = [[Вэй Шяодун]] | leader_title4 = [[Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурал|Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурлын]] Төлөөлөл | leader_name4 = 53 гишүүн | total_type = Хотын захиргаа | area_footnotes = <ref>{{cite web |title=Хятадад бизнес эрхлэх нь - Судалгаа |url=http://english.mofcom.gov.cn/article/zt_business/lanmub/ |publisher=[[БНХАУ-ын Худалдааны яам]] |access-date=2013-08-05 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140526181645/http://english.mofcom.gov.cn/article/zt_business/lanmub/ |archive-date=2014-05-26}}</ref> | area_total_km2 = 16410.54 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = 12796.5 | elevation_footnotes = | elevation_m = 43.5 | elevation_max_ft = 7556 | elevation_max_point = [[Лин уул (Бээжин)|Лин уул]] | population_total = 21,893,095 | population_density_km2 = auto | population_as_of = 2020 тооллого | population_footnotes = <ref>{{cite web |date=2021-05-11 |title=Улсын долоо дахь удаагийн хүн амын тооллогын мэдэгдэл (Ду. 3) |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html |access-date=2021-05-11 |publisher=[[Хятадын Үндэсний Статистикийн Товчоо]] |archive-date=2021-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511104847/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html |url-status=live}}</ref> | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_metro = 22,366,547 | population_density_metro_km2 = auto | population_blank1_title = Байр | population_blank1 = Хүн ам: [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|27-р байр]];<br />Нягтаршил: [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын нягтаршлаар)|4-р байр]] | population_demonym = <!--Don't restore Beijinger without cite. See talk page--> | demographics_type1 = Томоохон [[Хятадын ард түмэн|угсаатны бүлгүүд]] | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = [[Хятадууд]] | demographics1_info5 = 0.7% | postal_code_type = [[Хятад дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = '''1000'''00–'''1026'''29 | area_code = [[Хятад дахь утасны дугаар|10]] | iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-BJ]] | demographics_type2 = [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|ДНБ]] {{normal|(2025)}}<ref name="beijing">{{cite press release | url=https://www.beijing.gov.cn/gongkai/shuju/sjjd/202601/t20260122_4455105.html | title=2025年GDP超5.2万亿 同比增长5.4% 北京首次迈入“五万亿之城” | publisher=beijing.gov.cn| date=2026-01-22| access-date=2026-04-19}}.</ref> | demographics2_title1 = Хотын захргаа | demographics2_info1 = [[Хятадын юанв|¥]]5,207 тэрбум <br />[[Америк доллар|$]]747 тэрбум | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = ¥239,000 <br /> $34,314 | blank3_name_sec1 = Өсөлт | blank3_info_sec1 = {{increase}} 5.4% (2025) | blank4_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2021) | blank4_info_sec2 = 0.912<ref>{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/?interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0|title=Дэд үндэсний ХХИ - Дэд үндэсний ХХИ - Global Data Lab|website=globaldatalab.org|access-date=2021-12-31}}</ref> (1-р) – {{color|green|маш өндөр}} | blank5_name = [[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаарын угтвар]] | blank5_info = {{lang|zh-cn|京A, C, E, F, H, J, K, L, M, N, P, Q, Y}}<br />{{lang|zh-CN|京B}} (такси)<br />{{lang|zh-cn|京G}} (хотын нутгийн гадна)<br />{{lang|zh-cn|京O, D}} (цагдаа, эрх баригчид) | blank6_name = Товчлол | blank6_info = {{plainlist| * BJ / {{linktext|lang=zh-Hans|京}} ({{zh|labels=no|p=jīng}}) }} | website = {{url|https://www.beijing.gov.cn/}} (Хятадаар)<br />{{url|http://english.beijing.gov.cn|Англи хувилбар}} | footnotes = | demographics1_info1 = 95% | timezone = [[Хятадын Стандарт Цаг|ХСЦ]] | utc_offset = +08:00 | module = {{Инфобокс бэлгэ тэмдэг| embedded=yes | tree = [[Платикладус]] (''Platycladus orientalis'')<br>[[Японы Софора]] (''Styphnolobium japonicum'') | flower = [[Хятадын сарнай]] (''Rosa chinensis'')<br>[[Шиваантиг (ургамал)|Шиваантиг]] (''Chrysanthemum morifolium'') | bird = | flowering_tree = | butterfly = | fish = | other_symbols = }} }} {{Инфобокс Хятад хэл | pic = Beijing name.svg | piccap = "Бээжин" [[кайшу|энгийн]] Хятад ханзаар | picupright = 0.5 | c = {{linktext|lang=zh|北京}} | l = "Умард Нийслэл" | p = Běijīng | psp = Пекин | w = Pei³-ching¹ | mi = {{IPAc-cmn|AUD|Zh-Beijing.ogg|b|ei|3|.|j|ing|1}} | bpmf = ㄅㄟˇ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄐㄧㄥ | gr = Beeijing | j = Bak1ging1 | y = Bākgìng ''or'' Bākgīng | ci = {{IPAc-yue|b|ak|1|.|g|ing|7}} ''or'' {{IPAc-yue|b|ak|1|.|g|ing|1}} | suz = Poh-cin | poj = Pak-kiaⁿ | tl = Pak-kiann | buc = | h = Bet⁵-gin¹ | showflag = p | t = | s = | altname = | tp = }} '''Бээжин''' ({{юникодмонгол|ᠪᠡᠭᠡᠵᠢᠩ|h}}; [[Хятад хэл|хятадаар]] 北京 - Běijīng, «умард/хойд нийслэл») — [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ын [[нийслэл]]; улсынхаа [[улс төр]], [[соёл]], [[боловсрол]]ын төв;<ref name="columbia encyclopedia">{{cite encyclopedia |title=Beijing |url=http://www.encyclopedia.com/topic/Beijing.aspx |encyclopedia=[[The Columbia Encyclopedia]] |edition=6th |year=2008}}</ref> ямар нэгэн нэгжид ([[муж]] г.м) харьяалагддахгүй шууд Улсын хэмжээний дөрвөн [[хот]]ын нэг. Сүүлийн жилүүдэд Бээжин хотын хүн амын тоо огцом өсч байгаа. 1953 онд 2.8 сая, 1982 онд 9.2 сая, 2000 онд 13.6 сая хүн амтай байсан бол 2010 онд 19.6 сая, 2020 оны БНХАУ-ын 7 дахь үндэсний тооллогоор 21.893 сая оршин суугчтай болоод байгаа ажээ. Энэ нь улсдаа [[Шанхай]]н дараа, дэлхийд [[Дэлхийн их хотууд|эхний 10]]-т багтах үзүүлэлт юм. 2008 онд Бээжинд Зуны Олимпын тоглолт, Параолимпын тоглолт, 2015 онд Хөнгөн атлетикийн Дэлхийн аврага, 2022 онд Өвлийн Олимпын, Параолимпын тоглолтууд болсон байна. == Нэр == Орчин цагт ямар ч хэлээр энэ хотын нэрийг доорх хоёр янзаар тэмдэглэдэг. #{{lang-en|Beijing}}, {{lang-kk|Бейжің}}, {{lang-ko|베이징}} ''be-i-jing'' гэх мэтээр жишээлж болох [[хятад хэл]]ний [[Умард Хятад хэл|умард аялгууг]] баримталсан хэлбэр байдаг. 北京-г [[пинь-инь]] галиг (1982 оноос)-аар ''Běijīng'' («умард нийслэл») гэнэ. 北 ''běi'' - «умард», 京 ''jīng'' - «нийслэл» гэх хоёр дүрс [[ханз үсэг]] юм. Монгол хэлнээ '''Бээжин''', [[Зураг:Begejing-11.PNG|20px]] гэж хэвшин тогтсон нь үүнд багтана. #{{lang-fr|Pékin}}, {{lang-ru|Пекин}}, {{lang-en|Peking}} гэх мэт нь адилхан 北京 гэж бичдэг ч өмнөд нутгийн аялгуунд тулгуурласан [[Дундад Иргэн Улс]]ын үед (1912 он) зохиогдсон галигаас тухайн хэлэнд анх орсноороо үлдэж хоцорсон хэлбэр юм. Дээрх орчин цагийн нэрийг олохоосоо өмнө олон нэртэй байсан. Улсын нийслэл болсон X зуунаас эхлэн тоочъё. 938 оноос [[Кидан|Кидан Улс]]ын 南京 ''Нань-жин'' «өмнөд нийслэл», 1122 оноос цөөхөн жил [[Сүн улс]]ын 燕山 ''Янь-шан'', 1153 оноос [[Алтан улс]]ын 中都 ''Жүндү'' «дунд нийслэл», 1271 оноос [[Юань улс]]ын 大都 ''Да-ду'' «их [[балгас]]/нийслэл» (монголчуудын хувьд ''[[Дайду]]''<ref>Denis Twitchett, Herbert Franke, John K. Fairbank, in ''The Cambridge History of China: Volume 6, Alien Regimes and Border States'' (Cambridge: Cambridge University Press, 1994), p 454.</ref>). Энэ үед алдарт аялагч [[Марко Поло]] хотын нэрийг ''Cambuluc'' (магадгүй «[[хан]] балгас») гэж тэмдэглэсэн байдаг. Дээрх нэрс цөм хятад [[ханз]]ынх тул шууд үнэмшихэд бас л бэрх юм. 1368 оноос 北平 ''Бэй-пин'' «умардын амар түвшин», 1403 оноос одоогийнхоо нэрийг [[Мин улс]], [[Чин улс]]ын үеийг дамжин, 1928 оноос ДИУ-ын үед дахин ''Бэйпин'' нэртэй болсон бол эцэстээ 1949 оноос [[БНХАУ]] байгуулагдахад одоогийнхоо Бээжин нэрийг эргэн авсан байна. == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Бээжин, өндөр {{convert|31|m|ft|abbr=on}} (2008–2022 оны хэвийн, туйлын үе 2001–одоо) |metric first=y |single line=y |collapsed = Y |Jan record high C = 14.0 |Feb record high C = 25.6 |Mar record high C = 29.5 |Apr record high C = 33.5 |May record high C = 41.1 |Jun record high C = 41.1 |Jul record high C = 41.0 |Aug record high C = 38.2 |Sep record high C = 35.9 |Oct record high C = 31.0 |Nov record high C = 22.6 |Dec record high C = 15.0 |Jan record low C = -19.6 |Feb record low C = -14.7 |Mar record low C = -8.1 |Apr record low C = 0.4 |May record low C = 3.9 |Jun record low C = 11.9 |Jul record low C = 16.0 |Aug record low C = 14.9 |Sep record low C = 7.6 |Oct record low C = -3.4 |Nov record low C = -10.8 |Dec record low C = -15.5 |Jan high C = 2.3 |Feb high C = 5.9 |Mar high C = 13.9 |Apr high C = 21.4 |May high C = 27.8 |Jun high C = 31.0 |Jul high C = 32.1 |Aug high C = 31.0 |Sep high C = 26.8 |Oct high C = 19.4 |Nov high C = 10.6 |Dec high C = 3.9 |Jan mean C = -2.9 |Feb mean C = 0.2 |Mar mean C = 8.1 |Apr mean C = 15.4 |May mean C = 21.8 |Jun mean C = 25.5 |Jul mean C = 27.5 |Aug mean C = 26.4 |Sep mean C = 21.7 |Oct mean C = 13.8 |Nov mean C = 5.4 |Dec mean C = -1.2 |Jan low C = -7.0 |Feb low C = -4.5 |Mar low C = 2.5 |Apr low C = 9.2 |May low C = 15.4 |Jun low C = 20.2 |Jul low C = 23.3 |Aug low C = 22.3 |Sep low C = 16.9 |Oct low C = 8.8 |Nov low C = 0.9 |Dec low C = -5.4 |Jan humidity = 43 |Feb humidity = 43 |Mar humidity = 40 |Apr humidity = 41 |May humidity = 44 |Jun humidity = 56 |Jul humidity = 69 |Aug humidity = 68 |Sep humidity = 63 |Oct humidity = 59 |Nov humidity = 53 |Dec humidity = 43 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 1.5 |Feb precipitation mm = 7.7 |Mar precipitation mm = 9.7 |Apr precipitation mm = 24.2 |May precipitation mm = 30.3 |Jun precipitation mm = 76.8 |Jul precipitation mm = 188.0 |Aug precipitation mm = 117.0 |Sep precipitation mm = 69.8 |Oct precipitation mm = 28.1 |Nov precipitation mm = 18.0 |Dec precipitation mm = 1.4 |unit precipitation days = 0.1 mm |Jan precipitation days = 1.2 |Feb precipitation days = 2.5 |Mar precipitation days = 3.3 |Apr precipitation days = 4.6 |May precipitation days = 5.5 |Jun precipitation days = 10.0 |Jul precipitation days = 11.1 |Aug precipitation days = 10.5 |Sep precipitation days = 7.7 |Oct precipitation days = 4.8 |Nov precipitation days = 2.7 |Dec precipitation days = 1.0 |year precipitation days = |Jan sun = 190.4 |Feb sun = 182.2 |Mar sun = 227.1 |Apr sun = 243.5 |May sun = 263.8 |Jun sun = 208.9 |Jul sun = 177.3 |Aug sun = 203.5 |Sep sun = 201.6 |Oct sun = 194.6 |Nov sun = 169.7 |Dec sun = 190.9 |year sun = | Jan percentsun = 62 | Feb percentsun = 60 | Mar percentsun = 61 | Apr percentsun = 61 | May percentsun = 59 | Jun percentsun = 47 | Jul percentsun = 39 | Aug percentsun = 49 | Sep percentsun = 55 | Oct percentsun = 57 | Nov percentsun = 58 | Dec percentsun = 66 | year percentsun = |Jan snow days = 2.3 |Feb snow days = 2.7 |Mar snow days = 1.2 |Apr snow days = 0.1 |May snow days = 0 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0 |Oct snow days = 0 |Nov snow days = 1.3 |Dec snow days = 1.8 |year snow days = | Jan uv = 2 | Feb uv = 3 | Mar uv = 4 | Apr uv = 6 | May uv = 8 | Jun uv = 9 | Jul uv = 8 | Aug uv = 8 | Sep uv = 6 | Oct uv = 4 | Nov uv = 2 | Dec uv = 2 |source 1 = [[Хятадын Цаг Уурын Алба]]<ref name="cma graphical" /><ref name="Experience Template">{{cite web |url=https://experience.arcgis.com/template/e724038fda394e9d9b7921f10fd1aa55/page/%E7%BA%AF%E8%A1%A8%E6%A0%BC%E7%BB%9F%E8%AE%A1-(%E5%AF%B9%E6%AF%948110%E5%8F%98%E5%8C%96)/?org=UQmaps |script-title=zh:中国气象数据网 |publisher=[[Хятадын Цаг Уурын Алба]] |language= zh-hans |access-date =2026-04-19 |title=Experience Template}}</ref> }} == Тээвэр == ===Төмөр зам=== Бээжин мэдээж Хятадын [[Төмөр замын тээвэр|төмөр замын сүлжээний]] зангилгаа юм. Бээжингээс [[Шанхай]], [[Гуанжоу]], [[Хонконг]], [[Харбин]], Өвөр Монголын [[Бугат хот|Бугат]], [[Циньхуандао]], [[Чэндэ]], Юаньпин хүрэх 8 үндсэн чиглэл байдаг. Мөн саяхнаас [[хурдны төмөр зам]]тай болсон. 2011 онд Бээжин-Шанхай, 2008 онд Бээжин-[[Тяньжин]] чиглэл нээгджээ. Бээжин хотод төмөр замын 40 өртөө байна.<ref>(Chinese) {{Webarchiv|url=http://www.oklx.com/cn/train/province/1753ac4e025e.html |wayback=20060330191134 |text="北京市火车站大全" |archiv-bot=2024-01-17 20:58:52 InternetArchiveBot }} Last Accessed 8 August 2011</ref> 2010 онд 7 сард [[Бээжин төмөр замын өртөө|төв өртөөнд]] (1959 онд баригдсан) нь өдөртөө 173, баруун өртөөнд (1996 оных) 232 галт тэрэг, хурдны замын өмнөд өртөөнд (2008 оных) 163 галт тэрэг хүлээн авсан байна. 1909 онд баригдаж, 2009 онд өргөтгөгдсөн умард өртөөнд энэ тоо харин 22 байна. Бээжингээс төмөр замаар дотоодын томоохон ямар ч хот руу очих боломжтой. [[Монгол]], [[Орос]], [[Вьетнам]], [[Умард Солонгос]] руу зорчих олон улсын зорчигч тээврийн үйлчилгээ бий. Зорчигчийн тоо чиглэлээсээ хамаараад янз бүр байдаг. == Засаг захиргааны хуваарь == {| class="wikitable" style="text-align:right;" |- !Газрын зураг ! width="3"| ! Дүүрэг/шянь ! Ханз ! Хүн ам<br>(2010)<ref name="census2010">{{Cite web |url=http://www.bjstats.gov.cn/xwgb/tjgb/pcgb/201105/t20110504_201363.htm |title=北京市2010年第六次全国人口普查主要数据公报 |access-date=2012-07-09 |archive-date=2011-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004181046/http://www.bjstats.gov.cn/xwgb/tjgb/pcgb/201105/t20110504_201363.htm |url-status=dead }}</ref> !Талбай<br>(км²) !Нягтшил<br>(нэгж км²-т) |- |rowspan="17"|<div style="position: relative; font-size:75%"> [[File:ColorBeijingMapNew.png|350px|link=]] {{Image label|x=50|y=40|text=Дунчен}} {{Image label|x=10|y=60|text=Шичен}} {{Image label|x=3|y=140|text=1. Шижиншань}} {{Image label|x=175|y=229|text=Чаоян}} {{Image label|x=137|y=216|text=Хайдянь}} {{Image label|x=140|y=260|text=Фентай}} {{Image label|x=134|y=240|text=1}} {{Image label|x=063|y=230|text=Ментоугоу}} {{Image label|x=060|y=270|text=Фаншань}} {{Image label|x=210|y=260|text=Тунжоу}} {{Image label|x=200|y=200|text=Шуньи}} {{Image label|x=110|y=180|text=Чанпин}} {{Image label|x=150|y=290|text=Дашин}} {{Image label|x=280|y=170|text=Пингу}} {{Image label|x=250|y=100|text=Миюнь}} {{Image label|x=100|y=120|text=Янчин}} {{Image label|x=180|y=135|text=Хуайроу}} </div> |- |style = "background:#FFD350"| |align="left"|Дунчен дүүрэг |东城区|| 919,000 || 40.6 || 22,635 |- |style = "background:#FFD350"| |align="left"|Шичен дүүрэг||西城区|| 1,243,000 || 46.5 || 26,731 |- |style = "background:#EAA397"| |align="left"|Чаоян дүүрэг ||朝阳区|| 3,545,000 || 470.8 || 7,530 |- |style = "background: #EAA397 "| |align="left"|Хайдянь дүүрэг ||海淀区|| 3,281,000 || 426.0 || 7,702 |- |style = "background: #EAA397 "| |align="left"|Фентай дүүрэг||丰台区|| 2,112,000 || 304.2 || 6,943 |- |style = "background: #EAA397"| |align="left"|Шижиншань дүүрэг ||石景山区|| 616,000 || 89.8 || 6,860 |- |style = "background: #979FEA "| |align="left"|Тунжоу дүүрэг ||通州区|| 1,184,000 || 870.0 || 1,361 |- |style = "background: #979FEA "| |align="left"|Шуньи дүүрэг ||顺义区|| 877,000 || 980.0 || 895 |- |style = "background: #979FEA "| |align="left"|Чанпин дүүрэг ||昌平区|| 1,661,000 || 1,430.0 || 1,162 |- |style = "background: #979FEA "| |align="left"|Дашин дүүрэг ||大兴区|| 1,365,000 || 1,012.0 || 1,349 |- |style = "background: #979FEA "| |align="left"|Ментоугоу дүүрэг ||门头沟区|| 290,000 || 1,331.3 || 218 |- |style = "background: #979FEA "| |align="left"|Фаншань дүүрэг ||房山区|| 945,000 || 1,866.7 || 506 |- |style = "background: #97EAA5 "| |align="left"|Пингу дүүрэг ||平谷区|| 416,000 || 1,075.0 || 387 |- |style = "background: #97EAA5 "| |align="left"|Хуайроу дүүрэг ||怀柔区|| 373,000 || 2,557.3 || 146 |- |style= "background: #97EAA5 "| |align="left"|Миюнь дүүрэг ||密云区|| 468,000 || 2,335.6 || 200 |- |style = "background: #97EAA5 "| |align="left"|Янчин дүүрэг ||延庆区 || 317,000 || 1,980.0 || 160 |} '''Өнгө бүрийн тайлбар''' *{{colorbox|#FFD350}} Хуучин цагт хэрмээр хүрээлэгдэж байсан, одоо 2-р [[тойруу]]гийн доторх хотын [[Хятадын дүүргүүд|дүүрэг]] *{{colorbox|#EAA397}} 2-р болон 5-р тойруугийн дотор хотлодог барилгажсан дүүрэг *{{colorbox|#979FEA}} 6-р тойруугаар бөгжлөгддөг цөөн газраа барилгажсан [[хотын зах]]ын дүүрэг *{{colorbox|#97EAA5}} Хотоос алс дүүрэг, хөдөө газар буюу [[шянь]] (шянь гэдгийг хятад [[хошуу]] гэж ойлгож болно) == Зураг== {{Том зураг|Panorama Beijing.jpg|800|Бээжин телевизийн цамхгаас авсан: Бээжин хотын дэлгэмэл зураг (2009)}} <gallery> File:Gugun panorama-2005-1.jpg File:200401-beijing-tianan-square-overview.jpg File:Panorama Beijing.jpg File:Forbidden City1.JPG </gallery> == Мөн үзэх == * [[Бээжингийн олимп]] * [[Хятад улсын 50 том хот]] == Тэмдэглэл == {{NoteFoot}} == Мэдэгдсэн сурвалж == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{commons|北京|Бээжин}} * [http://www.beijing.gov.cn/ Бээжингийн засгийн газрын цахим хуудас] ([[Хятад хэл|Хятад]]) * [https://web.archive.org/web/20100813221915/http://www.ebeijing.gov.cn/ Бээжингийн засгийн газрын цахим хуудас] ([[Англи хэл|Англи]]) {{Хятадын хот}} {{БНХАУ-ын дээд нутаг}} {{Азийн улсын нийслэл}} [[Ангилал:Бээжин| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Хятадын төрд шууд захирагдах хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Хятадын их сургуулийн хот]] nrbcqs8li0xstihsrgfaefqbidgrew0 854302 854275 2026-04-20T19:16:54Z Enkhsaihan2005 64429 854302 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хятадын нийслэл хот}} {{Энэ гарчиг}} {{Инфобокс суурин | name = Бээжин | native_name = {{native name|zh-cn|paren=no|北京}} | native_name_lang = zh | official_name = Бээжин хотын захиргаа<ref>{{cite web |title=Government |url=https://english.beijing.gov.cn/government/departments/index.html |publisher=Бээжин Хотын Ардын Засгийн газар |access-date=2026-04-19 |archive-date=2024-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240729212046/https://english.beijing.gov.cn/government/departments/index.html |url-status=live }}</ref> | other_name = | settlement_type = [[Нийслэл]] болон [[Хятадын шууд захирагдах хотын захиргаа|хотын захиргаа]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = border:1; | caption_align = center | perrow = 1/2/2/1 | image1 = Skyline of Beijing CBD with B-5906 approaching (20211016171955) (1).jpg | caption1 = [[Бээжингийн төв бизнес дүүрэг]] | image2 = 景山公园俯瞰故宫 2024-09-16.jpg | caption2 = [[Хориотой хот]] | image3 = Temple of Heaven - Hall of Prayer for Good Harvests 01 (cropped).jpg | caption3 = [[Тэнгэрийн сүм]] | image4 = 八达岭长城外面的山 - panoramio - 江上清风1961 (2).jpg | caption4 = [[Бадалин|Цагаан хэрэм]] | image5 = Longevity Hill of the Summer Palace.jpg | caption5 = [[Зуны ордон (Бээжин)|Зуны ордон]] | image6 = 天安门夜景.jpg | caption6 = [[Тяньаньмэнь]] }} | mapframe = yes | mapframe-marker = city | image_map1 = Beijing in China (+all claims hatched).svg | map_caption1 = Хятад дахь Бээжингийн байршил | pushpin_map = Хятад#Ази | pushpin_relief = yes | pushpin_label_position = bottom | coordinates = {{Coord|39|54|24|N|116|23|51|E|type:adm1st_region:CN-11|display=it}} | coor_pinpoint = [[Тяньаньмэний талбай]] | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{PRC}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭӨ 1045 он | founder = [[Жоу улс]] ([[Баруун Жоу]]) | parts_type = Хуваалт<br />&nbsp;- [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Хошууны түвшин (3-р)|Хошууны түвшин]]<br />&nbsp;- [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Суурингийн түвшин|Суурингийн </br>түвшин]] | parts = <br />[[Бээжингийн засаг захиргааны нэгжийн жагсаалт|16 дүүрэг]]<br />343 суурин ба хороолол | government_type = [[Хятадын шууд захирагдах хотын захиргаа|Хотын захиргаа]] | governing_body = [[Бээжин Хотын Ардын төлөөлөгчдийн хурал|Бээжин Хотын Ардын төлөөлөгчдийн хурал]] | seat_type = Захиргааны байр | seat = [[Тунжоу дүүрэг, Бээжин|Тунжоу дүүрэг]] | leader_title = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]] | leader_name = [[Инь Ли (улс төрч)|Инь Ли]] | leader_title1 = Хурлын дарга | leader_name1 = [[Ли Шюлин]] | leader_title2 = Хотын дарга | leader_name2 = [[Инь Юн (улс төрч)|Инь Юн]] | leader_title3 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] дарга | leader_name3 = [[Вэй Шяодун]] | leader_title4 = [[Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурал|Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурлын]] Төлөөлөл | leader_name4 = 53 гишүүн | total_type = Хотын захиргаа | area_footnotes = <ref>{{cite web |title=Хятадад бизнес эрхлэх нь - Судалгаа |url=http://english.mofcom.gov.cn/article/zt_business/lanmub/ |publisher=[[БНХАУ-ын Худалдааны яам]] |access-date=2013-08-05 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140526181645/http://english.mofcom.gov.cn/article/zt_business/lanmub/ |archive-date=2014-05-26}}</ref> | area_total_km2 = 16410.54 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = 12796.5 | elevation_footnotes = | elevation_m = 43.5 | elevation_max_ft = 7556 | elevation_max_point = [[Лин уул (Бээжин)|Лин уул]] | population_total = 21,893,095 | population_density_km2 = auto | population_as_of = 2020 тооллого | population_footnotes = <ref>{{cite web |date=2021-05-11 |title=Улсын долоо дахь удаагийн хүн амын тооллогын мэдэгдэл (Ду. 3) |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html |access-date=2021-05-11 |publisher=[[Хятадын Үндэсний Статистикийн Товчоо]] |archive-date=2021-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511104847/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html |url-status=live}}</ref> | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_metro = 22,366,547 | population_density_metro_km2 = auto | population_blank1_title = Байр | population_blank1 = Хүн ам: [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|27-р байр]];<br />Нягтаршил: [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын нягтаршлаар)|4-р байр]] | population_demonym = <!--Don't restore Beijinger without cite. See talk page--> | demographics_type1 = Томоохон [[Хятадын ард түмэн|угсаатны бүлгүүд]] | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = [[Хятадууд]] | demographics1_info5 = 0.7% | postal_code_type = [[Хятад дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = '''1000'''00–'''1026'''29 | area_code = [[Хятад дахь утасны дугаар|10]] | iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-BJ]] | demographics_type2 = [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|ДНБ]] {{normal|(2025)}}<ref name="beijing">{{cite press release | url=https://www.beijing.gov.cn/gongkai/shuju/sjjd/202601/t20260122_4455105.html | title=2025年GDP超5.2万亿 同比增长5.4% 北京首次迈入“五万亿之城” | publisher=beijing.gov.cn| date=2026-01-22| access-date=2026-04-19}}.</ref> | demographics2_title1 = Хотын захргаа | demographics2_info1 = [[Хятадын юанв|¥]]5,207 тэрбум <br />[[Америк доллар|$]]747 тэрбум | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = ¥239,000 <br /> $34,314 | blank3_name_sec1 = Өсөлт | blank3_info_sec1 = {{increase}} 5.4% (2025) | blank4_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2021) | blank4_info_sec2 = 0.912<ref>{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/?interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0|title=Дэд үндэсний ХХИ - Дэд үндэсний ХХИ - Global Data Lab|website=globaldatalab.org|access-date=2021-12-31}}</ref> (1-р) – {{color|green|маш өндөр}} | blank5_name = [[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаарын угтвар]] | blank5_info = {{lang|zh-cn|京A, C, E, F, H, J, K, L, M, N, P, Q, Y}}<br />{{lang|zh-CN|京B}} (такси)<br />{{lang|zh-cn|京G}} (хотын нутгийн гадна)<br />{{lang|zh-cn|京O, D}} (цагдаа, эрх баригчид) | blank6_name = Товчлол | blank6_info = {{plainlist| * BJ / {{linktext|lang=zh-Hans|京}} ({{zh|labels=no|p=jīng}}) }} | website = {{url|https://www.beijing.gov.cn/}} (Хятадаар)<br />{{url|http://english.beijing.gov.cn|Англи хувилбар}} | footnotes = | demographics1_info1 = 95% | timezone = [[Хятадын Стандарт Цаг|ХСЦ]] | utc_offset = +08:00 | module = {{Инфобокс бэлгэ тэмдэг| embedded=yes | tree = [[Платикладус]] (''Platycladus orientalis'')<br>[[Японы Софора]] (''Styphnolobium japonicum'') | flower = [[Хятадын сарнай]] (''Rosa chinensis'')<br>[[Шиваантиг (ургамал)|Шиваантиг]] (''Chrysanthemum morifolium'') | bird = | flowering_tree = | butterfly = | fish = | other_symbols = }} }} {{Инфобокс Хятад хэл | pic = Beijing name.svg | piccap = "Бээжин" [[кайшу|энгийн]] Хятад ханзаар | picupright = 0.5 | c = {{linktext|lang=zh|北京}} | l = "Умард Нийслэл" | p = Běijīng | psp = Пекин | w = Pei³-ching¹ | mi = {{IPAc-cmn|AUD|Zh-Beijing.ogg|b|ei|3|.|j|ing|1}} | bpmf = ㄅㄟˇ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄐㄧㄥ | gr = Beeijing | j = Bak1ging1 | y = Bākgìng ''or'' Bākgīng | ci = {{IPAc-yue|b|ak|1|.|g|ing|7}} ''or'' {{IPAc-yue|b|ak|1|.|g|ing|1}} | suz = Poh-cin | poj = Pak-kiaⁿ | tl = Pak-kiann | buc = | h = Bet⁵-gin¹ | showflag = p | t = | s = | altname = | tp = }} '''Бээжин''' ({{юникодмонгол|ᠪᠡᠭᠡᠵᠢᠩ|h}}; [[Хятад хэл|хятадаар]] 北京 - Běijīng, «умард/хойд нийслэл») — [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ын [[нийслэл]]; улсынхаа [[улс төр]], [[соёл]], [[боловсрол]]ын төв;<ref name="columbia encyclopedia">{{cite encyclopedia |title=Beijing |url=http://www.encyclopedia.com/topic/Beijing.aspx |encyclopedia=[[The Columbia Encyclopedia]] |edition=6th |year=2008}}</ref> ямар нэгэн нэгжид ([[муж]] г.м) харьяалагддахгүй шууд Улсын хэмжээний дөрвөн [[хот]]ын нэг. Сүүлийн жилүүдэд Бээжин хотын хүн амын тоо огцом өсч байгаа. 1953 онд 2.8 сая, 1982 онд 9.2 сая, 2000 онд 13.6 сая хүн амтай байсан бол 2010 онд 19.6 сая, 2020 оны БНХАУ-ын 7 дахь үндэсний тооллогоор 21.893 сая оршин суугчтай болоод байгаа ажээ. Энэ нь улсдаа [[Шанхай]]н дараа, дэлхийд [[Дэлхийн их хотууд|эхний 10]]-т багтах үзүүлэлт юм. 2008 онд Бээжинд Зуны Олимпын тоглолт, Параолимпын тоглолт, 2015 онд Хөнгөн атлетикийн Дэлхийн аврага, 2022 онд Өвлийн Олимпын, Параолимпын тоглолтууд болсон байна. == Нэр == Орчин цагт ямар ч хэлээр энэ хотын нэрийг доорх хоёр янзаар тэмдэглэдэг. #{{lang-en|Beijing}}, {{lang-kk|Бейжің}}, {{lang-ko|베이징}} ''be-i-jing'' гэх мэтээр жишээлж болох [[хятад хэл]]ний [[Умард Хятад хэл|умард аялгууг]] баримталсан хэлбэр байдаг. 北京-г [[пинь-инь]] галиг (1982 оноос)-аар ''Běijīng'' («умард нийслэл») гэнэ. 北 ''běi'' - «умард», 京 ''jīng'' - «нийслэл» гэх хоёр дүрс [[ханз үсэг]] юм. Монгол хэлнээ '''Бээжин''', [[Зураг:Begejing-11.PNG|20px]] гэж хэвшин тогтсон нь үүнд багтана. #{{lang-fr|Pékin}}, {{lang-ru|Пекин}}, {{lang-en|Peking}} гэх мэт нь адилхан 北京 гэж бичдэг ч өмнөд нутгийн аялгуунд тулгуурласан [[Дундад Иргэн Улс]]ын үед (1912 он) зохиогдсон галигаас тухайн хэлэнд анх орсноороо үлдэж хоцорсон хэлбэр юм. Дээрх орчин цагийн нэрийг олохоосоо өмнө олон нэртэй байсан. Улсын нийслэл болсон X зуунаас эхлэн тоочъё. 938 оноос [[Кидан|Кидан Улс]]ын 南京 ''Нань-жин'' «өмнөд нийслэл», 1122 оноос цөөхөн жил [[Сүн улс]]ын 燕山 ''Янь-шан'', 1153 оноос [[Алтан улс]]ын 中都 ''Жүндү'' «дунд нийслэл», 1271 оноос [[Юань улс]]ын 大都 ''Да-ду'' «их [[балгас]]/нийслэл» (монголчуудын хувьд ''[[Дайду]]''<ref>Denis Twitchett, Herbert Franke, John K. Fairbank, in ''The Cambridge History of China: Volume 6, Alien Regimes and Border States'' (Cambridge: Cambridge University Press, 1994), p 454.</ref>). Энэ үед алдарт аялагч [[Марко Поло]] хотын нэрийг ''Cambuluc'' (магадгүй «[[хан]] балгас») гэж тэмдэглэсэн байдаг. Дээрх нэрс цөм хятад [[ханз]]ынх тул шууд үнэмшихэд бас л бэрх юм. 1368 оноос 北平 ''Бэй-пин'' «умардын амар түвшин», 1403 оноос одоогийнхоо нэрийг [[Мин улс]], [[Чин улс]]ын үеийг дамжин, 1928 оноос ДИУ-ын үед дахин ''Бэйпин'' нэртэй болсон бол эцэстээ 1949 оноос [[БНХАУ]] байгуулагдахад одоогийнхоо Бээжин нэрийг эргэн авсан байна. == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Бээжин, өндөр {{convert|31|m|ft|abbr=on}} (2008–2022 оны хэвийн, туйлын үе 2001–одоо) |metric first=y |single line=y |collapsed = Y |Jan record high C = 14.0 |Feb record high C = 25.6 |Mar record high C = 29.5 |Apr record high C = 33.5 |May record high C = 41.1 |Jun record high C = 41.1 |Jul record high C = 41.0 |Aug record high C = 38.2 |Sep record high C = 35.9 |Oct record high C = 31.0 |Nov record high C = 22.6 |Dec record high C = 15.0 |Jan record low C = -19.6 |Feb record low C = -14.7 |Mar record low C = -8.1 |Apr record low C = 0.4 |May record low C = 3.9 |Jun record low C = 11.9 |Jul record low C = 16.0 |Aug record low C = 14.9 |Sep record low C = 7.6 |Oct record low C = -3.4 |Nov record low C = -10.8 |Dec record low C = -15.5 |Jan high C = 2.3 |Feb high C = 5.9 |Mar high C = 13.9 |Apr high C = 21.4 |May high C = 27.8 |Jun high C = 31.0 |Jul high C = 32.1 |Aug high C = 31.0 |Sep high C = 26.8 |Oct high C = 19.4 |Nov high C = 10.6 |Dec high C = 3.9 |Jan mean C = -2.9 |Feb mean C = 0.2 |Mar mean C = 8.1 |Apr mean C = 15.4 |May mean C = 21.8 |Jun mean C = 25.5 |Jul mean C = 27.5 |Aug mean C = 26.4 |Sep mean C = 21.7 |Oct mean C = 13.8 |Nov mean C = 5.4 |Dec mean C = -1.2 |Jan low C = -7.0 |Feb low C = -4.5 |Mar low C = 2.5 |Apr low C = 9.2 |May low C = 15.4 |Jun low C = 20.2 |Jul low C = 23.3 |Aug low C = 22.3 |Sep low C = 16.9 |Oct low C = 8.8 |Nov low C = 0.9 |Dec low C = -5.4 |Jan humidity = 43 |Feb humidity = 43 |Mar humidity = 40 |Apr humidity = 41 |May humidity = 44 |Jun humidity = 56 |Jul humidity = 69 |Aug humidity = 68 |Sep humidity = 63 |Oct humidity = 59 |Nov humidity = 53 |Dec humidity = 43 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 1.5 |Feb precipitation mm = 7.7 |Mar precipitation mm = 9.7 |Apr precipitation mm = 24.2 |May precipitation mm = 30.3 |Jun precipitation mm = 76.8 |Jul precipitation mm = 188.0 |Aug precipitation mm = 117.0 |Sep precipitation mm = 69.8 |Oct precipitation mm = 28.1 |Nov precipitation mm = 18.0 |Dec precipitation mm = 1.4 |unit precipitation days = 0.1 мм |Jan precipitation days = 1.2 |Feb precipitation days = 2.5 |Mar precipitation days = 3.3 |Apr precipitation days = 4.6 |May precipitation days = 5.5 |Jun precipitation days = 10.0 |Jul precipitation days = 11.1 |Aug precipitation days = 10.5 |Sep precipitation days = 7.7 |Oct precipitation days = 4.8 |Nov precipitation days = 2.7 |Dec precipitation days = 1.0 |year precipitation days = |Jan sun = 190.4 |Feb sun = 182.2 |Mar sun = 227.1 |Apr sun = 243.5 |May sun = 263.8 |Jun sun = 208.9 |Jul sun = 177.3 |Aug sun = 203.5 |Sep sun = 201.6 |Oct sun = 194.6 |Nov sun = 169.7 |Dec sun = 190.9 |year sun = | Jan percentsun = 62 | Feb percentsun = 60 | Mar percentsun = 61 | Apr percentsun = 61 | May percentsun = 59 | Jun percentsun = 47 | Jul percentsun = 39 | Aug percentsun = 49 | Sep percentsun = 55 | Oct percentsun = 57 | Nov percentsun = 58 | Dec percentsun = 66 | year percentsun = |Jan snow days = 2.3 |Feb snow days = 2.7 |Mar snow days = 1.2 |Apr snow days = 0.1 |May snow days = 0 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0 |Oct snow days = 0 |Nov snow days = 1.3 |Dec snow days = 1.8 |year snow days = | Jan uv = 2 | Feb uv = 3 | Mar uv = 4 | Apr uv = 6 | May uv = 8 | Jun uv = 9 | Jul uv = 8 | Aug uv = 8 | Sep uv = 6 | Oct uv = 4 | Nov uv = 2 | Dec uv = 2 |source 1 = [[Хятадын Цаг Уурын Алба]]<ref name="cma graphical" /><ref name="Experience Template">{{cite web |url=https://experience.arcgis.com/template/e724038fda394e9d9b7921f10fd1aa55/page/%E7%BA%AF%E8%A1%A8%E6%A0%BC%E7%BB%9F%E8%AE%A1-(%E5%AF%B9%E6%AF%948110%E5%8F%98%E5%8C%96)/?org=UQmaps |script-title=zh:中国气象数据网 |publisher=[[Хятадын Цаг Уурын Алба]] |language= zh-hans |access-date =2026-04-19 |title=Experience Template}}</ref> }} == Тээвэр == ===Төмөр зам=== Бээжин мэдээж Хятадын [[Төмөр замын тээвэр|төмөр замын сүлжээний]] зангилгаа юм. Бээжингээс [[Шанхай]], [[Гуанжоу]], [[Хонконг]], [[Харбин]], Өвөр Монголын [[Бугат хот|Бугат]], [[Циньхуандао]], [[Чэндэ]], Юаньпин хүрэх 8 үндсэн чиглэл байдаг. Мөн саяхнаас [[хурдны төмөр зам]]тай болсон. 2011 онд Бээжин-Шанхай, 2008 онд Бээжин-[[Тяньжин]] чиглэл нээгджээ. Бээжин хотод төмөр замын 40 өртөө байна.<ref>(Chinese) {{Webarchiv|url=http://www.oklx.com/cn/train/province/1753ac4e025e.html |wayback=20060330191134 |text="北京市火车站大全" |archiv-bot=2024-01-17 20:58:52 InternetArchiveBot }} Last Accessed 8 August 2011</ref> 2010 онд 7 сард [[Бээжин төмөр замын өртөө|төв өртөөнд]] (1959 онд баригдсан) нь өдөртөө 173, баруун өртөөнд (1996 оных) 232 галт тэрэг, хурдны замын өмнөд өртөөнд (2008 оных) 163 галт тэрэг хүлээн авсан байна. 1909 онд баригдаж, 2009 онд өргөтгөгдсөн умард өртөөнд энэ тоо харин 22 байна. Бээжингээс төмөр замаар дотоодын томоохон ямар ч хот руу очих боломжтой. [[Монгол]], [[Орос]], [[Вьетнам]], [[Умард Солонгос]] руу зорчих олон улсын зорчигч тээврийн үйлчилгээ бий. Зорчигчийн тоо чиглэлээсээ хамаараад янз бүр байдаг. == Засаг захиргааны хуваарь == {| class="wikitable" style="text-align:right;" |- !Газрын зураг ! width="3"| ! Дүүрэг/шянь ! Ханз ! Хүн ам<br>(2010)<ref name="census2010">{{Cite web |url=http://www.bjstats.gov.cn/xwgb/tjgb/pcgb/201105/t20110504_201363.htm |title=北京市2010年第六次全国人口普查主要数据公报 |access-date=2012-07-09 |archive-date=2011-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004181046/http://www.bjstats.gov.cn/xwgb/tjgb/pcgb/201105/t20110504_201363.htm |url-status=dead }}</ref> !Талбай<br>(км²) !Нягтшил<br>(нэгж км²-т) |- |rowspan="17"|<div style="position: relative; font-size:75%"> [[File:ColorBeijingMapNew.png|350px|link=]] {{Image label|x=50|y=40|text=Дунчен}} {{Image label|x=10|y=60|text=Шичен}} {{Image label|x=3|y=140|text=1. Шижиншань}} {{Image label|x=175|y=229|text=Чаоян}} {{Image label|x=137|y=216|text=Хайдянь}} {{Image label|x=140|y=260|text=Фентай}} {{Image label|x=134|y=240|text=1}} {{Image label|x=063|y=230|text=Ментоугоу}} {{Image label|x=060|y=270|text=Фаншань}} {{Image label|x=210|y=260|text=Тунжоу}} {{Image label|x=200|y=200|text=Шуньи}} {{Image label|x=110|y=180|text=Чанпин}} {{Image label|x=150|y=290|text=Дашин}} {{Image label|x=280|y=170|text=Пингу}} {{Image label|x=250|y=100|text=Миюнь}} {{Image label|x=100|y=120|text=Янчин}} {{Image label|x=180|y=135|text=Хуайроу}} </div> |- |style = "background:#FFD350"| |align="left"|Дунчен дүүрэг |东城区|| 919,000 || 40.6 || 22,635 |- |style = "background:#FFD350"| |align="left"|Шичен дүүрэг||西城区|| 1,243,000 || 46.5 || 26,731 |- |style = "background:#EAA397"| |align="left"|Чаоян дүүрэг ||朝阳区|| 3,545,000 || 470.8 || 7,530 |- |style = "background: #EAA397 "| |align="left"|Хайдянь дүүрэг ||海淀区|| 3,281,000 || 426.0 || 7,702 |- |style = "background: #EAA397 "| |align="left"|Фентай дүүрэг||丰台区|| 2,112,000 || 304.2 || 6,943 |- |style = "background: #EAA397"| |align="left"|Шижиншань дүүрэг ||石景山区|| 616,000 || 89.8 || 6,860 |- |style = "background: #979FEA "| |align="left"|Тунжоу дүүрэг ||通州区|| 1,184,000 || 870.0 || 1,361 |- |style = "background: #979FEA "| |align="left"|Шуньи дүүрэг ||顺义区|| 877,000 || 980.0 || 895 |- |style = "background: #979FEA "| |align="left"|Чанпин дүүрэг ||昌平区|| 1,661,000 || 1,430.0 || 1,162 |- |style = "background: #979FEA "| |align="left"|Дашин дүүрэг ||大兴区|| 1,365,000 || 1,012.0 || 1,349 |- |style = "background: #979FEA "| |align="left"|Ментоугоу дүүрэг ||门头沟区|| 290,000 || 1,331.3 || 218 |- |style = "background: #979FEA "| |align="left"|Фаншань дүүрэг ||房山区|| 945,000 || 1,866.7 || 506 |- |style = "background: #97EAA5 "| |align="left"|Пингу дүүрэг ||平谷区|| 416,000 || 1,075.0 || 387 |- |style = "background: #97EAA5 "| |align="left"|Хуайроу дүүрэг ||怀柔区|| 373,000 || 2,557.3 || 146 |- |style= "background: #97EAA5 "| |align="left"|Миюнь дүүрэг ||密云区|| 468,000 || 2,335.6 || 200 |- |style = "background: #97EAA5 "| |align="left"|Янчин дүүрэг ||延庆区 || 317,000 || 1,980.0 || 160 |} '''Өнгө бүрийн тайлбар''' *{{colorbox|#FFD350}} Хуучин цагт хэрмээр хүрээлэгдэж байсан, одоо 2-р [[тойруу]]гийн доторх хотын [[Хятадын дүүргүүд|дүүрэг]] *{{colorbox|#EAA397}} 2-р болон 5-р тойруугийн дотор хотлодог барилгажсан дүүрэг *{{colorbox|#979FEA}} 6-р тойруугаар бөгжлөгддөг цөөн газраа барилгажсан [[хотын зах]]ын дүүрэг *{{colorbox|#97EAA5}} Хотоос алс дүүрэг, хөдөө газар буюу [[шянь]] (шянь гэдгийг хятад [[хошуу]] гэж ойлгож болно) == Зураг== {{Том зураг|Panorama Beijing.jpg|800|Бээжин телевизийн цамхгаас авсан: Бээжин хотын дэлгэмэл зураг (2009)}} <gallery> File:Gugun panorama-2005-1.jpg File:200401-beijing-tianan-square-overview.jpg File:Panorama Beijing.jpg File:Forbidden City1.JPG </gallery> == Мөн үзэх == * [[Бээжингийн олимп]] * [[Хятад улсын 50 том хот]] == Тэмдэглэл == {{NoteFoot}} == Мэдэгдсэн сурвалж == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{commons|北京|Бээжин}} * [http://www.beijing.gov.cn/ Бээжингийн засгийн газрын цахим хуудас] ([[Хятад хэл|Хятад]]) * [https://web.archive.org/web/20100813221915/http://www.ebeijing.gov.cn/ Бээжингийн засгийн газрын цахим хуудас] ([[Англи хэл|Англи]]) {{Хятадын хот}} {{БНХАУ-ын дээд нутаг}} {{Азийн улсын нийслэл}} [[Ангилал:Бээжин| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Хятадын төрд шууд захирагдах хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Хятадын их сургуулийн хот]] jqsxlk6eov55gt6rtsshv0jalkc74ib 0 4224 854276 854095 2026-04-20T18:46:27Z Enkhsaihan2005 64429 854276 wikitext text/x-wiki {{Short description|Австрийн нийслэл ба хамгийн том хот}} {{About|Австрийн нийслэлийн}} {{Инфобокс суурин | name = Вена | native_name = {{native name|de|Wien}}<br/>{{native name|bar|Wean}} | settlement_type = Нийслэл, [[Австрийн муж|муж]] болон [[Австрийн хотын захиргаанууд|хотын захиргаа]] | image_skyline = {{multiple image |total_width = 305 |border = infobox |perrow = 1/2/3/2 |caption_align = center |image1 = Vienna Austria Skyline Aerial, October 2024.jpg |caption1 = Венийн холын бараа |image2 = Schoenbrunn philharmoniker 2012.jpg |caption2 = [[Шёнбрунн ордон]] |image3 = L02 829e Stephansdom.jpg |caption3 = [[Гэгээн Стефаны сүм, Вена|Штефансдом]] |image4 = 20180109 Vienna State Opera at blue hour 850 9387.jpg |caption4 = [[Венийн дуурийн театр|Дуурийн театр]] |image5 = Merry Christmas (189581451) (cropped).jpg |caption5 = [[Вена хотын захиргаа|Хотын захиргаа]] |image6 = Wien, Hofburg -- 2018 -- 3185.jpg |caption6 = Шинэ [[Хофбург]] |image7 = Karlskirche Vienna, September 2016.jpg |caption7 = [[Карлскирхе]] |image8 = Palacio Belvedere, Viena, Austria, 2020-02-01, DD 93-95 HDR.jpg |caption8 = [[Бельведер, Вена|Дээд Бельведер]] }} | image_flag = Flag of Vienna.svg | image_seal = Vienna seal 1926.svg{{!}}class=skin-invert | image_shield = Wien 3 Wappen.svg | shield_size = 80 | image_blank_emblem = Logo Stadt Wien 04-2019.svg | blank_emblem_type = Лого | blank_emblem_size = | pushpin_map_caption = Австри дахь байршил##Европ дахь байршил | pushpin_map = Австри#Европ | pushpin_relief = 1 | image_map = | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | coordinates = {{Coord|type:adm1st_region:AT-9|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flagicon|Австри}} Австри | subdivision_type1 = [[Австрийн муж|Муж]] | subdivision_name1 = Вена | governing_body = [[Венийн хотын зөвлөл ба Ландтаг|Муж ба Хотын захиргаа]] | leader_name = [[Михаэль Людвиг]] | leader_title = [[Венийн хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга ба захирагч]] | leader_party = [[Австрийн Социал Демократ Нам|SPÖ]] | total_type = Нийт | area_total_km2 = 414.78 | area_land_km2 = 395.25 | area_water_km2 = 19.39 | elevation_m = 151–542 | elevation_ft = 495–1778 | population_density_sq_mi = auto | population_as_of = 2025 | population_total = 2028499 | population_footnotes = <ref>{{cite web|title=Population 01.01.2025|url=https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/bevoelkerungsstand/bevoelkerung-zu-jahres-/-quartalsanfang|access-date=2026-04-19|archive-date=2023-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230607224935/https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/bevoelkerungsstand/bevoelkerung-zu-jahres-/-quartalsanfang|url-status=live}}</ref> | population_density_km2 = 4,890.5/км² | population_urban = 2223236 ("Гол бүс")<ref name="stadtregionen.at h225">{{cite web |title=Bevölkerung Stadtregion Wien |website=stadtregionen.at |url=https://www.stadtregionen.at/wien/bev%C3%B6lkerung |language=de |access-date=2026-04-19 |archive-date=2023-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203052809/https://www.stadtregionen.at/wien/bev%C3%B6lkerung |url-status=live }}</ref> | population_metro = 2890577 | population_rank = Европт [[Европын хотын жагсаалт (хотын хязгаар доторх хүн амын тоогоор)|10-т]]<br/>Австрид [[Австрийн хотын жагсаалт|1-т]] | population_blank2_title = Угсаатан<ref>{{cite web |url=https://www.bamproject.eu/cities/vienna |title=Vienna – BAM – Becoming a Minority |author=Becoming a Minority Project |work=bamproject.eu |access-date=2026-04-19 |archive-date=2021-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210821205648/https://www.bamproject.eu/cities/vienna |url-status=live }}</ref> | population_blank2 = {{ubl|46% Австричууд|54% [[Австрийн хүн ам зүй|бусад]]}} | population_demonyms = Венчүүд | iso_code = AT-9 | registration_plate = [[Австрийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|W]] | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = {{unbulleted list|1xx0 (xx {{=}} дүүргийн дугаар)|1300 ([[Венийн олон улсын нисэх буудал|нисэх буудал]])|1400 ([[Вена дахь НҮБ-ын төлөөлөгчийн газар|НҮБ]])|бусад 1yyy (шуудангийн хайрцаг)<ref>{{cite web |url=https://www.post.at/geschaeftlich_werben_produkte_und_services_adressen_postlexikon.php |title=Postlexikon |publisher=Post AG |year=2018 |access-date=2026-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201040554/https://www.post.at/geschaeftlich_werben_produkte_und_services_adressen_postlexikon.php |archive-date=2017-12-01 |url-status=dead }}</ref>}} | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +02:00 | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-04-19|website=www.ec.europa.eu}}</ref> | demographics1_title1 = Нийт | demographics1_info1 = €124.868 тэрбум (2024) | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €61,572 (2024) | blank_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2022) | blank_info_sec1 = 0.948<ref>{{Cite web |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/AUT/?levels=1+4&years=2021&extrapolation=0 |department=Subnational HDI (v7.0) |title=Austria |website=Global Data Lab |publisher=Менежментийн Судалгааны Хүрээлэн, Радбудын Их Сургууль |language=en |access-date=2026-04-19 |archive-date=24 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524212031/https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/AUT/?levels=1+4&years=2021&extrapolation=0 |url-status=live }}</ref><br />{{color|green|маш өндөр}} · 1-т | blank3_name = [[Холбооны Зөвлөл (Австри)|Холбооны Зөвлөл]] дэх суудал | blank3_info = {{Composition bar|10|60|hex=#000}} | blank_name_sec2 = [[GeoTLD]] | blank_info_sec2 = [[.wien]] | module = {{designation list |embed = yes |designation1 = WHS |designation1_offname = Венийн Түүхэн Төв |designation1_date = 2001 (25-р [[Дэлхийн өвийн хорооны хуралдаан|чуулган]]) |designation1_type = Соёлын |designation1_criteria = ii, iv, vi |designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1033 1033] |designation1_free1name = Талбай |designation1_free1value = 371 га |designation1_free2name = ЮНЕСКО Бүс нутаг |designation1_free2value = [[Дэлхийн өвийн газруудын жагсаалт#Европ|Европ ба Хойд Америк]] |designation1_free3name = [[Аюулд орсон дэлхийн өвийн жагсаалт|Аюулд орсон]] |designation1_free3value = {{start date|2017}}–одоо<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/news/1684/ |title=Historic Centre of Vienna inscribed on List of World Heritage in Danger |first=UNESCO World Heritage |last=Centre |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-04-19 |archive-date=2020-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201003182507/https://whc.unesco.org/en/news/1684// |url-status=live }}</ref> }} | website = {{URL|wien.gv.at}} {{in lang|de}} }} '''Вена''' ({{lang-de|Wien}}) нь [[Австри]]йн [[нийслэл]] бөгөөд Австрийн есөн мужийн нэг нь юм. Вена нь Австрийн хамгийн том хот бөгөөд 1.7 гаруй сая хүн амтай ([[метрополи]] газар нутгийн хүн ам нь 2.3 сая). Мөн түүний [[соёл]]ын, [[эдийн засаг|эдийн засгийн]] ба [[улс төр]]ийн төв юм. Хүн амаараа [[Европын Холбоо]]нд аравт ордог хот бөгөөд 2008 оны байдлаар амьдралын чанараараа хоёрт орсон байна (''Mercer Human Resource Consulting''-н тооцоо). Венад [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]], [[Газрын Тос Экспортлогч Орнуудын Байгууллага]] (ОПЕК) зэрэг олон улсын томоохон байгууллагуудын төвүүд оршдог. Вена нь Австрийн хамгийн зүүн захад орших ба [[Чех]], [[Словак]], [[Унгар]] улсуудтай хил залгана. 2001 онд хотын төв буюу "хуучин Вена" , Шёнбрунн ордонг [[ЮНЕСКО]] -ийн [[Дэлхийн өв]]д бүртгэгдсэн бөгөөд ''Economist Intelligence Unit''-н 127 хотыг оролцуулсан амьдралын чанарын судалгаагаар [[Ванкувер]] хоттой эн зэрэгцэж, жагсаалтыг тэргүүлсэн байна. == Газар зүй == {{Том зураг|Gallitzinberg_Panorama.jpg|800|Вена}} === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт|location= Вена ([[Хоэ Варте (Вена)|Хоэ Варте]]) 1991–2020, туйлын үе 1775–одоо |metric first= Y |single line= Y |Jan record high C = 18.7 |Feb record high C = 20.6 |Mar record high C = 25.5 |Apr record high C = 29.5 |May record high C = 34.0 |Jun record high C = 36.5 |Jul record high C = 39.5<!--See info here: https://wien.orf.at/v2/news/stories/2596922/ Moreover, in all of Austria has never reached 41 degrees; the absolute highest registered temperature in the history of Austria is just 40.2 degrees (Bad Deutsch Altenburg, always in 2013)--> |Aug record high C = 38.4 |Sep record high C = 34.0 |Oct record high C = 27.8 |Nov record high C = 21.7 |Dec record high C = 18.6 |year record high C = 39.5 |Jan high C = 3.5 |Feb high C = 6.5 |Mar high C = 10.7 |Apr high C = 17.2 |May high C = 20.7 |Jun high C = 25.1 |Jul high C = 26.4 |Aug high C = 26.1 |Sep high C = 21.1 |Oct high C = 14.3 |Nov high C = 8.8 |Dec high C = 4.0 |year high C = 15.4 |Jan mean C = 1.1 |Feb mean C = 2.8 |Mar mean C = 6.9 |Apr mean C = 11.9 |May mean C = 16.3 |Jun mean C = 20.0 |Jul mean C = 21.9 |Aug mean C = 21.6 |Sep mean C = 16.6 |Oct mean C = 11.2 |Nov mean C = 6.2 |Dec mean C = 1.8 |year mean C = 11.5 |Jan low C = -1.3 |Feb low C = -0.5 |Mar low C = 2.6 |Apr low C = 6.7 |May low C = 10.7 |Jun low C = 14.7 |Jul low C = 15.9 |Aug low C = 15.6 |Sep low C = 12.0 |Oct low C = 7.3 |Nov low C = 3.7 |Dec low C = -0.4 |year low C = 7.2 |Jan record low C = -23.8 |Feb record low C = -26.0 |Mar record low C = -16.3 |Apr record low C = -8.1 |May record low C = -1.8 |Jun record low C = 3.2 |Jul record low C = 6.9 |Aug record low C = 6.5 |Sep record low C = -0.6 |Oct record low C = -9.1 |Nov record low C = -14.3 |Dec record low C = -20.7 |year record low C = -26.0 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 42.1 |Feb precipitation mm = 38.1 |Mar precipitation mm = 51.6 |Apr precipitation mm = 41.8 |May precipitation mm = 78.9 |Jun precipitation mm = 70.0 |Jul precipitation mm = 77.7 |Aug precipitation mm = 69.1 |Sep precipitation mm = 64.1 |Oct precipitation mm = 46.9 |Nov precipitation mm = 46.0 |Dec precipitation mm = 46.8 |year precipitation mm = 673.1 |Jan snow cm = 15.9 |Feb snow cm = 13.6 |Mar snow cm = 5.2 |Apr snow cm = 1.1 |May snow cm = 0.0 |Jun snow cm = 0.0 |Jul snow cm = 0.0 |Aug snow cm = 0.0 |Sep snow cm = 0.0 |Oct snow cm = 0.4 |Nov snow cm = 3.2 |Dec snow cm = 10.8 |year snow cm = |unit precipitation days = 1.0 mm |Jan precipitation days = 8.7 |Feb precipitation days = 7.1 |Mar precipitation days = 8.7 |Apr precipitation days = 6.5 |May precipitation days = 9.4 |Jun precipitation days = 8.4 |Jul precipitation days = 8.9 |Aug precipitation days = 7.9 |Sep precipitation days = 7.4 |Oct precipitation days = 7.2 |Nov precipitation days = 7.6 |Dec precipitation days = 8.6 |year precipitation days = 96.4 |unit snow days = 1.0&nbsp;cm |Jan snow days = 11.4 |Feb snow days = 8.8 |Mar snow days = 3.4 |Apr snow days = 0.3 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.1 |Nov snow days = 1.6 |Dec snow days = 6.2 |year snow days = 31.8 |time day= 14:00 |Jan humidity = 73.4 |Feb humidity = 64.9 |Mar humidity = 57.7 |Apr humidity = 51.6 |May humidity = 54.6 |Jun humidity = 54.4 |Jul humidity = 53.3 |Aug humidity = 52.8 |Sep humidity = 58.4 |Oct humidity = 66.2 |Nov humidity = 74.3 |Dec humidity = 76.6 |year humidity = 61.5 |Jan sun = 70.2 |Feb sun = 104.9 |Mar sun = 155.1 |Apr sun = 216.5 |May sun = 248.3 |Jun sun = 260.5 |Jul sun = 273.6 |Aug sun = 266.3 |Sep sun = 191.7 |Oct sun = 129.9 |Nov sun = 67.7 |Dec sun = 57.1 |year sun = 2041.8 |Jan percentsun = 26.4 |Feb percentsun = 37.5 |Mar percentsun = 43.0 |Apr percentsun = 54.1 |May percentsun = 54.4 |Jun percentsun = 56.3 |Jul percentsun = 58.6 |Aug percentsun = 62.1 |Sep percentsun = 52.2 |Oct percentsun = 40.0 |Nov percentsun = 25.1 |Dec percentsun = 22.6 |year percentsun = 44.4 |source 1 = [[Цаг уур, геодинамикийн төв хүрээлэн]]<ref name="Central Institute for Meteorology and Geodynamics"> {{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20230605200319/https://www.zamg.ac.at/cms/de/dokumente/klima/dok_klimauebersichten/copy_of_klimanormalperiode_19912020.xlsx |archive-date=5 June 2023 |url=https://www.zamg.ac.at/cms/de/dokumente/klima/dok_klimauebersichten/copy_of_klimanormalperiode_19912020.xlsx |title=Klimamittelwerte 1991–2020 |publisher=Цаг уур, геодинамикийн төв хүрээлэн |language=de |access-date=2026-04-19 }}</ref> |source 2= Meteo Climat (дээд, доод цэгийг),<ref>{{cite web |url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=299 |title=Station Vienne |publisher=Météo Climat |language=fr |access-date=2026-04-19 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224012427/http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=299 |url-status=live }}</ref> wien.orf.at<ref>{{cite web |url=https://wien.orf.at/v2/news/stories/2596922/ |title=Hitzerekord: 39,5 Grad in Wien |publisher=wien.orf.at |access-date=2026-04-19 |language=de |date=2013-08-08 |archive-date=2019-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022001407/https://wien.orf.at/v2/news/stories/2596922/ |url-status=live }}</ref> }} Вена хотын төв хэсэгт байх цаг уурын станцын мэдээллээр хотын төв хэсэг нь Австрийн хамгийн дулаан хэсэгт ордог байна. Хотын төвийн шигүү орон сууцнаас шалтгаалан шөнийн температурын бууралт бага байхад нөлөөлдөг байна. Салхины дунд хурд 14&nbsp;км/цаг. {{Уур амьсгалын хүснэгт|location= Вена ([[Венийн түүхэн төв|Түүхэн төв]]) 1991–2020, туйлшрал 1961–2020 |metric first = Y |single line = Y |collapsed = Y |Jan record high C = 19.5 |Feb record high C = 20.0 |Mar record high C = 25.4 |Apr record high C = 31.2 |May record high C = 34.1 |Jun record high C = 37.7 |Jul record high C = 38.4 |Aug record high C = 39.5 |Sep record high C = 34.5 |Oct record high C = 28.5 |Nov record high C = 21.3 |Dec record high C = 16.4 |year record high C = 39.5 |Jan high C = 4.2 |Feb high C = 7.0 |Mar high C = 11.0 |Apr high C = 17.4 |May high C = 21.1 |Jun high C = 25.7 |Jul high C = 26.9 |Aug high C = 26.6 |Sep high C = 21.6 |Oct high C = 15.0 |Nov high C = 9.5 |Dec high C = 4.7 |year high C = 15.9 |Jan mean C = 2.1 |Feb mean C = 3.8 |Mar mean C = 7.7 |Apr mean C = 13.0 |May mean C = 17.3 |Jun mean C = 21.0 |Jul mean C = 23.0 |Aug mean C = 22.8 |Sep mean C = 17.7 |Oct mean C = 12.3 |Nov mean C = 7.2 |Dec mean C = 2.8 |year mean C = 12.6 |Jan low C = -0.1 |Feb low C = 1.1 |Mar low C = 4.0 |Apr low C = 8.6 |May low C = 12.3 |Jun low C = 16.4 |Jul low C = 17.7 |Aug low C = 17.5 |Sep low C = 13.8 |Oct low C = 8.9 |Nov low C = 5.0 |Dec low C = 0.7 |year low C = 8.8 |Jan record low C = -17.6 |Feb record low C = -16.4 |Mar record low C = -11.0 |Apr record low C = -2.4 |May record low C = 3.0 |Jun record low C = 6.8 |Jul record low C = 10.9 |Aug record low C = 10.1 |Sep record low C = 5.1 |Oct record low C = -2.1 |Nov record low C = -7.0 |Dec record low C = -15.4 |year record low C = -17.6 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 37.6 |Feb precipitation mm = 33.5 |Mar precipitation mm = 46.3 |Apr precipitation mm = 39.6 |May precipitation mm = 78.3 |Jun precipitation mm = 82.0 |Jul precipitation mm = 80.3 |Aug precipitation mm = 73.8 |Sep precipitation mm = 67.3 |Oct precipitation mm = 47.7 |Nov precipitation mm = 42.9 |Dec precipitation mm = 39.9 |year precipitation mm = 669.2 |unit precipitation days = 1.0 mm |Jan precipitation days = 7.5 |Feb precipitation days = 6.3 |Mar precipitation days = 7.7 |Apr precipitation days = 6.4 |May precipitation days = 9.3 |Jun precipitation days = 9.0 |Jul precipitation days = 8.9 |Aug precipitation days = 8.0 |Sep precipitation days = 7.2 |Oct precipitation days = 7.0 |Nov precipitation days = 6.9 |Dec precipitation days = 7.7 |year precipitation days = 91.9 |time day= 14:00 |Jan humidity = 75.0 |Feb humidity = 67.6 |Mar humidity = 62.1 |Apr humidity = 53.9 |May humidity = 54.3 |Jun humidity = 56.9 |Jul humidity = 54.4 |Aug humidity = 54.4 |Sep humidity = 61.0 |Oct humidity = 64.9 |Nov humidity = 74.9 |Dec humidity = 78.4 |year humidity = 63.2 |Jan sun = 70.4 |Feb sun = 103.7 |Mar sun = 154.9 |Apr sun = 216.6 |May sun = 248.5 |Jun sun = 259.1 |Jul sun = 273.3 |Aug sun = 266.3 |Sep sun = 194.0 |Oct sun = 133.3 |Nov sun = 70.7 |Dec sun = 57.1 |year sun = 2047.9 |Jan percentsun = 26.7 |Feb percentsun = 37.1 |Mar percentsun = 42.8 |Apr percentsun = 53.8 |May percentsun = 53.9 |Jun percentsun = 55.2 |Jul percentsun = 57.9 |Aug percentsun = 61.7 |Sep percentsun = 52.6 |Oct percentsun = 40.9 |Nov percentsun = 26.4 |Dec percentsun = 23.0 |year percentsun = 44.3 |source 1= [[Цаг уур, геодинамикийн төв хүрээлэн]]<ref name="Central Institute for Meteorology and Geodynamics"/><ref>{{cite web |url=http://www.zamg.ac.at/fix/klima/oe71-00/klima2000/klimadaten_oesterreich_1971_frame1.htm |title=Klimadaten von Österreich 1971–2000 – Wien-Innere-Stadt |language=de |publisher=Цаг уур, геодинамикийн төв хүрээлэн |access-date=2026-04-19 |archive-date=2019-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012234750/http://www.zamg.ac.at/fix/klima/oe71-00/klima2000/klimadaten_oesterreich_1971_frame1.htm |url-status=live }}</ref> |date= 2015}} {{Weather box |collapsed = Y |location= Вена ([[Хоэ Варте (Вена)|Хоэ Варте]]) 1961–1990{{efn-lr|Үдээс хойшхи чийгшлийг орон нутгийн цагаар 14:00 цагт хэмжсэн}} |metric first= Y |single line= Y <!-- Average monthly absolute maximum temperatures (that is, on average, the highest temperature to be observed in a month). It is important to note that this data is not very prominent in most climate data archives. --> | Jan avg record high C = 10.2 | Feb avg record high C = 11.9 | Mar avg record high C = 19.6 | Apr avg record high C = 23.5 | May avg record high C = 26.6 | Jun avg record high C = 30.1 | Jul avg record high C = 31.8 | Aug avg record high C = 31.5 | Sep avg record high C = 27.6 | Oct avg record high C = 21.6 | Nov avg record high C = 16.0 | Dec avg record high C =11.3 | Jan high C =2.9 | Feb high C =5.1 | Mar high C =10.3 | Apr high C =15.2 | May high C =20.5 | Jun high C =23.4 | Jul high C =25.6 | Aug high C =25.4 | Sep high C =20.3 | Oct high C =14.2 | Nov high C =7.5 | Dec high C =4.0 | year high C = | Jan mean C =-0.6 | Feb mean C =1.6 | Mar mean C =5.8 | Apr mean C =10.5 | May mean C =15.1 | Jun mean C =18.2 | Jul mean C =20.1 | Aug mean C =19.7 | Sep mean C =16.0 | Oct mean C =10.6 | Nov mean C =5.1 | Dec mean C =1.2 | year mean C =10.3 | Jan low C =-2.0 | Feb low C =-0.9 | Mar low C =2.4 | Apr low C =5.8 | May low C =10.5 | Jun low C =13.5 | Jul low C =15.4 | Aug low C =15.3 | Sep low C =11.7 | Oct low C =7.0 | Nov low C =2.4 | Dec low C =-0.5 | year low C =6.7 <!-- Average monthly absolute minimum temperatures (that is, on average, the lowest temperature to be observed in a month). It is important to note that this data is not very prominent in most climate data archives. --> | Jan avg record low C = -10.2 | Feb avg record low C = -8.3 | Mar avg record low C = -4.8 | Apr avg record low C = 0.0 | May avg record low C = 4.2 | Jun avg record low C = 8.0 | Jul avg record low C = 10.3 | Aug avg record low C = 9.6 | Sep avg record low C = 5.9 | Oct avg record low C = 0.3 | Nov avg record low C = -3.8 | Dec avg record low C = -9.1 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm =38.0 | Feb precipitation mm =42.0 | Mar precipitation mm =41.0 | Apr precipitation mm =51.0 | May precipitation mm =61.0 | Jun precipitation mm =74.0 | Jul precipitation mm =63.0 | Aug precipitation mm =58.0 | Sep precipitation mm =45.0 | Oct precipitation mm =41.0 | Nov precipitation mm =50.0 | Dec precipitation mm =43.0 | year precipitation mm = | unit precipitation days = 1.0 mm | precip days colour = | Jan precipitation days =8 | Feb precipitation days =8 | Mar precipitation days =8 | Apr precipitation days =8 | May precipitation days =9 | Jun precipitation days =9 | Jul precipitation days =9 | Aug precipitation days =8 | Sep precipitation days =6 | Oct precipitation days =6 | Nov precipitation days =8 | Dec precipitation days =8 | year precipitation days = | Jan humidity =79 | Feb humidity =76 | Mar humidity =69 | Apr humidity =64 | May humidity =66 | Jun humidity =66 | Jul humidity =64 | Aug humidity =68 | Sep humidity =74 | Oct humidity =78 | Nov humidity =80 | Dec humidity =80 | year humidity = | Jan afthumidity =73 | Feb afthumidity =68 | Mar afthumidity =57 | Apr afthumidity =51 | May afthumidity =53 | Jun afthumidity =55 | Jul afthumidity =52 | Aug afthumidity =53 | Sep afthumidity =58 | Oct afthumidity =64 | Nov afthumidity =72 | Dec afthumidity =75 | year afthumidity = | Jan dew point C =-3.5 | Feb dew point C =-2.3 | Mar dew point C =-0.2 | Apr dew point C =3.1 | May dew point C =8.2 | Jun dew point C =11.4 | Jul dew point C =12.6 | Aug dew point C =12.7 | Sep dew point C =10.4 | Oct dew point C =6.3 | Nov dew point C =1.5 | Dec dew point C =-1.8 | Jan sun =56 | Feb sun =78 | Mar sun =126 | Apr sun =170 | May sun =221 | Jun sun =223 | Jul sun =246 | Aug sun =228 | Sep sun =171 | Oct sun =137 | Nov sun =63 | Dec sun =52 | year sun = |source 1 = [[Deutscher Wetterdienst]]<ref>{{Cite web |url=https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_110350_kt.pdf |title=Klimatafel von Wien-Hohe Warte / Österreich |access-date=2026-04-19 |publisher=Deutscher Wetterdienst |no-pp=y |language=Герман |archive-date=2024-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240216111615/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_110350_kt.pdf |url-status=live }}</ref> |source 2 = [[NOAA]](mean monthly max/min-Sun-Dew Point)<ref>{{Cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/OS/11035.TXT |title=Wien - Hohe Warte Climate Normals for 1961-1990 |access-date=2026-04-19 |website=ncei.noaa.gov |publisher=National Oceanic and Atmosoheric Administration |no-pp=y |archive-date=2024-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240214081204/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/OS/11035.TXT |url-status=live }}</ref> }} {{notelist-lr}} <br><gallery caption="Вена - Wien"> Wien-Linke Wienzeile-10-2007-gje.jpg Wien-Hofburg-133-Josefsplatz-2007-gje.jpg Wien-Hofbibliothek-08-2005-gje.jpg Wien-Jesuitenkirche-02-Dr. Ignaz-Seipel-Platz-2005-gje.jpg Wien-Jesuitenkirche-12-Mittelschiff-2005-gje.jpg Wien-Justizpalast-02-Schmerlingplatz-2009-gje.jpg Wien-Staatsoper-110-2007-gje.jpg Wien-Staatsoper-210-2013-gje.jpg </gallery> == Цахим холбоос == * {{commons|Wien}} * [http://www.wien.info Wien.info] - Аялал жуулчлалын албан ёсны сайт * [http://www.wien.gv.at/english/ Wien.gv.at] - Хотын албан ёсны сайт, интерактив газрын зурагтай * [https://web.archive.org/web/20060113060112/http://www.vho.at/embassy.en.html Вена дахь элчин сайдууд] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Вена| ]] [[Ангилал:Австрийн хот]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Дотоодын боомттой суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Австрийн мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Австрийн муж]] [[Ангилал:Австрийн коммун]] [[Ангилал:Австрийн их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Дунай мөрний суурин]] [[Ангилал:Нутаг дэвсгэрийн нэгжийн статистикийн бүртгэл-2-Бүс нутаг]] [[Ангилал:Келт гаралтай суурингийн нэр]] admxz1ac2n6lrta63z6f9mohdhrw9wq 854303 854276 2026-04-20T19:17:03Z Enkhsaihan2005 64429 854303 wikitext text/x-wiki {{Short description|Австрийн нийслэл ба хамгийн том хот}} {{About|Австрийн нийслэлийн}} {{Инфобокс суурин | name = Вена | native_name = {{native name|de|Wien}}<br/>{{native name|bar|Wean}} | settlement_type = Нийслэл, [[Австрийн муж|муж]] болон [[Австрийн хотын захиргаанууд|хотын захиргаа]] | image_skyline = {{multiple image |total_width = 305 |border = infobox |perrow = 1/2/3/2 |caption_align = center |image1 = Vienna Austria Skyline Aerial, October 2024.jpg |caption1 = Венийн холын бараа |image2 = Schoenbrunn philharmoniker 2012.jpg |caption2 = [[Шёнбрунн ордон]] |image3 = L02 829e Stephansdom.jpg |caption3 = [[Гэгээн Стефаны сүм, Вена|Штефансдом]] |image4 = 20180109 Vienna State Opera at blue hour 850 9387.jpg |caption4 = [[Венийн дуурийн театр|Дуурийн театр]] |image5 = Merry Christmas (189581451) (cropped).jpg |caption5 = [[Вена хотын захиргаа|Хотын захиргаа]] |image6 = Wien, Hofburg -- 2018 -- 3185.jpg |caption6 = Шинэ [[Хофбург]] |image7 = Karlskirche Vienna, September 2016.jpg |caption7 = [[Карлскирхе]] |image8 = Palacio Belvedere, Viena, Austria, 2020-02-01, DD 93-95 HDR.jpg |caption8 = [[Бельведер, Вена|Дээд Бельведер]] }} | image_flag = Flag of Vienna.svg | image_seal = Vienna seal 1926.svg{{!}}class=skin-invert | image_shield = Wien 3 Wappen.svg | shield_size = 80 | image_blank_emblem = Logo Stadt Wien 04-2019.svg | blank_emblem_type = Лого | blank_emblem_size = | pushpin_map_caption = Австри дахь байршил##Европ дахь байршил | pushpin_map = Австри#Европ | pushpin_relief = 1 | image_map = | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | coordinates = {{Coord|type:adm1st_region:AT-9|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flagicon|Австри}} Австри | subdivision_type1 = [[Австрийн муж|Муж]] | subdivision_name1 = Вена | governing_body = [[Венийн хотын зөвлөл ба Ландтаг|Муж ба Хотын захиргаа]] | leader_name = [[Михаэль Людвиг]] | leader_title = [[Венийн хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга ба захирагч]] | leader_party = [[Австрийн Социал Демократ Нам|SPÖ]] | total_type = Нийт | area_total_km2 = 414.78 | area_land_km2 = 395.25 | area_water_km2 = 19.39 | elevation_m = 151–542 | elevation_ft = 495–1778 | population_density_sq_mi = auto | population_as_of = 2025 | population_total = 2028499 | population_footnotes = <ref>{{cite web|title=Population 01.01.2025|url=https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/bevoelkerungsstand/bevoelkerung-zu-jahres-/-quartalsanfang|access-date=2026-04-19|archive-date=2023-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230607224935/https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/bevoelkerungsstand/bevoelkerung-zu-jahres-/-quartalsanfang|url-status=live}}</ref> | population_density_km2 = 4,890.5/км² | population_urban = 2223236 ("Гол бүс")<ref name="stadtregionen.at h225">{{cite web |title=Bevölkerung Stadtregion Wien |website=stadtregionen.at |url=https://www.stadtregionen.at/wien/bev%C3%B6lkerung |language=de |access-date=2026-04-19 |archive-date=2023-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203052809/https://www.stadtregionen.at/wien/bev%C3%B6lkerung |url-status=live }}</ref> | population_metro = 2890577 | population_rank = Европт [[Европын хотын жагсаалт (хотын хязгаар доторх хүн амын тоогоор)|10-т]]<br/>Австрид [[Австрийн хотын жагсаалт|1-т]] | population_blank2_title = Угсаатан<ref>{{cite web |url=https://www.bamproject.eu/cities/vienna |title=Vienna – BAM – Becoming a Minority |author=Becoming a Minority Project |work=bamproject.eu |access-date=2026-04-19 |archive-date=2021-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210821205648/https://www.bamproject.eu/cities/vienna |url-status=live }}</ref> | population_blank2 = {{ubl|46% Австричууд|54% [[Австрийн хүн ам зүй|бусад]]}} | population_demonyms = Венчүүд | iso_code = AT-9 | registration_plate = [[Австрийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|W]] | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = {{unbulleted list|1xx0 (xx {{=}} дүүргийн дугаар)|1300 ([[Венийн олон улсын нисэх буудал|нисэх буудал]])|1400 ([[Вена дахь НҮБ-ын төлөөлөгчийн газар|НҮБ]])|бусад 1yyy (шуудангийн хайрцаг)<ref>{{cite web |url=https://www.post.at/geschaeftlich_werben_produkte_und_services_adressen_postlexikon.php |title=Postlexikon |publisher=Post AG |year=2018 |access-date=2026-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201040554/https://www.post.at/geschaeftlich_werben_produkte_und_services_adressen_postlexikon.php |archive-date=2017-12-01 |url-status=dead }}</ref>}} | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +02:00 | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-04-19|website=www.ec.europa.eu}}</ref> | demographics1_title1 = Нийт | demographics1_info1 = €124.868 тэрбум (2024) | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €61,572 (2024) | blank_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2022) | blank_info_sec1 = 0.948<ref>{{Cite web |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/AUT/?levels=1+4&years=2021&extrapolation=0 |department=Subnational HDI (v7.0) |title=Austria |website=Global Data Lab |publisher=Менежментийн Судалгааны Хүрээлэн, Радбудын Их Сургууль |language=en |access-date=2026-04-19 |archive-date=24 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524212031/https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/AUT/?levels=1+4&years=2021&extrapolation=0 |url-status=live }}</ref><br />{{color|green|маш өндөр}} · 1-т | blank3_name = [[Холбооны Зөвлөл (Австри)|Холбооны Зөвлөл]] дэх суудал | blank3_info = {{Composition bar|10|60|hex=#000}} | blank_name_sec2 = [[GeoTLD]] | blank_info_sec2 = [[.wien]] | module = {{designation list |embed = yes |designation1 = WHS |designation1_offname = Венийн Түүхэн Төв |designation1_date = 2001 (25-р [[Дэлхийн өвийн хорооны хуралдаан|чуулган]]) |designation1_type = Соёлын |designation1_criteria = ii, iv, vi |designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1033 1033] |designation1_free1name = Талбай |designation1_free1value = 371 га |designation1_free2name = ЮНЕСКО Бүс нутаг |designation1_free2value = [[Дэлхийн өвийн газруудын жагсаалт#Европ|Европ ба Хойд Америк]] |designation1_free3name = [[Аюулд орсон дэлхийн өвийн жагсаалт|Аюулд орсон]] |designation1_free3value = {{start date|2017}}–одоо<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/news/1684/ |title=Historic Centre of Vienna inscribed on List of World Heritage in Danger |first=UNESCO World Heritage |last=Centre |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-04-19 |archive-date=2020-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201003182507/https://whc.unesco.org/en/news/1684// |url-status=live }}</ref> }} | website = {{URL|wien.gv.at}} {{in lang|de}} }} '''Вена''' ({{lang-de|Wien}}) нь [[Австри]]йн [[нийслэл]] бөгөөд Австрийн есөн мужийн нэг нь юм. Вена нь Австрийн хамгийн том хот бөгөөд 1.7 гаруй сая хүн амтай ([[метрополи]] газар нутгийн хүн ам нь 2.3 сая). Мөн түүний [[соёл]]ын, [[эдийн засаг|эдийн засгийн]] ба [[улс төр]]ийн төв юм. Хүн амаараа [[Европын Холбоо]]нд аравт ордог хот бөгөөд 2008 оны байдлаар амьдралын чанараараа хоёрт орсон байна (''Mercer Human Resource Consulting''-н тооцоо). Венад [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]], [[Газрын Тос Экспортлогч Орнуудын Байгууллага]] (ОПЕК) зэрэг олон улсын томоохон байгууллагуудын төвүүд оршдог. Вена нь Австрийн хамгийн зүүн захад орших ба [[Чех]], [[Словак]], [[Унгар]] улсуудтай хил залгана. 2001 онд хотын төв буюу "хуучин Вена" , Шёнбрунн ордонг [[ЮНЕСКО]] -ийн [[Дэлхийн өв]]д бүртгэгдсэн бөгөөд ''Economist Intelligence Unit''-н 127 хотыг оролцуулсан амьдралын чанарын судалгаагаар [[Ванкувер]] хоттой эн зэрэгцэж, жагсаалтыг тэргүүлсэн байна. == Газар зүй == {{Том зураг|Gallitzinberg_Panorama.jpg|800|Вена}} === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт|location= Вена ([[Хоэ Варте (Вена)|Хоэ Варте]]) 1991–2020, туйлын үе 1775–одоо |metric first= Y |single line= Y |Jan record high C = 18.7 |Feb record high C = 20.6 |Mar record high C = 25.5 |Apr record high C = 29.5 |May record high C = 34.0 |Jun record high C = 36.5 |Jul record high C = 39.5<!--See info here: https://wien.orf.at/v2/news/stories/2596922/ Moreover, in all of Austria has never reached 41 degrees; the absolute highest registered temperature in the history of Austria is just 40.2 degrees (Bad Deutsch Altenburg, always in 2013)--> |Aug record high C = 38.4 |Sep record high C = 34.0 |Oct record high C = 27.8 |Nov record high C = 21.7 |Dec record high C = 18.6 |year record high C = 39.5 |Jan high C = 3.5 |Feb high C = 6.5 |Mar high C = 10.7 |Apr high C = 17.2 |May high C = 20.7 |Jun high C = 25.1 |Jul high C = 26.4 |Aug high C = 26.1 |Sep high C = 21.1 |Oct high C = 14.3 |Nov high C = 8.8 |Dec high C = 4.0 |year high C = 15.4 |Jan mean C = 1.1 |Feb mean C = 2.8 |Mar mean C = 6.9 |Apr mean C = 11.9 |May mean C = 16.3 |Jun mean C = 20.0 |Jul mean C = 21.9 |Aug mean C = 21.6 |Sep mean C = 16.6 |Oct mean C = 11.2 |Nov mean C = 6.2 |Dec mean C = 1.8 |year mean C = 11.5 |Jan low C = -1.3 |Feb low C = -0.5 |Mar low C = 2.6 |Apr low C = 6.7 |May low C = 10.7 |Jun low C = 14.7 |Jul low C = 15.9 |Aug low C = 15.6 |Sep low C = 12.0 |Oct low C = 7.3 |Nov low C = 3.7 |Dec low C = -0.4 |year low C = 7.2 |Jan record low C = -23.8 |Feb record low C = -26.0 |Mar record low C = -16.3 |Apr record low C = -8.1 |May record low C = -1.8 |Jun record low C = 3.2 |Jul record low C = 6.9 |Aug record low C = 6.5 |Sep record low C = -0.6 |Oct record low C = -9.1 |Nov record low C = -14.3 |Dec record low C = -20.7 |year record low C = -26.0 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 42.1 |Feb precipitation mm = 38.1 |Mar precipitation mm = 51.6 |Apr precipitation mm = 41.8 |May precipitation mm = 78.9 |Jun precipitation mm = 70.0 |Jul precipitation mm = 77.7 |Aug precipitation mm = 69.1 |Sep precipitation mm = 64.1 |Oct precipitation mm = 46.9 |Nov precipitation mm = 46.0 |Dec precipitation mm = 46.8 |year precipitation mm = 673.1 |Jan snow cm = 15.9 |Feb snow cm = 13.6 |Mar snow cm = 5.2 |Apr snow cm = 1.1 |May snow cm = 0.0 |Jun snow cm = 0.0 |Jul snow cm = 0.0 |Aug snow cm = 0.0 |Sep snow cm = 0.0 |Oct snow cm = 0.4 |Nov snow cm = 3.2 |Dec snow cm = 10.8 |year snow cm = |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 8.7 |Feb precipitation days = 7.1 |Mar precipitation days = 8.7 |Apr precipitation days = 6.5 |May precipitation days = 9.4 |Jun precipitation days = 8.4 |Jul precipitation days = 8.9 |Aug precipitation days = 7.9 |Sep precipitation days = 7.4 |Oct precipitation days = 7.2 |Nov precipitation days = 7.6 |Dec precipitation days = 8.6 |year precipitation days = 96.4 |unit snow days = 1.0&nbsp;cm |Jan snow days = 11.4 |Feb snow days = 8.8 |Mar snow days = 3.4 |Apr snow days = 0.3 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.1 |Nov snow days = 1.6 |Dec snow days = 6.2 |year snow days = 31.8 |time day= 14:00 |Jan humidity = 73.4 |Feb humidity = 64.9 |Mar humidity = 57.7 |Apr humidity = 51.6 |May humidity = 54.6 |Jun humidity = 54.4 |Jul humidity = 53.3 |Aug humidity = 52.8 |Sep humidity = 58.4 |Oct humidity = 66.2 |Nov humidity = 74.3 |Dec humidity = 76.6 |year humidity = 61.5 |Jan sun = 70.2 |Feb sun = 104.9 |Mar sun = 155.1 |Apr sun = 216.5 |May sun = 248.3 |Jun sun = 260.5 |Jul sun = 273.6 |Aug sun = 266.3 |Sep sun = 191.7 |Oct sun = 129.9 |Nov sun = 67.7 |Dec sun = 57.1 |year sun = 2041.8 |Jan percentsun = 26.4 |Feb percentsun = 37.5 |Mar percentsun = 43.0 |Apr percentsun = 54.1 |May percentsun = 54.4 |Jun percentsun = 56.3 |Jul percentsun = 58.6 |Aug percentsun = 62.1 |Sep percentsun = 52.2 |Oct percentsun = 40.0 |Nov percentsun = 25.1 |Dec percentsun = 22.6 |year percentsun = 44.4 |source 1 = [[Цаг уур, геодинамикийн төв хүрээлэн]]<ref name="Central Institute for Meteorology and Geodynamics"> {{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20230605200319/https://www.zamg.ac.at/cms/de/dokumente/klima/dok_klimauebersichten/copy_of_klimanormalperiode_19912020.xlsx |archive-date=5 June 2023 |url=https://www.zamg.ac.at/cms/de/dokumente/klima/dok_klimauebersichten/copy_of_klimanormalperiode_19912020.xlsx |title=Klimamittelwerte 1991–2020 |publisher=Цаг уур, геодинамикийн төв хүрээлэн |language=de |access-date=2026-04-19 }}</ref> |source 2= Meteo Climat (дээд, доод цэгийг),<ref>{{cite web |url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=299 |title=Station Vienne |publisher=Météo Climat |language=fr |access-date=2026-04-19 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224012427/http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=299 |url-status=live }}</ref> wien.orf.at<ref>{{cite web |url=https://wien.orf.at/v2/news/stories/2596922/ |title=Hitzerekord: 39,5 Grad in Wien |publisher=wien.orf.at |access-date=2026-04-19 |language=de |date=2013-08-08 |archive-date=2019-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022001407/https://wien.orf.at/v2/news/stories/2596922/ |url-status=live }}</ref> }} Вена хотын төв хэсэгт байх цаг уурын станцын мэдээллээр хотын төв хэсэг нь Австрийн хамгийн дулаан хэсэгт ордог байна. Хотын төвийн шигүү орон сууцнаас шалтгаалан шөнийн температурын бууралт бага байхад нөлөөлдөг байна. Салхины дунд хурд 14&nbsp;км/цаг. {{Уур амьсгалын хүснэгт|location= Вена ([[Венийн түүхэн төв|Түүхэн төв]]) 1991–2020, туйлшрал 1961–2020 |metric first = Y |single line = Y |collapsed = Y |Jan record high C = 19.5 |Feb record high C = 20.0 |Mar record high C = 25.4 |Apr record high C = 31.2 |May record high C = 34.1 |Jun record high C = 37.7 |Jul record high C = 38.4 |Aug record high C = 39.5 |Sep record high C = 34.5 |Oct record high C = 28.5 |Nov record high C = 21.3 |Dec record high C = 16.4 |year record high C = 39.5 |Jan high C = 4.2 |Feb high C = 7.0 |Mar high C = 11.0 |Apr high C = 17.4 |May high C = 21.1 |Jun high C = 25.7 |Jul high C = 26.9 |Aug high C = 26.6 |Sep high C = 21.6 |Oct high C = 15.0 |Nov high C = 9.5 |Dec high C = 4.7 |year high C = 15.9 |Jan mean C = 2.1 |Feb mean C = 3.8 |Mar mean C = 7.7 |Apr mean C = 13.0 |May mean C = 17.3 |Jun mean C = 21.0 |Jul mean C = 23.0 |Aug mean C = 22.8 |Sep mean C = 17.7 |Oct mean C = 12.3 |Nov mean C = 7.2 |Dec mean C = 2.8 |year mean C = 12.6 |Jan low C = -0.1 |Feb low C = 1.1 |Mar low C = 4.0 |Apr low C = 8.6 |May low C = 12.3 |Jun low C = 16.4 |Jul low C = 17.7 |Aug low C = 17.5 |Sep low C = 13.8 |Oct low C = 8.9 |Nov low C = 5.0 |Dec low C = 0.7 |year low C = 8.8 |Jan record low C = -17.6 |Feb record low C = -16.4 |Mar record low C = -11.0 |Apr record low C = -2.4 |May record low C = 3.0 |Jun record low C = 6.8 |Jul record low C = 10.9 |Aug record low C = 10.1 |Sep record low C = 5.1 |Oct record low C = -2.1 |Nov record low C = -7.0 |Dec record low C = -15.4 |year record low C = -17.6 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 37.6 |Feb precipitation mm = 33.5 |Mar precipitation mm = 46.3 |Apr precipitation mm = 39.6 |May precipitation mm = 78.3 |Jun precipitation mm = 82.0 |Jul precipitation mm = 80.3 |Aug precipitation mm = 73.8 |Sep precipitation mm = 67.3 |Oct precipitation mm = 47.7 |Nov precipitation mm = 42.9 |Dec precipitation mm = 39.9 |year precipitation mm = 669.2 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 7.5 |Feb precipitation days = 6.3 |Mar precipitation days = 7.7 |Apr precipitation days = 6.4 |May precipitation days = 9.3 |Jun precipitation days = 9.0 |Jul precipitation days = 8.9 |Aug precipitation days = 8.0 |Sep precipitation days = 7.2 |Oct precipitation days = 7.0 |Nov precipitation days = 6.9 |Dec precipitation days = 7.7 |year precipitation days = 91.9 |time day= 14:00 |Jan humidity = 75.0 |Feb humidity = 67.6 |Mar humidity = 62.1 |Apr humidity = 53.9 |May humidity = 54.3 |Jun humidity = 56.9 |Jul humidity = 54.4 |Aug humidity = 54.4 |Sep humidity = 61.0 |Oct humidity = 64.9 |Nov humidity = 74.9 |Dec humidity = 78.4 |year humidity = 63.2 |Jan sun = 70.4 |Feb sun = 103.7 |Mar sun = 154.9 |Apr sun = 216.6 |May sun = 248.5 |Jun sun = 259.1 |Jul sun = 273.3 |Aug sun = 266.3 |Sep sun = 194.0 |Oct sun = 133.3 |Nov sun = 70.7 |Dec sun = 57.1 |year sun = 2047.9 |Jan percentsun = 26.7 |Feb percentsun = 37.1 |Mar percentsun = 42.8 |Apr percentsun = 53.8 |May percentsun = 53.9 |Jun percentsun = 55.2 |Jul percentsun = 57.9 |Aug percentsun = 61.7 |Sep percentsun = 52.6 |Oct percentsun = 40.9 |Nov percentsun = 26.4 |Dec percentsun = 23.0 |year percentsun = 44.3 |source 1= [[Цаг уур, геодинамикийн төв хүрээлэн]]<ref name="Central Institute for Meteorology and Geodynamics"/><ref>{{cite web |url=http://www.zamg.ac.at/fix/klima/oe71-00/klima2000/klimadaten_oesterreich_1971_frame1.htm |title=Klimadaten von Österreich 1971–2000 – Wien-Innere-Stadt |language=de |publisher=Цаг уур, геодинамикийн төв хүрээлэн |access-date=2026-04-19 |archive-date=2019-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012234750/http://www.zamg.ac.at/fix/klima/oe71-00/klima2000/klimadaten_oesterreich_1971_frame1.htm |url-status=live }}</ref> |date= 2015}} {{Weather box |collapsed = Y |location= Вена ([[Хоэ Варте (Вена)|Хоэ Варте]]) 1961–1990{{efn-lr|Үдээс хойшхи чийгшлийг орон нутгийн цагаар 14:00 цагт хэмжсэн}} |metric first= Y |single line= Y <!-- Average monthly absolute maximum temperatures (that is, on average, the highest temperature to be observed in a month). It is important to note that this data is not very prominent in most climate data archives. --> | Jan avg record high C = 10.2 | Feb avg record high C = 11.9 | Mar avg record high C = 19.6 | Apr avg record high C = 23.5 | May avg record high C = 26.6 | Jun avg record high C = 30.1 | Jul avg record high C = 31.8 | Aug avg record high C = 31.5 | Sep avg record high C = 27.6 | Oct avg record high C = 21.6 | Nov avg record high C = 16.0 | Dec avg record high C =11.3 | Jan high C =2.9 | Feb high C =5.1 | Mar high C =10.3 | Apr high C =15.2 | May high C =20.5 | Jun high C =23.4 | Jul high C =25.6 | Aug high C =25.4 | Sep high C =20.3 | Oct high C =14.2 | Nov high C =7.5 | Dec high C =4.0 | year high C = | Jan mean C =-0.6 | Feb mean C =1.6 | Mar mean C =5.8 | Apr mean C =10.5 | May mean C =15.1 | Jun mean C =18.2 | Jul mean C =20.1 | Aug mean C =19.7 | Sep mean C =16.0 | Oct mean C =10.6 | Nov mean C =5.1 | Dec mean C =1.2 | year mean C =10.3 | Jan low C =-2.0 | Feb low C =-0.9 | Mar low C =2.4 | Apr low C =5.8 | May low C =10.5 | Jun low C =13.5 | Jul low C =15.4 | Aug low C =15.3 | Sep low C =11.7 | Oct low C =7.0 | Nov low C =2.4 | Dec low C =-0.5 | year low C =6.7 <!-- Average monthly absolute minimum temperatures (that is, on average, the lowest temperature to be observed in a month). It is important to note that this data is not very prominent in most climate data archives. --> | Jan avg record low C = -10.2 | Feb avg record low C = -8.3 | Mar avg record low C = -4.8 | Apr avg record low C = 0.0 | May avg record low C = 4.2 | Jun avg record low C = 8.0 | Jul avg record low C = 10.3 | Aug avg record low C = 9.6 | Sep avg record low C = 5.9 | Oct avg record low C = 0.3 | Nov avg record low C = -3.8 | Dec avg record low C = -9.1 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm =38.0 | Feb precipitation mm =42.0 | Mar precipitation mm =41.0 | Apr precipitation mm =51.0 | May precipitation mm =61.0 | Jun precipitation mm =74.0 | Jul precipitation mm =63.0 | Aug precipitation mm =58.0 | Sep precipitation mm =45.0 | Oct precipitation mm =41.0 | Nov precipitation mm =50.0 | Dec precipitation mm =43.0 | year precipitation mm = | unit precipitation days = 1.0 мм | precip days colour = | Jan precipitation days =8 | Feb precipitation days =8 | Mar precipitation days =8 | Apr precipitation days =8 | May precipitation days =9 | Jun precipitation days =9 | Jul precipitation days =9 | Aug precipitation days =8 | Sep precipitation days =6 | Oct precipitation days =6 | Nov precipitation days =8 | Dec precipitation days =8 | year precipitation days = | Jan humidity =79 | Feb humidity =76 | Mar humidity =69 | Apr humidity =64 | May humidity =66 | Jun humidity =66 | Jul humidity =64 | Aug humidity =68 | Sep humidity =74 | Oct humidity =78 | Nov humidity =80 | Dec humidity =80 | year humidity = | Jan afthumidity =73 | Feb afthumidity =68 | Mar afthumidity =57 | Apr afthumidity =51 | May afthumidity =53 | Jun afthumidity =55 | Jul afthumidity =52 | Aug afthumidity =53 | Sep afthumidity =58 | Oct afthumidity =64 | Nov afthumidity =72 | Dec afthumidity =75 | year afthumidity = | Jan dew point C =-3.5 | Feb dew point C =-2.3 | Mar dew point C =-0.2 | Apr dew point C =3.1 | May dew point C =8.2 | Jun dew point C =11.4 | Jul dew point C =12.6 | Aug dew point C =12.7 | Sep dew point C =10.4 | Oct dew point C =6.3 | Nov dew point C =1.5 | Dec dew point C =-1.8 | Jan sun =56 | Feb sun =78 | Mar sun =126 | Apr sun =170 | May sun =221 | Jun sun =223 | Jul sun =246 | Aug sun =228 | Sep sun =171 | Oct sun =137 | Nov sun =63 | Dec sun =52 | year sun = |source 1 = [[Deutscher Wetterdienst]]<ref>{{Cite web |url=https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_110350_kt.pdf |title=Klimatafel von Wien-Hohe Warte / Österreich |access-date=2026-04-19 |publisher=Deutscher Wetterdienst |no-pp=y |language=Герман |archive-date=2024-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240216111615/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_110350_kt.pdf |url-status=live }}</ref> |source 2 = [[NOAA]](mean monthly max/min-Sun-Dew Point)<ref>{{Cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/OS/11035.TXT |title=Wien - Hohe Warte Climate Normals for 1961-1990 |access-date=2026-04-19 |website=ncei.noaa.gov |publisher=National Oceanic and Atmosoheric Administration |no-pp=y |archive-date=2024-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240214081204/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/OS/11035.TXT |url-status=live }}</ref> }} {{notelist-lr}} <br><gallery caption="Вена - Wien"> Wien-Linke Wienzeile-10-2007-gje.jpg Wien-Hofburg-133-Josefsplatz-2007-gje.jpg Wien-Hofbibliothek-08-2005-gje.jpg Wien-Jesuitenkirche-02-Dr. Ignaz-Seipel-Platz-2005-gje.jpg Wien-Jesuitenkirche-12-Mittelschiff-2005-gje.jpg Wien-Justizpalast-02-Schmerlingplatz-2009-gje.jpg Wien-Staatsoper-110-2007-gje.jpg Wien-Staatsoper-210-2013-gje.jpg </gallery> == Цахим холбоос == * {{commons|Wien}} * [http://www.wien.info Wien.info] - Аялал жуулчлалын албан ёсны сайт * [http://www.wien.gv.at/english/ Wien.gv.at] - Хотын албан ёсны сайт, интерактив газрын зурагтай * [https://web.archive.org/web/20060113060112/http://www.vho.at/embassy.en.html Вена дахь элчин сайдууд] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Вена| ]] [[Ангилал:Австрийн хот]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Дотоодын боомттой суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Австрийн мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Австрийн муж]] [[Ангилал:Австрийн коммун]] [[Ангилал:Австрийн их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Дунай мөрний суурин]] [[Ангилал:Нутаг дэвсгэрийн нэгжийн статистикийн бүртгэл-2-Бүс нутаг]] [[Ангилал:Келт гаралтай суурингийн нэр]] o7tfd6vhwo7ybhz5wxsfcd7du8j4fr7 0 4248 854277 854100 2026-04-20T18:46:41Z Enkhsaihan2005 64429 854277 wikitext text/x-wiki {{Short description|Японы нийслэл ба хамгийн их хүн амтай хот}} {{About|Японы мужийн}} {{Инфобокс суурин | name = Токио | official_name = Токио Их Хот | native_name = {{nihongo2|東京都}} | settlement_type = [[Нийслэл]] ба [[Японы мужууд|их хот]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | perrow = 1/3/2/2 | caption_align = center | image1 = Skyscrapers of Shinjuku 2009 January.jpg | caption1 = [[Ниши-Шинжуку]] болон [[Фүжи уул]] | image2 = Tokyo Sky Tree at night (Iki).JPG | caption2 = [[Токиогийн Тэнгэрийн Мод|Тэнгэрийн мод]] | image3 = Rainbow colored Rainbow Bridge at night.jpg | caption3 = [[Солонгон гүүр (Токио)|Солонгон гүүр]] | image4 = TaroTokyo20110213-TokyoTower-01min.jpg | caption4 = [[Токио цамхаг]] | image5 = Tokyo Shibuya Scramble Crossing 2018-10-09.jpg | caption5 = [[Шибуяагийн гарц]] | image6 = Diet of Japan Kokkai 2009.jpg | caption6 = [[Японы Парламентын Барилга|Парламентын Барилга]] | image7 = Seimon Ishibashi.JPG | caption7 = [[Токиогийн хааны ордон|Эзэн хааны ордон]] | image8 = Tokyo station Marunouchi at night.jpg | caption8 = [[Токио өртөө]] }} | image_size = | image_flag = Flag of Tokyo Prefecture.svg | flag_size = 110 | flag_link = Токиогийн бэлгэ тэмдэг#Далбаа | image_seal = PrefSymbol-Tokyo.svg | seal_size = 90 | seal_link = Токиогийн бэлгэ тэмдэг#Хотын тэмдэг | seal_type = Тэмдэг | image_shield = | image_blank_emblem = Emblem of Tokyo Metropolis.svg | blank_emblem_type = Сүлд | blank_emblem_size = 80 | anthem = {{Nihongo|"Токио Хотын Дуу"<br />|東京都歌|Tōkyō-to Ka}} | image_map = {{maplink|frame=yes|frame-align=center|plain=yes|type=shape-inverse|stroke-width=2|stroke-color=#333333|zoom=8|frame-lat=35.68|frame-long=139.41}} | map_caption = Интерактив газрын зураг | image_map1 = Tokyo in Japan.svg | mapsize1 = 300 | map_caption1 = Япон дахь байршил | coordinates = {{coord|35|41|23|N|139|41|32|E|type:adm1st_region:JP-13|display=it}} | nicknames = ''Том [[Микан]]''<ref>{{cite web|url=https://japantoday.com/category/business/japan-opens-up-to-foreign-direct-investors|title=Japan opens up to foreign direct investors|date=2018-02-12|publisher=|access-date=2026-04-19|archive-date=2024-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20240216030511/https://japantoday.com/category/business/japan-opens-up-to-foreign-direct-investors|url-status=live}}</ref> | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Япон]] | subdivision_type1 = [[Японы бүсийн жагсаалт|Бүс]] | subdivision_name1 = [[Канто]] | subdivision_type2 = [[Японы арлын жагсаалт|Арал]] | subdivision_name2 = [[Хоншүү]] | established_title = Байгуулагдсан<ref>{{cite web|last=Шиллинг|first=Эрик|date=2017-02-09|url=https://www.atlasobscura.com/articles/edo-map-japan-castle|title=A Crucial Map of Tokyo's Ancient Edo Castle, Which Was Ready for War}}</ref> | established_date = 1457 | seat_type = [[Японы нийслэлийн жагсаалт|Нийслэл]] | seat = [[Токиогийн онцгой дүүргүүд|Токио]] (де-факто; де-юре: [[Шинжүкү]])<ref>{{cite web |url=https://www.seisakukikaku.metro.tokyo.lg.jp/about/syozaichi |script-title=ja:東京都の県庁（都庁）所在地について ("On the seat of the prefectural government (Metropolitan government) of Tokyo Metropolis") |publisher=Токио хотын захиргаа |access-date=2026-04-19 |archive-date=2024-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240212173744/https://www.seisakukikaku.metro.tokyo.lg.jp/about/syozaichi |url-status=live }}</ref> | parts_type = Хуваалт | parts = [[Токиогийн онцгой дүүргүүд|23 онцгой дүүрэг]], [[Токио Метрополис дэх хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|26 хот]], [[#Ниши-Тама дүүрэг|1 дүүрэг]], ба [[Японы тойргууд|4 тойрог]] | governing_body = [[Токио Хотын Захиргаа]] | leader_title = [[Токио хотын захирагч|Захирагч]] | leader_name = [[Юрико Коикэ]] (б.д.) | leader_title1 = [[Төлөөлөгчдийн танхим (Япон)|Төлөөлөгчид]] | leader_name1 = [[Токиогийн парламентын сонгуулийн тойргууд#Төлөөлөгчдийн танхим|42]] | leader_title2 = [[Цэцдийн Танхим (Япон)|Цэц]] | leader_name2 = [[Токиогийн парламентын сонгуулийн тойргууд#Цэцдийн танхим|11]] | total_type = Нийт | area_footnotes = <ref>{{cite web |title=Reiwa 1 nationwide prefectures, cities and towns area statistics (October 1) |url=https://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO201910-index.html |publisher=[[Японы Газарзүйн Мэдээллийн Газар]] |access-date=2026-04-19 |language=ja |date=2019-12-26 |archive-date=2020-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200415123703/https://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO201910-index.html |url-status=dead }}</ref> | area_total_km2 = 2194 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_metro_footnotes = | area_metro_km2 = 13452 | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_rank = [[Японы мужууд|Японд 45-р байр]] | elevation_max_footnotes = <ref>{{cite web |title=Mountains of Tokyo Metropolis|url=https://www.gsi.go.jp/kihonjohochousa/kihonjohochousa41153.html |publisher=[[Японы Газарзүйн Мэдээллийн Газар]] |access-date=2026-04-19 |language=ja}}</ref> | elevation_max_m = 2017 | elevation_min_m = 0 | population_footnotes = <ref name="www.toukei.metro.tokyo.lg.jp">{{Cite web |url=https://www.toukei.metro.tokyo.lg.jp/jsuikei/js-index.htm |title=東京都の人口（推計）とは |trans-title=Population of Tokyo (estimate) |url-status=live |archive-date=June 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609120151/https://www.toukei.metro.tokyo.lg.jp/jsuikei/js-index.htm |website=Statistics of Tokyo |language=ja |access-date=June 5, 2025}}</ref> | population_as_of = 2025 оны 5 сар | population_total = 14,254,039 | population_rank = [[Японы хотын жагсаалт|Японд 1-р байр]] | population_density_km2 = 6363 | population_metro_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations | title=Major Agglomerations of the World | website=Population Statistics and Maps | date=2023-02-28 | access-date=2026-04-19 | archive-date=2023-07-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230707123157/https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/ | url-status=live }}</ref> | population_urban = 39,105,000 | population_metro = 41,000,000 | population_density_metro_km2 = auto | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_demonym = Токиочууд | population_note = <!-- GDP --> | demographics_type1 = ДНБ {{nobold|(нэрлэсэн, 2022)}}<ref name="esri.cao.go.jp">{{cite web|title=県内総生産（生産側、実質：連鎖方式）※支出側も同じ－平成27暦年連鎖価格|url=https://www.esri.cao.go.jp/jp/sna/data/data_list/kenmin/files/contents/tables/2022/soukatu1.xlsx}}</ref> | demographics1_title1 = Нийт | demographics1_info1 = ¥{{FXConvert|JPN|120220|b|lk=on|year=2022}} | demographics1_title2 = Бөөгнөрөл | demographics1_info2 = ¥{{FXConvert|JPN|239118|b|lk=on|year=2022}} | timezone = [[Японы Стандарт Цаг]] | utc_offset = +09:00 | postal_code_type = [[ISO 3166-2:JP|ISO 3166-2]] | postal_code = JP-13 | area_code = <!-- blank fields --> | blank_name_sec2 = Цэцэг | blank_info_sec2 = [[Prunus × yedoensis|Ёшино интоор]] | blank1_name_sec2 = Мод | blank1_info_sec2 = [[Гинкго билоба|Гинкго]] | blank2_name_sec2 = Шувуу | blank2_info_sec2 = [[Хар толгойтой цахлай]] | blank_name = Уур амьсгал | blank_info = [[Чийглэг субтропик уур амьсгал]] (Cfa) | website = {{URL|https://www.metro.tokyo.lg.jp/|metro.tokyo.lg.jp}} | footnotes = | population_blank2_title = Аялгууд | population_blank2 = {{hlist|[[Токиогийн аялга|Токио]]|Тама|[[Умард Изү олтригийн аялгуу|Умард Изү олтриг]]}} }} '''Токио''' ({{mongolUnicode|ᠲᠣᠣᠺᠶᠣ᠋|h}}; [[Япон хэл|Япон]]: 東京 {{Audio|ja-Tokyo.ogg|''Тоокёо''}}, "зүүн нийслэл"), албан ёсоор '''Токио нийслэл хот''' (東京都 ''Тоокёо-то'') нь [[Япон]]ы 47 мужийн нэг юм. Токио бол Япон улсын нийслэл, дэлхийн хамгийн олон хүнтэй хотын тоонд орно. 2020 оны 10-р сарын 1-ний байдлаар 14 сая 064 мянган 696 хүн амтай байв. Засаг захиргааны хуваарийн бус, уламжлалт Японы 8 бүс нутгийн нэг болох [[Канто муж|Канто]] бүсийн зүүн өмнөд талд байрладаг. Хот нь 23 дүүрэг болон баруун талын Тама бүсийн 30 дүүрэг, Изү болон Огасавара арлуудын 9 бага хот тосгодоос бүрддэг бөгөөд 1943 онд 23 дүүрэг болон баруун талын Тама бүсийг нэгтгэснээр одоогийн Токио хотын суурь бүтэц тавигдсан. Токио 1.479 их наяд америк доллараар хэмжигдсэн 2008 оны ХАЧ-аар тэгшигтгэсэн ДНБ-ын хэмжээгээрээ Нью-Йорк хотын дараа дэлхийд хоёрт эрэмбэлэгдэх том эдийн засагтай хот ба ''Fortune'' сэтгүүлээс зарладаг дэлхийн 500 том компанийн 47 нь төвлөрдөг хот болно. == Түүх == Энэ хот нь 1457 онд Эдо цайз нэртэйгээр байгуулагдсан юм. 1869 онд [[Мэйжийн эрин|Мэйжийн]] сэргээн босголтын үеэр Эзэн хаан [[Муцухито]] улсын нийслэлийг Эдо руу нүүлгэж, хотыг Tōkyō (東京) гэж өөрчилсөн бөгөөд энэ нь японоор "зүүн нийслэл", ханз 東 (on'yomi: tō) "зүүн" болон 京(on'yomi: kyo :) "нийслэл"гэсэн утгатай. Японы өмнөх нийслэл [[Киото]] хотыг (тухайн үед албан ёсоор Хэян-кё гэж нэрлэдэг байсан) "Баруун нийслэл" гэсэн утгатай байв. Токио хотод 19-р зууны хоёрдугаар хагаст аж үйлдвэр эрчимтэй хөгжиж, дараа нь хөлөг онгоцны үйлдвэрлэл эхэлсэн. 1872 онд Токио-[[Ёкохама]], 1877 онд [[Кобэ]]-[[Осака]]-Токио чиглэлийн төмөр зам баригдсан. Дэлхийн 2-р дайны үеэр агаарын довтолгоонд өртсөн (102 удаа бөмбөгдсөн ) хот хүчтэй сүйрсэн. Токио нь 1945 оны 3-р сарын 9-нөөс 10-нд шилжих шөнө АНУ-ын цэргийн ажиллагааны үеэр "Operation Meetinghouse" код нэртэй дайралтын үеэр хүн төрөлхтний түүхэн дэх хамгийн их сүйрлийн, үхлийн аюултай цөмийн бус бөмбөгдөлтөд өртсөн хот гэдгээрээ алдартай. 20-р зууны дунд үеэс тус улсын эдийн засаг хурдацтай сэргэж эхэлсэн бөгөөд үүнийг "Японы эдийн засгийн гайхамшиг" хэмээн тодорхойлж, 1966 онд дэлхийн хоёр дахь том эдийн засаг болсон юм. Дайны зовлонгоос ангижрах нь 1964 оны зуны Олимпийн наадмыг Токио хотод зохион байгуулсан нь олон улсын тавцанд нэр хүндтэй болсон гэдгээ харуулсан юм. Өнөө үед Токио хот хиймэл арлууд бий болгох төслүүдийг тууштай хэрэгжүүлж хөгжсөөр байна. Хамгийн анхаарал татахуйц төсөл бол одоо томоохон худалдаа, зугаа цэнгэлийн төв болсон Одайба юм. == Хотын тусгай дүүргүүд == Токиогийн тусгай дүүрэг нь Японы нийслэл Токио хотын гол цөм, хамгийн олон хүн амтай хэсгийг бүрдүүлдэг 23 захиргаа бөгөөд 1943 он хүртэл Токио хот байсан газар нутгийг эзэлдэг ажээ. Улс даяараа зөвхөн Токиод л ийм захиргааны хуваагдал бий. Япон хэлээр тэднийг албан ёсоор "тусгай тойрог" ([[Япон хэл|япон]]: 特別区 tokubetsu ku) эсвэл "23 тойрог" ([[Япон хэл|япон]]: 23区 niju-san ku) гэж нэрлэдэг байна. {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Нэр ! rowspan="2" |Канжи ! colspan="2" |Хүн ам 2007 онд ! rowspan="2" |Газар нутаг, км² |- !Хүн амын тоо !Нягтаршил, хүн/км² |- |Аракава |荒川区 |194 777 |18 262,25 |10,20 |- |Адати |足立区 |629 392 |11 830,68 |53,20 |- |Бункё |文京区 |194 933 |16 009,28 |11,31 |- |Итабаши |板橋区 |529 059 |16 445,72 |32,17 |- |Кацусика |葛飾区 |428 066 |12 286,62 |34,84 |- |Кита |北区 |330 646 |15 885,67 |20,59 |- |Кото |江東区 |436 337 |10 963,24 |39,8 |- |Минато |港区 |205 196 |10 088,30 |20,34 |- |Мэгуро |目黒区 |267 798 |18 217,55 |14,70 |- |Накано |中野区 |312 939 |19 993,82 |15,59 |- |Нэрима |練馬区 |702 202 |14 580,61 |48,16 |- |Ота |大田区 |674 590 |11 345,27 |59,46 |- |Шибуя |渋谷区 |205 512 |13 337,13 |15,11 |- |Синагава |品川区 |353 887 |15 576,01 |22,72 |- |Шинжүкү |新宿区 |309 463 |16 975,48 |18,23 |- |Сугинами |杉並区 |534 981 |15 725,49 |34,02 |- |Сумида |墨田区 |237 433 |16 079,49 |13,75 |- |Сэтагая |世田谷区 |855 416 |14 728,23 |58,08 |- |Тайто |台東区 |168 277 |16 139,38 |10,08 |- |Тиёда |千代田区 |43 802 |3 763,06 |11,64 |- |Тосима |豊島区 |256 009 |19 428,44 |13,01 |- |Тюо |中央区 |104 997 |10 344,53 |10,15 |- |Эдогава |江戸川区 |661 386 |13 264,86 |49,86 |- | colspan="2" |Нийт |''8 637 098'' |''13 890,25'' |''621,81'' |} == Боловсрол == Токио хотод [[Токиогийн Их Сургууль]], Токио Метрополитан Их Сургууль, Хитоцубаши Их Сургууль, Токиогийн Технологийн Дээд Сургууль, [[Васэда Их Сургууль]], Кейо Их Сургууль зэрэг хамгийн нэр хүндтэй коллеж, мэргэжлийн сургууль, их дээд сургуулиуд байдаг. == Соёл урлаг == 17-р зуунд Эдо хотод Токугава шогун улс байгуулагдсанаас хойш Токио нь тус улсын улс төр, соёлын төв байсаар ирсэн тул нутаг дэвсгэр нь олон соёлын дурсгалт газруудтай. [[Эдо цайз]] бол нийслэлийн гол чимэглэл, түүх, соёлын онцгой дурсгал юм. Цайзын нэг, хоёр, гуравдугаар газрыг Токиогийн эзэн хааны ордон болгон ашиглаж байгаа бөгөөд хойд талын хашааг цэцэрлэгт хүрээлэн болгон тохижуулсан байна. Цайзын дагуу эртний цамхаг, чулуун хана, гүн суваг байдаг. Түүхэн дурсгалт газруудын дунд Мацудайра овгийн эдлэн газар, хуучин Хама ордны цэцэрлэгт хүрээлэн - Шогун Токугава Иенобугийн хуучин эдлэн газар, Мито вант улсын Токугава овгийн хуучин эдлэн газар болох Койшикава Коракуэн цэцэрлэгт хүрээлэн байдаг юм. == Газар зүй == === Цаг уур === {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = [[Китаномару цэцэрлэгт хүрээлэн]], Чиёда, Токио (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1875–одоо)<ref name="JMA station info">The JMA {{Nihongo|Tokyo, Tokyo|東京都 東京}} station is at 35°41.4{{prime}}N 139°45.6{{prime}}E, JMA: {{cite web |url=http://www.data.jma.go.jp/obd/stats/etrn/select/prefecture.php?prec_no=44&block_no=47662&year=&month=&day=&view= |script-title=ja:気象統計情報 過去の気象データ検索>都道府県の選択>地点の選択 |publisher=Японы Цаг Уурын Агентлаг |access-date=2026-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001125240/http://www.data.jma.go.jp/obd/stats/etrn/select/prefecture.php?prec_no=44&block_no=47662&year=&month=&day=&view= |archive-date=2018-10-01 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url= https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=47662&ano=2023&mes=11&day=8&hora=0&min=0&ndays=30|title= 47662: Tokyo (Japan)|author= <!--Not stated-->|date= 2023-11-07|website= ogimet.com|publisher= OGIMET|access-date= 2026-04-19|quote= |archive-date= 2023-11-08|archive-url= https://web.archive.org/web/20231108004916/https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=47662&ano=2023&mes=11&day=8&hora=0&min=0&ndays=30|url-status= live}}</ref> | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 22.6 | Feb record high C = 24.9 | Mar record high C = 28.1 | Apr record high C = 29.2 | May record high C = 32.6 | Jun record high C = 36.4 | Jul record high C = 39.5 | Aug record high C = 39.1 | Sep record high C = 38.1 | Oct record high C = 32.6 | Nov record high C = 27.5 | Dec record high C = 24.8 | Jan record low C = -9.2 | Feb record low C = -7.9 | Mar record low C = -5.6 | Apr record low C = -3.1 | May record low C = 2.2 | Jun record low C = 8.5 | Jul record low C = 13.0 | Aug record low C = 15.4 | Sep record low C = 10.5 | Oct record low C = -0.5 | Nov record low C = -3.1 | Dec record low C = -6.8 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 59.7 | Feb precipitation mm = 56.5 | Mar precipitation mm = 116.0 | Apr precipitation mm = 133.7 | May precipitation mm = 139.7 | Jun precipitation mm = 167.8 | Jul precipitation mm = 156.2 | Aug precipitation mm = 154.7 | Sep precipitation mm = 224.9 | Oct precipitation mm = 234.8 | Nov precipitation mm = 96.3 | Dec precipitation mm = 57.9 | year precipitation mm = 1598.2 | Jan mean C = 5.4 | Feb mean C = 6.1 | Mar mean C = 9.4 | Apr mean C = 14.3 | May mean C = 18.8 | Jun mean C = 21.9 | Jul mean C = 25.7 | Aug mean C = 26.9 | Sep mean C = 23.3 | Oct mean C = 18.0 | Nov mean C = 12.5 | Dec mean C = 7.7 | year mean C = 15.8 | Jan high C = 9.8 | Feb high C = 10.9 | Mar high C = 14.2 | Apr high C = 19.4 | May high C = 23.6 | Jun high C = 26.1 | Jul high C = 29.9 | Aug high C = 31.3 | Sep high C = 27.5 | Oct high C = 22.0 | Nov high C = 16.7 | Dec high C = 12.0 | year high C = 20.3 | Jan low C = 1.2 | Feb low C = 2.1 | Mar low C = 5.0 | Apr low C = 9.8 | May low C = 14.6 | Jun low C = 18.5 | Jul low C = 22.4 | Aug low C = 23.5 | Sep low C = 20.3 | Oct low C = 14.8 | Nov low C = 8.8 | Dec low C = 3.8 | year low C = 12.1 | Jan humidity = 51 | Feb humidity = 52 | Mar humidity = 57 | Apr humidity = 62 | May humidity = 68 | Jun humidity = 75 | Jul humidity = 76 | Aug humidity = 74 | Sep humidity = 75 | Oct humidity = 71 | Nov humidity = 64 | Dec humidity = 56 | year humidity = 65 | Jan percentsun = 61 | Feb percentsun = 56 | Mar percentsun = 47 | Apr percentsun = 45 | May percentsun = 41 | Jun percentsun = 30 | Jul percentsun = 34 | Aug percentsun = 42 | Sep percentsun = 34 | Oct percentsun = 37 | Nov percentsun = 48 | Dec percentsun = 57 | Jan sun = 192.6 | Feb sun = 170.4 | Mar sun = 175.3 | Apr sun = 178.8 | May sun = 179.6 | Jun sun = 124.2 | Jul sun = 151.4 | Aug sun = 174.2 | Sep sun = 126.7 | Oct sun = 129.4 | Nov sun = 149.8 | Dec sun = 174.4 | year sun = 1926.7 | Jan snow cm = 4 | Feb snow cm = 4 | Mar snow cm = 0 | Apr snow cm = 0 | May snow cm = 0 | Jun snow cm = 0 | Jul snow cm = 0 | Aug snow cm = 0 | Sep snow cm = 0 | Oct snow cm = 0 | Nov snow cm = 0 | Dec snow cm = 0 | year snow cm = 8 | unit precipitation days = 0.5 mm | Jan precipitation days = 5.3 | Feb precipitation days = 6.1 | Mar precipitation days = 10.3 | Apr precipitation days = 10.9 | May precipitation days = 11.1 | Jun precipitation days = 12.8 | Jul precipitation days = 12.0 | Aug precipitation days = 9.4 | Sep precipitation days = 12.3 | Oct precipitation days = 11.8 | Nov precipitation days = 8.2 | Dec precipitation days = 5.8 | year precipitation days = 116.0 | Jan uv = 2 | Feb uv = 3 | Mar uv = 5 | Apr uv = 7 | May uv = 9 | Jun uv = 10 | Jul uv = 10 | Aug uv = 9 | Sep uv = 7 | Oct uv = 5 | Nov uv = 3 | Dec uv = 2 | Jan dew point C = -5 | Feb dew point C = -4 | Mar dew point C = 1 | Apr dew point C = 8 | May dew point C = 13 | Jun dew point C = 18 | Jul dew point C = 22 | Aug dew point C = 23 | Sep dew point C = 19 | Oct dew point C = 12 | Nov dew point C = 6 | Dec dew point C = -1 | source 1 = Японы Цаг Уурын Агентлаг<ref name= JMA> {{cite web| url = http://www.data.jma.go.jp/obd/stats/etrn/view/nml_sfc_ym.php?prec_no=44&prec_ch=%93%8C%8B%9E%93s&block_no=47662&block_ch=%93%8C%8B%9E&year=&month=&day=&elm=normal&view=| script-title = ja:気象庁 / 平年値（年・月ごとの値）| publisher = [[Японы Цаг Уурын Агентлаг]]| language = ja| access-date =2026-04-19| archive-url = http://arquivo.pt/wayback/20160518045837/http://www.data.jma.go.jp/obd/stats/etrn/view/nml_sfc_ym.php?prec_no=44&prec_ch=%93%8C%8B%9E%93s&block_no=47662&block_ch=%93%8C%8B%9E&year=&month=&day=&elm=normal&view=| archive-date =May 18, 2016| url-status=live}} </ref><ref name= JMA1>{{cite web| url = http://www.data.jma.go.jp/obd/stats/etrn/view/nml_sfc_ym.php?prec_no=44&block_no=47662&year=&month=&day=&view=a1| script-title = ja:気象庁 / 平年値（年・月ごとの値）| publisher = [[Японы Цаг Уурын Агентлаг]]| language = ja| access-date =2026-04-19| archive-url = https://web.archive.org/web/20141102120042/http://www.data.jma.go.jp/obd/stats/etrn/view/nml_sfc_ym.php?prec_no=44&block_no=47662&year=&month=&day=&view=a1| archive-date =2014-11-02| url-status=live}}</ref><ref name= JMArecords>{{cite web| url = http://www.data.jma.go.jp/obd/stats/etrn/view/rank_s.php?prec_no=44&block_no=47662&year=&month=13&day=&view=| script-title = ja:観測史上1～10位の値（ 年間を通じての値）| publisher = [[Японы Цаг Уурын Агентлаг]]| language = ja| access-date =2026-04-19| archive-url = https://web.archive.org/web/20181001125303/http://www.data.jma.go.jp/obd/stats/etrn/view/rank_s.php?prec_no=44&block_no=47662&year=&month=13&day=&view=| archive-date = 2018-10-01| url-status=live}}</ref> | source 2 = Weather Atlas (UV),<ref>{{Cite web|url=https://www.weather-atlas.com/en/japan/tokyo-climate|title=Tokyo, Japan - Detailed climate information and monthly weather forecast|publisher=Yu Media Group|website=Weather Atlas|language=en|access-date=2026-04-19|archive-date=2019-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190709164156/https://www.weather-atlas.com/en/japan/tokyo-climate|url-status=live}}</ref> Time and Date (dewpoints, 1985–2015)<ref>{{cite web |url = https://www.timeanddate.com/weather/japan/tokyo/climate |title = Climate & Weather Averages in Tokyo |publisher = Time and Date |access-date =2026-04-19}}</ref> | source = }} == Нэр == Урьд нь ''[[Эдо]]'' (江戸, "булангийн үүд") гэх нэртэй байснаа, 1868 оны Мэйжигийн шинэчлэлээр [[Киото]] хотоос зүүн зүгт оршдог, эзэн хааны ордон байрладаг тул "Зүүн нийслэл" гэх утгатай '''Тоокёо''' (''тоо'' (зүүн) + ''кёо'' (нийслэл)) хэмээн нэрлэгджээ. == Засаг захиргааны нэгж == Токио хот нь 23 дүүрэг (区, ku,"дүүрэг"),баруун талын Тама бүсийн 30 [[дагуул хот]] (市, shi,"хот"), Изү,Огасавара арлын 9 бага хот болон тосгодоос бүрдэнэ. == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20090429151946/http://www.metro.tokyo.jp/ENGLISH/ Токиогийн метрополийн засгийн газрын албан ёсны сайт] * [https://web.archive.org/web/20121007095613/http://www.gojapango.com/tokyo/tokyomap.htm Токио хотын газрын зураг] * {{commons|東京|Токио}} == Эшлэл == <references /> {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Токио муж]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Японы муж]] 1h2ofcrr0aihjhnkmlldu0mx1y9u4ve 854304 854277 2026-04-20T19:17:43Z Enkhsaihan2005 64429 854304 wikitext text/x-wiki {{Short description|Японы нийслэл ба хамгийн их хүн амтай хот}} {{About|Японы мужийн}} {{Инфобокс суурин | name = Токио | official_name = Токио Их Хот | native_name = {{nihongo2|東京都}} | settlement_type = [[Нийслэл]] ба [[Японы мужууд|их хот]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | perrow = 1/3/2/2 | caption_align = center | image1 = Skyscrapers of Shinjuku 2009 January.jpg | caption1 = [[Ниши-Шинжуку]] болон [[Фүжи уул]] | image2 = Tokyo Sky Tree at night (Iki).JPG | caption2 = [[Токиогийн Тэнгэрийн Мод|Тэнгэрийн мод]] | image3 = Rainbow colored Rainbow Bridge at night.jpg | caption3 = [[Солонгон гүүр (Токио)|Солонгон гүүр]] | image4 = TaroTokyo20110213-TokyoTower-01min.jpg | caption4 = [[Токио цамхаг]] | image5 = Tokyo Shibuya Scramble Crossing 2018-10-09.jpg | caption5 = [[Шибуяагийн гарц]] | image6 = Diet of Japan Kokkai 2009.jpg | caption6 = [[Японы Парламентын Барилга|Парламентын Барилга]] | image7 = Seimon Ishibashi.JPG | caption7 = [[Токиогийн хааны ордон|Эзэн хааны ордон]] | image8 = Tokyo station Marunouchi at night.jpg | caption8 = [[Токио өртөө]] }} | image_size = | image_flag = Flag of Tokyo Prefecture.svg | flag_size = 110 | flag_link = Токиогийн бэлгэ тэмдэг#Далбаа | image_seal = PrefSymbol-Tokyo.svg | seal_size = 90 | seal_link = Токиогийн бэлгэ тэмдэг#Хотын тэмдэг | seal_type = Тэмдэг | image_shield = | image_blank_emblem = Emblem of Tokyo Metropolis.svg | blank_emblem_type = Сүлд | blank_emblem_size = 80 | anthem = {{Nihongo|"Токио Хотын Дуу"<br />|東京都歌|Tōkyō-to Ka}} | image_map = {{maplink|frame=yes|frame-align=center|plain=yes|type=shape-inverse|stroke-width=2|stroke-color=#333333|zoom=8|frame-lat=35.68|frame-long=139.41}} | map_caption = Интерактив газрын зураг | image_map1 = Tokyo in Japan.svg | mapsize1 = 300 | map_caption1 = Япон дахь байршил | coordinates = {{coord|35|41|23|N|139|41|32|E|type:adm1st_region:JP-13|display=it}} | nicknames = ''Том [[Микан]]''<ref>{{cite web|url=https://japantoday.com/category/business/japan-opens-up-to-foreign-direct-investors|title=Japan opens up to foreign direct investors|date=2018-02-12|publisher=|access-date=2026-04-19|archive-date=2024-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20240216030511/https://japantoday.com/category/business/japan-opens-up-to-foreign-direct-investors|url-status=live}}</ref> | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Япон]] | subdivision_type1 = [[Японы бүсийн жагсаалт|Бүс]] | subdivision_name1 = [[Канто]] | subdivision_type2 = [[Японы арлын жагсаалт|Арал]] | subdivision_name2 = [[Хоншүү]] | established_title = Байгуулагдсан<ref>{{cite web|last=Шиллинг|first=Эрик|date=2017-02-09|url=https://www.atlasobscura.com/articles/edo-map-japan-castle|title=A Crucial Map of Tokyo's Ancient Edo Castle, Which Was Ready for War}}</ref> | established_date = 1457 | seat_type = [[Японы нийслэлийн жагсаалт|Нийслэл]] | seat = [[Токиогийн онцгой дүүргүүд|Токио]] (де-факто; де-юре: [[Шинжүкү]])<ref>{{cite web |url=https://www.seisakukikaku.metro.tokyo.lg.jp/about/syozaichi |script-title=ja:東京都の県庁（都庁）所在地について ("On the seat of the prefectural government (Metropolitan government) of Tokyo Metropolis") |publisher=Токио хотын захиргаа |access-date=2026-04-19 |archive-date=2024-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240212173744/https://www.seisakukikaku.metro.tokyo.lg.jp/about/syozaichi |url-status=live }}</ref> | parts_type = Хуваалт | parts = [[Токиогийн онцгой дүүргүүд|23 онцгой дүүрэг]], [[Токио Метрополис дэх хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|26 хот]], [[#Ниши-Тама дүүрэг|1 дүүрэг]], ба [[Японы тойргууд|4 тойрог]] | governing_body = [[Токио Хотын Захиргаа]] | leader_title = [[Токио хотын захирагч|Захирагч]] | leader_name = [[Юрико Коикэ]] (б.д.) | leader_title1 = [[Төлөөлөгчдийн танхим (Япон)|Төлөөлөгчид]] | leader_name1 = [[Токиогийн парламентын сонгуулийн тойргууд#Төлөөлөгчдийн танхим|42]] | leader_title2 = [[Цэцдийн Танхим (Япон)|Цэц]] | leader_name2 = [[Токиогийн парламентын сонгуулийн тойргууд#Цэцдийн танхим|11]] | total_type = Нийт | area_footnotes = <ref>{{cite web |title=Reiwa 1 nationwide prefectures, cities and towns area statistics (October 1) |url=https://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO201910-index.html |publisher=[[Японы Газарзүйн Мэдээллийн Газар]] |access-date=2026-04-19 |language=ja |date=2019-12-26 |archive-date=2020-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200415123703/https://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO201910-index.html |url-status=dead }}</ref> | area_total_km2 = 2194 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_metro_footnotes = | area_metro_km2 = 13452 | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_rank = [[Японы мужууд|Японд 45-р байр]] | elevation_max_footnotes = <ref>{{cite web |title=Mountains of Tokyo Metropolis|url=https://www.gsi.go.jp/kihonjohochousa/kihonjohochousa41153.html |publisher=[[Японы Газарзүйн Мэдээллийн Газар]] |access-date=2026-04-19 |language=ja}}</ref> | elevation_max_m = 2017 | elevation_min_m = 0 | population_footnotes = <ref name="www.toukei.metro.tokyo.lg.jp">{{Cite web |url=https://www.toukei.metro.tokyo.lg.jp/jsuikei/js-index.htm |title=東京都の人口（推計）とは |trans-title=Population of Tokyo (estimate) |url-status=live |archive-date=June 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609120151/https://www.toukei.metro.tokyo.lg.jp/jsuikei/js-index.htm |website=Statistics of Tokyo |language=ja |access-date=June 5, 2025}}</ref> | population_as_of = 2025 оны 5 сар | population_total = 14,254,039 | population_rank = [[Японы хотын жагсаалт|Японд 1-р байр]] | population_density_km2 = 6363 | population_metro_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations | title=Major Agglomerations of the World | website=Population Statistics and Maps | date=2023-02-28 | access-date=2026-04-19 | archive-date=2023-07-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230707123157/https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/ | url-status=live }}</ref> | population_urban = 39,105,000 | population_metro = 41,000,000 | population_density_metro_km2 = auto | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_demonym = Токиочууд | population_note = <!-- GDP --> | demographics_type1 = ДНБ {{nobold|(нэрлэсэн, 2022)}}<ref name="esri.cao.go.jp">{{cite web|title=県内総生産（生産側、実質：連鎖方式）※支出側も同じ－平成27暦年連鎖価格|url=https://www.esri.cao.go.jp/jp/sna/data/data_list/kenmin/files/contents/tables/2022/soukatu1.xlsx}}</ref> | demographics1_title1 = Нийт | demographics1_info1 = ¥{{FXConvert|JPN|120220|b|lk=on|year=2022}} | demographics1_title2 = Бөөгнөрөл | demographics1_info2 = ¥{{FXConvert|JPN|239118|b|lk=on|year=2022}} | timezone = [[Японы Стандарт Цаг]] | utc_offset = +09:00 | postal_code_type = [[ISO 3166-2:JP|ISO 3166-2]] | postal_code = JP-13 | area_code = <!-- blank fields --> | blank_name_sec2 = Цэцэг | blank_info_sec2 = [[Prunus × yedoensis|Ёшино интоор]] | blank1_name_sec2 = Мод | blank1_info_sec2 = [[Гинкго билоба|Гинкго]] | blank2_name_sec2 = Шувуу | blank2_info_sec2 = [[Хар толгойтой цахлай]] | blank_name = Уур амьсгал | blank_info = [[Чийглэг субтропик уур амьсгал]] (Cfa) | website = {{URL|https://www.metro.tokyo.lg.jp/|metro.tokyo.lg.jp}} | footnotes = | population_blank2_title = Аялгууд | population_blank2 = {{hlist|[[Токиогийн аялга|Токио]]|Тама|[[Умард Изү олтригийн аялгуу|Умард Изү олтриг]]}} }} '''Токио''' ({{mongolUnicode|ᠲᠣᠣᠺᠶᠣ᠋|h}}; [[Япон хэл|Япон]]: 東京 {{Audio|ja-Tokyo.ogg|''Тоокёо''}}, "зүүн нийслэл"), албан ёсоор '''Токио нийслэл хот''' (東京都 ''Тоокёо-то'') нь [[Япон]]ы 47 мужийн нэг юм. Токио бол Япон улсын нийслэл, дэлхийн хамгийн олон хүнтэй хотын тоонд орно. 2020 оны 10-р сарын 1-ний байдлаар 14 сая 064 мянган 696 хүн амтай байв. Засаг захиргааны хуваарийн бус, уламжлалт Японы 8 бүс нутгийн нэг болох [[Канто муж|Канто]] бүсийн зүүн өмнөд талд байрладаг. Хот нь 23 дүүрэг болон баруун талын Тама бүсийн 30 дүүрэг, Изү болон Огасавара арлуудын 9 бага хот тосгодоос бүрддэг бөгөөд 1943 онд 23 дүүрэг болон баруун талын Тама бүсийг нэгтгэснээр одоогийн Токио хотын суурь бүтэц тавигдсан. Токио 1.479 их наяд америк доллараар хэмжигдсэн 2008 оны ХАЧ-аар тэгшигтгэсэн ДНБ-ын хэмжээгээрээ Нью-Йорк хотын дараа дэлхийд хоёрт эрэмбэлэгдэх том эдийн засагтай хот ба ''Fortune'' сэтгүүлээс зарладаг дэлхийн 500 том компанийн 47 нь төвлөрдөг хот болно. == Түүх == Энэ хот нь 1457 онд Эдо цайз нэртэйгээр байгуулагдсан юм. 1869 онд [[Мэйжийн эрин|Мэйжийн]] сэргээн босголтын үеэр Эзэн хаан [[Муцухито]] улсын нийслэлийг Эдо руу нүүлгэж, хотыг Tōkyō (東京) гэж өөрчилсөн бөгөөд энэ нь японоор "зүүн нийслэл", ханз 東 (on'yomi: tō) "зүүн" болон 京(on'yomi: kyo :) "нийслэл"гэсэн утгатай. Японы өмнөх нийслэл [[Киото]] хотыг (тухайн үед албан ёсоор Хэян-кё гэж нэрлэдэг байсан) "Баруун нийслэл" гэсэн утгатай байв. Токио хотод 19-р зууны хоёрдугаар хагаст аж үйлдвэр эрчимтэй хөгжиж, дараа нь хөлөг онгоцны үйлдвэрлэл эхэлсэн. 1872 онд Токио-[[Ёкохама]], 1877 онд [[Кобэ]]-[[Осака]]-Токио чиглэлийн төмөр зам баригдсан. Дэлхийн 2-р дайны үеэр агаарын довтолгоонд өртсөн (102 удаа бөмбөгдсөн ) хот хүчтэй сүйрсэн. Токио нь 1945 оны 3-р сарын 9-нөөс 10-нд шилжих шөнө АНУ-ын цэргийн ажиллагааны үеэр "Operation Meetinghouse" код нэртэй дайралтын үеэр хүн төрөлхтний түүхэн дэх хамгийн их сүйрлийн, үхлийн аюултай цөмийн бус бөмбөгдөлтөд өртсөн хот гэдгээрээ алдартай. 20-р зууны дунд үеэс тус улсын эдийн засаг хурдацтай сэргэж эхэлсэн бөгөөд үүнийг "Японы эдийн засгийн гайхамшиг" хэмээн тодорхойлж, 1966 онд дэлхийн хоёр дахь том эдийн засаг болсон юм. Дайны зовлонгоос ангижрах нь 1964 оны зуны Олимпийн наадмыг Токио хотод зохион байгуулсан нь олон улсын тавцанд нэр хүндтэй болсон гэдгээ харуулсан юм. Өнөө үед Токио хот хиймэл арлууд бий болгох төслүүдийг тууштай хэрэгжүүлж хөгжсөөр байна. Хамгийн анхаарал татахуйц төсөл бол одоо томоохон худалдаа, зугаа цэнгэлийн төв болсон Одайба юм. == Хотын тусгай дүүргүүд == Токиогийн тусгай дүүрэг нь Японы нийслэл Токио хотын гол цөм, хамгийн олон хүн амтай хэсгийг бүрдүүлдэг 23 захиргаа бөгөөд 1943 он хүртэл Токио хот байсан газар нутгийг эзэлдэг ажээ. Улс даяараа зөвхөн Токиод л ийм захиргааны хуваагдал бий. Япон хэлээр тэднийг албан ёсоор "тусгай тойрог" ([[Япон хэл|япон]]: 特別区 tokubetsu ku) эсвэл "23 тойрог" ([[Япон хэл|япон]]: 23区 niju-san ku) гэж нэрлэдэг байна. {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Нэр ! rowspan="2" |Канжи ! colspan="2" |Хүн ам 2007 онд ! rowspan="2" |Газар нутаг, км² |- !Хүн амын тоо !Нягтаршил, хүн/км² |- |Аракава |荒川区 |194 777 |18 262,25 |10,20 |- |Адати |足立区 |629 392 |11 830,68 |53,20 |- |Бункё |文京区 |194 933 |16 009,28 |11,31 |- |Итабаши |板橋区 |529 059 |16 445,72 |32,17 |- |Кацусика |葛飾区 |428 066 |12 286,62 |34,84 |- |Кита |北区 |330 646 |15 885,67 |20,59 |- |Кото |江東区 |436 337 |10 963,24 |39,8 |- |Минато |港区 |205 196 |10 088,30 |20,34 |- |Мэгуро |目黒区 |267 798 |18 217,55 |14,70 |- |Накано |中野区 |312 939 |19 993,82 |15,59 |- |Нэрима |練馬区 |702 202 |14 580,61 |48,16 |- |Ота |大田区 |674 590 |11 345,27 |59,46 |- |Шибуя |渋谷区 |205 512 |13 337,13 |15,11 |- |Синагава |品川区 |353 887 |15 576,01 |22,72 |- |Шинжүкү |新宿区 |309 463 |16 975,48 |18,23 |- |Сугинами |杉並区 |534 981 |15 725,49 |34,02 |- |Сумида |墨田区 |237 433 |16 079,49 |13,75 |- |Сэтагая |世田谷区 |855 416 |14 728,23 |58,08 |- |Тайто |台東区 |168 277 |16 139,38 |10,08 |- |Тиёда |千代田区 |43 802 |3 763,06 |11,64 |- |Тосима |豊島区 |256 009 |19 428,44 |13,01 |- |Тюо |中央区 |104 997 |10 344,53 |10,15 |- |Эдогава |江戸川区 |661 386 |13 264,86 |49,86 |- | colspan="2" |Нийт |''8 637 098'' |''13 890,25'' |''621,81'' |} == Боловсрол == Токио хотод [[Токиогийн Их Сургууль]], Токио Метрополитан Их Сургууль, Хитоцубаши Их Сургууль, Токиогийн Технологийн Дээд Сургууль, [[Васэда Их Сургууль]], Кейо Их Сургууль зэрэг хамгийн нэр хүндтэй коллеж, мэргэжлийн сургууль, их дээд сургуулиуд байдаг. == Соёл урлаг == 17-р зуунд Эдо хотод Токугава шогун улс байгуулагдсанаас хойш Токио нь тус улсын улс төр, соёлын төв байсаар ирсэн тул нутаг дэвсгэр нь олон соёлын дурсгалт газруудтай. [[Эдо цайз]] бол нийслэлийн гол чимэглэл, түүх, соёлын онцгой дурсгал юм. Цайзын нэг, хоёр, гуравдугаар газрыг Токиогийн эзэн хааны ордон болгон ашиглаж байгаа бөгөөд хойд талын хашааг цэцэрлэгт хүрээлэн болгон тохижуулсан байна. Цайзын дагуу эртний цамхаг, чулуун хана, гүн суваг байдаг. Түүхэн дурсгалт газруудын дунд Мацудайра овгийн эдлэн газар, хуучин Хама ордны цэцэрлэгт хүрээлэн - Шогун Токугава Иенобугийн хуучин эдлэн газар, Мито вант улсын Токугава овгийн хуучин эдлэн газар болох Койшикава Коракуэн цэцэрлэгт хүрээлэн байдаг юм. == Газар зүй == === Цаг уур === {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = [[Китаномару цэцэрлэгт хүрээлэн]], Чиёда, Токио (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1875–одоо)<ref name="JMA station info">The JMA {{Nihongo|Tokyo, Tokyo|東京都 東京}} station is at 35°41.4{{prime}}N 139°45.6{{prime}}E, JMA: {{cite web |url=http://www.data.jma.go.jp/obd/stats/etrn/select/prefecture.php?prec_no=44&block_no=47662&year=&month=&day=&view= |script-title=ja:気象統計情報 過去の気象データ検索>都道府県の選択>地点の選択 |publisher=Японы Цаг Уурын Агентлаг |access-date=2026-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001125240/http://www.data.jma.go.jp/obd/stats/etrn/select/prefecture.php?prec_no=44&block_no=47662&year=&month=&day=&view= |archive-date=2018-10-01 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url= https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=47662&ano=2023&mes=11&day=8&hora=0&min=0&ndays=30|title= 47662: Tokyo (Japan)|author= <!--Not stated-->|date= 2023-11-07|website= ogimet.com|publisher= OGIMET|access-date= 2026-04-19|quote= |archive-date= 2023-11-08|archive-url= https://web.archive.org/web/20231108004916/https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=47662&ano=2023&mes=11&day=8&hora=0&min=0&ndays=30|url-status= live}}</ref> | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 22.6 | Feb record high C = 24.9 | Mar record high C = 28.1 | Apr record high C = 29.2 | May record high C = 32.6 | Jun record high C = 36.4 | Jul record high C = 39.5 | Aug record high C = 39.1 | Sep record high C = 38.1 | Oct record high C = 32.6 | Nov record high C = 27.5 | Dec record high C = 24.8 | Jan record low C = -9.2 | Feb record low C = -7.9 | Mar record low C = -5.6 | Apr record low C = -3.1 | May record low C = 2.2 | Jun record low C = 8.5 | Jul record low C = 13.0 | Aug record low C = 15.4 | Sep record low C = 10.5 | Oct record low C = -0.5 | Nov record low C = -3.1 | Dec record low C = -6.8 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 59.7 | Feb precipitation mm = 56.5 | Mar precipitation mm = 116.0 | Apr precipitation mm = 133.7 | May precipitation mm = 139.7 | Jun precipitation mm = 167.8 | Jul precipitation mm = 156.2 | Aug precipitation mm = 154.7 | Sep precipitation mm = 224.9 | Oct precipitation mm = 234.8 | Nov precipitation mm = 96.3 | Dec precipitation mm = 57.9 | year precipitation mm = 1598.2 | Jan mean C = 5.4 | Feb mean C = 6.1 | Mar mean C = 9.4 | Apr mean C = 14.3 | May mean C = 18.8 | Jun mean C = 21.9 | Jul mean C = 25.7 | Aug mean C = 26.9 | Sep mean C = 23.3 | Oct mean C = 18.0 | Nov mean C = 12.5 | Dec mean C = 7.7 | year mean C = 15.8 | Jan high C = 9.8 | Feb high C = 10.9 | Mar high C = 14.2 | Apr high C = 19.4 | May high C = 23.6 | Jun high C = 26.1 | Jul high C = 29.9 | Aug high C = 31.3 | Sep high C = 27.5 | Oct high C = 22.0 | Nov high C = 16.7 | Dec high C = 12.0 | year high C = 20.3 | Jan low C = 1.2 | Feb low C = 2.1 | Mar low C = 5.0 | Apr low C = 9.8 | May low C = 14.6 | Jun low C = 18.5 | Jul low C = 22.4 | Aug low C = 23.5 | Sep low C = 20.3 | Oct low C = 14.8 | Nov low C = 8.8 | Dec low C = 3.8 | year low C = 12.1 | Jan humidity = 51 | Feb humidity = 52 | Mar humidity = 57 | Apr humidity = 62 | May humidity = 68 | Jun humidity = 75 | Jul humidity = 76 | Aug humidity = 74 | Sep humidity = 75 | Oct humidity = 71 | Nov humidity = 64 | Dec humidity = 56 | year humidity = 65 | Jan percentsun = 61 | Feb percentsun = 56 | Mar percentsun = 47 | Apr percentsun = 45 | May percentsun = 41 | Jun percentsun = 30 | Jul percentsun = 34 | Aug percentsun = 42 | Sep percentsun = 34 | Oct percentsun = 37 | Nov percentsun = 48 | Dec percentsun = 57 | Jan sun = 192.6 | Feb sun = 170.4 | Mar sun = 175.3 | Apr sun = 178.8 | May sun = 179.6 | Jun sun = 124.2 | Jul sun = 151.4 | Aug sun = 174.2 | Sep sun = 126.7 | Oct sun = 129.4 | Nov sun = 149.8 | Dec sun = 174.4 | year sun = 1926.7 | Jan snow cm = 4 | Feb snow cm = 4 | Mar snow cm = 0 | Apr snow cm = 0 | May snow cm = 0 | Jun snow cm = 0 | Jul snow cm = 0 | Aug snow cm = 0 | Sep snow cm = 0 | Oct snow cm = 0 | Nov snow cm = 0 | Dec snow cm = 0 | year snow cm = 8 | unit precipitation days = 0.5 мм | Jan precipitation days = 5.3 | Feb precipitation days = 6.1 | Mar precipitation days = 10.3 | Apr precipitation days = 10.9 | May precipitation days = 11.1 | Jun precipitation days = 12.8 | Jul precipitation days = 12.0 | Aug precipitation days = 9.4 | Sep precipitation days = 12.3 | Oct precipitation days = 11.8 | Nov precipitation days = 8.2 | Dec precipitation days = 5.8 | year precipitation days = 116.0 | Jan uv = 2 | Feb uv = 3 | Mar uv = 5 | Apr uv = 7 | May uv = 9 | Jun uv = 10 | Jul uv = 10 | Aug uv = 9 | Sep uv = 7 | Oct uv = 5 | Nov uv = 3 | Dec uv = 2 | Jan dew point C = -5 | Feb dew point C = -4 | Mar dew point C = 1 | Apr dew point C = 8 | May dew point C = 13 | Jun dew point C = 18 | Jul dew point C = 22 | Aug dew point C = 23 | Sep dew point C = 19 | Oct dew point C = 12 | Nov dew point C = 6 | Dec dew point C = -1 | source 1 = Японы Цаг Уурын Агентлаг<ref name= JMA> {{cite web| url = http://www.data.jma.go.jp/obd/stats/etrn/view/nml_sfc_ym.php?prec_no=44&prec_ch=%93%8C%8B%9E%93s&block_no=47662&block_ch=%93%8C%8B%9E&year=&month=&day=&elm=normal&view=| script-title = ja:気象庁 / 平年値（年・月ごとの値）| publisher = [[Японы Цаг Уурын Агентлаг]]| language = ja| access-date =2026-04-19| archive-url = http://arquivo.pt/wayback/20160518045837/http://www.data.jma.go.jp/obd/stats/etrn/view/nml_sfc_ym.php?prec_no=44&prec_ch=%93%8C%8B%9E%93s&block_no=47662&block_ch=%93%8C%8B%9E&year=&month=&day=&elm=normal&view=| archive-date =May 18, 2016| url-status=live}} </ref><ref name= JMA1>{{cite web| url = http://www.data.jma.go.jp/obd/stats/etrn/view/nml_sfc_ym.php?prec_no=44&block_no=47662&year=&month=&day=&view=a1| script-title = ja:気象庁 / 平年値（年・月ごとの値）| publisher = [[Японы Цаг Уурын Агентлаг]]| language = ja| access-date =2026-04-19| archive-url = https://web.archive.org/web/20141102120042/http://www.data.jma.go.jp/obd/stats/etrn/view/nml_sfc_ym.php?prec_no=44&block_no=47662&year=&month=&day=&view=a1| archive-date =2014-11-02| url-status=live}}</ref><ref name= JMArecords>{{cite web| url = http://www.data.jma.go.jp/obd/stats/etrn/view/rank_s.php?prec_no=44&block_no=47662&year=&month=13&day=&view=| script-title = ja:観測史上1～10位の値（ 年間を通じての値）| publisher = [[Японы Цаг Уурын Агентлаг]]| language = ja| access-date =2026-04-19| archive-url = https://web.archive.org/web/20181001125303/http://www.data.jma.go.jp/obd/stats/etrn/view/rank_s.php?prec_no=44&block_no=47662&year=&month=13&day=&view=| archive-date = 2018-10-01| url-status=live}}</ref> | source 2 = Weather Atlas (UV),<ref>{{Cite web|url=https://www.weather-atlas.com/en/japan/tokyo-climate|title=Tokyo, Japan - Detailed climate information and monthly weather forecast|publisher=Yu Media Group|website=Weather Atlas|language=en|access-date=2026-04-19|archive-date=2019-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190709164156/https://www.weather-atlas.com/en/japan/tokyo-climate|url-status=live}}</ref> Time and Date (dewpoints, 1985–2015)<ref>{{cite web |url = https://www.timeanddate.com/weather/japan/tokyo/climate |title = Climate & Weather Averages in Tokyo |publisher = Time and Date |access-date =2026-04-19}}</ref> | source = }} == Нэр == Урьд нь ''[[Эдо]]'' (江戸, "булангийн үүд") гэх нэртэй байснаа, 1868 оны Мэйжигийн шинэчлэлээр [[Киото]] хотоос зүүн зүгт оршдог, эзэн хааны ордон байрладаг тул "Зүүн нийслэл" гэх утгатай '''Тоокёо''' (''тоо'' (зүүн) + ''кёо'' (нийслэл)) хэмээн нэрлэгджээ. == Засаг захиргааны нэгж == Токио хот нь 23 дүүрэг (区, ku,"дүүрэг"),баруун талын Тама бүсийн 30 [[дагуул хот]] (市, shi,"хот"), Изү,Огасавара арлын 9 бага хот болон тосгодоос бүрдэнэ. == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20090429151946/http://www.metro.tokyo.jp/ENGLISH/ Токиогийн метрополийн засгийн газрын албан ёсны сайт] * [https://web.archive.org/web/20121007095613/http://www.gojapango.com/tokyo/tokyomap.htm Токио хотын газрын зураг] * {{commons|東京|Токио}} == Эшлэл == <references /> {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Токио муж]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Японы муж]] q9na6nvzceomad51h29tv1dd2xw621y 0 4292 854278 854101 2026-04-20T18:46:56Z Enkhsaihan2005 64429 854278 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ-ын холбооны нийслэлийн тойрог}} {{Redirect-multi|2|Колумбийн тойрог|АНУ-ын нийслэл}} {{Инфобокс суурин | anthem = "Вашингтон"<ref>{{cite news |last=Висонг |first=Лори |title=Why You've Probably Never Heard Washington's "Official" Song |url=https://boundarystones.weta.org/2019/07/15/washingtons-official-song |access-date=2026-04-19 |work=Boundary Stones |publisher=[[WETA (FM)|WETA]] |date=2019-07-15 |archive-date=2024-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240829061337/https://boundarystones.weta.org/2019/07/15/washingtons-official-song |url-status=live }}</ref> | name = Вашингтон | native_name = Washington, D.C. | official_name = Колумбийн тойрог<br/>District of Columbia | settlement_type = [[Нийслэл|Холбооны нийслэл]] <br/>болон [[холбооны тойрог|тойрог]] | motto = {{lang|la|Justitia Omnibus}}<br />({{langx|mn|Бүх хүнд шударга ёс}}) | image_skyline = {{multiple image | perrow = 2/2/2/1 | border = infobox | total_width = 290 | caption_align = center | image1 = 12-07-13-washington-by-RalfR-08.jpg | caption1 = [[АНУ-ын Капитол]] | image2 = National Mall, Lincoln Memorial 04448v.jpg | caption2 = [[Вашингтоны хөшөө]], [[Линкольны дурсгалын цогцолбор|Линкольны дурсгал]] | image3 = WashingtonNationalCathedralHighsmith15393v.jpg | caption3 = [[Вашингтоны үндэсний сүм|Үндэсний сүм]] | image4 = Wharf Marina (cropped).jpg | caption4 = Усан онгоцны зогсоол | image5 = Adams Morgan Day 2014 (cropped).jpg | caption5 = [[Адамс Морган]] дахь дэлгүүрүүд | image6 = Smithsonian Air and Space Planes.jpg | caption6 = [[Үндэсний Агаар болон Сансрын Музей|Музей]] | image7 = White House lawn (long tightly cropped).jpg | caption7 = [[Цагаан ордон]] }} | image_flag = Flag of the District of Columbia.svg | flag_link = Колумбийн тойргийн төрийн далбаа | image_seal = Seal of the District of Columbia.svg | seal_link = Колумбийн тойргийн бэлгэдлийн жагсаалт | nickname = К.Т., Тойрог | mapframe = yes | mapframe-point = none | image_map = DC neighborhoods map high res.png | map_caption = Вашингтоны хорооллууд | pushpin_map = АНУ#Хойд Америк | pushpin_relief = yes | coordinates = {{coord|38|54|17|N|77|00|59|W|dim:50000_region:US-DC_type:adm1st|name=District of Columbia|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|АНУ}} | established_title = [[Оршин суух тухай хууль|Байгуулагдсан]] | established_date = 7 сарын 16, 1790 | named_for = {{hlist|[[Жорж Вашингтон]]|[[Колумби (дүр төрх)|Колумби]]}} | established_title1 = [[1801 оны Колумбийн тойргийн органик хууль|Зохион байгуулагдсан]] | established_date1 = 2 сарын 27, 1801 | established_title2 = [[1871 оны Колумбийн дүүргийн органик хууль|Нэгтгэсэн]] | established_date2 = 2 сарын 21, 1871 | established_title3 = [[Колумбийн дүүргийн өөртөө захирах тухай хууль|Өөртөө захирах эрх]] | established_date3 = 12 сарын 24, 1973 | unit_pref = metric | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга–зөвлөл]] | leader_title = [[Колумбийн тойргийн хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_title1 = [[Колумбийн тойргийн зөвлөл|Тойргийн зөвлөл]] | leader_title2 = [[АНУ-ын Төлөөлөгчдийн Танхим|АНУ-ын Танхим]] | leader_name = [[Муриэл Баузер]]&nbsp;([[Колумбийн тойргийн Ардчилсан Улсын Хороо|АН]]) | leader_name1 = [[Колумбийн тойргийн зөвлөлийн гишүүдийн жагсаалт|Жагсаалт]] | leader_name2 = [[Элеонор Холмс Нортон]]&nbsp;(АН),<br />[[Колумбийн тойргийн өргөн конгрессын тойрог|Төлөөлөгч]] (Өргөн) | area_total_sq_mi = 68.35 | area_land_sq_mi = 61.126 | area_water_sq_mi = 7.224 | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_total = 689545 | population_rank = Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|67-д]]<br />АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|22-т]] | population_metro_footnotes = <ref name="MetroEst">{{cite web |title=Annual Estimates of the Resident Population for Metropolitan Statistical Areas in the United States and Puerto Rico: April 1, 2020 to July 1, 2023 (CBSA-MET-EST2023-POP)|url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2020s-total-metro-and-micro-statistical-areas.html#v2023 |publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2026-04-19 |archive-date=2024-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314142116/https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2020s-total-metro-and-micro-statistical-areas.html#v2023 |url-status=live}}</ref> | population_metro = 6304975 (АНУ: [[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|7-д]]) | pop_est_footnotes = <ref name="CensusQuickFacts">{{cite web |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/DC |title=QuickFacts: District of Columbia |website=Census.gov |publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2026-04-19 |archive-date=2025-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251118104019/https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/DC |url-status=live }}</ref> | population_density_sq_mi = 11280.71 | population_density_km2 = 4355.39 | population_urban = 5,174,759 (АНУ: [[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|8-д]]) | population_density_urban_km2 = 1,543.4 | population_density_urban_sq_mi = 3,997.5 | population_urban_footnotes = <ref name="urban area">{{cite web|url=https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html|title=List of 2020 Census Urban Areas|website=census.gov|publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2026-04-19|archive-date=2023-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114022812/https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html|url-status=live}}</ref> | population_demonym = Вашингтончууд <!-- GDP -----------> | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web |title=Federal Captal City and Metro GDP |url=https://apps.bea.gov/itable/?ReqID=70&step=1#eyJhcHBpZCI6NzAsInN0ZXBzIjpbMSwyOSwyNSwzMSwyNiwyNywzMF0sImRhdGEiOltbIlRhYmxlSWQiLCI1MzMiXSxbIk1ham9yX0FyZWEiLCI0Il0sWyJTdGF0ZSIsWyIxMTAwMCIsIjI0MDAwIiwiNTEwMDAiLCI1NDAwMCJdXSxbIkFyZWEiLFsiMTEwMDEiLCIyNDAxNyIsIjI0MDIxIiwiMjQwMzEiLCIyNDAzMyIsIjUxMDEzIiwiNTEwNDMiLCI1MTA0NyIsIjUxMDYxIiwiNTExMDciLCI1MTE1NyIsIjUxMTc5IiwiNTExODciLCI1MTUxMCIsIjUxOTE5IiwiNTE5NDIiLCI1MTk1MSIsIjU0MDM3Il1dLFsiU3RhdGlzdGljIixbIjMiXV0sWyJVbml0X29mX21lYXN1cmUiLCJMZXZlbHMiXSxbIlllYXIiLFsiMjAyNCJdXSxbIlllYXJCZWdpbiIsIi0xIl0sWyJZZWFyX0VuZCIsIi0xIl1dfQ== |website=apps.bea.gov}}</ref> | demographics2_title1 = [[Нийслэл|Холбооны нийслэл]] <br/>болон [[холбооны тойрог|тойрог]] | demographics2_info1 = $184.298 тэрбум (2024) | demographics2_title2 = Бөөгнөрөл | demographics2_info2 = $749.108 тэрбум (2024) | timezone = [[Зүүн Цагийн Бүс|EST]] | utc_offset = −05:00 | timezone_DST = [[Зүүн Цагийн Бүс|EDT]] | utc_offset_DST = −04:00 | iso_code = US-DC | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = 20001–20098, 20201–20599, 56901–56999 | area_code = [[Бүсийн код 202 ба 771|202 болон 771]]<ref>[https://dcist.com/story/21/04/05/dc-new-area-code-771-to-start-in-november-2021/ D.C.'s New (771) Area Code Will Start Being Assigned In November] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20210426175047/https://dcist.com/story/21/04/05/dc-new-area-code-771-to-start-in-november-2021/ |date=2021-04-26}}(Татаж авсан: 2021-04-26, DCist.com)</ref><ref>[https://www.washingtonpost.com/local/dcs-202-area-code-ending-its-73-year-run/2020/09/22/dcb59ef0-fcea-11ea-b555-4d71a9254f4b_story.html 771 will be new D.C. area code, supplementing venerable 202] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20201129071406/https://www.washingtonpost.com/local/dcs-202-area-code-ending-its-73-year-run/2020/09/22/dcb59ef0-fcea-11ea-b555-4d71a9254f4b_story.html |date=2020-11-29}}(Татаж авсан: 2021-04-26, Washington Post)</ref> | elevation_min_point = [[Потомак гол]] | elevation_min_ft = 0 | elevation_max_point = [[Форт Рено Парк]] | elevation_max_ft = 409 | website = {{official URL}} | blank_name_sec1 = Нисэх буудал | blank_info_sec1 = {{collapsible list |title=[[Колумбийн тойрогт үйлчилдэг нисэх онгоцны буудлуудын жагсаалт|Жагсаалт]] | [[Даллесын олон улсын нисэх онгоцны буудал|Даллесын олон улсын]] |[[Рональд Рейганы Вашингтоны үндэсний нисэх онгоцны буудал|Рейганы үндэсний]] |[[Балтимор/Вашингтон олон улсын нисэх онгоцны буудал|Балтимор/Вашингтон]]}} | blank1_name_sec1 = Төмөр зам | blank1_info_sec1 = {{collapsible list|title=[[Колумбийн тойрог дахь төмөр замын жагсаалт|Жагсаалт]]|[[Вашингтоны метро]]|[[Мэрилэндийн төмөр замын зорчих галт тэрэг|МТЗЗ галт тэрэг]]| [[Виржинийн төмөр замын экспресс]]}} | flag_size = 125px }} '''Вашингтон''' ({{lang-en|Washington}}) буюу '''Колумбийн тойрог''' ({{lang-en|District of Columbia}}) нь [[1790]] оны [[7 сарын 16]]-нд байгуулагдсан, [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[нийслэл]] юм. [[АНУ]]-ын анхны ерөнхийлөгч [[Жорж Вашингтон]]ы нэрээр нэрлэсэн. Колумбын тойрог нь [[Потомак гол]]ын хойд эрэг дээр орших бөгөөд баруун өмнөд талаараа [[Виржини]], баруун хойд, зүүн хойд, зүүн өмнөд талаараа [[Мэрилэнд]] мужуудтай хиллэнэ. Тойргийн суурин хүн ам нь 588,292 боловч ажлын 7 хоногуудад ирж ажиллах хүмүүсийг нэмэхэд ннэг сая гаруйд хүрнэ. Вашингтоны [[метрополи]] газар нутгийн (бүрэлдэхүүнд нь Колумбийн тойрог орно) хүн ам нь 5.3 сая бөгөөд энэ нь улсдаа наймд жагсана. АНУ-ын Үндсэн хуулийн нэгдүгээр заалтад мужуудаас ялгарах холбооны тойрог нь улсын нийслэл байх тухай бичсэн байдаг. Холбооны засгийн газрын гурван салбарын төвүүд нь гурвуулаа тойрогт байрлах бөгөөд үүнээс гадна олон хөшөө дурсгал, музэй байдаг. Вашингтонд 172 тооны гадаадын [[элчин сайдын яам]]д, мөн [[Дэлхийн банк]], [[Олон Улсын Валютын Сан]], [[Америкийн Орнуудын Байгууллага]], [[Интер-Америкийн Хөгжлийн Банк]] зэрэг олон байгууллагуудын төвүүд байрлана. [[АНУ-ын Конгресс]] нь Вашингтоныг шууд, бүрэн захирдаг бөгөөд ард иргэд нь мужуудаас өөрсдийгөө удирдах эрх багатай юм. Тойрог нь санал өгдөггүй, Конгрессийн төлөөлөгчтэй боловч сенаторгүй. Хэрэв Вашингтон нь муж байсан бол газар нутгаараа хамгийн сүүлд ([[Рөүд-Айленд]]ийн дараа), хүн амаараа сүүлээсээ хоёрт ([[Вайоминг]]ийн өмнө), нягтшилаараа нэгт, мужийн нийт бүтээгдэхүүнээрээ 35-д, [[Африк Америкчууд]]ын хувиараа нэгт орно. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Вашингтон (хот) ([[Рональд Рейган Вашингтоны үндэсний нисэх буудал|Рейган үндэсний нисэх буудал]]), 1991−2020 оны хэвийн, туйлын үе 1872−одоо |collapsed = {{collapsed|}} |single line = Y <!-- To calculate avg record high, go to monthly summarized data, choose 1991-2020 as year range, max temp as variable, and daily maximum under summary and values are obtained under "mean" --> |Jan record high F = 79 |Feb record high F = 84 |Mar record high F = 93 |Apr record high F = 95 |May record high F = 99 |Jun record high F = 104 |Jul record high F = 106 |Aug record high F = 106 |Sep record high F = 104 |Oct record high F = 98 |Nov record high F = 86 |Dec record high F = 79 |year record high F = 106 |Jan avg record high F = 66.7 |Feb avg record high F = 68.1 |Mar avg record high F = 77.3 |Apr avg record high F = 86.4 |May avg record high F = 91.0 |Jun avg record high F = 95.7 |Jul avg record high F = 98.1 |Aug avg record high F = 96.5 |Sep avg record high F = 91.9 |Oct avg record high F = 84.5 |Nov avg record high F = 74.8 |Dec avg record high F = 67.1 |year avg record high F = 99.1 |Jan high F = 44.8 |Feb high F = 48.3 |Mar high F = 56.5 |Apr high F = 68.0 |May high F = 76.5 |Jun high F = 85.1 |Jul high F = 89.6 |Aug high F = 87.8 |Sep high F = 80.7 |Oct high F = 69.4 |Nov high F = 58.2 |Dec high F = 48.8 |year high F = 67.8 |Jan mean F = 37.5 |Feb mean F = 40.0 |Mar mean F = 47.6 |Apr mean F = 58.2 |May mean F = 67.2 |Jun mean F = 76.3 |Jul mean F = 81.0 |Aug mean F = 79.4 |Sep mean F = 72.4 |Oct mean F = 60.8 |Nov mean F = 49.9 |Dec mean F = 41.7 |year mean F = 59.3 |Jan low F = 30.1 |Feb low F = 31.8 |Mar low F = 38.6 |Apr low F = 48.4 |May low F = 58.0 |Jun low F = 67.5 |Jul low F = 72.4 |Aug low F = 71.0 |Sep low F = 64.1 |Oct low F = 52.2 |Nov low F = 41.6 |Dec low F = 34.5 |year low F = 50.9 <!-- To calculate avg record low, go to monthly summarized data, choose 1991-2020 as year range, min as variable, and daily minium under summary and values are obtained under "mean" --> |Jan avg record low F = 14.3 |Feb avg record low F = 16.9 |Mar avg record low F = 23.4 |Apr avg record low F = 34.9 |May avg record low F = 45.5 |Jun avg record low F = 55.7 |Jul avg record low F = 63.8 |Aug avg record low F = 62.1 |Sep avg record low F = 51.3 |Oct avg record low F = 38.7 |Nov avg record low F = 28.8 |Dec avg record low F = 21.3 |year avg record low F = 12.3 |Jan record low F = −14 |Feb record low F = −15 |Mar record low F = 4 |Apr record low F = 15 |May record low F = 33 |Jun record low F = 43 |Jul record low F = 52 |Aug record low F = 49 |Sep record low F = 36 |Oct record low F = 26 |Nov record low F = 11 |Dec record low F = −13 |year record low F = -15 |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 2.86 |Feb precipitation inch = 2.62 |Mar precipitation inch = 3.50 |Apr precipitation inch = 3.21 |May precipitation inch = 3.94 |Jun precipitation inch = 4.20 |Jul precipitation inch = 4.33 |Aug precipitation inch = 3.25 |Sep precipitation inch = 3.93 |Oct precipitation inch = 3.66 |Nov precipitation inch = 2.91 |Dec precipitation inch = 3.41 |year precipitation inch = 41.82 |Jan snow inch = 4.9 |Feb snow inch = 5.0 |Mar snow inch = 2.0 |Apr snow inch = 0.0 |May snow inch = 0.0 |Jun snow inch = 0.0 |Jul snow inch = 0.0 |Aug snow inch = 0.0 |Sep snow inch = 0.0 |Oct snow inch = 0.0 |Nov snow inch = 0.1 |Dec snow inch = 1.7 |year snow inch = 13.7 |unit precipitation days = 0.01 in |Jan precipitation days = 9.7 |Feb precipitation days = 9.3 |Mar precipitation days = 11.0 |Apr precipitation days = 10.8 |May precipitation days = 11.6 |Jun precipitation days = 10.6 |Jul precipitation days = 10.5 |Aug precipitation days = 8.7 |Sep precipitation days = 8.7 |Oct precipitation days = 8.3 |Nov precipitation days = 8.4 |Dec precipitation days = 10.1 |year precipitation days = 117.7 |unit snow days = 0.1 in |Jan snow days = 2.8 |Feb snow days = 2.7 |Mar snow days = 1.1 |Apr snow days = 0.0 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.0 |Nov snow days = 0.1 |Dec snow days = 1.3 |year snow days = 8.0 |humidity colour = |Jan humidity = 62.1 |Feb humidity = 60.5 |Mar humidity = 58.6 |Apr humidity = 58.0 |May humidity = 64.5 |Jun humidity = 65.8 |Jul humidity = 66.9 |Aug humidity = 69.3 |Sep humidity = 69.7 |Oct humidity = 67.4 |Nov humidity = 64.7 |Dec humidity = 64.1 |year humidity = 64.3 |Jan sun = 144.6 |Feb sun = 151.8 |Mar sun = 204.0 |Apr sun = 228.2 |May sun = 260.5 |Jun sun = 283.2 |Jul sun = 280.5 |Aug sun = 263.1 |Sep sun = 225.0 |Oct sun = 203.6 |Nov sun = 150.2 |Dec sun = 133.0 |Jan percentsun = 48 |Feb percentsun = 50 |Mar percentsun = 55 |Apr percentsun = 57 |May percentsun = 59 |Jun percentsun = 64 |Jul percentsun = 62 |Aug percentsun = 62 |Sep percentsun = 60 |Oct percentsun = 59 |Nov percentsun = 50 |Dec percentsun = 45 |year percentsun = 57 |Jan dew point C = −5.7 |Feb dew point C = −4.7 |Mar dew point C = −0.4 |Apr dew point C = 4.3 |May dew point C = 11.3 |Jun dew point C = 16.4 |Jul dew point C = 18.9 |Aug dew point C = 18.8 |Sep dew point C = 15.3 |Oct dew point C = 8.6 |Nov dew point C = 2.8 |Dec dew point C = −2.7 |Jan uv = 2 |Feb uv = 3 |Mar uv = 5 |Apr uv = 7 |May uv = 8 |Jun uv = 9 |Jul uv = 9 |Aug uv = 8 |Sep uv = 7 |Oct uv = 4 |Nov uv = 3 |Dec uv = 2 |source 1 = [[NOAA]] (relative humidity, dew point and sun 1961−1990)<ref name = "WMO 1961–90 KDCA"> {{cite web |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72405.TXT |title = WMO Climate Normals for WASHINGTON DC/NATIONAL ARPT VA 1961–1990 |access-date = July 18, 2020 |publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration }} </ref><ref name = "NWS Baltimore/Washington (LWX)"> {{cite web |url = https://www.weather.gov/wrh/climate?wfo=lwx |title = NowData – NOAA Online Weather Data |publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date = October 31, 2024 }} </ref><ref name = "Washington, D.C. Weatherbox NOAA txt"> {{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00013743&format=pdf |publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration |title = Summary of Monthly Normals 1991–2020 |access-date = May 4, 2021 }} </ref> |source 2 = Weather Atlas (UV)<ref> {{Cite web |url = https://www.weather-us.com/en/district-of-columbia-usa/washington-climate |title = Washington, DC - Detailed climate information and monthly weather forecast |publisher = Yu Media Group |website = Weather Atlas |language = en |access-date = June 29, 2019 }} </ref> }} == Вашингтоны Монголчууд == Вашингтонд урт богино хугацаагаар ажилладаг ба цагаачилсан 5000 гаруй Монголчууд амьдардаг. Вашингтоны Монголчууд бүгд идэвхитэйгээр Америкийн хөгжлөөс суралцаж боловсрол чадвараа дээшлүүлэн Америкийн өдөр тутмын амьдралд хөл нийлүүлэн ажиллаж амьдарч Монголын ба Америкийн хөгжлийг ойртуулхад чухал нөлөө үзүүлдэг юм. Сүүлийн жилүүдэд Монголчууд Вашингтонд машин засварын үйлчилгээ, чулуун гоёл чимэглэлийн үйлдвэр, хувийн ТВ, үл хөдлөх хөрөнгийн зуучлал, дизайн зэрэг цөөнгүй салбаруудад өөрсдийн бизнесээ нээж олон үндэстний их гүрэнд өөрсдийн байр суурийг олсоор байна. Мөн Америкийн олон төрлийн компаниуд, төрийн байгууллагуудад чухал удирдлагын албан тушаалуудад ч тэндхийн их сургуулийг амжилттай төгссөн Монголчууд орж ажиллаж карьерээ дээшлүүлдэг юм. == Хамтын ажиллагаатай хотууд == Вашингтон хот 14 хамтын ажиллагаатай хотуудтай:<ref>[http://os.dc.gov/service/dc-sister-cities ''DC Sister Cities'']</ref> <div style="column-width:30em"> * {{THA|#}} [[Бангкок]], [[Тайланд]], 1962 оноос хойш * {{SEN|#}} [[Дакар]], [[Сенегал]], 1980 оноос хойш * {{CHN|#}} [[Бээжин]], [[Хятад]], 1984 оноос хойш * {{BEL|#}} [[Брюссель]], [[Бельги]], 1985 оноос хойш * {{FRA|#}} [[Парис]], [[Франц]], 2000 оноос хойш * {{GRC|#}} [[Афин]], [[Грек]], 2000 оноос хойш * {{ZAF|#}} [[Преториа]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], 2002 оноос хойш * {{GHA|#}} [[Аккра]], [[Гана]], 2006 оноос хойш * {{KOR|#}} [[Сөүл]], [[Өмнөд Солонгос]], 2006 оноос хойш * {{GBR|#}} [[Сандерлэнд]], [[Их Британи]], 2006 оноос хойш * {{TUR|#}} [[Анкара]], [[Турк]], 2011 оноос хойш * {{ITA|#}} [[Ром]], [[Итали]], 2011 оноос хойш * {{BRA|#}} [[Бразилиа]], [[Бразил]], 2013 оноос хойш * {{ETH|#}} [[Аддис Абеба]], [[Этиоп]], 2013 оноос хойш </div> == Цахим холбоос == * [http://www.dc.gov/ Албан ёсны цахим хуудас] * [http://www.loc.gov/rr/program/bib/states/dc/home.html Вашингтоны талаар, Конгрессийн номын сангаас] * {{commons|Washington, D.C.|Вашингтон хот}} == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Вашингтон (Колумбийн тойрог)| ]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Хойд Америкийн нийслэл]] [[Ангилал:Төлөвлөсөн хот]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] ggh1vcg695f3q40zf5ns5hstyg6nmuz 854305 854278 2026-04-20T19:17:49Z Enkhsaihan2005 64429 854305 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ-ын холбооны нийслэлийн тойрог}} {{Redirect-multi|2|Колумбийн тойрог|АНУ-ын нийслэл}} {{Инфобокс суурин | anthem = "Вашингтон"<ref>{{cite news |last=Висонг |first=Лори |title=Why You've Probably Never Heard Washington's "Official" Song |url=https://boundarystones.weta.org/2019/07/15/washingtons-official-song |access-date=2026-04-19 |work=Boundary Stones |publisher=[[WETA (FM)|WETA]] |date=2019-07-15 |archive-date=2024-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240829061337/https://boundarystones.weta.org/2019/07/15/washingtons-official-song |url-status=live }}</ref> | name = Вашингтон | native_name = Washington, D.C. | official_name = Колумбийн тойрог<br/>District of Columbia | settlement_type = [[Нийслэл|Холбооны нийслэл]] <br/>болон [[холбооны тойрог|тойрог]] | motto = {{lang|la|Justitia Omnibus}}<br />({{langx|mn|Бүх хүнд шударга ёс}}) | image_skyline = {{multiple image | perrow = 2/2/2/1 | border = infobox | total_width = 290 | caption_align = center | image1 = 12-07-13-washington-by-RalfR-08.jpg | caption1 = [[АНУ-ын Капитол]] | image2 = National Mall, Lincoln Memorial 04448v.jpg | caption2 = [[Вашингтоны хөшөө]], [[Линкольны дурсгалын цогцолбор|Линкольны дурсгал]] | image3 = WashingtonNationalCathedralHighsmith15393v.jpg | caption3 = [[Вашингтоны үндэсний сүм|Үндэсний сүм]] | image4 = Wharf Marina (cropped).jpg | caption4 = Усан онгоцны зогсоол | image5 = Adams Morgan Day 2014 (cropped).jpg | caption5 = [[Адамс Морган]] дахь дэлгүүрүүд | image6 = Smithsonian Air and Space Planes.jpg | caption6 = [[Үндэсний Агаар болон Сансрын Музей|Музей]] | image7 = White House lawn (long tightly cropped).jpg | caption7 = [[Цагаан ордон]] }} | image_flag = Flag of the District of Columbia.svg | flag_link = Колумбийн тойргийн төрийн далбаа | image_seal = Seal of the District of Columbia.svg | seal_link = Колумбийн тойргийн бэлгэдлийн жагсаалт | nickname = К.Т., Тойрог | mapframe = yes | mapframe-point = none | image_map = DC neighborhoods map high res.png | map_caption = Вашингтоны хорооллууд | pushpin_map = АНУ#Хойд Америк | pushpin_relief = yes | coordinates = {{coord|38|54|17|N|77|00|59|W|dim:50000_region:US-DC_type:adm1st|name=District of Columbia|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|АНУ}} | established_title = [[Оршин суух тухай хууль|Байгуулагдсан]] | established_date = 7 сарын 16, 1790 | named_for = {{hlist|[[Жорж Вашингтон]]|[[Колумби (дүр төрх)|Колумби]]}} | established_title1 = [[1801 оны Колумбийн тойргийн органик хууль|Зохион байгуулагдсан]] | established_date1 = 2 сарын 27, 1801 | established_title2 = [[1871 оны Колумбийн дүүргийн органик хууль|Нэгтгэсэн]] | established_date2 = 2 сарын 21, 1871 | established_title3 = [[Колумбийн дүүргийн өөртөө захирах тухай хууль|Өөртөө захирах эрх]] | established_date3 = 12 сарын 24, 1973 | unit_pref = metric | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга–зөвлөл]] | leader_title = [[Колумбийн тойргийн хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_title1 = [[Колумбийн тойргийн зөвлөл|Тойргийн зөвлөл]] | leader_title2 = [[АНУ-ын Төлөөлөгчдийн Танхим|АНУ-ын Танхим]] | leader_name = [[Муриэл Баузер]]&nbsp;([[Колумбийн тойргийн Ардчилсан Улсын Хороо|АН]]) | leader_name1 = [[Колумбийн тойргийн зөвлөлийн гишүүдийн жагсаалт|Жагсаалт]] | leader_name2 = [[Элеонор Холмс Нортон]]&nbsp;(АН),<br />[[Колумбийн тойргийн өргөн конгрессын тойрог|Төлөөлөгч]] (Өргөн) | area_total_sq_mi = 68.35 | area_land_sq_mi = 61.126 | area_water_sq_mi = 7.224 | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_total = 689545 | population_rank = Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|67-д]]<br />АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|22-т]] | population_metro_footnotes = <ref name="MetroEst">{{cite web |title=Annual Estimates of the Resident Population for Metropolitan Statistical Areas in the United States and Puerto Rico: April 1, 2020 to July 1, 2023 (CBSA-MET-EST2023-POP)|url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2020s-total-metro-and-micro-statistical-areas.html#v2023 |publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2026-04-19 |archive-date=2024-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314142116/https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2020s-total-metro-and-micro-statistical-areas.html#v2023 |url-status=live}}</ref> | population_metro = 6304975 (АНУ: [[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|7-д]]) | pop_est_footnotes = <ref name="CensusQuickFacts">{{cite web |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/DC |title=QuickFacts: District of Columbia |website=Census.gov |publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2026-04-19 |archive-date=2025-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251118104019/https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/DC |url-status=live }}</ref> | population_density_sq_mi = 11280.71 | population_density_km2 = 4355.39 | population_urban = 5,174,759 (АНУ: [[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|8-д]]) | population_density_urban_km2 = 1,543.4 | population_density_urban_sq_mi = 3,997.5 | population_urban_footnotes = <ref name="urban area">{{cite web|url=https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html|title=List of 2020 Census Urban Areas|website=census.gov|publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2026-04-19|archive-date=2023-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114022812/https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html|url-status=live}}</ref> | population_demonym = Вашингтончууд <!-- GDP -----------> | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web |title=Federal Captal City and Metro GDP |url=https://apps.bea.gov/itable/?ReqID=70&step=1#eyJhcHBpZCI6NzAsInN0ZXBzIjpbMSwyOSwyNSwzMSwyNiwyNywzMF0sImRhdGEiOltbIlRhYmxlSWQiLCI1MzMiXSxbIk1ham9yX0FyZWEiLCI0Il0sWyJTdGF0ZSIsWyIxMTAwMCIsIjI0MDAwIiwiNTEwMDAiLCI1NDAwMCJdXSxbIkFyZWEiLFsiMTEwMDEiLCIyNDAxNyIsIjI0MDIxIiwiMjQwMzEiLCIyNDAzMyIsIjUxMDEzIiwiNTEwNDMiLCI1MTA0NyIsIjUxMDYxIiwiNTExMDciLCI1MTE1NyIsIjUxMTc5IiwiNTExODciLCI1MTUxMCIsIjUxOTE5IiwiNTE5NDIiLCI1MTk1MSIsIjU0MDM3Il1dLFsiU3RhdGlzdGljIixbIjMiXV0sWyJVbml0X29mX21lYXN1cmUiLCJMZXZlbHMiXSxbIlllYXIiLFsiMjAyNCJdXSxbIlllYXJCZWdpbiIsIi0xIl0sWyJZZWFyX0VuZCIsIi0xIl1dfQ== |website=apps.bea.gov}}</ref> | demographics2_title1 = [[Нийслэл|Холбооны нийслэл]] <br/>болон [[холбооны тойрог|тойрог]] | demographics2_info1 = $184.298 тэрбум (2024) | demographics2_title2 = Бөөгнөрөл | demographics2_info2 = $749.108 тэрбум (2024) | timezone = [[Зүүн Цагийн Бүс|EST]] | utc_offset = −05:00 | timezone_DST = [[Зүүн Цагийн Бүс|EDT]] | utc_offset_DST = −04:00 | iso_code = US-DC | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = 20001–20098, 20201–20599, 56901–56999 | area_code = [[Бүсийн код 202 ба 771|202 болон 771]]<ref>[https://dcist.com/story/21/04/05/dc-new-area-code-771-to-start-in-november-2021/ D.C.'s New (771) Area Code Will Start Being Assigned In November] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20210426175047/https://dcist.com/story/21/04/05/dc-new-area-code-771-to-start-in-november-2021/ |date=2021-04-26}}(Татаж авсан: 2021-04-26, DCist.com)</ref><ref>[https://www.washingtonpost.com/local/dcs-202-area-code-ending-its-73-year-run/2020/09/22/dcb59ef0-fcea-11ea-b555-4d71a9254f4b_story.html 771 will be new D.C. area code, supplementing venerable 202] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20201129071406/https://www.washingtonpost.com/local/dcs-202-area-code-ending-its-73-year-run/2020/09/22/dcb59ef0-fcea-11ea-b555-4d71a9254f4b_story.html |date=2020-11-29}}(Татаж авсан: 2021-04-26, Washington Post)</ref> | elevation_min_point = [[Потомак гол]] | elevation_min_ft = 0 | elevation_max_point = [[Форт Рено Парк]] | elevation_max_ft = 409 | website = {{official URL}} | blank_name_sec1 = Нисэх буудал | blank_info_sec1 = {{collapsible list |title=[[Колумбийн тойрогт үйлчилдэг нисэх онгоцны буудлуудын жагсаалт|Жагсаалт]] | [[Даллесын олон улсын нисэх онгоцны буудал|Даллесын олон улсын]] |[[Рональд Рейганы Вашингтоны үндэсний нисэх онгоцны буудал|Рейганы үндэсний]] |[[Балтимор/Вашингтон олон улсын нисэх онгоцны буудал|Балтимор/Вашингтон]]}} | blank1_name_sec1 = Төмөр зам | blank1_info_sec1 = {{collapsible list|title=[[Колумбийн тойрог дахь төмөр замын жагсаалт|Жагсаалт]]|[[Вашингтоны метро]]|[[Мэрилэндийн төмөр замын зорчих галт тэрэг|МТЗЗ галт тэрэг]]| [[Виржинийн төмөр замын экспресс]]}} | flag_size = 125px }} '''Вашингтон''' ({{lang-en|Washington}}) буюу '''Колумбийн тойрог''' ({{lang-en|District of Columbia}}) нь [[1790]] оны [[7 сарын 16]]-нд байгуулагдсан, [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[нийслэл]] юм. [[АНУ]]-ын анхны ерөнхийлөгч [[Жорж Вашингтон]]ы нэрээр нэрлэсэн. Колумбын тойрог нь [[Потомак гол]]ын хойд эрэг дээр орших бөгөөд баруун өмнөд талаараа [[Виржини]], баруун хойд, зүүн хойд, зүүн өмнөд талаараа [[Мэрилэнд]] мужуудтай хиллэнэ. Тойргийн суурин хүн ам нь 588,292 боловч ажлын 7 хоногуудад ирж ажиллах хүмүүсийг нэмэхэд ннэг сая гаруйд хүрнэ. Вашингтоны [[метрополи]] газар нутгийн (бүрэлдэхүүнд нь Колумбийн тойрог орно) хүн ам нь 5.3 сая бөгөөд энэ нь улсдаа наймд жагсана. АНУ-ын Үндсэн хуулийн нэгдүгээр заалтад мужуудаас ялгарах холбооны тойрог нь улсын нийслэл байх тухай бичсэн байдаг. Холбооны засгийн газрын гурван салбарын төвүүд нь гурвуулаа тойрогт байрлах бөгөөд үүнээс гадна олон хөшөө дурсгал, музэй байдаг. Вашингтонд 172 тооны гадаадын [[элчин сайдын яам]]д, мөн [[Дэлхийн банк]], [[Олон Улсын Валютын Сан]], [[Америкийн Орнуудын Байгууллага]], [[Интер-Америкийн Хөгжлийн Банк]] зэрэг олон байгууллагуудын төвүүд байрлана. [[АНУ-ын Конгресс]] нь Вашингтоныг шууд, бүрэн захирдаг бөгөөд ард иргэд нь мужуудаас өөрсдийгөө удирдах эрх багатай юм. Тойрог нь санал өгдөггүй, Конгрессийн төлөөлөгчтэй боловч сенаторгүй. Хэрэв Вашингтон нь муж байсан бол газар нутгаараа хамгийн сүүлд ([[Рөүд-Айленд]]ийн дараа), хүн амаараа сүүлээсээ хоёрт ([[Вайоминг]]ийн өмнө), нягтшилаараа нэгт, мужийн нийт бүтээгдэхүүнээрээ 35-д, [[Африк Америкчууд]]ын хувиараа нэгт орно. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Вашингтон (хот) ([[Рональд Рейган Вашингтоны үндэсний нисэх буудал|Рейган үндэсний нисэх буудал]]), 1991−2020 оны хэвийн, туйлын үе 1872−одоо |collapsed = {{collapsed|}} |single line = Y <!-- To calculate avg record high, go to monthly summarized data, choose 1991-2020 as year range, max temp as variable, and daily maximum under summary and values are obtained under "mean" --> |Jan record high F = 79 |Feb record high F = 84 |Mar record high F = 93 |Apr record high F = 95 |May record high F = 99 |Jun record high F = 104 |Jul record high F = 106 |Aug record high F = 106 |Sep record high F = 104 |Oct record high F = 98 |Nov record high F = 86 |Dec record high F = 79 |year record high F = 106 |Jan avg record high F = 66.7 |Feb avg record high F = 68.1 |Mar avg record high F = 77.3 |Apr avg record high F = 86.4 |May avg record high F = 91.0 |Jun avg record high F = 95.7 |Jul avg record high F = 98.1 |Aug avg record high F = 96.5 |Sep avg record high F = 91.9 |Oct avg record high F = 84.5 |Nov avg record high F = 74.8 |Dec avg record high F = 67.1 |year avg record high F = 99.1 |Jan high F = 44.8 |Feb high F = 48.3 |Mar high F = 56.5 |Apr high F = 68.0 |May high F = 76.5 |Jun high F = 85.1 |Jul high F = 89.6 |Aug high F = 87.8 |Sep high F = 80.7 |Oct high F = 69.4 |Nov high F = 58.2 |Dec high F = 48.8 |year high F = 67.8 |Jan mean F = 37.5 |Feb mean F = 40.0 |Mar mean F = 47.6 |Apr mean F = 58.2 |May mean F = 67.2 |Jun mean F = 76.3 |Jul mean F = 81.0 |Aug mean F = 79.4 |Sep mean F = 72.4 |Oct mean F = 60.8 |Nov mean F = 49.9 |Dec mean F = 41.7 |year mean F = 59.3 |Jan low F = 30.1 |Feb low F = 31.8 |Mar low F = 38.6 |Apr low F = 48.4 |May low F = 58.0 |Jun low F = 67.5 |Jul low F = 72.4 |Aug low F = 71.0 |Sep low F = 64.1 |Oct low F = 52.2 |Nov low F = 41.6 |Dec low F = 34.5 |year low F = 50.9 <!-- To calculate avg record low, go to monthly summarized data, choose 1991-2020 as year range, min as variable, and daily minium under summary and values are obtained under "mean" --> |Jan avg record low F = 14.3 |Feb avg record low F = 16.9 |Mar avg record low F = 23.4 |Apr avg record low F = 34.9 |May avg record low F = 45.5 |Jun avg record low F = 55.7 |Jul avg record low F = 63.8 |Aug avg record low F = 62.1 |Sep avg record low F = 51.3 |Oct avg record low F = 38.7 |Nov avg record low F = 28.8 |Dec avg record low F = 21.3 |year avg record low F = 12.3 |Jan record low F = −14 |Feb record low F = −15 |Mar record low F = 4 |Apr record low F = 15 |May record low F = 33 |Jun record low F = 43 |Jul record low F = 52 |Aug record low F = 49 |Sep record low F = 36 |Oct record low F = 26 |Nov record low F = 11 |Dec record low F = −13 |year record low F = -15 |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 2.86 |Feb precipitation inch = 2.62 |Mar precipitation inch = 3.50 |Apr precipitation inch = 3.21 |May precipitation inch = 3.94 |Jun precipitation inch = 4.20 |Jul precipitation inch = 4.33 |Aug precipitation inch = 3.25 |Sep precipitation inch = 3.93 |Oct precipitation inch = 3.66 |Nov precipitation inch = 2.91 |Dec precipitation inch = 3.41 |year precipitation inch = 41.82 |Jan snow inch = 4.9 |Feb snow inch = 5.0 |Mar snow inch = 2.0 |Apr snow inch = 0.0 |May snow inch = 0.0 |Jun snow inch = 0.0 |Jul snow inch = 0.0 |Aug snow inch = 0.0 |Sep snow inch = 0.0 |Oct snow inch = 0.0 |Nov snow inch = 0.1 |Dec snow inch = 1.7 |year snow inch = 13.7 |unit precipitation days = 0.01 инч |Jan precipitation days = 9.7 |Feb precipitation days = 9.3 |Mar precipitation days = 11.0 |Apr precipitation days = 10.8 |May precipitation days = 11.6 |Jun precipitation days = 10.6 |Jul precipitation days = 10.5 |Aug precipitation days = 8.7 |Sep precipitation days = 8.7 |Oct precipitation days = 8.3 |Nov precipitation days = 8.4 |Dec precipitation days = 10.1 |year precipitation days = 117.7 |unit snow days = 0.1 in |Jan snow days = 2.8 |Feb snow days = 2.7 |Mar snow days = 1.1 |Apr snow days = 0.0 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.0 |Nov snow days = 0.1 |Dec snow days = 1.3 |year snow days = 8.0 |humidity colour = |Jan humidity = 62.1 |Feb humidity = 60.5 |Mar humidity = 58.6 |Apr humidity = 58.0 |May humidity = 64.5 |Jun humidity = 65.8 |Jul humidity = 66.9 |Aug humidity = 69.3 |Sep humidity = 69.7 |Oct humidity = 67.4 |Nov humidity = 64.7 |Dec humidity = 64.1 |year humidity = 64.3 |Jan sun = 144.6 |Feb sun = 151.8 |Mar sun = 204.0 |Apr sun = 228.2 |May sun = 260.5 |Jun sun = 283.2 |Jul sun = 280.5 |Aug sun = 263.1 |Sep sun = 225.0 |Oct sun = 203.6 |Nov sun = 150.2 |Dec sun = 133.0 |Jan percentsun = 48 |Feb percentsun = 50 |Mar percentsun = 55 |Apr percentsun = 57 |May percentsun = 59 |Jun percentsun = 64 |Jul percentsun = 62 |Aug percentsun = 62 |Sep percentsun = 60 |Oct percentsun = 59 |Nov percentsun = 50 |Dec percentsun = 45 |year percentsun = 57 |Jan dew point C = −5.7 |Feb dew point C = −4.7 |Mar dew point C = −0.4 |Apr dew point C = 4.3 |May dew point C = 11.3 |Jun dew point C = 16.4 |Jul dew point C = 18.9 |Aug dew point C = 18.8 |Sep dew point C = 15.3 |Oct dew point C = 8.6 |Nov dew point C = 2.8 |Dec dew point C = −2.7 |Jan uv = 2 |Feb uv = 3 |Mar uv = 5 |Apr uv = 7 |May uv = 8 |Jun uv = 9 |Jul uv = 9 |Aug uv = 8 |Sep uv = 7 |Oct uv = 4 |Nov uv = 3 |Dec uv = 2 |source 1 = [[NOAA]] (relative humidity, dew point and sun 1961−1990)<ref name = "WMO 1961–90 KDCA"> {{cite web |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72405.TXT |title = WMO Climate Normals for WASHINGTON DC/NATIONAL ARPT VA 1961–1990 |access-date = July 18, 2020 |publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration }} </ref><ref name = "NWS Baltimore/Washington (LWX)"> {{cite web |url = https://www.weather.gov/wrh/climate?wfo=lwx |title = NowData – NOAA Online Weather Data |publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date = October 31, 2024 }} </ref><ref name = "Washington, D.C. Weatherbox NOAA txt"> {{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00013743&format=pdf |publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration |title = Summary of Monthly Normals 1991–2020 |access-date = May 4, 2021 }} </ref> |source 2 = Weather Atlas (UV)<ref> {{Cite web |url = https://www.weather-us.com/en/district-of-columbia-usa/washington-climate |title = Washington, DC - Detailed climate information and monthly weather forecast |publisher = Yu Media Group |website = Weather Atlas |language = en |access-date = June 29, 2019 }} </ref> }} == Вашингтоны Монголчууд == Вашингтонд урт богино хугацаагаар ажилладаг ба цагаачилсан 5000 гаруй Монголчууд амьдардаг. Вашингтоны Монголчууд бүгд идэвхитэйгээр Америкийн хөгжлөөс суралцаж боловсрол чадвараа дээшлүүлэн Америкийн өдөр тутмын амьдралд хөл нийлүүлэн ажиллаж амьдарч Монголын ба Америкийн хөгжлийг ойртуулхад чухал нөлөө үзүүлдэг юм. Сүүлийн жилүүдэд Монголчууд Вашингтонд машин засварын үйлчилгээ, чулуун гоёл чимэглэлийн үйлдвэр, хувийн ТВ, үл хөдлөх хөрөнгийн зуучлал, дизайн зэрэг цөөнгүй салбаруудад өөрсдийн бизнесээ нээж олон үндэстний их гүрэнд өөрсдийн байр суурийг олсоор байна. Мөн Америкийн олон төрлийн компаниуд, төрийн байгууллагуудад чухал удирдлагын албан тушаалуудад ч тэндхийн их сургуулийг амжилттай төгссөн Монголчууд орж ажиллаж карьерээ дээшлүүлдэг юм. == Хамтын ажиллагаатай хотууд == Вашингтон хот 14 хамтын ажиллагаатай хотуудтай:<ref>[http://os.dc.gov/service/dc-sister-cities ''DC Sister Cities'']</ref> <div style="column-width:30em"> * {{THA|#}} [[Бангкок]], [[Тайланд]], 1962 оноос хойш * {{SEN|#}} [[Дакар]], [[Сенегал]], 1980 оноос хойш * {{CHN|#}} [[Бээжин]], [[Хятад]], 1984 оноос хойш * {{BEL|#}} [[Брюссель]], [[Бельги]], 1985 оноос хойш * {{FRA|#}} [[Парис]], [[Франц]], 2000 оноос хойш * {{GRC|#}} [[Афин]], [[Грек]], 2000 оноос хойш * {{ZAF|#}} [[Преториа]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], 2002 оноос хойш * {{GHA|#}} [[Аккра]], [[Гана]], 2006 оноос хойш * {{KOR|#}} [[Сөүл]], [[Өмнөд Солонгос]], 2006 оноос хойш * {{GBR|#}} [[Сандерлэнд]], [[Их Британи]], 2006 оноос хойш * {{TUR|#}} [[Анкара]], [[Турк]], 2011 оноос хойш * {{ITA|#}} [[Ром]], [[Итали]], 2011 оноос хойш * {{BRA|#}} [[Бразилиа]], [[Бразил]], 2013 оноос хойш * {{ETH|#}} [[Аддис Абеба]], [[Этиоп]], 2013 оноос хойш </div> == Цахим холбоос == * [http://www.dc.gov/ Албан ёсны цахим хуудас] * [http://www.loc.gov/rr/program/bib/states/dc/home.html Вашингтоны талаар, Конгрессийн номын сангаас] * {{commons|Washington, D.C.|Вашингтон хот}} == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Вашингтон (Колумбийн тойрог)| ]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Хойд Америкийн нийслэл]] [[Ангилал:Төлөвлөсөн хот]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] gcdy31bz5h9guai47a2kcrqhdzyvqwv 0 4504 854346 854216 2026-04-21T01:57:10Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-24324-57|~2026-24324-57]] ([[User talk:~2026-24324-57|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:200.24.154.82|200.24.154.82]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 828854 wikitext text/x-wiki '''Астрономийн нэгж''' (товчилгоо: '''а.н.''') нь нарны аймгийн гариг хоорондын зайг хэмжихэд хэрэглэгддэг нэгж юм. Нар ба дэлхийн хоорондох зайг 1 астрономийн нэгж болгон авдаг. == Тоон утга == 1 астрономийн нэгж нь 149,597,870,691±30 [[метр|метртэй]] тэнцдэг. == Томъёо == * ( n+4):10= нарнаас алслагдсан зайг о.о.н-р * n= гаргын дугаар == Мөн үзэх == * [[Гэрлийн жил]] {{stub}} [[Ангилал:СИ-системтэй ашиглахыг зөвшөөрсөн нэгж]] [[Ангилал:Одон орны хэмжилтийн нэгж]] [[Ангилал:Уртын нэгж]] kozawg2rhzstma1g2ywdnri7rrbacyw 0 5519 854279 854058 2026-04-20T18:47:15Z Enkhsaihan2005 64429 854279 wikitext text/x-wiki {{short description|Оросын хамгийн том болон нийслэл хот}} {{Distinguish|Москва муж}} {{redirect|Москва|хэрэглээг|Москоу (салаа утга)|болон|Москва (салаа утга)}} {{Инфобокс суурин | name = Москва | subdivision_type = Улс | settlement_type = [[Нийслэл]] болон [[Холбооны ач холбогдолтой хот (ОХУ)|холбооны хот]] | image_skyline = {{multiple image | perrow = 1/2/2/1 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Saint Basil's Cathedral and the Red Square.jpg | caption1 = [[Улаан талбай]] болон [[Спасскийн цамхаг]] (зүүн), [[Гэгээн Василийн сүм]] (баруун) ба [[Останкино цамхаг]] (ар тал) | image2 = Cathedral of Christ the Saviour-1.jpg | caption2 = [[Аврагч Христийн Сүм]] | image3 = Moscow-City_2025.jpg | caption3 = [[Москва-Сити]] | image4 = Moscow_Gorky_Park_main_portal_08-2016_img1.jpg | caption4 = [[Горькийн цэцэрлэгт хүрээлэн (Москва)|Горькийн цэцэрлэгт хүрээлэн]] | image5 = Moscow-Bolshoi-Theare-1.jpg | caption5 = [[Большой театр]] | image6 = Moscow_International_Business_Center7.jpg | caption6 = [[Москва гол|Москва голын]] дагуух үзэмж | color = white }} | image_flag = Flag of Moscow, Russia.svg | flag_size = 120px | flag_link = Москвагийн далбаа | image_shield = Coat of Arms of Moscow.svg | shield_size = 75px | shield_link = Москвагийн сүлд | anthem = "[[Миний Москва]]"<br>{{center| }} | mapframe = yes | pushpin_map = Орос#Европ | pushpin_map_caption = Орос дахь байршил##Европ дахь байршил | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|55|45|21|N|37|37|04|E|region:RU-MOW|display=it}} | coor_pinpoint = | subdivision_type2 = [[Холбооны тойрог (ОХУ)|Холбооны тойрог]] | subdivision_name2 = [[Төв Холбооны тойрог|Төв ХТ]] | subdivision_type3 = [[ОХУ-ын эдийн засгийн бүс|Эдийн засгийн бүс]] | subdivision_name3 = [[Төв эдийн засгийн бүс|Төв ЭЗБ]] | established_title = Анх дурдагдсан | established_date = 1147<ref name="dolgorukiy">{{cite web|url=http://faculty.oxy.edu/richmond/csp8/history_of_moscow.htm |title=The History of Moscow |publisher=Occidental College |last=Comins-Richmond |first=Walter |access-date=July 3, 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060517163858/http://faculty.oxy.edu/richmond/csp8/history_of_moscow.htm |archive-date=May 17, 2006 }}</ref> | governing_body = [[Москва Хотын Дум|Хотын Дум]]<ref>{{cite web|title=The Moscow Statute |url=http://old.mos.ru/wps/portal/EnglishVersion?rubricId=14215&documentId=118572 |work=Moscow City Duma |publisher=Moscow City Government |access-date=September 29, 2010 |date=June 28, 1995 |quote=The supreme and exclusive legislative (representative) body of the state power in Moscow is the Moscow City Duma. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110823154646/http://old.mos.ru/wps/portal/EnglishVersion?rubricId=14215&documentId=118572 |archive-date=August 23, 2011 }}</ref> | leader_title = [[Москвагийн хотын дарга|Хотын дарга]]<ref name="mayor">{{cite web|url=http://old.mos.ru/wps/portal/EnglishVersion?rubricId=14107 |title=The Moscow City Mayor |publisher=Government of Moscow |access-date=March 18, 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110823154527/http://old.mos.ru/wps/portal/EnglishVersion?rubricId=14107 |archive-date=August 23, 2011 }}</ref> | leader_name = [[Сергей Собянин]]<ref name="mayor"/> | total_type = Нийт | area_total_sq_mi = 989.0 | area_total_km2 = 2561.5<ref name="InfostatArea">{{cite web |title=Общая площадь Москвы в длинну и ширину |url=https://rosinfostat.ru/ploshhad-moskvy/ |publisher=RosInfoStat |access-date=June 2, 2021 |archive-date=December 3, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211203140325/https://rosinfostat.ru/ploshhad-moskvy/ |url-status=live }}</ref> | area_urban_km2 = 6154 | area_metro_km2 = 48360 | elevation_m = 156 | population_rank = [[Оросын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|1-р]] | population_density_km2 = 5080 | population_density_urban_km2 = 2762 | population_density_metro_km2 = 450 | population_as_of = [[2021 оны Оросын хүн амын тооллого|2021 тооллого]] | population_total = {{IncreaseNeutral}} 13010112 | population_footnotes = <ref name=2021Census>{{cite web|title=Оценка численности постоянного населения по субъектам Российской Федерации|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Federal State Statistics Service]]|accessdate=1 September 2022|archive-date=September 1, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220901194902/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx|url-status=live}}</ref> | population_urban_footnotes = <ref name="Urban" /> | population_urban = {{IncreaseNeutral}} 18,800,000 | population_metro_footnotes = <ref>[[Moscow metropolitan area]]</ref> | population_metro = {{IncreaseNeutral}} 21,534,777<ref>Including [[Moscow Oblast]] (8,524,665)</ref> | population_demonym = Москвачууд | blank6_name = [[Бүс Нутгийн Нийт Бүтээгдэхүүн]] | blank6_info = ₽24.471 их наяд<br />(€{{To EUR|24471|RUS|year=2021|round=yes}} тэрбум)<br /> ₽1,935,205<br />(€{{To EUR|1935205|RUS|year=2021|round=yes}})<ref>{{cite web |url= https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/VRP_s_1998.xlsx |title= "GRP volume at current basic prices (billion rubles)" |publisher= rosstat.gov.ru |access-date= August 21, 2023 |archive-date= March 31, 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230331184235/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/VRP_s_1998.xlsx |url-status= live }}</ref> | timezone1 = [[Москвагийн Цаг|MSK]]<ref>{{cite web |url=http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&prevDoc=102483854&backlink=1&&nd=102148085 |script-title=ru:"Об исчислении времени". Официальный интернет-портал правовой информации |language=ru |access-date=19 January 2019 |archive-date=June 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200622151333/http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&prevDoc=102483854&backlink=1&&nd=102148085 |url-status=live }}</ref> | blank_name = [[OKTMO]] ID | blank_info = 45000000 | website = [https://www.mos.ru/en mos.ru] | footnotes = | iso_code = RU-MOW | registration_plate = 77, 177, 777; 97, 197, 797; 99, 199, 799, 977<ref>{{Cite web |title=Автомобильные коды регионов России-2022: таблица с последними изменениями |url=https://ria.ru/20221116/avtokody-1831987874.html |access-date=2022-11-28 |website=РИА Новости |date=November 16, 2022 |language=ru |archive-date=November 28, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128050947/https://ria.ru/20221116/avtokody-1831987874.html |url-status=live }}</ref> | utc_offset = +3 }} '''Москва''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Москва'') — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[нийслэл]] [[хот]]. Нутаг дэвсгэр засаг захиргааны хуваариар ямар нэгэн [[муж]]ид хамаарахгүйгээр шууд [[Оросын холбооны байгууламж|холбооны байгууламж]] болж, [[Төв Холбооны тойрог|Төв холбооны тойрог]], хэдий хамаардаггүй ч [[Москва муж]] хоёрын төв гэгдэнэ. 2025 оны Оросын Статистикийн газрын мэдээгээр 13 274 285 оршин суугчтай.<ref name="2010Census">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm Федеральная служба государственной статистики (2011). "Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]</ref> Үүнээс үзвэл [[Орос]] болон [[Европ]]ын тэргүүн их, [[Дэлхийн их хотууд|дэлхийн аравт ордог хот]], дэлхийн нэгэн томоохон хот (живаатан хот) юм.<ref>[http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html Th. Brinkhoff: The Principal Agglomerations of the World, 2011-07-01]</ref> [[Дорнод Европын тэгш тал]]ын төв хэсэгт [[Москва гол]]ын эрэгт байршсан. Оросын түүхэнд [[Киевийн Русь|Киевийн Орос]] болон [[Оросын Хаант Улс|Оросын эзэнт гүрнээс]] бусад [[Москвагийн Их Вант Улс]], [[Оросын Царьт Улс]], [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Зөвлөлт Орос Улс]], [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын гэх урьдын дөрвөн улсын нийслэл байсан түүхтэй. [[Европ]] тив дэх хамгийн том хотод тооцогддог бөгөөд газар нутаг нь дэлхийд дээгүүрт жагсана. Москва хот нь улсынхаа [[улс төр]], [[эдийн засаг]], [[шашин]], [[санхүү]], [[боловсрол]], [[тээвэр|тээврийн]] төв нь юм. ОХУ-ын Ерөнхийлөгч албан ажлаа явуулдаг [[Москвагийн кремль|Кремль]] мөн энд оршдог. Москва нь эдийн засгийн томоохон төв бөгөөд дэлхийд тэрбумтнынхаа тоогоор дээгүүр ордог. 2007 онд амьдрахад хамгийн их өртөгтэй хотоор хоёр дахь жилдээ шалгарч байжээ. Маш олон [[шинжлэх ухаан]]ы хүрээлэн, [[боловсрол]], соёл, спортын байгуулалтай. Москвад маш нарийн зохион байгуулалтай нийтийн тээврийн систем үйл ажиллагаа явуулдаг бөгөөд үүний дотор уран барилга, зургаараа алдартай дэлхийд ачаалалаар дээгүрт ордог [[Москвагийн метро|Москвагийн метротой]]. М.Ломоносовын нэрэмжит [[Москвагийн Улсын Их Сургууль]] нь тус улсын анхны бөгөөд тэргүүлэх их сургуулиудын нэг юм. == Түүх == === Хотын үүсэл === Нэгэн домогт Оросын ван [[Юрий Долгорукий]]н (1090-1157 он) тушаалаар анх модон барилгатай сууринг байгуулсан бөгөөд түүнийг тус газраар урсах голын нэрээр нэрлэсэн нь, мөн тус голын хөвөөнд маш хурдан өргөжин тэлж байгаа тухай өгүүлсэн байдаг аж. Москва хот хамгийн анх судар бичигт 1147 онд дурдагдсан нь тус хот үүсгэн байгуулагдсан он хэмээн үздэг байна. Гэхдээ Москваг байгуулахаас бүр эрт энэ газар хүмүүс суурьшин амьдарч байсан байна. Археологийн олдворуудаас харвал хамгийн эртнийх нь 5000 жилийн өмнөх эд өлгийн зүйл байдаг байна. {{multiple image | align = left | direction = horizontal | header_align = center | width1 = 140 | image1 = Facial Chronicle - b.10, p.049 - Tokhtamysh at Moscow.jpg | alt1 = | caption1 = [[Тохтамыш]] хаан Москваг дайлаар ирж буй нь | width2 = 370 | image2 = Vasnetsov Oborona Moskvy ot Tohtamysha 1918.jpg | alt2 = | caption2 = Тохтамыш хааны довтолгооноос Москваг хамгаалж буй байдал }} 1156 оны орчим анхны модон хамгаалалтын байгууламж болох [[Москвагийн кремль|кремлийг]] барьсан ба энэхүү бэхлэлт хэрэм дэх жижиг захыг даган алгуур томоохон суурин бий болов. [[Бат хаан]]ы удирдлага дор 1238 оны 1-р сарын 20-нд хотыг [[Алтан Орд]]ны [[Монголчууд|цэргүүд]] [[Монголчуудын Русь руу хийсэн довтолгоо|Русь руу хийсэн довтолгоо]]ны хүрээнд эзлэн, шатааж байжээ. 1263 онд жижиг суурин Москва орчмын нутаг [[Владимир-Суздалийн Вант Улс|Владимир-Суздалийн Их Вант Улсын]] нэг хэсэг байж байгаад, удалгүй ван [[Даниил Александрович]]ийн харьяат бие даасан [[Москвагийн Их Вант Улс|вант улс]] болжээ. 14-р зууны эхний хагас гэхэд Москва 30.000 оршин суугчтай болох үед [[Алтан Орд]]ны [[хаан]] [[Өзбег]] Москвагийн их ван [[Иван I Калита|Иван Калитаг]] Оросын вангаар хүлээн зөвшөөрсөн боловч түүнд [[Алба гувчуур|алба]] төлж байх үүргийг ногдуулсан байна. 1321 онд [[Үнэн алдартны шашин|Оросын Үнэн алдартны шашны]] төвийг [[Владимир]]аас Москвад нүүлгэн авчирсан нь оросын үнэн алдартны шашны төв болгоход нөлөөлсөн байна. 1380 оны 9-р сарын 8-нд [[Дмитрий Донской]]н удирдлага дор [[Куликовын тулалдаан]]д монголчуудыг ялсан нь хотыг тэрхэн хугацаанд чөлөөлсөн боловч [[Алтан Орд]]ны ноёрхлоос гаргаж чадаагүй юм. 1382 онд монголчууд [[Тохтамыш]]аар удирдуулан Москваг довтлон дээрэмдэж, дахин шатаав. Гэвч Москва үүгээр сульдаж доройтсонгүй, харин ч улс төр, зэвсэгт хүчний хүч нь улам бэхжихийн сацуу эдийн засгийн хувьд ч хүчирхэгжсээр байв. Дмитрий Донскойн том хүү болох Москвагийн их ван [[Василий I Дмитриевич]] [[Монголчууд]]ын ноёрхолд байхыг хүлээн зөвшөөрсөнгүй. Үүнээс үүдэн 1408 оны 12-р сарын 5-нд [[Едигей|Эдигүүгээр]] удирдуулсан монголын цэрэг ахиад л Москвагийн хаалган дээр дайтахаар иржээ. Энэ удаа [[Монголчууд]] хотыг эзлэн авч чадаагүй бөгөөд хотыг гурван долоо хоног бүсэлсний эцэст 3000 рублийн барьцааны мөнгө аван буцав. === 15-20-р зууны эхэн үе === [[Файл:Lissner.jpg|thumb|right|1612 онд Москваг польшуудаас чөлөөлж байгаа нь]] [[15-р зуун|15-р зууны]] сүүлчийн хоёр арванд Кремлийг дахин шинээр барьж эхлэв. Үүнийг дагаад кремлийг тойрон олон тооны гар урчууд болон худалдаачид суурьших болов. Удалгүй хотын оршин суугчдын тоо нэмэгдэж 100 мянгыг давсан учраас 1600 оны орчим хотыг тойруулан хэрэм барьснаас гадна түүний гадуур усан шуудуйн саад хийсэн нь шинэ цэцэглэн хөгжиж буй хотыг гаднаас хамгаалах гол зорилготой байв. 1571 онд сүүлчийн удаа татарчууд хотыг дайлсан ба голцуу модоор барьсан хотыг юу ч үгүй болгон шатаажээ. Үүнээс хойш жилийн дараа татарын аюулыг Москвагийн өмнөд хэсэгт [[Молодийн тулалдаан]]аар нэг мөр хөөж чаджээ. Хааныг хэн залгамжлах нь тодорхой бус байсан [[Самуун үе|үймээнт жилүүдийг]] далимдуулан [[Польш]]ийн цэрэг 1610 оны 7-р сарын сүүлээр Москва руу довтлон өөрийн [[тоглоомын улс]] болгох гэсэн санаархал нь [[Орос-Польшийн дайн (1609-1618 он)|Орос-Польшийн дайныг]] эхлүүлсэн юм. 1611 оны 1-р сард оросын том хотууд болох [[Доод Новгород]], [[Вологда]]гаас татсан ардын арми польшуудыг эсэргүүцэн, [[Кузьма Минин]], [[Дмитрий Михайлович Пожарский|Дмитрий Пожарскийгаар]] удирдуулан дайтаж, тэднийг 1612 оны 10-р сарын 25-нд [[Москвагийн кремль|кремльд]] бүслэн, буулгаж авчээ. Эдгээр үйл явдлууд [[Романов|Романовынхныг]] оросын хаан ширээнд залрах замыг нээж өгчээ. Орос дахь анхны даавуу, цаас, тоосго, шилний үйлдвэрүүд болон тээрэм бий болох үеэр их гүрний нийгэмд баян хоосны ялгаа эрс нэмэгдсэний улмаас 1667 онд [[Ижил мөрөн|Ижил]], [[Дон мөрөн|Дон мөрний]] тариачид нэгдэн босч, өөрсдийн удирдагч [[Степан Разин|Степан Разиныг]] баривчлан, улаан талбай дээр цаазаар авсан байна. 1687 онд оросын анхны дээд сургууль болох „Слав-Грекийн Академи“ (өнөөдөр ''Москвагийн Гэгээнтний Академи'') үүдээ нээсэн бол 1703 онд оросын анхны сонин „Ведомости“ хэвлэгдэн гарч байжээ. 1712 онд [[I Пётр|Их Пётр]] (1672-1725 он) хаан нийслэлийн онцгой эрхийг нь шинээр байгуулагдсан [[Санкт-Петербург]]т шилжүүлсэн ч, Москва оросын эдийн засаг, соёл, боловсролын томоохон төв хэвээр үлдсэн юм. 1755 онд өнөөгийн [[Москвагийн Улсын Их Сургууль|Ломоносовын нэрэмжит Москвагийн Улсын Их Сургуулийг]] нээснээр оросын анхны их сургууль бий болсон ажээ. 1771 онд [[Москвагийн тахлын үймээн|Москвагийн тахлын]] үеэр Москвад маш том бослогууд гарч, нийт хүн амынхаа тэн хагасыг алдсан юм. 18-р зуунд Москвад оросын олон алдарт зохиолч, яруу найрагчид төрсөн байдгийн тоонд жишээ нь [[Александр Петрович Сумароков|Александр Сумароков]], [[Николай Михайлович Карамзин|Николай Карамзин]], [[Денис Фонвизин]] нарыг тоочиж болно. Мөн түүнчлэн оросын нэрт эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] эрдэмтний замын мөрөө Москвагаас эхэлжээ. {{Том зураг|Круговая панорама Москвы со Спасской башни Кремля.jpg|3000|Москвагийн кремлийн цагтай цамхагаас Москва хотыг харсан байдал: 1819-1823 он}} 1812 оны [[Эх орны дайн (1812 он)|эх орны дайнд]], [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] өөрийн [[Их арми]]йн хамт Москвад довтлон ирэхэд хотын оршин суугчид өөрсдийн хашаа байшингаа [[Москвагийн түймэр (1812 он)|шатаан]] хотоос зугатан оджээ. Энэ түймэрт хотын барилга байгууламжийн гуравны хоёр шатсан ба үүнээс шалтгаалан [[франц]]ын армийн хоол, хүнсний хангамж муудан, сар болоод л буцахаас өөр аргагүйд хүрсэн байна. Ингээд буцах замдаа [[Березинийн тулалдаан]]д ялагдсанаар Наполеоны их арми унасан ажээ. 1813 оны хавар Москва томоохон хэмжээний сэргээн босголт болон өртгөтгөлийн ажил явагдсан ба энэ хүрээнд хотын гадна талын хамгаалалтын цагирагийг тэслэн нураав. Ингээд 19-р зууны дундаас авто зам болоод төмөр замын шинэ шугамуудыг тавин улсын чухал хотуудтай холболоо. Гэсэн ч Москва тухайн үед оросын нийслэл байсан Санкт-Петербургийн хөгжлийг гүйцэхгүй хоёрдугаар том хотод тооцогдсон хэвээр байв. Санкт-Петербург зөвхөн хүн амын тоогоороо хуучин нийслэлээс илүү биш, харин улсынхаа эдийн засаг, соёлын төв болон хөгжсөн байв. Санкт-Петербургт дээд давхаргынханы гоёмсог хээнцэр барилгууд борооны дараах мөөг мэт олширч байхад Москва тээр хойно хоцорч үлдсэн байлаа. Хэдийгээр Санкт-Петербургийн хөгжлийг гүйцээгүй ч, хөгжил асар хурдтай явагдсаар л байв. 1890 онд анхны цахилгаан [[трамвай]] ашиглалтад оров. Анхны хүн амын тооллого 1897 оны 1-р сарын 28-нд явуулсан бөгөөд үүгээр нэг сая хүн тоологдсон бол 1914 он гэхэд хүн ам хоёр дахин нэмэгдсэн байв. [[Файл:Arbat 1890s by V. D. Alekseev.jpg|thumb|right|[[Арбат|Аравтын гудамж]], 1890 он]] 19-р зууны сүүлийн арван жил нийгмийн байдал улам хурцадсаар байв. [[Аж үйлдвэр]]үүдийн төвлөрөл, ялангуяа хөнгөн аж үйлдвэр Москвад төвлөрчээ. Түүнээс гадна 1861 онд [[Хамжилгат ёс|хамжилгат ёсыг]] халснаар хэд арван мянган газаргүй болсон тариачид, хөлсний ажил хийхийн тулд хот руу орж ирэв. 1898 онд Москвад [[Оросын Социал Демократ Ажилчны Нам|Социал Демократ Ажилчны Нам]] үүсгэн байгуулагдав. 1905 оноос 1907 он хүртэлх [[1905 оны Оросын хувьсгал|Оросын хувьсгалд]] Москва өртсөн ба учир нь 1905 оны 12-р сард Москвагийн ажилчид нийтийг хамарсан улс төрийн ажил хаялт хийсэн нь зэвсэгт бослогод шилжив. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]ы өмнөх жилүүдэд хотод асар ихээр шинэ барилгууд баригджээ. 1912 онд [[Пушкины музей|Пушкины нэрэмжит Дүрслэх Урлагийн Улсын Музей]] ашиглалтад оров. 1913 онд Москва [[Романов|Романовын Хант Улс]] болсны 300 жилийн ойгоо тэмдэглэжээ. === Оросын хувьсгалын үе === [[Хоёрдугаар сарын хувьсгал|1917 оны Оросын хоёрдугаар сарын хувьсгалын]] дараа 1917 оны 8-р сард Москвад нийгмийн бүх анги давхаргынхан оролцсон ''Москвагийн Төрийн Дум'' хуралджээ. 1917 оны 8-р сараас 1918 оны 9-р сар хүртэл Москвад Оросын сүмийн зөвлөл хуралдаж, Москвагийн Үнэн алдартны шашны тэргүүн- Патриархыг сэргээв. 1917 оны 10-р сарын 25-нд [[Октябрийн хувьсгал|Коммунист төрийн эргэлт]] хийсний дараа [[Санкт-Петербург|Петроград]] болон Москвад большевикууд ''Нийгмийг Аюулаас Хамгаалах Хороог'' эсэргүүцэн зэвсэгт бослого зохион байгуулав. Москвагийн төлөөх тэмцэл 1917 оны 12-р сарын 25-наас 11-р сарын 2-ныг хүртэл үргэлжилсэн ба большевикуудад нэмэлт хүч ирснээр, тэдний ялалтаар дууссан байна. === ЗХУ-ын нийслэл болсон нь === [[Файл:Cathedral of Christ the Saviour 1903.jpg|thumb|left|[[Аврагч Христийн цогчин дуган|Христийн цогчин дуган]], 1903 он]] 1918 оны 3-р сарын 12-нд шинэ байгуулагдсан Зөвлөлт Улс нийслэлээ Москваг сонгосон ба большевикуудын тэргүүлэгчид [[Москвагийн кремль|Кремльд]] нүүн орсноор Москва 18 дугаар зууны эхнээс хойш алдаад байсан оросын эрх мэдлийн төвөө эргүүлэн авлаа. 1922 оны 12-р сарын 30-нд Москвад [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] үүсгэн байгуулагдав. 1926 онд хотын хүн амын тоо хоёр саяыг давж [[Ленинград]] гэсэн нэртэй болсон байсан Санкт-Петербургийг гүйцэж иржээ. 1935 онд [[Иосиф Сталин]] хотыг шинэчлэх ерөнхий төлөвлөгөөг гарган, хотод олон эгнээ бүхий өргөн замыг тавьж, [[Москвагийн метро]]г барьж нээснээс гадна шинээр олон гүүр босгож, мөн [[Москвагийн суваг|Москвагийн сувгийг]] барьж гүйцэтгэв. Хуучин хот дундуур хөндлөн гулд шинээр авто замууд тавьсан ба энэ ажлын хүрээнд түүхийн дурсгалт барилгуудыг нураасны жишээнд [[Сухаревын цамхаг]] ч өртөн байраа тавьж өгөв. Ялангуяа сүм, хийдийн барилгууд олноор сүйдсэн байдаг. Нийт 200.000 орчим барилгын ажилчид, эдгээрийн дийлэнх улс төрийн гэмт хэргээр хоригдогчид энэхүү ерөнхий төлөвлөгөөг гүйцэтгэсэн байна. Хуучин Москваг бүрэн шинэчлэх нэрийн дор сүйтгэж дуусгахын өмнө ''„азаар“'' [[дэлхийн хоёрдугаар дайн]] гарч зогсоосон байна. Мөн дэлхийн хамгийн өндөр барилга болох 415 метрийн өндөртэй ''[[Зөвлөлтийн Шилтгээн]]ий'' барилгын ажлыг ч гүйцээж чадаагүй юм. 1931 оны 12-р сарын 5-нд [[Аврагч Христийн цогчин дуган|Христийн цогчин дуганыг]] тэслэн нурааж түүний суурин дээр аварга том улс төр, соёлын төв барин, социалист нийгмийн үлгэр болох ёстой байв. Барилгын суурийг дөнгөж цутгаад байтал [[Дорнод фронт (Дэлхийн хоёрдугаар дайн)|Аугаа их Эх орны дайн]] гарснаар энэ төслийг зогсоосон ба дайны дараа ч гүйцээгээгүй юм. === Дэлхийн хоёрдугаар дайн === 1941 оны 6-р сарын 22-нд германы [[Вермахт]] ЗХУ-д дайн зарлаагүй халдсан ба мөн оны 9-р сарын 30-нд Москва руу тулан иржээ. Нийт 80 орчим [[дивиз]] (нэг дивиз нь 1-3 түмт), үүн дотор 14 танкийн дивиз, 8-н механикжсан дивиз, зуу гаран нисэх онгоц, мянга гаран танк, их буу, гранат шидэгчийг нийслэлийн эсрэг тулаанд ашиглажээ. 1941 оны 6-р сарын 21-нээс 22-нд шилжих шөнө хотыг [[Москвагийн бөмбөгдөлт|агаараас бөмбөгдөж]] эхэлсэн ба энэ нь 1942 оны 4-р сарын 5-ны өдөр хүртэл үргэлжилсэн байна. Москваг эзэлсний дараа германы ялалтын цэргийн ёслолын жагсаал [[Адольф Хитлер]] өөрийн биеэр хүлээн авахаа илэрхийлсэн байна. Гэвч энэхүү цэргийн ёслолын жагсаал болоогүй юм. Гэхдээ өөр нэгэн цэргийн ёслолын жагсаал 11-р сарын 7-нд зохиогдсон ба энэ бол жил болгон уламжлал болгон хийдэг [[Улаан Арми]]йн цэргийн парад байв. 1941 оны 11-р сарын 15-нд германы хоёр дахь давшилт эхэлсэн бөгөөд энэ удаа хотын баруун тал дахь ганц хоёр сууринг л эзэлсэн ажээ. 1941 оны 12-р сарын 5-нд зөвлөлтийн талын сөрөх давшилт эхлэн, германчуудыг 100-гаас 300 километр хүртэл буцаан цохив. Германы агаарын зэвсэгт хүчин нийтдээ 12.000 нислэг Москва руу үйлдсэн ч, түүний цөөн хэдэн онгоц л Москвад хүрч чадсан байна. [[Москвагийн тулалдаан]]д германчууд 250.000 цэрэг, 1300 танк, 2500 их буу, 15.000 механикжсан тээврийн хэрэгсэл өөр бусад материалын хохирол амсчээ. Оросын талаас ойролцоогоор 700.000 цэрэг амь үрэгдсэн, шархдсан эсвэл сураггүй алга болсон байна. Энэ бол германы [[Вермахт]] [[Блицкриг|цахилгаан/хурдан дайнаа]] эхэлснээс хойш зургаан сарын дотор Зөвлөлтийн эсрэг хийсэн дайндаа эхний удаагаа ялагдсан ялагдал байсан юм. 1944 оны 7-р сард Иосиф Сталин Москва хотын төвөөр 55.000 [[Олзлогдогч|дайнд олзлогдогчдыг]] жагсаажээ. <ref>[https://www.welt.de/geschichte/zweiter-weltkrieg/article130202004/Stalins-bizarrer-Triumphzug-mit-deutschen-Soldaten.html Stalins bizarrer Triumphzug mit deutschen Soldaten], Bericht in [[Die Welt]] am 16. Juli 2014</ref> 1945 оны 6-р сарын 24-нд Москвагийн улаан талбай дээр [[Улаан Арми]]йн ялалтын ёслолын жагсаал зохиогдсон байна. Нийслэл хотоо хамгаалах дайнд амь үрэгдсэн нэр нь тодроогүй цэргүүдийн цогцосыг Кремлийн хананд оршуулсан ба түүний булшны чулуун дээр: : ''Чиний нэр тодроогүй ч'' : ''Чиний баатарлаг үйлс чинь мөнх'' хэмээн сийлсэн байдаг аж. {{multiple image | align = left | direction = horizontal | header_align = center | width1 = 210 | image1 = RIAN archive 887721 Defense of Moscow.jpg | alt1 = | caption1 = Кремлийн дэргэдэх Москва зочид буудлын дээвэр дээр агаарын довтолгооноос эсэргүүцэгч, 1941 он | width2 = 220 | image2 = RIAN archive 604273 Barricades on city streets.jpg | alt2 = | caption2 = Москвагийн гудамжин дахь шивээ, 1941 оны аравдугаар сар | width3 = 220 | image3 = Bundesarchiv Bild 101I-140-1210-26A, Russland-Mitte, Schützenpanzer im Schlamm.jpg | alt3 = | caption3 = Шавар германы танкийн давшилтад саад учруулсан байдал, 1941 оны аравдугаар сар }} {{зай авах}} === Дайны дараа === Дайны дараа Москваг сэргээн босгох ажил өрнөсөн байна. 1947 оны нэгэн тогтоолд, хотын найман хэсгийг сонгон өндөр барилгууд барих шийдвэр гаргажээ. Хотын олон сүм, дуганыг нураан, оронд нь ерөнхийдөө төстэй олон өндөр барилга барьснаар, чигээ авах баримжааны цэггүй болсноос гадна алсаас зураг мэт гоёмсог харагдах бараа сүрээ ч алджээ. 1953 оны 3-р сарын 5-нд [[Иосиф Сталин]] Москвад нас нөгчив. Түүний шарилыг эхлээд Улаан талбай дээр [[Лениний бунхан]]ы дэргэд оршуулав. Гэвч [[Никита Хрущёв]] засгийн эрхийг барьж байхдаа „сталинжуулалтаас“ хагацах бодлогын хүрээнд И.Сталины цогцосыг бунханаас гарган Кремлийн ханан дахь хүндэтгэлийн оршуулгын газарт шилжүүлсэн байна. 1955 оноос эхлэн олон барилга шинээр баригдав. Зөвхөн 1961 оноос 1970 оны хооронд л гэхэд Москвад байсан бүх орон сууцнуудыг 2,5 дахин нэмэгдүүлсэн байна. 1959 он болон 1970 онуудад хийсэн хүн амын тооллогын дүнгээр хотын хүн ам 40 % нэмэгдэв. Энийг дагаад хот ч хүрээгээ тэлсээр 1960 оны 8-р сар гэхэд [[Москвагийн тойрог хурдны зам]]д хүрсэн байна. Өмнө нь бие даан тусдаа хот гэгдэж байсан Бабушкин, Кунцево, Люблино, Перево, Тушино болон 12 жижиг суурин Москвад нэгдэв. 1970 он гэхэд хотын хүн ам бараг 7 саяд хүрчээ. 1980 онд Москвад XXII [[Москвагийн олимп|Зуны Олимпыг]] зохион явуулав. 1980-аад оны сүүлээр зөвлөлтийн төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засаг туйлдаж хямралын байдалд орж эхлэв. Зөвлөлтийн удирдагч [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёвын]] дотоод бодлогын явцад ([[гласность]]-ил тод байдал, [[перестройка]]-[[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөл байгуулалт]]) улсын эдийн засаг нуран унах өдөр бүрээр тодорхой болж байв. 1991 оны 8-р сард Михаил Горбачёв шинэ Зөвлөлт Улсын гэрээнд гарын үсэг зурах гэснийг зарим генералууд, өндөр эрх мэдэл бүхий засгийн газрын гишүүд, [[Улсыг Аюулаас Хамгаалах Хороо|КГБ]]-н дарга нар нэгдэн, ерөнхийлөгчийн эсрэг [[Зөвлөлтийн 1991 оны төрийн эргэлт хийх оролдлого|төрийн эргэлт]] хийхийг оролджээ. Энэ оролдлогоос хойш дөрвөн сарын дараа буюу 1991 оны 12-р сарын 25-нд Горбачёв ерөнхийлөгчийн албанаасаа огцорсон юм. Энэ өдрийг мөн анхны коммунист улсын төгсгөл болсон гэж үздэг байна. === Хүн амын өсөлт === {| | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#EFEFEF; width:5em"| Он ! style="background:#EFEFEF;"| Хүн ам |- | 1350 || align="right" | 30.000 |- | 1400 || align="right" | 40.000 |- | 1600 || align="right" | 100.000 |- | 1638 || align="right" | 200.000 |- | 1710 || align="right" | 160.000 |- | 1725 || align="right" | 145.000 |- | 1738 || align="right" | 138.400 |- | 1750 || align="right" | 130.000 |- | 1775 || align="right" | 161.000 |- | 1785 || align="right" | 188.700 |- | 1800 || align="right" | 250.000 |- | 1811 || align="right" | 300.000 |- | 1813 || align="right" | 215.000 |} | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#EFEFEF; width:5em"| Он ! style="background:#EFEFEF;"| Хүн ам |- | 1825 || align="right" | 241.500 |- | 1840 || align="right" | 349.100 |- | 1852 || align="right" | 373.800 |- | 1858 || align="right" | 336.400 |- | 1864 || align="right" | 351.600 |- | 1868 || align="right" | 416.400 |- | 1871 || align="right" | 601.969 |- | 1886 || align="right" | 753.459 |- | 1891 || align="right" | 822.400 |- | 1897 || align="right" | 1.038.591 |- | 1900 || align="right" | 1.175.000 |- | 1908 || align="right" | 1.359.200 |- | 1912 || align="right" | 1.617.157 |} | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#EFEFEF; width:5em"| Он ! style="background:#EFEFEF;"| Хүн ам |- | 1915 || align="right" | 1.817.000 |- | 1920 || align="right" | 1.028.200 |- | 1926 || align="right" | 2.019.453 |- | 1936 || align="right" | 3.641.500 |- | 1939 || align="right" | 4.182.916 |- | 1956 || align="right" | 4.847.000 |- | 1959 || align="right" | 5.045.905 |- | 1970 || align="right" | 6.941.961 |- | 1979 || align="right" | 7.830.509 |- | 1989 || align="right" | 8.769.117 |- | 2002 || align="right" | 10.126.424 |- | 2010 || align="right" | 11.503.501 |- | 2017 || align="right" | 12.228.685 |} |} == Газар зүй == === Газар зүйн байрлал === Москва хот нь Оросын газар нутгийн европ дахь хэсэгт, далайн түвшнээс дээш дунджаар 156 метрийн өндөрт, [[Ока гол]], [[Ижил мөрөн]] хоёрын дундах толгодын дунд, зарим хэсгээрээ эгц эрэг бүхий тус хотын нэрийг өгөгч [[Москва гол]]ын хөвөөнд оршдог. Москва гол хотыг баруун хойноос нь зүүн урд зүгийг чиглэн ойролцоогоор 80 километр мушгиран, дайрч өнгөрнө. Москва доторх голын өргөн 120-200 метр хүрнэ. 1937 онд дуусган, ашиглалтад авсан, хотын баруунаас умард зүгийг чиглэх 128 километр урттай [[Москвагийн суваг|Москвагийн сувгаар]] усан тээвэр хийн [[Иванковын хиймэл нуур]] луу буюу [[Ижил мөрөн|Ижил]] рүү холбогдох боломжтой. Хотын нутаг дэвсгэр нь нийт 2511 хавтгай дөрвөлжин километр. Үүний гуравны нэгийг ногоон байгууламж эзэлнэ. Үүнд багцаагаар 100 цэцэрлэгт хүрээлэн, 500 орчмыг нь цөөрмөөр өргөтгөсөн, 800 гаран байгууламж орно. === Засаг захиргааны хуваарь === Москва хот нь, хотыг оролцуулахгүйгээр түүнийг тойрсон хэсгээс бүрдэх [[Москва муж]]ийн захиргааны төв юм. [[Төв Холбооны тойрог]] дотроо Москва нь бие даасан холбооны субъект болж явдаг. Москва муж нь 36 [[район]], 36 [[хотын тойрог]]т хуваагддаг бол хот өөрөө 12 захиргааны дүүрэгт хуваагдана. {| class="wikitable sortable" |- class="hintergrundfarbe5" !Захиргааны дүүрэг !Орос нэр !Районы<br />тоо !Хүн ам<br /><small>(2002 оны тооллого)</small> !Хүн ам<br /><small>(2010 оны тооллого)</small><ref name="einwohner_aktuell" /> !Ялгаа<br />2010 оноос 2002 он (%) |- | align="left" | [[Төв захиргааны дүүрэг|Төв]] (1) | align="right" | Центральный | align="center" | 10 | align="right" | 701.353 | align="right" | {{EWZ|RU|45286}} | align="center" | +5,8 |- | align="left" | [[Хойд захиргааны дүүрэг|Хойд]] (2) | align="right" | Северный | align="center" | 16 | align="right" | 1.112.846 | align="right" | {{EWZ|RU|45277}} | align="center" | −1,1 |- | align="left" | [[Зүүн Хойд захиргааны дүүрэг|Зүүн Хойд]] (3) | align="right" | Северо-Восточный | align="center" | 17 | align="right" | 1.240.062 | align="right" | {{EWZ|RU|45280}} | align="center" | +9,6 |- | align="left" | [[Зүүн захиргааны дүүрэг|Зүүн]] (4) | align="right" | Восточный | align="center" | 16 | align="right" | 1.381.797 | align="right" | {{EWZ|RU|45263}} | align="center" | +5,1 |- | align="left" | [[Зүүн Өмнөд захиргааны дүүрэг|Зүүн Өмнөд]] (5) | align="right" | Юго-Восточный | align="center" | 12 | align="right" | 1.109.121 | align="right" | {{EWZ|RU|45290}} | align="center" | +18,9 |- | align="left" | [[Өмнөд захиргааны дүүрэг|Өмнөд]] (6) | align="right" | Южный | align="center" | 16 | align="right" | 1.593.065 | align="right" | {{EWZ|RU|45296}} | align="center" | +7,8 |- | align="left" | [[Баруун Өмнөд захиргааны дүүрэг|Баруун Өмнөд]] (7) | align="right" | Юго-Западный | align="center" | 12 | align="right" | 1.179.211 | align="right" | {{EWZ|RU|45293}} | align="center" | +15,6 |- | align="left" | [[Баруун захиргааны дүүрэг|Баруун]] (8) | align="right" | Западный | align="center" | 13 | align="right" | 1.029.004 | align="right" | {{EWZ|RU|45268}} | align="center" | +25,0 |- | align="left" | [[Баруун Хойд захиргааны дүүрэг|Баруун Хойд]] (9) | align="right" | Северо-Западный | align="center" | 8 | align="right" | 779.965 | align="right" | {{EWZ|RU|45283}} | align="center" | +20,8 |- | align="left" | [[Зеленоград]] (10) | align="right" | Зеленоградский | align="center" | 5 | align="right" | 215.727 | align="right" | {{EWZ|RU|45272}} | align="center" | +2,8 |- | align="left" | [[Захиргааны дүүрэг Новомосковский|Новомосковский]] (11) | align="right" | Новомосковский | align="center" | 11 | align="right" | – | align="right" | ''{{EWZ|RU|45297}}'' | align="center" | – |- | align="left" | [[Захиргааны дүүрэг Троицкий|Троицкий]] (12) | align="right" | Троицкий | align="center" | 10 | align="right" | – | align="right" | ''{{EWZ|RU|45298}}'' | align="center" | – |} === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Москва (ВДНХ) 1961–1990 оны хэвийн |collapsed=yes |metric first = Yes |single line = Yes |Jan high C = −6.3 |Feb high C = −4.2 |Mar high C = 1.5 |Apr high C = 10.4 |May high C = 18.4 |Jun high C = 21.7 |Jul high C = 23.1 |Aug high C = 21.5 |Sep high C = 15.4 |Oct high C = 8.2 |Nov high C = 1.1 |Dec high C = −3.5 |year high C= 8.9 |Jan mean C = −9.3 |Feb mean C = −7.7 |Mar mean C = −2.2 |Apr mean C = 5.8 |May mean C = 13.1 |Jun mean C = 16.6 |Jul mean C = 18.2 |Aug mean C = 16.4 |Sep mean C = 11.1 |Oct mean C = 5.1 |Nov mean C = −1.2 |Dec mean C = −6.1 |year mean C= 5.0 |Jan low C = −12.3 |Feb low C = −11.1 |Mar low C = −5.6 |Apr low C = 1.7 |May low C = 7.6 |Jun low C = 11.5 |Jul low C = 13.5 |Aug low C = 12.0 |Sep low C = 7.1 |Oct low C = 2.0 |Nov low C = −3.3 |Dec low C = −8.6 |year low C= 1.2 |source 1 = <ref name="thermograph">{{cite web |url=http://worldweather.wmo.int/107/c00206.htm |title=WMO averages |access-date=12 January 2011 |archive-date=27 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200127062909/http://worldweather.wmo.int/107/c00206.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://meteoinfo.ru/climate/klimatgorod/3001-2010-02-25-12-47-50 |title=VVC info |access-date=3 April 2018 |language=ru |archive-date=20 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101120024949/http://meteoinfo.ru/climate/klimatgorod/3001-2010-02-25-12-47-50 |url-status=live }}</ref><ref name="Climate">{{cite web |url=http://pogoda.ru.net/monitor.php?id=27612 |access-date=12 January 2011 |title=Climate monitor 2005–2011 |language=ru |archive-date=17 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090217221623/http://pogoda.ru.net/monitor.php?id=27612 |url-status=live }}</ref><ref name="Meteoweb">{{cite web |url=http://meteoweb.ru/cl006-7.php |title=Average monthly Sunshine hours |access-date=12 January 2011 |publisher=Meteoweb.ru |language=ru |archive-date=8 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108014500/http://meteoweb.ru/cl006-7.php |url-status=live }}</ref> |date=2011 }} == Хүн ам зүй == === Угсаатны бүлгүүд === Өнөөгийн байдлаар Москвад нийтдээ 100 гаран үндэстэн, угсаатан амьдарч байна. 2002 оны хүн амын тооллогоор нийт оршин суугчдын 84,83 % нь [[оросууд|орос угсаатан]] байв. Хамгийн ихээр байгаа угсаатны цөөнхөд: [[украинчууд]] (2,44 %), [[татарууд]] (1,60 %), [[арменичууд]] (1,20 %), [[азербайжанчууд]] (0,92 %), [[еврей]]чүүд (0,76 %, Москвагийн статистикийн хорооны мэдээнд угсаатан, шүтлэгтэн хоёрыг нэгтгэн тооцжээ), [[беларусьчууд]] (0,57 %), [[гүржүүд]] (0,52 %), [[молдавчууд]] (0,35 %), [[тажикууд]] (0,34 %), [[узбекчүүд]] (0,23 %), [[мордвачууд]] (0,22 %), [[Чуваш ястан|чувашчууд]] (0,16 %), [[Вьет үндэстэн|вьетнамчууд]] (0,15 %), [[чеченьчүүд]] (0,14 %), [[хятадууд]] (0,12 %), [[Осети ястан|осетчууд]] (0,10 %), [[солонгосчууд]] (0,08 %), [[казахууд]] (0,08 %), [[паштунчууд]] (0,06 %), [[башкирууд]] (0,06 %), [[германчууд]] (0,05 %).<ref>Perepis2002.ru: {{Webarchiv|url=http://www.perepis2002.ru/ct/doc/English/4-2.xls|wayback=20070217070612|text=Nationalitäten und Ethnien in Russland – Volkszählung 2002|archiv-bot=2024-02-05 08:27:56 InternetArchiveBot}} (in Englisch; [[Microsoft Excel|MS Excel]]; 203 kB)</ref> Гэхдээ энэ бүртгэлд хуучны зөвлөлтийн харьяанд байсан улсуудаас хууль бусаар амьдарч буй иргэд ороогүй юм. Үүн дээр нэмэгдэн хотод улирлын чанартай ажил хийхээр маш олон ажилчид ирж буцдаг байна. Оросууд [[Ксенофоби|гадаадынханд дайсагнах]] буюу арьс өнгөөр ялган гадуурахах нь харьцангуй бага гэдэг боловч хуучин ЗХУ-ын [[Төв Ази]]йн бүгд найрамдах улсууд болон [[Кавказын нуруу|Кавказаас]] [[цагаачлал|цагаачлагчдад]] маш дургүй. Ганц нэг Чеченьчүүд Москвад байсгээд л алан хядах үйл ажиллагаа явуулдаг нь тэднийг үзэн ядах гол шалтгаан болдог гэж үздэг. === Шашин === Христийн шашин бол Москвад голлох шашин боловч сүсэгтэн олны дийлэнх нь оросын үнэн алдартны шашинд харьяалагддаг. Бусад түгээмэл дэлгэрсэн шашинд [[ислам]], [[буддын шашин]], [[иудаизм]] орно. 2008 оны орчим Москвад 410.000 ислам шашинтнууд амьдарч байв.<ref>Vgl. Roman A. Silantjew: ''Islam w sowremennoj Rossii, enziklopedija''. Algoritm, Moskau, 2008. S. 15.</ref> Москвагийн хамгийн эртний ислам шашны сүм нь Москвагийн түүхийн мечет юм. == Улс төр == === Хотын захиргаа === [[Файл:Tverskaya13 Moscow 06-2015.jpg|thumb|right|Москвагийн засгийн газрын байр]] Москвад [[Оросын ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]], түүний [[ОХУ-ын ерөнхийлөгчийн тамгын газар|ерөнхийлөгчийн тамгын газар]], [[ОХУ-ын Засгийн газар|холбооны засгийн газар]] мөн түүнчлэн олон тооны яам, төрийн байгууллагууд байх учраас хотын захиргааны бодлого нь төрийн бодлогын хажуугаар зэрэгцэн тогтнохоос гадна кремль ба засгийн газартай байнгын зөрчилдөөний байдалтай байдаг. Энэ нь удаан хугацааны турш оросын нийслэлд байнга байсаар ирсэн хэвшсэн улс төр юм. Хотын захиргаа нь засгийн газар болон хотын захирагчийн зааврын дагуу Москвад [[гүйцэтгэх засаглал|гүйцэтгэх эрх мэдлийг]] хэрэгжүүлнэ. Хотын захирагч ба хотын захирагчийн орлогчийн хамт ерөнхийлөгчийн санал болгосны дагуу хотын парламент буюу Москвагийн Дум-аас сонгодог. [[Хууль тогтоох засаглал|Хуулийн эрх мэдлийг]] Москвагийн хотын Думаас хангана. Энэ Дум нь нийт 35 гишүүнээс бүрдэх бөгөөд хотын засаг дарга тэдний үйл ажиллагааг хянадаг. === Хамтын ажиллагаатай хотууд === Москва нь дараах хотуудтай ах дүүсийн барилдлагатай хамтран ажиллана: {| class="wikitable sortable" |- class="hintergrundfarbe5" !Сүлд !Хот !Улс !Хэзээнээс |- | align="center"| [[File:Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg|20px]] | align="right" | [[Улаанбаатар]] | align="left" | {{MNG}} | align="center" | 1957 оноос хойш |- | align="center"| [[File:Coat of Arms of Madrid City.svg|20px]] | align="right" | [[Мадрид]] | align="left" | {{ESP}} | align="center" | 1979 оноос хойш |- | align="center"| [[File:DEU Berlin COA.svg|20px]] | align="right" | [[Берлин]] | align="left" | {{DEU}} | align="center" | 1990 оноос хойш |- | align="center"| [[File:Logo of Seoul, South Korea.svg|20px]] | align="right" | [[Сөүл]] | align="left" | {{KOR}} | align="center" | 1991 оноос хойш |- | align="center"| [[File:Wien Wappen.svg|20px]] | align="right" | [[Вена]] | align="left" | {{AUT}} | align="center" | 1991 оноос хойш |- | align="center"| [[File:Flag of Tokyo Prefecture.svg|20px]] | align="right" | [[Токио]] | align="left" | {{JPN}} | align="center" | 1991 оноос хойш |- | align="center"| [[File:Blason paris 75.svg|20px]] | align="right" | [[Парис]] | align="left" | {{FRA}} | align="center" | 1992 оноос хойш |- | align="center"| — | align="right" | [[Бээжин]] | align="left" | {{CHN}} | align="center" | 1992 оноос хойш |- | align="center"| [[File:POL Warszawa COA.svg|20px]] | align="right" | [[Варшав]] | align="left" | {{POL}} | align="center" | 1993 оноос хойш |- | align="center"| [[File:Coat of arms of Almaty.svg|20px]] | align="right" | [[Алматы]] | align="left" | {{KAZ}} | align="center" | 1994 оноос хойш |- | align="center"| [[File:Coat of arms of Yerevan.svg|20px]] | align="right" | [[Ереван]] | align="left" | {{ARM}} | align="center" | 1995 оноос хойш |- | align="center"| | align="right" | [[Чикаго]] | align="left" | {{USA}} | align="center" | 1997 оноос хойш |- | align="center"| [[File:Emblem of Tel Aviv.svg|20px]] | align="right" | [[Тел-Авив]] | align="left" | {{ISR}} | align="center" | 2000 оноос хойш |- | align="center"| [[File:Coat of Arms of Athens.svg|20px]] | align="right" | [[Афин]] | align="left" | {{GRC}} | align="center" | 2001 оноос хойш |} == Эдийн засаг == Москва оросын эдийн засагт гол үүрэг гүйцэтгэнэ. Улсын дотоодын нийт бүтээгдэхүүнд эзлэх хэмжээ 20&nbsp;%, мөн нийт жижиглэн худалдааны 30&nbsp;%-ийг эзэлдэг. Эдийн засгийн өсөлт жилд дунджаар арав орчим хувьтай. 2005 онд нийслэлийн ДНБ-ний өсөлт 2004 онтой харьцуулахад 20&nbsp;% байв (ОХУ-ынх 6,4 хувь).<ref>Russland.RU: {{Webarchiv | url=http://russland.ru/mos0010/morenews.php?iditem=573 | wayback=20110830171104 | text=Die ausländische Geschäftswelt in Moskau}}</ref> {{Том зураг|Moscow July 2011-49.jpg|880|align-cap=center|[[Дэлхийн өв]]д орсон [[Улаан талбай]]}} 2014 онд явуулсан судалгааны дүнгээр Москва нь 550 тэрбум америк долларын эдийн засгийн чадвартай (худалдан авах чадвар) байгаагаараа дэлхийд аравт ордог. Нэг хүнд ногдох дундаж орлогын хэмжээгээрээ Нидерландтай ижил түвшинд, харин оросын дундажтай харьцуулахад даруй хоёр дахин их байна.<ref>Alan Berube, Jesus Leal Trujillo, Tao Ran, and Joseph Parilla: Global Metro Monitor. In: Brookings. 22. Januar 2015 ([https://www.brookings.edu/research/global-metro-monitor/ brookings.edu] [abgerufen am 2. März 2018]).</ref> Америкийн эдийн засгийн сэтгүүл [[Форбс (сэтгүүл)|Форбсын]] 2016 онд гаргасан судалгаагаар дэлхий даяар долларын тэрбумтны тоогоороо гуравт бичигдэнэ гэжээ.<ref>Ryan Salchert: Where The Wealthiest Live: Cities With The Most Billionaires. In: Forbes. ([https://www.forbes.com/sites/ryansalchert/2017/03/21/where-the-wealthiest-live-cities-with-the-most-billionaires/#65102cd13677 forbes.com] [abgerufen am 2. März 2018]).</ref> [[2018 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2018 онд зохиогдсон хөлбөмбөгийн]] дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний 12 тоглолт нь Москвад явагдсан. Тэмцээнийг зохион байгуулах ажил нь хот ба хот орчмын бүс нутгийн эдийн засаг, спорт, аялал жуулчлалын дэд бүтцийг улам бүр хөгжүүлэх хөшүүрэг болж өгсөн гэж үздэг.<ref> Подготовка к ЧМ-2018 стала драйвером развития столичной инфраструктуры / Новости города / Сайт Москвы. In: Сайт Москвы. 7. Juli 2017 ([https://www.mos.ru/news/item/26403073/ mos.ru] [abgerufen am 1. Juni 2018]).</ref> === Aж үйлдвэр === Москвагийн аж үйлдвэрийн салбарын дөрөвний нэгийг [[машин үйлдвэрлэл]]ийн салбар эзэлнэ.<ref>[http://www.vremya.ru/print/34966.html Время новостей: № 68, 16 апреля 2003]</ref> Энэ салбарын үндсэн салаа мөчирт багаж хэрэгслийн машины үйлдвэрлэл ба багаж үйлдвэрлэл, цахилгааны аж үйлдвэр, агуулах үйлдвэрлэл, тээврийн хэрэгслийн аж үйлдвэр, тоног төхөөрөмжийн үйлдвэрлэл орно. Дараагийн чуxал аж үйлдвэрийн салбарт металлург, хөнгөн үйлдвэр, автомашины үйлдвэрлэл, барилгын материалын үйлдвэрлэл, химийн үйлдвэр, петрохимийн үйлдвэрүүд орно. Мөн түүнчлэн Москвад маш том зэвсэгт хүчний аж үйлдвэрийн цогц байдаг. === Санхүүгийн үйлчилгээ === Тус улсын санхүүгийн боломжийн 80 орчим хувь нь Москвад төвлөрсөн байдаг. ОХУ-ын эдийн засагт оруулсан нийт гадаадын хөрөнгө оруулалтын гуравны хоёр нь нийслэлд очдог. Үүгээр Москва нь гадны хөрөнгө оруулагчдын хамгийн том үйл ажиллагааны салбар юм. Хотод 18.500 орчим худалдааны аж ахуйн нэгж, зоогийн газар, үйлчилгээний аж ахуйн нэгж, 9000 орчим жижиглэн худалдааны газар, 150 худалдаан захууд байх бөгөөд эдгээрт нийт нэг сая орчим хүн ажиллана. Мөн 1200 банк, 60 гаран даатгалын аж ахуйн нэгж, хэдэн арван хөрөнгийн биржтэй. Улсын төсвийн дөрөвний нэг орчмыг Москва бүрдүүлдэг. === Худалдаа === Зөвлөлт улсын үеийг бодвол энэ хотод өнөөдөр худалдааны өргөн сонголттой болжээ. Барааны сонголт болон төрөл нь оросын бусад хотуудтай харьцуулахад хамаагүй өргөн боловч үнэ өртгийн хувьд улсдаа хамгийн өртөг өндөртэйд орно. Томоохон худалдааны төвүүд болон дэлгүүрүүд нь даваа гарагаас ням гараг хүртэл нээгдэхийн зэрэгцээ томоохон хүнсний дэлгүүрүүд нь хорин дөрвөн цагаар онгорхой байдаг. Бэлэг дурсгалын дэлгүүрт худалдан авах боломжгүй эртний эдлэл, урлагийн бүтээл, гар бичмэл болон бусад үнэт эд зүйлсийг худалдан авахад экспортоор гаргах зөвшөөрөл шаардлагатай. Бүхний мэдэх бэлэг дурсгалын зүйлд [[матрёшка]] (тодоор будсан нэгийг нөгөөгийн хөндий зайд хийсэн модон хүүхэлдэй), сийлсэн тоглоом, үлгэрийн хээ угалз бүхий хайрцаг, модон эсвэл шаазан дээр зурсан зураг багтана. Москвагийн хамгийн том бөгөөд бүхний мэдэх худалдааны дэлгүүрт [[ГУМ|Улсын Их Дэлгүүр]] орох ба энэ нь дэлхийн том худалдааны дэлгүүрүүдийн тоонд ордог. УИД нь Улаан талбай дээр [[Кремль]] ба Лениний бунханы яг эсрэг талд буюу хотын төвд байрлана. Энэхүү их дэлгүүрийг 1890-ээс 1893 оны хооронд оросын архитектор [[Александр Никанорович Померанцев|Александр Померанцев]] ба инженер [[Владимир Григорьевич Шухов|Владимир Шухов]] нар шинэ оросын хэв маягаар барьсан аж. Москвагийн чухал хоёр худалдааны гудамжны нэг нь кремлиэс баруун тийш байх Шинэ Арбатын гудамж, нөгөөх нь Шинэ Арбатын гудамжтай гудамжтай зэрэгцээ орших [[Арбат гудамж|Арбатын]] (хотын хамгийн эртний явган зорчигчийн бүс) гудамж юм. == Тээвэр == === Москвагийн метро === {{гол|Москвагийн метро}} '''Москвагийн метро''' ({{lang-ru|Московский метрополитен}}) нь 2020 оны байдлаар 15 шугам, 233 өртөөтэй. 1935 оны 5 сарын 15-нд нээгдсэн. == Зургийн цомог == <gallery> Image:Moscow International Business Center.JPG Image:Moscow tv st.jpg Image:224th Flight Unit Antonov An-124 over Moscow 6 May 2010.jpg Image:Krylatskoe-hills.jpg </gallery> [[File:Sheremetyevo_Intertnational_airport.webm|thumb|right|300px|Москва хотын Химийн дүүрэгт байрладаг олон улсын нисэх буудал Шерметьев]] == Цахим холбоос == {{commonscat|Москва}} * [http://www.mos.ru Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20191127120213/https://um.mos.ru/ Москвагийн аялал, жуулчлалын албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{reflist}} {{NaviBlock |ОХУ-ын засаг захиргааны нэгжүүд |ОХУ-ын тавин том хот |Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот }} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Москва| ]] [[Ангилал:Дотоодын боомттой суурин]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Европын суурин]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан|!]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны муж]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Төв Холбооны тойргийн суурин]] [[Ангилал:Эдийн засгийн онцгой бүс]] ajvzcefy0d8eqf5lnrtrlmddx0vps3p 0 5532 854280 854060 2026-04-20T18:48:05Z Enkhsaihan2005 64429 854280 wikitext text/x-wiki {{short description|Азербайжаны нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Баку | official_name = | native_name = {{nativename|az|Bakı}} | settlement_type = Нийслэл | nickname = [[Салхины хот]]<br />({{lang|az|Küləklər şəhəri}}) | image_skyline = Baku Montage.jpg | image_caption = Дээрээс, зүүнээс баруун: [[Ширваншахын ордон]], [[Охины цамхаг (Баку)|Охины цамхаг]], [[Бакугийн цайзын хана|Бакугийн цайз]], Баку хотын захиргаа, [[Исмаилия ордон]], [[Бакугийн булан]] | image_shield = Coat of arms of Baku.svg | seal_size = 80px | flag_size = 130px | image_map = Baku City in Azerbaijan.svg | mapsize = 230px | map_caption = Азербайжан дахь Бакугийн байршил | pushpin_map = Азербайжан#Ази | pushpin_map_caption = Азербайжан дахь байшил##Ази дахь байршил | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|40|22|32|N|49|49|57|E|type:city_region:AZ-BA|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flagu|Азербайжан}} | subdivision_type1 = [[Азербайжаны эдийн засгийн бүс нутаг|Бүс нутаг]] | subdivision_name1 = '''[[Бакугийн эдийн засгийн бүс|BIR]]''' | established_title = | established_date = | parts_type = Дүүрэг (район) | parts = 12 дүүрэг | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Эльдар Азизов]] | area_total_km2 = 2,140 | area_footnotes = <ref name="DENSITY">{{Cite web |title=Administrative, density and territorial units and land size by economic regions of Azerbaijan Republic for January 1. 2007 |url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071124164655/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11 |archive-date=2007-11-24 |access-date=2026-04-19}}</ref> | area_land_km2 = | area_water_km2 = | population_as_of = [[Азербайжан дахь хүн амын тооллого|2024]] | population_footnotes = | population_total = 2,344,900<ref>{{Cite web |url=https://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/ap/az/population_2024.zip |title=Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi |first=Анар |last=Самадов (www.anarsamadov.net) |website=Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi}}</ref> | population_urban = | population_metro = 3,725,000<ref name="citypopulation.de">{{cite web |url=http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html |title=Major Agglomerations of the World |publisher=Citypopulation.de}}</ref> | population_rank = [[Азербайжаны хотын жагсаалт#Хамгийн их хүн амтай хотууд|1-р байр]] | population_density_km2 = 1096 | population_demonym = Бакучууд ({{lang|az|Bakılı}}) | demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(нэрлэсэн, 2023)}}<ref>{{citation |title=Socioeconomic Indicators of Baku |url=https://www.stat.gov.az/source/regions/az/001.xlsx |website=www.stat.gov.az}}</ref> | demographics2_title1 = Нийслэл | demographics2_info1 = [[Азербайжаны манат|AZN]] 91.2 тэрбум<br />($ 53.7 тэрбум) | demographics2_title2 = нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = AZN 38,912<br />($ 22,890) | timezone = [[Азербайжаны цаг|AZT]] | utc_offset = +4 | elevation_m = −28 | area_code = +994 12 | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = AZ1000 | iso_code = AZ-BA | registration_plate = 10, 90, 99, 77, 88 | blank_info_sec1 = 0.830<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/AZE/?years=2022}}</ref><br />{{color|green|маш өндөр}} | website = {{URL|www.baku-ih.gov.az}} | footnotes = {{designation list | embed = yes | designation1 = WHS |designation1_offname = [[Ширваншахын ордон]] ба [[Охины цамхаг (Баку)|Охины цамхаг]]т Бакугийн хэрэмт хот | designation1_date = 2000 <small>(24-р [[Дэлхийн өвийн хороо|чуулган]])</small> | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/958 958] | designation1_criteria = iv | designation1_type = Соёлын | designation1_free1name = [[Устах аюулд буй өвүүд|Устах аюулд орсон]] | designation1_free1value = 2003–2009 | designation1_free2name = Бүс нутаг | designation1_free2value = [[Баруун Азийн Дэлхийн өвийн жагсаалт|Ази]], [[Зүүн Европ дахь Дэлхийн өвийн жагсаалт|Европ]] }} }} '''Баку''' ({{lang-az|Bakı}}) хот нь [[Азербайжан|Бүгд Найрамдах Азербайжан улсын]] нийслэл бөгөөд [[Кавказ]]ын аж үйлдвэр, эдийн засаг, шинжлэх ухаан, техникийн хамгийн том төв, хамгийн том хот нь юм. Баку хот [[Каспийн тэнгис]]ийн хамгийн том усан боомт хот юм. Баку гэдэг нь эртний [[перс хэл]]ээр "Бад кубе" буюу "Салхиар үлээсэн хот" гэсэн утгатай үг. Баку хот 2140 хавтгай дөрвөлжин км газар нутагтай, 2 сая 262 000 хүн амтай (2018 оны байдлаар), 11 дүүрэг, 59 хот орчмын тосгонтой. Баку хотын хүн амын 90 хувь нь азербайжанчууд, бусад нь орос, украйн, курд, армян, еврей, гүрж, турк үндэстэн эзэлдэг. Баку хотод төмөр зам, 34 км урт метро (1967 онд байгуулагдсан), авто зам, усан зам, нисэх буудалтай. Баку хотод 6 театр, 1 цирк, 7 музей, 11 түүхэн дурсгалт газар, 50 хөшөө, Исламын 6 мечеть, Христийн 7 сүм байдаг. Баку хотод нефть боловруулах үйлдвэр, химийн үйлдвэр ,машины үйлдвэр, хүнс, нэхмэлийн үйлдвэр хөгжсөн. == Түүх == Уг хотыг VI зууны үед байгуулагдсан гэж үздэг. XII зуунд тухайн бүс нутгийн ноёлох хот [[Шамахи]] газар хөдлөлтийн улмаас эвдрэн сүйрэхэд [[Ширваншах]] I Ашитан нийслэл хотоороо Бакуг сонгожээ. Энэ явдал нь тус хотыг хурдан хөгжих гол үндэс болсон байна. Ширваншахын байгуулсан Бакугийн эртний хэрэмт хотыг 2000 онд [[ЮНЕСКО]] [[дэлхийн өв]]д багтаасан бөгөөд мөхөх аюултайд тооцоод байна. XIII зуунд монголчуудын довтолгооны үеэр хот сүйрч, уналтад оржээ. Гэвч дараагийн зуунд Бакугийн эдийн засгийн амьдрал дахин сэргэв. Каспийн тэнгисийг зарим эх сурвалжид Баку тэнгис гэж хүртэл дурдсан байдаг. Бакугаас Алтан Орд, Оросын ноёд, Иран, Төв Азид төрөл бүрийн бараа бүтээгдэхүүн экспортолж байв. 1501 онд Сафавид шах [[I Измайл]] бүслэн авч, эзлэхийг оролдож байсан ч бат бөх битүү хэрмээр хүрээлэгдсэн Баку хот найдвартай эсэргүүцэж байв. 1540 Сафавид шахын арми дахин халдаж, эзлэн авч байв. 1604 онд Баку хотын цайзыг Ираны шах [[I Аббас]] нураалгажээ. 1723 оны зургадугаар сарын 26-нд [[Орос]]ын арми Бакуг бүслэн авч их буугаар буудахад арга буюу бууж өгч дараа нь оросын цэрэг гарсан байна. 18-р зууны дунд үед Баку-гийн хаант улс байгуулагдсан байна. 1796 онд Баку дахин оросуудад эзлэгдсэн боловч жилийн дараа Оросын Эзэн хаан I Павел цэргээ татсан ажээ. 1920 оны 4 дүгээр сарын дундуур Хувьсгалт оросын Улаан 11 дүгээр Арми Деникины цэргийг устгаад Азербайжаны умард хилд очжээ. 4 дүгээр сарын 27-нд Зөвлөлтийн цэрэг хил давж 28-нд эсэргүйцэл үзүүлээгүй Баку хотыг эзэлсэн байна. Зөвлөлтийн үед Баку хот нь Зөвлөлт Социалист Азербайжан улсын нийслэл бөгөөд ЗХУ-ын захиргаа, аж үйлдвэр, соёлын төвүүдийн нэг болсон байна. 20-р зууны сүүлчээр ЗХУ-ын дараах хүнд хэцүү жилүүдэд эдийн засаг, нийгмийн хямралыг даван туулсан Баку нь өнөөдөр Өвөр Кавказын эдийн засаг, соёлын хамгийн том төв болж шинээр мэндэлж байна. === Түүхэн зургийн цомог === <gallery> Image:Iceri seher.jpg Image:Нефтеперегонный завод Нобелей в Баку, конец 1880 гг..jpg Image:Первый в России нефтепровод Балаханы – Черный город.jpg Image:Oil pump in Baku.jpg Image:BibiEybat.jpg Image:Oil Rocks near Baku.jpg </gallery> == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width=auto |location=Баку ([[Маштага]]) (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1987–одоо) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C = 20.4 |Feb record high C = 24.0 |Mar record high C = 27.8 |Apr record high C = 27.8 |May record high C = 35.0 |Jun record high C = 40.5 |Jul record high C = 42.7 |Aug record high C = 41.9 |Sep record high C = 39.4 |Oct record high C = 30.1 |Nov record high C = 25.0 |Dec record high C = 26.0 |Jan record low C = -13.7 |Feb record low C = -8.4 |Mar record low C = -7.0 |Apr record low C = -6.1 |May record low C = 0.2 |Jun record low C = 10.0 |Jul record low C = 11.2 |Aug record low C = 11.9 |Sep record low C = 9.1 |Oct record low C = 1.2 |Nov record low C = -2.8 |Dec record low C = -5.5 |Jan high C = 7.3 |Feb high C = 7.6 |Mar high C = 10.9 |Apr high C = 16.8 |May high C = 23.4 |Jun high C = 28.0 |Jul high C = 30.5 |Aug high C = 30.6 |Sep high C = 25.8 |Oct high C = 19.5 |Nov high C = 13.4 |Dec high C = 9.4 | year high C = |Jan mean C = 4.8 |Feb mean C = 4.7 |Mar mean C = 7.3 |Apr mean C = 11.9 |May mean C = 18.0 |Jun mean C = 23.2 |Jul mean C = 26.1 |Aug mean C = 26.5 |Sep mean C = 22.0 |Oct mean C = 16.7 |Nov mean C = 10.9 |Dec mean C = 6.6 | year mean C = |Jan low C = 2.9 |Feb low C = 2.7 |Mar low C = 4.6 |Apr low C = 8.9 |May low C = 14.6 |Jun low C = 19.7 |Jul low C = 22.9 |Aug low C = 22.5 |Sep low C = 18.7 |Oct low C = 13.2 |Nov low C = 8.4 |Dec low C = 4.7 | year low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 32.4 |Feb precipitation mm = 30.3 |Mar precipitation mm = 18.4 |Apr precipitation mm = 16.6 |May precipitation mm = 15.1 |Jun precipitation mm = 9.3 |Jul precipitation mm = 3.9 |Aug precipitation mm = 8.2 |Sep precipitation mm = 28.5 |Oct precipitation mm = 32.5 |Nov precipitation mm = 44.3 |Dec precipitation mm = 34.6 |year precipitation mm = | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 6 | Feb precipitation days = 6 | Mar precipitation days = 5 | Apr precipitation days = 4 | May precipitation days = 3 | Jun precipitation days = 2 | Jul precipitation days = 1 | Aug precipitation days = 2 | Sep precipitation days = 2 | Oct precipitation days = 6 | Nov precipitation days = 6 | Dec precipitation days = 6 | year precipitation days = | Jan humidity = 79.2 | Feb humidity = 81.1 | Mar humidity = 83.8 | Apr humidity = 83.9 | May humidity = 83.4 | Jun humidity = 78.0 | Jul humidity = 75.3 | Aug humidity = 72.9 | Sep humidity = 72.8 | Oct humidity = 76.1 | Nov humidity = 77.5 | Dec humidity = 78.7 | year humidity = | Jan sun =79.3 | Feb sun =74.8 | Mar sun =116.5 | Apr sun =194.6 | May sun =281.1 | Jun sun =300.4 | Jul sun =311.6 | Aug sun =283.6 | Sep sun =214.5 | Oct sun =144.6 | Nov sun =92.3 | Dec sun =93.5 | year sun = |Jan snow days = 4 |Feb snow days = 3 |Mar snow days = 0 |Apr snow days = 0 |May snow days = 0 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0 |Oct snow days = 0 |Nov snow days = 0 |Dec snow days = 3 |Jan uv = 1 |Feb uv = 2 |Mar uv = 4 |Apr uv = 6 |May uv = 8 |Jun uv = 9 |Jul uv = 9 |Aug uv = 8 |Sep uv = 6 |Oct uv = 3 |Nov uv = 1 |Dec uv = 1 |source 1 = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]] (хур тунадастай болон нартай өдрүүд 1971–1990)<ref name = NOAA1>{{Cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AJ/37860.TXT |title=Mastagi Climate Normals for 1971–1990(WMO station number: 37860) |access-date=2026-04-19 |website=ncei.noaa.gov |publisher=[[NOAA|National Oceanic and Atmosoheric Administration]] |no-pp=y |type=TXT |archive-date=2024-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219005400/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AJ/37860.TXT |url-status=dead}}</ref> Starlings Roost Weather<ref>{{cite web |url=http://starlingsroost.ddns.net/weather/worldclimate/graphs.php?climate=allyears&code=37860 |title=MASHTAGA Climate: 1991–2020 |publisher=Starlings Roost Weather |access-date=2026-04-19 |archive-date=2024-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241229064312/http://starlingsroost.ddns.net/weather/worldclimate/graphs.php?climate=allyears&code=37860 |url-status=dead }}</ref> |source 2 = Meoweather (Цастай өдрүүд)<ref name="Snow">{{Cite web |title=Baku, Azerbaijan |url=http://www.meoweather.com/history/Azerbaijan/na/40.3952778/49.8822222/Baku.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120816004725/http://www.meoweather.com/history/Azerbaijan/na/40.3952778/49.8822222/Baku.html |archive-date=2012-08-16 |access-date=2026-04-19 |publisher=Meoweather}}</ref> infoclimat.fr (туйлын үе)<ref>{{cite web |url=https://www.infoclimat.fr/climatologie/normales-records/1991-2020/baku-bine-airport/valeurs/37864.html |title=Normales et records pour la période 1991-2020 à Baku |publisher=infoclimat.fr |access-date=2026-04-19}}</ref>{{better source needed|date=May 2022}}, Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web |url=https://weather.directory/az/baku |title=Baku Weather & Climate Guide |access-date=2026-04-19 |website=Weather.Directory}}</ref>}} == Хүн ам == Бакугийн хүн ам нь 2,092,400 хүн (2010 он). 2009 оны байдлаар Баку хотод азербайжанчууд (90.3%), оросууд (5.3%), украинууд, курдууд, лезгинүүд болон Дагестаны бусад ард түмэн, еврей, гүрж, туркууд амьдарч байжээ. <center> {|class="wikitable" style="float:center;" ! Жил ! Азербайжан ! % ! Орос ! % ! Армян ! % ! Еврей ! % ! Бусад ! % ! Нийт |- |1886<ref>{{ru icon}} Свод статистических данных о населении Закавказского края, извлечённых из посемейных списков 1886 года, г. Тифлис, 1893</ref> |37,530 |43.3 |21,390 |24.7 |24,490 |28.3 |391 |0.5 |2,810 |3.2 |86,611 |- |1897<ref>{{ru icon}} [http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=323 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. – г. Баку]</ref> |40,341 |36 |37,399 |33.4 |19,099 |17.1 |3,369 |3 |11,696 |10.5 |111,904 |- |1926<ref>{{ru icon}} Всесоюзная перепись населения 1926 года, т. 14, Закавказская СФСР, г. Москва, 1929</ref> |118,737 |26.2 |167,373 |36.9 |76,656 |16.9 |19,589 |4.3 |70,978 |15.7 |453,333 |- |1939<ref>Soviet 1939 census</ref> |215,482 |27.4 |343,064 |43.6 |118,650 |15.1 |31,050 |3.9 |79,377 |10.1 |787,623 |- |1959<ref>Soviet 1959 census</ref> |211,372 |32.9 |223,242 |34.7 |137,111 |21.3 |24,057 |3.7 |56,725 |8.7 |652,507 |- |1970<ref>Soviet 1970 census</ref> |586,052 |46.3 |351,090 |27.7 |207,464 |16.4 |29,716 |2.3 |88,193 |6.9 |1,262,515 |- |1979<ref>Soviet 1979 census</ref> |530,556 |52.4 |229,873 |22.7 |167,226 |16.5 |22,916 |2.3 |62,865 |6.2 |1,013,436 |- |1999<ref>[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm Ethnic composition of Azerbaijan 1999]</ref> |1,574,252 |88 |119,371 |6.7 |378 |0.02 |5,164 |0.3 |89,689 |5 |1,788,854 |- |2009<ref>[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm Ethnic composition of Azerbaijan 2009]</ref> |1,848,107 |90.3 |108,525 |5.3 |104 |0 |6,056 |0.6 |83,023 |4.1 |2,045,815 |- |} </center> == Ширваншахын ордон ба Охины цамхагт Бакугийн хэрэмт хот == {{Том зураг|Shirvanshah Palace pano01.JPG|1200|Ширваншахын ордон ба охины цамхагт: ''Ширваншахын ордон ба охины цамхагт Бакугийн хэрэмт хот. XV зуун''}} == Зургийн цомог == <gallery> Баку. Улица в полдень. 1861.jpg Баку. Набережная. 1861.jpg Baku Maiden Tower.jpg Baku fortress.JPG Shirvanshah Palace 001.JPG Small bazar downtown Baku.JPG Bay in Baku.JPG Gosha gapi.jpg Inner city Baku.jpg </gallery> == Эшлэл == <references/> == Цахим холбоос == {{commonscat|Baku|Баку}} * [http://www.azeri.net/azerbaijan/category/cities/baku/ Baku city guide] * [http://www.caledoniabar.com The Caledonia Bar one of Baku's expatriate establishments] * [https://web.archive.org/web/20100131155239/http://www.azerbaijan24.com/ Azerbaijan travel information] * [http://whc.unesco.org/en/list/958 UNESCO World Heritage Site listing Walled City of Baku] * [http://www.bakupages.com Baku Pages] * [https://web.archive.org/web/20171031074729/http://www.traveller.az/ Baku hotels directory] * [http://www.hotels.az Baku Hotels] * [http://www.usembassybaku.org American Embassy in Baku Azerbaijan] * [http://www.britishembassy.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&c=Page&cid=1056117176152 British Embassy in Azerbaijan] * [http://www.advantour.com/azerbaijan/baku.htm Baku travel guide and photos] * [http://www.satellite-sightseer.com/id/4211/Azerbaijan//Baku/City_of_Baku Azerbaijan Satellite view (Google Maps)] * [http://www.skyscrapercity.com/showthread.php?t=610923 Building projects and real estate development in Baku] * [https://web.archive.org/web/20091102091110/http://royaltaxi.az/ Professional taxi services in Baku] {{Азербайжаны хот}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Баку| ]] [[Ангилал:Азербайжаны суурин]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Азербайжаны тойрог]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] 0w2ougkam0i5zqd68eo1ds3qs1z6kq9 854306 854280 2026-04-20T19:18:06Z Enkhsaihan2005 64429 854306 wikitext text/x-wiki {{short description|Азербайжаны нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Баку | official_name = | native_name = {{nativename|az|Bakı}} | settlement_type = Нийслэл | nickname = [[Салхины хот]]<br />({{lang|az|Küləklər şəhəri}}) | image_skyline = Baku Montage.jpg | image_caption = Дээрээс, зүүнээс баруун: [[Ширваншахын ордон]], [[Охины цамхаг (Баку)|Охины цамхаг]], [[Бакугийн цайзын хана|Бакугийн цайз]], Баку хотын захиргаа, [[Исмаилия ордон]], [[Бакугийн булан]] | image_shield = Coat of arms of Baku.svg | seal_size = 80px | flag_size = 130px | image_map = Baku City in Azerbaijan.svg | mapsize = 230px | map_caption = Азербайжан дахь Бакугийн байршил | pushpin_map = Азербайжан#Ази | pushpin_map_caption = Азербайжан дахь байшил##Ази дахь байршил | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|40|22|32|N|49|49|57|E|type:city_region:AZ-BA|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flagu|Азербайжан}} | subdivision_type1 = [[Азербайжаны эдийн засгийн бүс нутаг|Бүс нутаг]] | subdivision_name1 = '''[[Бакугийн эдийн засгийн бүс|BIR]]''' | established_title = | established_date = | parts_type = Дүүрэг (район) | parts = 12 дүүрэг | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Эльдар Азизов]] | area_total_km2 = 2,140 | area_footnotes = <ref name="DENSITY">{{Cite web |title=Administrative, density and territorial units and land size by economic regions of Azerbaijan Republic for January 1. 2007 |url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071124164655/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11 |archive-date=2007-11-24 |access-date=2026-04-19}}</ref> | area_land_km2 = | area_water_km2 = | population_as_of = [[Азербайжан дахь хүн амын тооллого|2024]] | population_footnotes = | population_total = 2,344,900<ref>{{Cite web |url=https://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/ap/az/population_2024.zip |title=Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi |first=Анар |last=Самадов (www.anarsamadov.net) |website=Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi}}</ref> | population_urban = | population_metro = 3,725,000<ref name="citypopulation.de">{{cite web |url=http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html |title=Major Agglomerations of the World |publisher=Citypopulation.de}}</ref> | population_rank = [[Азербайжаны хотын жагсаалт#Хамгийн их хүн амтай хотууд|1-р байр]] | population_density_km2 = 1096 | population_demonym = Бакучууд ({{lang|az|Bakılı}}) | demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(нэрлэсэн, 2023)}}<ref>{{citation |title=Socioeconomic Indicators of Baku |url=https://www.stat.gov.az/source/regions/az/001.xlsx |website=www.stat.gov.az}}</ref> | demographics2_title1 = Нийслэл | demographics2_info1 = [[Азербайжаны манат|AZN]] 91.2 тэрбум<br />($ 53.7 тэрбум) | demographics2_title2 = нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = AZN 38,912<br />($ 22,890) | timezone = [[Азербайжаны цаг|AZT]] | utc_offset = +4 | elevation_m = −28 | area_code = +994 12 | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = AZ1000 | iso_code = AZ-BA | registration_plate = 10, 90, 99, 77, 88 | blank_info_sec1 = 0.830<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/AZE/?years=2022}}</ref><br />{{color|green|маш өндөр}} | website = {{URL|www.baku-ih.gov.az}} | footnotes = {{designation list | embed = yes | designation1 = WHS |designation1_offname = [[Ширваншахын ордон]] ба [[Охины цамхаг (Баку)|Охины цамхаг]]т Бакугийн хэрэмт хот | designation1_date = 2000 <small>(24-р [[Дэлхийн өвийн хороо|чуулган]])</small> | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/958 958] | designation1_criteria = iv | designation1_type = Соёлын | designation1_free1name = [[Устах аюулд буй өвүүд|Устах аюулд орсон]] | designation1_free1value = 2003–2009 | designation1_free2name = Бүс нутаг | designation1_free2value = [[Баруун Азийн Дэлхийн өвийн жагсаалт|Ази]], [[Зүүн Европ дахь Дэлхийн өвийн жагсаалт|Европ]] }} }} '''Баку''' ({{lang-az|Bakı}}) хот нь [[Азербайжан|Бүгд Найрамдах Азербайжан улсын]] нийслэл бөгөөд [[Кавказ]]ын аж үйлдвэр, эдийн засаг, шинжлэх ухаан, техникийн хамгийн том төв, хамгийн том хот нь юм. Баку хот [[Каспийн тэнгис]]ийн хамгийн том усан боомт хот юм. Баку гэдэг нь эртний [[перс хэл]]ээр "Бад кубе" буюу "Салхиар үлээсэн хот" гэсэн утгатай үг. Баку хот 2140 хавтгай дөрвөлжин км газар нутагтай, 2 сая 262 000 хүн амтай (2018 оны байдлаар), 11 дүүрэг, 59 хот орчмын тосгонтой. Баку хотын хүн амын 90 хувь нь азербайжанчууд, бусад нь орос, украйн, курд, армян, еврей, гүрж, турк үндэстэн эзэлдэг. Баку хотод төмөр зам, 34 км урт метро (1967 онд байгуулагдсан), авто зам, усан зам, нисэх буудалтай. Баку хотод 6 театр, 1 цирк, 7 музей, 11 түүхэн дурсгалт газар, 50 хөшөө, Исламын 6 мечеть, Христийн 7 сүм байдаг. Баку хотод нефть боловруулах үйлдвэр, химийн үйлдвэр ,машины үйлдвэр, хүнс, нэхмэлийн үйлдвэр хөгжсөн. == Түүх == Уг хотыг VI зууны үед байгуулагдсан гэж үздэг. XII зуунд тухайн бүс нутгийн ноёлох хот [[Шамахи]] газар хөдлөлтийн улмаас эвдрэн сүйрэхэд [[Ширваншах]] I Ашитан нийслэл хотоороо Бакуг сонгожээ. Энэ явдал нь тус хотыг хурдан хөгжих гол үндэс болсон байна. Ширваншахын байгуулсан Бакугийн эртний хэрэмт хотыг 2000 онд [[ЮНЕСКО]] [[дэлхийн өв]]д багтаасан бөгөөд мөхөх аюултайд тооцоод байна. XIII зуунд монголчуудын довтолгооны үеэр хот сүйрч, уналтад оржээ. Гэвч дараагийн зуунд Бакугийн эдийн засгийн амьдрал дахин сэргэв. Каспийн тэнгисийг зарим эх сурвалжид Баку тэнгис гэж хүртэл дурдсан байдаг. Бакугаас Алтан Орд, Оросын ноёд, Иран, Төв Азид төрөл бүрийн бараа бүтээгдэхүүн экспортолж байв. 1501 онд Сафавид шах [[I Измайл]] бүслэн авч, эзлэхийг оролдож байсан ч бат бөх битүү хэрмээр хүрээлэгдсэн Баку хот найдвартай эсэргүүцэж байв. 1540 Сафавид шахын арми дахин халдаж, эзлэн авч байв. 1604 онд Баку хотын цайзыг Ираны шах [[I Аббас]] нураалгажээ. 1723 оны зургадугаар сарын 26-нд [[Орос]]ын арми Бакуг бүслэн авч их буугаар буудахад арга буюу бууж өгч дараа нь оросын цэрэг гарсан байна. 18-р зууны дунд үед Баку-гийн хаант улс байгуулагдсан байна. 1796 онд Баку дахин оросуудад эзлэгдсэн боловч жилийн дараа Оросын Эзэн хаан I Павел цэргээ татсан ажээ. 1920 оны 4 дүгээр сарын дундуур Хувьсгалт оросын Улаан 11 дүгээр Арми Деникины цэргийг устгаад Азербайжаны умард хилд очжээ. 4 дүгээр сарын 27-нд Зөвлөлтийн цэрэг хил давж 28-нд эсэргүйцэл үзүүлээгүй Баку хотыг эзэлсэн байна. Зөвлөлтийн үед Баку хот нь Зөвлөлт Социалист Азербайжан улсын нийслэл бөгөөд ЗХУ-ын захиргаа, аж үйлдвэр, соёлын төвүүдийн нэг болсон байна. 20-р зууны сүүлчээр ЗХУ-ын дараах хүнд хэцүү жилүүдэд эдийн засаг, нийгмийн хямралыг даван туулсан Баку нь өнөөдөр Өвөр Кавказын эдийн засаг, соёлын хамгийн том төв болж шинээр мэндэлж байна. === Түүхэн зургийн цомог === <gallery> Image:Iceri seher.jpg Image:Нефтеперегонный завод Нобелей в Баку, конец 1880 гг..jpg Image:Первый в России нефтепровод Балаханы – Черный город.jpg Image:Oil pump in Baku.jpg Image:BibiEybat.jpg Image:Oil Rocks near Baku.jpg </gallery> == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width=auto |location=Баку ([[Маштага]]) (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1987–одоо) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C = 20.4 |Feb record high C = 24.0 |Mar record high C = 27.8 |Apr record high C = 27.8 |May record high C = 35.0 |Jun record high C = 40.5 |Jul record high C = 42.7 |Aug record high C = 41.9 |Sep record high C = 39.4 |Oct record high C = 30.1 |Nov record high C = 25.0 |Dec record high C = 26.0 |Jan record low C = -13.7 |Feb record low C = -8.4 |Mar record low C = -7.0 |Apr record low C = -6.1 |May record low C = 0.2 |Jun record low C = 10.0 |Jul record low C = 11.2 |Aug record low C = 11.9 |Sep record low C = 9.1 |Oct record low C = 1.2 |Nov record low C = -2.8 |Dec record low C = -5.5 |Jan high C = 7.3 |Feb high C = 7.6 |Mar high C = 10.9 |Apr high C = 16.8 |May high C = 23.4 |Jun high C = 28.0 |Jul high C = 30.5 |Aug high C = 30.6 |Sep high C = 25.8 |Oct high C = 19.5 |Nov high C = 13.4 |Dec high C = 9.4 | year high C = |Jan mean C = 4.8 |Feb mean C = 4.7 |Mar mean C = 7.3 |Apr mean C = 11.9 |May mean C = 18.0 |Jun mean C = 23.2 |Jul mean C = 26.1 |Aug mean C = 26.5 |Sep mean C = 22.0 |Oct mean C = 16.7 |Nov mean C = 10.9 |Dec mean C = 6.6 | year mean C = |Jan low C = 2.9 |Feb low C = 2.7 |Mar low C = 4.6 |Apr low C = 8.9 |May low C = 14.6 |Jun low C = 19.7 |Jul low C = 22.9 |Aug low C = 22.5 |Sep low C = 18.7 |Oct low C = 13.2 |Nov low C = 8.4 |Dec low C = 4.7 | year low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 32.4 |Feb precipitation mm = 30.3 |Mar precipitation mm = 18.4 |Apr precipitation mm = 16.6 |May precipitation mm = 15.1 |Jun precipitation mm = 9.3 |Jul precipitation mm = 3.9 |Aug precipitation mm = 8.2 |Sep precipitation mm = 28.5 |Oct precipitation mm = 32.5 |Nov precipitation mm = 44.3 |Dec precipitation mm = 34.6 |year precipitation mm = | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 6 | Feb precipitation days = 6 | Mar precipitation days = 5 | Apr precipitation days = 4 | May precipitation days = 3 | Jun precipitation days = 2 | Jul precipitation days = 1 | Aug precipitation days = 2 | Sep precipitation days = 2 | Oct precipitation days = 6 | Nov precipitation days = 6 | Dec precipitation days = 6 | year precipitation days = | Jan humidity = 79.2 | Feb humidity = 81.1 | Mar humidity = 83.8 | Apr humidity = 83.9 | May humidity = 83.4 | Jun humidity = 78.0 | Jul humidity = 75.3 | Aug humidity = 72.9 | Sep humidity = 72.8 | Oct humidity = 76.1 | Nov humidity = 77.5 | Dec humidity = 78.7 | year humidity = | Jan sun =79.3 | Feb sun =74.8 | Mar sun =116.5 | Apr sun =194.6 | May sun =281.1 | Jun sun =300.4 | Jul sun =311.6 | Aug sun =283.6 | Sep sun =214.5 | Oct sun =144.6 | Nov sun =92.3 | Dec sun =93.5 | year sun = |Jan snow days = 4 |Feb snow days = 3 |Mar snow days = 0 |Apr snow days = 0 |May snow days = 0 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0 |Oct snow days = 0 |Nov snow days = 0 |Dec snow days = 3 |Jan uv = 1 |Feb uv = 2 |Mar uv = 4 |Apr uv = 6 |May uv = 8 |Jun uv = 9 |Jul uv = 9 |Aug uv = 8 |Sep uv = 6 |Oct uv = 3 |Nov uv = 1 |Dec uv = 1 |source 1 = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]] (хур тунадастай болон нартай өдрүүд 1971–1990)<ref name = NOAA1>{{Cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AJ/37860.TXT |title=Mastagi Climate Normals for 1971–1990(WMO station number: 37860) |access-date=2026-04-19 |website=ncei.noaa.gov |publisher=[[NOAA|National Oceanic and Atmosoheric Administration]] |no-pp=y |type=TXT |archive-date=2024-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219005400/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AJ/37860.TXT |url-status=dead}}</ref> Starlings Roost Weather<ref>{{cite web |url=http://starlingsroost.ddns.net/weather/worldclimate/graphs.php?climate=allyears&code=37860 |title=MASHTAGA Climate: 1991–2020 |publisher=Starlings Roost Weather |access-date=2026-04-19 |archive-date=2024-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241229064312/http://starlingsroost.ddns.net/weather/worldclimate/graphs.php?climate=allyears&code=37860 |url-status=dead }}</ref> |source 2 = Meoweather (Цастай өдрүүд)<ref name="Snow">{{Cite web |title=Baku, Azerbaijan |url=http://www.meoweather.com/history/Azerbaijan/na/40.3952778/49.8822222/Baku.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120816004725/http://www.meoweather.com/history/Azerbaijan/na/40.3952778/49.8822222/Baku.html |archive-date=2012-08-16 |access-date=2026-04-19 |publisher=Meoweather}}</ref> infoclimat.fr (туйлын үе)<ref>{{cite web |url=https://www.infoclimat.fr/climatologie/normales-records/1991-2020/baku-bine-airport/valeurs/37864.html |title=Normales et records pour la période 1991-2020 à Baku |publisher=infoclimat.fr |access-date=2026-04-19}}</ref>{{better source needed|date=May 2022}}, Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web |url=https://weather.directory/az/baku |title=Baku Weather & Climate Guide |access-date=2026-04-19 |website=Weather.Directory}}</ref>}} == Хүн ам == Бакугийн хүн ам нь 2,092,400 хүн (2010 он). 2009 оны байдлаар Баку хотод азербайжанчууд (90.3%), оросууд (5.3%), украинууд, курдууд, лезгинүүд болон Дагестаны бусад ард түмэн, еврей, гүрж, туркууд амьдарч байжээ. <center> {|class="wikitable" style="float:center;" ! Жил ! Азербайжан ! % ! Орос ! % ! Армян ! % ! Еврей ! % ! Бусад ! % ! Нийт |- |1886<ref>{{ru icon}} Свод статистических данных о населении Закавказского края, извлечённых из посемейных списков 1886 года, г. Тифлис, 1893</ref> |37,530 |43.3 |21,390 |24.7 |24,490 |28.3 |391 |0.5 |2,810 |3.2 |86,611 |- |1897<ref>{{ru icon}} [http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=323 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. – г. Баку]</ref> |40,341 |36 |37,399 |33.4 |19,099 |17.1 |3,369 |3 |11,696 |10.5 |111,904 |- |1926<ref>{{ru icon}} Всесоюзная перепись населения 1926 года, т. 14, Закавказская СФСР, г. Москва, 1929</ref> |118,737 |26.2 |167,373 |36.9 |76,656 |16.9 |19,589 |4.3 |70,978 |15.7 |453,333 |- |1939<ref>Soviet 1939 census</ref> |215,482 |27.4 |343,064 |43.6 |118,650 |15.1 |31,050 |3.9 |79,377 |10.1 |787,623 |- |1959<ref>Soviet 1959 census</ref> |211,372 |32.9 |223,242 |34.7 |137,111 |21.3 |24,057 |3.7 |56,725 |8.7 |652,507 |- |1970<ref>Soviet 1970 census</ref> |586,052 |46.3 |351,090 |27.7 |207,464 |16.4 |29,716 |2.3 |88,193 |6.9 |1,262,515 |- |1979<ref>Soviet 1979 census</ref> |530,556 |52.4 |229,873 |22.7 |167,226 |16.5 |22,916 |2.3 |62,865 |6.2 |1,013,436 |- |1999<ref>[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm Ethnic composition of Azerbaijan 1999]</ref> |1,574,252 |88 |119,371 |6.7 |378 |0.02 |5,164 |0.3 |89,689 |5 |1,788,854 |- |2009<ref>[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm Ethnic composition of Azerbaijan 2009]</ref> |1,848,107 |90.3 |108,525 |5.3 |104 |0 |6,056 |0.6 |83,023 |4.1 |2,045,815 |- |} </center> == Ширваншахын ордон ба Охины цамхагт Бакугийн хэрэмт хот == {{Том зураг|Shirvanshah Palace pano01.JPG|1200|Ширваншахын ордон ба охины цамхагт: ''Ширваншахын ордон ба охины цамхагт Бакугийн хэрэмт хот. XV зуун''}} == Зургийн цомог == <gallery> Баку. Улица в полдень. 1861.jpg Баку. Набережная. 1861.jpg Baku Maiden Tower.jpg Baku fortress.JPG Shirvanshah Palace 001.JPG Small bazar downtown Baku.JPG Bay in Baku.JPG Gosha gapi.jpg Inner city Baku.jpg </gallery> == Эшлэл == <references/> == Цахим холбоос == {{commonscat|Baku|Баку}} * [http://www.azeri.net/azerbaijan/category/cities/baku/ Baku city guide] * [http://www.caledoniabar.com The Caledonia Bar one of Baku's expatriate establishments] * [https://web.archive.org/web/20100131155239/http://www.azerbaijan24.com/ Azerbaijan travel information] * [http://whc.unesco.org/en/list/958 UNESCO World Heritage Site listing Walled City of Baku] * [http://www.bakupages.com Baku Pages] * [https://web.archive.org/web/20171031074729/http://www.traveller.az/ Baku hotels directory] * [http://www.hotels.az Baku Hotels] * [http://www.usembassybaku.org American Embassy in Baku Azerbaijan] * [http://www.britishembassy.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&c=Page&cid=1056117176152 British Embassy in Azerbaijan] * [http://www.advantour.com/azerbaijan/baku.htm Baku travel guide and photos] * [http://www.satellite-sightseer.com/id/4211/Azerbaijan//Baku/City_of_Baku Azerbaijan Satellite view (Google Maps)] * [http://www.skyscrapercity.com/showthread.php?t=610923 Building projects and real estate development in Baku] * [https://web.archive.org/web/20091102091110/http://royaltaxi.az/ Professional taxi services in Baku] {{Азербайжаны хот}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Баку| ]] [[Ангилал:Азербайжаны суурин]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Азербайжаны тойрог]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] 236hycsdvv63dxn5w5zm99ec0m6di3e 0 5538 854281 854065 2026-04-20T18:48:57Z Enkhsaihan2005 64429 854281 wikitext text/x-wiki {{Short description|Арабын Нэгдсэн Эмират Улс болон Абу-Дабигийн эмиратын нийслэл}} {{About|хотын|эмиратыг|Абу-Даби (эмират)|хэрэглээг}} {{Инфобокс суурин | name = Абу-Даби | native_name = {{lang|ar|أَبُو ظَبْيٍ}} | settlement_type = [[Нийслэл]] ба [[өргөн хот]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | perrow = 1/2/2 | caption_align = center | image1 = Abu dhabi skylines 2014.jpg | caption1 = [[Абу-Даби дахь хамгийн өндөр барилгын жагсаалт|Абу-Дабигийн үзэмж]] | image2 = Emirates Palace.jpg | caption2 = [[Emirates Palace]] | image3 = LouvreAD exterior.jpg | caption3 = [[Лувр Абу-Даби]] | image4 = Sheikh Zayed Mosque 2022.jpg | caption4 = [[Шейх Заидын сүм]] | image5 = Ferrariworld_by_Flo_Ness.jpg | caption5 = [[Ferrari World]] }} | image_caption = | image_size = | image_flag = Flag of Abu Dhabi.svg | flag_size = 120px | image_shield = Emblem of Abu Dhabi.svg | shield_size = 80px | image_blank_emblem = Abu Dhabi Logo.svg | blank_emblem_type = Брэнд тэмдэг | pushpin_map = АНЭУ#Персийн булан#Баруун Ази | pushpin_label_position = | pushpin_relief = yes | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = АНЭУ дахь Абу-Дабигийн байршил | coordinates = {{coord|24|28|N|54|22|E|region:AE-AZ_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Арабын Нэгдсэн Эмират Улс}} | subdivision_type1 = [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын эмиратууд|Эмират]] | subdivision_name1 = {{flag|Абу-Даби}} | subdivision_type2 = [[Абу-Даби (эмират)#Дэд хэсэг ба суурин|Хотын захиргааны бүс]] | subdivision_name2 = [[Абу-Дабийн Төв Нийслэлийн Дүүрэг|Төв Нийслэлийн Дүүрэг]]<ref name="OBG2016" /> | government_type = [[Хотын захиргаа]] | leader_title = Хотын ерөнхий дарга | leader_name = Саиф Бадр аль-Кубайси | governing_body = [[Абу-Даби Хотын Захиргаа]] | area_total_km2 = 972 | area_note = | elevation_m = 27 |population_rank = 2-т | population_total = 2189860 | population_as_of = 2024 | population_footnotes = <ref name="TelluBase"/><ref name="wg">{{cite web |title=Middle East :: United Arab Emirates |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-arab-emirates/ |publisher=Тагнуулын Төв Газар |access-date=2026-04-19 |archive-date=2022-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220107081049/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-arab-emirates/ |url-status=dead }}</ref> | population_density_km2 = auto | population_demonyms = Абу-Дабичууд, Дабичууд | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref name="TelluBase">{{cite web|url=https://tellusant.com/repo/tb/tellubase_factsheet_are.pdf|publisher=Tellusant|title=TelluBase—UAE Fact Sheet (Tellusant Public Service Series)|access-date = 2026-04-19}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = US$ 118.4 тэрбум (2023) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = US$ 75,600 (2023) | website = {{Official URL}} | timezone = [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс дахь цаг|АНЭУ Стандарт Цаг]] | utc_offset = +4 }} '''Абу-Даби''' ({{lang-ar|أبو ظبي}} - ''Abu Dhabi'') — [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс]]ын [[нийслэл]] [[хот]]. Мөн [[Абу-Даби (эмират)|Абу-Даби]] нутгийн төв. Улсын эдийн засаг, аж үйлдвэр, улс төр, соёлын төв бөгөөд гагц энэ хотод улсын [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]]ий 56% бүтээгддэг. 896,800 оршин суугчтайгаараа [[Дубай]]н дараах улсынхаа 2-р олон хүнтэй хот болно. ''[[CNN]]''-ийн мэдээлснээр Абу-Даби нь дэлхий дэх хамгийн баян хот ажээ.<ref>{{cite web|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2007/03/19/8402357/index.htm?cnn=yes|title=The richest city in the world|work=CNNMoney.com|date=2007-03-12|accessdate=2007-05-30}}</ref> <center>{{Том зураг|Abu Dhabi skyline night (Nepenthes).jpg|800|Абу-Даби}}</center> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Абу-Даби ([[Заид олон улсын нисэх буудал|Олон улсын нисэх буудал]]) 1991-2020 | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 34.3 | Feb record high C = 38.1 | Mar record high C = 43.0 | Apr record high C = 44.7 | May record high C = 46.5 | Jun record high C = 48.5 | Jul record high C = 49.0 | Aug record high C = 48.2 | Sep record high C = 47.7 | Oct record high C = 43.1 | Nov record high C = 37.9 | Dec record high C = 33.8 | Jan high C = 24.5 | Feb high C = 26.5 | Mar high C = 29.7 | Apr high C = 35.0 | May high C = 39.6 | Jun high C = 41.4 | Jul high C = 42.5 | Aug high C = 43.4 | Sep high C = 40.9 | Oct high C = 36.6 | Nov high C = 31.0 | Dec high C = 26.5 | Jan mean C = 19.1 | Feb mean C = 20.6 | Mar mean C = 23.4 | Apr mean C = 27.7 | May mean C = 31.8 | Jun mean C = 33.7 | Jul mean C = 35.5 | Aug mean C = 35.9 | Sep mean C = 33.3 | Oct mean C = 29.7 | Nov mean C = 25.2 | Dec mean C = 21.1 | Jan low C = 13.8 | Feb low C = 15.9 | Mar low C = 17.5 | Apr low C = 21.1 | May low C = 24.6 | Jun low C = 26.9 | Jul low C = 29.7 | Aug low C = 30.2 | Sep low C = 27.4 | Oct low C = 23.7 | Nov low C = 19.6 | Dec low C = 15.7 | Jan record low C = 5.6 | Feb record low C = 5.4 | Mar record low C = 8.4 | Apr record low C = 11.3 | May record low C = 16.6 | Jun record low C = 19.8 | Jul record low C = 22.2 | Aug record low C = 24.9 | Sep record low C = 20.4 | Oct record low C = 15.0 | Nov record low C = 13.1 | Dec record low C = 7.3 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 12.5 | Feb precipitation mm = 8.1 | Mar precipitation mm = 12.9 | Apr precipitation mm = 5.2 | May precipitation mm = 0.3 | Jun precipitation mm = 0.0 | Jul precipitation mm = 0.7 | Aug precipitation mm = 0.1 | Sep precipitation mm = 0.0 | Oct precipitation mm = 0.2 | Nov precipitation mm = 2.4 | Dec precipitation mm = 7.8 | unit precipitation days = 1&nbsp;mm | Jan precipitation days = 2.8 | Feb precipitation days = 2.0 | Mar precipitation days = 2.9 | Apr precipitation days = 1.4 | May precipitation days = 1.0 | Jun precipitation days = 0.0 | Jul precipitation days = 1.0 | Aug precipitation days = 1.0 | Sep precipitation days = 0.0 | Oct precipitation days = 1.0 | Nov precipitation days = 2.2 | Dec precipitation days = 2.4 | Jan humidity = 68 | Feb humidity = 66 | Mar humidity = 61 | Apr humidity = 53 | May humidity = 50 | Jun humidity = 54 | Jul humidity = 55 | Aug humidity = 54 | Sep humidity = 60 | Oct humidity = 62 | Nov humidity = 65 | Dec humidity = 69 | year humidity = 59.7 | Jan sun = 249.4 | Feb sun = 245.7 | Mar sun = 267.8 | Apr sun = 294.6 | May sun = 342.9 | Jun sun = 341.3 | Jul sun = 328.3 | Aug sun = 323.8 | Sep sun = 305.7 | Oct sun = 303.0 | Nov sun = 265.3 | Dec sun = 254.3 | year sun = 3522.0 | source 1 = [[NOAA]] (чийгшэл 1981-2010)<ref name="NOAA">{{cite web |title=Climate Normals for Abu Dhabi |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/UAE/CSV/AbuDhabiIntlAirport_41217.csv |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date=2026-04-19}}</ref><ref name=WMO>{{cite web |title=Climate Normals 1981-2010 |url=https://www.ncei.noaa.gov/data/normals-old/WMO/1981-2010/RA-II/UnitedArabEmirates/WMO_Normals_Excel_Abu%20Dhabi%20International%20Airport_UAE.XLS|publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date=2026-04-19}}</ref> | date = 2012 | source 2 = Уур амьсгалын жилийн тайлан<ref name="National Center of Meteorology">{{cite web |title=Climate Yearly Report Abu Dhabi International Airport |url=https://www.ncm.ae/en/climate-reports-yearly.html?id=8801 |publisher=Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын Цаг Уурын Үндэсний Төв |access-date=2026-04-19 |archive-date=2020-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009005329/https://www.ncm.ae/en/climate-reports-yearly.html?id=8801 }}</ref>}} ==Зураг== <gallery> Зураг:Abu Dhabi SPOT 1034.jpg Зураг:Abu Dhabi Corniche Mall.jpg Зураг:AbuDhabi02.JPG </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Abu Dhabi|3=S}} {{Wiktionary}} == Эшлэл == {{reflist}} {{АНЭУ-ын хот}} {{Азийн улсын нийслэл}} [[Ангилал:Абу-Даби| ]] [[Ангилал:АНЭУ-ын хот]] [[Ангилал:Абу-Дабийн газар зүй (эмират)]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] rdi6uqiuuja7m24z4iv6hfxrznb3ka7 854307 854281 2026-04-20T19:18:09Z Enkhsaihan2005 64429 854307 wikitext text/x-wiki {{Short description|Арабын Нэгдсэн Эмират Улс болон Абу-Дабигийн эмиратын нийслэл}} {{About|хотын|эмиратыг|Абу-Даби (эмират)|хэрэглээг}} {{Инфобокс суурин | name = Абу-Даби | native_name = {{lang|ar|أَبُو ظَبْيٍ}} | settlement_type = [[Нийслэл]] ба [[өргөн хот]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | perrow = 1/2/2 | caption_align = center | image1 = Abu dhabi skylines 2014.jpg | caption1 = [[Абу-Даби дахь хамгийн өндөр барилгын жагсаалт|Абу-Дабигийн үзэмж]] | image2 = Emirates Palace.jpg | caption2 = [[Emirates Palace]] | image3 = LouvreAD exterior.jpg | caption3 = [[Лувр Абу-Даби]] | image4 = Sheikh Zayed Mosque 2022.jpg | caption4 = [[Шейх Заидын сүм]] | image5 = Ferrariworld_by_Flo_Ness.jpg | caption5 = [[Ferrari World]] }} | image_caption = | image_size = | image_flag = Flag of Abu Dhabi.svg | flag_size = 120px | image_shield = Emblem of Abu Dhabi.svg | shield_size = 80px | image_blank_emblem = Abu Dhabi Logo.svg | blank_emblem_type = Брэнд тэмдэг | pushpin_map = АНЭУ#Персийн булан#Баруун Ази | pushpin_label_position = | pushpin_relief = yes | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = АНЭУ дахь Абу-Дабигийн байршил | coordinates = {{coord|24|28|N|54|22|E|region:AE-AZ_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Арабын Нэгдсэн Эмират Улс}} | subdivision_type1 = [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын эмиратууд|Эмират]] | subdivision_name1 = {{flag|Абу-Даби}} | subdivision_type2 = [[Абу-Даби (эмират)#Дэд хэсэг ба суурин|Хотын захиргааны бүс]] | subdivision_name2 = [[Абу-Дабийн Төв Нийслэлийн Дүүрэг|Төв Нийслэлийн Дүүрэг]]<ref name="OBG2016" /> | government_type = [[Хотын захиргаа]] | leader_title = Хотын ерөнхий дарга | leader_name = Саиф Бадр аль-Кубайси | governing_body = [[Абу-Даби Хотын Захиргаа]] | area_total_km2 = 972 | area_note = | elevation_m = 27 |population_rank = 2-т | population_total = 2189860 | population_as_of = 2024 | population_footnotes = <ref name="TelluBase"/><ref name="wg">{{cite web |title=Middle East :: United Arab Emirates |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-arab-emirates/ |publisher=Тагнуулын Төв Газар |access-date=2026-04-19 |archive-date=2022-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220107081049/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-arab-emirates/ |url-status=dead }}</ref> | population_density_km2 = auto | population_demonyms = Абу-Дабичууд, Дабичууд | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref name="TelluBase">{{cite web|url=https://tellusant.com/repo/tb/tellubase_factsheet_are.pdf|publisher=Tellusant|title=TelluBase—UAE Fact Sheet (Tellusant Public Service Series)|access-date = 2026-04-19}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = US$ 118.4 тэрбум (2023) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = US$ 75,600 (2023) | website = {{Official URL}} | timezone = [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс дахь цаг|АНЭУ Стандарт Цаг]] | utc_offset = +4 }} '''Абу-Даби''' ({{lang-ar|أبو ظبي}} - ''Abu Dhabi'') — [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс]]ын [[нийслэл]] [[хот]]. Мөн [[Абу-Даби (эмират)|Абу-Даби]] нутгийн төв. Улсын эдийн засаг, аж үйлдвэр, улс төр, соёлын төв бөгөөд гагц энэ хотод улсын [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]]ий 56% бүтээгддэг. 896,800 оршин суугчтайгаараа [[Дубай]]н дараах улсынхаа 2-р олон хүнтэй хот болно. ''[[CNN]]''-ийн мэдээлснээр Абу-Даби нь дэлхий дэх хамгийн баян хот ажээ.<ref>{{cite web|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2007/03/19/8402357/index.htm?cnn=yes|title=The richest city in the world|work=CNNMoney.com|date=2007-03-12|accessdate=2007-05-30}}</ref> <center>{{Том зураг|Abu Dhabi skyline night (Nepenthes).jpg|800|Абу-Даби}}</center> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Абу-Даби ([[Заид олон улсын нисэх буудал|Олон улсын нисэх буудал]]) 1991-2020 | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 34.3 | Feb record high C = 38.1 | Mar record high C = 43.0 | Apr record high C = 44.7 | May record high C = 46.5 | Jun record high C = 48.5 | Jul record high C = 49.0 | Aug record high C = 48.2 | Sep record high C = 47.7 | Oct record high C = 43.1 | Nov record high C = 37.9 | Dec record high C = 33.8 | Jan high C = 24.5 | Feb high C = 26.5 | Mar high C = 29.7 | Apr high C = 35.0 | May high C = 39.6 | Jun high C = 41.4 | Jul high C = 42.5 | Aug high C = 43.4 | Sep high C = 40.9 | Oct high C = 36.6 | Nov high C = 31.0 | Dec high C = 26.5 | Jan mean C = 19.1 | Feb mean C = 20.6 | Mar mean C = 23.4 | Apr mean C = 27.7 | May mean C = 31.8 | Jun mean C = 33.7 | Jul mean C = 35.5 | Aug mean C = 35.9 | Sep mean C = 33.3 | Oct mean C = 29.7 | Nov mean C = 25.2 | Dec mean C = 21.1 | Jan low C = 13.8 | Feb low C = 15.9 | Mar low C = 17.5 | Apr low C = 21.1 | May low C = 24.6 | Jun low C = 26.9 | Jul low C = 29.7 | Aug low C = 30.2 | Sep low C = 27.4 | Oct low C = 23.7 | Nov low C = 19.6 | Dec low C = 15.7 | Jan record low C = 5.6 | Feb record low C = 5.4 | Mar record low C = 8.4 | Apr record low C = 11.3 | May record low C = 16.6 | Jun record low C = 19.8 | Jul record low C = 22.2 | Aug record low C = 24.9 | Sep record low C = 20.4 | Oct record low C = 15.0 | Nov record low C = 13.1 | Dec record low C = 7.3 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 12.5 | Feb precipitation mm = 8.1 | Mar precipitation mm = 12.9 | Apr precipitation mm = 5.2 | May precipitation mm = 0.3 | Jun precipitation mm = 0.0 | Jul precipitation mm = 0.7 | Aug precipitation mm = 0.1 | Sep precipitation mm = 0.0 | Oct precipitation mm = 0.2 | Nov precipitation mm = 2.4 | Dec precipitation mm = 7.8 | unit precipitation days = 1&nbsp;мм | Jan precipitation days = 2.8 | Feb precipitation days = 2.0 | Mar precipitation days = 2.9 | Apr precipitation days = 1.4 | May precipitation days = 1.0 | Jun precipitation days = 0.0 | Jul precipitation days = 1.0 | Aug precipitation days = 1.0 | Sep precipitation days = 0.0 | Oct precipitation days = 1.0 | Nov precipitation days = 2.2 | Dec precipitation days = 2.4 | Jan humidity = 68 | Feb humidity = 66 | Mar humidity = 61 | Apr humidity = 53 | May humidity = 50 | Jun humidity = 54 | Jul humidity = 55 | Aug humidity = 54 | Sep humidity = 60 | Oct humidity = 62 | Nov humidity = 65 | Dec humidity = 69 | year humidity = 59.7 | Jan sun = 249.4 | Feb sun = 245.7 | Mar sun = 267.8 | Apr sun = 294.6 | May sun = 342.9 | Jun sun = 341.3 | Jul sun = 328.3 | Aug sun = 323.8 | Sep sun = 305.7 | Oct sun = 303.0 | Nov sun = 265.3 | Dec sun = 254.3 | year sun = 3522.0 | source 1 = [[NOAA]] (чийгшэл 1981-2010)<ref name="NOAA">{{cite web |title=Climate Normals for Abu Dhabi |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/UAE/CSV/AbuDhabiIntlAirport_41217.csv |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date=2026-04-19}}</ref><ref name=WMO>{{cite web |title=Climate Normals 1981-2010 |url=https://www.ncei.noaa.gov/data/normals-old/WMO/1981-2010/RA-II/UnitedArabEmirates/WMO_Normals_Excel_Abu%20Dhabi%20International%20Airport_UAE.XLS|publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date=2026-04-19}}</ref> | date = 2012 | source 2 = Уур амьсгалын жилийн тайлан<ref name="National Center of Meteorology">{{cite web |title=Climate Yearly Report Abu Dhabi International Airport |url=https://www.ncm.ae/en/climate-reports-yearly.html?id=8801 |publisher=Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын Цаг Уурын Үндэсний Төв |access-date=2026-04-19 |archive-date=2020-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009005329/https://www.ncm.ae/en/climate-reports-yearly.html?id=8801 }}</ref>}} ==Зураг== <gallery> Зураг:Abu Dhabi SPOT 1034.jpg Зураг:Abu Dhabi Corniche Mall.jpg Зураг:AbuDhabi02.JPG </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Abu Dhabi|3=S}} {{Wiktionary}} == Эшлэл == {{reflist}} {{АНЭУ-ын хот}} {{Азийн улсын нийслэл}} [[Ангилал:Абу-Даби| ]] [[Ангилал:АНЭУ-ын хот]] [[Ангилал:Абу-Дабийн газар зүй (эмират)]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] tnym75o13j2pzmdveqiyc8kp3nuylhx 0 5543 854282 854074 2026-04-20T18:49:10Z Enkhsaihan2005 64429 854282 wikitext text/x-wiki {{short description|Арменийн нийслэл, хамгийн том хот}} {{энэ гарчиг}} {{Инфобокс суурин | name = Ереван | native_name = Երևան | native_name_lang = hy | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 300 | border = infobox | perrow = 1/3/3/2/1 | caption_align = center | image1 = Mount Ararat and the Yerevan skyline (June 2018).jpg | caption1 = [[Арарат уул]] харагдаж буй хотын үзэмж | image2 = Karen Demirchyan Sports and Concerts Complex shot from air, May 2019.jpg | caption2 = [[Карен Демирчяны цогцолбор|Hamalir]] | image3 = Cathedral of Yerevan Armenia msu-2018-2640.jpg | caption3 = [[Гэрэлтүүлэгч Гэгээн Грегорийн сүм, Ереван|Цогчин дуган]] | image4 = Exterior of Opera house of Yerevan Armenia msu-2018-2434.jpg | caption4 = [[Ереваны дуурийн театр|Дуурийн театр]] | image5 = Yerevan Cascade (02).jpg | caption5 = [[Каскад (Ереван)|Каскад]] | image6 = 2014 Erywań, Erebuni, Muzeum Erebuni, Budynek muzeum (02).jpg | caption6 = [[Эребуни музей|Эребуни]] | image7 = Կառավարական նոր մասնաշենք (1).jpg | caption7 = Арменийн [[Гадаад хэргийн яам (Армени)|ГХЯ]] | image8 = Genocide Memorial complex from air on a sunny day, September 2017.jpg | caption8 = [[Цицернакаберд]] | image9 = Matenadaran, Ereván, Armenia, 2016-10-03, DD 22.jpg | caption9 = [[Матенадаран]] | image10 = Հանրապետության Հրապարակ.jpg | caption10 = [[Бүгд найрамдах талбай, Ереван|Бүгд найрамдах талбай]] болон [[Засгийн газрын ордон, Ереван|Засгийн газрын ордон]] }} | imagesize = 300px | image_flag = Flag of Yerevan.svg | flag_link = Ереваны далбаа | image_seal = Coat of arms of Yerevan.svg | seal_link = Ереваны сүлд | nicknames = "Ягаан Хот",{{refn|<ref>{{cite journal|last1=Биллок|first1=Женнифер|title=How Ancient Volcanoes Created Armenia's Pink City|journal=[[Smithsonian]]|date=2016-12-28|url=http://www.smithsonianmag.com/travel/yerevan-armenias-pink-city-180961506/|access-date=2026-04-19|archive-date=2017-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170103165426/http://www.smithsonianmag.com/travel/yerevan-armenias-pink-city-180961506/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last1=Ховапасян|first1=Зара|title=When in Armenia, Go Where the Armenians Go|url=http://www.ancawr.org/when-in-armenia-go-where-the-armenians-go/|publisher=[[Америкийн Арменийн Үндэсний Хороо]]|date=2012-08-01|quote=Орон нутгийн ягаан туфа чулуугаар хийгдсэн тул Ереванд "Ягаан хот" гэсэн хоч өгдөг.|access-date=2026-04-19|archive-date=2014-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20141028052547/http://www.ancawr.org/when-in-armenia-go-where-the-armenians-go/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=Данн|first=Ашли|title=Pink Rock Comes as Gift From Homeland in Answer to Armenian College's Dreams|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1988-02-21-me-44260-story.html|work=[[Los Angeles Times]]|date=1988-02-21|quote=Гэхдээ Арменчуудын хувьд энэ чулуу өвөрмөц юм. Тэд эх орныхоо нийслэл Ереваныг ихэвчлэн "Вартакойн Кагхак" буюу "Ягаан хот" гэж нэрлэдэг, учир нь энэ чулууг ягаанаас цайвар нил ягаан хүртэл өргөн хэрэглэдэг.|access-date=2026-04-19|archive-date=2014-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216135715/http://articles.latimes.com/1988-02-21/local/me-44260_1_armenian-college|url-status=live}}</ref>}}{{efn|{{langx|hy|վարդագույն քաղաք|vardaguyn k’aghak’|[[ягаан]] хот|engvar=gb}}.<ref>{{cite web|title=Տուֆ [Tuff]|url=http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=1&hId=822|website=[[Арменийн нэвтэрхий толь|encyclopedia.am]]|language=hy|quote=Երևանն անվանում են վարդագույն քաղաք, որովհետև մեր մայրաքաղաքը կառուցապատված է վարդագույն գեղեցիկ տուֆե շենքերով:|access-date=2026-04-19|archive-date=2015-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150715182217/http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=1&hId=822|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Old Yerevan|url=http://www.yerevan.am/en/old-yerevan/|website=yerevan.am|publisher=Ереван хотын захиргаа|quote=Энэхүү барилгын материал нь хотод өвөрмөц өнгө төрхийг өгдөг тул Ереван хотыг "Ягаан хот" гэж нэрлэдэг.|access-date=2026-04-19|archive-date=2014-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20141028034936/http://www.yerevan.am/en/old-yerevan/|url-status=live}}</ref>}} "Эх Хот"<ref>{{cite news |title=the Maison des étudiants arméniens |url=https://www.ciup.fr/en/discover-the-maison-des-etudiants-armeniens/ |publisher=[[Cité internationale universitaire de Paris]] |quote=...Арменийн нийслэл болгохын тулд шинэ "Эх хот" болох Ереван хотыг барьсан.}}</ref><ref>{{cite book |last1=Шагоян |first1=Гаяне |title=Urban Spaces After Socialism: Ethnographies of Public Places in Eurasian Cities |date=2011 |publisher=Campus Verlag |isbn=9783593393841 |page=[https://books.google.com/books?id=9k9pXQZ6oiEC&dq=yerevan&pg=PA69 69] |chapter=The Second City as the First City}}</ref>{{efn|Армени хэлний 'нийслэл' гэдэг үгийн шууд орчуулга ({{langx|hy|label=none|մայրաքաղաք|mayrak’aghak’}}, эсвэл {{langx|hy|label=none|քաղաքամայր|k’aghak’amayr}}).<ref>{{cite news |last1=Манугян |first1=Харут |title=2021 Municipal Elections in Gyumri and Other Cities |url=https://evnreport.com/elections/2021-municipal-elections-in-gyumri-and-other-cities/ |agency=[[EVN Report]] |date=2021-09-14 |quote=Армени хэлний "нийслэл" гэдэг үгийг шууд утгаар "эх хот" гэж орчуулдаг. Ереван бол Арменийн эх хот боловч... гэсэн нийтлэг хэллэг байдаг.}}</ref><ref>{{cite news |title=Քաղաքամայր Երևանը տոնում է 2800-ամյա հոբելյանը. «Էրեբունի-Երևան» տոնակատարությունները մեկնարկում են մարաթոնով |url=https://armenpress.am/arm/news/951618 |agency=[[Armenpress]] |date=2018-10-21 |language=hy}}</ref>}} | mapsize = 230px | map_caption = Армени дэх байршил##Ази дахь байршил | pushpin_map = Армени#Ази | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|40|10|53|N|44|30|52|E|region:AM|display=inline}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ARM}} | parts_type = [[Ереваны дүүргүүд|Засаг захиргааны дүүргүүд]] | parts = 12 | established_title = Суурьшсан ([[Шенгавит]])<ref>{{cite book |last1=Смит |first1=Адам Т. |author1-link=Адам Т. Смит |editor1-last=Хартли |editor1-first=Чарльз В. |editor2-last=Языжыоглу |editor2-first=Ж. Байк |editor3-last=Смит |editor3-first=Адам Т. |title=The Archaeology of Power and Politics in Eurasia: Regimes and Revolutions |date=2012 |publisher=Кембрижийн Их Сургуулийн Хэвлэл |isbn=9781107016521 |page=[https://books.google.com/books?id=UstGrkGNNQcC&dq=shengavit+archaeological&pg=PA59 59] |chapter="Yerevan, My Ancient Erebuni" |quote=A Stratigraphic History of Yerevan [...] the earliest known built settlement in the area is the Early Bronze Age site of Shengavit...}}</ref> | established_date = МЭӨ 3300 он<ref>{{cite web |last1=Симонян |first1=Хакоб |title=Շենգավիթ՝ Երևանի հնագույն քաղաքատեղին [Shengavit: Yerevan's Most Ancient Settlement] |url=https://yhm.am/archives/9841 |website=yhm.am |publisher=[[Yerevan History Museum]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129214757/https://yhm.am/archives/9841 |archive-date=2020-11-29 |language=hy |date=2018-12-13 |quote=... ավելի քան 1200 տարի (Ք. ա. 3300-2100 թթ.) Շենգավիթի անընդմեջ բնակեցմանը [...] Շենգավիթ քաղաքատեղիի շերտերից վերցված փայտածխի՝ ռադիոածխածնային տարրալուծման մեթոդով ստացվող ամենավաղ տարիքը Ք. ա. 3300 թվականն է:}}</ref> | established_title1 = [[I Аргишти]] Еребуни нэртэй байгуулсан | established_date1 = МЭӨ 782 он | established_title2 = Хотын статус | established_date2 = 10 сарын 1, 1879<ref>{{cite news|last=Саруханян|first=Петрос|script-title=hy:Շնորհավո՛ր տոնդ, Երեւան դարձած իմ Էրեբունի|url=http://www.hhpress.am/?sub=hodv&hodv=20110921_35&flag=am|access-date=2014-02-01|newspaper=[[Hayastani Hanrapetutyun]]|date=21 September 2011|language=hy|quote=Պատմական իրադարձությունների բերումով Երեւանին ուշ է հաջողվել քաղաք դառնալ։ Այդ կարգավիճակը նրան տրվել է 1879 թվականին, Ալեքսանդր Երկրորդ ցարի հոկտեմբերի 1—ի հրամանով։|archive-date=2019-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190720174059/http://www.hhpress.am/?sub=hodv&hodv=20110921_35&flag=am|url-status=bot: unknown}}()</ref><ref>{{cite web |title=Երևան [Yerevan] |url=http://www.historyofarmenia-am.armin.am/am/Encyclopedia_of_armenian_history_Yerevan |website=Encyclopedia of Armenian History |publisher=[[Ереваны Улсын Их Сургууль|Ереваны Улсын Их Сургуулийн]] Арменийн судалгааны хүрээлэн |archive-url=https://web.archive.org/web/20210405112538/http://www.historyofarmenia-am.armin.am/am/Encyclopedia_of_armenian_history_Yerevan |archive-date=2021-04-05 |language=hy |quote=1870 թ. սահմանված քաղաքային կանոնադրության համաձայն, որը Երևանում կիրառության մեջ է մտել 1879 թ. հոկտեմբերի 1-ից, ստեղծվել են քաղաքային խորհուրդ (դումա), վարչություն և տեղական ինքնակառավարման այլ մարմիններ: |access-date=2026-04-19 |url-status=bot: unknown }}</ref> | established_title3 = Нийслэл | established_date3 = 7 сарын 19, 1918 ''(де-факто)''<ref>{{cite book|last=Хованнисян|first=Ричард|title=The Republic of Armenia: The First Year, 1918–1919|year=1971|publisher=Калифорнийн Их Сургуулийн Хэвлэл|isbn=9780520018051|author-link=Richard G. Hovannisian|url= https://archive.org/details/republicofarmeni0000hova|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/republicofarmeni0000hova/page/41 41]}}</ref><ref>{{cite book |author1=[[Арменийн Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академи]] |editor1-last=Айвазян |editor1-first=Хованнес |title=Հայաստան Հանրագիտարան [Арменийн нэвтэрхий толь бичиг] |date=2012 |publisher=[[Арменийн нэвтэрхий толь бичиг]] |location=Ереван |page=[https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B7%D5%BB:Armenia_Encyclopedia.djvu/809 809] |language=hy |chapter=Երևան [Ереван] |quote=1918-ի հուլիսին Երևան է տեղափոխվել նույն թվականի մայիսի 28-ին Թիֆլիսում հռչակված Հայաստանի Հանրապետության Կառավարությունը։ Երևանը դարձել է Հայաստանի առաջին հանրապետության մայրաքաղաքը։}}</ref> | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга–зөвлөл]] | governing_body = [[Ереваны Хотын Зөвлөл|Хотын Зөвлөл]] | leader_title = [[Ереваны хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Тигран Авинян]] | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 223 | dimensions_footnotes = l | elevation_max_m = 1390 | elevation_min_m = 865 | population_as_of = 2022 тооллого |population_rank = [[Арменийн хотын жагсаалт|1-т]] | population_footnotes = <ref name="2022 Census">{{cite web|url=https://www.armstat.am/en/?nid=82&id=2623|title=The Main Results of RA Census 2022, trilingual / Armenian Statistical Service of Republic of Armenia|website=www.armstat.am|access-date=2026-04-19}}</ref> | population_total = 1,086,677 | population_density_km2 = auto | population_metro_footnotes = &nbsp;<small>(2001)</small><ref>{{cite book |editor1-last=Бэлл |editor1-first=Имоген |title=Eastern Europe, Russia and Central Asia 2003 |publisher=[[Taylor & Francis]] |location=Лондон |isbn=9781857431377 |page=[https://books.google.com/books?id=EPP3ti4hysUC&dq=yerevan+population+with+suburbs&pg=PA84 84] |edition=3-р |chapter=Армени|date=2000 }}</ref> | population_metro = 1,420,000 | population_demonym = Ереванчууд | demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2017)}}<ref>{{citation|title=Համախառն ներքին արդյունքն (ՀՆԱ) ըստ ՀՀ մարզերի եւ Երեւան քաղաքի 2015-2017թթ|url=https://armstat.am/file/article/sv_08_19a_112.pdf|website=armstat.am}}</ref> | demographics2_title1 = [[Нийслэл]] | demographics2_info1 = [[Армени драм|֏]] 3,032 тэрбум<br/>([[Америк доллар|$]] 6.3 тэрбум) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = ֏ 2,816,433 <br/>($5,800) | timezone1 = [[Арменийн Цаг|АМЦ]] | utc_offset1 = +04:00 | area_code = +374 10 | blank_name_sec1 = [[Олон улсын нисэх буудал]] | blank_info_sec1 = [[Звартноц олон улсын нисэх буудал]] | blank_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2023) | blank_info_sec2 = 0.899<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/ARM/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0|title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-04-19}}</ref><br />{{color|green|маш өндөр}} · 1-р байр | website = {{URL|https://www.yerevan.am/}} }} '''Ереван''' заримдаа Эривань ({{lang-hy|Երևան}}) хот [[Араратын хөндий]]н зах, [[Арменийн тэгш өндөрлөг]]ийн төв хэсэгт [[Храздан гол]]ыг бараадан д.т.д. 990-1390 м өндөрт оршдог Армени улсын нийслэл хот. [[Севан нуур|Севан нуураас]] эх авдаг Храздан голын хоёр эрэгт гаран өргөжсөн. Нэр зүйлчлэлийн хувьд улсынхаа [[Армени#Орон нутаг|аймаг]] (марз)-тай эрх тэнцүү ганц [[хот]] нь юм. == Түүх == МЭӨ 782 онд [[I Аргишти]] ван «Эрэбүни» хэмээх цайзыг энд босгож хот байгуулагдсан гэж үздэг. Он цагийн явцад «Эрэвани», «Эрэван» гэж хувирсаар орчин үед «Ереван» ([[Армени хэл|армениар]] Երևան [jɛɾɛˈvɑn]) нэртэй болж тогтсон. 658 онд тус хот арабуудын эрхэнд ороод 660 онд арабуудын эсрэг босолого гарч армянууд эрхээ буцааж авчээ. 14-р зуунд хотын хүн ам 15-20 мянган орчим байсан бололтой; харин 1387 онд Ереван хотыг монгол цэргүүд эзлэгдсэн тухай [[Грегори Халатянц]] ([[Англи хэл|англи.]] Khalatiants Gregory, 1349-1425) "Гамшгийн тухай дурсамж" ([[Англи хэл|англи]]. ''Remembrance of the Disaster'') номонд бичиж үлдээсэн байдаг. Хотыг эзлэн авсан монголчууд энд зоос цутгаж, зоосон дээр хотын нэрийг бичсэн байжээ. 16, 17-р зуунд Эриван ([[Перс хэл|перс:]] ايروان‎) нь бусад бүс нутгийн нэгэн адил Турк-Османы дайнуудын талбар болж, тус бүс нутгийн хүн ам зүйд ихээхэн нөлөө үзүүлжээ. Дайн, цөллөгийн улмаас Арменийн хүн амын тоо мэдэгдэхүйц буурсан. 1590 оны Османы эзэнт улсын явуулсан хүн амын тооллогоор Ереван хотод 373 Христийн шашинтан, 29 Мусульман гэр бүл амьдарч байжээ. 1635 онд Эривань (осман хэл: روان‎) хотыг Туркууд дахин эзэлсэн боловч хэдэн сарын удаан бүслэлтийн дараа Персүүд буцаан авчээ. 1639 оны Турк-Персийн энхийн хэлэлцээрийн дагуу хотыг эцэст нь Персийн нэг хэсэг болжээ. Сафавидын эзэнт гүрэн нуран унаснаар Эриваныг Туркууд дахин 1724 онд эзлэн авчээ. 1827 оноос эзлэн авсан [[Оросын Хаант Улс|хаант Оросын]] үед хошуу, дараа нь аймгийн хэмжээний хот байсан бол [[XX зуун]]д [[Армени|Армени орны]] түүхэн 13-р нийслэл, засаг захиргаа, [[аж үйлдвэр]]ийн гол хот болон өндийжээ. 1918-1920 онд [[Анхдугаар Бүгд Найрамдах Армени Улс|Анхдугаар БНАрмУ]]-ын, 1920-1991 онд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Армени Улс|ЗСБНАрмУ]]-ын нийслэл гэж хэлэгдэж байлаа. ЗХУ задран унаснаас хойш буюу [[1991]] оноос эхлээд [[тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]] [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[Армени|Бүгд Найрамдах Армени Улс]] (БНАрмУ)-ын [[нийслэл]] болсон. [[XXI зуун]] гарахад өмнөх үед байгаагүй чөлөөт зах зээл, худалдаа, унд зоогийн газар зэрэг шинэ үеийн үйлчилгээ дэлгэрсэн хот болон хувьсч байгаа. XX зууны эхэнд Ереван 29 мянган хүнтэй байхад 49% нь [[азербайжан]], 48% нь [[арменичууд|армени үндэстэн]] байсан тооцоо бий. Одоо харин [[арменичууд]] (99%) дагначихсан. [[2011]] оны байдлаар улсын хүн амын 34%-тай тэнцэх 1 сая 122 мянган хүн энд оршин сууж байна. == Газар зүй == === Цаг уур === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = Ереван (1991–2020, туйлын үе 1885–одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 19.5 |Feb record high C = 19.6 |Mar record high C = 27.6 |Apr record high C = 35.0 |May record high C = 36.1 |Jun record high C = 41.1 |Jul record high C = 43.7 |Aug record high C = 42.0 |Sep record high C = 40.0 |Oct record high C = 34.1 |Nov record high C = 26.0 |Dec record high C = 21.0 |year record high C = 43.7 |Jan high C = 1.7 |Feb high C = 6.3 |Mar high C = 13.7 |Apr high C = 19.8 |May high C = 25.1 |Jun high C = 30.9 |Jul high C = 34.5 |Aug high C = 34.4 |Sep high C = 29.2 |Oct high C = 21.6 |Nov high C = 12.8 |Dec high C = 4.2 |year high C = 19.5 |Jan mean C = -3.5 |Feb mean C = 0.0 |Mar mean C = 7.0 |Apr mean C = 12.9 |May mean C = 17.7 |Jun mean C = 23.1 |Jul mean C = 26.8 |Aug mean C = 26.7 |Sep mean C = 21.4 |Oct mean C = 14.0 |Nov mean C = 5.8 |Dec mean C = -0.8 |year mean C = 12.6 |Jan low C = -7.8 |Feb low C = -5.4 |Mar low C = 0.9 |Apr low C = 6.4 |May low C = 10.8 |Jun low C = 15.1 |Jul low C = 19.1 |Aug low C = 18.9 |Sep low C = 13.2 |Oct low C = 7.1 |Nov low C = 0.1 |Dec low C = -4.9 |year low C = 6.1 |Jan record low C = −27.6 |Feb record low C = −26.0 |Mar record low C = −19.1 |Apr record low C = −10.9 |May record low C = −0.6 |Jun record low C = 3.7 |Jul record low C = 7.5 |Aug record low C = 7.9 |Sep record low C = 0.1 |Oct record low C = −6.5 |Nov record low C = −14.7 |Dec record low C = −28.3 |year record low C = −28.3 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 21 |Feb precipitation mm = 21 |Mar precipitation mm = 60 |Apr precipitation mm = 56 |May precipitation mm = 47 |Jun precipitation mm = 24 |Jul precipitation mm = 17 |Aug precipitation mm = 10 |Sep precipitation mm = 10 |Oct precipitation mm = 51 |Nov precipitation mm = 25 |Dec precipitation mm = 21 |year precipitation mm = 363 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days =4.9 | Feb precipitation days =4.3 | Mar precipitation days =6.2 | Apr precipitation days =8.2 | May precipitation days =9.3 | Jun precipitation days =5.7 | Jul precipitation days =3 | Aug precipitation days =2.4 | Sep precipitation days =2.4 | Oct precipitation days =5.1 | Nov precipitation days =4.4 | Dec precipitation days =5 | year precipitation days = |Jan snow depth cm = 5 |Feb snow depth cm = 3 |Mar snow depth cm = 1 |Apr snow depth cm = 0 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 0 |Nov snow depth cm = 0 |Dec snow depth cm = 1 |year snow depth cm = 5 |Jan humidity = 75.0 |Feb humidity = 67.6 |Mar humidity = 58.3 |Apr humidity = 55.5 |May humidity = 54.6 |Jun humidity = 46.0 |Jul humidity = 42.9 |Aug humidity = 41.1 |Sep humidity = 45.7 |Oct humidity = 57.8 |Nov humidity = 68.6 |Dec humidity = 77.0 |year humidity = 57.2 |Jan rain days = 2 |Feb rain days = 4 |Mar rain days = 8 |Apr rain days = 12 |May rain days = 12 |Jun rain days = 8 |Jul rain days = 5 |Aug rain days = 4 |Sep rain days = 4 |Oct rain days = 8 |Nov rain days = 7 |Dec rain days = 4 |year rain days = 78 |Jan snow days = 7 |Feb snow days = 7 |Mar snow days = 2 |Apr snow days = 0.2 |May snow days = 0 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0 |Oct snow days = 0.1 |Nov snow days = 1 |Dec snow days = 5 |year snow days = 22 |Jan sun = 104.5 |Feb sun = 136.8 |Mar sun = 186.5 |Apr sun = 206.5 |May sun = 267.1 |Jun sun = 326.6 |Jul sun = 353.9 |Aug sun = 333.7 |Sep sun = 291.5 |Oct sun = 217.0 |Nov sun = 159.9 |Dec sun = 91.0 |year sun = 2675.0 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name= pogoda>{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/37788.htm | title = Weather and Climate- The Climate of Yerevan | publisher = Weather and Climate (Погода и климат) | language = ru | access-date = 2026-04-19 | archive-date = 2018-12-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181219032142/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/37788.htm | url-status = live }}</ref> |source 2 = [[NOAA]] (нар, чийгшэл болон хур тунадастай өдрүүд),<ref name=WMOCLINO>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20211009210710/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Armenia/CSV/YerevanAgro_37789.csv | archive-date = 2021-10-09 | archive-format = CSV | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Armenia/CSV/YerevanAgro_37789.csv | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Yerevan-Agro | publisher = [[Байгаль орчны мэдээллийн үндэсний төвүүд]] | format = CSV | access-date = 2026-04-19}}</ref><ref name=BAMS2018/> }} == Зураг== <gallery widths="150px" heights="110px"> Зураг:Erebuni SE Entrance.JPG|Эрэбүнийн туурь Зураг:May 28 1919 celebration Yerevan.jpg|1919 он Зураг:Yerevan Ararat by Nerses.jpg|Шөнийн үзэмж Зураг:YerevanAerial.jpg|Эгц дээрээс харахад Зураг:Yerevan's districts-ru.svg|Дүүргүүд Зураг:Hrazdanatproshian.jpg|Храздан голын хэсэг Зураг:Armenia Museum of Art and History.jpg|Зургийн үзэсгэлэнгийн байр Зураг:WaterWorld Yerevan.jpg|Ереваны усан хүрээлэн Зураг:Yerewan cinema.jpg|«Москва» кино театр Зураг:Yerevan trolleybus view.jpg|[[Троллейбус]] Зураг:Plan-metro-erevan.jpg|Метроны шугам Зураг:Interior del mercado de Yerevan.JPG|Хүсний зах </gallery> ==Тэмдэглэл== {{notelist}} ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Гадаад холбоос== {{Wiktionary|Ереван}} {{Commons category|Yerevan|Ереван}} {{Wikivoyage|Ереван}} * [http://www.yerevan.am/ Ереван хотын захиргаа] {{Арменийн хот}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Арменийн муж]] [[Ангилал:Арменийн суурин]] [[Ангилал:Ереван| ]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] t1vm90ajqhhomcqjze1acjitm94yd3b 854308 854282 2026-04-20T19:18:37Z Enkhsaihan2005 64429 854308 wikitext text/x-wiki {{short description|Арменийн нийслэл, хамгийн том хот}} {{энэ гарчиг}} {{Инфобокс суурин | name = Ереван | native_name = Երևան | native_name_lang = hy | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 300 | border = infobox | perrow = 1/3/3/2/1 | caption_align = center | image1 = Mount Ararat and the Yerevan skyline (June 2018).jpg | caption1 = [[Арарат уул]] харагдаж буй хотын үзэмж | image2 = Karen Demirchyan Sports and Concerts Complex shot from air, May 2019.jpg | caption2 = [[Карен Демирчяны цогцолбор|Hamalir]] | image3 = Cathedral of Yerevan Armenia msu-2018-2640.jpg | caption3 = [[Гэрэлтүүлэгч Гэгээн Грегорийн сүм, Ереван|Цогчин дуган]] | image4 = Exterior of Opera house of Yerevan Armenia msu-2018-2434.jpg | caption4 = [[Ереваны дуурийн театр|Дуурийн театр]] | image5 = Yerevan Cascade (02).jpg | caption5 = [[Каскад (Ереван)|Каскад]] | image6 = 2014 Erywań, Erebuni, Muzeum Erebuni, Budynek muzeum (02).jpg | caption6 = [[Эребуни музей|Эребуни]] | image7 = Կառավարական նոր մասնաշենք (1).jpg | caption7 = Арменийн [[Гадаад хэргийн яам (Армени)|ГХЯ]] | image8 = Genocide Memorial complex from air on a sunny day, September 2017.jpg | caption8 = [[Цицернакаберд]] | image9 = Matenadaran, Ereván, Armenia, 2016-10-03, DD 22.jpg | caption9 = [[Матенадаран]] | image10 = Հանրապետության Հրապարակ.jpg | caption10 = [[Бүгд найрамдах талбай, Ереван|Бүгд найрамдах талбай]] болон [[Засгийн газрын ордон, Ереван|Засгийн газрын ордон]] }} | imagesize = 300px | image_flag = Flag of Yerevan.svg | flag_link = Ереваны далбаа | image_seal = Coat of arms of Yerevan.svg | seal_link = Ереваны сүлд | nicknames = "Ягаан Хот",{{refn|<ref>{{cite journal|last1=Биллок|first1=Женнифер|title=How Ancient Volcanoes Created Armenia's Pink City|journal=[[Smithsonian]]|date=2016-12-28|url=http://www.smithsonianmag.com/travel/yerevan-armenias-pink-city-180961506/|access-date=2026-04-19|archive-date=2017-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170103165426/http://www.smithsonianmag.com/travel/yerevan-armenias-pink-city-180961506/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last1=Ховапасян|first1=Зара|title=When in Armenia, Go Where the Armenians Go|url=http://www.ancawr.org/when-in-armenia-go-where-the-armenians-go/|publisher=[[Америкийн Арменийн Үндэсний Хороо]]|date=2012-08-01|quote=Орон нутгийн ягаан туфа чулуугаар хийгдсэн тул Ереванд "Ягаан хот" гэсэн хоч өгдөг.|access-date=2026-04-19|archive-date=2014-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20141028052547/http://www.ancawr.org/when-in-armenia-go-where-the-armenians-go/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=Данн|first=Ашли|title=Pink Rock Comes as Gift From Homeland in Answer to Armenian College's Dreams|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1988-02-21-me-44260-story.html|work=[[Los Angeles Times]]|date=1988-02-21|quote=Гэхдээ Арменчуудын хувьд энэ чулуу өвөрмөц юм. Тэд эх орныхоо нийслэл Ереваныг ихэвчлэн "Вартакойн Кагхак" буюу "Ягаан хот" гэж нэрлэдэг, учир нь энэ чулууг ягаанаас цайвар нил ягаан хүртэл өргөн хэрэглэдэг.|access-date=2026-04-19|archive-date=2014-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216135715/http://articles.latimes.com/1988-02-21/local/me-44260_1_armenian-college|url-status=live}}</ref>}}{{efn|{{langx|hy|վարդագույն քաղաք|vardaguyn k’aghak’|[[ягаан]] хот|engvar=gb}}.<ref>{{cite web|title=Տուֆ [Tuff]|url=http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=1&hId=822|website=[[Арменийн нэвтэрхий толь|encyclopedia.am]]|language=hy|quote=Երևանն անվանում են վարդագույն քաղաք, որովհետև մեր մայրաքաղաքը կառուցապատված է վարդագույն գեղեցիկ տուֆե շենքերով:|access-date=2026-04-19|archive-date=2015-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150715182217/http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=1&hId=822|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Old Yerevan|url=http://www.yerevan.am/en/old-yerevan/|website=yerevan.am|publisher=Ереван хотын захиргаа|quote=Энэхүү барилгын материал нь хотод өвөрмөц өнгө төрхийг өгдөг тул Ереван хотыг "Ягаан хот" гэж нэрлэдэг.|access-date=2026-04-19|archive-date=2014-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20141028034936/http://www.yerevan.am/en/old-yerevan/|url-status=live}}</ref>}} "Эх Хот"<ref>{{cite news |title=the Maison des étudiants arméniens |url=https://www.ciup.fr/en/discover-the-maison-des-etudiants-armeniens/ |publisher=[[Cité internationale universitaire de Paris]] |quote=...Арменийн нийслэл болгохын тулд шинэ "Эх хот" болох Ереван хотыг барьсан.}}</ref><ref>{{cite book |last1=Шагоян |first1=Гаяне |title=Urban Spaces After Socialism: Ethnographies of Public Places in Eurasian Cities |date=2011 |publisher=Campus Verlag |isbn=9783593393841 |page=[https://books.google.com/books?id=9k9pXQZ6oiEC&dq=yerevan&pg=PA69 69] |chapter=The Second City as the First City}}</ref>{{efn|Армени хэлний 'нийслэл' гэдэг үгийн шууд орчуулга ({{langx|hy|label=none|մայրաքաղաք|mayrak’aghak’}}, эсвэл {{langx|hy|label=none|քաղաքամայր|k’aghak’amayr}}).<ref>{{cite news |last1=Манугян |first1=Харут |title=2021 Municipal Elections in Gyumri and Other Cities |url=https://evnreport.com/elections/2021-municipal-elections-in-gyumri-and-other-cities/ |agency=[[EVN Report]] |date=2021-09-14 |quote=Армени хэлний "нийслэл" гэдэг үгийг шууд утгаар "эх хот" гэж орчуулдаг. Ереван бол Арменийн эх хот боловч... гэсэн нийтлэг хэллэг байдаг.}}</ref><ref>{{cite news |title=Քաղաքամայր Երևանը տոնում է 2800-ամյա հոբելյանը. «Էրեբունի-Երևան» տոնակատարությունները մեկնարկում են մարաթոնով |url=https://armenpress.am/arm/news/951618 |agency=[[Armenpress]] |date=2018-10-21 |language=hy}}</ref>}} | mapsize = 230px | map_caption = Армени дэх байршил##Ази дахь байршил | pushpin_map = Армени#Ази | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|40|10|53|N|44|30|52|E|region:AM|display=inline}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ARM}} | parts_type = [[Ереваны дүүргүүд|Засаг захиргааны дүүргүүд]] | parts = 12 | established_title = Суурьшсан ([[Шенгавит]])<ref>{{cite book |last1=Смит |first1=Адам Т. |author1-link=Адам Т. Смит |editor1-last=Хартли |editor1-first=Чарльз В. |editor2-last=Языжыоглу |editor2-first=Ж. Байк |editor3-last=Смит |editor3-first=Адам Т. |title=The Archaeology of Power and Politics in Eurasia: Regimes and Revolutions |date=2012 |publisher=Кембрижийн Их Сургуулийн Хэвлэл |isbn=9781107016521 |page=[https://books.google.com/books?id=UstGrkGNNQcC&dq=shengavit+archaeological&pg=PA59 59] |chapter="Yerevan, My Ancient Erebuni" |quote=A Stratigraphic History of Yerevan [...] the earliest known built settlement in the area is the Early Bronze Age site of Shengavit...}}</ref> | established_date = МЭӨ 3300 он<ref>{{cite web |last1=Симонян |first1=Хакоб |title=Շենգավիթ՝ Երևանի հնագույն քաղաքատեղին [Shengavit: Yerevan's Most Ancient Settlement] |url=https://yhm.am/archives/9841 |website=yhm.am |publisher=[[Yerevan History Museum]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129214757/https://yhm.am/archives/9841 |archive-date=2020-11-29 |language=hy |date=2018-12-13 |quote=... ավելի քան 1200 տարի (Ք. ա. 3300-2100 թթ.) Շենգավիթի անընդմեջ բնակեցմանը [...] Շենգավիթ քաղաքատեղիի շերտերից վերցված փայտածխի՝ ռադիոածխածնային տարրալուծման մեթոդով ստացվող ամենավաղ տարիքը Ք. ա. 3300 թվականն է:}}</ref> | established_title1 = [[I Аргишти]] Еребуни нэртэй байгуулсан | established_date1 = МЭӨ 782 он | established_title2 = Хотын статус | established_date2 = 10 сарын 1, 1879<ref>{{cite news|last=Саруханян|first=Петрос|script-title=hy:Շնորհավո՛ր տոնդ, Երեւան դարձած իմ Էրեբունի|url=http://www.hhpress.am/?sub=hodv&hodv=20110921_35&flag=am|access-date=2014-02-01|newspaper=[[Hayastani Hanrapetutyun]]|date=21 September 2011|language=hy|quote=Պատմական իրադարձությունների բերումով Երեւանին ուշ է հաջողվել քաղաք դառնալ։ Այդ կարգավիճակը նրան տրվել է 1879 թվականին, Ալեքսանդր Երկրորդ ցարի հոկտեմբերի 1—ի հրամանով։|archive-date=2019-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190720174059/http://www.hhpress.am/?sub=hodv&hodv=20110921_35&flag=am|url-status=bot: unknown}}()</ref><ref>{{cite web |title=Երևան [Yerevan] |url=http://www.historyofarmenia-am.armin.am/am/Encyclopedia_of_armenian_history_Yerevan |website=Encyclopedia of Armenian History |publisher=[[Ереваны Улсын Их Сургууль|Ереваны Улсын Их Сургуулийн]] Арменийн судалгааны хүрээлэн |archive-url=https://web.archive.org/web/20210405112538/http://www.historyofarmenia-am.armin.am/am/Encyclopedia_of_armenian_history_Yerevan |archive-date=2021-04-05 |language=hy |quote=1870 թ. սահմանված քաղաքային կանոնադրության համաձայն, որը Երևանում կիրառության մեջ է մտել 1879 թ. հոկտեմբերի 1-ից, ստեղծվել են քաղաքային խորհուրդ (դումա), վարչություն և տեղական ինքնակառավարման այլ մարմիններ: |access-date=2026-04-19 |url-status=bot: unknown }}</ref> | established_title3 = Нийслэл | established_date3 = 7 сарын 19, 1918 ''(де-факто)''<ref>{{cite book|last=Хованнисян|first=Ричард|title=The Republic of Armenia: The First Year, 1918–1919|year=1971|publisher=Калифорнийн Их Сургуулийн Хэвлэл|isbn=9780520018051|author-link=Richard G. Hovannisian|url= https://archive.org/details/republicofarmeni0000hova|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/republicofarmeni0000hova/page/41 41]}}</ref><ref>{{cite book |author1=[[Арменийн Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академи]] |editor1-last=Айвазян |editor1-first=Хованнес |title=Հայաստան Հանրագիտարան [Арменийн нэвтэрхий толь бичиг] |date=2012 |publisher=[[Арменийн нэвтэрхий толь бичиг]] |location=Ереван |page=[https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B7%D5%BB:Armenia_Encyclopedia.djvu/809 809] |language=hy |chapter=Երևան [Ереван] |quote=1918-ի հուլիսին Երևան է տեղափոխվել նույն թվականի մայիսի 28-ին Թիֆլիսում հռչակված Հայաստանի Հանրապետության Կառավարությունը։ Երևանը դարձել է Հայաստանի առաջին հանրապետության մայրաքաղաքը։}}</ref> | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга–зөвлөл]] | governing_body = [[Ереваны Хотын Зөвлөл|Хотын Зөвлөл]] | leader_title = [[Ереваны хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Тигран Авинян]] | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 223 | dimensions_footnotes = l | elevation_max_m = 1390 | elevation_min_m = 865 | population_as_of = 2022 тооллого |population_rank = [[Арменийн хотын жагсаалт|1-т]] | population_footnotes = <ref name="2022 Census">{{cite web|url=https://www.armstat.am/en/?nid=82&id=2623|title=The Main Results of RA Census 2022, trilingual / Armenian Statistical Service of Republic of Armenia|website=www.armstat.am|access-date=2026-04-19}}</ref> | population_total = 1,086,677 | population_density_km2 = auto | population_metro_footnotes = &nbsp;<small>(2001)</small><ref>{{cite book |editor1-last=Бэлл |editor1-first=Имоген |title=Eastern Europe, Russia and Central Asia 2003 |publisher=[[Taylor & Francis]] |location=Лондон |isbn=9781857431377 |page=[https://books.google.com/books?id=EPP3ti4hysUC&dq=yerevan+population+with+suburbs&pg=PA84 84] |edition=3-р |chapter=Армени|date=2000 }}</ref> | population_metro = 1,420,000 | population_demonym = Ереванчууд | demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2017)}}<ref>{{citation|title=Համախառն ներքին արդյունքն (ՀՆԱ) ըստ ՀՀ մարզերի եւ Երեւան քաղաքի 2015-2017թթ|url=https://armstat.am/file/article/sv_08_19a_112.pdf|website=armstat.am}}</ref> | demographics2_title1 = [[Нийслэл]] | demographics2_info1 = [[Армени драм|֏]] 3,032 тэрбум<br/>([[Америк доллар|$]] 6.3 тэрбум) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = ֏ 2,816,433 <br/>($5,800) | timezone1 = [[Арменийн Цаг|АМЦ]] | utc_offset1 = +04:00 | area_code = +374 10 | blank_name_sec1 = [[Олон улсын нисэх буудал]] | blank_info_sec1 = [[Звартноц олон улсын нисэх буудал]] | blank_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2023) | blank_info_sec2 = 0.899<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/ARM/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0|title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-04-19}}</ref><br />{{color|green|маш өндөр}} · 1-р байр | website = {{URL|https://www.yerevan.am/}} }} '''Ереван''' заримдаа Эривань ({{lang-hy|Երևան}}) хот [[Араратын хөндий]]н зах, [[Арменийн тэгш өндөрлөг]]ийн төв хэсэгт [[Храздан гол]]ыг бараадан д.т.д. 990-1390 м өндөрт оршдог Армени улсын нийслэл хот. [[Севан нуур|Севан нуураас]] эх авдаг Храздан голын хоёр эрэгт гаран өргөжсөн. Нэр зүйлчлэлийн хувьд улсынхаа [[Армени#Орон нутаг|аймаг]] (марз)-тай эрх тэнцүү ганц [[хот]] нь юм. == Түүх == МЭӨ 782 онд [[I Аргишти]] ван «Эрэбүни» хэмээх цайзыг энд босгож хот байгуулагдсан гэж үздэг. Он цагийн явцад «Эрэвани», «Эрэван» гэж хувирсаар орчин үед «Ереван» ([[Армени хэл|армениар]] Երևան [jɛɾɛˈvɑn]) нэртэй болж тогтсон. 658 онд тус хот арабуудын эрхэнд ороод 660 онд арабуудын эсрэг босолого гарч армянууд эрхээ буцааж авчээ. 14-р зуунд хотын хүн ам 15-20 мянган орчим байсан бололтой; харин 1387 онд Ереван хотыг монгол цэргүүд эзлэгдсэн тухай [[Грегори Халатянц]] ([[Англи хэл|англи.]] Khalatiants Gregory, 1349-1425) "Гамшгийн тухай дурсамж" ([[Англи хэл|англи]]. ''Remembrance of the Disaster'') номонд бичиж үлдээсэн байдаг. Хотыг эзлэн авсан монголчууд энд зоос цутгаж, зоосон дээр хотын нэрийг бичсэн байжээ. 16, 17-р зуунд Эриван ([[Перс хэл|перс:]] ايروان‎) нь бусад бүс нутгийн нэгэн адил Турк-Османы дайнуудын талбар болж, тус бүс нутгийн хүн ам зүйд ихээхэн нөлөө үзүүлжээ. Дайн, цөллөгийн улмаас Арменийн хүн амын тоо мэдэгдэхүйц буурсан. 1590 оны Османы эзэнт улсын явуулсан хүн амын тооллогоор Ереван хотод 373 Христийн шашинтан, 29 Мусульман гэр бүл амьдарч байжээ. 1635 онд Эривань (осман хэл: روان‎) хотыг Туркууд дахин эзэлсэн боловч хэдэн сарын удаан бүслэлтийн дараа Персүүд буцаан авчээ. 1639 оны Турк-Персийн энхийн хэлэлцээрийн дагуу хотыг эцэст нь Персийн нэг хэсэг болжээ. Сафавидын эзэнт гүрэн нуран унаснаар Эриваныг Туркууд дахин 1724 онд эзлэн авчээ. 1827 оноос эзлэн авсан [[Оросын Хаант Улс|хаант Оросын]] үед хошуу, дараа нь аймгийн хэмжээний хот байсан бол [[XX зуун]]д [[Армени|Армени орны]] түүхэн 13-р нийслэл, засаг захиргаа, [[аж үйлдвэр]]ийн гол хот болон өндийжээ. 1918-1920 онд [[Анхдугаар Бүгд Найрамдах Армени Улс|Анхдугаар БНАрмУ]]-ын, 1920-1991 онд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Армени Улс|ЗСБНАрмУ]]-ын нийслэл гэж хэлэгдэж байлаа. ЗХУ задран унаснаас хойш буюу [[1991]] оноос эхлээд [[тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]] [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[Армени|Бүгд Найрамдах Армени Улс]] (БНАрмУ)-ын [[нийслэл]] болсон. [[XXI зуун]] гарахад өмнөх үед байгаагүй чөлөөт зах зээл, худалдаа, унд зоогийн газар зэрэг шинэ үеийн үйлчилгээ дэлгэрсэн хот болон хувьсч байгаа. XX зууны эхэнд Ереван 29 мянган хүнтэй байхад 49% нь [[азербайжан]], 48% нь [[арменичууд|армени үндэстэн]] байсан тооцоо бий. Одоо харин [[арменичууд]] (99%) дагначихсан. [[2011]] оны байдлаар улсын хүн амын 34%-тай тэнцэх 1 сая 122 мянган хүн энд оршин сууж байна. == Газар зүй == === Цаг уур === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = Ереван (1991–2020, туйлын үе 1885–одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 19.5 |Feb record high C = 19.6 |Mar record high C = 27.6 |Apr record high C = 35.0 |May record high C = 36.1 |Jun record high C = 41.1 |Jul record high C = 43.7 |Aug record high C = 42.0 |Sep record high C = 40.0 |Oct record high C = 34.1 |Nov record high C = 26.0 |Dec record high C = 21.0 |year record high C = 43.7 |Jan high C = 1.7 |Feb high C = 6.3 |Mar high C = 13.7 |Apr high C = 19.8 |May high C = 25.1 |Jun high C = 30.9 |Jul high C = 34.5 |Aug high C = 34.4 |Sep high C = 29.2 |Oct high C = 21.6 |Nov high C = 12.8 |Dec high C = 4.2 |year high C = 19.5 |Jan mean C = -3.5 |Feb mean C = 0.0 |Mar mean C = 7.0 |Apr mean C = 12.9 |May mean C = 17.7 |Jun mean C = 23.1 |Jul mean C = 26.8 |Aug mean C = 26.7 |Sep mean C = 21.4 |Oct mean C = 14.0 |Nov mean C = 5.8 |Dec mean C = -0.8 |year mean C = 12.6 |Jan low C = -7.8 |Feb low C = -5.4 |Mar low C = 0.9 |Apr low C = 6.4 |May low C = 10.8 |Jun low C = 15.1 |Jul low C = 19.1 |Aug low C = 18.9 |Sep low C = 13.2 |Oct low C = 7.1 |Nov low C = 0.1 |Dec low C = -4.9 |year low C = 6.1 |Jan record low C = −27.6 |Feb record low C = −26.0 |Mar record low C = −19.1 |Apr record low C = −10.9 |May record low C = −0.6 |Jun record low C = 3.7 |Jul record low C = 7.5 |Aug record low C = 7.9 |Sep record low C = 0.1 |Oct record low C = −6.5 |Nov record low C = −14.7 |Dec record low C = −28.3 |year record low C = −28.3 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 21 |Feb precipitation mm = 21 |Mar precipitation mm = 60 |Apr precipitation mm = 56 |May precipitation mm = 47 |Jun precipitation mm = 24 |Jul precipitation mm = 17 |Aug precipitation mm = 10 |Sep precipitation mm = 10 |Oct precipitation mm = 51 |Nov precipitation mm = 25 |Dec precipitation mm = 21 |year precipitation mm = 363 | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days =4.9 | Feb precipitation days =4.3 | Mar precipitation days =6.2 | Apr precipitation days =8.2 | May precipitation days =9.3 | Jun precipitation days =5.7 | Jul precipitation days =3 | Aug precipitation days =2.4 | Sep precipitation days =2.4 | Oct precipitation days =5.1 | Nov precipitation days =4.4 | Dec precipitation days =5 | year precipitation days = |Jan snow depth cm = 5 |Feb snow depth cm = 3 |Mar snow depth cm = 1 |Apr snow depth cm = 0 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 0 |Nov snow depth cm = 0 |Dec snow depth cm = 1 |year snow depth cm = 5 |Jan humidity = 75.0 |Feb humidity = 67.6 |Mar humidity = 58.3 |Apr humidity = 55.5 |May humidity = 54.6 |Jun humidity = 46.0 |Jul humidity = 42.9 |Aug humidity = 41.1 |Sep humidity = 45.7 |Oct humidity = 57.8 |Nov humidity = 68.6 |Dec humidity = 77.0 |year humidity = 57.2 |Jan rain days = 2 |Feb rain days = 4 |Mar rain days = 8 |Apr rain days = 12 |May rain days = 12 |Jun rain days = 8 |Jul rain days = 5 |Aug rain days = 4 |Sep rain days = 4 |Oct rain days = 8 |Nov rain days = 7 |Dec rain days = 4 |year rain days = 78 |Jan snow days = 7 |Feb snow days = 7 |Mar snow days = 2 |Apr snow days = 0.2 |May snow days = 0 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0 |Oct snow days = 0.1 |Nov snow days = 1 |Dec snow days = 5 |year snow days = 22 |Jan sun = 104.5 |Feb sun = 136.8 |Mar sun = 186.5 |Apr sun = 206.5 |May sun = 267.1 |Jun sun = 326.6 |Jul sun = 353.9 |Aug sun = 333.7 |Sep sun = 291.5 |Oct sun = 217.0 |Nov sun = 159.9 |Dec sun = 91.0 |year sun = 2675.0 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name= pogoda>{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/37788.htm | title = Weather and Climate- The Climate of Yerevan | publisher = Weather and Climate (Погода и климат) | language = ru | access-date = 2026-04-19 | archive-date = 2018-12-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181219032142/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/37788.htm | url-status = live }}</ref> |source 2 = [[NOAA]] (нар, чийгшэл болон хур тунадастай өдрүүд),<ref name=WMOCLINO>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20211009210710/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Armenia/CSV/YerevanAgro_37789.csv | archive-date = 2021-10-09 | archive-format = CSV | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Armenia/CSV/YerevanAgro_37789.csv | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Yerevan-Agro | publisher = [[Байгаль орчны мэдээллийн үндэсний төвүүд]] | format = CSV | access-date = 2026-04-19}}</ref><ref name=BAMS2018/> }} == Зураг== <gallery widths="150px" heights="110px"> Зураг:Erebuni SE Entrance.JPG|Эрэбүнийн туурь Зураг:May 28 1919 celebration Yerevan.jpg|1919 он Зураг:Yerevan Ararat by Nerses.jpg|Шөнийн үзэмж Зураг:YerevanAerial.jpg|Эгц дээрээс харахад Зураг:Yerevan's districts-ru.svg|Дүүргүүд Зураг:Hrazdanatproshian.jpg|Храздан голын хэсэг Зураг:Armenia Museum of Art and History.jpg|Зургийн үзэсгэлэнгийн байр Зураг:WaterWorld Yerevan.jpg|Ереваны усан хүрээлэн Зураг:Yerewan cinema.jpg|«Москва» кино театр Зураг:Yerevan trolleybus view.jpg|[[Троллейбус]] Зураг:Plan-metro-erevan.jpg|Метроны шугам Зураг:Interior del mercado de Yerevan.JPG|Хүсний зах </gallery> ==Тэмдэглэл== {{notelist}} ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Гадаад холбоос== {{Wiktionary|Ереван}} {{Commons category|Yerevan|Ереван}} {{Wikivoyage|Ереван}} * [http://www.yerevan.am/ Ереван хотын захиргаа] {{Арменийн хот}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Арменийн муж]] [[Ангилал:Арменийн суурин]] [[Ангилал:Ереван| ]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] mnt51i6h4xjcop7rzimqj0gim2ly145 0 5561 854283 854106 2026-04-20T18:49:48Z Enkhsaihan2005 64429 854283 wikitext text/x-wiki {{short description|Непалын нийслэл, хамгийн том хот}} {{Distinguish|Катманду тойрог|Катмандугийн хөндий}} {{About|Балбын нийслэл хотын}} {{Инфобокс суурин | name = Катманду | native_name = काठमाण्डौँ | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{Multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = | caption_align = center | perrow = 1/1/2/2/1 | image1 = Kathmandu-Durbar Square-06-Mahavishnu-Kuh-Vishnu-Pratapamalla-Jagannath-2007-gje.jpg | caption1 = [[Катманду Дурбар талбай]] | image2 = Boudhanath Panorama 2016.jpg | caption2 = [[Будха ступа]] | image3 = Ghantaghar Kathmandu.jpg | caption3 = [[Ганта Гар (Катманду)|Ганта Гар]] | image4 = DHARAHARA TOWER.jpg | caption4 = [[Дхарахара]] | image5 = Pashupatinath Temple-2020.jpg | caption5 = [[Пашупатинатх]] | image6 = Narayanhiti Palace Museum, crop.jpg | caption6 = [[Нараянхити ордон]] | image7 = Kathmandu - panoramio (2).jpg | caption7 = Хотын үзэмж}} | imagesize = 300 | image_flag = Flag of Kathmandu, Nepal.svg | image_seal = Kathmandu city logo.jpg | motto = {{langx|ne|सांस्कृतिक सहर, काठमाडौं महानगर|lit=Соёлын хот, Катманду хот}} | pushpin_map = Балба Багмати муж#Балба#Ази | pushpin_relief = yes | pushpin_mapsize = 300 | pushpin_label_position = | coordinates = {{coord|27.71|85.32|type:city_region:NP|display=display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Балба}} | subdivision_type1 = [[Балбын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Багмати муж]] | subdivision_type2 = [[Балбын тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Катманду тойрог|Катманду]] | established_title = | founder = [[Манжушри]] | parts_type = [[Тойрог (сонгуулийн хуваалт)|Тойргийн]] тоо | parts = 32 | named_for = [[Кастхамандап]]<ref>{{cite web | title=Kasthamandap: The Wooden Pavilion That Gave Kathmandu Its Name | website=Travellingcamera | date=2025-05-20 | url=https://www.travellingcamera.com/2025/05/kasthamandap-wooden-pavilion-that-gave.html?m=1 | access-date=2026-04-19}}</ref> | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | governing_body = Катманду Хотын Засгийн Газар| | leader_title = [[Катманду хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Сунита Дангол]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | leader_title1 = Хотын даргын орлогч | leader_name1 = Сунита Дангол | leader_title2 = [[Гүйцэтгэх ажилтан]] | leader_name2 = Сарож Гурагайн<ref>{{cite web |url=https://kathmandu.gov.np/official-type/employee-en/?lang=en |title=Chief Administrative Officer of Kathmandu Metropolitan City |access-date=2026-04-19 |archive-date=2022-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221021045834/https://kathmandu.gov.np/official-type/employee-en/?lang=en |url-status=live }}</ref> | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 49.45 | area_metro_km2 = 899<!--- "Kathmandu Valley" is considered as a singular Metropolitan area by World Bank 2010. Source: https://www.worldbank.org/en/news/feature/2013/04/01/managing-nepals-urban-transition---> | elevation_m = 1400 | population_footnotes = <ref name="auto">{{cite web |url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2022/01/Final%20Preliminary%20Report%20of%20Census%202021%20Newfinal.pdf |title=Archived copy |website=cbs.gov.np |access-date=2026-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206104652/https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2022/01/Final%20Preliminary%20Report%20of%20Census%202021%20Newfinal.pdf |archive-date=2022-02-06 |url-status=dead}}</ref> | population_as_of = [[2021 оны Балбын хүн амын тооллого|2021]] | population_total = 856,767 | population_density_km2 = {{density|845,767|49.45}} | population_rank = [[Балбын хотын жагсаалт|1-р байр]] | population_metro = Ойр. 4 сая<!--- "Kathmandu Valley" is considered as a singular Metropolitan area by World Bank 2010. Source: https://www.worldbank.org/en/news/feature/2013/04/01/managing-nepals-urban-transition. See Kathmandu agglomeration below.---> | population_blank1_title = Байр | population_blank1 = [[Балбын хотын жагсаалт#Балба дахь метрополитан бүсүүдийн жагсаалт|1-р байр]] | blank1_name_sec1 = [[Олон улсын нисэх буудал]] | blank1_info_sec1 = [[Трибхуван олон улсын нисэх буудал]] | timezone1 = [[Балбын Стандарт Цаг]] | utc_offset1 = +05:45 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 44600 | area_code = 01 | iso_code = | website = {{URL|www.kathmandu.gov.np}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-wikidata = yes }} '''Катманду''' ([[балбаар]] काठमाडौं, काठमान्डु, [[Невар хэл|Невар]]: यें) нь [[Балба]] улсын [[нийслэл]] бөгөөд хамгийн том [[хот]] нь юм. Катманду нь Катманду хөндийд оршдог ба энд [[Патан]] ба [[Бактапур]] гэдэг өөр хоёр хот байрладаг. == Зураг == <gallery widths="180px" heights="140px"> Зураг:Kathmandu, Nepal.JPG Зураг:Kathmandu Avion 01.JPG Зураг:Stupa in bodnath.jpg Зураг:Kathmandu0941.JPG Зураг:Ranipokhari kathmandu.jpg Зураг:Indra jatra 01.jpg Kathmandu, Nepal, Kaathe Swyambhu Complex.jpg Kathmandu Durbar Square, Roofs, Nepal.jpg Kathmandu, Basantapur, Flame, Nepal.jpg </gallery> == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Катманду([[Трибхуван олон улсын нисэх буудал]]), өндөр {{convert|1337|m|ft|abbr=on}} (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1968–одоо) | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 27.4 | Feb record high C = 29.2 | Mar record high C = 31.6 | Apr record high C = 35.6 | May record high C = 36.6 | Jun record high C = 35.2 | Jul record high C = 34.6 | Aug record high C = 32.6 | Sep record high C = 33.2 | Oct record high C = 31.9 | Nov record high C = 30.0 | Dec record high C = 25.2 |year record high C = | Jan record low C = -3.5 | Feb record low C = -2.4 | Mar record low C = 0.5 | Apr record low C = 3.5 | May record low C = 8.7 | Jun record low C = 11.1 | Jul record low C = 13.1 | Aug record low C = 13.0 | Sep record low C = 11.8 | Oct record low C = 5.8 | Nov record low C = 1.3 | Dec record low C = -1.9 |year record low C = |Jan high C = 19.2 |Feb high C = 22.1 |Mar high C = 26.0 |Apr high C = 28.6 |May high C = 29.2 |Jun high C = 29.5 |Jul high C = 28.7 |Aug high C = 29.0 |Sep high C = 28.6 |Oct high C = 27.2 |Nov high C = 23.6 |Dec high C = 20.2 | year high C = 26.0 |Jan mean C = 11.0 |Feb mean C = 13.7 |Mar mean C = 17.4 |Apr mean C = 20.5 |May mean C = 22.7 |Jun mean C = 24.4 |Jul mean C = 24.5 |Aug mean C = 24.6 |Sep mean C = 23.7 |Oct mean C = 20.6 |Nov mean C = 16.0 |Dec mean C = 12.2 | year mean C = 19.3 |Jan low C = 2.8 |Feb low C = 5.3 |Mar low C = 8.8 |Apr low C = 12.3 |May low C = 16.1 |Jun low C = 19.3 |Jul low C = 20.3 |Aug low C = 20.2 |Sep low C = 18.8 |Oct low C = 13.9 |Nov low C = 8.4 |Dec low C = 4.2 | year low C = 12.5 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 15.2 |Feb precipitation mm = 23.6 |Mar precipitation mm = 38.0 |Apr precipitation mm = 62.9 |May precipitation mm = 128.8 |Jun precipitation mm = 241.4 |Jul precipitation mm = 384.1 |Aug precipitation mm = 342.7 |Sep precipitation mm = 207.8 |Oct precipitation mm = 43.3 |Nov precipitation mm = 6.4 |Dec precipitation mm = 7.8 | year precipitation mm = | unit precipitation days = 1.0 mm |Jan precipitation days = 1.9 |Feb precipitation days = 2.6 |Mar precipitation days = 3.9 |Apr precipitation days = 6.6 |May precipitation days = 11.9 |Jun precipitation days = 16.9 |Jul precipitation days = 23.1 |Aug precipitation days = 22.7 |Sep precipitation days = 14.6 |Oct precipitation days = 3.8 |Nov precipitation days = 0.5 |Dec precipitation days = 0.7 |year precipitation days = 109.4 | Jan humidity = 79 | Feb humidity = 71 | Mar humidity = 61 | Apr humidity = 53 | May humidity = 57 | Jun humidity = 73 | Jul humidity = 81 | Aug humidity = 83 | Sep humidity = 82 | Oct humidity = 79 | Nov humidity = 85 | Dec humidity = 80 |year humidity = 74 | Jan sun = 210 | Feb sun = 209 | Mar sun = 236 | Apr sun = 230 | May sun = 244 | Jun sun = 175 | Jul sun = 130 | Aug sun = 160 | Sep sun = 156 | Oct sun = 233 | Nov sun = 228 | Dec sun = 211 |year sun = |Jand sun = 6.6 |Febd sun = 7.6 |Mard sun = 7.9 |Aprd sun = 7.1 |Mayd sun = 7.7 |Jund sun = 5.9 |Juld sun = 3.9 |Augd sun = 4.5 |Sepd sun = 5.4 |Octd sun = 6.3 |Novd sun = 7.9 |Decd sun = 6.2 |yeard sun = 6.4 | source 1 = [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]]<ref name=WMO>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20231014221403/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Nepal/CSV/Kathmandu_44454.csv | archive-date = 2023-10-14 | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Nepal/CSV/Kathmandu_44454.csv | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020 | work = World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020) | publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration | access-date = 2026-04-19}}</ref> |source 2 = Department of Hydrology and Meteorology,<ref name = DHM>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20231014213207/https://nepalindata.com/media/resources/items/13/bANNUAL_EXTREME_TEMPERATURES.pdf | archive-date = 2023-10-14 | url = https://nepalindata.com/media/resources/items/13/bANNUAL_EXTREME_TEMPERATURES.pdf | title = Annual Extreme Temperatures | publisher=Department of Hydrology and Meteorology | access-date = 2026-04-19}}</ref> [[Deutscher Wetterdienst]] (нар 1961–1990, өдрийн нар 1979-1988)<ref name = DWDsun> {{cite web | url = ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt | title = Station 44454 Kathmandu | work = Global station data 1961–1990—Sunshine Duration | publisher = Deutscher Wetterdienst | archive-url = https://web.archive.org/web/20171017195327/ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt | archive-date = 2017-10-17 | url-status = dead | access-date = 2026-04-19}}</ref><ref> {{cite web | url = https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_444540_kt.pdf | title = Klimatafel von Kathmandu (Flugh.) / Nepal | publisher = Холбооны Тээвэр ба Дижитал Дэд Бүтцийн Яам | access-date = 2026-04-19}} </ref> | collapsed = y }} == Цахим холбоос == * {{commonscat|Kathmandu|Катманду хот‎}} {{Wikivoyage}} {{Wiktionary}} == Эшлэл == {{Reflist}} {{Балба улсын арван том хот}} {{Азийн улсын нийслэл}} [[Ангилал:Катманду| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Балбын хот]] l2sg139bvr5xiqff8h025at1b46rsdo 854309 854283 2026-04-20T19:18:41Z Enkhsaihan2005 64429 854309 wikitext text/x-wiki {{short description|Непалын нийслэл, хамгийн том хот}} {{Distinguish|Катманду тойрог|Катмандугийн хөндий}} {{About|Балбын нийслэл хотын}} {{Инфобокс суурин | name = Катманду | native_name = काठमाण्डौँ | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{Multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = | caption_align = center | perrow = 1/1/2/2/1 | image1 = Kathmandu-Durbar Square-06-Mahavishnu-Kuh-Vishnu-Pratapamalla-Jagannath-2007-gje.jpg | caption1 = [[Катманду Дурбар талбай]] | image2 = Boudhanath Panorama 2016.jpg | caption2 = [[Будха ступа]] | image3 = Ghantaghar Kathmandu.jpg | caption3 = [[Ганта Гар (Катманду)|Ганта Гар]] | image4 = DHARAHARA TOWER.jpg | caption4 = [[Дхарахара]] | image5 = Pashupatinath Temple-2020.jpg | caption5 = [[Пашупатинатх]] | image6 = Narayanhiti Palace Museum, crop.jpg | caption6 = [[Нараянхити ордон]] | image7 = Kathmandu - panoramio (2).jpg | caption7 = Хотын үзэмж}} | imagesize = 300 | image_flag = Flag of Kathmandu, Nepal.svg | image_seal = Kathmandu city logo.jpg | motto = {{langx|ne|सांस्कृतिक सहर, काठमाडौं महानगर|lit=Соёлын хот, Катманду хот}} | pushpin_map = Балба Багмати муж#Балба#Ази | pushpin_relief = yes | pushpin_mapsize = 300 | pushpin_label_position = | coordinates = {{coord|27.71|85.32|type:city_region:NP|display=display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Балба}} | subdivision_type1 = [[Балбын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Багмати муж]] | subdivision_type2 = [[Балбын тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Катманду тойрог|Катманду]] | established_title = | founder = [[Манжушри]] | parts_type = [[Тойрог (сонгуулийн хуваалт)|Тойргийн]] тоо | parts = 32 | named_for = [[Кастхамандап]]<ref>{{cite web | title=Kasthamandap: The Wooden Pavilion That Gave Kathmandu Its Name | website=Travellingcamera | date=2025-05-20 | url=https://www.travellingcamera.com/2025/05/kasthamandap-wooden-pavilion-that-gave.html?m=1 | access-date=2026-04-19}}</ref> | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | governing_body = Катманду Хотын Засгийн Газар| | leader_title = [[Катманду хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Сунита Дангол]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | leader_title1 = Хотын даргын орлогч | leader_name1 = Сунита Дангол | leader_title2 = [[Гүйцэтгэх ажилтан]] | leader_name2 = Сарож Гурагайн<ref>{{cite web |url=https://kathmandu.gov.np/official-type/employee-en/?lang=en |title=Chief Administrative Officer of Kathmandu Metropolitan City |access-date=2026-04-19 |archive-date=2022-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221021045834/https://kathmandu.gov.np/official-type/employee-en/?lang=en |url-status=live }}</ref> | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 49.45 | area_metro_km2 = 899<!--- "Kathmandu Valley" is considered as a singular Metropolitan area by World Bank 2010. Source: https://www.worldbank.org/en/news/feature/2013/04/01/managing-nepals-urban-transition---> | elevation_m = 1400 | population_footnotes = <ref name="auto">{{cite web |url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2022/01/Final%20Preliminary%20Report%20of%20Census%202021%20Newfinal.pdf |title=Archived copy |website=cbs.gov.np |access-date=2026-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206104652/https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2022/01/Final%20Preliminary%20Report%20of%20Census%202021%20Newfinal.pdf |archive-date=2022-02-06 |url-status=dead}}</ref> | population_as_of = [[2021 оны Балбын хүн амын тооллого|2021]] | population_total = 856,767 | population_density_km2 = {{density|845,767|49.45}} | population_rank = [[Балбын хотын жагсаалт|1-р байр]] | population_metro = Ойр. 4 сая<!--- "Kathmandu Valley" is considered as a singular Metropolitan area by World Bank 2010. Source: https://www.worldbank.org/en/news/feature/2013/04/01/managing-nepals-urban-transition. See Kathmandu agglomeration below.---> | population_blank1_title = Байр | population_blank1 = [[Балбын хотын жагсаалт#Балба дахь метрополитан бүсүүдийн жагсаалт|1-р байр]] | blank1_name_sec1 = [[Олон улсын нисэх буудал]] | blank1_info_sec1 = [[Трибхуван олон улсын нисэх буудал]] | timezone1 = [[Балбын Стандарт Цаг]] | utc_offset1 = +05:45 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 44600 | area_code = 01 | iso_code = | website = {{URL|www.kathmandu.gov.np}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-wikidata = yes }} '''Катманду''' ([[балбаар]] काठमाडौं, काठमान्डु, [[Невар хэл|Невар]]: यें) нь [[Балба]] улсын [[нийслэл]] бөгөөд хамгийн том [[хот]] нь юм. Катманду нь Катманду хөндийд оршдог ба энд [[Патан]] ба [[Бактапур]] гэдэг өөр хоёр хот байрладаг. == Зураг == <gallery widths="180px" heights="140px"> Зураг:Kathmandu, Nepal.JPG Зураг:Kathmandu Avion 01.JPG Зураг:Stupa in bodnath.jpg Зураг:Kathmandu0941.JPG Зураг:Ranipokhari kathmandu.jpg Зураг:Indra jatra 01.jpg Kathmandu, Nepal, Kaathe Swyambhu Complex.jpg Kathmandu Durbar Square, Roofs, Nepal.jpg Kathmandu, Basantapur, Flame, Nepal.jpg </gallery> == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Катманду([[Трибхуван олон улсын нисэх буудал]]), өндөр {{convert|1337|m|ft|abbr=on}} (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1968–одоо) | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 27.4 | Feb record high C = 29.2 | Mar record high C = 31.6 | Apr record high C = 35.6 | May record high C = 36.6 | Jun record high C = 35.2 | Jul record high C = 34.6 | Aug record high C = 32.6 | Sep record high C = 33.2 | Oct record high C = 31.9 | Nov record high C = 30.0 | Dec record high C = 25.2 |year record high C = | Jan record low C = -3.5 | Feb record low C = -2.4 | Mar record low C = 0.5 | Apr record low C = 3.5 | May record low C = 8.7 | Jun record low C = 11.1 | Jul record low C = 13.1 | Aug record low C = 13.0 | Sep record low C = 11.8 | Oct record low C = 5.8 | Nov record low C = 1.3 | Dec record low C = -1.9 |year record low C = |Jan high C = 19.2 |Feb high C = 22.1 |Mar high C = 26.0 |Apr high C = 28.6 |May high C = 29.2 |Jun high C = 29.5 |Jul high C = 28.7 |Aug high C = 29.0 |Sep high C = 28.6 |Oct high C = 27.2 |Nov high C = 23.6 |Dec high C = 20.2 | year high C = 26.0 |Jan mean C = 11.0 |Feb mean C = 13.7 |Mar mean C = 17.4 |Apr mean C = 20.5 |May mean C = 22.7 |Jun mean C = 24.4 |Jul mean C = 24.5 |Aug mean C = 24.6 |Sep mean C = 23.7 |Oct mean C = 20.6 |Nov mean C = 16.0 |Dec mean C = 12.2 | year mean C = 19.3 |Jan low C = 2.8 |Feb low C = 5.3 |Mar low C = 8.8 |Apr low C = 12.3 |May low C = 16.1 |Jun low C = 19.3 |Jul low C = 20.3 |Aug low C = 20.2 |Sep low C = 18.8 |Oct low C = 13.9 |Nov low C = 8.4 |Dec low C = 4.2 | year low C = 12.5 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 15.2 |Feb precipitation mm = 23.6 |Mar precipitation mm = 38.0 |Apr precipitation mm = 62.9 |May precipitation mm = 128.8 |Jun precipitation mm = 241.4 |Jul precipitation mm = 384.1 |Aug precipitation mm = 342.7 |Sep precipitation mm = 207.8 |Oct precipitation mm = 43.3 |Nov precipitation mm = 6.4 |Dec precipitation mm = 7.8 | year precipitation mm = | unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 1.9 |Feb precipitation days = 2.6 |Mar precipitation days = 3.9 |Apr precipitation days = 6.6 |May precipitation days = 11.9 |Jun precipitation days = 16.9 |Jul precipitation days = 23.1 |Aug precipitation days = 22.7 |Sep precipitation days = 14.6 |Oct precipitation days = 3.8 |Nov precipitation days = 0.5 |Dec precipitation days = 0.7 |year precipitation days = 109.4 | Jan humidity = 79 | Feb humidity = 71 | Mar humidity = 61 | Apr humidity = 53 | May humidity = 57 | Jun humidity = 73 | Jul humidity = 81 | Aug humidity = 83 | Sep humidity = 82 | Oct humidity = 79 | Nov humidity = 85 | Dec humidity = 80 |year humidity = 74 | Jan sun = 210 | Feb sun = 209 | Mar sun = 236 | Apr sun = 230 | May sun = 244 | Jun sun = 175 | Jul sun = 130 | Aug sun = 160 | Sep sun = 156 | Oct sun = 233 | Nov sun = 228 | Dec sun = 211 |year sun = |Jand sun = 6.6 |Febd sun = 7.6 |Mard sun = 7.9 |Aprd sun = 7.1 |Mayd sun = 7.7 |Jund sun = 5.9 |Juld sun = 3.9 |Augd sun = 4.5 |Sepd sun = 5.4 |Octd sun = 6.3 |Novd sun = 7.9 |Decd sun = 6.2 |yeard sun = 6.4 | source 1 = [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]]<ref name=WMO>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20231014221403/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Nepal/CSV/Kathmandu_44454.csv | archive-date = 2023-10-14 | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Nepal/CSV/Kathmandu_44454.csv | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020 | work = World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020) | publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration | access-date = 2026-04-19}}</ref> |source 2 = Department of Hydrology and Meteorology,<ref name = DHM>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20231014213207/https://nepalindata.com/media/resources/items/13/bANNUAL_EXTREME_TEMPERATURES.pdf | archive-date = 2023-10-14 | url = https://nepalindata.com/media/resources/items/13/bANNUAL_EXTREME_TEMPERATURES.pdf | title = Annual Extreme Temperatures | publisher=Department of Hydrology and Meteorology | access-date = 2026-04-19}}</ref> [[Deutscher Wetterdienst]] (нар 1961–1990, өдрийн нар 1979-1988)<ref name = DWDsun> {{cite web | url = ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt | title = Station 44454 Kathmandu | work = Global station data 1961–1990—Sunshine Duration | publisher = Deutscher Wetterdienst | archive-url = https://web.archive.org/web/20171017195327/ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt | archive-date = 2017-10-17 | url-status = dead | access-date = 2026-04-19}}</ref><ref> {{cite web | url = https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_444540_kt.pdf | title = Klimatafel von Kathmandu (Flugh.) / Nepal | publisher = Холбооны Тээвэр ба Дижитал Дэд Бүтцийн Яам | access-date = 2026-04-19}} </ref> | collapsed = y }} == Цахим холбоос == * {{commonscat|Kathmandu|Катманду хот‎}} {{Wikivoyage}} {{Wiktionary}} == Эшлэл == {{Reflist}} {{Балба улсын арван том хот}} {{Азийн улсын нийслэл}} [[Ангилал:Катманду| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Балбын хот]] d4ok3avn7l3sqnhgy2u1inxqnfxomyz 0 5567 854284 854110 2026-04-20T18:49:57Z Enkhsaihan2005 64429 854284 wikitext text/x-wiki {{Short description|Бангладешийн нийслэл, хамгийн том хот}} {{About|нийслэлийн|мужийг|Дакка муж|аймгийг|Дакка аймаг|хэрэглээг|Дакка (салаа утга)}} {{Distinguish|text=Сенегалын нийслэл [[Дакар]]}} {{Инфобокс суурин | name = Дакка | settlement_type = [[Мегахот]] | official_name = | native_name = ঢাকা | native_name_lang = bn | nicknames = <ref>{{Cite news |last=Имам |first=Шах Хусейн |date=2018-07-20 |title=Dhaka: Where will it go from here? |url=https://www.thedailystar.net/opinion/pleasure-all-mine/dhaka-where-will-it-go-here-1607983 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230302210152/https://www.thedailystar.net/opinion/pleasure-all-mine/dhaka-where-will-it-go-here-1607983 |archive-date=2023-03-02 |access-date=2026-04-19 |work=[[The Daily Star (Бангладеш)|The Daily Star]] |type=Opinion |quote=Дакка дөрвөн урсгалт голоор хүрээлэгдсэн тул нэгэн цагт Дорнодын Венец байсан бол одоо аварга том хот болжээ.}}</ref><ref>{{Cite news |date=2019-12-10 |title=The tales of urban street children:Is there anything we could do? |url=https://www.dhakatribune.com/climate-change/2019/12/10/the-tales-of-urban-street-children-is-there-anything-we-could-do |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210801075352/https://www.dhakatribune.com/climate-change/2019/12/10/the-tales-of-urban-street-children-is-there-anything-we-could-do |archive-date=2021-08-01 |access-date=2026-04-19 |work=Dhaka Tribune}}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-05-04 |title=Are we willing to know more of Dhaka? |url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/my-dhaka/are-we-willing-know-more-dhaka-1570981 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210803010913/https://www.thedailystar.net/star-weekend/my-dhaka/are-we-willing-know-more-dhaka-1570981 |archive-date=2021-08-03 |access-date=2026-04-19 |work=The Daily Star}}</ref><br /> Сүмийн хот<ref>The city of mosques <cite>The city of mosques</cite> (https://www.dhakatribune.com/opinion/heritage/5361/the-city-of-mosques</ref><br />Хэзээ ч унтдаггүй хот<ref>{{Cite web |date=2020-06-16 |title=Dhaka: The city that (still) never sleeps |url=https://dhakatribune.com/story/2198647/Dhaka-city-is-still-not-sleeping |website=Dhaka Tribune |language=en |access-date=2026-04-19 |archive-date=2023-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329002727/https://www.dhakatribune.com/story/2198647/Dhaka-city-is-still-not-sleeping |url-status=dead}}</ref><br />Рикшагийн хот<ref>{{Cite news |last=Чоудхури |first=Санжана |date=2021-11-27 |title=রিকশা বৃত্তান্ত: কবে, কোথা থেকে, কে প্রথম এই বাহনটি বাংলাদেশে আনেন |url=https://www.bbc.com/bengali/news-59214407 |access-date=2026-04-19 |work=[[BBC]] |language=bn |archive-date=2024-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240327224451/https://www.bbc.com/bengali/news-59214407 |url-status=live}}</ref><br />[[Дорнодын Венец]]<ref>{{Cite magazine |magazine=Depart |issue=10 |url=http://www.departmag.com/archive/10th_issue/proforma3.html |title=Unfinished paradise in an unscheduled Venice: functionality and aesthetics in the expansion of Mughal Dhaka |author=Seema Nusrat Amin |access-date=2026-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140402184239/http://www.departmag.com/archive/10th_issue/proforma3.html |archive-date=2014-04-02 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book |title=A Connectivity Index Development for Khal in Dhaka City: Venice of the East: Amazon.co.uk: Jannatul Mauya: 9783659187278: Books |id={{ASIN|3659187275 |country=uk}}}}</ref> | image_flag = <!--Flag of Dhaka.svg--> | flag_size = 150px | image_caption = | image_skyline = {{Multiple image |border = infobox |total_width = 300 |image_style = |caption_align = center |perrow = 1/2/2/1 |image1 =<!-- Do not change the image without discussion. It's not required to have a specific area of the city in the top image. Qualitative and updated image is required. --> Drone view from Kamal Atatürk Avenue.jpg |caption1 = [[Кемал Ататуркийн өргөн чөлөө]] |image2 = Parliament of Bangladesh (5238133496).jpg | caption2 = [[Бангладешийн Парламентын Барилга|Парламентын барилга]] |image3 = Ahsan Manzil (31391134405).jpg | caption3 = [[Эртний Дакка]] дахь [[Ахсан Манзил]] | image4 = লাল কেল্লার মায়া.jpg | caption4 = [[Лалбагх]] |image5 = Curjon Hall.jpg | caption5 = [[Даккагийн их сургууль|Даккагийн их сургуулийн]] [[Курзоны танхим]] |image6 = 1. স্বাধীনতা স্তম্ভ.jpg | caption6 = [[Сухраварди Удян]] дахь [[Тусгаар тогтнолын хөшөө (Бангладеш)|тусгаар тогтнолын хөшөө]] }} | shield_size = | motto = | image_seal = | image_map = Dhaka City Map.svg | pushpin_mapsize = 300 | mapsize = 250px | map_caption = | pushpin_map = Бангладеш#Өмнөд Ази#Ази#Дэлхий | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = Бангладеш дахь байршил##Өмнөд Ази дахь байршил##Ази дахь байршил##Дэлхий дэх байршил | pushpin_relief = yes | coordinates = {{Coord|23|45|52|N|90|23|20|E|region:BD-13|display=it}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Бангладеш}} | subdivision_type1 = [[Бангладешийн мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Дакка муж]] | subdivision_type2 = [[Бангладешийн тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Дакка тойрог]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{Start date and age|df=y|1608|p=y}} | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга–зөвлөл]] | governing_body = {{nowrap|[[Дакка Умард Хотын Корпораци|ДУХК]] болон [[Дакка Өмнөд Хотын Корпораци|ДӨХК]]}} | government_footnotes = | leader_title = [[Умард Даккагийн хотын дарга]] | leader_name = Шафикул Ислам Хан | leader_title1 = [[Өмнөд Даккагийн хотын даргын жагсаалт|Өмнөд Даккагийн хотын дарга]] | leader_name1 = Абдус Салам | leader_title2 = [[Бангладешийн хотын корпорацын жагсаалт#Хотын зөвлөл|Хотын зөвлөл]] | leader_name2 = [[Dhaka City Corporation#Ward and councillor list|129 суудал]] | leader_title3 = [[Бангладешийн парламент|Парламент]] | leader_name3 = [[Жатио Шонгшодын тойргын жагсаалт#Дакка муж|15 суудал]] | area_total_km2 = 306<!-- The Daily Star wrote it would be 127.63 + 178.75 = 306.38 *if approved* by NICAR, bdnews24.com wrote 2 days later that what NICAR approved was 270 sq km --> | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = 2569.55<ref name="wikimapia.org">{{Cite web |title=Dhaka Metropolitan City Area |url=http://wikimapia.org/26768999/Dhaka-Metropolitan-City-Area |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170929093019/http://wikimapia.org/26768999/Dhaka-Metropolitan-City-Area |archive-date=2017-09-29 |access-date=2026-04-19}}</ref> | area_metro_sq_mi = 992.11<ref name="wikimapia.org" /> | area_footnotes = <ref>{{Cite news |last1=Partha Pratim Bhattacharjee |last2=Mahbubur Rahman Khan |date=2016-05-07 |title=Govt to double size of Dhaka city area |url=http://www.thedailystar.net/frontpage/govt-double-size-dhaka-city-area-1219972 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170302025916/http://www.thedailystar.net/frontpage/govt-double-size-dhaka-city-area-1219972 |archive-date=2017-03-02 |access-date=2026-04-19 |work=The Daily Star}}</ref><ref>{{Cite news |date=2016-05-09 |title=Dhaka City expands by more than double after inclusion of 16 union councils |url=http://bdnews24.com/bangladesh/2016/05/09/dhaka-city-expands-by-more-than-double-after-inclusion-of-16-union-councils |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170302025316/http://bdnews24.com/bangladesh/2016/05/09/dhaka-city-expands-by-more-than-double-after-inclusion-of-16-union-councils |archive-date=2017-03-02 |access-date=2026-04-19 |work=bdnews24.com}}</ref> | elevation_m = 32 | elevation_ft = 104.96 | elevation_footnotes = <ref name="Elevation of Dhaka">{{Cite web |title=Dhaka, Bangladesh Map |url=http://travel.nationalgeographic.com/places/maps/map_city_dhaka.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100107084813/http://travel.nationalgeographic.com/places/maps/map_city_dhaka.html |archive-date=2010-01-07 |access-date=2026-04-19 |website=National Geographic}}</ref> | population_total = 10,278,882 | population_as_of = 2022 | population_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Dhaka (Bangladesh): City Districts and Subdistricts - Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/en/bangladesh/dhaka/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203120015/http://www.citypopulation.de/php/bangladesh-dhaka.php |archive-date=2019-02-03 |access-date=2026-04-19 |website=City Population}}</ref><ref name="dhakapop1">{{Cite web |title=Population & Housing Census-2011 |url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208044832/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf |archive-date=2015-12-08 |access-date=2026-04-19 |publisher=[[Бангладешийн Статистикийн Товчоо]] |page=41}}</ref> | population_rank = [[Бангладешийн хот, суурингийн жагсаалт|1-р байр]] | population_metro = 36,585,479<ref name=UNpopulation /> | population_density_km2 = auto | population_density_metro_km2 = auto | population_metro_footnotes = | population_demonym = [[Даккачууд]] | population_blank1_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Evolving Urban Form: Dhaka |url=http://www.newgeography.com/content/003004-evolving-urban-form-dhaka |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130611103831/http://www.newgeography.com/content/003004-evolving-urban-form-dhaka |archive-date=2013-06-11 |access-date=2026-04-19 |website=Newgeography.com}}</ref> | population_blank2_footnotes = <ref name="District Statistics 2011, Dhaka">{{Cite web |date=2013 |title=District Statistics 2011, Dhaka |url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/District%20Statistics/Dhaka.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150424233706/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/District%20Statistics/Dhaka.pdf |archive-date=2015-04-24 |access-date=2026-04-19 |publisher=Бангладешийн Статистикийн Товчоо}}</ref> | unit_pref = Metric | demographics_type1 = [[Бангладешийн хэлнүүд|Хэлнүүд]] | demographics1_title1 = Албан ёсны | demographics1_info1 = [[Бенгал хэл|Бенгал]] • Англи | demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2024)}} | demographics1_footnotes = <ref name="TelluBase">{{cite web|url=https://tellusant.github.io/docs/fact-sheets/tellubase-factsheet-bgd.pdf|publisher=Tellusant|title=TELLUBASE—BANGLADESH FACT SHEET 2024 data|website=tellusant.github.io}}</ref> | demographics2_title1 = Бөөгнөрөл | demographics2_info1 = [[Америк доллар|$]]91.2 тэрбум | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = $3,800 | utc_offset = +06:00 | timezone = [[Бангладешийн Стандарт Цаг|БСЦ]] | postal_code_type = [[Бангладеш дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 1000, 1100, 12xx, 13xx | registration_plate = DHAKA-D-11-9999""111 | area_code_type = [[Утасны дугаарлалтын төлөвлөгөө|Үндэсний утасны код]] | area_code = [[Улсын утасны кодуудын жагсаалт|+880]] | blank_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2021) | blank_info_sec1 = 0.741<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web |title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/BGD/?levels=1+4&years=2023&interpolation=0&extrapolation=0|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208072227/https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/BGD/?levels=1+4&years=2021&interpolation=0&extrapolation=0 |archive-date=2023-02-08 |access-date=2026-04-19 |website=hdi.globaldatalab.org |language=en}}</ref><br />{{color|#093|high}} · 20-иос 1 | blank4_name_sec1 = [[Метро]] | blank4_info_sec1 = [[Даккагийн метро]]<br />[[Дакка BRT]] | blank5_name_sec1 = [[Олон улсын нисэх буудал]] | blank5_info_sec1 = [[Хазрат Шахжалал олон улсын нисэх буудал]] | blank4_name_sec2 = [[UN/LOCODE]] | blank4_info_sec2 = BD DAC | blank6_name_sec1 = | blank6_info_sec1 = | blank7_name_sec1 = | blank7_info_sec1 = | website = [https://www.dncc.gov.bd North Dhaka]<br />[https://dscc.gov.bd Өмнөд Дакка] }} '''Дакка''' ([[бенгалаар]] ঢাকা, [т^хаг аа]), <small>'''Дака'''</small> — [[Бангладеш]]ийн [[нийслэл]] [[хот]]. Мөн [[Дакка муж|муж]], аймаг хоёрын төв гэгдэнэ. Дакка хот [[Ганга мөрөн|Ганга мөрний]] адгийн их урсгалаас зайдуухан [[Буриганга]] (хөгшин Ганга) голын эрэгт 360 км² газар эзлэн байгаа. Өдгөө Даккад 10 сая, ойр хавьд нь дахиад ‌6 сая хүн оршин сууж байна. Хүн амын олноор [[дэлхийн их хотууд|дэлхийд 9-р байр]]т жагсах их хот гэнэ. == Зураг== <gallery widths="210px" heights="150px"> Зураг:The Pink Palace.jpg Зураг:Dhaka-skyline-aymash.jpg Зураг:Shahid Sriti Stombho (Proposed).jpg Зураг:Dhakarushhour (54).JPG Зураг:Dhaka-bangla-port.jpg </gallery> == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = auto | metric first = yes | single line = yes | location = Дакка (1991–2020, туйлын үе 1949-одоо) |Jan record high C = 31.3 |Feb record high C = 35.9 |Mar record high C = 40.6 |Apr record high C = 42.3 |May record high C = 41.1 |Jun record high C = 38.7 |Jul record high C = 38.0 |Aug record high C = 37.5 |Sep record high C = 37.8 |Oct record high C = 37.4 |Nov record high C = 34.5 |Dec record high C = 33.0 |year record high C = 42.3 | Jan high C = 24.6 | Feb high C = 28.3 | Mar high C = 32.4 | Apr high C = 33.9 | May high C = 33.6 | Jun high C = 32.8 | Jul high C = 32.1 | Aug high C = 32.3 | Sep high C = 32.4 | Oct high C = 31.9 | Nov high C = 29.7 | Dec high C = 26.1 | year high C = 30.8 | Jan mean C = 18.4 | Feb mean C = 22.1 | Mar mean C = 26.4 | Apr mean C = 28.6 | May mean C = 28.9 | Jun mean C = 29.1 | Jul mean C = 28.9 | Aug mean C = 29.0 | Sep mean C = 28.7 | Oct mean C = 27.5 | Nov mean C = 24.0 | Dec mean C = 19.9 | year mean C = 26.0 | Jan low C = 13.3 | Feb low C = 16.6 | Mar low C = 21.1 | Apr low C = 24.0 | May low C = 24.9 | Jun low C = 26.3 | Jul low C = 26.4 | Aug low C = 26.5 | Sep low C = 26.0 | Oct low C = 24.1 | Nov low C = 19.5 | Dec low C = 15.2 | year low C = 22.0 |Jan record low C = 5.6 |Feb record low C = 6.7 |Mar record low C = 10.6 |Apr record low C = 16.6 |May record low C = 20.1 |Jun record low C = 21.5 |Jul record low C = 21.1 |Aug record low C = 21.7 |Sep record low C = 21.1 |Oct record low C = 17.2 |Nov record low C = 10.6 |Dec record low C = 7.2 |year record low C = 5.6 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 7 | Feb precipitation mm = 21 | Mar precipitation mm = 48 | Apr precipitation mm = 128 | May precipitation mm = 272 | Jun precipitation mm = 317 | Jul precipitation mm = 391 | Aug precipitation mm = 315 | Sep precipitation mm = 285 | Oct precipitation mm = 174 | Nov precipitation mm = 21 | Dec precipitation mm = 11 | year precipitation mm = 1990 | unit precipitation days = 1 mm | Jan precipitation days = 1 | Feb precipitation days = 2 | Mar precipitation days = 4 | Apr precipitation days = 8 | May precipitation days = 14 | Jun precipitation days = 17 | Jul precipitation days = 21 | Aug precipitation days = 21 | Sep precipitation days = 17 | Oct precipitation days = 10 | Nov precipitation days = 2 | Dec precipitation days = 1 | year precipitation days = 118 |Jan humidity = 71 |Feb humidity = 64 |Mar humidity = 62 |Apr humidity = 71 |May humidity = 76 |Jun humidity = 82 |Jul humidity = 83 |Aug humidity = 82 |Sep humidity = 83 |Oct humidity = 78 |Nov humidity = 73 |Dec humidity = 73 |year humidity = | Jan sun = 190.9 | Feb sun = 207.0 | Mar sun = 237.3 | Apr sun = 223.8 | May sun = 206.9 | Jun sun = 145.2 | Jul sun = 140.4 | Aug sun = 143.9 | Sep sun = 142.6 | Oct sun = 192.2 | Nov sun = 206.5 | Dec sun = 186.9 | year sun = 2223.6 | source 1 = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]],<ref name="WMONormals">{{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/data/oceans/archive/arc0216/0253808/4.4/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Bangladesh/CSV/Dhaka_41923.csv |title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 — Dhaka |publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date = 2026-04-19}}</ref> Bangladesh Meteorological Department (humidity 1981–2010)<ref name=climatereport>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20181224171550/http://bmd.gov.bd/file/2016/08/17/pdf/21827.pdf | archive-date = 2018-12-24 | url = http://bmd.gov.bd/file/2016/08/17/pdf/21827.pdf | title = Climate of Bangladesh | publisher = Бангладешийн Цаг Уурын Хэлтэс | access-date = 2026-04-19}}</ref><ref name = BMDhumidity> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20181224172119/http://bmd.gov.bd/file/2016/08/17/pdf/52.pdf | archive-date = 2018-12-24 | url = http://www.bmd.gov.bd/?/p/=Monthly-Humidity-Normal-Data | title = Normal Monthly Humidity | publisher = Бангладешийн Цаг Уурын Хэлтэс | access-date = 2026-04-19}}</ref> |source 2 = Sistema de Clasificación Bioclimática Mundial (extremes 1934–1994)<ref name=extremes>{{cite web | url = http://www.globalbioclimatics.org/pdf/ba-dacca.pdf | title = Bangladesh – Dacca | publisher = Centro de Investigaciones Fitosociológicas | language = es | access-date = 2026-04-19 | archive-date = 2015-09-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150920032430/http://www.globalbioclimatics.org/pdf/ba-dacca.pdf | url-status = live }}</ref> }} == Эшлэл == {{reflist|30em}} == Цахим хуудас == {{Commonscat|Dhaka|Дакка}} {{Wiktionary}} * [http://www.dhakacity.org/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] {{Бангладешийн хот}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Дакка| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Бангладешийн суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] 97vxm0l4txe6zgro2m7qp8rrvw3q4ry 854310 854284 2026-04-20T19:18:44Z Enkhsaihan2005 64429 854310 wikitext text/x-wiki {{Short description|Бангладешийн нийслэл, хамгийн том хот}} {{About|нийслэлийн|мужийг|Дакка муж|аймгийг|Дакка аймаг|хэрэглээг|Дакка (салаа утга)}} {{Distinguish|text=Сенегалын нийслэл [[Дакар]]}} {{Инфобокс суурин | name = Дакка | settlement_type = [[Мегахот]] | official_name = | native_name = ঢাকা | native_name_lang = bn | nicknames = <ref>{{Cite news |last=Имам |first=Шах Хусейн |date=2018-07-20 |title=Dhaka: Where will it go from here? |url=https://www.thedailystar.net/opinion/pleasure-all-mine/dhaka-where-will-it-go-here-1607983 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230302210152/https://www.thedailystar.net/opinion/pleasure-all-mine/dhaka-where-will-it-go-here-1607983 |archive-date=2023-03-02 |access-date=2026-04-19 |work=[[The Daily Star (Бангладеш)|The Daily Star]] |type=Opinion |quote=Дакка дөрвөн урсгалт голоор хүрээлэгдсэн тул нэгэн цагт Дорнодын Венец байсан бол одоо аварга том хот болжээ.}}</ref><ref>{{Cite news |date=2019-12-10 |title=The tales of urban street children:Is there anything we could do? |url=https://www.dhakatribune.com/climate-change/2019/12/10/the-tales-of-urban-street-children-is-there-anything-we-could-do |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210801075352/https://www.dhakatribune.com/climate-change/2019/12/10/the-tales-of-urban-street-children-is-there-anything-we-could-do |archive-date=2021-08-01 |access-date=2026-04-19 |work=Dhaka Tribune}}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-05-04 |title=Are we willing to know more of Dhaka? |url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/my-dhaka/are-we-willing-know-more-dhaka-1570981 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210803010913/https://www.thedailystar.net/star-weekend/my-dhaka/are-we-willing-know-more-dhaka-1570981 |archive-date=2021-08-03 |access-date=2026-04-19 |work=The Daily Star}}</ref><br /> Сүмийн хот<ref>The city of mosques <cite>The city of mosques</cite> (https://www.dhakatribune.com/opinion/heritage/5361/the-city-of-mosques</ref><br />Хэзээ ч унтдаггүй хот<ref>{{Cite web |date=2020-06-16 |title=Dhaka: The city that (still) never sleeps |url=https://dhakatribune.com/story/2198647/Dhaka-city-is-still-not-sleeping |website=Dhaka Tribune |language=en |access-date=2026-04-19 |archive-date=2023-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329002727/https://www.dhakatribune.com/story/2198647/Dhaka-city-is-still-not-sleeping |url-status=dead}}</ref><br />Рикшагийн хот<ref>{{Cite news |last=Чоудхури |first=Санжана |date=2021-11-27 |title=রিকশা বৃত্তান্ত: কবে, কোথা থেকে, কে প্রথম এই বাহনটি বাংলাদেশে আনেন |url=https://www.bbc.com/bengali/news-59214407 |access-date=2026-04-19 |work=[[BBC]] |language=bn |archive-date=2024-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240327224451/https://www.bbc.com/bengali/news-59214407 |url-status=live}}</ref><br />[[Дорнодын Венец]]<ref>{{Cite magazine |magazine=Depart |issue=10 |url=http://www.departmag.com/archive/10th_issue/proforma3.html |title=Unfinished paradise in an unscheduled Venice: functionality and aesthetics in the expansion of Mughal Dhaka |author=Seema Nusrat Amin |access-date=2026-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140402184239/http://www.departmag.com/archive/10th_issue/proforma3.html |archive-date=2014-04-02 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book |title=A Connectivity Index Development for Khal in Dhaka City: Venice of the East: Amazon.co.uk: Jannatul Mauya: 9783659187278: Books |id={{ASIN|3659187275 |country=uk}}}}</ref> | image_flag = <!--Flag of Dhaka.svg--> | flag_size = 150px | image_caption = | image_skyline = {{Multiple image |border = infobox |total_width = 300 |image_style = |caption_align = center |perrow = 1/2/2/1 |image1 =<!-- Do not change the image without discussion. It's not required to have a specific area of the city in the top image. Qualitative and updated image is required. --> Drone view from Kamal Atatürk Avenue.jpg |caption1 = [[Кемал Ататуркийн өргөн чөлөө]] |image2 = Parliament of Bangladesh (5238133496).jpg | caption2 = [[Бангладешийн Парламентын Барилга|Парламентын барилга]] |image3 = Ahsan Manzil (31391134405).jpg | caption3 = [[Эртний Дакка]] дахь [[Ахсан Манзил]] | image4 = লাল কেল্লার মায়া.jpg | caption4 = [[Лалбагх]] |image5 = Curjon Hall.jpg | caption5 = [[Даккагийн их сургууль|Даккагийн их сургуулийн]] [[Курзоны танхим]] |image6 = 1. স্বাধীনতা স্তম্ভ.jpg | caption6 = [[Сухраварди Удян]] дахь [[Тусгаар тогтнолын хөшөө (Бангладеш)|тусгаар тогтнолын хөшөө]] }} | shield_size = | motto = | image_seal = | image_map = Dhaka City Map.svg | pushpin_mapsize = 300 | mapsize = 250px | map_caption = | pushpin_map = Бангладеш#Өмнөд Ази#Ази#Дэлхий | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = Бангладеш дахь байршил##Өмнөд Ази дахь байршил##Ази дахь байршил##Дэлхий дэх байршил | pushpin_relief = yes | coordinates = {{Coord|23|45|52|N|90|23|20|E|region:BD-13|display=it}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Бангладеш}} | subdivision_type1 = [[Бангладешийн мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Дакка муж]] | subdivision_type2 = [[Бангладешийн тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Дакка тойрог]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{Start date and age|df=y|1608|p=y}} | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга–зөвлөл]] | governing_body = {{nowrap|[[Дакка Умард Хотын Корпораци|ДУХК]] болон [[Дакка Өмнөд Хотын Корпораци|ДӨХК]]}} | government_footnotes = | leader_title = [[Умард Даккагийн хотын дарга]] | leader_name = Шафикул Ислам Хан | leader_title1 = [[Өмнөд Даккагийн хотын даргын жагсаалт|Өмнөд Даккагийн хотын дарга]] | leader_name1 = Абдус Салам | leader_title2 = [[Бангладешийн хотын корпорацын жагсаалт#Хотын зөвлөл|Хотын зөвлөл]] | leader_name2 = [[Dhaka City Corporation#Ward and councillor list|129 суудал]] | leader_title3 = [[Бангладешийн парламент|Парламент]] | leader_name3 = [[Жатио Шонгшодын тойргын жагсаалт#Дакка муж|15 суудал]] | area_total_km2 = 306<!-- The Daily Star wrote it would be 127.63 + 178.75 = 306.38 *if approved* by NICAR, bdnews24.com wrote 2 days later that what NICAR approved was 270 sq km --> | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = 2569.55<ref name="wikimapia.org">{{Cite web |title=Dhaka Metropolitan City Area |url=http://wikimapia.org/26768999/Dhaka-Metropolitan-City-Area |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170929093019/http://wikimapia.org/26768999/Dhaka-Metropolitan-City-Area |archive-date=2017-09-29 |access-date=2026-04-19}}</ref> | area_metro_sq_mi = 992.11<ref name="wikimapia.org" /> | area_footnotes = <ref>{{Cite news |last1=Partha Pratim Bhattacharjee |last2=Mahbubur Rahman Khan |date=2016-05-07 |title=Govt to double size of Dhaka city area |url=http://www.thedailystar.net/frontpage/govt-double-size-dhaka-city-area-1219972 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170302025916/http://www.thedailystar.net/frontpage/govt-double-size-dhaka-city-area-1219972 |archive-date=2017-03-02 |access-date=2026-04-19 |work=The Daily Star}}</ref><ref>{{Cite news |date=2016-05-09 |title=Dhaka City expands by more than double after inclusion of 16 union councils |url=http://bdnews24.com/bangladesh/2016/05/09/dhaka-city-expands-by-more-than-double-after-inclusion-of-16-union-councils |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170302025316/http://bdnews24.com/bangladesh/2016/05/09/dhaka-city-expands-by-more-than-double-after-inclusion-of-16-union-councils |archive-date=2017-03-02 |access-date=2026-04-19 |work=bdnews24.com}}</ref> | elevation_m = 32 | elevation_ft = 104.96 | elevation_footnotes = <ref name="Elevation of Dhaka">{{Cite web |title=Dhaka, Bangladesh Map |url=http://travel.nationalgeographic.com/places/maps/map_city_dhaka.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100107084813/http://travel.nationalgeographic.com/places/maps/map_city_dhaka.html |archive-date=2010-01-07 |access-date=2026-04-19 |website=National Geographic}}</ref> | population_total = 10,278,882 | population_as_of = 2022 | population_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Dhaka (Bangladesh): City Districts and Subdistricts - Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/en/bangladesh/dhaka/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203120015/http://www.citypopulation.de/php/bangladesh-dhaka.php |archive-date=2019-02-03 |access-date=2026-04-19 |website=City Population}}</ref><ref name="dhakapop1">{{Cite web |title=Population & Housing Census-2011 |url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208044832/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf |archive-date=2015-12-08 |access-date=2026-04-19 |publisher=[[Бангладешийн Статистикийн Товчоо]] |page=41}}</ref> | population_rank = [[Бангладешийн хот, суурингийн жагсаалт|1-р байр]] | population_metro = 36,585,479<ref name=UNpopulation /> | population_density_km2 = auto | population_density_metro_km2 = auto | population_metro_footnotes = | population_demonym = [[Даккачууд]] | population_blank1_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Evolving Urban Form: Dhaka |url=http://www.newgeography.com/content/003004-evolving-urban-form-dhaka |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130611103831/http://www.newgeography.com/content/003004-evolving-urban-form-dhaka |archive-date=2013-06-11 |access-date=2026-04-19 |website=Newgeography.com}}</ref> | population_blank2_footnotes = <ref name="District Statistics 2011, Dhaka">{{Cite web |date=2013 |title=District Statistics 2011, Dhaka |url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/District%20Statistics/Dhaka.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150424233706/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/District%20Statistics/Dhaka.pdf |archive-date=2015-04-24 |access-date=2026-04-19 |publisher=Бангладешийн Статистикийн Товчоо}}</ref> | unit_pref = Metric | demographics_type1 = [[Бангладешийн хэлнүүд|Хэлнүүд]] | demographics1_title1 = Албан ёсны | demographics1_info1 = [[Бенгал хэл|Бенгал]] • Англи | demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2024)}} | demographics1_footnotes = <ref name="TelluBase">{{cite web|url=https://tellusant.github.io/docs/fact-sheets/tellubase-factsheet-bgd.pdf|publisher=Tellusant|title=TELLUBASE—BANGLADESH FACT SHEET 2024 data|website=tellusant.github.io}}</ref> | demographics2_title1 = Бөөгнөрөл | demographics2_info1 = [[Америк доллар|$]]91.2 тэрбум | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = $3,800 | utc_offset = +06:00 | timezone = [[Бангладешийн Стандарт Цаг|БСЦ]] | postal_code_type = [[Бангладеш дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 1000, 1100, 12xx, 13xx | registration_plate = DHAKA-D-11-9999""111 | area_code_type = [[Утасны дугаарлалтын төлөвлөгөө|Үндэсний утасны код]] | area_code = [[Улсын утасны кодуудын жагсаалт|+880]] | blank_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2021) | blank_info_sec1 = 0.741<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web |title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/BGD/?levels=1+4&years=2023&interpolation=0&extrapolation=0|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208072227/https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/BGD/?levels=1+4&years=2021&interpolation=0&extrapolation=0 |archive-date=2023-02-08 |access-date=2026-04-19 |website=hdi.globaldatalab.org |language=en}}</ref><br />{{color|#093|high}} · 20-иос 1 | blank4_name_sec1 = [[Метро]] | blank4_info_sec1 = [[Даккагийн метро]]<br />[[Дакка BRT]] | blank5_name_sec1 = [[Олон улсын нисэх буудал]] | blank5_info_sec1 = [[Хазрат Шахжалал олон улсын нисэх буудал]] | blank4_name_sec2 = [[UN/LOCODE]] | blank4_info_sec2 = BD DAC | blank6_name_sec1 = | blank6_info_sec1 = | blank7_name_sec1 = | blank7_info_sec1 = | website = [https://www.dncc.gov.bd North Dhaka]<br />[https://dscc.gov.bd Өмнөд Дакка] }} '''Дакка''' ([[бенгалаар]] ঢাকা, [т^хаг аа]), <small>'''Дака'''</small> — [[Бангладеш]]ийн [[нийслэл]] [[хот]]. Мөн [[Дакка муж|муж]], аймаг хоёрын төв гэгдэнэ. Дакка хот [[Ганга мөрөн|Ганга мөрний]] адгийн их урсгалаас зайдуухан [[Буриганга]] (хөгшин Ганга) голын эрэгт 360 км² газар эзлэн байгаа. Өдгөө Даккад 10 сая, ойр хавьд нь дахиад ‌6 сая хүн оршин сууж байна. Хүн амын олноор [[дэлхийн их хотууд|дэлхийд 9-р байр]]т жагсах их хот гэнэ. == Зураг== <gallery widths="210px" heights="150px"> Зураг:The Pink Palace.jpg Зураг:Dhaka-skyline-aymash.jpg Зураг:Shahid Sriti Stombho (Proposed).jpg Зураг:Dhakarushhour (54).JPG Зураг:Dhaka-bangla-port.jpg </gallery> == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = auto | metric first = yes | single line = yes | location = Дакка (1991–2020, туйлын үе 1949-одоо) |Jan record high C = 31.3 |Feb record high C = 35.9 |Mar record high C = 40.6 |Apr record high C = 42.3 |May record high C = 41.1 |Jun record high C = 38.7 |Jul record high C = 38.0 |Aug record high C = 37.5 |Sep record high C = 37.8 |Oct record high C = 37.4 |Nov record high C = 34.5 |Dec record high C = 33.0 |year record high C = 42.3 | Jan high C = 24.6 | Feb high C = 28.3 | Mar high C = 32.4 | Apr high C = 33.9 | May high C = 33.6 | Jun high C = 32.8 | Jul high C = 32.1 | Aug high C = 32.3 | Sep high C = 32.4 | Oct high C = 31.9 | Nov high C = 29.7 | Dec high C = 26.1 | year high C = 30.8 | Jan mean C = 18.4 | Feb mean C = 22.1 | Mar mean C = 26.4 | Apr mean C = 28.6 | May mean C = 28.9 | Jun mean C = 29.1 | Jul mean C = 28.9 | Aug mean C = 29.0 | Sep mean C = 28.7 | Oct mean C = 27.5 | Nov mean C = 24.0 | Dec mean C = 19.9 | year mean C = 26.0 | Jan low C = 13.3 | Feb low C = 16.6 | Mar low C = 21.1 | Apr low C = 24.0 | May low C = 24.9 | Jun low C = 26.3 | Jul low C = 26.4 | Aug low C = 26.5 | Sep low C = 26.0 | Oct low C = 24.1 | Nov low C = 19.5 | Dec low C = 15.2 | year low C = 22.0 |Jan record low C = 5.6 |Feb record low C = 6.7 |Mar record low C = 10.6 |Apr record low C = 16.6 |May record low C = 20.1 |Jun record low C = 21.5 |Jul record low C = 21.1 |Aug record low C = 21.7 |Sep record low C = 21.1 |Oct record low C = 17.2 |Nov record low C = 10.6 |Dec record low C = 7.2 |year record low C = 5.6 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 7 | Feb precipitation mm = 21 | Mar precipitation mm = 48 | Apr precipitation mm = 128 | May precipitation mm = 272 | Jun precipitation mm = 317 | Jul precipitation mm = 391 | Aug precipitation mm = 315 | Sep precipitation mm = 285 | Oct precipitation mm = 174 | Nov precipitation mm = 21 | Dec precipitation mm = 11 | year precipitation mm = 1990 | unit precipitation days = 1 мм | Jan precipitation days = 1 | Feb precipitation days = 2 | Mar precipitation days = 4 | Apr precipitation days = 8 | May precipitation days = 14 | Jun precipitation days = 17 | Jul precipitation days = 21 | Aug precipitation days = 21 | Sep precipitation days = 17 | Oct precipitation days = 10 | Nov precipitation days = 2 | Dec precipitation days = 1 | year precipitation days = 118 |Jan humidity = 71 |Feb humidity = 64 |Mar humidity = 62 |Apr humidity = 71 |May humidity = 76 |Jun humidity = 82 |Jul humidity = 83 |Aug humidity = 82 |Sep humidity = 83 |Oct humidity = 78 |Nov humidity = 73 |Dec humidity = 73 |year humidity = | Jan sun = 190.9 | Feb sun = 207.0 | Mar sun = 237.3 | Apr sun = 223.8 | May sun = 206.9 | Jun sun = 145.2 | Jul sun = 140.4 | Aug sun = 143.9 | Sep sun = 142.6 | Oct sun = 192.2 | Nov sun = 206.5 | Dec sun = 186.9 | year sun = 2223.6 | source 1 = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]],<ref name="WMONormals">{{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/data/oceans/archive/arc0216/0253808/4.4/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Bangladesh/CSV/Dhaka_41923.csv |title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 — Dhaka |publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date = 2026-04-19}}</ref> Bangladesh Meteorological Department (humidity 1981–2010)<ref name=climatereport>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20181224171550/http://bmd.gov.bd/file/2016/08/17/pdf/21827.pdf | archive-date = 2018-12-24 | url = http://bmd.gov.bd/file/2016/08/17/pdf/21827.pdf | title = Climate of Bangladesh | publisher = Бангладешийн Цаг Уурын Хэлтэс | access-date = 2026-04-19}}</ref><ref name = BMDhumidity> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20181224172119/http://bmd.gov.bd/file/2016/08/17/pdf/52.pdf | archive-date = 2018-12-24 | url = http://www.bmd.gov.bd/?/p/=Monthly-Humidity-Normal-Data | title = Normal Monthly Humidity | publisher = Бангладешийн Цаг Уурын Хэлтэс | access-date = 2026-04-19}}</ref> |source 2 = Sistema de Clasificación Bioclimática Mundial (extremes 1934–1994)<ref name=extremes>{{cite web | url = http://www.globalbioclimatics.org/pdf/ba-dacca.pdf | title = Bangladesh – Dacca | publisher = Centro de Investigaciones Fitosociológicas | language = es | access-date = 2026-04-19 | archive-date = 2015-09-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150920032430/http://www.globalbioclimatics.org/pdf/ba-dacca.pdf | url-status = live }}</ref> }} == Эшлэл == {{reflist|30em}} == Цахим хуудас == {{Commonscat|Dhaka|Дакка}} {{Wiktionary}} * [http://www.dhakacity.org/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] {{Бангладешийн хот}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Дакка| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Бангладешийн суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] 2zap284ifsepb3m8z8u9kkoca4v7xid 0 5790 854285 854111 2026-04-20T18:50:05Z Enkhsaihan2005 64429 854285 wikitext text/x-wiki [[Файл:Modern Manama.jpg|thumb|right]] '''Манама''' ([[Араб хэл|Араб]]: المنامة , "Ал-Манама") нь [[Бахрейн|Бахрейны]] [[нийслэл]] [[хот]] бөгөөд хамгийн том хот нь юм. Түүний хүн ам нь 155,000 бөгөөд энэ нь Бахрейны нийт хүн амын ¼-тэй тэнцэнэ. == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Манама ([[Бахрейн олон улсын нисэх буудал]]) 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1902–одоо |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 29.7 |Feb record high C = 34.7 |Mar record high C = 38.1 |Apr record high C = 41.3 |May record high C = 46.7 |Jun record high C = 47.3 |Jul record high C = 47.5 |Aug record high C = 45.6 |Sep record high C = 45.5 |Oct record high C = 42.8 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 30.6 |year record high C = 47.5 |Jan high C = 20.7 |Feb high C = 22.0 |Mar high C = 25.5 |Apr high C = 30.6 |May high C = 36.1 |Jun high C = 38.6 |Jul high C = 39.7 |Aug high C = 39.6 |Sep high C = 37.7 |Oct high C = 34.0 |Nov high C = 28.0 |Dec high C = 22.9 |year high C = |Jan mean C = 17.5 |Feb mean C = 18.4 |Mar mean C = 21.3 |Apr mean C = 26.0 |May mean C = 31.1 |Jun mean C = 34.0 |Jul mean C = 35.1 |Aug mean C = 35.1 |Sep mean C = 33.2 |Oct mean C = 29.9 |Nov mean C = 24.6 |Dec mean C = 19.7 |year mean C = |Jan low C = 14.5 |Feb low C = 15.4 |Mar low C = 18.1 |Apr low C = 22.4 |May low C = 27.2 |Jun low C = 30.0 |Jul low C = 31.4 |Aug low C = 31.5 |Sep low C = 29.5 |Oct low C = 26.4 |Nov low C = 21.6 |Dec low C = 16.8 |year low C = |Jan record low C = 2.7 |Feb record low C = 7.9 |Mar record low C = 10.9 |Apr record low C = 10.8 |May record low C = 18.7 |Jun record low C = 18.4 |Jul record low C = 25.3 |Aug record low C = 21.8 |Sep record low C = 18.9 |Oct record low C = 18.8 |Nov record low C = 11.7 |Dec record low C = 6.4 |year record low C = 2.7 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 18.1 |Feb precipitation mm = 13.0 |Mar precipitation mm = 14.7 |Apr precipitation mm = 7.5 |May precipitation mm = 8.0 |Jun precipitation mm = 0.0 |Jul precipitation mm = 0.0 |Aug precipitation mm = 0.0 |Sep precipitation mm = 0.0 |Oct precipitation mm = 0.9 |Nov precipitation mm = 16.8 |Dec precipitation mm = 15.2 |year precipitation mm = |unit precipitation days = 1.0 mm |Jan precipitation days = 2.5 |Feb precipitation days = 1.9 |Mar precipitation days = 2.5 |Apr precipitation days = 1.3 |May precipitation days = 0.3 |Jun precipitation days = 0.0 |Jul precipitation days = 0.0 |Aug precipitation days = 0.0 |Sep precipitation days = 0.0 |Oct precipitation days = 0.2 |Nov precipitation days = 1.6 |Dec precipitation days = 2.3 |year precipitation days = | Jan humidity = 69.1 | Feb humidity = 67.2 | Mar humidity = 61.5 | Apr humidity = 54.4 | May humidity = 47.6 | Jun humidity = 46.2 | Jul humidity = 50.7 | Aug humidity = 58.0 | Sep humidity = 59.2 | Oct humidity = 62.3 | Nov humidity = 63.6 | Dec humidity = 68.7 | year humidity = 59.0 | Jan dew point C = 11.5 | Feb dew point C = 11.8 | Mar dew point C = 13.1 | Apr dew point C = 15.4 | May dew point C = 17.8 | Jun dew point C = 19.9 | Jul dew point C = 22.5 | Aug dew point C = 25.0 | Sep dew point C = 23.7 | Oct dew point C = 21.5 | Nov dew point C = 17.0 | Dec dew point C = 13.7 | year dew point C = 17.7 |Jan sun = 232 |Feb sun = 221 |Mar sun = 245 |Apr sun = 256 |May sun = 316 |Jun sun = 344 |Jul sun = 337 |Aug sun = 334 |Sep sun = 316 |Oct sun = 306 |Nov sun = 249 |Dec sun = 235 |year sun = |source 1 = NOAA,<ref name = NOAA > {{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Bahrain/CSV/BahrainInternationalAirport_41150.csv | title = Bahrain International Airport Climate Normals 1991–2020 | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date = 2026-04-19}}</ref> Meteo Climat (record highs and lows)<ref name = meteoclimat> {{cite web | url = http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=1500 | title = Station Bahrain | publisher = Météo Climat |language = fr | access-date = 2026-04-19}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commons|Manama|Манама}} {{Wiktionary}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Бахрейны суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Манама| ]] qjzvs78jzpd7kcs2hpqkoghoa8ii5o8 854311 854285 2026-04-20T19:18:47Z Enkhsaihan2005 64429 854311 wikitext text/x-wiki [[Файл:Modern Manama.jpg|thumb|right]] '''Манама''' ([[Араб хэл|Араб]]: المنامة , "Ал-Манама") нь [[Бахрейн|Бахрейны]] [[нийслэл]] [[хот]] бөгөөд хамгийн том хот нь юм. Түүний хүн ам нь 155,000 бөгөөд энэ нь Бахрейны нийт хүн амын ¼-тэй тэнцэнэ. == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Манама ([[Бахрейн олон улсын нисэх буудал]]) 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1902–одоо |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 29.7 |Feb record high C = 34.7 |Mar record high C = 38.1 |Apr record high C = 41.3 |May record high C = 46.7 |Jun record high C = 47.3 |Jul record high C = 47.5 |Aug record high C = 45.6 |Sep record high C = 45.5 |Oct record high C = 42.8 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 30.6 |year record high C = 47.5 |Jan high C = 20.7 |Feb high C = 22.0 |Mar high C = 25.5 |Apr high C = 30.6 |May high C = 36.1 |Jun high C = 38.6 |Jul high C = 39.7 |Aug high C = 39.6 |Sep high C = 37.7 |Oct high C = 34.0 |Nov high C = 28.0 |Dec high C = 22.9 |year high C = |Jan mean C = 17.5 |Feb mean C = 18.4 |Mar mean C = 21.3 |Apr mean C = 26.0 |May mean C = 31.1 |Jun mean C = 34.0 |Jul mean C = 35.1 |Aug mean C = 35.1 |Sep mean C = 33.2 |Oct mean C = 29.9 |Nov mean C = 24.6 |Dec mean C = 19.7 |year mean C = |Jan low C = 14.5 |Feb low C = 15.4 |Mar low C = 18.1 |Apr low C = 22.4 |May low C = 27.2 |Jun low C = 30.0 |Jul low C = 31.4 |Aug low C = 31.5 |Sep low C = 29.5 |Oct low C = 26.4 |Nov low C = 21.6 |Dec low C = 16.8 |year low C = |Jan record low C = 2.7 |Feb record low C = 7.9 |Mar record low C = 10.9 |Apr record low C = 10.8 |May record low C = 18.7 |Jun record low C = 18.4 |Jul record low C = 25.3 |Aug record low C = 21.8 |Sep record low C = 18.9 |Oct record low C = 18.8 |Nov record low C = 11.7 |Dec record low C = 6.4 |year record low C = 2.7 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 18.1 |Feb precipitation mm = 13.0 |Mar precipitation mm = 14.7 |Apr precipitation mm = 7.5 |May precipitation mm = 8.0 |Jun precipitation mm = 0.0 |Jul precipitation mm = 0.0 |Aug precipitation mm = 0.0 |Sep precipitation mm = 0.0 |Oct precipitation mm = 0.9 |Nov precipitation mm = 16.8 |Dec precipitation mm = 15.2 |year precipitation mm = |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 2.5 |Feb precipitation days = 1.9 |Mar precipitation days = 2.5 |Apr precipitation days = 1.3 |May precipitation days = 0.3 |Jun precipitation days = 0.0 |Jul precipitation days = 0.0 |Aug precipitation days = 0.0 |Sep precipitation days = 0.0 |Oct precipitation days = 0.2 |Nov precipitation days = 1.6 |Dec precipitation days = 2.3 |year precipitation days = | Jan humidity = 69.1 | Feb humidity = 67.2 | Mar humidity = 61.5 | Apr humidity = 54.4 | May humidity = 47.6 | Jun humidity = 46.2 | Jul humidity = 50.7 | Aug humidity = 58.0 | Sep humidity = 59.2 | Oct humidity = 62.3 | Nov humidity = 63.6 | Dec humidity = 68.7 | year humidity = 59.0 | Jan dew point C = 11.5 | Feb dew point C = 11.8 | Mar dew point C = 13.1 | Apr dew point C = 15.4 | May dew point C = 17.8 | Jun dew point C = 19.9 | Jul dew point C = 22.5 | Aug dew point C = 25.0 | Sep dew point C = 23.7 | Oct dew point C = 21.5 | Nov dew point C = 17.0 | Dec dew point C = 13.7 | year dew point C = 17.7 |Jan sun = 232 |Feb sun = 221 |Mar sun = 245 |Apr sun = 256 |May sun = 316 |Jun sun = 344 |Jul sun = 337 |Aug sun = 334 |Sep sun = 316 |Oct sun = 306 |Nov sun = 249 |Dec sun = 235 |year sun = |source 1 = NOAA,<ref name = NOAA > {{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Bahrain/CSV/BahrainInternationalAirport_41150.csv | title = Bahrain International Airport Climate Normals 1991–2020 | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date = 2026-04-19}}</ref> Meteo Climat (record highs and lows)<ref name = meteoclimat> {{cite web | url = http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=1500 | title = Station Bahrain | publisher = Météo Climat |language = fr | access-date = 2026-04-19}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commons|Manama|Манама}} {{Wiktionary}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Бахрейны суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Манама| ]] n8ytbx29rm9tkhx1bg2jqj3w3dujt76 0 5797 854286 854112 2026-04-20T18:50:27Z Enkhsaihan2005 64429 854286 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Sultan Omar Ali Saifuddien Mosque; 2002.jpg|thumb|right|200px|Султан Омар Али Саифуддин Мосук]] '''Бандар Сери Бегаван''', ([[Малайз хэл|Малайз]]: Bandar Seri Begawan, [[Жава хэл|Жави]]: بندر سري بگاوان ) нь [[Бруней]] улсын [[нийслэл]] юм. Хүн ам нь 46,229 ([[1991]]). Энэ хот нь тавилга, хувцас, модон эдлэл бүтээдэг. == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Бандар Сери Бегаван ([[Бруней нисэх онгоцны буудал]]) (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1972–2020) |metric first = Yes |single line = Yes |collapsed = | Jan record high C = 35.5 | Feb record high C = 36.7 | Mar record high C = 38.3 | Apr record high C = 37.6 | May record high C = 36.7 | Jun record high C = 36.2 | Jul record high C = 36.2 | Aug record high C = 37.6 | Sep record high C = 36.9 | Oct record high C = 35.4 | Nov record high C = 34.9 | Dec record high C = 36.2 | year record high C = | Jan high C = 33.0 | Feb high C = 33.4 | Mar high C = 34.3 | Apr high C = 34.5 | May high C = 34.8 | Jun high C = 34.5 | Jul high C = 34.7 | Aug high C = 35.1 | Sep high C = 34.6 | Oct high C = 33.9 | Nov high C = 33.6 | Dec high C = 33.5 | year high C = | Jan mean C = 27.0 | Feb mean C = 27.2 | Mar mean C = 27.6 | Apr mean C = 28.0 | May mean C = 28.1 | Jun mean C = 27.9 | Jul mean C = 27.7 | Aug mean C = 27.8 | Sep mean C = 27.6 | Oct mean C = 27.2 | Nov mean C = 27.2 | Dec mean C = 27.2 | year mean C = | Jan low C = 22.1 | Feb low C = 22.4 | Mar low C = 22.7 | Apr low C = 22.8 | May low C = 22.8 | Jun low C = 22.6 | Jul low C = 22.4 | Aug low C = 22.4 | Sep low C = 22.3 | Oct low C = 22.3 | Nov low C = 22.6 | Dec low C = 22.5 | year low C = |Jan record low C = 18.4 |Feb record low C = 18.9 |Mar record low C = 19.4 |Apr record low C = 20.5 |May record low C = 20.3 |Jun record low C = 19.2 |Jul record low C = 19.1 |Aug record low C = 19.4 |Sep record low C = 19.6 |Oct record low C = 20.5 |Nov record low C = 18.8 |Dec record low C = 19.5 |year record low C = |rain colour = green | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 320.6 | Feb precipitation mm = 162.9 | Mar precipitation mm = 143.4 | Apr precipitation mm = 241.8 | May precipitation mm = 260.3 | Jun precipitation mm = 237.7 | Jul precipitation mm = 241.8 | Aug precipitation mm = 231.5 | Sep precipitation mm = 235.1 | Oct precipitation mm = 313.6 | Nov precipitation mm = 322.9 | Dec precipitation mm = 358.9 | year precipitation mm = | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 18.0 | Feb precipitation days = 12.0 | Mar precipitation days = 13.0 | Apr precipitation days = 16.0 | May precipitation days = 18.0 | Jun precipitation days = 17.0 | Jul precipitation days = 17.0 | Aug precipitation days = 17.0 | Sep precipitation days = 18.0 | Oct precipitation days = 21.0 | Nov precipitation days = 22.0 | Dec precipitation days = 22.0 | year precipitation days = |Jan humidity = 86 |Feb humidity = 85 |Mar humidity = 84 |Apr humidity = 84 |May humidity = 85 |Jun humidity = 84 |Jul humidity = 84 |Aug humidity = 83 |Sep humidity = 84 |Oct humidity = 85 |Nov humidity = 86 |Dec humidity = 86 |year humidity = | Jan sun = 214.3 | Feb sun = 209.1 | Mar sun = 230.0 | Apr sun = 239.2 | May sun = 239.1 | Jun sun = 216.5 | Jul sun = 223.8 | Aug sun = 225.4 | Sep sun = 197.2 | Oct sun = 211.1 | Nov sun = 216.6 | Dec sun = 204.2 | year sun = |source 1 = [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]],<ref name="WMONormals">{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-5-WMO-Normals-9120/BruneiDarussalam/CSV/BRUNEI_96315.csv |title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020 — Brunei |publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date = 2026-04-19}}</ref> |source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (хэт, 1971–2012 болон чийгшэл, 1972–1990)<ref name = DWD> {{cite web | url = https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_963150_kt.pdf | title = Klimatafel von Bandar Seri Begawan (Int. Flugh.) / Brunei | work = Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world | publisher = Deutscher Wetterdienst | language = de | access-date = 2026-04-19}}</ref> |date = 2010 }} == Зургийн цомог == <gallery> Sultan Omar Ali Saifuddin Mosque 02.jpg|Үдшийн Омар-Али-Сайфуддин мечет Skulptur an der Promenade.JPG|Уран баримал Sport in Bandar Seri Begawan-Brunei.JPG|Завьны уралдаан </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Bandar Seri Begawan|Бандар Сери Бегаван}} {{Wikivoyage}} {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20161103112000/http://www.municipal-bsb.gov.bn/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Брунейн суурин]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Бруней-Муара]] 1ispfb1jzeal9i1tywkwwtfbao6z5ek 854312 854286 2026-04-20T19:19:11Z Enkhsaihan2005 64429 854312 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Sultan Omar Ali Saifuddien Mosque; 2002.jpg|thumb|right|200px|Султан Омар Али Саифуддин Мосук]] '''Бандар Сери Бегаван''', ([[Малайз хэл|Малайз]]: Bandar Seri Begawan, [[Жава хэл|Жави]]: بندر سري بگاوان ) нь [[Бруней]] улсын [[нийслэл]] юм. Хүн ам нь 46,229 ([[1991]]). Энэ хот нь тавилга, хувцас, модон эдлэл бүтээдэг. == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Бандар Сери Бегаван ([[Бруней нисэх онгоцны буудал]]) (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1972–2020) |metric first = Yes |single line = Yes |collapsed = | Jan record high C = 35.5 | Feb record high C = 36.7 | Mar record high C = 38.3 | Apr record high C = 37.6 | May record high C = 36.7 | Jun record high C = 36.2 | Jul record high C = 36.2 | Aug record high C = 37.6 | Sep record high C = 36.9 | Oct record high C = 35.4 | Nov record high C = 34.9 | Dec record high C = 36.2 | year record high C = | Jan high C = 33.0 | Feb high C = 33.4 | Mar high C = 34.3 | Apr high C = 34.5 | May high C = 34.8 | Jun high C = 34.5 | Jul high C = 34.7 | Aug high C = 35.1 | Sep high C = 34.6 | Oct high C = 33.9 | Nov high C = 33.6 | Dec high C = 33.5 | year high C = | Jan mean C = 27.0 | Feb mean C = 27.2 | Mar mean C = 27.6 | Apr mean C = 28.0 | May mean C = 28.1 | Jun mean C = 27.9 | Jul mean C = 27.7 | Aug mean C = 27.8 | Sep mean C = 27.6 | Oct mean C = 27.2 | Nov mean C = 27.2 | Dec mean C = 27.2 | year mean C = | Jan low C = 22.1 | Feb low C = 22.4 | Mar low C = 22.7 | Apr low C = 22.8 | May low C = 22.8 | Jun low C = 22.6 | Jul low C = 22.4 | Aug low C = 22.4 | Sep low C = 22.3 | Oct low C = 22.3 | Nov low C = 22.6 | Dec low C = 22.5 | year low C = |Jan record low C = 18.4 |Feb record low C = 18.9 |Mar record low C = 19.4 |Apr record low C = 20.5 |May record low C = 20.3 |Jun record low C = 19.2 |Jul record low C = 19.1 |Aug record low C = 19.4 |Sep record low C = 19.6 |Oct record low C = 20.5 |Nov record low C = 18.8 |Dec record low C = 19.5 |year record low C = |rain colour = green | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 320.6 | Feb precipitation mm = 162.9 | Mar precipitation mm = 143.4 | Apr precipitation mm = 241.8 | May precipitation mm = 260.3 | Jun precipitation mm = 237.7 | Jul precipitation mm = 241.8 | Aug precipitation mm = 231.5 | Sep precipitation mm = 235.1 | Oct precipitation mm = 313.6 | Nov precipitation mm = 322.9 | Dec precipitation mm = 358.9 | year precipitation mm = | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 18.0 | Feb precipitation days = 12.0 | Mar precipitation days = 13.0 | Apr precipitation days = 16.0 | May precipitation days = 18.0 | Jun precipitation days = 17.0 | Jul precipitation days = 17.0 | Aug precipitation days = 17.0 | Sep precipitation days = 18.0 | Oct precipitation days = 21.0 | Nov precipitation days = 22.0 | Dec precipitation days = 22.0 | year precipitation days = |Jan humidity = 86 |Feb humidity = 85 |Mar humidity = 84 |Apr humidity = 84 |May humidity = 85 |Jun humidity = 84 |Jul humidity = 84 |Aug humidity = 83 |Sep humidity = 84 |Oct humidity = 85 |Nov humidity = 86 |Dec humidity = 86 |year humidity = | Jan sun = 214.3 | Feb sun = 209.1 | Mar sun = 230.0 | Apr sun = 239.2 | May sun = 239.1 | Jun sun = 216.5 | Jul sun = 223.8 | Aug sun = 225.4 | Sep sun = 197.2 | Oct sun = 211.1 | Nov sun = 216.6 | Dec sun = 204.2 | year sun = |source 1 = [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]],<ref name="WMONormals">{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-5-WMO-Normals-9120/BruneiDarussalam/CSV/BRUNEI_96315.csv |title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020 — Brunei |publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date = 2026-04-19}}</ref> |source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (хэт, 1971–2012 болон чийгшэл, 1972–1990)<ref name = DWD> {{cite web | url = https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_963150_kt.pdf | title = Klimatafel von Bandar Seri Begawan (Int. Flugh.) / Brunei | work = Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world | publisher = Deutscher Wetterdienst | language = de | access-date = 2026-04-19}}</ref> |date = 2010 }} == Зургийн цомог == <gallery> Sultan Omar Ali Saifuddin Mosque 02.jpg|Үдшийн Омар-Али-Сайфуддин мечет Skulptur an der Promenade.JPG|Уран баримал Sport in Bandar Seri Begawan-Brunei.JPG|Завьны уралдаан </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Bandar Seri Begawan|Бандар Сери Бегаван}} {{Wikivoyage}} {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20161103112000/http://www.municipal-bsb.gov.bn/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Брунейн суурин]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Бруней-Муара]] qqsgvpxnppqcnu0oxel7kvq70ymwsjr 0 5822 854287 854116 2026-04-20T18:51:06Z Enkhsaihan2005 64429 854287 wikitext text/x-wiki {{short description|Гүржийн нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Тбилиси | native_name = თბილისი | native_name_lang = ka | other_name = Тифлис | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = | caption_align = center | perrow = 1/2/2/2 | image1 = View of Tbilisi from Tabori Church 2023-10-08-2.jpg | caption1 = Табори хийдээс харагдах Тбилиси хотын үзэмж | image2 = Freedom Square, Tbilisi, Georgia.jpg | caption2 = [[Эрх чөлөөний талбай, Тбилиси|Эрх чөлөөний талбай]] | image3 = 2014 Tbilisi, Widoki z Twierdzy Narikala (36).jpg | caption3 = [[Сиони]], [[Энхтайвны гүүр (Тбилиси)|Энхтайвны гүүр]], болон [[Тбилисийн Ариун Гурвалын сүм|Самеба]] | image4 = Old Tbilisi Panorama 09.23 (2).jpg | caption4 = [[Метехи сүм]]ээс харагдах хуучин хот }} | image_flag = Flag of Tbilisi.svg | flag_link = Тбилисийн далбаа | image_seal = Seal of Tbilisi, Georgia.svg | seal_link = Тбилисийн сүлд | mapsize = 230px | map_caption = | image_map1 = Tbilisi in Georgia.svg | image_map = {{Maplink|frame=yes|plain=y|frame-width=325|frame-height=325|zoom=10|frame-lat=41.720|frame-long=44.810|type=line|id=Q994|title=Tbilisi}} | map_caption1 = Гүрж дэх Тбилисийн байршил | pushpin_map = #Гүрж#Кавказын нуруу | pushpin_relief = 1 | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_name = {{GEO}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 455 он<ref>[https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/191351/1/Konspeqti_Saqartvelos_Itoriidan.pdf კონსპექტი საქართველოს ისტორიიდან შედგენილი ა. ქუთათელაძისგან] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210205054429/https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/191351/1/Konspeqti_Saqartvelos_Itoriidan.pdf |date=2021-02-05 }}. რვეული I. თბილისი, სტამბა წიგნების გამომცემელ ქართველთა ამხანაგობისა, 1900. გვერდი 38.</ref> | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга–зөвлөл]] | governing_body = [[Тбилиси Хотын Хурал]] | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Каха Каладзе]] ([[Гүржийн Мөрөөдөл|ГМ]])<ref>{{cite web|url=http://tbilisi.gov.ge/government/2?lang=en|title=Mayor of Tbilisi|publisher=Tbilisi City Hall|access-date=20 November 2017|archive-date=1 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201040850/http://tbilisi.gov.ge/government/2?lang=en|url-status=live}}</ref> | area_total_km2 = 504.3 | area_metro_km2 = 726 | area_water_km2 = | area_footnotes = <ref>{{cite web |url=http://geostat.ge/regions/ |title=Statistics of Tbilisi Region |publisher=Гүржийн Үндэсний Статистикийн Алба |access-date=2026-04-19 |archive-date=2021-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210528124101/https://www.geostat.ge/regions/ |url-status=live }}</ref> | population_as_of = 2024 | population_footnotes = | population_total = 1330217<ref>{{cite web|url=https://www.geostat.ge/en/modules/categories/12/2024-population-census-of-georgia-preliminary-results|website=www.geostat.ge|language=en|title=2024 Population Census of Georgia Preliminary results}}</ref> | population_density_km2 = 2,496.08 | population_demonym = Тбилисичүүд<br />Тбилисели (Гүржээр) | demographics_type1 = Угсаатны бүлэг<ref>{{cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm |title=Ethnic composition of Georgia 2014 |publisher=Pop-stat.mashke.org |date= |access-date=2026-04-19 |archive-date=2020-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201220100552/http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm |url-status=live }}</ref> | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = [[Гүржүүд]] | demographics1_info1 = 89.9% | demographics1_title2 = [[Тбилиси дэх арменичууд|Арменичууд]] | demographics1_info2 = 4.8% | demographics1_title3 = [[Гүрж дэх азербайжанчууд|Азербайжанчууд]] | demographics1_info3 = 1.4% | demographics1_title4 = [[Гүрж дэх оросууд|Оросууд]] | demographics1_info4 = 1.2% | demographics1_title5 = [[Гүрж дэх язидичууд|Язидичууд]] | demographics1_info5 = 1.0% | demographics1_title5 = Бусад | demographics1_info5 = 1.7% | demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2024)}}<ref name=gdp>{{cite web|url=https://geostat.ge/media/76119/mSp.xlsx|title=რეგიონული სტატისტიკა}}</ref> | demographics2_title1 = [[Нийслэл]] | demographics2_info1 = [[Гүрж лари|₾]]42.983 тэрбум<br/>([[Америк доллар|$]]15.818 тэрбум) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = ₾32,313 <br/>($11,891) | blank3_name = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2021) | blank3_info = 0.876<ref>{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/GEO/?levels=1+4&interpolation=0&extrapolation=0|title=Subnational HDI (v9.0)|publisher=Global Data Lab|access-date=2026-04-19|archive-date=2025-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20251219043210/https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/GEO/?levels=1%204&interpolation=0&extrapolation=0|url-status=live}}</ref> | timezone = [[Гүржийн Цаг|GET]] | utc_offset = +04:00 | coordinates = {{Coord|41|43|21|N|44|47|33|E|region:GE-TB_type:city(1,300,000)|display=it}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref>tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | elevation_max_m = 770 | elevation_max_ft = | elevation_min_m = 380 | elevation_min_ft = | area_code = +995 32 | iso_code = GE-TB | website = {{URL|http://www.tbilisi.gov.ge/|tbilisi.gov.ge}} | footnotes = | name = }} '''Тбилиси''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] {{mongolUnicode|ᠲᠪᠢᠯᠢᠰᠢ|h}}; [[Гүрж хэл|гүржээр]] თბილისი [тпилиси], орч. дулаан хот) нь [[Гүрж]] улсын [[нийслэл]] бөгөөд хамгийн том хот нь юм. [[Кура гол|Кура голын]] эрэг дээр орших бөгөөд газар нутаг нь 726 км², хүн ам нь 1,201,035 (2021). Энэ хот заримдаа 1939 оноос өмнөх хуучин нэр нь болох '''Тифлис''' буюу '''Тиффлис''' гэж нэрлэгддэг. Тбилиси бол Гүржийн аж үйлдвэр, нийгэм, соёлын төв юм. Энэ нь мөн үндэстэн дамнасан эрчим хүч, худалдааны дамжин өнгөрөх чухал зангилаа юм. Европ, Азийн уулзвар дахь стратегийн байрлал нь Тбилисийг Кавказ дахь янз бүрийн хүчний хоорондын маргааны талбар болж байжээ. Тбилиси хотод 17-19-р зууны үеийн архитектурын олон тооны дурсгалууд байдаг. Аялал жуулчлалын гол бүсүүд нь Абанотубани, Авлабари, Хуучин хотын төв хороолол бөгөөд [[Шота Руставели|Шота Руставелийн]] өргөн чөлөө юм. Тбилиси бол их ногоон хот юм. "4-р сарын 9-ний цэцэрлэг" хамгийн хуучин бөгөөд Ваке цэцэрлэг хамгийн том нь юм. Ерөнхийдөө орчин үеийн Тбилиси бол орчин үеийн архитектур, Кавказын уламжлалыг хослуулсан сонирхолтой хот бөгөөд улс орон шинэчлэгдэж, эдийн засаг өргөжин тэлэхийн хэрээр хурдацтай өөрчлөгдөж байна. == Түүх == Тбилиси хотыг V зуунд Иберийн хаан [[Вахтанг I Горгасали]] байгуулсан бөгөөд 6-р зуунд нийслэл болсон гэж үздэг. Хотын зарим дүүрэгт МЭӨ VI—III зууны үед хүн амьдарч баримтууд олдсон. Европ, Азийн хооронд стратегийн чухал байрлалтай учраас [[Перс]], [[Визант]], [[Арабчууд|Араб]], 1238-1327 онуудад Монголын эрхшээлд байсан. Дараа нь Османы эрхшээлд орсон. Хотын сүүлчийн сүйрлийг 1795 онд Ираны Шах Ага Магамед Хан авчирч, Тбилиси хотыг бараг бүрэн нураасан түүхтэй юм. Монголд эзлүүлж байсан үед тасарсан Гүржийн Оростой харилцаа сэргэж, байнгын шинжтэй болж эхэлсэн байна. Гүржийн эрх баригчид Орост хандан цэргийн тусламж хүсэж, Турк, Ираны эсрэг хамтарсан арга хэмжээ авахыг санал болгож байжээ. 17-р зууны төгсгөлд Москвад суугуул гүржүүдийн нэгдэл бий болсон нь Орос-Гүржийн харилцаа ойртоход чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Гүрж Оросын эзэнт гүрний нэг хэсэг болох 1801 оны үед Тбилисийг Тифлис гэж нэрлэсэн байна. Энэ хот нь засаг захиргааны чухал төв болж, 1844 оноос хойш Кавказ дахь Оросын эзэн хааны төлөөлөгчийн (захирагч) байнга оршин суух түшиц газар болжээ. ==== Цаг тооны хэлхээ ==== <blockquote> * Иберийн вант улс- / Kingdom of Iberia 450–530 * Сасаны Эзэнт улс- /Sasanian Empire (Sasanian Iberia) 530–570 * Иберийн гүнт улс- /Principality of Iberia 570–730 * Тбилисийн Эмират- /Emirate of Tbilisi 730–1122 * [[Гүржийн вант улс]]- /Kingdom of Georgia 1122–1490 * Картли вант улс- /Kingdom of Kartli 1490–1762 * Картли-Кахети вант улс- /Kingdom of Kartli-Kakheti 1762–1801 * [[Оросын Хаант Улс|Оросын хаант улс]]- /Russian Empire 1801–1917 * Оросын Бүгд найрамдах улс- /Russian Republic 1917 * Аркавказын улс- /Transcaucasian Commissariat 1917–1918 * Аркавказын Холбооны Ардчилсан Бүгд найрамдах улс- /Transcaucasian Democratic Federative Republic 1918 * Ардчилсан Бүгд Найрамдах Гүрж Улс- /Democratic Republic of Georgia 1918–1921 * Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Гүрж улс- /Georgian Soviet Socialist Republic 1921–1922 * [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улс]]- /Union of Soviet Socialist Republics 1922–1991 * [[Гүрж]] улс -/ Georgia 1991–өнөө хүртэл </blockquote> == Хүн ам == Тбилиси хотын хүн амын өсөлтийн динамик {| class="wikitable" !1825 !1833 !1840 !1867 !1870 !1923 !1926 !1937 !1959 !1979 |- |29 859 |19 170 |23 045 |60 937 |70 591 |233 958 |294 044 |451 679 |694 664 |1 066 022 |} {| class="wikitable" !1989 !2002 !2016 !2017 !2020 !2021 |- |1 259 692 |1. 073 345 | # 082 400 |1.083 800 |1.154 314 |1.172.10 |} 2022 оны байдлаар 1 202 731 хүн амтай байв. 2002 оны хүн амын тооллогоор нийслэлд итгэгчдийн 91.4 орчим хувь нь Гүржийн Үнэн алдартны сүмд, үлдсэн хэсэг нь Арменийн төлөөлөгчдийн сүмд (4.8%), мусульманчууд (1.1%), түүнчлэн цөөн тооны католик шашинтнууд (0.3%), иудейчүүд (0.2%), язидууд байсан юм. == Тээвэр == 1966 онд [[Тбилисийн метро]] ашиглалтад орсон. Тбилиси бол тус улсын хамгийн том тээврийн зангилаа төв бөгөөд Гүржийн төмөр замын өртөөтэй хамгийн чухал уулзвар юм. Энэ хотод Гүржийн гол нисэх онгоцны буудал болох [[Шота Руставели|Шота Руставелигийн]] нэрэмжит Тбилиси хотын Олон улсын нисэх онгоцны буудал байдаг. == Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Tbilisi by L. Nioradze.jpg|Эрх чөлөөний талбай Зураг:Tiflis by Timm, Vasilii Fedorovich.jpg|[[1852]] оны уран зурагт Зураг:Tbilisi sunset-6.jpg|Тбилисийн хуучин төв Зураг:Merto Station TAVISUPLEBIS MOEDANI.jpg|[[Тбилисийн метро]]ны буудал дотор Зураг:20110421 Tbilisi Georgia Panoramic.jpg|Дурын хэсэг </gallery> == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width=auto |location = Тбилиси (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1881–одоо) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 19.5 |Feb record high C = 22.4 |Mar record high C = 29.0 |Apr record high C = 34.4 |May record high C = 37.0 |Jun record high C = 38.7 |Jul record high C = 42.0 |Aug record high C = 40.4 |Sep record high C = 37.9 |Oct record high C = 33.3 |Nov record high C = 27.2 |Dec record high C = 22.8 |year record high C = 40.5 |Jan high C = 6.9 |Feb high C = 8.4 |Mar high C = 13.2 |Apr high C = 18.6 |May high C = 23.7 |Jun high C = 28.5 |Jul high C = 31.5 |Aug high C = 31.9 |Sep high C = 26.2 |Oct high C = 20.0 |Nov high C = 12.6 |Dec high C = 8.1 |year high C = |Jan mean C = 2.7 |Feb mean C = 3.8 |Mar mean C = 7.9 |Apr mean C = 12.9 |May mean C = 17.8 |Jun mean C = 22.3 |Jul mean C = 25.3 |Aug mean C = 25.4 |Sep mean C = 20.4 |Oct mean C = 14.7 |Nov mean C = 7.9 |Dec mean C = 3.9 |year mean C = |Jan low C = -0.6 |Feb low C = 0.2 |Mar low C = 4.0 |Apr low C = 8.4 |May low C = 13.2 |Jun low C = 17.3 |Jul low C = 20.4 |Aug low C = 20.3 |Sep low C = 15.9 |Oct low C = 11.0 |Nov low C = 4.7 |Dec low C = 1.2 |year low C = |Jan record low C = -24.4 |Feb record low C = −18.8 |Mar record low C = −12.8 |Apr record low C = -5.0 |May record low C = 1.0 |Jun record low C = 2.0 |Jul record low C = 9.3 |Aug record low C = 8.9 |Sep record low C = 3.1 |Oct record low C = -6.4 |Nov record low C = −16.0 |Dec record low C = −20.5 |year record low C = -24.4 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 16.4 |Feb precipitation mm = 18.2 |Mar precipitation mm = 29.1 |Apr precipitation mm = 63.8 |May precipitation mm = 82.9 |Jun precipitation mm = 84.0 |Jul precipitation mm = 41.6 |Aug precipitation mm = 39.4 |Sep precipitation mm = 34.8 |Oct precipitation mm = 46.3 |Nov precipitation mm = 34.2 |Dec precipitation mm = 20.8 |year precipitation mm = | snow colour = green | Jan snow cm = 7.1 | Feb snow cm = 5.5 | Mar snow cm = 7.2 | Apr snow cm = 1.3 | May snow cm = 0.0 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 0.6 | Nov snow cm = 1.6 | Dec snow cm = 2.2 | year snow cm = |Jan humidity = 75.3 |Feb humidity = 73 |Mar humidity = 68.6 |Apr humidity = 69 |May humidity = 69.7 |Jun humidity = 65.6 |Jul humidity = 63.1 |Aug humidity = 63.3 |Sep humidity = 69 |Oct humidity = 76.1 |Nov humidity = 78.4 |Dec humidity = 78.2 |year humidity = | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days =3.7 | Feb precipitation days =4.3 | Mar precipitation days =5.1 | Apr precipitation days =8.7 | May precipitation days =10.4 | Jun precipitation days =8.3 | Jul precipitation days =5.7 | Aug precipitation days =4.6 | Sep precipitation days =4.9 | Oct precipitation days =6.0 | Nov precipitation days =5.3 | Dec precipitation days =4.4 | year precipitation days = |Jan rain days = 4 |Feb rain days = 4 |Mar rain days = 8 |Apr rain days = 12 |May rain days = 12 |Jun rain days = 10 |Jul rain days = 7 |Aug rain days = 8 |Sep rain days = 9 |Oct rain days = 10 |Nov rain days = 10 |Dec rain days = 6 |year rain days = 100 |Jan snow days = 6 |Feb snow days = 8 |Mar snow days = 3 |Apr snow days = 0.1 |May snow days = 0 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0 |Oct snow days = 0.1 |Nov snow days = 1 |Dec snow days = 4 |year snow days = 22 |Jan sun = 99 |Feb sun = 102 |Mar sun = 142 |Apr sun = 171 |May sun = 213 |Jun sun = 249 |Jul sun = 256 |Aug sun = 248 |Sep sun = 206 |Oct sun = 164 |Nov sun = 103 |Dec sun = 93 |year sun = 2046 | Jan uv =1 | Feb uv =2 | Mar uv =4 | Apr uv =5 | May uv =7 | Jun uv =8 | Jul uv =7 | Aug uv =7 | Sep uv =6 | Oct uv =4 | Nov uv =3 | Dec uv =1 | year uv =4.5 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name=pogoda>{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate4.php?id=37545 | script-title = ru:Погода и Климат | publisher = Pogodaiklimat.ru | language = ru | access-date = 2026-04-19 | archive-date = 2021-03-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210322113406/http://www.pogodaiklimat.ru/climate4.php?id=37545 | url-status = live }}</ref> NOAA(чийгшэл, хур тунадас ба хур тунадасгүй өдөр<ref name=Clino91>{{Cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Georgia/CSV/Tbilisi_37445.csv |title=World Meteorological Organization Climate normals for 1991-2020: Tbilisi |website=ncei.noaa.gov |access-date=2026-04-19 |publisher=[[NOAA|National Oceanic and Atmosoheric Administration]] |no-pp=y |type=Excel |format=CSV |archive-date=2024-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318081128/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Georgia/CSV/Tbilisi_37445.csv |url-status=live }}</ref>)(Нартай цаг 1961–1990<ref name=NOAA >{{Cite FTP | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/GA/37549.TXT | server = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | title = Tbilisi/Novoalexeye Climate Normals 1961–1990 | access-date = 2026-04-19}}</ref>) |source 2 = Weather Atlas(цас-өдрийн гэрэл),<ref>{{cite web |title=The climate of Tbilisi |url=https://www.weather-atlas.com/en/georgia/tbilisi-climate |website=Weather Atlas |access-date=2026-04-19}}</ref> Nomadseaon(өдрийн UV 2022–2023)<ref name="UV">{{cite web |title=Monthly climate in Tbilisi, Georgia |url=https://nomadseason.com/climate/georgia/t-bilisi/tbilisi.html |website=Nomadseason |access-date=2026-04-19 |quote=Average daily maximum UV levels by month for Tbilisi}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commons|თბილისი|Тбилиси}} {{Wiktionary}} ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос}} {{Гүржийн хот}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Тбилиси| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Гүржийн бүс нутаг]] [[Ангилал:Гүржийн суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Торгоны зам]] ddxksraqroho1g5ebqnapr5mlft4oqd 854313 854287 2026-04-20T19:19:15Z Enkhsaihan2005 64429 854313 wikitext text/x-wiki {{short description|Гүржийн нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Тбилиси | native_name = თბილისი | native_name_lang = ka | other_name = Тифлис | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = | caption_align = center | perrow = 1/2/2/2 | image1 = View of Tbilisi from Tabori Church 2023-10-08-2.jpg | caption1 = Табори хийдээс харагдах Тбилиси хотын үзэмж | image2 = Freedom Square, Tbilisi, Georgia.jpg | caption2 = [[Эрх чөлөөний талбай, Тбилиси|Эрх чөлөөний талбай]] | image3 = 2014 Tbilisi, Widoki z Twierdzy Narikala (36).jpg | caption3 = [[Сиони]], [[Энхтайвны гүүр (Тбилиси)|Энхтайвны гүүр]], болон [[Тбилисийн Ариун Гурвалын сүм|Самеба]] | image4 = Old Tbilisi Panorama 09.23 (2).jpg | caption4 = [[Метехи сүм]]ээс харагдах хуучин хот }} | image_flag = Flag of Tbilisi.svg | flag_link = Тбилисийн далбаа | image_seal = Seal of Tbilisi, Georgia.svg | seal_link = Тбилисийн сүлд | mapsize = 230px | map_caption = | image_map1 = Tbilisi in Georgia.svg | image_map = {{Maplink|frame=yes|plain=y|frame-width=325|frame-height=325|zoom=10|frame-lat=41.720|frame-long=44.810|type=line|id=Q994|title=Tbilisi}} | map_caption1 = Гүрж дэх Тбилисийн байршил | pushpin_map = #Гүрж#Кавказын нуруу | pushpin_relief = 1 | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_name = {{GEO}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 455 он<ref>[https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/191351/1/Konspeqti_Saqartvelos_Itoriidan.pdf კონსპექტი საქართველოს ისტორიიდან შედგენილი ა. ქუთათელაძისგან] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210205054429/https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/191351/1/Konspeqti_Saqartvelos_Itoriidan.pdf |date=2021-02-05 }}. რვეული I. თბილისი, სტამბა წიგნების გამომცემელ ქართველთა ამხანაგობისა, 1900. გვერდი 38.</ref> | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга–зөвлөл]] | governing_body = [[Тбилиси Хотын Хурал]] | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Каха Каладзе]] ([[Гүржийн Мөрөөдөл|ГМ]])<ref>{{cite web|url=http://tbilisi.gov.ge/government/2?lang=en|title=Mayor of Tbilisi|publisher=Tbilisi City Hall|access-date=20 November 2017|archive-date=1 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201040850/http://tbilisi.gov.ge/government/2?lang=en|url-status=live}}</ref> | area_total_km2 = 504.3 | area_metro_km2 = 726 | area_water_km2 = | area_footnotes = <ref>{{cite web |url=http://geostat.ge/regions/ |title=Statistics of Tbilisi Region |publisher=Гүржийн Үндэсний Статистикийн Алба |access-date=2026-04-19 |archive-date=2021-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210528124101/https://www.geostat.ge/regions/ |url-status=live }}</ref> | population_as_of = 2024 | population_footnotes = | population_total = 1330217<ref>{{cite web|url=https://www.geostat.ge/en/modules/categories/12/2024-population-census-of-georgia-preliminary-results|website=www.geostat.ge|language=en|title=2024 Population Census of Georgia Preliminary results}}</ref> | population_density_km2 = 2,496.08 | population_demonym = Тбилисичүүд<br />Тбилисели (Гүржээр) | demographics_type1 = Угсаатны бүлэг<ref>{{cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm |title=Ethnic composition of Georgia 2014 |publisher=Pop-stat.mashke.org |date= |access-date=2026-04-19 |archive-date=2020-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201220100552/http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm |url-status=live }}</ref> | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = [[Гүржүүд]] | demographics1_info1 = 89.9% | demographics1_title2 = [[Тбилиси дэх арменичууд|Арменичууд]] | demographics1_info2 = 4.8% | demographics1_title3 = [[Гүрж дэх азербайжанчууд|Азербайжанчууд]] | demographics1_info3 = 1.4% | demographics1_title4 = [[Гүрж дэх оросууд|Оросууд]] | demographics1_info4 = 1.2% | demographics1_title5 = [[Гүрж дэх язидичууд|Язидичууд]] | demographics1_info5 = 1.0% | demographics1_title5 = Бусад | demographics1_info5 = 1.7% | demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2024)}}<ref name=gdp>{{cite web|url=https://geostat.ge/media/76119/mSp.xlsx|title=რეგიონული სტატისტიკა}}</ref> | demographics2_title1 = [[Нийслэл]] | demographics2_info1 = [[Гүрж лари|₾]]42.983 тэрбум<br/>([[Америк доллар|$]]15.818 тэрбум) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = ₾32,313 <br/>($11,891) | blank3_name = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2021) | blank3_info = 0.876<ref>{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/GEO/?levels=1+4&interpolation=0&extrapolation=0|title=Subnational HDI (v9.0)|publisher=Global Data Lab|access-date=2026-04-19|archive-date=2025-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20251219043210/https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/GEO/?levels=1%204&interpolation=0&extrapolation=0|url-status=live}}</ref> | timezone = [[Гүржийн Цаг|GET]] | utc_offset = +04:00 | coordinates = {{Coord|41|43|21|N|44|47|33|E|region:GE-TB_type:city(1,300,000)|display=it}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref>tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | elevation_max_m = 770 | elevation_max_ft = | elevation_min_m = 380 | elevation_min_ft = | area_code = +995 32 | iso_code = GE-TB | website = {{URL|http://www.tbilisi.gov.ge/|tbilisi.gov.ge}} | footnotes = | name = }} '''Тбилиси''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] {{mongolUnicode|ᠲᠪᠢᠯᠢᠰᠢ|h}}; [[Гүрж хэл|гүржээр]] თბილისი [тпилиси], орч. дулаан хот) нь [[Гүрж]] улсын [[нийслэл]] бөгөөд хамгийн том хот нь юм. [[Кура гол|Кура голын]] эрэг дээр орших бөгөөд газар нутаг нь 726 км², хүн ам нь 1,201,035 (2021). Энэ хот заримдаа 1939 оноос өмнөх хуучин нэр нь болох '''Тифлис''' буюу '''Тиффлис''' гэж нэрлэгддэг. Тбилиси бол Гүржийн аж үйлдвэр, нийгэм, соёлын төв юм. Энэ нь мөн үндэстэн дамнасан эрчим хүч, худалдааны дамжин өнгөрөх чухал зангилаа юм. Европ, Азийн уулзвар дахь стратегийн байрлал нь Тбилисийг Кавказ дахь янз бүрийн хүчний хоорондын маргааны талбар болж байжээ. Тбилиси хотод 17-19-р зууны үеийн архитектурын олон тооны дурсгалууд байдаг. Аялал жуулчлалын гол бүсүүд нь Абанотубани, Авлабари, Хуучин хотын төв хороолол бөгөөд [[Шота Руставели|Шота Руставелийн]] өргөн чөлөө юм. Тбилиси бол их ногоон хот юм. "4-р сарын 9-ний цэцэрлэг" хамгийн хуучин бөгөөд Ваке цэцэрлэг хамгийн том нь юм. Ерөнхийдөө орчин үеийн Тбилиси бол орчин үеийн архитектур, Кавказын уламжлалыг хослуулсан сонирхолтой хот бөгөөд улс орон шинэчлэгдэж, эдийн засаг өргөжин тэлэхийн хэрээр хурдацтай өөрчлөгдөж байна. == Түүх == Тбилиси хотыг V зуунд Иберийн хаан [[Вахтанг I Горгасали]] байгуулсан бөгөөд 6-р зуунд нийслэл болсон гэж үздэг. Хотын зарим дүүрэгт МЭӨ VI—III зууны үед хүн амьдарч баримтууд олдсон. Европ, Азийн хооронд стратегийн чухал байрлалтай учраас [[Перс]], [[Визант]], [[Арабчууд|Араб]], 1238-1327 онуудад Монголын эрхшээлд байсан. Дараа нь Османы эрхшээлд орсон. Хотын сүүлчийн сүйрлийг 1795 онд Ираны Шах Ага Магамед Хан авчирч, Тбилиси хотыг бараг бүрэн нураасан түүхтэй юм. Монголд эзлүүлж байсан үед тасарсан Гүржийн Оростой харилцаа сэргэж, байнгын шинжтэй болж эхэлсэн байна. Гүржийн эрх баригчид Орост хандан цэргийн тусламж хүсэж, Турк, Ираны эсрэг хамтарсан арга хэмжээ авахыг санал болгож байжээ. 17-р зууны төгсгөлд Москвад суугуул гүржүүдийн нэгдэл бий болсон нь Орос-Гүржийн харилцаа ойртоход чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Гүрж Оросын эзэнт гүрний нэг хэсэг болох 1801 оны үед Тбилисийг Тифлис гэж нэрлэсэн байна. Энэ хот нь засаг захиргааны чухал төв болж, 1844 оноос хойш Кавказ дахь Оросын эзэн хааны төлөөлөгчийн (захирагч) байнга оршин суух түшиц газар болжээ. ==== Цаг тооны хэлхээ ==== <blockquote> * Иберийн вант улс- / Kingdom of Iberia 450–530 * Сасаны Эзэнт улс- /Sasanian Empire (Sasanian Iberia) 530–570 * Иберийн гүнт улс- /Principality of Iberia 570–730 * Тбилисийн Эмират- /Emirate of Tbilisi 730–1122 * [[Гүржийн вант улс]]- /Kingdom of Georgia 1122–1490 * Картли вант улс- /Kingdom of Kartli 1490–1762 * Картли-Кахети вант улс- /Kingdom of Kartli-Kakheti 1762–1801 * [[Оросын Хаант Улс|Оросын хаант улс]]- /Russian Empire 1801–1917 * Оросын Бүгд найрамдах улс- /Russian Republic 1917 * Аркавказын улс- /Transcaucasian Commissariat 1917–1918 * Аркавказын Холбооны Ардчилсан Бүгд найрамдах улс- /Transcaucasian Democratic Federative Republic 1918 * Ардчилсан Бүгд Найрамдах Гүрж Улс- /Democratic Republic of Georgia 1918–1921 * Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Гүрж улс- /Georgian Soviet Socialist Republic 1921–1922 * [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улс]]- /Union of Soviet Socialist Republics 1922–1991 * [[Гүрж]] улс -/ Georgia 1991–өнөө хүртэл </blockquote> == Хүн ам == Тбилиси хотын хүн амын өсөлтийн динамик {| class="wikitable" !1825 !1833 !1840 !1867 !1870 !1923 !1926 !1937 !1959 !1979 |- |29 859 |19 170 |23 045 |60 937 |70 591 |233 958 |294 044 |451 679 |694 664 |1 066 022 |} {| class="wikitable" !1989 !2002 !2016 !2017 !2020 !2021 |- |1 259 692 |1. 073 345 | # 082 400 |1.083 800 |1.154 314 |1.172.10 |} 2022 оны байдлаар 1 202 731 хүн амтай байв. 2002 оны хүн амын тооллогоор нийслэлд итгэгчдийн 91.4 орчим хувь нь Гүржийн Үнэн алдартны сүмд, үлдсэн хэсэг нь Арменийн төлөөлөгчдийн сүмд (4.8%), мусульманчууд (1.1%), түүнчлэн цөөн тооны католик шашинтнууд (0.3%), иудейчүүд (0.2%), язидууд байсан юм. == Тээвэр == 1966 онд [[Тбилисийн метро]] ашиглалтад орсон. Тбилиси бол тус улсын хамгийн том тээврийн зангилаа төв бөгөөд Гүржийн төмөр замын өртөөтэй хамгийн чухал уулзвар юм. Энэ хотод Гүржийн гол нисэх онгоцны буудал болох [[Шота Руставели|Шота Руставелигийн]] нэрэмжит Тбилиси хотын Олон улсын нисэх онгоцны буудал байдаг. == Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Tbilisi by L. Nioradze.jpg|Эрх чөлөөний талбай Зураг:Tiflis by Timm, Vasilii Fedorovich.jpg|[[1852]] оны уран зурагт Зураг:Tbilisi sunset-6.jpg|Тбилисийн хуучин төв Зураг:Merto Station TAVISUPLEBIS MOEDANI.jpg|[[Тбилисийн метро]]ны буудал дотор Зураг:20110421 Tbilisi Georgia Panoramic.jpg|Дурын хэсэг </gallery> == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width=auto |location = Тбилиси (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1881–одоо) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 19.5 |Feb record high C = 22.4 |Mar record high C = 29.0 |Apr record high C = 34.4 |May record high C = 37.0 |Jun record high C = 38.7 |Jul record high C = 42.0 |Aug record high C = 40.4 |Sep record high C = 37.9 |Oct record high C = 33.3 |Nov record high C = 27.2 |Dec record high C = 22.8 |year record high C = 40.5 |Jan high C = 6.9 |Feb high C = 8.4 |Mar high C = 13.2 |Apr high C = 18.6 |May high C = 23.7 |Jun high C = 28.5 |Jul high C = 31.5 |Aug high C = 31.9 |Sep high C = 26.2 |Oct high C = 20.0 |Nov high C = 12.6 |Dec high C = 8.1 |year high C = |Jan mean C = 2.7 |Feb mean C = 3.8 |Mar mean C = 7.9 |Apr mean C = 12.9 |May mean C = 17.8 |Jun mean C = 22.3 |Jul mean C = 25.3 |Aug mean C = 25.4 |Sep mean C = 20.4 |Oct mean C = 14.7 |Nov mean C = 7.9 |Dec mean C = 3.9 |year mean C = |Jan low C = -0.6 |Feb low C = 0.2 |Mar low C = 4.0 |Apr low C = 8.4 |May low C = 13.2 |Jun low C = 17.3 |Jul low C = 20.4 |Aug low C = 20.3 |Sep low C = 15.9 |Oct low C = 11.0 |Nov low C = 4.7 |Dec low C = 1.2 |year low C = |Jan record low C = -24.4 |Feb record low C = −18.8 |Mar record low C = −12.8 |Apr record low C = -5.0 |May record low C = 1.0 |Jun record low C = 2.0 |Jul record low C = 9.3 |Aug record low C = 8.9 |Sep record low C = 3.1 |Oct record low C = -6.4 |Nov record low C = −16.0 |Dec record low C = −20.5 |year record low C = -24.4 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 16.4 |Feb precipitation mm = 18.2 |Mar precipitation mm = 29.1 |Apr precipitation mm = 63.8 |May precipitation mm = 82.9 |Jun precipitation mm = 84.0 |Jul precipitation mm = 41.6 |Aug precipitation mm = 39.4 |Sep precipitation mm = 34.8 |Oct precipitation mm = 46.3 |Nov precipitation mm = 34.2 |Dec precipitation mm = 20.8 |year precipitation mm = | snow colour = green | Jan snow cm = 7.1 | Feb snow cm = 5.5 | Mar snow cm = 7.2 | Apr snow cm = 1.3 | May snow cm = 0.0 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 0.6 | Nov snow cm = 1.6 | Dec snow cm = 2.2 | year snow cm = |Jan humidity = 75.3 |Feb humidity = 73 |Mar humidity = 68.6 |Apr humidity = 69 |May humidity = 69.7 |Jun humidity = 65.6 |Jul humidity = 63.1 |Aug humidity = 63.3 |Sep humidity = 69 |Oct humidity = 76.1 |Nov humidity = 78.4 |Dec humidity = 78.2 |year humidity = | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days =3.7 | Feb precipitation days =4.3 | Mar precipitation days =5.1 | Apr precipitation days =8.7 | May precipitation days =10.4 | Jun precipitation days =8.3 | Jul precipitation days =5.7 | Aug precipitation days =4.6 | Sep precipitation days =4.9 | Oct precipitation days =6.0 | Nov precipitation days =5.3 | Dec precipitation days =4.4 | year precipitation days = |Jan rain days = 4 |Feb rain days = 4 |Mar rain days = 8 |Apr rain days = 12 |May rain days = 12 |Jun rain days = 10 |Jul rain days = 7 |Aug rain days = 8 |Sep rain days = 9 |Oct rain days = 10 |Nov rain days = 10 |Dec rain days = 6 |year rain days = 100 |Jan snow days = 6 |Feb snow days = 8 |Mar snow days = 3 |Apr snow days = 0.1 |May snow days = 0 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0 |Oct snow days = 0.1 |Nov snow days = 1 |Dec snow days = 4 |year snow days = 22 |Jan sun = 99 |Feb sun = 102 |Mar sun = 142 |Apr sun = 171 |May sun = 213 |Jun sun = 249 |Jul sun = 256 |Aug sun = 248 |Sep sun = 206 |Oct sun = 164 |Nov sun = 103 |Dec sun = 93 |year sun = 2046 | Jan uv =1 | Feb uv =2 | Mar uv =4 | Apr uv =5 | May uv =7 | Jun uv =8 | Jul uv =7 | Aug uv =7 | Sep uv =6 | Oct uv =4 | Nov uv =3 | Dec uv =1 | year uv =4.5 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name=pogoda>{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate4.php?id=37545 | script-title = ru:Погода и Климат | publisher = Pogodaiklimat.ru | language = ru | access-date = 2026-04-19 | archive-date = 2021-03-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210322113406/http://www.pogodaiklimat.ru/climate4.php?id=37545 | url-status = live }}</ref> NOAA(чийгшэл, хур тунадас ба хур тунадасгүй өдөр<ref name=Clino91>{{Cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Georgia/CSV/Tbilisi_37445.csv |title=World Meteorological Organization Climate normals for 1991-2020: Tbilisi |website=ncei.noaa.gov |access-date=2026-04-19 |publisher=[[NOAA|National Oceanic and Atmosoheric Administration]] |no-pp=y |type=Excel |format=CSV |archive-date=2024-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318081128/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Georgia/CSV/Tbilisi_37445.csv |url-status=live }}</ref>)(Нартай цаг 1961–1990<ref name=NOAA >{{Cite FTP | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/GA/37549.TXT | server = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | title = Tbilisi/Novoalexeye Climate Normals 1961–1990 | access-date = 2026-04-19}}</ref>) |source 2 = Weather Atlas(цас-өдрийн гэрэл),<ref>{{cite web |title=The climate of Tbilisi |url=https://www.weather-atlas.com/en/georgia/tbilisi-climate |website=Weather Atlas |access-date=2026-04-19}}</ref> Nomadseaon(өдрийн UV 2022–2023)<ref name="UV">{{cite web |title=Monthly climate in Tbilisi, Georgia |url=https://nomadseason.com/climate/georgia/t-bilisi/tbilisi.html |website=Nomadseason |access-date=2026-04-19 |quote=Average daily maximum UV levels by month for Tbilisi}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commons|თბილისი|Тбилиси}} {{Wiktionary}} ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос}} {{Гүржийн хот}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Тбилиси| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Гүржийн бүс нутаг]] [[Ангилал:Гүржийн суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Торгоны зам]] 76dxpzzd4sqhoz6ie8nw1dd4xh0w5ji 0 5847 854288 854119 2026-04-20T18:51:20Z Enkhsaihan2005 64429 854288 wikitext text/x-wiki {{short description|Шри-Ланкын хамгийн том хот ба нийслэл}} {{distinguish|Колумби}} {{энэ гарчиг}} {{Инфобокс суурин | name = Коломбо | native_name = {{nativename|si|කොළඹ}}<br />{{nativename|ta|கொழும்பு}} | official_name = | settlement_type = Арилжааны нийслэл | image_skyline = {{multiple image | total_width = 300 | border = infobox | perrow = 1/2/3/2/1 | caption_align = center | image1 = Colombo_city_skyline_at_night.png | alt1 = | caption1 = [[ITC Ратнадипа]], [[Шангри-Ла Коломбо]], [[City of Dreams Sri Lanka|City of Dreams]] болон [[Лотус цамхаг]] харагдаж буй хотын холын бараа | image2 = Seema Malaka - Buddha statues.jpg | alt2 = | caption2 = [[Сема Малака]] дахь [[будда]]гийн хөшөө | image4 = Independence Commemoration Hall.jpg | alt4 = | caption4 = [[Тусгаар тогтнолын дурсгалын танхим|Дурсгалын танхим]] | image3 = SL_Colombo_asv2020-01_img24_Grand_Oriental_(crop).jpg | alt3 = | caption3 = [[Гранд Ориентал зочид буудал]] | image5 = Nelum_Pokuna_(Lotus_Pond)_Mahinda_Rajapaksa_Theatre.JPG | alt5 = | caption5 = [[Нелум Покуна Махинда Ражапакса театр|Нелум Покуна театр]] | image6 = LogosHope-ColomboHarbour-November2015-01.JPG | alt6 = | caption6 = [[Коломбогийн боомт]] | image7 = Jami_ul-Alfar_Mosque.jpg | alt7 = | caption7 = [[Жами Уль-Альфар сүм]] | image8 = SL_Colombo_asv2020-01_img10_National_Museum.jpg | alt8 = | caption8 = [[Коломбогийн Үндэсний Музей]] | image11 = LK-Colombo-altes-parlament.jpg | alt11 = | caption11 = [[Хуучин Парламентын Барилга, Коломбо|Хуучин Парламентын Барилга]], [[Цейлоны Банк]]ны барилга болон [[Дэлхийн Худалдааны Төв, Коломбо|ДХТ-ийн ихэр цамхаг]] }} | image_seal = Coat of arms of Colombo Municipal Council.svg | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Шри-Ланка Коломбо тойрог#Шри Ланка#Ази | pushpin_map_caption = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Шри-Ланка}} | subdivision_type1 = [[Шри-Ланкын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Баруун муж, Шри-Ланка|Баруун муж]] | subdivision_type2 = [[Шри-Ланкын тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Коломбо тойрог]] | leader_title = Хотын зөвлөл | leader_name = [[Коломбо Хотын Зөвлөл]] | leader_title1 = Захиргааны байр | leader_name1 = [[Хотын захиргааны байр (Коломбо)|Хотын Захиргаа]] | leader_title2 = [[Коломбогийн хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name2 = [[Враие Калли Балтазаар]] ([[Үндэсний Ардын Хүч|ҮАЧ]]) | area_total_km2 = 37.31 | area_total_sq_mi = 14.41 | area_land_km2 = 1000 | area_water_km2 = | population_total = 752,993 | population_as_of = 2011<ref name=census2011>{{cite web|title=A6 : Population by ethnicity and district according to Divisional Secretary's Division, 2012|url=http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=pop32&gp=Activities&tpl=3|work=Census of Population & Housing, 2011|publisher=Шри Ланкийн Хүн амын тооллого, статистикийн газар, Шри Ланка|access-date=2026-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161101151718/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=pop32&gp=Activities&tpl=3|archive-date=2016-11-01|url-status=dead}}</ref> | population_urban = 2,323,826 | population_metro = 5,648,000 | population_density_km2 = 20182 | timezone = [[Шри-Ланкын Стандарт Цаг|ШЛСЦ]] | coordinates = {{coord|6|56|04|N|79|50|34|E|region:LK|display=it}} | utc_offset = +05:30 | elevation_m = 1 | postal_code_type = [[Шри-Ланка дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 0xxxx | area_code = [[Шри-Ланка дахь утасны дугаар|011]] | website = {{URL|colombo.mc.gov.lk}} | area_metro_km2 = 3,684 | image_flag = Flag of Colombo MC.svg }} '''Коломбо''' ([[латин үсэг|лат-га.]] ''Colombo''; [[синхал хэл|син.]] කොළඹ; {{lang-ta|கொழும்பு}}) — [[Шри Ланка]] улсын хуучин [[нийслэл]], хамгийн том '''[[хот]]'''. Хот арлын өрнөд төв эрэгт байдаг. 750 мянган хүнтэй. Хүй дүүргийн хамт хотын бөөгнөрөлд 5.6 сая хүн багтдаг. == Нэр == «Коломбо» нэр нь [[португал хэл|португал]] [[латин үсэг|латин]] үсгээр 1505 онд ''Colombo'' гэж бичсэнээс олон улсад тархсан. Португал нэрийг Шри Ланка нутгийн [[синхал хэл]]ний කොලොන් තොට ''колон тхота'' ([[Келани]] голын боомт) гэсэн үгнээс гаралтай гэдэг. Мөн синхал хэлний කොල-අඹ-තොට кола-амба-тхота ([[манго]] жимсний модтой эрэг) гэсэн утгаас үүссэн гэх таамаг бий. Португалын далайчин [[Христофер Колумб]]ын нэртэй төстэй. == Ерөнхий == [[2001]] оны байдлаар хүн ам нь 642,163. (Дагуул хотуудтайгаа нийлээд 2,234,289). [[Цейлон арал|Цейлон арлын]] баруун өмнөд хэсэгт, хойд өргөргийн 6°54' (6.90), дорнод уртрагийн 79°50' (79.8333)-д оршино. [[Химийн үйлдвэр]], [[Шил|Шилний үйлдвэр]], [[Арьс|Арьсан бүтээгдэхүүн]], [[гэрийн тавилга]], [[эрдэнийн чулуу]] зэрэг Шри Ланкын томоохон компаниудын ихэнх нь Коломбод төвлөрдөг. Коломбо нь 2000 жилийн өмнөөс [[Ромын эзэнт гүрэн|Ром]] болон [[Араб үндэстэн|араб]], [[хятад]]тай худалдааны харилцаатай байв. [[Муслим]] худалдаачид [[8-р зуун]]д олноор суурьшиж, [[Сингалын вант улс]]ын гадаад худалдааны ихэнхийг атгаж байлаа. [[16-р зуун]]д португалчууд ирж, [[халуун ногоо]]ны худалдаа эрхлэхийн тулд цайз босгосон боловч [[17-р зуун]]д [[нидерланд]]чуудад эзлэгдсэн. [[1802]] онд [[Англи]]йн колони Цейлоны нийслэл болжээ. [[Файл:Hindutempelcolombo.JPG|thumb|right|Коломбо дахь [[хиндү]] шашны сүм]] Коломбод [[Коломбогийн Их Сургууль]] зэрэг олон их сургууль, институтууд, уран зургийн галерей, олон тооны [[Христосын шашин|Христос]], [[Ислам]], [[Буддын шашин|Будда]] болон [[Хинду шашин|Хинду шашны]] сүм хийдүүд байдаг. Мөн Азидаа томоохонд орох усан боомттой, Өмнөд Азидаа [[дэд бүтэц]] өндөр хөгжсөн хотуудын нэг юм. == Хамтын ажиллагаа бүхий хотууд == {| class="wikitable" |- !Хот !Улс !Хэзээнээс |- | [[Биратнагар]] | [[File:Flag of Nepal.svg|25px]] [[Балба]] | 1874 он |- | [[File:Coat of Arms of Saint Petersburg (2003).svg|25px]] [[Санкт-Петербург]] | [[File:Flag of Russia.svg|25px]] [[Оросын Холбооны Улс|Орос]] | 1997 он |- | [[File:National Emblem of the People's Republic of China.svg|25px]] [[Шанхай]] | [[File:Flag of the People's Republic of China.svg|25px]] [[Хятад]] | 2003 он |- | [[Лидс]] | [[File:Flag of United Kingdom.svg|25px]] [[Их Британи]] | 2008 он |- | [[File:Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg|25px]] [[Улаанбаатар]] | [[File:Flag of Mongolia.svg|25px]] [[Монгол Улс]] | 2012 он |- | [[File:Coat of Arms of Maldives.svg|25px]] [[Мале]] | [[File:Flag of Maldives.svg|25px]] [[Мальдив]] | 2013 он |- | [[File:Coat of Arms of Maldives.svg|25px]] [[Мароши]] | [[File:Flag of Maldives.svg|25px]] [[Мальдив]] | 2015 он |} == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Коломбо, Шри Ланка (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1961–2020) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 35.2 |Feb record high C = 36.4 |Mar record high C = 36.1 |Apr record high C = 35.2 |May record high C = 34.5 |Jun record high C = 35.2 |Jul record high C = 32.6 |Aug record high C = 32.7 |Sep record high C = 32.5 |Oct record high C = 33.6 |Nov record high C = 34.2 |Dec record high C = 35.0 |year record high C = | Jan high C = 31.4 | Feb high C = 31.6 | Mar high C = 32.0 | Apr high C = 32.0 | May high C = 31.5 | Jun high C = 30.7 | Jul high C = 30.3 | Aug high C = 30.3 | Sep high C = 30.4 | Oct high C = 30.4 | Nov high C = 30.6 | Dec high C = 30.9 | year high C = 31.0 | Jan mean C = 27.2 | Feb mean C = 27.6 | Mar mean C = 28.4 | Apr mean C = 28.7 | May mean C = 28.9 | Jun mean C = 28.4 | Jul mean C = 28.1 | Aug mean C = 28.1 | Sep mean C = 27.9 | Oct mean C = 27.5 | Nov mean C = 27.3 | Dec mean C = 27.2 | year mean C = 27.9 | Jan low C = 23.1 | Feb low C = 23.6 | Mar low C = 24.8 | Apr low C = 25.3 | May low C = 26.2 | Jun low C = 26.1 | Jul low C = 25.9 | Aug low C = 25.9 | Sep low C = 25.4 | Oct low C = 24.7 | Nov low C = 23.9 | Dec low C = 23.5 | year low C = 24.9 |Jan record low C = 16.4 |Feb record low C = 18.8 |Mar record low C = 17.7 |Apr record low C = 21.2 |May record low C = 20.5 |Jun record low C = 21.4 |Jul record low C = 21.4 |Aug record low C = 21.6 |Sep record low C = 21.2 |Oct record low C = 21.0 |Nov record low C = 18.6 |Dec record low C = 18.1 |year record low C = 16.4 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 79.6 | Feb precipitation mm = 77.4 | Mar precipitation mm = 102.7 | Apr precipitation mm = 248.9 | May precipitation mm = 313.6 | Jun precipitation mm = 196.7 | Jul precipitation mm = 122.6 | Aug precipitation mm = 115.5 | Sep precipitation mm = 264.2 | Oct precipitation mm = 359.3 | Nov precipitation mm = 345.8 | Dec precipitation mm = 170.7 | year precipitation mm = 2397.0 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 4.9 | Feb precipitation days = 5.1 | Mar precipitation days = 7.7 | Apr precipitation days = 12.6 | May precipitation days = 16.6 | Jun precipitation days = 15.2 | Jul precipitation days = 10.0 | Aug precipitation days = 10.2 | Sep precipitation days = 15.2 | Oct precipitation days = 18.6 | Nov precipitation days = 16.0 | Dec precipitation days = 9.0 | year precipitation days = 141.2 |time day = Daytime |Jan humidity = 69 |Feb humidity = 69 |Mar humidity = 71 |Apr humidity = 75 |May humidity = 78 |Jun humidity = 79 |Jul humidity = 78 |Aug humidity = 77 |Sep humidity = 78 |Oct humidity = 78 |Nov humidity = 76 |Dec humidity = 73 |year humidity = 75 |Jan sun = 248.0 |Feb sun = 246.4 |Mar sun = 275.9 |Apr sun = 234.0 |May sun = 201.5 |Jun sun = 195.0 |Jul sun = 201.5 |Aug sun = 201.5 |Sep sun = 189.0 |Oct sun = 201.5 |Nov sun = 210.0 |Dec sun = 217.0 |year sun = 2621.3 |source 1 = NOAA (чийгшэл, нар 1961–1990)<ref name="WMONormals">{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/SriLanka/CSV/Colombo_43466.csv |title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 — Colombo |publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date = 2026-04-19 |archive-date = 2024-12-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20241208104947/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/SriLanka/CSV/Colombo_43466.csv |url-status = dead }}</ref><ref name= NOAA>{{Cite FTP | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/S3/43466.TXT | server = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | title = Colombo Climate Normals 1961–1990 | access-date = 2026-04-19}}</ref> |source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (extremes)<ref name = DWD>{{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_434660_kt.pdf | title = Klimatafel von Colombo (Kolamba) / Шри Ланка (Цейлон) | work = Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world | publisher = Deutscher Wetterdienst | language = de | access-date = 2026-04-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190416113756/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_434660_kt.pdf | archive-date = 2019-04-16 | url-status = dead }}</ref> |date=May 2012 }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Colombo|Коломбо}} {{Wiktionary}} {{Wikivoyage}} == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Коломбо| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Шри Ланкын Өрнөд аймаг]] [[Ангилал:Шри Ланкын урьдын нийслэл]] [[Ангилал:Шри Ланкын суурин]] elkzmgmfisijuka59htwupx53k3p56z 854314 854288 2026-04-20T19:19:27Z Enkhsaihan2005 64429 854314 wikitext text/x-wiki {{short description|Шри-Ланкын хамгийн том хот ба нийслэл}} {{distinguish|Колумби}} {{энэ гарчиг}} {{Инфобокс суурин | name = Коломбо | native_name = {{nativename|si|කොළඹ}}<br />{{nativename|ta|கொழும்பு}} | official_name = | settlement_type = Арилжааны нийслэл | image_skyline = {{multiple image | total_width = 300 | border = infobox | perrow = 1/2/3/2/1 | caption_align = center | image1 = Colombo_city_skyline_at_night.png | alt1 = | caption1 = [[ITC Ратнадипа]], [[Шангри-Ла Коломбо]], [[City of Dreams Sri Lanka|City of Dreams]] болон [[Лотус цамхаг]] харагдаж буй хотын холын бараа | image2 = Seema Malaka - Buddha statues.jpg | alt2 = | caption2 = [[Сема Малака]] дахь [[будда]]гийн хөшөө | image4 = Independence Commemoration Hall.jpg | alt4 = | caption4 = [[Тусгаар тогтнолын дурсгалын танхим|Дурсгалын танхим]] | image3 = SL_Colombo_asv2020-01_img24_Grand_Oriental_(crop).jpg | alt3 = | caption3 = [[Гранд Ориентал зочид буудал]] | image5 = Nelum_Pokuna_(Lotus_Pond)_Mahinda_Rajapaksa_Theatre.JPG | alt5 = | caption5 = [[Нелум Покуна Махинда Ражапакса театр|Нелум Покуна театр]] | image6 = LogosHope-ColomboHarbour-November2015-01.JPG | alt6 = | caption6 = [[Коломбогийн боомт]] | image7 = Jami_ul-Alfar_Mosque.jpg | alt7 = | caption7 = [[Жами Уль-Альфар сүм]] | image8 = SL_Colombo_asv2020-01_img10_National_Museum.jpg | alt8 = | caption8 = [[Коломбогийн Үндэсний Музей]] | image11 = LK-Colombo-altes-parlament.jpg | alt11 = | caption11 = [[Хуучин Парламентын Барилга, Коломбо|Хуучин Парламентын Барилга]], [[Цейлоны Банк]]ны барилга болон [[Дэлхийн Худалдааны Төв, Коломбо|ДХТ-ийн ихэр цамхаг]] }} | image_seal = Coat of arms of Colombo Municipal Council.svg | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Шри-Ланка Коломбо тойрог#Шри Ланка#Ази | pushpin_map_caption = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Шри-Ланка}} | subdivision_type1 = [[Шри-Ланкын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Баруун муж, Шри-Ланка|Баруун муж]] | subdivision_type2 = [[Шри-Ланкын тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Коломбо тойрог]] | leader_title = Хотын зөвлөл | leader_name = [[Коломбо Хотын Зөвлөл]] | leader_title1 = Захиргааны байр | leader_name1 = [[Хотын захиргааны байр (Коломбо)|Хотын Захиргаа]] | leader_title2 = [[Коломбогийн хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name2 = [[Враие Калли Балтазаар]] ([[Үндэсний Ардын Хүч|ҮАЧ]]) | area_total_km2 = 37.31 | area_total_sq_mi = 14.41 | area_land_km2 = 1000 | area_water_km2 = | population_total = 752,993 | population_as_of = 2011<ref name=census2011>{{cite web|title=A6 : Population by ethnicity and district according to Divisional Secretary's Division, 2012|url=http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=pop32&gp=Activities&tpl=3|work=Census of Population & Housing, 2011|publisher=Шри Ланкийн Хүн амын тооллого, статистикийн газар, Шри Ланка|access-date=2026-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161101151718/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=pop32&gp=Activities&tpl=3|archive-date=2016-11-01|url-status=dead}}</ref> | population_urban = 2,323,826 | population_metro = 5,648,000 | population_density_km2 = 20182 | timezone = [[Шри-Ланкын Стандарт Цаг|ШЛСЦ]] | coordinates = {{coord|6|56|04|N|79|50|34|E|region:LK|display=it}} | utc_offset = +05:30 | elevation_m = 1 | postal_code_type = [[Шри-Ланка дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 0xxxx | area_code = [[Шри-Ланка дахь утасны дугаар|011]] | website = {{URL|colombo.mc.gov.lk}} | area_metro_km2 = 3,684 | image_flag = Flag of Colombo MC.svg }} '''Коломбо''' ([[латин үсэг|лат-га.]] ''Colombo''; [[синхал хэл|син.]] කොළඹ; {{lang-ta|கொழும்பு}}) — [[Шри Ланка]] улсын хуучин [[нийслэл]], хамгийн том '''[[хот]]'''. Хот арлын өрнөд төв эрэгт байдаг. 750 мянган хүнтэй. Хүй дүүргийн хамт хотын бөөгнөрөлд 5.6 сая хүн багтдаг. == Нэр == «Коломбо» нэр нь [[португал хэл|португал]] [[латин үсэг|латин]] үсгээр 1505 онд ''Colombo'' гэж бичсэнээс олон улсад тархсан. Португал нэрийг Шри Ланка нутгийн [[синхал хэл]]ний කොලොන් තොට ''колон тхота'' ([[Келани]] голын боомт) гэсэн үгнээс гаралтай гэдэг. Мөн синхал хэлний කොල-අඹ-තොට кола-амба-тхота ([[манго]] жимсний модтой эрэг) гэсэн утгаас үүссэн гэх таамаг бий. Португалын далайчин [[Христофер Колумб]]ын нэртэй төстэй. == Ерөнхий == [[2001]] оны байдлаар хүн ам нь 642,163. (Дагуул хотуудтайгаа нийлээд 2,234,289). [[Цейлон арал|Цейлон арлын]] баруун өмнөд хэсэгт, хойд өргөргийн 6°54' (6.90), дорнод уртрагийн 79°50' (79.8333)-д оршино. [[Химийн үйлдвэр]], [[Шил|Шилний үйлдвэр]], [[Арьс|Арьсан бүтээгдэхүүн]], [[гэрийн тавилга]], [[эрдэнийн чулуу]] зэрэг Шри Ланкын томоохон компаниудын ихэнх нь Коломбод төвлөрдөг. Коломбо нь 2000 жилийн өмнөөс [[Ромын эзэнт гүрэн|Ром]] болон [[Араб үндэстэн|араб]], [[хятад]]тай худалдааны харилцаатай байв. [[Муслим]] худалдаачид [[8-р зуун]]д олноор суурьшиж, [[Сингалын вант улс]]ын гадаад худалдааны ихэнхийг атгаж байлаа. [[16-р зуун]]д португалчууд ирж, [[халуун ногоо]]ны худалдаа эрхлэхийн тулд цайз босгосон боловч [[17-р зуун]]д [[нидерланд]]чуудад эзлэгдсэн. [[1802]] онд [[Англи]]йн колони Цейлоны нийслэл болжээ. [[Файл:Hindutempelcolombo.JPG|thumb|right|Коломбо дахь [[хиндү]] шашны сүм]] Коломбод [[Коломбогийн Их Сургууль]] зэрэг олон их сургууль, институтууд, уран зургийн галерей, олон тооны [[Христосын шашин|Христос]], [[Ислам]], [[Буддын шашин|Будда]] болон [[Хинду шашин|Хинду шашны]] сүм хийдүүд байдаг. Мөн Азидаа томоохонд орох усан боомттой, Өмнөд Азидаа [[дэд бүтэц]] өндөр хөгжсөн хотуудын нэг юм. == Хамтын ажиллагаа бүхий хотууд == {| class="wikitable" |- !Хот !Улс !Хэзээнээс |- | [[Биратнагар]] | [[File:Flag of Nepal.svg|25px]] [[Балба]] | 1874 он |- | [[File:Coat of Arms of Saint Petersburg (2003).svg|25px]] [[Санкт-Петербург]] | [[File:Flag of Russia.svg|25px]] [[Оросын Холбооны Улс|Орос]] | 1997 он |- | [[File:National Emblem of the People's Republic of China.svg|25px]] [[Шанхай]] | [[File:Flag of the People's Republic of China.svg|25px]] [[Хятад]] | 2003 он |- | [[Лидс]] | [[File:Flag of United Kingdom.svg|25px]] [[Их Британи]] | 2008 он |- | [[File:Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg|25px]] [[Улаанбаатар]] | [[File:Flag of Mongolia.svg|25px]] [[Монгол Улс]] | 2012 он |- | [[File:Coat of Arms of Maldives.svg|25px]] [[Мале]] | [[File:Flag of Maldives.svg|25px]] [[Мальдив]] | 2013 он |- | [[File:Coat of Arms of Maldives.svg|25px]] [[Мароши]] | [[File:Flag of Maldives.svg|25px]] [[Мальдив]] | 2015 он |} == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Коломбо, Шри Ланка (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1961–2020) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 35.2 |Feb record high C = 36.4 |Mar record high C = 36.1 |Apr record high C = 35.2 |May record high C = 34.5 |Jun record high C = 35.2 |Jul record high C = 32.6 |Aug record high C = 32.7 |Sep record high C = 32.5 |Oct record high C = 33.6 |Nov record high C = 34.2 |Dec record high C = 35.0 |year record high C = | Jan high C = 31.4 | Feb high C = 31.6 | Mar high C = 32.0 | Apr high C = 32.0 | May high C = 31.5 | Jun high C = 30.7 | Jul high C = 30.3 | Aug high C = 30.3 | Sep high C = 30.4 | Oct high C = 30.4 | Nov high C = 30.6 | Dec high C = 30.9 | year high C = 31.0 | Jan mean C = 27.2 | Feb mean C = 27.6 | Mar mean C = 28.4 | Apr mean C = 28.7 | May mean C = 28.9 | Jun mean C = 28.4 | Jul mean C = 28.1 | Aug mean C = 28.1 | Sep mean C = 27.9 | Oct mean C = 27.5 | Nov mean C = 27.3 | Dec mean C = 27.2 | year mean C = 27.9 | Jan low C = 23.1 | Feb low C = 23.6 | Mar low C = 24.8 | Apr low C = 25.3 | May low C = 26.2 | Jun low C = 26.1 | Jul low C = 25.9 | Aug low C = 25.9 | Sep low C = 25.4 | Oct low C = 24.7 | Nov low C = 23.9 | Dec low C = 23.5 | year low C = 24.9 |Jan record low C = 16.4 |Feb record low C = 18.8 |Mar record low C = 17.7 |Apr record low C = 21.2 |May record low C = 20.5 |Jun record low C = 21.4 |Jul record low C = 21.4 |Aug record low C = 21.6 |Sep record low C = 21.2 |Oct record low C = 21.0 |Nov record low C = 18.6 |Dec record low C = 18.1 |year record low C = 16.4 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 79.6 | Feb precipitation mm = 77.4 | Mar precipitation mm = 102.7 | Apr precipitation mm = 248.9 | May precipitation mm = 313.6 | Jun precipitation mm = 196.7 | Jul precipitation mm = 122.6 | Aug precipitation mm = 115.5 | Sep precipitation mm = 264.2 | Oct precipitation mm = 359.3 | Nov precipitation mm = 345.8 | Dec precipitation mm = 170.7 | year precipitation mm = 2397.0 | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 4.9 | Feb precipitation days = 5.1 | Mar precipitation days = 7.7 | Apr precipitation days = 12.6 | May precipitation days = 16.6 | Jun precipitation days = 15.2 | Jul precipitation days = 10.0 | Aug precipitation days = 10.2 | Sep precipitation days = 15.2 | Oct precipitation days = 18.6 | Nov precipitation days = 16.0 | Dec precipitation days = 9.0 | year precipitation days = 141.2 |time day = Өдрийн |Jan humidity = 69 |Feb humidity = 69 |Mar humidity = 71 |Apr humidity = 75 |May humidity = 78 |Jun humidity = 79 |Jul humidity = 78 |Aug humidity = 77 |Sep humidity = 78 |Oct humidity = 78 |Nov humidity = 76 |Dec humidity = 73 |year humidity = 75 |Jan sun = 248.0 |Feb sun = 246.4 |Mar sun = 275.9 |Apr sun = 234.0 |May sun = 201.5 |Jun sun = 195.0 |Jul sun = 201.5 |Aug sun = 201.5 |Sep sun = 189.0 |Oct sun = 201.5 |Nov sun = 210.0 |Dec sun = 217.0 |year sun = 2621.3 |source 1 = NOAA (чийгшэл, нар 1961–1990)<ref name="WMONormals">{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/SriLanka/CSV/Colombo_43466.csv |title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 — Colombo |publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date = 2026-04-19 |archive-date = 2024-12-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20241208104947/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/SriLanka/CSV/Colombo_43466.csv |url-status = dead }}</ref><ref name= NOAA>{{Cite FTP | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/S3/43466.TXT | server = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | title = Colombo Climate Normals 1961–1990 | access-date = 2026-04-19}}</ref> |source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (extremes)<ref name = DWD>{{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_434660_kt.pdf | title = Klimatafel von Colombo (Kolamba) / Шри Ланка (Цейлон) | work = Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world | publisher = Deutscher Wetterdienst | language = de | access-date = 2026-04-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190416113756/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_434660_kt.pdf | archive-date = 2019-04-16 | url-status = dead }}</ref> |date=May 2012 }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Colombo|Коломбо}} {{Wiktionary}} {{Wikivoyage}} == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Коломбо| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Шри Ланкын Өрнөд аймаг]] [[Ангилал:Шри Ланкын урьдын нийслэл]] [[Ангилал:Шри Ланкын суурин]] 1y8n2m64rqqlblfo9eltnigcxi6tkm5 0 5881 854289 854165 2026-04-20T18:51:33Z Enkhsaihan2005 64429 854289 wikitext text/x-wiki {{short description|Нэгдсэн Хаант Улсын нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Лондон | native_name = {{native name|en|London}} | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/3/2/1 | total_width = 290 | align = center | caption_align = center | image1 = London Skyline (125508655).jpeg | caption1 = [[Тэмз мөрөн]] ба [[Тауэр гүүр (Лондон)]], [[The Shard]] ба [[Саутварк]] (зүүн), [[Лондоны тауэр]] ба [[Лондоны Сити]] (баруун) | image2 = London Eye at sunset 2013-07-19.jpg | caption2 = [[Лондоны нүд]] | image3 = Westminster Abbey St Peter.jpg | caption3 = [[Вестминстерийн сүм]] | image4 = St Paul's Cathedral Dome from One New Change - Vertical Crop.jpg | caption4 = [[Гэгээн Паулын сүм]] | image5 = Open Happiness Piccadilly Circus Blue-Pink Hour 120917-1126-jikatu.jpg | caption5 = [[Пикадилли талбай]] | image6 = Canary Wharf.Reza 04.jpg | caption6 = [[Канарын боомт]] | image7 = Houses of Parliament in 2022 alt crop.jpg | caption7 = [[Вестминстер ордон (Лондон)|Вестминстерийн ордон]] болон [[Биг Бэн]] (баруун) }} | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_caption = | pushpin_map_caption = Нэгдсэн Хаант Улс дахь байршил##Европ дахь байршил | pushpin_relief = 1 | pushpin_map = Англи#НХУ#Европ | mapframe = yes | mapframe-zoom = 8 | mapframe-marker = city | mapframe-shape = yes | coordinates = {{coord|51|30|26|N|0|7|39|W|region:GB|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Бүрэн эрхт улс]] | subdivision_name = Нэгдсэн Хаант Улс | subdivision_type1 = {{nowrap|[[Нэгдсэн Хаант Улсын харьяат улсууд|Улс]]}} | subdivision_name1 = Англи | subdivision_type2 = [[Английн мужууд|Муж]] | subdivision_name2 = [[Их Лондон|Лондон]] | subdivision_type3 = [[Английн нутаг|Нутаг]] | subdivision_type3 = [[Английн гүнгийн хэргэмт нутаг|Ёслолын{{nbsp}}нутаг]] | subdivision_name3 = {{Unbulleted list | [[Их Лондон]] | [[Лондоны Сити]] }} | subdivision_name4 = | established_title = [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромчууд]] суурьшсан | established_date = МЭӨ {{start date and age|47}}, ''[[Лондиниум]] нэрээр''<ref name="auto1">[http://archaeologydataservice.ac.uk/archives/view/no1poultry_molas_2007/ Number 1 Poultry (ONE 94), Лондонгийн Археологийн Музей, 2013]. Археологийн мэдээллийн алба, Йоркийн их сургууль.</ref> <br /> | seat_type = Захиргааны байр | seat = [[Хотын танхим, Лондон (Ньюхэм)|Хотын танхим, Ньюхэм]] | parts_type = [[Английн дүүргүүд|Нутгийн засаг захиргаа]] | parts = 32 [[Лондоны дүүрэг#Жагсаалт|дүүрэг]] болон [[Лондоны Сити]] | government_type = [[Англи ба Уэльсийн шууд сонгогдсон хотын дарга|Гүйцэтгэх засаглал]] ба [[зөвлөлдөх ассемблей]] | governing_body = [[Их Лондоны Захиргаа]] | leader_title = [[Лондон хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Садик Хан]] ([[Лейборист нам (Их Британи)|Л]]) | leader_title1 = [[Лондоны Ассемблей]] | leader_name1 = [[Лондоны Ассамблейн сонгуулийн тойргууд|14 тойрог]] | leader_title2 = [[Нэгдсэн Хаант Улсын парламент|НХУ-ын парламент]] | leader_name2 = [[Лондон хотын парламентын тойргийн жагсаалт|74 тойрог]] | total_type = Нийт{{efn|[[Их Лондон|Лондоны бүс нутаг]]}} | area_footnotes = <ref name="ONS mid-year pop est">{{UK subdivision statistics citation}}</ref> | area_total_km2 = {{UK subdivision area|GSS=E12000007}} | area_metro_km2 = 8382 | area_urban_km2 = 1738 | population_footnotes = <ref name="ONS mid-year pop est" /> | population_as_of = {{UK statistics year}} | population_total = {{UK subdivision population|GSS=E12000007}} | population_rank = {{Unbulleted list | НХУ-д [[Нэгдсэн Хаант Улсын хотын жагсаалт|1-т]] | Европт [[Европын хотын жагсаалт (хотын хязгаар доторх хүн амын тоогоор)|3-т]] }} | population_density_km2 = {{UK subdivision density|GSS=E12000007}} | population_urban = 9,787,428 | population_urban_footnotes = {{nbsp}}(2011)<ref name="urbanpopulation"/> | population_metro = 15,100,000 | population_metro_footnotes = {{efn|[[Лондоны метрополитан бүс]]}}{{nbsp}}(2025)<ref name="CityPopulation.de show">{{cite web |url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/|title=Major agglomerations of the world|website=City Population|access-date=2026-04-20}}</ref> | population_demonyms = Лондончууд | demographics_type1 = Угсаатан <span style="font-weight:normal;">([[2021 оны Нэгдсэн Хаант Улсын хүн амын тооллого|2021]])</span> | demographics1_footnotes = <ref name="2021 Nomis">{{NOMIS2021 |id=E12000007 |title=Лондоны бүс |access-date=2024-07-23}}</ref> | demographics1_title1 = [[Их Британи дахь угсаатны бүлгүүд|Угсаатны бүлгүүд]] | demographics1_info1 = {{Collapsible list | 53.8% [[Их Британи дахь цагаан арьстнууд|Цагаан]] | 20.7% [[Британийн Азичууд|Ази]] | 13.5% [[Хар Британичууд|Хар]] | 6.3% [[Их Британи дахь угсаатны бүлгүүд|бусад]] | 5.7% [[Холимог (Их Британийн угсаатны бүлэг)|Холимог]] }} | demographics_type2 = Шашин шүтлэг <span style="font-weight:normal;">(2021)</span> | demographics2_footnotes = <ref name="2021 Nomis"/> | demographics2_title1 = [[Англи дахь шашин|Шашин]] | demographics2_info1 = {{Collapsible list | 40.7% [[Англи дахь шашин#Христийн шашин|Христийн]] | 27.1% [[Их Британи дахь шашингүй байдал|шашингүй]] | 15.0% [[Англи дахь ислам|Ислам]] | 5.1% [[Англи дахь хиндүизм|Хиндүизм]] | 1.7% [[Англи дахь еврейчүүдийн түүх|Иудаизм]] | 1.6% [[Англи дахь сикхизм|Сикхизм]] | 0.9% [[Англи дахь буддизм|Буддизм]] | 1.0% [[Англи дахь шашин|бусад]] | 7.0% дурдаагүй }} | timezone1 = [[Гринвичийн стандарт цаг]] | utc_offset = +0 | timezone_DST = [[Британийн зуны цаг]] | utc_offset_DST = +1 | postal_code_type = [[Нэгдсэн Хаант Улс дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = 22 бүс нутаг |{{postcode|E}}, {{postcode|EC}}, {{postcode|N}}, {{postcode|NW}}, {{postcode|SE}}, {{postcode|SW}}, {{postcode|W}}, {{postcode|WC}}, {{postcode|BR}}, {{postcode|CM}}, {{postcode|CR}}, {{postcode|DA}}, {{postcode|EN}}, {{postcode|HA}}, {{postcode|IG}}, {{postcode|KT}}, {{postcode|RM}}, {{postcode|SM}},{{postcode|UB}}, {{postcode|WD}}, {{postcode|TN}}, {{postcode|TW}} }} | area_code_type = [[Нэгдсэн Хаант Улс дахь утасны дугаар|Залгах кодууд]] | area_code = {{cslist | [[020]] | 01689 | 01708 | 01895 }} | blank1_name = [[GSS кодлох систем|GSS код]] | blank1_info = {{Unbulleted list |E12000007 (бүс нутаг) |E61000001 (ИЛ) }} | blank2_name = [[GeoTLD]] | blank2_info = [[.london]] | website = {{URL|london.gov.uk}} }} '''Лондон''' нь [[Их Британи]]йн нийслэл, дэлхийн зүг зүгийн жуулчдыг татдаг алдартай, түүхт [[хот]]. [[Их Лондоны Удирдлагын тухай хууль]] 1999 онд батлагдаж, [[Лондоны Захирагч]] болон [[Чуулган]]ы эрх зүйн хэм хэмжээг шинэчлэн тогтоосон бөгөөд 2000 оны 7 дугаар сараас хүчин төгөлдөр болсон байна. Лондон хот түүхэндээ 1191 оноос Лорд [[Мэр]]тэй байжээ. Одоогийн Лондоны Захирагчийн үүрэг бол нийслэлийг хэтийн чиглэл хандлагатай хөгжүүлэх явдал юм байна. Цагдаа, гал түймэр, болон түргэн тусламжийн алба, төлөвлөлт, тогтвортой хөгжил болон байгаль орчныг хамгаалах, соёл, боловсрол, эрүүл мэнд зэрэг олон тулгамдсан асуудлуудыг зохицуулах үүргийг Захирагч хүлээдэг. [[Их Лондоны Зөвлөл]] нь анх 1986 онд бий болсон бөгөөд эрх зүйн шинэ зохицуулалтын дагуу Чуулган болж өөрчлөгдөн, Лондоны Захирагчийн сонгуультай нэг өдөр зэрэг явагддаг сонгуулиар Лондоны Чуулганы 25 гишүүн сонгогддог байна. Лондон бол хөгжингүй орнууд дахь хамгийн их барилгажсан, [[Европын Холбоо]]ны хамгийн шигүү суурьшилтай, хамгийн том хотуудын нэг юм. Лондон долоон сая байнгын оршин суугчидтай. Британийн хүн амын 12 хувь нь оршин суудаг хэдий боловч хүн амын өсөлтийн 70 хувийг Лондон хангаж байдаг онцлогтой. Учир нь Лондон Британийн дундаж наслалттай харьцуулахад харьцангуй залуу хот ажээ. Лондон бол Англи болон Нэгдсэн Вант хоёр улсын нийслэл хот юм. Хотыг эрт цагт Ромчууд олсон түүхтэй бөгөөд Лондон гэж нэрлэжээ. Анх 2 мянган жилийн өмнө үүсэн бий болжээ. Лондон хотын төв хэсэгт дундад зууны үеэс хадгалагдаж ирсэн нэг милл орчим талбайтай эртний Лондон хот байдаг. Хэдий тийм боловч XIX зууны сүүл үеэс Лондон гэдэг нэр дэлхий дахинаа алдаршжээ. Өнөө үед хотын хурал болон хотын даргыг өөрсдөө сонгодог удирдлагын хэлбэртэй, муж болтлоо хүрээгээ тэлсэн агуу Лондон болжээ. Лондон бол дэлхийн эдийн засаг, санхүүгийн томоохон төвүүдийн нэг болсон үндэсний хот юм. Хотын төвд Нэгдсэн вант улсын шилдэг 100 компанийн талаас илүү, Европын хамгийн том 500 компанийн 100 –гаас илүү компаниудын оффис нь байрладаг. Лондон хот нь дэлхийн нийгэм улс төр, шоу цэнгээн, мэдээлэл, хэв загвар, соёл урлагт өөрийн хувь нэмрээрээ нөлөөлж байдаг. Аялал жуулчлал нь үндсэндээ орон нутгийн болон гадаадын жуулчдаас бүрддэг. Лондон хотод 1908 болон 1948 оны Зуны олимпийг зохион байгуулсан бөгөөд одоо 2012 оны зуны олимпийг зохион байгуулахаар бэлтгэж байна. Дэлхийн түүх дурсгалын өвийн санд Лондоны цамхаг, Greenwich түүхийн дурсгалт суурин, Royal Botanic Kew цэцэрлэгт хүрээлэн, Westminster, Westminster Abbey ордон ба St. Margaret сүмээрээ бүртгэгдсэн байдаг. Лондонд гадаадын 300 гаруй хэлээр ярьдаг, хэл соёл, шашин шүтлэг өөр өөр хүмүүсийн амьдардаг. 2007 оны долдугаар сарын албан ёсны мэдээгээр 7,556,900 гадаадын хүн амьдарч байсан. == Орон нутгийн засаг захиргаа == Үндсэн сэдэв: Лондоны орон нутгийн засаг захиргаа болон түүний түүх Лондоны захиргаа нь хотын түвшин, стратеги шат болон орон нутгийн шатлал гэсэн 2 хэсэгт хуваагддаг. Хотын доторх орон нутгийн засаг захиргаа нь 33 жижиг эрх бүхий байгууллагатай ба хотын засаг захиргааг Лондон хотын төв захиргаа (GLA)-ээр удирдагддаг. Лондон хотын төв захиргаа (GLA) 2 хэсгээс сонгогдон бүрддэг; Лондон хотын эрх мэдэл бүхий захирагч болон түүний төсвийг жил бүр хэлэлцэж саналаа өгдөг. Мөн гаргасан шийдвэрт нь хяналт тавьж байдаг газар нь Лондон хотын Ассамблэй юм. 1986 онд хэмжээгээр бага Лондон хотын зөвлөл (GLC) татан буугдаж 2000 онд Лондон хотын төв захиргаа (GLA) болон шинээр байгуулагдсан. Лондон хотын төв захиргаа болон Лондон хотын захирагч хотын захиргааны байшинд байрладаг ба одоогийн захирагч нь Борис Жонсон юм. Захирагчийн стратегийн төлөвлөгөө болох Лондон хотын төлөвлөгөөг 2010 онд нийтэд түгээхээс өмнө 2009 оны дунд үеэс эхлэн бэлдэж эхэлдэг. Тэрээр Лондон хотыг 2031 он гэхэд 7.56 саяаас 9.11 сая хүн амтай хот болох талаар 2009 оны 8 сард мэдэгдэл хийсэн байна. Лондон доторх орон нутгийн 33 эрх бүхий байгууллагууд нь Лондон корпораци болон бага Лондоны 32 зөвлөлтэй юм. Тэдгээр нь хог хаягдлыг зайлуулах, тухайн газрын зам, нийгмийн үйлчилгээ, сургууль, орон нутгийн төлөвлөгөө зэрэг асуудлыг Лондон хотын төв захиргаагаар бус өөрсдөө хариуцан ажилладаг. Хотын цагдаагийн үйлчилгээ нь хотын цагдаагийн газраар удирдагддаг ба Лондоны төвөөс нийт Лондоны асуудлыг удирддаг юм. Лондоны төв захиргаа нь өөрийн цагдаагийн хүч болох-Лондоны цагдаагийн газартай байдаг. Их Британий тээврийн цагдаагийн газар нь нийслэл хотын төмөр зам болон метро дотор цагдаагийн үйлчилгээг үзүүлэх үүрэгтэй. Лондоны гал түймэртэй тэмцэх газар нь нийт Лондонд үйлчилгээгээ үзүүлдэг. 5800 гал түймэртэй тэмцэгч ажилтан, албан хаагчтай нийт 7000 орчим ажилтантай дэлхийд 3-т орох том хэмжээний гал түймэртэй тэмцэх байгууллага болох Лондоны гал түймэр, түргэн тусласжийн асуудал эрхлэх байгууллагаар удирдуулдаг. Үндэсний эрүүл мэндийн түргэн тусламжийн үйлчилгээ нь дэлхийд том хэмжээнд тооцогдох үнэ төлбөргүй үйлчилгээ үзүүлдэг NHC Лондон хотын түргэн тусламжийн газраар хангагддаг. Хатан хааны эргийн харуулын алба болон хааны үндэсний аврах иститут ТАМЭС голыг хянаж ажилладаг. Аврах үйлчилгээ нь гэнэтийн аюулт байдлын хор уршигаас сэргийлж ТАМЭС голд зориулж байгуулагдсан. == Үндэсний засаглал == Лондон бол чухал хот учир нь Westminster ордныг тойроод Нэгдсэн Вант улсын засгийн газрын ордон байдаг. Олон Засгийн газрын агентлагууд Парламенттай адил Whitehall-н дагуу 10 Downing гудамжинд Ерөнхий сайдын ордонд байрладаг. Их Британийн парламент нь “Парламентын эх” гэж нэрлэгдэн олон улсад нэр хүндтэй байдаг. Учир нь бусад парламентын системийн загвар болж байдаг ба бусад олон парламентүүд Их Британийн парламентын баримтыг хэрэглэдэг. == Газар зүй == === Газар зүйн байршил === Баруун болон төв Лондон SPOT гэдэг дагуул хотоос сайн харагддаг. Лондоны газар зүйн байдлыг авто замын дугаар, хуулийн хэлэлцүүлэг, үе мөчлөг тодорхойлж болно. Лондоны төв нь хуучин буюу эртний жижиг Лондон бөгөөд энэ нь 1 милл кв талбай эсвэл хот гэж нэрлэгдэж заншсан юм. Лондон хотын газар нутаг Виктор хааны үе мөн Дэлхийн дайны үеүдэд ихээр тэлсэн. Гэвч 1940 оноос энэ байдал бүрэн зогссон. Учир нь дэлхийн II дайн буюу Ногоон бүсийн хууль үйлчилж байв. Английн Лондон муж нь дэлхий нийтэд Дэлхийн дайны үед Ногоон бүстнүүдээр удирдуулж байсан Их Лондон гэдгээрээ алдартай. Мөн Их Лондон гэж нэрлэгддэг, ба Дэлхийн II дайн ба Ногоон бүсийг удирдсан газар юм. Их Лондоны Урбаны дүүрэг нь хотын хүн амын энгийн бүдүүлэг амьдралын нүүр царай юм. Энэ нь Лондоны алсын томоохон дүүргүүдийн нэг юм. Лондон хот бол 607 милл /1570 км кв/ газар нутагтай. Thames гол нь баруун урьдаас зүүн тийш хотыг хөндлөн дайрч урсдаг. Thames гол нь Parliament, Addington буюу Primrose нуруудын хооронд урсдаг. Өмнө нь Thames гол маш гүн бөгөөд одоо байгаа үеэсээ 5 дахин их устай мөрөн байсан гэдэг. Викториягийн үеэс голын түвшин багасаж, бага, жижиг салаанууд нь ширгэж алга болсон. Сүүлийн үед жил ирэх тусам далайн түрлэг ихсэж, Thames голын түвшин аажим аажмаар нэмэгдэж байна. Үүний улмаас уулын ус буух үеэр үер болох магадлал ихтэй болсон. Энэхүү үерийн аюулаас урьдчилан сэргийлж 1974 онд Woolwich болон Barrier орчмын Thames голын дээгүүр хөндлөн далан барьж эхэлсэн ба энэ нь 2030-аад оны үед ашиглалтанд орох ба зураг төсөл инженерийн ажлууд хийгдэхээр шийдэгдсэн байна. === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Лондон ([[LHR]]),{{refn|Дундаж утгыг Хитроу нисэх онгоцны буудлаас, харин хэт өндөр утгыг Лондон даяарх станцуудаас авдаг.|group=note}} өндөр: {{convert|25|m|ft|0|abbr=on}}, 1991–2020 оны хэвийн |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 17.2 |Feb record high C = 21.2 |Mar record high C = 24.5 |Apr record high C = 29.4 |May record high C = 32.8 |Jun record high C = 35.6 |Jul record high C = 40.2 |Aug record high C = 38.1 |Sep record high C = 35.0 |Oct record high C = 29.5 |Nov record high C = 21.1 |Dec record high C = 17.4 |Jan high C = 8.4 |Feb high C = 9.0 |Mar high C = 11.7 |Apr high C = 15.0 |May high C = 18.4 |Jun high C = 21.6 |Jul high C = 23.9 |Aug high C = 23.4 |Sep high C = 20.2 |Oct high C = 15.8 |Nov high C = 11.5 |Dec high C = 8.8 |year high C = 15.7 |Jan mean C = 5.6 |Feb mean C = 5.8 |Mar mean C = 7.9 |Apr mean C = 10.5 |May mean C = 13.7 |Jun mean C = 16.8 |Jul mean C = 19.0 |Aug mean C = 18.7 |Sep mean C = 15.9 |Oct mean C = 12.3 |Nov mean C = 8.4 |Dec mean C = 5.9 |year mean C = 11.7 |Jan low C = 2.7 |Feb low C = 2.7 |Mar low C = 4.1 |Apr low C = 6.0 |May low C = 9.1 |Jun low C = 12.0 |Jul low C = 14.2 |Aug low C = 14.1 |Sep low C = 11.6 |Oct low C = 8.8 |Nov low C = 5.3 |Dec low C = 3.1 |year low C = 7.8 |Jan record low C = -16.1 |Feb record low C = -13.9 |Mar record low C = -8.9 |Apr record low C = -5.6 |May record low C = -3.1 |Jun record low C = -0.6 |Jul record low C = 3.9 |Aug record low C = 2.1 |Sep record low C = 1.4 |Oct record low C = -5.5 |Nov record low C = -7.1 |Dec record low C = -17.4 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 58.8 |Feb precipitation mm = 45.0 |Mar precipitation mm = 38.8 |Apr precipitation mm = 42.3 |May precipitation mm = 45.9 |Jun precipitation mm = 47.3 |Jul precipitation mm = 45.8 |Aug precipitation mm = 52.8 |Sep precipitation mm = 49.6 |Oct precipitation mm = 65.1 |Nov precipitation mm = 66.6 |Dec precipitation mm = 57.1 |year precipitation mm = 615.0 |unit precipitation days = 1.0 mm |Jan precipitation days = 11.5 |Feb precipitation days = 9.5 |Mar precipitation days = 8.5 |Apr precipitation days = 8.8 |May precipitation days = 8.0 |Jun precipitation days = 8.3 |Jul precipitation days = 7.9 |Aug precipitation days = 8.4 |Sep precipitation days = 7.9 |Oct precipitation days = 10.8 |Nov precipitation days = 11.2 |Dec precipitation days = 10.8 |year precipitation days = 111.7 | Jan humidity = 80 | Feb humidity = 77 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 65 | May humidity = 67 | Jun humidity = 65 | Jul humidity = 65 | Aug humidity = 69 | Sep humidity = 73 | Oct humidity = 78 | Nov humidity = 81 | Dec humidity = 81 | year humidity = 73 | Jan dew point C = 3 | Feb dew point C = 2 | Mar dew point C = 2 | Apr dew point C = 4 | May dew point C = 7 | Jun dew point C = 10 | Jul dew point C = 12 | Aug dew point C = 12 | Sep dew point C = 10 | Oct dew point C = 9 | Nov dew point C = 6 | Dec dew point C = 3 |Jan sun = 61.1 |Feb sun = 78.8 |Mar sun = 124.5 |Apr sun = 176.7 |May sun = 207.5 |Jun sun = 208.4 |Jul sun = 217.8 |Aug sun = 202.1 |Sep sun = 157.1 |Oct sun = 115.2 |Nov sun = 70.7 |Dec sun = 55.0 |year sun = 1674.8 |Jan uv = 1 |Feb uv = 1 |Mar uv = 2 |Apr uv = 4 |May uv = 5 |Jun uv = 6 |Jul uv = 6 |Aug uv = 5 |Sep uv = 4 |Oct uv = 2 |Nov uv = 1 |Dec uv = 0 |source 1 = [[Met Office]]<ref>{{cite web |url=https://www.metoffice.gov.uk/research/climate/maps-and-data/uk-climate-averages/gcpsvg3nc |title=London Heathrow Airport |publisher=[[Met Office]] |access-date=2026-04-20}}</ref><ref>{{cite web|url=https://twitter.com/metoffice/status/1154407682981412864|title=Station Data|publisher=Met Office|access-date=2026-04-20}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.metoffice.gov.uk/research/climate/maps-and-data/uk-climate-extremes|title=UK Climate Extremes |publisher=[[Met Office]] |access-date=2026-04-20}}</ref> [[Нидерландын Хааны Цаг Уурын Хүрээлэн]]<ref>{{cite web |url=http://eca.knmi.nl/indicesextremes/customquerytimeseriesplots.php |title=Heathrow Airport Extreme Values |publisher=[[Нидерландын Хааны Цаг Уурын Хүрээлэн|KNMI]] |access-date=2026-04-20}}</ref><ref>{{cite web | url =http://eca.knmi.nl/utils/mapserver/climatology.php?indexcat=**&indexid=TXx&periodidselect=1981-2010&seasonid=0&scalelogidselect=no&CMD=ZOOM_IN#bottom |title = Heathrow 1981–2010 mean maximum and minimum values | access-date =2026-04-20 | publisher = [[KNMI (хүрээлэн)|KNMI]]}}</ref> |source 2 = Weather Atlas (Хэт ягаан туяаны индекс)<ref name="Weather Atlas">{{cite web |url= https://www.weather-atlas.com/en/united-kingdom/london-weather-march |title=London, United Kingdom – Climate data |publisher=Weather Atlas |access-date=2026-04-20 }}</ref> CEDA Архив<ref>{{cite web |url=https://data.ceda.ac.uk/badc/ukmo-midas-open/data/uk-daily-temperature-obs/dataset-version-202007/greater-london/00728_waddon/qc-version-1|title=MIDAS Open: UK daily temperature data, v202007|publisher=CEDA Archive |access-date=2026-04-20 }}</ref> [[TORRO]]<ref>{{cite web |url=https://www.torro.org.uk/extremes/date-records/max-temp|title=Maximum temperature date records |publisher=[[TORRO]] |access-date=2026-04-20 }}</ref> Time and Date<ref>{{cite web |url=https://www.timeanddate.com/weather/uk/london/climate|title=Climate & Weather Averages in London, England, United Kingdom|publisher=Time and Date |access-date=2026-04-20 }}</ref> }} == Боловсрол == Royal Holloway бол Лондоны дээд боловсролын институтын холбоо бөгөөд Лондоны их сургуулийн нэгэн салбар юм. Дээд сургууль болон коллеж, шинжлэх ухаан хөгжлийн төв болох Лондон хотод 378000 оюутан суралцдаг. Лондон дахь ихэнх бага болон дунд сургуулиуд нь Английн боловсролын системийн дагуу үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Лондоны их сургуулиуд нь европ болон Нэгдсэн Вант улсын хамгийн том заах арга зүйн сургууль бөгөөд 125000 оюутан суралцдаг. Мөн энэ сургуулийн харьяанд 20 коллеж байдаг. Коллежууд нь өөрийн удирдлагатай, мөн өөр өөрийн гэсэн дүрэм журамтай бөгөөд эдгээр коллежуудыг төгсөгчид нь Лондоны их сургуулийн гэрчилгээтэй төгсдөг. Үүнээс нэрлэх юм бол Royal Holloway, Birkbeck, UCL,[208] King's, Goldsmiths, Queen Mary[209] бөгөөд мөн тусгай мэргэжлийн институтууд болох London School of Economics,[210] SOAS,[211] Royal Academy of Music,[212] Courtauld Institute of Art ба Institute of Education нар болно. [213] Imperial College London болон University College London Times Higher Education сэтгүүлээс зарласан 2008 оны дэлхийн шилдэг 10 их дээд сургуулиудын 6 болон 7 дугаар байруудыг эзэлж байсан. Мөн түүнчлэн Лондоны эдийн засгийн дээд сургууль нь дэлхийн нийгэм шинжлэх ухааны удирдлагын институт заах болон судалгаа шинжилгээний төвүүдтэй. Соёл урлагийн сургуулиудын тэргүүн байранд Royal College of Music, Royal College of Art, ба Guildhall School of Music and Drama ордог. Senate House нь Лондоны их сургуулийн нэг салбар юм. Лондоны бусад их сургуулиуд болох Brunel University, City University, London Metropolitan University, Middlesex University, University of East London, University of the Arts London, University of Westminster, Kingston University ба London South Bank University Лондоны их сургуулийн харьяа биш бөгөөд гэвч аливаа тэргүүлэгчид болон олон улсын бусад суралцагчид Лондоны их сургуулийг сонгодог. 1992 оноос зарим техникийн их сургуулиуд нэгдэж зарим нь бүүр эрт үйл ажиллагаагаа эхэлж байсан. Imperial College London 2007 онд Лондоны Их сургуулиас гарч бие даасан сургууль болсон. 2003 онд University of North London ба London Guildhall University сургуулиуд нэгдсэн. London Metropolitan University нь нийслэл хотын бие даасан хамгийн том сургууль ба энэ сургуульд 155 орны 34,000 оюутнууд суралцдаг. Лондон бол London Business School ба Cass Business School бизнесийн сургуулиуд нь бизнесийн боловсролын сургалтаараа дэлхийд тэргүүлдэг. Мөн үүн дээр тэргүүний Schiller International University, Richmond University ба Regent's College сургуулиуд байдаг. == Уран барилга == == Дүүргүүд == Лондоны газруудын жагсаалтад төв Лондон, дотоод болон гадаад Лондон багтана. Лондоны газар нутгийг олон удаа (e.g. Bloomsbury, Knightsbridge, Mayfair, Whitechapel, Fitzrovia) гэх мэт дүүргүүдэд хувааж байсан. Тосгоны нэрийг сүмийн харъяат нутгууд болон хот, дүүргүүдийн албан ёсны бус нэр өгч байсан. Орон нутагт иймэрхүү нэрүүд нь өөр өөрийн гэсэн өвөрмөц шинж чанарыг үлдээн уламжлагдан үлдсэн байдаг. Гэвч ихэнх нэр нь орчин үед албан ёсных биш болсон юм. Хэдий тийм боловч 1965 оноос эртний Лондон хот нь 32 жижиг дүүрэг болон хуваагдаж, төрөл бүрийн эдийн засаг, санхүүгээр ноёрхох болсон. Дэлхийн гурван том эдийн засгийн төвийн нэг нь Лондон хотод байдаг. Үүнд Зээлийн банк, Олон Улсын бондын байгууллага мөн гадаадын арилжаа, менежмент, гадаадын үнэт цаасны худалдааны сангууд багтана. Гол тэргүүлэх эдийн засгийн төв нь металлын арилжаа. Үүний хамгийн том нь алтны зах зээл юм. Мөн эвдэрсэн усан онгоцны зах, гадаадын банк, хөрөнгө оруулалт хийсэн байшин бусад төвүүд орно. Хот нь өөрийн гэсэн бие даасан статустай. Лондоны шинэ эдийн засаг нь хотыг зүүн зүгийн газар нутгийг арилжааны төвд Canary Wharf гэдэг цогцолбор ноёрхдог. Бусад бизнесүүд нь City of Westminster, UK's national government, хотод байралдаг. Хаант улсын Засгийн газар нь Westminster Abbey-д байдаг. Лондоны баруун хэсэгт зугаа цэнгэлийн газар, дэлгүүр дүүрэн байдаг. Oxford гудамж, Leicester талбай, Covent цэцэрлэг, Piccadilly цирк байдаг. Баруун Лондонд их тансаг, мөн үнэтэй, хувийн газрууд байдаг. Жишээ нь: 10 сая фунт стерлингийн үнэтэй Notting Hill, Knightsbridge болон Chelsea нэртэй үл хөдлөх хөрөнгүүд байдаг. Төв Лондонд байдаг Royal Borough of Kensington болон Chelsea хөрөнгүүдийн дундаж үнэ нь 894,000 фунт стерлинг байдаг. Лондоны зүүн муж нь Зүүн Лондон ба Зүүн дагавар хотуудаас бүрддэг. Зүүн дагавар хот нь гадаадын цагаачид амьдардаг хамгийн ядуу дүүрэг болох Лондон усан онгоцны зогсоол юм. Зүүн Лондонгоос эртний үйлдвэрийн хөгжлийг харж болох бөгөөд одоо 2012 оны Олимпийг зохион байгуулах болсонтой холбогдуулан London Riverside ба Lower Lea Valley хэсгүүд ордог Thames Gateway -ийг дахин сэргээн босгон хөгжүүлж байна. == Цэцэрлэгт хүрээлэнгүүд == Төв Лондоны хамгийн том цэцэрлэгт хүрээлэнгүүд болох Royal Parks мөн зэрэгцээ орших Kensington Gardens паркууд нь төв Лондоны баруун захад, Regent's Park нь хойд захад нь байрладаг. Эдгээр паркуудад Лондоны амьтны хүрээлэн, дэлхийн эртний шинжлэх ухааны хүрээлэн, мөн үүний зэрэгцээ жуулчдын сонирхол татах Madame Tussauds музей байдаг. Мөн Төв Лондоны ойролцоо Green Park , St. James's Park нэртэй жижиг паркууд байдаг. Hyde Park нь спортын тоглолтууд болон зарим үед задгай талбайн тоглолтууд болдгоороо онцлог. Дээрх том паркууд нь хотын төвөөс гадагшаа чиглэлээр дугаарлагдсан байдаг. Үүнд Royal Parks зүүн урагшаа, Bushy Park, Richmond Park паркууд нь баруун урагшаа, Victoria Park, East London хотын төвөөс зүүн тийш чиглэлээр дугаарлагдсан байдаг. Хойд зүгт байрладаг Regent's Park нь цэнгэг агаар, зугаалах газраараа онцлог байдаг. Хойд Лондоны Hampstead Heath паркад 3,2 км кв талбай бүхий байгалийн төрхөө хадгалсан чөлөөт газар байдаг. Түүхийн дурсгалт Kenwood House –д зуны саруудад нууран дээр болдог сонгодог хөгжмийн тоглолт болж долоо хоног бүрийн сүүлээр тайз засал, галт наадам, хөгжмөөрөө мянга мянган хүний сонирхлыг татаж байдаг. Аялал жуулчлалд 2003 оны Лондоны хувийн үйлдвэрийн 350,000 ажилчдын бүтэн цагаар ажилласантай тэнцүү хэмжээний буюу жилд ойролцоогоор 15 тэрбум паундын зардал гаргадаг. 2007 оны 10 дугаар сард Лондон нь дэлхийн хамгийн алдартай 150 хотыг тэргүүлж 2006 онд 15,6 сая жуулчдын сонирхлыг татаж чадсан. Лондоны дараа Бангконг (10.35 сая) 2 дугаар байранд, Парис хот (дөнгөж 9.7 сая)-аар 3 дугаар байранд шалгарчээ. Нэгдсэн Вант улсын хоёр дахь том боомт нь жилд 53 сая тонн ачааг зөөж тээвэрлэдэг. == Тээвэр == === Лондоны тээвэр ба явганаар болон дугуйгаар явах асуудал === Тээвэр бол Лондон хотын захирагчийн албаар удирдуулдаг 4 газрын нэг боловч захирагчийн санхүүгийн хяналт нь хязгаартай учраас төмөр замын сүлжээг бүрэн хянаж чаддаггүй. 2007 оны 11 дүгээр сард тэрээр Хойд чиглэлийн метроны замыг Лондоны газар дээрх төмөр замын сүлжээний адил хэд хэдэн шинэ өөр чиглэлүүдийг барих боломжийг судалсан. Нийтийн тээврийн сүлжээ нь дэлхий дээрх хамгийн өргөн уудам газрыг хамарсан сүлжээний нэг ба Лондоны тээврийн газраар удирдуулдаг. Энэ нь олимпод зориулж 7 тэрбум фунт стерлингийн (10 тэрбум евро) хөгжлийн төлөвлөгөөг багтаасан, замыг хаягжуулах хөрөнгө оруулалтын хөтөлбөр, замын бөглөрлийн асуудал, бусад асуудлын нүүр царай нь болж байна. Лондон нь хамгийн сайн нийтийн тээвэртэй хотод тооцогддог. Дугуй унах явдал нь Лондоны оршин суугчдад ихэд дэлгэрч байгаа. Лондоны дугуйгаар зорчих компанит ажилд хамгийн сайн бэлтгэж байна. === Төмөр зам === Дэлхийн хамгийн анхны метро болох Лондоны метроны Paddington-ы буудал Метро нь st.Pancras International зогсоолоос хөдөлж шууд Pairs болон Liverpool зогсоол руу очдог. Нийтийн тээврийн сүлжээний гол хэсэг нь 11 чиглэлээс бүрдсэн Лондоны метро юм. Энэ нь 1863 оноос үйл ажиллагаагаа эхэлсэн бөгөөд дэлхийн хамгийн анхны, хамгийн үнэтэй, хамгийн урт метроны нэг юм. Энэ метро 1890 оноос дэлхийн хамгийн анхны газар доорх цахилгаан зам болох City & South London Railway юм. Метрогоор өдөрт 3 сая гаруй, жилд 1 тэрбум хүн зорчдог. Энэ нь Лондонд жилд 244 милл газарт ойролцоогоор 1,1 тэрбум хүнийг зөөвөрлөдөг гэсэн үг юм. Хотын хамгийн анхны метро нь 1863 онд нээгдсэн бөгөөд өнөөгийн байдлаар энэ нь 500 вагон бүхий 275 зогсоолтой болтлоо өргөжсөн байна. Метроны хамгийн ачаалалтай зогсоол болох Waterloo зогсоол нь өглөө ид ачааллын үед 46,000 зорчигчдод үйлчилдэг. Метро нь нийтдээ 412 цахилгаан шат ба 112 лифтийг замын бөглөрлөөс хамгаалж байдаг. === Авто зам === Төв Лондонтой холбогдсон хотын захад байдаг нийтийн эзэмшлийн газар руу явдаг замаар ихэнхдээ машин болон нийтийн тээврийн хэрэгслүүд явдаг. Хотын төвийн зам ба хотын өмнөд болон хойд зах руу явдаг замууд нь шулуун ба тойрог хэлбэрээр байдаг бөгөөд уулзварууд нь тойрог хэлбэрээр огтолцдог. М25 дугаартай зам нь хамгийн урт шулуун зам бөгөөд энэ нь 121,5 милл буюу 195.5 км юм. Хотын шулуун замын сүлжээний дэлгэрэнгүй бүдүүвч зургийг анх 1960 онд бэлтгэсэн бөгөөд энэ ажил 1970 оноос тасалдсан. 2003 онд хотын төвийн замын хөдөлгөөний багтаамж буурч бөглөрөл үүсч байгаатай танилцаж, хянаж байсан. Цөөн жишээ дурьдахад жолооч нар төв Лондоны хамгийн их түгжрэлтэй замуудаар явахдаа өдөрт 8 паунд төлөхийг шаарддаг болсон. Хотын байнга түгжрэл үүсдэг дүүрэгт оршин суудаг жолооч нарт машинаа тавиад нийтийн тээврээр явах нь хямд төсөр болсон. М25 дугаартай зам нь хамгийн их ачаалалтай хотоос гардаг шулуун зам ба Лондон бол замын засрашгүй түгжрэлтэй хот юм. Машины дундаж хурд нь цагт 10,6 км/цаг байдаг. == Хөгжим == Лондон бол сонгодог ба ардын урлаг, урлагийн хамтлаг, мэргэжлийн хөгжимчид болон хөгжмийн мэргэжилтнүүд бэлтгэх EMI гэх мэт хөгжмийн компаниудын гол төв нь юм. Лондон бол Barbican Arts Centre, Cadogan Hall, Royal Albert Hall зэрэг олон найрал хөгжим, хамтлагуудын гол гэр нь юм. Лондонд Royal Opera House ба Coliseum Theatre гэдэг дуурийн хоёр театр байдаг. Лондон бол Royal Opera ордонд байдаг Нэгдсэн Вант улсын хамгийн том орган хөгжмийн гэр нь юм. Бусад гол хөгжмийн зэмсгүүд нь үндсэн болон чогчин дуган сүмүүдэд байрладаг. == Спорт == Wembley цэнгэлдэх хүрээлэн бол [[Англи]]йн хөлбөмбөгийн гал голомт ба дэлхийн хамгийн үнэтэй цэнгэлдэх хүрээлэн бөгөөд Wimbledon-ны аварга шалгаруулах болон Grand Slam-ын теннисний тэмцээн зохион байгуулагддаг. Лондон Зуны олимпийг 1908 ба 1948 онуудад 2 удаа зохион байгуулсан. 2005 оны долдугаар сард 2012 оны наадмыг зохион байгуулахаар сонгогдсон ба дэлхийд Зуны олимпийг 3 дахь удаагаа зохиож байгаа анхны хот юм. Мөн Лондон 1934 онд British Empire Games зохион байгуулсан. Лондонд спортын ихэнх хүн нь хөлбөмбөг тоглодог. Лондон бол гучин хөл бөмөбгийн клүб холбоотой ба үүнд Arsenal, Chelsea, Fulham, Tottenham Hotspur ба West Ham United таван клүб тэргүүлдэг. Мөн Лондон Guinness Premiership дөрвөн регби эвлэл багууд (London Irish, Saracens, Wasps ба Harlequins) байдаг ч, одоо Лондонд зөвхөн Harlequins тоглодог (одоо Их Лондонгоос гурван баг тоглож байгаа ч М25-д Saracens still багтсан.) Лондонд хоёр мэргэжлийн rugby league клүб байдаг Harlequins Rugby League. == Цахим холбоос == {{commons|London|Лондон}} * [http://www.london.gov.uk/ Лондоны мэйр, Лондоны ассемблей, Их Лондоны захиргаа] - Хотын засгийн газрын албан ёсны сайт * [http://www.tfl.gov.uk/ Лондоны тээвэр] * [http://www.bbc.co.uk/london/ BBC Лондон] * [http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20040722014745/http://www.statistics.gov.uk/focuson/london/ Лондоны статистик] [[Ангилал:Лондон| ]] [[Ангилал:Английн суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Их Британийн их сургуулийн хот]] 0ppxc3y9wvp378fjv55q0h0cj4a7fp3 854315 854289 2026-04-20T19:19:30Z Enkhsaihan2005 64429 854315 wikitext text/x-wiki {{short description|Нэгдсэн Хаант Улсын нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Лондон | native_name = {{native name|en|London}} | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/3/2/1 | total_width = 290 | align = center | caption_align = center | image1 = London Skyline (125508655).jpeg | caption1 = [[Тэмз мөрөн]] ба [[Тауэр гүүр (Лондон)]], [[The Shard]] ба [[Саутварк]] (зүүн), [[Лондоны тауэр]] ба [[Лондоны Сити]] (баруун) | image2 = London Eye at sunset 2013-07-19.jpg | caption2 = [[Лондоны нүд]] | image3 = Westminster Abbey St Peter.jpg | caption3 = [[Вестминстерийн сүм]] | image4 = St Paul's Cathedral Dome from One New Change - Vertical Crop.jpg | caption4 = [[Гэгээн Паулын сүм]] | image5 = Open Happiness Piccadilly Circus Blue-Pink Hour 120917-1126-jikatu.jpg | caption5 = [[Пикадилли талбай]] | image6 = Canary Wharf.Reza 04.jpg | caption6 = [[Канарын боомт]] | image7 = Houses of Parliament in 2022 alt crop.jpg | caption7 = [[Вестминстер ордон (Лондон)|Вестминстерийн ордон]] болон [[Биг Бэн]] (баруун) }} | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_caption = | pushpin_map_caption = Нэгдсэн Хаант Улс дахь байршил##Европ дахь байршил | pushpin_relief = 1 | pushpin_map = Англи#НХУ#Европ | mapframe = yes | mapframe-zoom = 8 | mapframe-marker = city | mapframe-shape = yes | coordinates = {{coord|51|30|26|N|0|7|39|W|region:GB|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Бүрэн эрхт улс]] | subdivision_name = Нэгдсэн Хаант Улс | subdivision_type1 = {{nowrap|[[Нэгдсэн Хаант Улсын харьяат улсууд|Улс]]}} | subdivision_name1 = Англи | subdivision_type2 = [[Английн мужууд|Муж]] | subdivision_name2 = [[Их Лондон|Лондон]] | subdivision_type3 = [[Английн нутаг|Нутаг]] | subdivision_type3 = [[Английн гүнгийн хэргэмт нутаг|Ёслолын{{nbsp}}нутаг]] | subdivision_name3 = {{Unbulleted list | [[Их Лондон]] | [[Лондоны Сити]] }} | subdivision_name4 = | established_title = [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромчууд]] суурьшсан | established_date = МЭӨ {{start date and age|47}}, ''[[Лондиниум]] нэрээр''<ref name="auto1">[http://archaeologydataservice.ac.uk/archives/view/no1poultry_molas_2007/ Number 1 Poultry (ONE 94), Лондонгийн Археологийн Музей, 2013]. Археологийн мэдээллийн алба, Йоркийн их сургууль.</ref> <br /> | seat_type = Захиргааны байр | seat = [[Хотын танхим, Лондон (Ньюхэм)|Хотын танхим, Ньюхэм]] | parts_type = [[Английн дүүргүүд|Нутгийн засаг захиргаа]] | parts = 32 [[Лондоны дүүрэг#Жагсаалт|дүүрэг]] болон [[Лондоны Сити]] | government_type = [[Англи ба Уэльсийн шууд сонгогдсон хотын дарга|Гүйцэтгэх засаглал]] ба [[зөвлөлдөх ассемблей]] | governing_body = [[Их Лондоны Захиргаа]] | leader_title = [[Лондон хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Садик Хан]] ([[Лейборист нам (Их Британи)|Л]]) | leader_title1 = [[Лондоны Ассемблей]] | leader_name1 = [[Лондоны Ассамблейн сонгуулийн тойргууд|14 тойрог]] | leader_title2 = [[Нэгдсэн Хаант Улсын парламент|НХУ-ын парламент]] | leader_name2 = [[Лондон хотын парламентын тойргийн жагсаалт|74 тойрог]] | total_type = Нийт{{efn|[[Их Лондон|Лондоны бүс нутаг]]}} | area_footnotes = <ref name="ONS mid-year pop est">{{UK subdivision statistics citation}}</ref> | area_total_km2 = {{UK subdivision area|GSS=E12000007}} | area_metro_km2 = 8382 | area_urban_km2 = 1738 | population_footnotes = <ref name="ONS mid-year pop est" /> | population_as_of = {{UK statistics year}} | population_total = {{UK subdivision population|GSS=E12000007}} | population_rank = {{Unbulleted list | НХУ-д [[Нэгдсэн Хаант Улсын хотын жагсаалт|1-т]] | Европт [[Европын хотын жагсаалт (хотын хязгаар доторх хүн амын тоогоор)|3-т]] }} | population_density_km2 = {{UK subdivision density|GSS=E12000007}} | population_urban = 9,787,428 | population_urban_footnotes = {{nbsp}}(2011)<ref name="urbanpopulation"/> | population_metro = 15,100,000 | population_metro_footnotes = {{efn|[[Лондоны метрополитан бүс]]}}{{nbsp}}(2025)<ref name="CityPopulation.de show">{{cite web |url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/|title=Major agglomerations of the world|website=City Population|access-date=2026-04-20}}</ref> | population_demonyms = Лондончууд | demographics_type1 = Угсаатан <span style="font-weight:normal;">([[2021 оны Нэгдсэн Хаант Улсын хүн амын тооллого|2021]])</span> | demographics1_footnotes = <ref name="2021 Nomis">{{NOMIS2021 |id=E12000007 |title=Лондоны бүс |access-date=2024-07-23}}</ref> | demographics1_title1 = [[Их Британи дахь угсаатны бүлгүүд|Угсаатны бүлгүүд]] | demographics1_info1 = {{Collapsible list | 53.8% [[Их Британи дахь цагаан арьстнууд|Цагаан]] | 20.7% [[Британийн Азичууд|Ази]] | 13.5% [[Хар Британичууд|Хар]] | 6.3% [[Их Британи дахь угсаатны бүлгүүд|бусад]] | 5.7% [[Холимог (Их Британийн угсаатны бүлэг)|Холимог]] }} | demographics_type2 = Шашин шүтлэг <span style="font-weight:normal;">(2021)</span> | demographics2_footnotes = <ref name="2021 Nomis"/> | demographics2_title1 = [[Англи дахь шашин|Шашин]] | demographics2_info1 = {{Collapsible list | 40.7% [[Англи дахь шашин#Христийн шашин|Христийн]] | 27.1% [[Их Британи дахь шашингүй байдал|шашингүй]] | 15.0% [[Англи дахь ислам|Ислам]] | 5.1% [[Англи дахь хиндүизм|Хиндүизм]] | 1.7% [[Англи дахь еврейчүүдийн түүх|Иудаизм]] | 1.6% [[Англи дахь сикхизм|Сикхизм]] | 0.9% [[Англи дахь буддизм|Буддизм]] | 1.0% [[Англи дахь шашин|бусад]] | 7.0% дурдаагүй }} | timezone1 = [[Гринвичийн стандарт цаг]] | utc_offset = +0 | timezone_DST = [[Британийн зуны цаг]] | utc_offset_DST = +1 | postal_code_type = [[Нэгдсэн Хаант Улс дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = 22 бүс нутаг |{{postcode|E}}, {{postcode|EC}}, {{postcode|N}}, {{postcode|NW}}, {{postcode|SE}}, {{postcode|SW}}, {{postcode|W}}, {{postcode|WC}}, {{postcode|BR}}, {{postcode|CM}}, {{postcode|CR}}, {{postcode|DA}}, {{postcode|EN}}, {{postcode|HA}}, {{postcode|IG}}, {{postcode|KT}}, {{postcode|RM}}, {{postcode|SM}},{{postcode|UB}}, {{postcode|WD}}, {{postcode|TN}}, {{postcode|TW}} }} | area_code_type = [[Нэгдсэн Хаант Улс дахь утасны дугаар|Залгах кодууд]] | area_code = {{cslist | [[020]] | 01689 | 01708 | 01895 }} | blank1_name = [[GSS кодлох систем|GSS код]] | blank1_info = {{Unbulleted list |E12000007 (бүс нутаг) |E61000001 (ИЛ) }} | blank2_name = [[GeoTLD]] | blank2_info = [[.london]] | website = {{URL|london.gov.uk}} }} '''Лондон''' нь [[Их Британи]]йн нийслэл, дэлхийн зүг зүгийн жуулчдыг татдаг алдартай, түүхт [[хот]]. [[Их Лондоны Удирдлагын тухай хууль]] 1999 онд батлагдаж, [[Лондоны Захирагч]] болон [[Чуулган]]ы эрх зүйн хэм хэмжээг шинэчлэн тогтоосон бөгөөд 2000 оны 7 дугаар сараас хүчин төгөлдөр болсон байна. Лондон хот түүхэндээ 1191 оноос Лорд [[Мэр]]тэй байжээ. Одоогийн Лондоны Захирагчийн үүрэг бол нийслэлийг хэтийн чиглэл хандлагатай хөгжүүлэх явдал юм байна. Цагдаа, гал түймэр, болон түргэн тусламжийн алба, төлөвлөлт, тогтвортой хөгжил болон байгаль орчныг хамгаалах, соёл, боловсрол, эрүүл мэнд зэрэг олон тулгамдсан асуудлуудыг зохицуулах үүргийг Захирагч хүлээдэг. [[Их Лондоны Зөвлөл]] нь анх 1986 онд бий болсон бөгөөд эрх зүйн шинэ зохицуулалтын дагуу Чуулган болж өөрчлөгдөн, Лондоны Захирагчийн сонгуультай нэг өдөр зэрэг явагддаг сонгуулиар Лондоны Чуулганы 25 гишүүн сонгогддог байна. Лондон бол хөгжингүй орнууд дахь хамгийн их барилгажсан, [[Европын Холбоо]]ны хамгийн шигүү суурьшилтай, хамгийн том хотуудын нэг юм. Лондон долоон сая байнгын оршин суугчидтай. Британийн хүн амын 12 хувь нь оршин суудаг хэдий боловч хүн амын өсөлтийн 70 хувийг Лондон хангаж байдаг онцлогтой. Учир нь Лондон Британийн дундаж наслалттай харьцуулахад харьцангуй залуу хот ажээ. Лондон бол Англи болон Нэгдсэн Вант хоёр улсын нийслэл хот юм. Хотыг эрт цагт Ромчууд олсон түүхтэй бөгөөд Лондон гэж нэрлэжээ. Анх 2 мянган жилийн өмнө үүсэн бий болжээ. Лондон хотын төв хэсэгт дундад зууны үеэс хадгалагдаж ирсэн нэг милл орчим талбайтай эртний Лондон хот байдаг. Хэдий тийм боловч XIX зууны сүүл үеэс Лондон гэдэг нэр дэлхий дахинаа алдаршжээ. Өнөө үед хотын хурал болон хотын даргыг өөрсдөө сонгодог удирдлагын хэлбэртэй, муж болтлоо хүрээгээ тэлсэн агуу Лондон болжээ. Лондон бол дэлхийн эдийн засаг, санхүүгийн томоохон төвүүдийн нэг болсон үндэсний хот юм. Хотын төвд Нэгдсэн вант улсын шилдэг 100 компанийн талаас илүү, Европын хамгийн том 500 компанийн 100 –гаас илүү компаниудын оффис нь байрладаг. Лондон хот нь дэлхийн нийгэм улс төр, шоу цэнгээн, мэдээлэл, хэв загвар, соёл урлагт өөрийн хувь нэмрээрээ нөлөөлж байдаг. Аялал жуулчлал нь үндсэндээ орон нутгийн болон гадаадын жуулчдаас бүрддэг. Лондон хотод 1908 болон 1948 оны Зуны олимпийг зохион байгуулсан бөгөөд одоо 2012 оны зуны олимпийг зохион байгуулахаар бэлтгэж байна. Дэлхийн түүх дурсгалын өвийн санд Лондоны цамхаг, Greenwich түүхийн дурсгалт суурин, Royal Botanic Kew цэцэрлэгт хүрээлэн, Westminster, Westminster Abbey ордон ба St. Margaret сүмээрээ бүртгэгдсэн байдаг. Лондонд гадаадын 300 гаруй хэлээр ярьдаг, хэл соёл, шашин шүтлэг өөр өөр хүмүүсийн амьдардаг. 2007 оны долдугаар сарын албан ёсны мэдээгээр 7,556,900 гадаадын хүн амьдарч байсан. == Орон нутгийн засаг захиргаа == Үндсэн сэдэв: Лондоны орон нутгийн засаг захиргаа болон түүний түүх Лондоны захиргаа нь хотын түвшин, стратеги шат болон орон нутгийн шатлал гэсэн 2 хэсэгт хуваагддаг. Хотын доторх орон нутгийн засаг захиргаа нь 33 жижиг эрх бүхий байгууллагатай ба хотын засаг захиргааг Лондон хотын төв захиргаа (GLA)-ээр удирдагддаг. Лондон хотын төв захиргаа (GLA) 2 хэсгээс сонгогдон бүрддэг; Лондон хотын эрх мэдэл бүхий захирагч болон түүний төсвийг жил бүр хэлэлцэж саналаа өгдөг. Мөн гаргасан шийдвэрт нь хяналт тавьж байдаг газар нь Лондон хотын Ассамблэй юм. 1986 онд хэмжээгээр бага Лондон хотын зөвлөл (GLC) татан буугдаж 2000 онд Лондон хотын төв захиргаа (GLA) болон шинээр байгуулагдсан. Лондон хотын төв захиргаа болон Лондон хотын захирагч хотын захиргааны байшинд байрладаг ба одоогийн захирагч нь Борис Жонсон юм. Захирагчийн стратегийн төлөвлөгөө болох Лондон хотын төлөвлөгөөг 2010 онд нийтэд түгээхээс өмнө 2009 оны дунд үеэс эхлэн бэлдэж эхэлдэг. Тэрээр Лондон хотыг 2031 он гэхэд 7.56 саяаас 9.11 сая хүн амтай хот болох талаар 2009 оны 8 сард мэдэгдэл хийсэн байна. Лондон доторх орон нутгийн 33 эрх бүхий байгууллагууд нь Лондон корпораци болон бага Лондоны 32 зөвлөлтэй юм. Тэдгээр нь хог хаягдлыг зайлуулах, тухайн газрын зам, нийгмийн үйлчилгээ, сургууль, орон нутгийн төлөвлөгөө зэрэг асуудлыг Лондон хотын төв захиргаагаар бус өөрсдөө хариуцан ажилладаг. Хотын цагдаагийн үйлчилгээ нь хотын цагдаагийн газраар удирдагддаг ба Лондоны төвөөс нийт Лондоны асуудлыг удирддаг юм. Лондоны төв захиргаа нь өөрийн цагдаагийн хүч болох-Лондоны цагдаагийн газартай байдаг. Их Британий тээврийн цагдаагийн газар нь нийслэл хотын төмөр зам болон метро дотор цагдаагийн үйлчилгээг үзүүлэх үүрэгтэй. Лондоны гал түймэртэй тэмцэх газар нь нийт Лондонд үйлчилгээгээ үзүүлдэг. 5800 гал түймэртэй тэмцэгч ажилтан, албан хаагчтай нийт 7000 орчим ажилтантай дэлхийд 3-т орох том хэмжээний гал түймэртэй тэмцэх байгууллага болох Лондоны гал түймэр, түргэн тусласжийн асуудал эрхлэх байгууллагаар удирдуулдаг. Үндэсний эрүүл мэндийн түргэн тусламжийн үйлчилгээ нь дэлхийд том хэмжээнд тооцогдох үнэ төлбөргүй үйлчилгээ үзүүлдэг NHC Лондон хотын түргэн тусламжийн газраар хангагддаг. Хатан хааны эргийн харуулын алба болон хааны үндэсний аврах иститут ТАМЭС голыг хянаж ажилладаг. Аврах үйлчилгээ нь гэнэтийн аюулт байдлын хор уршигаас сэргийлж ТАМЭС голд зориулж байгуулагдсан. == Үндэсний засаглал == Лондон бол чухал хот учир нь Westminster ордныг тойроод Нэгдсэн Вант улсын засгийн газрын ордон байдаг. Олон Засгийн газрын агентлагууд Парламенттай адил Whitehall-н дагуу 10 Downing гудамжинд Ерөнхий сайдын ордонд байрладаг. Их Британийн парламент нь “Парламентын эх” гэж нэрлэгдэн олон улсад нэр хүндтэй байдаг. Учир нь бусад парламентын системийн загвар болж байдаг ба бусад олон парламентүүд Их Британийн парламентын баримтыг хэрэглэдэг. == Газар зүй == === Газар зүйн байршил === Баруун болон төв Лондон SPOT гэдэг дагуул хотоос сайн харагддаг. Лондоны газар зүйн байдлыг авто замын дугаар, хуулийн хэлэлцүүлэг, үе мөчлөг тодорхойлж болно. Лондоны төв нь хуучин буюу эртний жижиг Лондон бөгөөд энэ нь 1 милл кв талбай эсвэл хот гэж нэрлэгдэж заншсан юм. Лондон хотын газар нутаг Виктор хааны үе мөн Дэлхийн дайны үеүдэд ихээр тэлсэн. Гэвч 1940 оноос энэ байдал бүрэн зогссон. Учир нь дэлхийн II дайн буюу Ногоон бүсийн хууль үйлчилж байв. Английн Лондон муж нь дэлхий нийтэд Дэлхийн дайны үед Ногоон бүстнүүдээр удирдуулж байсан Их Лондон гэдгээрээ алдартай. Мөн Их Лондон гэж нэрлэгддэг, ба Дэлхийн II дайн ба Ногоон бүсийг удирдсан газар юм. Их Лондоны Урбаны дүүрэг нь хотын хүн амын энгийн бүдүүлэг амьдралын нүүр царай юм. Энэ нь Лондоны алсын томоохон дүүргүүдийн нэг юм. Лондон хот бол 607 милл /1570 км кв/ газар нутагтай. Thames гол нь баруун урьдаас зүүн тийш хотыг хөндлөн дайрч урсдаг. Thames гол нь Parliament, Addington буюу Primrose нуруудын хооронд урсдаг. Өмнө нь Thames гол маш гүн бөгөөд одоо байгаа үеэсээ 5 дахин их устай мөрөн байсан гэдэг. Викториягийн үеэс голын түвшин багасаж, бага, жижиг салаанууд нь ширгэж алга болсон. Сүүлийн үед жил ирэх тусам далайн түрлэг ихсэж, Thames голын түвшин аажим аажмаар нэмэгдэж байна. Үүний улмаас уулын ус буух үеэр үер болох магадлал ихтэй болсон. Энэхүү үерийн аюулаас урьдчилан сэргийлж 1974 онд Woolwich болон Barrier орчмын Thames голын дээгүүр хөндлөн далан барьж эхэлсэн ба энэ нь 2030-аад оны үед ашиглалтанд орох ба зураг төсөл инженерийн ажлууд хийгдэхээр шийдэгдсэн байна. === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Лондон ([[LHR]]),{{refn|Дундаж утгыг Хитроу нисэх онгоцны буудлаас, харин хэт өндөр утгыг Лондон даяарх станцуудаас авдаг.|group=note}} өндөр: {{convert|25|m|ft|0|abbr=on}}, 1991–2020 оны хэвийн |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 17.2 |Feb record high C = 21.2 |Mar record high C = 24.5 |Apr record high C = 29.4 |May record high C = 32.8 |Jun record high C = 35.6 |Jul record high C = 40.2 |Aug record high C = 38.1 |Sep record high C = 35.0 |Oct record high C = 29.5 |Nov record high C = 21.1 |Dec record high C = 17.4 |Jan high C = 8.4 |Feb high C = 9.0 |Mar high C = 11.7 |Apr high C = 15.0 |May high C = 18.4 |Jun high C = 21.6 |Jul high C = 23.9 |Aug high C = 23.4 |Sep high C = 20.2 |Oct high C = 15.8 |Nov high C = 11.5 |Dec high C = 8.8 |year high C = 15.7 |Jan mean C = 5.6 |Feb mean C = 5.8 |Mar mean C = 7.9 |Apr mean C = 10.5 |May mean C = 13.7 |Jun mean C = 16.8 |Jul mean C = 19.0 |Aug mean C = 18.7 |Sep mean C = 15.9 |Oct mean C = 12.3 |Nov mean C = 8.4 |Dec mean C = 5.9 |year mean C = 11.7 |Jan low C = 2.7 |Feb low C = 2.7 |Mar low C = 4.1 |Apr low C = 6.0 |May low C = 9.1 |Jun low C = 12.0 |Jul low C = 14.2 |Aug low C = 14.1 |Sep low C = 11.6 |Oct low C = 8.8 |Nov low C = 5.3 |Dec low C = 3.1 |year low C = 7.8 |Jan record low C = -16.1 |Feb record low C = -13.9 |Mar record low C = -8.9 |Apr record low C = -5.6 |May record low C = -3.1 |Jun record low C = -0.6 |Jul record low C = 3.9 |Aug record low C = 2.1 |Sep record low C = 1.4 |Oct record low C = -5.5 |Nov record low C = -7.1 |Dec record low C = -17.4 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 58.8 |Feb precipitation mm = 45.0 |Mar precipitation mm = 38.8 |Apr precipitation mm = 42.3 |May precipitation mm = 45.9 |Jun precipitation mm = 47.3 |Jul precipitation mm = 45.8 |Aug precipitation mm = 52.8 |Sep precipitation mm = 49.6 |Oct precipitation mm = 65.1 |Nov precipitation mm = 66.6 |Dec precipitation mm = 57.1 |year precipitation mm = 615.0 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 11.5 |Feb precipitation days = 9.5 |Mar precipitation days = 8.5 |Apr precipitation days = 8.8 |May precipitation days = 8.0 |Jun precipitation days = 8.3 |Jul precipitation days = 7.9 |Aug precipitation days = 8.4 |Sep precipitation days = 7.9 |Oct precipitation days = 10.8 |Nov precipitation days = 11.2 |Dec precipitation days = 10.8 |year precipitation days = 111.7 | Jan humidity = 80 | Feb humidity = 77 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 65 | May humidity = 67 | Jun humidity = 65 | Jul humidity = 65 | Aug humidity = 69 | Sep humidity = 73 | Oct humidity = 78 | Nov humidity = 81 | Dec humidity = 81 | year humidity = 73 | Jan dew point C = 3 | Feb dew point C = 2 | Mar dew point C = 2 | Apr dew point C = 4 | May dew point C = 7 | Jun dew point C = 10 | Jul dew point C = 12 | Aug dew point C = 12 | Sep dew point C = 10 | Oct dew point C = 9 | Nov dew point C = 6 | Dec dew point C = 3 |Jan sun = 61.1 |Feb sun = 78.8 |Mar sun = 124.5 |Apr sun = 176.7 |May sun = 207.5 |Jun sun = 208.4 |Jul sun = 217.8 |Aug sun = 202.1 |Sep sun = 157.1 |Oct sun = 115.2 |Nov sun = 70.7 |Dec sun = 55.0 |year sun = 1674.8 |Jan uv = 1 |Feb uv = 1 |Mar uv = 2 |Apr uv = 4 |May uv = 5 |Jun uv = 6 |Jul uv = 6 |Aug uv = 5 |Sep uv = 4 |Oct uv = 2 |Nov uv = 1 |Dec uv = 0 |source 1 = [[Met Office]]<ref>{{cite web |url=https://www.metoffice.gov.uk/research/climate/maps-and-data/uk-climate-averages/gcpsvg3nc |title=London Heathrow Airport |publisher=[[Met Office]] |access-date=2026-04-20}}</ref><ref>{{cite web|url=https://twitter.com/metoffice/status/1154407682981412864|title=Station Data|publisher=Met Office|access-date=2026-04-20}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.metoffice.gov.uk/research/climate/maps-and-data/uk-climate-extremes|title=UK Climate Extremes |publisher=[[Met Office]] |access-date=2026-04-20}}</ref> [[Нидерландын Хааны Цаг Уурын Хүрээлэн]]<ref>{{cite web |url=http://eca.knmi.nl/indicesextremes/customquerytimeseriesplots.php |title=Heathrow Airport Extreme Values |publisher=[[Нидерландын Хааны Цаг Уурын Хүрээлэн|KNMI]] |access-date=2026-04-20}}</ref><ref>{{cite web | url =http://eca.knmi.nl/utils/mapserver/climatology.php?indexcat=**&indexid=TXx&periodidselect=1981-2010&seasonid=0&scalelogidselect=no&CMD=ZOOM_IN#bottom |title = Heathrow 1981–2010 mean maximum and minimum values | access-date =2026-04-20 | publisher = [[KNMI (хүрээлэн)|KNMI]]}}</ref> |source 2 = Weather Atlas (Хэт ягаан туяаны индекс)<ref name="Weather Atlas">{{cite web |url= https://www.weather-atlas.com/en/united-kingdom/london-weather-march |title=London, United Kingdom – Climate data |publisher=Weather Atlas |access-date=2026-04-20 }}</ref> CEDA Архив<ref>{{cite web |url=https://data.ceda.ac.uk/badc/ukmo-midas-open/data/uk-daily-temperature-obs/dataset-version-202007/greater-london/00728_waddon/qc-version-1|title=MIDAS Open: UK daily temperature data, v202007|publisher=CEDA Archive |access-date=2026-04-20 }}</ref> [[TORRO]]<ref>{{cite web |url=https://www.torro.org.uk/extremes/date-records/max-temp|title=Maximum temperature date records |publisher=[[TORRO]] |access-date=2026-04-20 }}</ref> Time and Date<ref>{{cite web |url=https://www.timeanddate.com/weather/uk/london/climate|title=Climate & Weather Averages in London, England, United Kingdom|publisher=Time and Date |access-date=2026-04-20 }}</ref> }} == Боловсрол == Royal Holloway бол Лондоны дээд боловсролын институтын холбоо бөгөөд Лондоны их сургуулийн нэгэн салбар юм. Дээд сургууль болон коллеж, шинжлэх ухаан хөгжлийн төв болох Лондон хотод 378000 оюутан суралцдаг. Лондон дахь ихэнх бага болон дунд сургуулиуд нь Английн боловсролын системийн дагуу үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Лондоны их сургуулиуд нь европ болон Нэгдсэн Вант улсын хамгийн том заах арга зүйн сургууль бөгөөд 125000 оюутан суралцдаг. Мөн энэ сургуулийн харьяанд 20 коллеж байдаг. Коллежууд нь өөрийн удирдлагатай, мөн өөр өөрийн гэсэн дүрэм журамтай бөгөөд эдгээр коллежуудыг төгсөгчид нь Лондоны их сургуулийн гэрчилгээтэй төгсдөг. Үүнээс нэрлэх юм бол Royal Holloway, Birkbeck, UCL,[208] King's, Goldsmiths, Queen Mary[209] бөгөөд мөн тусгай мэргэжлийн институтууд болох London School of Economics,[210] SOAS,[211] Royal Academy of Music,[212] Courtauld Institute of Art ба Institute of Education нар болно. [213] Imperial College London болон University College London Times Higher Education сэтгүүлээс зарласан 2008 оны дэлхийн шилдэг 10 их дээд сургуулиудын 6 болон 7 дугаар байруудыг эзэлж байсан. Мөн түүнчлэн Лондоны эдийн засгийн дээд сургууль нь дэлхийн нийгэм шинжлэх ухааны удирдлагын институт заах болон судалгаа шинжилгээний төвүүдтэй. Соёл урлагийн сургуулиудын тэргүүн байранд Royal College of Music, Royal College of Art, ба Guildhall School of Music and Drama ордог. Senate House нь Лондоны их сургуулийн нэг салбар юм. Лондоны бусад их сургуулиуд болох Brunel University, City University, London Metropolitan University, Middlesex University, University of East London, University of the Arts London, University of Westminster, Kingston University ба London South Bank University Лондоны их сургуулийн харьяа биш бөгөөд гэвч аливаа тэргүүлэгчид болон олон улсын бусад суралцагчид Лондоны их сургуулийг сонгодог. 1992 оноос зарим техникийн их сургуулиуд нэгдэж зарим нь бүүр эрт үйл ажиллагаагаа эхэлж байсан. Imperial College London 2007 онд Лондоны Их сургуулиас гарч бие даасан сургууль болсон. 2003 онд University of North London ба London Guildhall University сургуулиуд нэгдсэн. London Metropolitan University нь нийслэл хотын бие даасан хамгийн том сургууль ба энэ сургуульд 155 орны 34,000 оюутнууд суралцдаг. Лондон бол London Business School ба Cass Business School бизнесийн сургуулиуд нь бизнесийн боловсролын сургалтаараа дэлхийд тэргүүлдэг. Мөн үүн дээр тэргүүний Schiller International University, Richmond University ба Regent's College сургуулиуд байдаг. == Уран барилга == == Дүүргүүд == Лондоны газруудын жагсаалтад төв Лондон, дотоод болон гадаад Лондон багтана. Лондоны газар нутгийг олон удаа (e.g. Bloomsbury, Knightsbridge, Mayfair, Whitechapel, Fitzrovia) гэх мэт дүүргүүдэд хувааж байсан. Тосгоны нэрийг сүмийн харъяат нутгууд болон хот, дүүргүүдийн албан ёсны бус нэр өгч байсан. Орон нутагт иймэрхүү нэрүүд нь өөр өөрийн гэсэн өвөрмөц шинж чанарыг үлдээн уламжлагдан үлдсэн байдаг. Гэвч ихэнх нэр нь орчин үед албан ёсных биш болсон юм. Хэдий тийм боловч 1965 оноос эртний Лондон хот нь 32 жижиг дүүрэг болон хуваагдаж, төрөл бүрийн эдийн засаг, санхүүгээр ноёрхох болсон. Дэлхийн гурван том эдийн засгийн төвийн нэг нь Лондон хотод байдаг. Үүнд Зээлийн банк, Олон Улсын бондын байгууллага мөн гадаадын арилжаа, менежмент, гадаадын үнэт цаасны худалдааны сангууд багтана. Гол тэргүүлэх эдийн засгийн төв нь металлын арилжаа. Үүний хамгийн том нь алтны зах зээл юм. Мөн эвдэрсэн усан онгоцны зах, гадаадын банк, хөрөнгө оруулалт хийсэн байшин бусад төвүүд орно. Хот нь өөрийн гэсэн бие даасан статустай. Лондоны шинэ эдийн засаг нь хотыг зүүн зүгийн газар нутгийг арилжааны төвд Canary Wharf гэдэг цогцолбор ноёрхдог. Бусад бизнесүүд нь City of Westminster, UK's national government, хотод байралдаг. Хаант улсын Засгийн газар нь Westminster Abbey-д байдаг. Лондоны баруун хэсэгт зугаа цэнгэлийн газар, дэлгүүр дүүрэн байдаг. Oxford гудамж, Leicester талбай, Covent цэцэрлэг, Piccadilly цирк байдаг. Баруун Лондонд их тансаг, мөн үнэтэй, хувийн газрууд байдаг. Жишээ нь: 10 сая фунт стерлингийн үнэтэй Notting Hill, Knightsbridge болон Chelsea нэртэй үл хөдлөх хөрөнгүүд байдаг. Төв Лондонд байдаг Royal Borough of Kensington болон Chelsea хөрөнгүүдийн дундаж үнэ нь 894,000 фунт стерлинг байдаг. Лондоны зүүн муж нь Зүүн Лондон ба Зүүн дагавар хотуудаас бүрддэг. Зүүн дагавар хот нь гадаадын цагаачид амьдардаг хамгийн ядуу дүүрэг болох Лондон усан онгоцны зогсоол юм. Зүүн Лондонгоос эртний үйлдвэрийн хөгжлийг харж болох бөгөөд одоо 2012 оны Олимпийг зохион байгуулах болсонтой холбогдуулан London Riverside ба Lower Lea Valley хэсгүүд ордог Thames Gateway -ийг дахин сэргээн босгон хөгжүүлж байна. == Цэцэрлэгт хүрээлэнгүүд == Төв Лондоны хамгийн том цэцэрлэгт хүрээлэнгүүд болох Royal Parks мөн зэрэгцээ орших Kensington Gardens паркууд нь төв Лондоны баруун захад, Regent's Park нь хойд захад нь байрладаг. Эдгээр паркуудад Лондоны амьтны хүрээлэн, дэлхийн эртний шинжлэх ухааны хүрээлэн, мөн үүний зэрэгцээ жуулчдын сонирхол татах Madame Tussauds музей байдаг. Мөн Төв Лондоны ойролцоо Green Park , St. James's Park нэртэй жижиг паркууд байдаг. Hyde Park нь спортын тоглолтууд болон зарим үед задгай талбайн тоглолтууд болдгоороо онцлог. Дээрх том паркууд нь хотын төвөөс гадагшаа чиглэлээр дугаарлагдсан байдаг. Үүнд Royal Parks зүүн урагшаа, Bushy Park, Richmond Park паркууд нь баруун урагшаа, Victoria Park, East London хотын төвөөс зүүн тийш чиглэлээр дугаарлагдсан байдаг. Хойд зүгт байрладаг Regent's Park нь цэнгэг агаар, зугаалах газраараа онцлог байдаг. Хойд Лондоны Hampstead Heath паркад 3,2 км кв талбай бүхий байгалийн төрхөө хадгалсан чөлөөт газар байдаг. Түүхийн дурсгалт Kenwood House –д зуны саруудад нууран дээр болдог сонгодог хөгжмийн тоглолт болж долоо хоног бүрийн сүүлээр тайз засал, галт наадам, хөгжмөөрөө мянга мянган хүний сонирхлыг татаж байдаг. Аялал жуулчлалд 2003 оны Лондоны хувийн үйлдвэрийн 350,000 ажилчдын бүтэн цагаар ажилласантай тэнцүү хэмжээний буюу жилд ойролцоогоор 15 тэрбум паундын зардал гаргадаг. 2007 оны 10 дугаар сард Лондон нь дэлхийн хамгийн алдартай 150 хотыг тэргүүлж 2006 онд 15,6 сая жуулчдын сонирхлыг татаж чадсан. Лондоны дараа Бангконг (10.35 сая) 2 дугаар байранд, Парис хот (дөнгөж 9.7 сая)-аар 3 дугаар байранд шалгарчээ. Нэгдсэн Вант улсын хоёр дахь том боомт нь жилд 53 сая тонн ачааг зөөж тээвэрлэдэг. == Тээвэр == === Лондоны тээвэр ба явганаар болон дугуйгаар явах асуудал === Тээвэр бол Лондон хотын захирагчийн албаар удирдуулдаг 4 газрын нэг боловч захирагчийн санхүүгийн хяналт нь хязгаартай учраас төмөр замын сүлжээг бүрэн хянаж чаддаггүй. 2007 оны 11 дүгээр сард тэрээр Хойд чиглэлийн метроны замыг Лондоны газар дээрх төмөр замын сүлжээний адил хэд хэдэн шинэ өөр чиглэлүүдийг барих боломжийг судалсан. Нийтийн тээврийн сүлжээ нь дэлхий дээрх хамгийн өргөн уудам газрыг хамарсан сүлжээний нэг ба Лондоны тээврийн газраар удирдуулдаг. Энэ нь олимпод зориулж 7 тэрбум фунт стерлингийн (10 тэрбум евро) хөгжлийн төлөвлөгөөг багтаасан, замыг хаягжуулах хөрөнгө оруулалтын хөтөлбөр, замын бөглөрлийн асуудал, бусад асуудлын нүүр царай нь болж байна. Лондон нь хамгийн сайн нийтийн тээвэртэй хотод тооцогддог. Дугуй унах явдал нь Лондоны оршин суугчдад ихэд дэлгэрч байгаа. Лондоны дугуйгаар зорчих компанит ажилд хамгийн сайн бэлтгэж байна. === Төмөр зам === Дэлхийн хамгийн анхны метро болох Лондоны метроны Paddington-ы буудал Метро нь st.Pancras International зогсоолоос хөдөлж шууд Pairs болон Liverpool зогсоол руу очдог. Нийтийн тээврийн сүлжээний гол хэсэг нь 11 чиглэлээс бүрдсэн Лондоны метро юм. Энэ нь 1863 оноос үйл ажиллагаагаа эхэлсэн бөгөөд дэлхийн хамгийн анхны, хамгийн үнэтэй, хамгийн урт метроны нэг юм. Энэ метро 1890 оноос дэлхийн хамгийн анхны газар доорх цахилгаан зам болох City & South London Railway юм. Метрогоор өдөрт 3 сая гаруй, жилд 1 тэрбум хүн зорчдог. Энэ нь Лондонд жилд 244 милл газарт ойролцоогоор 1,1 тэрбум хүнийг зөөвөрлөдөг гэсэн үг юм. Хотын хамгийн анхны метро нь 1863 онд нээгдсэн бөгөөд өнөөгийн байдлаар энэ нь 500 вагон бүхий 275 зогсоолтой болтлоо өргөжсөн байна. Метроны хамгийн ачаалалтай зогсоол болох Waterloo зогсоол нь өглөө ид ачааллын үед 46,000 зорчигчдод үйлчилдэг. Метро нь нийтдээ 412 цахилгаан шат ба 112 лифтийг замын бөглөрлөөс хамгаалж байдаг. === Авто зам === Төв Лондонтой холбогдсон хотын захад байдаг нийтийн эзэмшлийн газар руу явдаг замаар ихэнхдээ машин болон нийтийн тээврийн хэрэгслүүд явдаг. Хотын төвийн зам ба хотын өмнөд болон хойд зах руу явдаг замууд нь шулуун ба тойрог хэлбэрээр байдаг бөгөөд уулзварууд нь тойрог хэлбэрээр огтолцдог. М25 дугаартай зам нь хамгийн урт шулуун зам бөгөөд энэ нь 121,5 милл буюу 195.5 км юм. Хотын шулуун замын сүлжээний дэлгэрэнгүй бүдүүвч зургийг анх 1960 онд бэлтгэсэн бөгөөд энэ ажил 1970 оноос тасалдсан. 2003 онд хотын төвийн замын хөдөлгөөний багтаамж буурч бөглөрөл үүсч байгаатай танилцаж, хянаж байсан. Цөөн жишээ дурьдахад жолооч нар төв Лондоны хамгийн их түгжрэлтэй замуудаар явахдаа өдөрт 8 паунд төлөхийг шаарддаг болсон. Хотын байнга түгжрэл үүсдэг дүүрэгт оршин суудаг жолооч нарт машинаа тавиад нийтийн тээврээр явах нь хямд төсөр болсон. М25 дугаартай зам нь хамгийн их ачаалалтай хотоос гардаг шулуун зам ба Лондон бол замын засрашгүй түгжрэлтэй хот юм. Машины дундаж хурд нь цагт 10,6 км/цаг байдаг. == Хөгжим == Лондон бол сонгодог ба ардын урлаг, урлагийн хамтлаг, мэргэжлийн хөгжимчид болон хөгжмийн мэргэжилтнүүд бэлтгэх EMI гэх мэт хөгжмийн компаниудын гол төв нь юм. Лондон бол Barbican Arts Centre, Cadogan Hall, Royal Albert Hall зэрэг олон найрал хөгжим, хамтлагуудын гол гэр нь юм. Лондонд Royal Opera House ба Coliseum Theatre гэдэг дуурийн хоёр театр байдаг. Лондон бол Royal Opera ордонд байдаг Нэгдсэн Вант улсын хамгийн том орган хөгжмийн гэр нь юм. Бусад гол хөгжмийн зэмсгүүд нь үндсэн болон чогчин дуган сүмүүдэд байрладаг. == Спорт == Wembley цэнгэлдэх хүрээлэн бол [[Англи]]йн хөлбөмбөгийн гал голомт ба дэлхийн хамгийн үнэтэй цэнгэлдэх хүрээлэн бөгөөд Wimbledon-ны аварга шалгаруулах болон Grand Slam-ын теннисний тэмцээн зохион байгуулагддаг. Лондон Зуны олимпийг 1908 ба 1948 онуудад 2 удаа зохион байгуулсан. 2005 оны долдугаар сард 2012 оны наадмыг зохион байгуулахаар сонгогдсон ба дэлхийд Зуны олимпийг 3 дахь удаагаа зохиож байгаа анхны хот юм. Мөн Лондон 1934 онд British Empire Games зохион байгуулсан. Лондонд спортын ихэнх хүн нь хөлбөмбөг тоглодог. Лондон бол гучин хөл бөмөбгийн клүб холбоотой ба үүнд Arsenal, Chelsea, Fulham, Tottenham Hotspur ба West Ham United таван клүб тэргүүлдэг. Мөн Лондон Guinness Premiership дөрвөн регби эвлэл багууд (London Irish, Saracens, Wasps ба Harlequins) байдаг ч, одоо Лондонд зөвхөн Harlequins тоглодог (одоо Их Лондонгоос гурван баг тоглож байгаа ч М25-д Saracens still багтсан.) Лондонд хоёр мэргэжлийн rugby league клүб байдаг Harlequins Rugby League. == Цахим холбоос == {{commons|London|Лондон}} * [http://www.london.gov.uk/ Лондоны мэйр, Лондоны ассемблей, Их Лондоны захиргаа] - Хотын засгийн газрын албан ёсны сайт * [http://www.tfl.gov.uk/ Лондоны тээвэр] * [http://www.bbc.co.uk/london/ BBC Лондон] * [http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20040722014745/http://www.statistics.gov.uk/focuson/london/ Лондоны статистик] [[Ангилал:Лондон| ]] [[Ангилал:Английн суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Их Британийн их сургуулийн хот]] 9yjuq5b4bheestb231cutnrdcesmf7r 0 6081 854290 854183 2026-04-20T18:52:06Z Enkhsaihan2005 64429 854290 wikitext text/x-wiki {{short description|Монголын хот}} {{Энэ гарчиг|Алтай хотын|хэрэглээг|Алтай}} {{Distinguish|text=[[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай аймгийн]] өмнөд хэсгийн [[Алтай сум (Говь-Алтай)]]}} {{Инфобокс суурин | name = Алтай | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠠᠯᠲᠠᠢ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | official_name = Есөнбулаг сум<br>{{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠶ᠋ᠢᠰᠦᠨᠪᠤᠯᠠᠭ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | image_skyline = File:Altai, Mongolia.png | image_skyline = File:Altai, Mongolia.png | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Altai.png | flag_size = | flag_alt = | image_seal = | seal_size = | seal_alt = | image_shield = | shield_size = | shield_alt = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | blank_emblem_alt = | nickname = | motto = | image_map = Yesönbulag, Govi-Altai.png | mapsize = 220px | map_alt = Говь-Алтай аймаг дахь Алтай хот | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_alt1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | dot_mapsize = | dot_map_base_alt = | dot_map_alt = | dot_map_caption = | dot_x = | dot_y = | pushpin_map = Монгол | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_map_caption = Монгол дахь байршил | coordinates = {{coord|46|22|22|N|96|15|26|E|region:MN|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag govi-altai aimag 2011.svg}} [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] | subdivision_type2 = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | subdivision_name2 = [[Есөнбулаг сум|Есөнбулаг]] | established_title = | established_date = | founder = | named_for = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | total_type = | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 2161 | area_total_sq_mi = | area_total_dunam = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | elevation_footnotes = | elevation_m = 2213 | population_footnotes = | population_total = 17609 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_est = | pop_est_as_of = | population_note = | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | blank_name_sec1 = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank_info_sec1 = [[Хагас хуурай уур амьсгал#Хүйтэн хагас хуурай уур амьсгал|BSk]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +976 (0) 148 | registration_plate = ГА | website = | footnotes = }} '''Алтай''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] [[Зураг:Altai.png]] ''алтаи'') — [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Говь-Алтай]] аймгийн төв нь болох [[хот]]. Аймаг дотроо бас [[Есөнбулаг сум|Есөнбулаг]] суманд харьяалагддаг. [[Алтай]] гэдэг нь өөрөө түгээмэл нэр. Тиймээс энэ нутгийг монгол хэлнээ '''Алтай хот''' гэж бусдаас нь ялгаж салгаж ойлгодог. Алтай хот [[Улаанбаатар]]аас баруун урагш 1001 км зайд д.т.дээш 2181 м өндөрт 51 км² газар нутгийг эзлэн оршдог. 2008 онд 15,800 оршин суугчтай байсан. Тэгэхээр Монголдоо хамгийн өндөр газрын хот, бас 20-р олон хүн амтай хот юм. == Тээвэр == Алтай хотын нисэх буудал нь нислэгийн нэг шороон зурвастай. Эндээс [[Арвайхээр]]- [[Улаанбаатар]]ын чиглэлд хуваарьт нислэгтэй байдаг. == Түүх соёлын дурсгал, барилга == Алтай хотын төв талбай нь 1945 оны чөлөөлөх дайны үед Жанчхүүгийн давааны Японы бэхлэлтийг дайран эзлэх үед амь насаа үл хайрлан цэргийн үүргээ биелүүлэн дайсны галан доор тасарсан холбооны утсаа амаараа зуун анги нэгтгэлийн хоорондын харилцааг ханган алтан амиа алдсан Монгол улсын баатар Жанчивын нэрээр нэрлэгдсэн байна. Мөн талбайд холбооны дамараа барин буугаа мөрөвчилсөн Жанчив баатарын гэрэлт ирээдүйн төлөө урагш алхаж байгаа хөшөө сүндэрлэж байдаг. үүнээс гадна Жанчивын талбай дах бас нэг онцлог дурсгал нь Баруун монгол, тэр тусмаа Алтай нутгийн бахархал болсон Алтайн нуруунд зориулан Монголын хөгжмийн зохиолч, яруу найрагч нарын шилдэг бүтээл болох "[[Зулай цагаан Алтай (дуу)|Зулай цагаан Алтай]]" дууны хөшөө аймгийн Төрийн захиргааны ордоны өмнө сүндэрлэж байдаг. Энэхүү нийтэд ихэд түгэн алдаршсан Алтайн магтаал дуунд зориулсан хөшөө нь Монгол улсад дуунд зориулан босгосон 2 дахь хөшөө юм. Дээрхээс гадна Говь-Алтай аймгийн хөгжимт драмын театрын сүлд чимэг болдог "Алтай" чуулгын театрын байр нь архитектурын өвөрмөц шийдэл бүхий уран барилга юм. Аймгийн төвд орших "Аймгийн орон нутгийг судлах төв музей" нь Алтай нутгийн түүх, уламжлал, хүн ам, түүний ёс заншил, ахуй амьдрал, алдартангуудын тухай төдийгүй амйгийн хэмжээний геологийн тогтоц, ашигт малтмалын тухай баялаг үзмэр сан хөмрөгтэй. == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Алтай, өндөр {{convert|2180|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1954–одоо) |metric first = Yes |single line = Yes |width = auto |Jan record high C = 4.4 |Feb record high C = 9.0 |Mar record high C = 13.1 |Apr record high C = 23.4 |May record high C = 27.0 |Jun record high C = 31.6 |Jul record high C = 31.1 |Aug record high C = 32.0 |Sep record high C = 25.3 |Oct record high C = 19.0 |Nov record high C = 11.9 |Dec record high C = 10.6 |Jan high C = -10.5 |Feb high C = -7.1 |Mar high C = -0.8 |Apr high C = 7.7 |May high C = 13.9 |Jun high C = 19.7 |Jul high C = 21.5 |Aug high C = 19.8 |Sep high C = 13.6 |Oct high C = 5.5 |Nov high C = -2.8 |Dec high C = -8.6 |Jan mean C = -18.0 |Feb mean C = -14.6 |Mar mean C = -7.6 |Apr mean C = 1.3 |May mean C = 7.6 |Jun mean C = 13.6 |Jul mean C = 15.8 |Aug mean C = 13.8 |Sep mean C = 7.4 |Oct mean C = -0.7 |Nov mean C = -9.2 |Dec mean C = -15.4 |Jan low C = -24.3 |Feb low C = -21.3 |Mar low C = -14.4 |Apr low C = -5.1 |May low C = 1.2 |Jun low C = 7.2 |Jul low C = 9.9 |Aug low C = 7.8 |Sep low C = 1.4 |Oct low C = -6.5 |Nov low C = -15.3 |Dec low C = -21.6 |Jan record low C = −40.0 |Feb record low C = -39.8 |Mar record low C = −35.9 |Apr record low C = -30.6 |May record low C = -16.4 |Jun record low C = -6.9 |Jul record low C = -0.4 |Aug record low C = -4.4 |Sep record low C = -17.2 |Oct record low C = -28.9 |Nov record low C = −35.0 |Dec record low C = −38.4 |year record low C = -40.0 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 2 |Feb precipitation mm = 2 |Mar precipitation mm = 5 |Apr precipitation mm = 9 |May precipitation mm = 17 |Jun precipitation mm = 34 |Jul precipitation mm = 46 |Aug precipitation mm = 35 |Sep precipitation mm = 16 |Oct precipitation mm = 9 |Nov precipitation mm = 4 |Dec precipitation mm = 3 |Jan sun = 201.1 |Feb sun = 208.3 |Mar sun = 252.2 |Apr sun = 260.6 |May sun = 308.9 |Jun sun = 298.5 |Jul sun = 293.2 |Aug sun = 290.2 |Sep sun = 272.4 |Oct sun = 246.1 |Nov sun = 199.6 |Dec sun = 184.8 |Jan humidity = 71.7 |Feb humidity = 67.1 |Mar humidity = 59.7 |Apr humidity = 51.4 |May humidity = 49.1 |Jun humidity = 52.9 |Jul humidity = 58.6 |Aug humidity = 59.0 |Sep humidity = 55.8 |Oct humidity = 61.4 |Nov humidity = 68.7 |Dec humidity = 71.4 |unit precipitation days = 1.0 mm |Jan precipitation days = 1.4 |Feb precipitation days = 1.5 |Mar precipitation days = 2.1 |Apr precipitation days = 2.4 |May precipitation days = 3.7 |Jun precipitation days = 5.7 |Jul precipitation days = 7.0 |Aug precipitation days = 5.7 |Sep precipitation days = 3.5 |Oct precipitation days = 2.6 |Nov precipitation days = 1.9 |Dec precipitation days = 1.6 |Jand sun = 6.5 |Febd sun = 7.4 |Mard sun = 8.1 |Aprd sun = 8.7 |Mayd sun = 10.0 |Jund sun = 10.0 |Juld sun = 9.5 |Augd sun = 9.4 |Sepd sun = 9.1 |Octd sun = 7.9 |Novd sun = 6.7 |Decd sun = 6.0 |yeard sun = 8.3 |source 1 = Pogoda.ru.net <ref name=pogoda> {{cite web|url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4.php?id=44277|script-title=ru:КЛИМАТ АЛТАЯ|publisher=Pogoda.ru.net|language=ru|access-date=2026-04-20}}</ref> |source 2 = NOAA (нар 1961-1990),<ref name= NOAA>{{Cite FTP |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/MO/44277.TXT |server = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |title = Altai Climate Normals 1973-1990 |accessdate = 2026-04-20}}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Altai_44277.csv |title = Altai Climate Normals 1991-2020 |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |accessdate = 2026-04-20}}</ref> [[Deutscher Wetterdienst]] (өдрийн нар 1961-1990)<ref> {{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_442770_kt.pdf | title = Klimatafel von Altai (Altaj) / Mongolei | publisher = Холбооны Тээвэр ба Дижитал Дэд Бүтцийн Яам | access-date = 2026-04-20}} </ref>}} == Алдартнууд == * Ардын зохиолч [[Чадраабалын Лодойдамба]] * Ардын зохиолч [[Лодонгийн Түдэв]] * Монгол Улсын Баатар [[Магсарын Жанчив]] * Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар [[Гомбын Лодойхүү]] * Монгол Улсын нэрт зураач [[Балдуугийн Шарав]] == Сонирхолтой баримтууд == * Алтай хот буюу Есөнбулаг суурин нь унд ахуйн усан хангамжийн талаар хатуулаг ихтэй ус бүхий газарт оршдогоороо онцлог. * Говь-Алтай аймгийн Бигэр суманд социализмын үед сум нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан Лодойхүү баатарын хөдөлмөрийн үр дүнд Бигэр суманд чацаргана тариалж түүгээр дарс хийж байсан нь өнөөг хүртэл уламжилж үлджээ. Иймд Алтай хотын дэлгүүрүүдэд Бигэрийн жимсээр хийсэн "Бигэр", "Алтай" дарсууд, "Бигэр" шампан дарс буюу оргилуун дарс, "Бигэр" виски зэрэг бүтэгдхүүнүүд зарагддаг. == Эшлэл == {{Reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монголын томоохон хот суурин}} {{Хөтлөгч мөр Говь-Алтайн сумууд}} {{Хөтлөгч мөр Засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Алтай хот| ]] [[Ангилал:Монголын хот]] [[Ангилал:Говь-Алтай аймгийн суурин]] [[Ангилал:Монголын аймгийн төв]] [[Ангилал:Говь-Алтай аймгийн сум|!]] [[Ангилал:Монголын суурин]] iqmufvgriollbi0pust3rxxlsek7v48 854316 854290 2026-04-20T19:19:58Z Enkhsaihan2005 64429 854316 wikitext text/x-wiki {{short description|Монголын хот}} {{Энэ гарчиг|Алтай хотын|хэрэглээг|Алтай}} {{Distinguish|text=[[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай аймгийн]] өмнөд хэсгийн [[Алтай сум (Говь-Алтай)]]}} {{Инфобокс суурин | name = Алтай | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠠᠯᠲᠠᠢ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | official_name = Есөнбулаг сум<br>{{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠶ᠋ᠢᠰᠦᠨᠪᠤᠯᠠᠭ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | image_skyline = File:Altai, Mongolia.png | image_skyline = File:Altai, Mongolia.png | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Altai.png | flag_size = | flag_alt = | image_seal = | seal_size = | seal_alt = | image_shield = | shield_size = | shield_alt = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | blank_emblem_alt = | nickname = | motto = | image_map = Yesönbulag, Govi-Altai.png | mapsize = 220px | map_alt = Говь-Алтай аймаг дахь Алтай хот | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_alt1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | dot_mapsize = | dot_map_base_alt = | dot_map_alt = | dot_map_caption = | dot_x = | dot_y = | pushpin_map = Монгол | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_map_caption = Монгол дахь байршил | coordinates = {{coord|46|22|22|N|96|15|26|E|region:MN|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag govi-altai aimag 2011.svg}} [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] | subdivision_type2 = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | subdivision_name2 = [[Есөнбулаг сум|Есөнбулаг]] | established_title = | established_date = | founder = | named_for = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | total_type = | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 2161 | area_total_sq_mi = | area_total_dunam = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | elevation_footnotes = | elevation_m = 2213 | population_footnotes = | population_total = 17609 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_est = | pop_est_as_of = | population_note = | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | blank_name_sec1 = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank_info_sec1 = [[Хагас хуурай уур амьсгал#Хүйтэн хагас хуурай уур амьсгал|BSk]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +976 (0) 148 | registration_plate = ГА | website = | footnotes = }} '''Алтай''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] [[Зураг:Altai.png]] ''алтаи'') — [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Говь-Алтай]] аймгийн төв нь болох [[хот]]. Аймаг дотроо бас [[Есөнбулаг сум|Есөнбулаг]] суманд харьяалагддаг. [[Алтай]] гэдэг нь өөрөө түгээмэл нэр. Тиймээс энэ нутгийг монгол хэлнээ '''Алтай хот''' гэж бусдаас нь ялгаж салгаж ойлгодог. Алтай хот [[Улаанбаатар]]аас баруун урагш 1001 км зайд д.т.дээш 2181 м өндөрт 51 км² газар нутгийг эзлэн оршдог. 2008 онд 15,800 оршин суугчтай байсан. Тэгэхээр Монголдоо хамгийн өндөр газрын хот, бас 20-р олон хүн амтай хот юм. == Тээвэр == Алтай хотын нисэх буудал нь нислэгийн нэг шороон зурвастай. Эндээс [[Арвайхээр]]- [[Улаанбаатар]]ын чиглэлд хуваарьт нислэгтэй байдаг. == Түүх соёлын дурсгал, барилга == Алтай хотын төв талбай нь 1945 оны чөлөөлөх дайны үед Жанчхүүгийн давааны Японы бэхлэлтийг дайран эзлэх үед амь насаа үл хайрлан цэргийн үүргээ биелүүлэн дайсны галан доор тасарсан холбооны утсаа амаараа зуун анги нэгтгэлийн хоорондын харилцааг ханган алтан амиа алдсан Монгол улсын баатар Жанчивын нэрээр нэрлэгдсэн байна. Мөн талбайд холбооны дамараа барин буугаа мөрөвчилсөн Жанчив баатарын гэрэлт ирээдүйн төлөө урагш алхаж байгаа хөшөө сүндэрлэж байдаг. үүнээс гадна Жанчивын талбай дах бас нэг онцлог дурсгал нь Баруун монгол, тэр тусмаа Алтай нутгийн бахархал болсон Алтайн нуруунд зориулан Монголын хөгжмийн зохиолч, яруу найрагч нарын шилдэг бүтээл болох "[[Зулай цагаан Алтай (дуу)|Зулай цагаан Алтай]]" дууны хөшөө аймгийн Төрийн захиргааны ордоны өмнө сүндэрлэж байдаг. Энэхүү нийтэд ихэд түгэн алдаршсан Алтайн магтаал дуунд зориулсан хөшөө нь Монгол улсад дуунд зориулан босгосон 2 дахь хөшөө юм. Дээрхээс гадна Говь-Алтай аймгийн хөгжимт драмын театрын сүлд чимэг болдог "Алтай" чуулгын театрын байр нь архитектурын өвөрмөц шийдэл бүхий уран барилга юм. Аймгийн төвд орших "Аймгийн орон нутгийг судлах төв музей" нь Алтай нутгийн түүх, уламжлал, хүн ам, түүний ёс заншил, ахуй амьдрал, алдартангуудын тухай төдийгүй амйгийн хэмжээний геологийн тогтоц, ашигт малтмалын тухай баялаг үзмэр сан хөмрөгтэй. == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Алтай, өндөр {{convert|2180|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1954–одоо) |metric first = Yes |single line = Yes |width = auto |Jan record high C = 4.4 |Feb record high C = 9.0 |Mar record high C = 13.1 |Apr record high C = 23.4 |May record high C = 27.0 |Jun record high C = 31.6 |Jul record high C = 31.1 |Aug record high C = 32.0 |Sep record high C = 25.3 |Oct record high C = 19.0 |Nov record high C = 11.9 |Dec record high C = 10.6 |Jan high C = -10.5 |Feb high C = -7.1 |Mar high C = -0.8 |Apr high C = 7.7 |May high C = 13.9 |Jun high C = 19.7 |Jul high C = 21.5 |Aug high C = 19.8 |Sep high C = 13.6 |Oct high C = 5.5 |Nov high C = -2.8 |Dec high C = -8.6 |Jan mean C = -18.0 |Feb mean C = -14.6 |Mar mean C = -7.6 |Apr mean C = 1.3 |May mean C = 7.6 |Jun mean C = 13.6 |Jul mean C = 15.8 |Aug mean C = 13.8 |Sep mean C = 7.4 |Oct mean C = -0.7 |Nov mean C = -9.2 |Dec mean C = -15.4 |Jan low C = -24.3 |Feb low C = -21.3 |Mar low C = -14.4 |Apr low C = -5.1 |May low C = 1.2 |Jun low C = 7.2 |Jul low C = 9.9 |Aug low C = 7.8 |Sep low C = 1.4 |Oct low C = -6.5 |Nov low C = -15.3 |Dec low C = -21.6 |Jan record low C = −40.0 |Feb record low C = -39.8 |Mar record low C = −35.9 |Apr record low C = -30.6 |May record low C = -16.4 |Jun record low C = -6.9 |Jul record low C = -0.4 |Aug record low C = -4.4 |Sep record low C = -17.2 |Oct record low C = -28.9 |Nov record low C = −35.0 |Dec record low C = −38.4 |year record low C = -40.0 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 2 |Feb precipitation mm = 2 |Mar precipitation mm = 5 |Apr precipitation mm = 9 |May precipitation mm = 17 |Jun precipitation mm = 34 |Jul precipitation mm = 46 |Aug precipitation mm = 35 |Sep precipitation mm = 16 |Oct precipitation mm = 9 |Nov precipitation mm = 4 |Dec precipitation mm = 3 |Jan sun = 201.1 |Feb sun = 208.3 |Mar sun = 252.2 |Apr sun = 260.6 |May sun = 308.9 |Jun sun = 298.5 |Jul sun = 293.2 |Aug sun = 290.2 |Sep sun = 272.4 |Oct sun = 246.1 |Nov sun = 199.6 |Dec sun = 184.8 |Jan humidity = 71.7 |Feb humidity = 67.1 |Mar humidity = 59.7 |Apr humidity = 51.4 |May humidity = 49.1 |Jun humidity = 52.9 |Jul humidity = 58.6 |Aug humidity = 59.0 |Sep humidity = 55.8 |Oct humidity = 61.4 |Nov humidity = 68.7 |Dec humidity = 71.4 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 1.4 |Feb precipitation days = 1.5 |Mar precipitation days = 2.1 |Apr precipitation days = 2.4 |May precipitation days = 3.7 |Jun precipitation days = 5.7 |Jul precipitation days = 7.0 |Aug precipitation days = 5.7 |Sep precipitation days = 3.5 |Oct precipitation days = 2.6 |Nov precipitation days = 1.9 |Dec precipitation days = 1.6 |Jand sun = 6.5 |Febd sun = 7.4 |Mard sun = 8.1 |Aprd sun = 8.7 |Mayd sun = 10.0 |Jund sun = 10.0 |Juld sun = 9.5 |Augd sun = 9.4 |Sepd sun = 9.1 |Octd sun = 7.9 |Novd sun = 6.7 |Decd sun = 6.0 |yeard sun = 8.3 |source 1 = Pogoda.ru.net <ref name=pogoda> {{cite web|url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4.php?id=44277|script-title=ru:КЛИМАТ АЛТАЯ|publisher=Pogoda.ru.net|language=ru|access-date=2026-04-20}}</ref> |source 2 = NOAA (нар 1961-1990),<ref name= NOAA>{{Cite FTP |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/MO/44277.TXT |server = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |title = Altai Climate Normals 1973-1990 |accessdate = 2026-04-20}}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Altai_44277.csv |title = Altai Climate Normals 1991-2020 |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |accessdate = 2026-04-20}}</ref> [[Deutscher Wetterdienst]] (өдрийн нар 1961-1990)<ref> {{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_442770_kt.pdf | title = Klimatafel von Altai (Altaj) / Mongolei | publisher = Холбооны Тээвэр ба Дижитал Дэд Бүтцийн Яам | access-date = 2026-04-20}} </ref>}} == Алдартнууд == * Ардын зохиолч [[Чадраабалын Лодойдамба]] * Ардын зохиолч [[Лодонгийн Түдэв]] * Монгол Улсын Баатар [[Магсарын Жанчив]] * Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар [[Гомбын Лодойхүү]] * Монгол Улсын нэрт зураач [[Балдуугийн Шарав]] == Сонирхолтой баримтууд == * Алтай хот буюу Есөнбулаг суурин нь унд ахуйн усан хангамжийн талаар хатуулаг ихтэй ус бүхий газарт оршдогоороо онцлог. * Говь-Алтай аймгийн Бигэр суманд социализмын үед сум нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан Лодойхүү баатарын хөдөлмөрийн үр дүнд Бигэр суманд чацаргана тариалж түүгээр дарс хийж байсан нь өнөөг хүртэл уламжилж үлджээ. Иймд Алтай хотын дэлгүүрүүдэд Бигэрийн жимсээр хийсэн "Бигэр", "Алтай" дарсууд, "Бигэр" шампан дарс буюу оргилуун дарс, "Бигэр" виски зэрэг бүтэгдхүүнүүд зарагддаг. == Эшлэл == {{Reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монголын томоохон хот суурин}} {{Хөтлөгч мөр Говь-Алтайн сумууд}} {{Хөтлөгч мөр Засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Алтай хот| ]] [[Ангилал:Монголын хот]] [[Ангилал:Говь-Алтай аймгийн суурин]] [[Ангилал:Монголын аймгийн төв]] [[Ангилал:Говь-Алтай аймгийн сум|!]] [[Ангилал:Монголын суурин]] l3c2smkkpd9msusihavu9oaqloc0fgm 0 6108 854226 747336 2026-04-20T13:23:18Z Avirmed Batsaikhan 53733 854226 wikitext text/x-wiki [[Зураг:ProfessionalGoseminar edit1.jpg|thumb|Мэргэжлийн тоглогч чулууг хэрхэн хөлөг дээр тавих уламжлалт аргыг үзүүлж байна.]] '''Го''' бол хоёр тоглогчид зориулсан стратегийн [[хөлөгт тоглоом]] юм. Үүнийг [[Хятад хэл|Хятад]]аар '''Weiqi''' ([[Уламжлалт Хятад хэл]]ээр: 圍棋; [[Хялбаршуулсан Хятад хэл]]ээр: 围棋),[[Япон хэл|Япон.]] '''Igo''' эсвэл '''Go''' ([[Kanji]]: 囲碁 or 碁), [[Солонгос хэл|Солонгос.]] '''Baduk''' эсвэл '''Paduk''' ([[Hangul]]: 바둑), заримдаа '''Gi''' (기;棋 or 碁) гэж нэрлэдэг. Харин [[Монгол хэл]]нээ '''Го''' гэж нэрлэх ба мөн эртний зарим судар бичгүүдэд '''Мягман''' гэж бичсэн байдаг. Го нь эртний [[Хятад]]ад МЭӨ [[5-р зуун]]ы үед үүссэн гэж үздэг байна. [[Зүүн Ази]]д их өргөн тархсан бөгөөд өнөө үед дэлхий дахинаа маш хурдацтайгаар тархаж байгаа. Учир нь Го нь энгийн дүрэмтэй боловч тоглогчоос стратегийн ур чадвар ихээхэн шаарддаг тоглоом юм. Го-ийг тоглохдоо хоёр тоглогч хөлөг дээрхи шугамын огтлолцсон хоосон зай дээр хар ба цагаан чулууг ээлжлэн тавьж тоглоно. Хөлгийн үндсэн хэмжээ нь 19х19 бөгөөд шинэ тоглогчийг дасгалжуулах, тактикийн жишээ үзүүлэх зорилгоор 13х13 ба 9х9 хэмжээтэй жижиг хөлгүүдийг мөн ашиглана. Тоглоомын гол зорилго нь хөлгийн ихэнхи хэсгийг эзлэх ба үүний тулд өрсөлдөгч талд чулуугаа олзлуулахгүй байх хэрэгтэй. Хэрэв нэг буюу хэсэг чулууны зэргэлдээх огтлолцлууд нь эсрэг талын чулуугаар бүрэн бүрхэгдсэн бол тухайн чулууг олзлогдсон гэж үзээд хөлгөөс авна. Тоглоомын төгсгөлд уг олзолсон чулуунуудыг эсрэг тоглогчийн талбай дээр тавьж түүний авсан оноог бууруулдаг. == Нэр томъёо == [[Зураг:FinishedBowls.jpg|thumb|left|[[Yunzi]] чулуу бүхий уламжлалт (''goke'') ваар.]] Го хэмээх хөлөгт тоглоом нь хэдийгээр эртний [[Хятад]]ад үүссэн гэж үздэг боловч [[Өрнийн ертөнц|өрнөдөд]] үүнийг [[Япон]] нэр болох '''Го'''-оор ([[Kanji]]: 碁) нь илүү мэднэ. Энэ нь Го-г анх Өрнөдөд дэлгэрүүлсэн Оскар Корсчелд (Oskar Korschelt), Эдвард Ласкер (Edward Lasker) нар нь Японоос сурсантай холбоотой. Мөн Японы Го-гийн холбоо нь Го-гийн төвүүдийг АНУ, Европ ба Өмнөд Америкийн<ref name=GoCentre>{{Webarchiv|url=http://www.nygocenter.org/ |wayback=20100505063555 |text=New York |archiv-bot=2023-09-26 08:44:40 InternetArchiveBot }}, [http://www.seattlegocenter.org/ Seattle], {{Webarchiv|url=http://paginas.terra.com.br/esporte/go/ |wayback=20071011191805 |text=Sao Paolo |archiv-bot=2023-09-30 04:34:40 InternetArchiveBot }}, [http://www.go-centre.nl/ Amsterdam] ба [http://senseis.xmp.net/?LondonGoCentre London] ]. [http://senseis.xmp.net/?IwamotoKaoru#toc1 Iwamoto Kaoru] helped fund these from his own means</ref> хотуудад байгуулж 1960-аад оноос ''Го Рэвиү'' сэтгүүлийг Англи хэлээр эрхлэн гаргах, Мэргэжлийн багш нарыг Өрнөдийн улсууд руу явуулах<ref name=Japan>{{cite web | url = http://www.eurogofed.org/history/iwamoto.htm | title = Kaoru Iwamoto is one such professional from the Nihon Ki-in| accessmonthday = March 5|accessyear = 2007}}</ref> зэргээр Го-г дэлхий дахинд сурталчилан дэлгэрүүлж байсантай хамаатай. Үүнтэй хамааралтайгаар Го-гийн олон нэр томъёо нь Япон хэлнээс Англи хэлэнд нэвтэрсэн байдаг. == Түүх == === Хятадад үүссэн нь === Зарим домогт өгүүлснээр бол Го нь Эртний Хятадад (МЭӨ 2337–2258 оны үед) үүссэн байна. Уг хөлөгт тоглоомны тухай анхны мэдээлэл МЭӨ 312 онд <ref name=chronology2>Brooks 2007</ref> хамаарах Эртний Хятадын түүхийн сурвалж ''Цо Чуан''-д<ref name=ZhuoZhuan>Potter 1985; John Fairbairn 1995</ref> тэмдэглэгдэн үлдсэн байдаг. [[Хятад]]ад Го бол [[язгууртан|язгууртнуудын]] тоглоом харин Сианчи (Хятад шатар) бол нийтийн тоглоом гэсэн ойлголт гарч иржээ. === Солонгос ба Японд тархсан нь === Хэдийгээр зарим нэг баримтаас үзэхэд Го нь МЭ-ий [[5-р зуун]]ы <ref name=histKorea>{{cite web | url = http://www.msoworld.com/mindzine/news/orient/go/history/origin_korea.html | title = History of Go in Korea | author = John Fairbairn | access-date = 2007-10-18 | archive-date = 2011-06-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110608021308/http://www.msoworld.com/mindzine/news/orient/go/history/origin_korea.html | url-status = dead }}</ref> дунд үед очсон гэдэг ч, МЭ-ий [[7-р зуун]]аас <ref name=histKorea/> эхлэн Солонгост тархсан байна. Мөн энэ үед Го нь [[Япон]]д <ref name=HistJapan>{{cite web | url = http://www.nihonkiin.or.jp/lesson/knowledge-e/history02.htm | title = History of Go in Japan | author = Nihon Kiin}}</ref> хүрсэн бөгөөд [[8-р зуунд]]<ref name=HistJapan/> хааны ордонд ихэд алдаршжээ. [[13-р зуун]]ы эхээр Го-г Японд маш өргөнөөр тоглох болсон байна<ref name=HistJapan2>{{cite web | url = http://www.nihonkiin.or.jp/lesson/knowledge-e/history03.htm | title = History of Go in Japan, cont'd | author = Nihon Kiin}}</ref>. [[Зураг:Korean Game from the Carpenter Collection, ca. 1910-1920.jpg|thumb|250px|left|1910-аас 1920 оны дунд үеийн фото зурган дээр Солонгос тоглогчид үндэсний хувцастайгаа тоглож байгаа нь.]] 1603 онд [[Токүгава Иэясү]] нь Японы анхны нэгдсэн хаант улсыг үндэслэн байгуулсан ба тухайн үедээ Японы шилдэг тоглогчдын нэг болох [[Буддист]] лам Никкайд (1559 онд төрсөн Кано Ёсабүро), Го-гийн Академийг байгуулах зарлиг буулгасан байна. Никкай лам, Хонибо сургуулийг (Honinbo school) үндэслэсэн ба хожим тэр сургууль нь Хонинбо Санса (Honinbo Sansa) гэж нэрлэгдэх болжээ. Удалгүй дараа дараагийн сургуулиуд ч байгуулагдсан байна. Тэдгээр нь Го-гийн урлагийг өндөр төвшинд хүргэсэн бөгөөд тоглогчийн зэрэг дэвийн тогтолцоог бий болголоо. === Го Олон улсад === 1996 онд [[НАСА]]-ын сансрын нисгэгч [[Даниэл Бэрри]] ба Японы сансрын нисгэгч [[Ваката Кооичи]] нар сансарт анхлан Го-ийг тоглосон бөгөөд Бэрри үүнийхээ төлөө Нихон Ки-инээс 2 [[Дан (зэрэг)|дан]] хүртсэн байна.<ref>NASA [http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/barry.html Astronaut Bio: Dan Barry]</ref> === Гадаад холбоосууд === *[https://mongoliango.blogspot.com/ Монголын Го-ийн холбоо] == Ишлэл == <!--See http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Footnotes for an explanation of how to generate footnotes using the <ref> and </ref> tags and the tag below --> <div class="references-2column"><references/></div> [[Ангилал:Хөлөгт тоглоом]] [[Ангилал:Стратегийн тоглоом]] [[Ангилал:Сэтгэн бодох спорт]] [[Ангилал:Хятадын соёл]] [[Ангилал:Японы соёл]] grnf9zepao7zpntm3pt2br01ia2hknu 0 6322 854291 854185 2026-04-20T18:52:18Z Enkhsaihan2005 64429 854291 wikitext text/x-wiki [[Файл:LiberationTower.jpg|right|thumb|250px|[[1979]] онд баригдсан [[Кувейт цамхаг]] нь хотын хамгийн алдартай газар юм.]] '''Кувейт хот''' (Эль-Кувейт - الكويت) нь [[Кувейт]] улсын [[нийслэл]]. [[Хүн ам]] нь 191,000 бөгөөд тус улсын хамгийн том [[хот]] юм. Кувейт хотод төрийн байгууллагууд болон том компани, санхүүгийн байгууллагууд, [[Кувейт цамхаг]] зэрэг байдаг. Байрлал нь умард өргөргийн 29 хэм 22'11", дорнод уртрагийн 47 хэм 58'42"。 [[Кувейтийн олон улсын нисэх онгоцны буудал]], Шувэйк боомт, Ахмади боомтоор дамжин тус хотод хүрч болно. [[1990]] онд [[Персийн булангийн дайн]]ы үеэр Иракийн армид эзлэгдэн, тэр үеийн [[Ирак]]ийн ерөнхийлөгч [[Саддам Хусейн]]ы нэрээр [[Саддам хот]] хэмээн нэрлэгдэж байв. Иракийн армийг хөөн зайлуулсны дараа хотыг хуучин нэрээр нь нэрлэжээ. == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Кувейт хот (1991–2020, туйлын үе 1956–одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 30.6 |Feb record high C = 35.8 |Mar record high C = 44.0 |Apr record high C = 44.3 |May record high C = 49.0 |Jun record high C = 51.5 |Jul record high C = 52.1 |Aug record high C = 51.5 |Sep record high C = 49.0 |Oct record high C = 45.2 |Nov record high C = 39.6 |Dec record high C = 30.6 |year record high C = |Jan high C = 19.6 |Feb high C = 22.1 |Mar high C = 26.5 |Apr high C = 32.7 |May high C = 39.9 |Jun high C = 45.1 |Jul high C = 46.6 |Aug high C = 46.4 |Sep high C = 43.0 |Oct high C = 36.1 |Nov high C = 27.1 |Dec high C = 21.6 |year high C = 33.6 | Jan mean C = 13.5 | Feb mean C = 15.3 | Mar mean C = 19.8 | Apr mean C = 25.9 | May mean C = 32.6 | Jun mean C = 37.2 | Jul mean C = 38.7 | Aug mean C = 38.2 | Sep mean C = 34.7 | Oct mean C = 28.4 | Nov mean C = 20.8 | Dec mean C = 15.3 | year mean C = 27.2 |Jan low C = 7.6 |Feb low C = 9.1 |Mar low C = 13.3 |Apr low C = 19.1 |May low C = 24.9 |Jun low C = 28.7 |Jul low C = 30.4 |Aug low C = 29.7 |Sep low C = 26.1 |Oct low C = 20.7 |Nov low C = 14.2 |Dec low C = 9.2 |year low C = 19.5 |Jan record low C = -4.0 |Feb record low C = -3.3 |Mar record low C = -0.1 |Apr record low C = 6.9 |May record low C = 14.4 |Jun record low C = 17.3 |Jul record low C = 21.1 |Aug record low C = 20.6 |Sep record low C = 16.0 |Oct record low C = 9.4 |Nov record low C = 0.7 |Dec record low C = -1.5 |year record low C = |rain colour = green |Jan rain mm = 30.2 |Feb rain mm = 10.5 |Mar rain mm = 18.2 |Apr rain mm = 11.5 |May rain mm = 0.4 |Jun rain mm = 0.0 |Jul rain mm = 0.0 |Aug rain mm = 0.0 |Sep rain mm = 0.0 |Oct rain mm = 1.4 |Nov rain mm = 18.5 |Dec rain mm = 25.5 |year rain mm = 116.2 |unit rain days = 0.1 mm |Jan rain days = 5 |Feb rain days = 3 |Mar rain days = 3 |Apr rain days = 1 |May rain days = 0 |Jun rain days = 0 |Jul rain days = 0 |Aug rain days = 0 |Sep rain days = 0 |Oct rain days = 1 |Nov rain days = 3 |Dec rain days = 3 |year rain days = 19 |Jan humidity=65 |Feb humidity=57 |Mar humidity=49 |Apr humidity=37 |May humidity=25 |Jun humidity=16 |Jul humidity=16 |Aug humidity=20 |Sep humidity=25 |Oct humidity=38 |Nov humidity=51 |Dec humidity=64 |year humidity=39 |Jan sun = 198.1 |Feb sun = 222.5 |Mar sun = 217.6 |Apr sun = 229.3 |May sun = 272.5 |Jun sun = 304.5 |Jul sun = 307.1 |Aug sun = 301.6 |Sep sun = 285.1 |Oct sun = 252.2 |Nov sun = 216.5 |Dec sun = 193.5 |year sun = 3000.5 |Jand sun = 7.1 |Febd sun = 7.7 |Mard sun = 7.5 |Aprd sun = 7.9 |Mayd sun = 9.4 |Jund sun = 10.5 |Juld sun = 10.6 |Augd sun = 10.8 |Sepd sun = 10.2 |Octd sun = 9.0 |Novd sun = 7.7 |Decd sun = 6.9 |yeard sun = 8.8 |Jan percentsun = 68 |Feb percentsun = 69 |Mar percentsun = 63 |Apr percentsun = 62 |May percentsun = 69 |Jun percentsun = 77 |Jul percentsun = 76 |Aug percentsun = 78 |Sep percentsun = 77 |Oct percentsun = 79 |Nov percentsun = 72 |Dec percentsun = 67 |year percentsun = 72 |source 1 = Météo Climat,<ref>{{cite web | url = http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/listenormale-1991-2020-1-p122.php | title = Météo Climat stats for Kuwait City 1991–2020 | publisher = Météo Climat | access-date = 2026-04-20}}</ref><ref name=meteoclimat>{{cite web | url = http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=2012 | title = Station Kuwait | publisher = Meteo Climat |language = Франц | accessdate = 2026-04-20}}</ref> [[Deutscher Wetterdienst]] (чийгшэл 1973-1993)<ref name = DWD> {{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_405820_kt.pdf | title = Klimatafel von Kuwait (Int.Flugh.) / Kuwait | work = Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world | publisher = Deutscher Wetterdienst | language = de | access-date = 2026-04-20}}</ref> | source 2 = Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага (хур тунадас 1994–2008),<ref>{{cite web |url=http://worldweather.wmo.int/113/c01498.htm |title=World Weather Information Service – Kuwait City |publisher=Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага |access-date=2026-04-20 |archive-date=9 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201209045928/http://worldweather.wmo.int/113/c01498.htm |url-status=live }}</ref> NOAA (нар 1961–1990),<ref name=NOAA>{{cite web | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/KW/40582.TXT | title = Kuwait International Airport Climate Normals 1961–1990 | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20201209045956/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/KW/40582.TXT | archive-date = 2020-12-09 | url-status = dead | access-date = 2026-04-20 }}</ref>}} ==Эшлэл== {{Reflist|colwidth=30em}} ==Гадаад холбоос== {{Commonscat|Kuwait City|Кувейт хот}} [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Кувейт хот| ]] [[Ангилал:Кувейтийн суурин]] thu7y9gcp5qcw04hnhg25m3hsvcw4lg 854319 854291 2026-04-20T19:20:21Z Enkhsaihan2005 64429 854319 wikitext text/x-wiki [[Файл:LiberationTower.jpg|right|thumb|250px|[[1979]] онд баригдсан [[Кувейт цамхаг]] нь хотын хамгийн алдартай газар юм.]] '''Кувейт хот''' (Эль-Кувейт - الكويت) нь [[Кувейт]] улсын [[нийслэл]]. [[Хүн ам]] нь 191,000 бөгөөд тус улсын хамгийн том [[хот]] юм. Кувейт хотод төрийн байгууллагууд болон том компани, санхүүгийн байгууллагууд, [[Кувейт цамхаг]] зэрэг байдаг. Байрлал нь умард өргөргийн 29 хэм 22'11", дорнод уртрагийн 47 хэм 58'42"。 [[Кувейтийн олон улсын нисэх онгоцны буудал]], Шувэйк боомт, Ахмади боомтоор дамжин тус хотод хүрч болно. [[1990]] онд [[Персийн булангийн дайн]]ы үеэр Иракийн армид эзлэгдэн, тэр үеийн [[Ирак]]ийн ерөнхийлөгч [[Саддам Хусейн]]ы нэрээр [[Саддам хот]] хэмээн нэрлэгдэж байв. Иракийн армийг хөөн зайлуулсны дараа хотыг хуучин нэрээр нь нэрлэжээ. == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Кувейт хот (1991–2020, туйлын үе 1956–одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 30.6 |Feb record high C = 35.8 |Mar record high C = 44.0 |Apr record high C = 44.3 |May record high C = 49.0 |Jun record high C = 51.5 |Jul record high C = 52.1 |Aug record high C = 51.5 |Sep record high C = 49.0 |Oct record high C = 45.2 |Nov record high C = 39.6 |Dec record high C = 30.6 |year record high C = |Jan high C = 19.6 |Feb high C = 22.1 |Mar high C = 26.5 |Apr high C = 32.7 |May high C = 39.9 |Jun high C = 45.1 |Jul high C = 46.6 |Aug high C = 46.4 |Sep high C = 43.0 |Oct high C = 36.1 |Nov high C = 27.1 |Dec high C = 21.6 |year high C = 33.6 | Jan mean C = 13.5 | Feb mean C = 15.3 | Mar mean C = 19.8 | Apr mean C = 25.9 | May mean C = 32.6 | Jun mean C = 37.2 | Jul mean C = 38.7 | Aug mean C = 38.2 | Sep mean C = 34.7 | Oct mean C = 28.4 | Nov mean C = 20.8 | Dec mean C = 15.3 | year mean C = 27.2 |Jan low C = 7.6 |Feb low C = 9.1 |Mar low C = 13.3 |Apr low C = 19.1 |May low C = 24.9 |Jun low C = 28.7 |Jul low C = 30.4 |Aug low C = 29.7 |Sep low C = 26.1 |Oct low C = 20.7 |Nov low C = 14.2 |Dec low C = 9.2 |year low C = 19.5 |Jan record low C = -4.0 |Feb record low C = -3.3 |Mar record low C = -0.1 |Apr record low C = 6.9 |May record low C = 14.4 |Jun record low C = 17.3 |Jul record low C = 21.1 |Aug record low C = 20.6 |Sep record low C = 16.0 |Oct record low C = 9.4 |Nov record low C = 0.7 |Dec record low C = -1.5 |year record low C = |rain colour = green |Jan rain mm = 30.2 |Feb rain mm = 10.5 |Mar rain mm = 18.2 |Apr rain mm = 11.5 |May rain mm = 0.4 |Jun rain mm = 0.0 |Jul rain mm = 0.0 |Aug rain mm = 0.0 |Sep rain mm = 0.0 |Oct rain mm = 1.4 |Nov rain mm = 18.5 |Dec rain mm = 25.5 |year rain mm = 116.2 |unit rain days = 0.1 мм |Jan rain days = 5 |Feb rain days = 3 |Mar rain days = 3 |Apr rain days = 1 |May rain days = 0 |Jun rain days = 0 |Jul rain days = 0 |Aug rain days = 0 |Sep rain days = 0 |Oct rain days = 1 |Nov rain days = 3 |Dec rain days = 3 |year rain days = 19 |Jan humidity=65 |Feb humidity=57 |Mar humidity=49 |Apr humidity=37 |May humidity=25 |Jun humidity=16 |Jul humidity=16 |Aug humidity=20 |Sep humidity=25 |Oct humidity=38 |Nov humidity=51 |Dec humidity=64 |year humidity=39 |Jan sun = 198.1 |Feb sun = 222.5 |Mar sun = 217.6 |Apr sun = 229.3 |May sun = 272.5 |Jun sun = 304.5 |Jul sun = 307.1 |Aug sun = 301.6 |Sep sun = 285.1 |Oct sun = 252.2 |Nov sun = 216.5 |Dec sun = 193.5 |year sun = 3000.5 |Jand sun = 7.1 |Febd sun = 7.7 |Mard sun = 7.5 |Aprd sun = 7.9 |Mayd sun = 9.4 |Jund sun = 10.5 |Juld sun = 10.6 |Augd sun = 10.8 |Sepd sun = 10.2 |Octd sun = 9.0 |Novd sun = 7.7 |Decd sun = 6.9 |yeard sun = 8.8 |Jan percentsun = 68 |Feb percentsun = 69 |Mar percentsun = 63 |Apr percentsun = 62 |May percentsun = 69 |Jun percentsun = 77 |Jul percentsun = 76 |Aug percentsun = 78 |Sep percentsun = 77 |Oct percentsun = 79 |Nov percentsun = 72 |Dec percentsun = 67 |year percentsun = 72 |source 1 = Météo Climat,<ref>{{cite web | url = http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/listenormale-1991-2020-1-p122.php | title = Météo Climat stats for Kuwait City 1991–2020 | publisher = Météo Climat | access-date = 2026-04-20}}</ref><ref name=meteoclimat>{{cite web | url = http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=2012 | title = Station Kuwait | publisher = Meteo Climat |language = Франц | accessdate = 2026-04-20}}</ref> [[Deutscher Wetterdienst]] (чийгшэл 1973-1993)<ref name = DWD> {{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_405820_kt.pdf | title = Klimatafel von Kuwait (Int.Flugh.) / Kuwait | work = Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world | publisher = Deutscher Wetterdienst | language = de | access-date = 2026-04-20}}</ref> | source 2 = Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага (хур тунадас 1994–2008),<ref>{{cite web |url=http://worldweather.wmo.int/113/c01498.htm |title=World Weather Information Service – Kuwait City |publisher=Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага |access-date=2026-04-20 |archive-date=9 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201209045928/http://worldweather.wmo.int/113/c01498.htm |url-status=live }}</ref> NOAA (нар 1961–1990),<ref name=NOAA>{{cite web | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/KW/40582.TXT | title = Kuwait International Airport Climate Normals 1961–1990 | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20201209045956/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/KW/40582.TXT | archive-date = 2020-12-09 | url-status = dead | access-date = 2026-04-20 }}</ref>}} ==Эшлэл== {{Reflist|colwidth=30em}} ==Гадаад холбоос== {{Commonscat|Kuwait City|Кувейт хот}} [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Кувейт хот| ]] [[Ангилал:Кувейтийн суурин]] ki7z39v3fz9xvunfmjppzutkk7eben9 0 6370 854292 854192 2026-04-20T18:52:23Z Enkhsaihan2005 64429 854292 wikitext text/x-wiki {{short description|Баруун Туркийн Бурса муж дахь хот}} {{Инфобокс суурин | name = Бурса | native_name = Bursa | settlement_type = Хот | image_skyline = {{multiple image|total_width=280px|perrow=1/2/2/2|border=infobox|caption_align=center | image1 = Bursa_image.jpg | caption1 = [[Нилюфер гол|Худавендигар цэцэрлэгт хүрээлэн]] | image2 = Teleferik, Uludağ.jpg | caption2 = [[Бурса-Улудаг дүүжин тээвэр|Дүүжин тээвэр]] | image3 = Yeşil camii bursa - panoramio (14).jpg | caption3 = [[Ногоон сүм, Бурса|Ногоон сүм]] | image4 = Bursa, Turkey (4505709750).jpg | caption4 = [[Коза Хан]] | image5 = Irgandı_köprüsü_bursa_-_panoramio.jpg | caption5 = Ырганды гүүр | image6 = Cumhuriyet cd.Bursa - panoramio (3).jpg | caption6 = Бүгд Найрамдах өргөн чөлөө }} | image_flag = | image_blank_emblem = Bursa City Logo.png | blank_emblem_type = Бурса Хотын Захиргааны сүлд | pushpin_map = #Турк Мармара #Турк | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Туркийн [[Мармара бүс нутаг]] дахь Бурса хотын байршил | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|40|11|N|29|03|E|region:TR-16|display=it}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Турк}} | subdivision_type1 = [[Туркийн газарзүйн бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_type2 = [[Туркийн мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Мармара бүс нутаг|Мармара]] | subdivision_name2 = [[Бурса муж|Бурса]] | leader_party = [[Шударга ёс ба хөгжлийн нам (Турк)|AKP]] | leader_title = [[Хотын дарга#Турк|Хотын дарга]] | leader_name = Шахин биба | area_blank1_title = Metropolitan Province | area_total_km2 = 10422 | area_urban_km2 = 1290 | area_metro_km2 = 17806 | elevation_m = 100 | population_total = 3101833 | population_urban = 1999998 | population_metro = 2161990 | population_as_of = 2021 оны тооцоо | population_footnotes = <ref name="citypopulation.de">{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/turkey/admin/TR411__bursa/|title = Бурса (Метрополитан муж, Турк) - Хүн амын статистик, график, газрын зураг, байршил}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_density_urban_km2 = auto | population_density_metro_km2 = auto | demographics_type2 = ДНБ {{nobold|(нэрлэсэн, 2024)}} | demographics2_footnotes = <ref name=":1">{{Cite web |title=Statistics by Theme > National Accounts > Regional Accounts |url=https://biruni.tuik.gov.tr/ilgosterge/?locale=tr |access-date=2026-04-20 |website=www.turkstat.gov.tr}}</ref> | demographics2_title1 = Хот | demographics2_info1 = [[Турк лир|₺]]1.675 их наяд<br />([[Америк доллар|$]]51.088 тэрбум) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = ₺492,876<br />($15,033) | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = 16000 | area_code = (+90) 224 | website = [http://www.bursa.bel.tr www.bursa.bel.tr] | footnotes = {{designation list | embed=yes | designation1 = WHS | designation1_offname = ''Бурса ба [[Жумалыкызык]]: [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] үүсэл'' | designation1_date = 2014 <small>([[Дэлхийн өвийн хурал#чуулган|38-р чуулган]])</small> | designation1_type = Соёлын | designation1_criteria = i, ii, iv, vi | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1452 1452] | designation1_free1name = Бүс нутаг | designation1_free1value = [[Европ дахь Дэлхийн өвийн жагсаалтууд|Европ]] }} | timezone = [[Турк дахь цаг|TRT]] | utc_offset = +3 | blank_info = 16 | blank_name = [[Туркийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | official_name = }} '''Бурса''' ({{lang-tr|Bursa}}) нь [[Турк]]ийн баруун хойд хэсэгт орших хот бөгөөд [[Бурса аймаг|Бурса аймгийн]] төв. [[Хүн ам]] нь ойролцоогоор 620 мянга. [[Цанын бааз]]аараа алдартай [[Улудаг уул]]ын (Uludağ, д.т.дээш 2,443м) бэлд оршино. Ээрмэл, хүнсний үйлдвэрлэл нэлээд хөгжсөн. Мөн Туркийн [[автомашин]]ы үйлдвэрлэлийн төв бөгөөд [[Фиат]] болон [[Рено]]гийн үйлдвэрүүд байдаг. == Түүх == [[Файл:Bursa.jpg|thumb|left|400px|Бурса хот [[1890]] он]] Тус нутагт байсан эртний хот '''Циус''' (Cius)-ыг [[МЭӨ 202]] онд [[Македон]]ы хаан [[V Филип]] дайнд тусалсны шагнал болгож Вифиний хаан I Прусиад бэлэглэхдээ түүний нэрээр '''Пруса''' (Prusa) гэж нэрлэсэн түүхтэй. [[Торгоны зам]]ын баруун үзүүрт оршдог тул нэлээн хөгжиж байжээ. [[1326]]-[[1365]] онд [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] нийслэл байрлаж байснаас тус хотод Османы эзэнт улсын анхны [[султан]]уудын [[бунхан]] байдаг. Нийслэл нь [[Эдирне]] рүү шилжсэнээс хойш ч Бурса нь Османы эзэнт гүрний гол хотуудын нэг байсан юм. == Газар зүй == === Цаг уур === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Бурса (1991–2020, туйлын үе 1928–2023) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 25.2 |Feb record high C = 26.9 |Mar record high C = 32.5 |Apr record high C = 36.2 |May record high C = 37.0 |Jun record high C = 41.3 |Jul record high C = 43.8 |Aug record high C = 42.6 |Sep record high C = 40.3 |Oct record high C = 37.3 |Nov record high C = 32.1 |Dec record high C = 27.3 |year record high C = 43.8 |Jan high C = 9.8 |Feb high C = 11.4 |Mar high C = 14.6 |Apr high C = 19.2 |May high C = 24.4 |Jun high C = 28.9 |Jul high C = 31.5 |Aug high C = 31.7 |Sep high C = 27.6 |Oct high C = 22.2 |Nov high C = 16.6 |Dec high C = 11.5 |year high C = 20.8 |Jan mean C = 5.4 |Feb mean C = 6.5 |Mar mean C = 9.0 |Apr mean C = 13.0 |May mean C = 18.1 |Jun mean C = 22.6 |Jul mean C = 25.1 |Aug mean C = 25.2 |Sep mean C = 20.8 |Oct mean C = 15.9 |Nov mean C = 10.7 |Dec mean C = 7.0 |year mean C = 14.9 |Jan low C = 1.7 |Feb low C = 2.4 |Mar low C = 4.1 |Apr low C = 7.4 |May low C = 12.0 |Jun low C = 16.2 |Jul low C = 18.4 |Aug low C = 18.7 |Sep low C = 14.8 |Oct low C = 10.8 |Nov low C = 6.0 |Dec low C = 3.3 |year low C = 9.6 |Jan record low C = -20.5 |Feb record low C = -19.6 |Mar record low C = -10.5 |Apr record low C = -4.2 |May record low C = 0.8 |Jun record low C = 4.0 |Jul record low C = 8.3 |Aug record low C = 7.6 |Sep record low C = 3.3 |Oct record low C = -1.0 |Nov record low C = -8.4 |Dec record low C = -17.9 |year record low C = -20.5 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 79.2 |Feb precipitation mm = 78.2 |Mar precipitation mm = 74.9 |Apr precipitation mm = 68.6 |May precipitation mm = 47.9 |Jun precipitation mm = 42.8 |Jul precipitation mm = 14.3 |Aug precipitation mm = 17.5 |Sep precipitation mm = 50.1 |Oct precipitation mm = 84.4 |Nov precipitation mm = 67.3 |Dec precipitation mm = 93.9 |year precipitation mm = 719.1 |Jan precipitation days = 14.87 |Feb precipitation days = 13.60 |Mar precipitation days = 13.40 |Apr precipitation days = 11.43 |May precipitation days = 9.63 |Jun precipitation days = 7.30 |Jul precipitation days = 3.33 |Aug precipitation days = 3.60 |Sep precipitation days = 6.77 |Oct precipitation days = 10.67 |Nov precipitation days = 10.93 |Dec precipitation days = 14.53 |year precipitation days = 119.8 | Jan snow days =5.08 | Feb snow days =3.71 | Mar snow days =1.46 | Apr snow days =0.08 | May snow days =0 | Jun snow days =0 | Jul snow days =0 | Aug snow days =0 | Sep snow days =0 | Oct snow days =0.04 | Nov snow days =0.42 | Dec snow days =2.42 | year snow days = |Jan humidity = 75.3 |Feb humidity = 72.8 |Mar humidity = 70.7 |Apr humidity = 69.3 |May humidity = 67.1 |Jun humidity = 63.1 |Jul humidity = 59.6 |Aug humidity = 61.7 |Sep humidity = 67.3 |Oct humidity = 74.6 |Nov humidity = 75.5 |Dec humidity = 75.7 |year humidity = |Jan sun = 81.3 |Feb sun = 82.3 |Mar sun = 122.2 |Apr sun = 158.1 |May sun = 210.2 |Jun sun = 262.9 |Jul sun = 300.5 |Aug sun = 274.7 |Sep sun = 209.8 |Oct sun = 144.7 |Nov sun = 109.9 |Dec sun = 72.9 |year sun = 2026.8 |Jand sun = 2.7 |Febd sun = 3.2 |Mard sun = 4.0 |Aprd sun = 5.5 |Mayd sun = 7.0 |Jund sun = 8.8 |Juld sun = 9.7 |Augd sun = 8.9 |Sepd sun = 7.0 |Octd sun = 4.7 |Novd sun = 3.7 |Decd sun = 2.5 |yeard sun = 5.6 |source 1 = [[Туркийн Улсын Цаг Уурын Алба]]<ref name=eather1>{{cite web | url = https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=H&m=BURSA | title = Resmi İstatistikler: İllerimize Ait Mevism Normalleri (1991–2020) | publisher = Туркийн Улсын Цаг Уурын Алба | language = tr | access-date = 2026-04-20}}</ref><ref name=extremes>{{cite web | url = https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=A&m=BURSA | title = İllerimize Ait Genel İstatistik Verileri | publisher = Туркийн Улсын Цаг Уурын Алба | language = tr | access-date = 2026-04-20}}</ref> |source 2 = [[NOAA]] (чийгшэл, нар 1991-2020),<ref name=WMOCLINO>{{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Turkiye/CSV/Bursa_17116.csv | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Bursa | publisher = [[NCEI|Байгаль орчны мэдээллийн үндэсний төвүүд]] |format=CSV | access-date = 2 August 2023}}</ref> Meteomanz<ref>{{Cite web |url=http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&cou=6290&ind=17116&m1=01&y1=2000&m2=07&y2=2024 |title=Bursa - weather data by months |access-date=2026-04-20 |website=meteomanz}}</ref> }} == Зургийн цомог == <gallery> Clock Tower, Bursa.jpg|Цаган цамхаг Zafer Plaza, Bursa.jpg|Цафер Плаза худалдааны төв Bursa Turkey 2013 1.jpg|Бурса цайз </gallery> == Эх сурвалж == {{Reflist|refs= <!-- unused <ref name="Bursa Tesisat"> {{cite web |url=https://bursatesisatcim.com/ |newspaper=Bursa Tesisat |title=Bursa Su Tesisatı |date=2022-02-14 |language=tr |accessdate=2024-02-14 }} </ref> --> <!-- unused <ref name="Kotlin Android"> {{cite web |url=https://mirasecurity.online/ |newspaper=Kotlin Android |title=Kotlin Android Google |date=2022-02-14 |language=tr |accessdate=2024-02-14 }} </ref> --> <ref name="bb1"> {{cite news |url=https://www.bursadabugun.com/haber/bursa-celal-sonmez-spor-lisesi-gelecegin-sampiyonlarini-ariyor-1301227.html |newspaper=Bursada Bugün |title=Bursa Celal Sönmez Spor Lisesi, geleceğin şampiyonlarını arıyor |date=2020-06-14 |language=tr |accessdate=2021-06-20 }} </ref> <ref name="tkp1"> {{cite web |url=https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/bursa/kulturenvanteri/tarim-meslek-lisesi |publisher=Türkiye Kültür Portalı |title=Kültür Envanteri Anıt - Tarım Meslek Lisesi - Bursa |date=2013-05-13 |language=tr |accessdate=2023-02-04 }} </ref> }} == Цахим хуудас == {{Commonscat|Bursa}} * [http://www.bursa.gov.tr Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] {{Туркийн хот}} [[Ангилал:Бурса| ]] [[Ангилал:Бурса аймгийн суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Туркийн археологийн олдворт газар]] [[Ангилал:Туркийн урьдын нийслэл]] [[Ангилал:Туркийн их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Эртний Вифинийн хот]] oa13mbksd3i3jgg499ldhvmcukcvm8a 0 6384 854317 854203 2026-04-20T19:20:05Z Enkhsaihan2005 64429 854317 wikitext text/x-wiki {{Short description|Өмнөд Азийн арлын улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Мальдив Улс | common_name = Мальдив | native_name = {{native name|dv|ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާ}} <br/>{{transliteration|dv|''Dhivehi Raajjeyge Jumhooriyyaa''}} | image_flag = Flag of Maldives.svg | flag_type = [[Мальдивын төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = Emblem of Maldives.svg | symbol_type = [[Мальдивын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = {{native phrase|ar|الدولة المحلديبية}}<br/>''Махал Дибиятын Улс'' | national_anthem = {{Nobold|ޤައުމީ ސަލާމް|italic=no|nolink=yes}}<br />"[[Мальдивын төрийн дуулал|Gaumee Salaam]]"<br />"Үндэсний Ёслол"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Gaumii salaam.ogg]]</div> | image_map = {{Switcher|[[File: Maldives (orthographic projection).svg |frameless]]|Дэлхийг харуулах|[[File: Maldives location map.svg|frameless]]|Мальдивыг харуулах|default=1}} | capital = [[Мале]] | coordinates = {{coord|4|10|31|N|73|30|32|E|}} | largest_city = capital | languages_type = Албан ёсны<br/>{{Nobold|болон үндэсний хэл}} | languages = [[Мальдив хэл|Дивехи]] | languages2_type = Нийтлэг хэл | languages2 = [[Англи хэл]] | ethnic_groups = 100% [[Мальдивчууд]] | ethnic_groups_year = 2019 | religion = [[Суннит Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]])<ref name="stategovreligion" /> | demonym = [[Мальдивчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс|үндсэн хуульт бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Мальдивын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Мохамед Муиззу]] | leader_title2 = [[Мальдивын Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Хуссейн Мохамед Латиф]] | leader_title3 = Межлисийн дарга | leader_name3 = [[Абдул Рахим Абдулла]] | leader_title4 = [[Мальдивын Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name4 = [[Абдул Гани Мохамед]] | legislature = [[Ардын Межлис]] | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Их Британи|Их Британиас]]) | established_event1 = Тусгаар тогтнолоо тунхаглав | established_date1 = 7 сарын 26, 1965 он | established_event2 = Бүгд Найрамдах Улс болов | established_date2 = 11 сарын 11, 1968 он | established_event3 = {{nowrap|[[Мальдивын Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]]}} | established_date3 = 8 сарын 7, 2008 он | area_km2 = 298 | area_sq_mi = 115 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | area_rank = 187 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 601,269<ref>{{cite web |title=Projected Mid-Year Population of the Maldives by Age and Sex |url=https://statisticsmaldives.gov.mv/yearbook/2024/wp-content/uploads/sites/11/2024/08/3.13.pdf |website=Мальдивын Статистикийн Товчоо |publisher=Санхүү ба төлөвлөлтийн яам |date=2024 |access-date=2026-04-20 |archive-date=2025-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251007171828/https://statisticsmaldives.gov.mv/yearbook/2024/wp-content/uploads/sites/11/2024/08/3.13.pdf |url-status=live }}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_census = {{IncreaseNeutral}} 515,132<ref>{{Cite web|title=Census Results Summary|url=https://census.gov.mv/2022/census-results-summary/|access-date=2023-11-30|website=Maldives Population and Housing Census|publisher=Мальдивын Статистикийн Товчоо|language=en|archive-date=2023-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230901163925/https://census.gov.mv/2022/census-results-summary/|url-status=live}}</ref> | population_census_rank = 167 | population_census_year = 2022 | population_density_km2 = 1,728.63 | population_density_sq_mi = 4,479.41 | population_density_rank = 8 | GDP_PPP = {{increase}} $13.867&nbsp;тэрбум<ref name="IMFWEO.MV">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=556,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Maldives) |website=[[Олон Улсын Валютын Сан]] |date=2024-10-10 |access-date=2026-04-20 |archive-date=2025-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122013000/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=556,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live }}</ref> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_rank = 157 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $34,322<ref name="IMFWEO.MV" /><!--Do not edit!--> | GDP_PPP_per_capita_rank = 54 | GDP_nominal = {{increase}} $6.984&nbsp;тэрбум<ref name="IMFWEO.MV" /> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = 161s | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $17,287<ref name="IMFWEO.MV" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 58 | Gini = 31.3 <!--number only--> | Gini_year = 2024 | Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{Cite web |title=Gini Index coefficient |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |access-date=2026-04-20 |website=[[CIA World Factbook|The World Factbook]]|publisher=[[Тагнуулын Төв Газар]] |archive-date=2021-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.766 | HDI_year = 2023<!--Please use the year to which the HDI data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="2022 components3">{{cite book |url=https://hdr.undp.org/content/human-development-report-2025 |title=Human Development Report 2025 - A matter of choice: People and possibilities in the age of AI |date=2025-05-06 |publisher=Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Хөгжлийн Хөтөлбөр |isbn= |publication-date=2025-05-06 |pages= |access-date=2026-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506064128/https://hdr.undp.org/content/human-development-report-2025 |archive-date=2025-05-06}}</ref> | HDI_rank = 93 | currency = [[Мальдив руфия]] ([[ISO 4217|MVR]]){{Efn| Мальдив албан ёсны мөнгөн тэмдэгт болгон Мальдив руфияг ашигладаг. Гэсэн хэдий ч Америк доллар ашигладаг орнуудаас ирсэн жуулчдын тоо их байдаг тул аялал жуулчлалын байгууллагуудад Америк долларыг түгээмэл хүлээн авдаг.}} | time_zone = [[Мальдив дахь цаг|Мальдивын Цаг]] | utc_offset = +5 | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | date_format = {{abbr|өө|өдөр}}/{{abbr|сс|сар}}/{{abbr|жжжж|жил}} | drives_on = зүүн<ref>{{Cite web |date=2024-12-31 |title=List of all left- & right-driving countries around the world |url=https://www.worldstandards.eu/cars/list-of-left-driving-countries/ |access-date=2026-04-20 |website=worldstandards.eu |archive-date=2022-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221110051742/https://www.worldstandards.eu/cars/list-of-left-driving-countries/ |url-status=live }}</ref> | calling_code = [[Мальдив дахь утасны дугаар|+960]] | cctld = [[.mv]] | footnote_a = | country_code = | today = }} '''Бүгд Найрамдах Мальдив Улс''' буюу '''Мальдив''' нь [[Энэтхэгийн далай]]д орших [[арлын улс]] юм. [[Энэтхэг]] болон [[Шри Ланка]]гийн баруун өмнө талд оршино. [[Файл:Male-total.jpg|thumb|300px|Мальдивын нийслэл [[Мале]]]] [[Файл:Malosmadulu Atolls, Maldives.jpg|thumb|200px|[[НАСА|NASA]]-гийн сансраас авсан Мальдивын зураг]] [[Файл:Maldives demography.png|thumb|200px|Мальдивын хүн амын өсөлтийг харуулсан график]] [[Файл:Doni aux Maldives cropped.jpg|thumb|200px|Мальдивын далайн эрэг]] == Нэр == Албан ёсны нэр нь <B lang="div" dir="rtl">ހިވެދި ގުޖޭއްރާ ޔާއްރިހޫމްޖު</B> (<small>дивехи хэл: </small>[[латин үсэг]] рүү хөрвүүлбэл, ''Dhivehi Raajjeyge Jumhooriyyaa'') Англи хэлээрх албан ёсны нэр нь <I lang="en">Republic of Maldives</I>, товчоор Maldives. Дивехи хэлээр Raajjeyge гэдэг нь "арал" гэсэн утгатай Raajje гэдэг үгэнд олон тооны -rah нөхцөл, харьяалахын тийн ялгалын -ge нөхцлийг залгаж бий болгосон үг юм. Jumhooriyyaa гэдэг нь "Бүгд Найрамдах Улс", Dhivehi гэдэг нь тус үндэстний өөрсдийгөө нэрлэдэг нэр бөгөөд "Арал дээр амьдардаг хүмүүс" гэсэн утгатай. Англи хэлний Maldives гэдэг нь [[санскрит хэл]]ээр "Арлуудын цоморлиг" гэсэн утгатай Malodheep (mAlA माला + dvIpAH द्वीपाः ) гэдэг үгнээс гаралтай гэж үздэг. Энэ нь Мальдивын шүрэн арлууд нь дээрээс харахад цагариг буюу цэцгийн цоморлиг мэт харагддагаас үүдэлтэй аж. == Түүх == * [[6-р зуун]]ы үед Цейлон буюу өнөөгийн [[Шри Ланка]]гаас буддын шашинтнууд ирж суурьшсан гэж яригддаг. * [[12-р зуун]]ы дунд үед арабчууд ирж исламын шашныг дэлгэрүүлсэн. * [[1558]] онд [[португал]]чууд [[Мале]]г эзлэв. (-[[1573]]) * [[1645]], [[Нидерланд]]ын [[ивээлийн улс]] болов. (-[[1796]]) * [[1887]], [[Англи]]йн ивээлд багтав. * [[1959]], өмнөд хэсэгт нь Бүгд Найрамдах Адван Ард Улс буюу [[Сувадивын Нэгдсэн Бүгд Найрамдах Улс]] тусгаар тогтнолоо зарлажээ. (-[[1963]]) * [[1965]] оны 7 сарын 26-нд [[Султан]]аар удирдуулсан [[султанат]]ыг тунхагласан боловч [[1968]] оны [[11 сарын 11]]-нд бүх нийтийн санал асуулгаар бүгд найрамдах засаглалтай болов. * [[1978]] оны 11 сарын 11-нд анхны [[ерөнхийлөгч]] [[Ибрахим Насир]]ын бүрэн эрхийн хугацаа дуусч, [[Маумүүн Абдул Гаюүм]] ерөнхийлөгч болов. * [[1988]] оны 11 сарын 3-нд дотоодын хөрөнгөтнүүдийн хөлсөлсөн [[Тамиль-Исламын чөлөөлөх байгууллага|PLOTE]]-гийн [[Хөлсний цэрэг|хөлсний цэргүүд]] төрийн эргэлт зохион байгуулсан бөгөөд мөн өдрийн орой [[Энэтхэг]]ийн арми Мальдивт нэвтэрч, төрийн эргэлтийг даржээ. Тухайн үед Мальдив нь армигүй байв. * [[2004]], удаан хугацаанд төр барьсан ерөнхийлөгч Гаюүмийг эсэргүүцсэн сөрөг хүчний жагсаал цуглаан гаарч, онцгой байдал зарласан. * [[2004]] оны 12 сарын 26-нд [[Суматра]] арлын [[газар хөдлөлт]]өөс үүссэн [[цунами]]гаас болж 82 иргэн нь амь үрэгджээ. == Улс төр == [[Төрийн тэргүүн]] [[ерөнхийлөгч]] нь мөн засгийн газраа тэргүүлдэг (ерөнхий сайдын суудал нь [[1975]] оноос хойш эзгүй байгаа) Бүрэн эрхийн хугацаа нь 5 жил. Парламентаас нэр дэвшүүлж, ард түмний санал асуулгаар сонгогддог. Өмнөх сонгууль 2003 оны 10 сард болж, [[Маумүүн Абдул Гаюүм]] 6 дахь удаагаа сонгогдсон. [[Парламент]] нь нэг танхим, 50 суудалтай бөгөөд ''Majlis'' гэж нэрлэгддэг. 50 суудлын 42-ыг нь 21 насанд хүрсэн иргэдийн сонгуулиар сонгож, үлдсэн 8-ыг нь ерөнхийлөгч томилдог байна. Бүрэн эрхийн хугацаа нь 5 жил. Эртнээс улс төрийн бүлэглэл гэсэн ойлголт байгаагүй учраас [[улс төрийн нам]] огт байдаггүй байсан ч [[Ази]]д хамгийн урт хугацаанд үргэлжилж буй Гаюүмийн засаглалыг түлхэн унагаахын тулд [[2003]] оны [[11 сарын 10]]-нд [[Мальдивын Ардчилсан Нам]] байгуулагджээ. Үүний эсрэг ерөнхийлөгч өөрийн дэмжигчдээс бүрдсэн [[Мальдивын Ардын Нам]]ыг байгуулсан байна. Түүний дараа '''Исламын Ардчилсан Нам''' болон '''Шударга Ёс Нам''' гэх мэт жижиг намууд байгуулагдаж, аажмаар [[олон намын систем]] рүү шилжиж байгаа гэж хэлж болно. === Засаг захиргааны нэгж === Нийслэл Мале болон 20 '''Атолл''' (''atholhu'')-д хуваагдана. Нийслэл Мале нь шүрэн арлуудын голд орших Мале арал болон Вилингири арал дээр оршино. Атолл гэдэг нь "шүрэн арал" гэсэн утга бүхий англи хэлний ''atoll'' гэдэг үгнээс гаралтай. Мальдивын арлуудын 26 шүрэн арлыг 20 нэгжид хуваасан байдаг. == Газарзүй == [[Шри Ланка]]гийн баруун өмнө талд [[Энэтхэгийн далай]]д байх 26 [[шүрэн арал]] болон 1,200 [[Арал|арлаас]] тогтдог бөгөөд тэдгээрийн 200 орчимд нь хүн амьдардаг. Халуун, чийглэг уур амьсгалтай. Далайн түвшнээс дээших дундаж өндөр нь 2.4м тул [[Дэлхийн дулаарал|дэлхийн дулаарлаас]] шалтгаалж далайн түвшин дээшлэх, мөн [[шүр]]эн арлын шүрнүүд хөгширч буйтай холбогдож, живэх аюулд нэрвэгдээд буй. Өдгөө [[Малегийн олон улсын нисэх онгоцны буудал]] байрладаг Хулхуле арлын зүүн хойд талд [[хиймэл арал]] барьж буй. ===Уур амьсгал=== {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Мале (1981–2010) |collapsed = |metric first = y |single line = y |Jan high C = 30.3 |Feb high C = 30.7 |Mar high C = 31.4 |Apr high C = 31.6 |May high C = 31.2 |Jun high C = 30.6 |Jul high C = 30.5 |Aug high C = 30.4 |Sep high C = 30.2 |Oct high C = 30.2 |Nov high C = 30.1 |Dec high C = 30.1 |year high C = |Jan mean C = 28.0 |Feb mean C = 28.3 |Mar mean C = 28.9 |Apr mean C = 29.2 |May mean C = 28.8 |Jun mean C = 28.3 |Jul mean C = 28.2 |Aug mean C = 28.0 |Sep mean C = 27.8 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 27.7 |Dec mean C = 27.8 |year mean C = 28.2 |Jan low C = 25.7 |Feb low C = 25.9 |Mar low C = 26.4 |Apr low C = 26.8 |May low C = 26.3 |Jun low C = 26.0 |Jul low C = 25.8 |Aug low C = 25.5 |Sep low C = 25.3 |Oct low C = 25.4 |Nov low C = 25.2 |Dec low C = 25.4 |year low C = 25.8 |rain colour = green |Jan rain mm = 114.2 |Feb rain mm = 38.1 |Mar rain mm = 73.9 |Apr rain mm = 122.5 |May rain mm = 218.9 |Jun rain mm = 167.3 |Jul rain mm = 149.9 |Aug rain mm = 175.5 |Sep rain mm = 199.0 |Oct rain mm = 194.2 |Nov rain mm = 231.1 |Dec rain mm = 216.8 |year rain mm = 1901.4 |Jan humidity = 78.0 |Feb humidity = 77.0 |Mar humidity = 76.9 |Apr humidity = 78.1 |May humidity = 80.8 |Jun humidity = 80.7 |Jul humidity = 79.1 |Aug humidity = 80.5 |Sep humidity = 81.0 |Oct humidity = 81.7 |Nov humidity = 82.2 |Dec humidity = 80.9 |year humidity = 79.7 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 6 |Feb precipitation days = 3 |Mar precipitation days = 5 |Apr precipitation days = 9 |May precipitation days = 15 |Jun precipitation days = 13 |Jul precipitation days = 12 |Aug precipitation days = 13 |Sep precipitation days = 15 |Oct precipitation days = 15 |Nov precipitation days = 13 |Dec precipitation days = 12 |year precipitation days = 131 |Jan sun = 248.4 |Feb sun = 257.8 |Mar sun = 279.6 |Apr sun = 246.8 |May sun = 223.2 |Jun sun = 202.3 |Jul sun = 226.6 |Aug sun = 211.5 |Sep sun = 200.4 |Oct sun = 234.8 |Nov sun = 226.1 |Dec sun = 220.7 |year sun = 2778.2 |source 1 = [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]]<ref name="WMO">{{Cite web |title=Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага – Мале |url=http://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=228 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226044058/http://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=228 |archive-date=2018-12-26 |access-date=2026-04-20 |publisher=WMO}}</ref> |source 2 = [[NOAA|NOAA (харьцангуй чийгшил ба нар 1961–1990)]]<ref>{{Cite web |title=Malé Climate 1961–90 |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/MV/43555.TXT |access-date=2026-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010150911/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/MV/43555.TXT |archive-date=2017-10-10 |url-status=dead |publisher=[[NOAA]]}}</ref> }} == Эдийн засаг == Гол салбарууд нь [[загас агнуур]] болон [[аялал жуулчлал]]. Далайн эргийн наран шарлагын газар бүхий [[резорт]] арал л гэхэд 85-100 байдаг. [[2001]] оны 7 сард засгийн газраас "2020 визион" хэмээх, аж үйлдвэржилтийг дэмжих 20 жилийн төлөвлөгөөг баталжээ. === Газар тариалан === 2005 оны байдлаар хөдөө аж ахуйн салбарт 27000 орчим хүн ажиллаж буй. Улсын газар нутгийн 43.3%-ийг газар тариаланд ашигладаг. Тариалдаг гол зүйлс нь газрын самар, гадил, төмс. === Загас агнуур === Загас агнуурын 5000 орчим хөлөг онгоцтой бөгөөд 2004 оны байдлаар 160 мянган тонн загас агнадаг. === Уул уурхай === Мальдивт ашигт малтмал байдаггүй. === Аж үйлдвэр === Улсын хэмжээнд цорын ганц үйлдвэр нь газрын самраас [[копра]] гаргаж авдаг үйлдвэх бөгөөд 2005 оны байдлаар копрагийн үйлдвэрлэлийн хэмжээ нь 2295 тонн. === Аялал жуулчлал === Ерөнхийдөө нэг аралд нэг зочид буудал байдаг тул буух буудлаасаа хамаарч байрлах арлаа сонгох болно. Арал хооронд ихэвчлэн Дони гэж нэрлэгдэх модон завь ашиглагддаг. Мөн моторт завь зэргийг ашиглаж болно. Гадаадын иргэд тусгай зөвшөөрөл авахгүй бол аялал жуулчлалын бүс нутгаас бусад хэсэг рүү нэвтрэх хориотой. 2021 оны 11-р сард Монгол Улсаас анх удаа Мальдив улс руу шууд нислэгтэй аяллыг Круиз Тур Монголиа ХХК (Cruise Tour Mongolia) болон МИАТ ТӨХК нар хамтран зохион байгуулсан. Энэхүү аялал нь хоёр улсын аялал жуулчлалын салбарт шинэ нээлтийг авчирсан бөгөөд Монголын жуулчдын очих дуртай газруудын нэг болоод байгаа юм. == Хүн ам == Албан ёсны хэл нь [[дивехи хэл]] (мальдив хэл ч гэж нэрлэдэг). Мөн Английн колони байсан тул [[англи хэл]] өргөн хэрэглэгддэг. == Шашин == [[Ислам]]ын шашны [[Суннит]] урсгал нь [[төрийн шашин]] болно. Иргэд нь бараг бүгд муслим хүмүүс байдаг улс Мальдиваас гадна зөвхөн [[Оман]] л юм. == Мөн үзэх == {{Commons|Category:Maldives}} == Тэмдэглэл == {{reflist|group=lower-alpha}} ==Эшлэл== {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [http://www.maldivesinfo.gov.mv/ Мальдивын засгийн газрын албан ёсны сайт] [[англи хэл]] {{Ази}} {{OIC}} {{Хөтлөгч мөр Өмнөд Азийн бүс нутгийн хамтын ажиллагааны нийгэмлэг}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Мальдив| ]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] cz8praa5yj19mw7mmswsip6vcmyklch 0 6395 854268 750303 2026-04-20T18:27:45Z Enkhsaihan2005 64429 854268 wikitext text/x-wiki [[Файл:Male-total.jpg|thumb|300px|Мале хот]] '''Мале''' ('''Malé''', дивехи хэлээр '''މާލެ''') нь [[Энэтхэгийн далай]]д орших арал-улс [[Мальдив]]ын [[нийслэл]] бөгөөд [[Мале арал]] болон [[Вилингири арал|Вилингири арлыг]] эзлэн орших хот юм. Тус улсын [[улс төр]], [[Эдийн засаг|эдийн засгийн]] төв, [[гадаад худалдаа]]ны боомт. Сүүлийн жилүүдэд эрс хөгжиж байгаа [[аялал жуулчлал]] болон [[загас агнуур]]ын салбар ихэд хөгжсөн. Хүн ам нь [[2004]] оны байдлаар 81,600. [[Малегийн олон улсын нисэх онгоцны буудал]] нь [[Хулхуле арал|Хулхуле]] хэмээх зэргэлдээ арал дээр оршдог. [[2004]] оны [[12 сарын 26]]-нд [[Индонез]]ийн [[Суматра]] арлын орчимд болсон газар хөдлөлтийн улмаас үүссэн [[цунами]]д хотын 2/3 нь нэрвэгдсэн ч [[Дэлхийн дулаарал|дэлхийн дулаарлаас]] үүдэлтэй далайн усны түвшин нэмэгдэж, Мальдивын арлууд живэх аюулд тулгараад байгаагаас хамгаалж, [[далан]] босгосон байсан тул цунамигийн эрчийг сааруулж, нэг ч хүний амь үрэгдээгүй юм. Мале хот нь хүн амын төвлөрлөөр дэлхийд дээгүүр ордог бөгөөд нягтшилыг саармагжуулах зорилгоор арлын зүүн хойд талд хиймэл арал барьж, иргэдээ нүүлгэн шилжүүлж байгаа боловч шинэ арал дээр дэд бүтэц хөгжөөгүйн улмаас одоогоор зөвхөн цунамид нэрвэгдэж орон гэргүй болсон хүмүүс л хиймэл арал руу шилжин суурьшаад байгаа аж. == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Мале ([[Велана олон улсын нисэх буудал]]) 1991–2020, туйлшрал 1966–одоо |metric first = y |single line = y |Jan record high C = 32.8 |Feb record high C = 33.7 |Mar record high C = 33.8 |Apr record high C = 35.0 |May record high C = 34.2 |Jun record high C = 34.9 |Jul record high C = 34.2 |Aug record high C = 33.4 |Sep record high C = 33.4 |Oct record high C = 33.8 |Nov record high C = 32.7 |Dec record high C = 33.5 |year record high C = 35.0 |Jan high C = 30.6 |Feb high C = 31.0 |Mar high C = 31.6 |Apr high C = 31.9 |May high C = 31.5 |Jun high C = 31.1 |Jul high C = 30.8 |Aug high C = 30.7 |Sep high C = 30.5 |Oct high C = 30.5 |Nov high C = 30.4 |Dec high C = 30.4 |year high C = 30.9 |Jan mean C = 28.2 |Feb mean C = 28.6 |Mar mean C = 29.2 |Apr mean C = 29.6 |May mean C = 29.3 |Jun mean C = 29.0 |Jul mean C = 28.7 |Aug mean C = 28.6 |Sep mean C = 28.4 |Oct mean C = 28.3 |Nov mean C = 28.1 |Dec mean C = 28.0 |year mean C = 28.7 |Jan low C = 26.0 |Feb low C = 26.3 |Mar low C = 26.8 |Apr low C = 27.1 |May low C = 26.6 |Jun low C = 26.4 |Jul low C = 25.9 |Aug low C = 25.9 |Sep low C = 25.7 |Oct low C = 25.7 |Nov low C = 25.5 |Dec low C = 25.6 |year low C = 26.1 |Jan record low C = 20.6 |Feb record low C = 22.6 |Mar record low C = 22.4 |Apr record low C = 21.8 |May record low C = 20.6 |Jun record low C = 22.1 |Jul record low C = 22.5 |Aug record low C = 21.0 |Sep record low C = 20.5 |Oct record low C = 22.5 |Nov record low C = 19.2 |Dec record low C = 22.0 |year record low C = 19.2 |rain colour = green |Jan rain mm = 86.8 |Feb rain mm = 37.9 |Mar rain mm = 48.6 |Apr rain mm = 127.2 |May rain mm = 238.2 |Jun rain mm = 146.1 |Jul rain mm = 198.1 |Aug rain mm = 193.2 |Sep rain mm = 213.7 |Oct rain mm = 245.4 |Nov rain mm = 235.6 |Dec rain mm = 212.2 |year rain mm = 1983.0 |unit rain days = 1.0 mm |Jan rain days = 5.5 |Feb rain days = 3.2 |Mar rain days = 4.5 |Apr rain days = 8.5 |May rain days = 15.0 |Jun rain days = 12.9 |Jul rain days = 13.7 |Aug rain days = 13.0 |Sep rain days = 15.3 |Oct rain days = 15.2 |Nov rain days = 14.2 |Dec rain days = 12.0 |year rain days = 133.0 |Jan humidity = 78 |Feb humidity = 76 |Mar humidity = 76 |Apr humidity = 78 |May humidity = 80 |Jun humidity = 80 |Jul humidity = 79 |Aug humidity = 80 |Sep humidity = 80 |Oct humidity = 80 |Nov humidity = 81 |Dec humidity = 80 |year humidity = 79 |Jan sun = 258.4 |Feb sun = 263.5 |Mar sun = 287.9 |Apr sun = 259.6 |May sun = 222.6 |Jun sun = 210.5 |Jul sun = 212.4 |Aug sun = 229.1 |Sep sun = 208.1 |Oct sun = 229.8 |Nov sun = 203.8 |Dec sun = 215.1 |year sun = 2800.8 |source 1 = [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]] (чийгшэл 1981-2010)<ref name="WMO"> {{cite web |archive-url = https://web.archive.org/web/20211009210207/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1981-2010/RA-II/Maldives/Hulhule%20-%2043555%20Climatological%20Data.xls |archive-date = 2021-10-09 |url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1981-2010/RA-II/Maldives/Hulhule%20-%2043555%20Climatological%20Data.xls |title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1981–2010 |publisher = Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага |access-date = 2026-04-20}}</ref><ref name=NOAA>{{cite web |archive-url = https://web.archive.org/web/20240229075842/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Maldives/CSV/Hulhule_43555.csv |archive-date = 2024-02-29 |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Maldives/CSV/Hulhule_43555.csv |title = Hulhule Climate Normals 1991–2020 |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date = 2026-04-20}}</ref> |source 2 = Meteo Climat (record highs and lows)<ref name = meteoclimat>{{cite web |url = http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=1768 |title = Station Malé |publisher = Meteo Climat |language = fr |access-date = 2026-04-20 |archive-date = 2017-05-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170510072902/http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=1768 |url-status = live }}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Malé|Мале}} {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20191229102524/https://visitmaldives.com/male-city/ Аялал жуулчлалын яамны албан ёсны цахим хуудас] {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Мале| ]] [[Ангилал:Мальдивын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] [[Ангилал:Мальдивын суурин]] amc9xzqdeuiilkxqat8894ug0tybdsk 854293 854268 2026-04-20T18:52:46Z Enkhsaihan2005 64429 854293 wikitext text/x-wiki [[Файл:Male-total.jpg|thumb|300px|Мале хот]] '''Мале''' ('''Malé''', дивехи хэлээр '''މާލެ''') нь [[Энэтхэгийн далай]]д орших арал-улс [[Мальдив]]ын [[нийслэл]] бөгөөд [[Мале арал]] болон [[Вилингири арал|Вилингири арлыг]] эзлэн орших хот юм. Тус улсын [[улс төр]], [[Эдийн засаг|эдийн засгийн]] төв, [[гадаад худалдаа]]ны боомт. Сүүлийн жилүүдэд эрс хөгжиж байгаа [[аялал жуулчлал]] болон [[загас агнуур]]ын салбар ихэд хөгжсөн. Хүн ам нь [[2004]] оны байдлаар 81,600. [[Малегийн олон улсын нисэх онгоцны буудал]] нь [[Хулхуле арал|Хулхуле]] хэмээх зэргэлдээ арал дээр оршдог. [[2004]] оны [[12 сарын 26]]-нд [[Индонез]]ийн [[Суматра]] арлын орчимд болсон газар хөдлөлтийн улмаас үүссэн [[цунами]]д хотын 2/3 нь нэрвэгдсэн ч [[Дэлхийн дулаарал|дэлхийн дулаарлаас]] үүдэлтэй далайн усны түвшин нэмэгдэж, Мальдивын арлууд живэх аюулд тулгараад байгаагаас хамгаалж, [[далан]] босгосон байсан тул цунамигийн эрчийг сааруулж, нэг ч хүний амь үрэгдээгүй юм. Мале хот нь хүн амын төвлөрлөөр дэлхийд дээгүүр ордог бөгөөд нягтшилыг саармагжуулах зорилгоор арлын зүүн хойд талд хиймэл арал барьж, иргэдээ нүүлгэн шилжүүлж байгаа боловч шинэ арал дээр дэд бүтэц хөгжөөгүйн улмаас одоогоор зөвхөн цунамид нэрвэгдэж орон гэргүй болсон хүмүүс л хиймэл арал руу шилжин суурьшаад байгаа аж. == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Мале ([[Велана олон улсын нисэх буудал]]) 1991–2020, туйлын үе 1966–одоо |metric first = y |single line = y |Jan record high C = 32.8 |Feb record high C = 33.7 |Mar record high C = 33.8 |Apr record high C = 35.0 |May record high C = 34.2 |Jun record high C = 34.9 |Jul record high C = 34.2 |Aug record high C = 33.4 |Sep record high C = 33.4 |Oct record high C = 33.8 |Nov record high C = 32.7 |Dec record high C = 33.5 |year record high C = 35.0 |Jan high C = 30.6 |Feb high C = 31.0 |Mar high C = 31.6 |Apr high C = 31.9 |May high C = 31.5 |Jun high C = 31.1 |Jul high C = 30.8 |Aug high C = 30.7 |Sep high C = 30.5 |Oct high C = 30.5 |Nov high C = 30.4 |Dec high C = 30.4 |year high C = 30.9 |Jan mean C = 28.2 |Feb mean C = 28.6 |Mar mean C = 29.2 |Apr mean C = 29.6 |May mean C = 29.3 |Jun mean C = 29.0 |Jul mean C = 28.7 |Aug mean C = 28.6 |Sep mean C = 28.4 |Oct mean C = 28.3 |Nov mean C = 28.1 |Dec mean C = 28.0 |year mean C = 28.7 |Jan low C = 26.0 |Feb low C = 26.3 |Mar low C = 26.8 |Apr low C = 27.1 |May low C = 26.6 |Jun low C = 26.4 |Jul low C = 25.9 |Aug low C = 25.9 |Sep low C = 25.7 |Oct low C = 25.7 |Nov low C = 25.5 |Dec low C = 25.6 |year low C = 26.1 |Jan record low C = 20.6 |Feb record low C = 22.6 |Mar record low C = 22.4 |Apr record low C = 21.8 |May record low C = 20.6 |Jun record low C = 22.1 |Jul record low C = 22.5 |Aug record low C = 21.0 |Sep record low C = 20.5 |Oct record low C = 22.5 |Nov record low C = 19.2 |Dec record low C = 22.0 |year record low C = 19.2 |rain colour = green |Jan rain mm = 86.8 |Feb rain mm = 37.9 |Mar rain mm = 48.6 |Apr rain mm = 127.2 |May rain mm = 238.2 |Jun rain mm = 146.1 |Jul rain mm = 198.1 |Aug rain mm = 193.2 |Sep rain mm = 213.7 |Oct rain mm = 245.4 |Nov rain mm = 235.6 |Dec rain mm = 212.2 |year rain mm = 1983.0 |unit rain days = 1.0 mm |Jan rain days = 5.5 |Feb rain days = 3.2 |Mar rain days = 4.5 |Apr rain days = 8.5 |May rain days = 15.0 |Jun rain days = 12.9 |Jul rain days = 13.7 |Aug rain days = 13.0 |Sep rain days = 15.3 |Oct rain days = 15.2 |Nov rain days = 14.2 |Dec rain days = 12.0 |year rain days = 133.0 |Jan humidity = 78 |Feb humidity = 76 |Mar humidity = 76 |Apr humidity = 78 |May humidity = 80 |Jun humidity = 80 |Jul humidity = 79 |Aug humidity = 80 |Sep humidity = 80 |Oct humidity = 80 |Nov humidity = 81 |Dec humidity = 80 |year humidity = 79 |Jan sun = 258.4 |Feb sun = 263.5 |Mar sun = 287.9 |Apr sun = 259.6 |May sun = 222.6 |Jun sun = 210.5 |Jul sun = 212.4 |Aug sun = 229.1 |Sep sun = 208.1 |Oct sun = 229.8 |Nov sun = 203.8 |Dec sun = 215.1 |year sun = 2800.8 |source 1 = [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]] (чийгшэл 1981-2010)<ref name="WMO"> {{cite web |archive-url = https://web.archive.org/web/20211009210207/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1981-2010/RA-II/Maldives/Hulhule%20-%2043555%20Climatological%20Data.xls |archive-date = 2021-10-09 |url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1981-2010/RA-II/Maldives/Hulhule%20-%2043555%20Climatological%20Data.xls |title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1981–2010 |publisher = Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага |access-date = 2026-04-20}}</ref><ref name=NOAA>{{cite web |archive-url = https://web.archive.org/web/20240229075842/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Maldives/CSV/Hulhule_43555.csv |archive-date = 2024-02-29 |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Maldives/CSV/Hulhule_43555.csv |title = Hulhule Climate Normals 1991–2020 |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date = 2026-04-20}}</ref> |source 2 = Meteo Climat (record highs and lows)<ref name = meteoclimat>{{cite web |url = http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=1768 |title = Station Malé |publisher = Meteo Climat |language = fr |access-date = 2026-04-20 |archive-date = 2017-05-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170510072902/http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=1768 |url-status = live }}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Malé|Мале}} {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20191229102524/https://visitmaldives.com/male-city/ Аялал жуулчлалын яамны албан ёсны цахим хуудас] {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Мале| ]] [[Ангилал:Мальдивын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] [[Ангилал:Мальдивын суурин]] 4cg38otydtf4tsew2vg5s4s5jpv3tnk 854318 854293 2026-04-20T19:20:13Z Enkhsaihan2005 64429 854318 wikitext text/x-wiki [[Файл:Male-total.jpg|thumb|300px|Мале хот]] '''Мале''' ('''Malé''', дивехи хэлээр '''މާލެ''') нь [[Энэтхэгийн далай]]д орших арал-улс [[Мальдив]]ын [[нийслэл]] бөгөөд [[Мале арал]] болон [[Вилингири арал|Вилингири арлыг]] эзлэн орших хот юм. Тус улсын [[улс төр]], [[Эдийн засаг|эдийн засгийн]] төв, [[гадаад худалдаа]]ны боомт. Сүүлийн жилүүдэд эрс хөгжиж байгаа [[аялал жуулчлал]] болон [[загас агнуур]]ын салбар ихэд хөгжсөн. Хүн ам нь [[2004]] оны байдлаар 81,600. [[Малегийн олон улсын нисэх онгоцны буудал]] нь [[Хулхуле арал|Хулхуле]] хэмээх зэргэлдээ арал дээр оршдог. [[2004]] оны [[12 сарын 26]]-нд [[Индонез]]ийн [[Суматра]] арлын орчимд болсон газар хөдлөлтийн улмаас үүссэн [[цунами]]д хотын 2/3 нь нэрвэгдсэн ч [[Дэлхийн дулаарал|дэлхийн дулаарлаас]] үүдэлтэй далайн усны түвшин нэмэгдэж, Мальдивын арлууд живэх аюулд тулгараад байгаагаас хамгаалж, [[далан]] босгосон байсан тул цунамигийн эрчийг сааруулж, нэг ч хүний амь үрэгдээгүй юм. Мале хот нь хүн амын төвлөрлөөр дэлхийд дээгүүр ордог бөгөөд нягтшилыг саармагжуулах зорилгоор арлын зүүн хойд талд хиймэл арал барьж, иргэдээ нүүлгэн шилжүүлж байгаа боловч шинэ арал дээр дэд бүтэц хөгжөөгүйн улмаас одоогоор зөвхөн цунамид нэрвэгдэж орон гэргүй болсон хүмүүс л хиймэл арал руу шилжин суурьшаад байгаа аж. == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Мале ([[Велана олон улсын нисэх буудал]]) 1991–2020, туйлын үе 1966–одоо |metric first = y |single line = y |Jan record high C = 32.8 |Feb record high C = 33.7 |Mar record high C = 33.8 |Apr record high C = 35.0 |May record high C = 34.2 |Jun record high C = 34.9 |Jul record high C = 34.2 |Aug record high C = 33.4 |Sep record high C = 33.4 |Oct record high C = 33.8 |Nov record high C = 32.7 |Dec record high C = 33.5 |year record high C = 35.0 |Jan high C = 30.6 |Feb high C = 31.0 |Mar high C = 31.6 |Apr high C = 31.9 |May high C = 31.5 |Jun high C = 31.1 |Jul high C = 30.8 |Aug high C = 30.7 |Sep high C = 30.5 |Oct high C = 30.5 |Nov high C = 30.4 |Dec high C = 30.4 |year high C = 30.9 |Jan mean C = 28.2 |Feb mean C = 28.6 |Mar mean C = 29.2 |Apr mean C = 29.6 |May mean C = 29.3 |Jun mean C = 29.0 |Jul mean C = 28.7 |Aug mean C = 28.6 |Sep mean C = 28.4 |Oct mean C = 28.3 |Nov mean C = 28.1 |Dec mean C = 28.0 |year mean C = 28.7 |Jan low C = 26.0 |Feb low C = 26.3 |Mar low C = 26.8 |Apr low C = 27.1 |May low C = 26.6 |Jun low C = 26.4 |Jul low C = 25.9 |Aug low C = 25.9 |Sep low C = 25.7 |Oct low C = 25.7 |Nov low C = 25.5 |Dec low C = 25.6 |year low C = 26.1 |Jan record low C = 20.6 |Feb record low C = 22.6 |Mar record low C = 22.4 |Apr record low C = 21.8 |May record low C = 20.6 |Jun record low C = 22.1 |Jul record low C = 22.5 |Aug record low C = 21.0 |Sep record low C = 20.5 |Oct record low C = 22.5 |Nov record low C = 19.2 |Dec record low C = 22.0 |year record low C = 19.2 |rain colour = green |Jan rain mm = 86.8 |Feb rain mm = 37.9 |Mar rain mm = 48.6 |Apr rain mm = 127.2 |May rain mm = 238.2 |Jun rain mm = 146.1 |Jul rain mm = 198.1 |Aug rain mm = 193.2 |Sep rain mm = 213.7 |Oct rain mm = 245.4 |Nov rain mm = 235.6 |Dec rain mm = 212.2 |year rain mm = 1983.0 |unit rain days = 1.0 мм |Jan rain days = 5.5 |Feb rain days = 3.2 |Mar rain days = 4.5 |Apr rain days = 8.5 |May rain days = 15.0 |Jun rain days = 12.9 |Jul rain days = 13.7 |Aug rain days = 13.0 |Sep rain days = 15.3 |Oct rain days = 15.2 |Nov rain days = 14.2 |Dec rain days = 12.0 |year rain days = 133.0 |Jan humidity = 78 |Feb humidity = 76 |Mar humidity = 76 |Apr humidity = 78 |May humidity = 80 |Jun humidity = 80 |Jul humidity = 79 |Aug humidity = 80 |Sep humidity = 80 |Oct humidity = 80 |Nov humidity = 81 |Dec humidity = 80 |year humidity = 79 |Jan sun = 258.4 |Feb sun = 263.5 |Mar sun = 287.9 |Apr sun = 259.6 |May sun = 222.6 |Jun sun = 210.5 |Jul sun = 212.4 |Aug sun = 229.1 |Sep sun = 208.1 |Oct sun = 229.8 |Nov sun = 203.8 |Dec sun = 215.1 |year sun = 2800.8 |source 1 = [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]] (чийгшэл 1981-2010)<ref name="WMO"> {{cite web |archive-url = https://web.archive.org/web/20211009210207/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1981-2010/RA-II/Maldives/Hulhule%20-%2043555%20Climatological%20Data.xls |archive-date = 2021-10-09 |url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1981-2010/RA-II/Maldives/Hulhule%20-%2043555%20Climatological%20Data.xls |title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1981–2010 |publisher = Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага |access-date = 2026-04-20}}</ref><ref name=NOAA>{{cite web |archive-url = https://web.archive.org/web/20240229075842/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Maldives/CSV/Hulhule_43555.csv |archive-date = 2024-02-29 |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Maldives/CSV/Hulhule_43555.csv |title = Hulhule Climate Normals 1991–2020 |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date = 2026-04-20}}</ref> |source 2 = Meteo Climat (record highs and lows)<ref name = meteoclimat>{{cite web |url = http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=1768 |title = Station Malé |publisher = Meteo Climat |language = fr |access-date = 2026-04-20 |archive-date = 2017-05-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170510072902/http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=1768 |url-status = live }}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Malé|Мале}} {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20191229102524/https://visitmaldives.com/male-city/ Аялал жуулчлалын яамны албан ёсны цахим хуудас] {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Мале| ]] [[Ангилал:Мальдивын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] [[Ангилал:Мальдивын суурин]] 634qg9akq1bvv54uxusj96txxv71ivd 0 6407 854269 810640 2026-04-20T18:30:26Z Enkhsaihan2005 64429 854269 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин |name = Мандалговь |native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠮᠠᠨᠳᠠᠯᠭᠣᠪᠢ}}}} |native_name_lang = mn |settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] |official_name = Сайнцагаан сум<br />{{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠰᠠᠶᠢᠩ}}{{MongolUnicode|ᠴᠠᠭᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} |nickname = |motto = |image_skyline = Mandalgovi, Dundgovi Aimag 2016 01.jpg |imagesize = |image_caption = Мандалговийн ерөнхий үзэмж |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_size = |image_map = Saintsagaan, Dundgovi.png |mapsize = 220px |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |pushpin_map = Монгол |pushpin_label_position = |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Монгол}} |subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] |subdivision_name1 = [[Дундговь аймаг|Дундговь]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |seat_type = |seat = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = |established_date = |area_magnitude = |area_footnotes = |area_total_km2 = 11 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = 2022 |population_footnotes = |population_note = |population_total = 16,792 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_mi2 = |timezone = UTC + 8 |utc_offset = +8 |coordinates = {{coord|45|46|0|N|106|16|11|E|display=inline,title}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = 1395 |elevation_ft = |postal_code_type = Шуудангийн код <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = +976 (1512) |website = |footnotes = }} '''Мандалговь хот''' нь [[Дундговь]] [[аймгийн төв]] юм. [[Улаанбаатар]] хотоос 270 км зайтай талархаг газарт д.т.дээш 1395 м өндөрт оршдог бөгөөд 11 км² талбайг эзэлдэг. Хүн ам нь 10,506 (2005 он). Засаг захиргааны хувьд '''Сайнцагаан сум''' гэж нэрлэгдэнэ. Уг суманд нийт 2 цогцолбор сургууль, 5 бүрэн дунд сургууль байдаг. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Мандалговь, өндөр {{convert|1393|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 хэвийн, туйлшрал 1944–одоо) |metric first = Y |single line = Y |width = auto |Jan record high C = 4.1 |Feb record high C = 16.0 |Mar record high C = 21.3 |Apr record high C = 29.9 |May record high C = 35.3 |Jun record high C = 36.8 |Jul record high C = 39.6 |Aug record high C = 38.3 |Sep record high C = 32.4 |Oct record high C = 23.6 |Nov record high C = 14.0 |Dec record high C = 7.5 |Jan high C = -10.7 |Feb high C = -5.5 |Mar high C = 3.1 |Apr high C = 12.5 |May high C = 19.7 |Jun high C = 25.3 |Jul high C = 27.4 |Aug high C = 25.2 |Sep high C = 19.3 |Oct high C = 10.0 |Nov high C = -1.2 |Dec high C = -9.2 |Jan mean C = -17.1 |Feb mean C = -12.7 |Mar mean C = -4.5 |Apr mean C = 4.7 |May mean C = 12.0 |Jun mean C = 18.3 |Jul mean C = 20.8 |Aug mean C = 18.6 |Sep mean C = 12.1 |Oct mean C = 2.7 |Nov mean C = -7.8 |Dec mean C = -15.3 |Jan low C = -22.4 |Feb low C = -18.7 |Mar low C = -11.1 |Apr low C = -2.3 |May low C = 4.9 |Jun low C = 11.8 |Jul low C = 14.9 |Aug low C = 12.8 |Sep low C = 5.7 |Oct low C = -3.3 |Nov low C = -13.2 |Dec low C = -20.3 |Jan record low C = −37.8 |Feb record low C = -37.2 |Mar record low C = −35.0 |Apr record low C = -21.1 |May record low C = -12.2 |Jun record low C = -3.9 |Jul record low C = 3.9 |Aug record low C = 2.0 |Sep record low C = -12.0 |Oct record low C = -22.5 |Nov record low C = −34.0 |Dec record low C = −35.3 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 2 |Feb precipitation mm = 1 |Mar precipitation mm = 2 |Apr precipitation mm = 5 |May precipitation mm = 9 |Jun precipitation mm = 20 |Jul precipitation mm = 39 |Aug precipitation mm = 38 |Sep precipitation mm = 8 |Oct precipitation mm = 5 |Nov precipitation mm = 2 |Dec precipitation mm = 1 |Jan humidity = 67.9 |Feb humidity = 59.9 |Mar humidity = 47.3 |Apr humidity = 37.6 |May humidity = 36.6 |Jun humidity = 42.1 |Jul humidity = 49.7 |Aug humidity = 51.3 |Sep humidity = 44.8 |Oct humidity = 47.9 |Nov humidity = 59.3 |Dec humidity = 67.5 |year humidity = |unit precipitation days = 1.0 mm |Jan precipitation days = 1.5 |Feb precipitation days = 1.1 |Mar precipitation days = 1.3 |Apr precipitation days = 1.9 |May precipitation days = 2.2 |Jun precipitation days = 4.3 |Jul precipitation days = 6.4 |Aug precipitation days = 5.6 |Sep precipitation days = 2.3 |Oct precipitation days = 1.5 |Nov precipitation days = 1.8 |Dec precipitation days = 1.1 |year precipitation days = 31.1 | Jan percentsun = 66 | Feb percentsun = 64 | Mar percentsun = 49 | Apr percentsun = 39 | May percentsun = 40 | Jun percentsun = 43 | Jul percentsun = 51 | Aug percentsun = 52 | Sep percentsun = 47 | Oct percentsun = 44 | Nov percentsun = 56 | Dec percentsun = 67 | year percentsun = 52 |source 1 =Pogoda.ru.net<ref name=pogoda> {{cite web|url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4.php?id=44341|script-title=ru:КЛИМАТ МАНДАЛГОБИ|publisher=Pogoda.ru.net|language=ru|access-date=2026-04-20}}</ref> |source 2 =NOAA (1991-2020),<ref name= NOAA>{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Mandalgobi_44341.csv |title = Mandalgovi Climate Normals 1991-2020 |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |accessdate = 2026-04-20}}</ref> [[Deutscher Wetterdienst]] (нарны хувь 1944-1963)<ref> {{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_443410_kt.pdf | title = Klimatafel von Mandalgovi (Mandal-Gobi) / Mongolei | publisher = Холбооны Тээвэр ба Дижитал Дэд Бүтцийн Яам | access-date = 2026-04-20}} </ref>}} ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Монголын томоохон хот суурин}} {{Хөтлөгч мөр Дундговийн сумууд}} {{Хөтлөгч мөр Засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Мандалговь| ]] [[Ангилал:Дундговь аймгийн суурин]] [[Ангилал:Дундговь аймгийн сум|!]] [[Ангилал:Монголын аймгийн төв]] [[Ангилал:Монголын суурин]] [[Ангилал:Монголын хот]] {{Mongolia-stub}} stcsbpjahywnjhqdkejsnx06kgted8z 854294 854269 2026-04-20T18:52:58Z Enkhsaihan2005 64429 854294 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин |name = Мандалговь |native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠮᠠᠨᠳᠠᠯᠭᠣᠪᠢ}}}} |native_name_lang = mn |settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] |official_name = Сайнцагаан сум<br />{{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠰᠠᠶᠢᠩ}}{{MongolUnicode|ᠴᠠᠭᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} |nickname = |motto = |image_skyline = Mandalgovi, Dundgovi Aimag 2016 01.jpg |imagesize = |image_caption = Мандалговийн ерөнхий үзэмж |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_size = |image_map = Saintsagaan, Dundgovi.png |mapsize = 220px |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |pushpin_map = Монгол |pushpin_label_position = |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Монгол}} |subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] |subdivision_name1 = [[Дундговь аймаг|Дундговь]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |seat_type = |seat = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = |established_date = |area_magnitude = |area_footnotes = |area_total_km2 = 11 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = 2022 |population_footnotes = |population_note = |population_total = 16,792 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_mi2 = |timezone = UTC + 8 |utc_offset = +8 |coordinates = {{coord|45|46|0|N|106|16|11|E|display=inline,title}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = 1395 |elevation_ft = |postal_code_type = Шуудангийн код <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = +976 (1512) |website = |footnotes = }} '''Мандалговь хот''' нь [[Дундговь]] [[аймгийн төв]] юм. [[Улаанбаатар]] хотоос 270 км зайтай талархаг газарт д.т.дээш 1395 м өндөрт оршдог бөгөөд 11 км² талбайг эзэлдэг. Хүн ам нь 10,506 (2005 он). Засаг захиргааны хувьд '''Сайнцагаан сум''' гэж нэрлэгдэнэ. Уг суманд нийт 2 цогцолбор сургууль, 5 бүрэн дунд сургууль байдаг. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Мандалговь, өндөр {{convert|1393|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1944–одоо) |metric first = Y |single line = Y |width = auto |Jan record high C = 4.1 |Feb record high C = 16.0 |Mar record high C = 21.3 |Apr record high C = 29.9 |May record high C = 35.3 |Jun record high C = 36.8 |Jul record high C = 39.6 |Aug record high C = 38.3 |Sep record high C = 32.4 |Oct record high C = 23.6 |Nov record high C = 14.0 |Dec record high C = 7.5 |Jan high C = -10.7 |Feb high C = -5.5 |Mar high C = 3.1 |Apr high C = 12.5 |May high C = 19.7 |Jun high C = 25.3 |Jul high C = 27.4 |Aug high C = 25.2 |Sep high C = 19.3 |Oct high C = 10.0 |Nov high C = -1.2 |Dec high C = -9.2 |Jan mean C = -17.1 |Feb mean C = -12.7 |Mar mean C = -4.5 |Apr mean C = 4.7 |May mean C = 12.0 |Jun mean C = 18.3 |Jul mean C = 20.8 |Aug mean C = 18.6 |Sep mean C = 12.1 |Oct mean C = 2.7 |Nov mean C = -7.8 |Dec mean C = -15.3 |Jan low C = -22.4 |Feb low C = -18.7 |Mar low C = -11.1 |Apr low C = -2.3 |May low C = 4.9 |Jun low C = 11.8 |Jul low C = 14.9 |Aug low C = 12.8 |Sep low C = 5.7 |Oct low C = -3.3 |Nov low C = -13.2 |Dec low C = -20.3 |Jan record low C = −37.8 |Feb record low C = -37.2 |Mar record low C = −35.0 |Apr record low C = -21.1 |May record low C = -12.2 |Jun record low C = -3.9 |Jul record low C = 3.9 |Aug record low C = 2.0 |Sep record low C = -12.0 |Oct record low C = -22.5 |Nov record low C = −34.0 |Dec record low C = −35.3 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 2 |Feb precipitation mm = 1 |Mar precipitation mm = 2 |Apr precipitation mm = 5 |May precipitation mm = 9 |Jun precipitation mm = 20 |Jul precipitation mm = 39 |Aug precipitation mm = 38 |Sep precipitation mm = 8 |Oct precipitation mm = 5 |Nov precipitation mm = 2 |Dec precipitation mm = 1 |Jan humidity = 67.9 |Feb humidity = 59.9 |Mar humidity = 47.3 |Apr humidity = 37.6 |May humidity = 36.6 |Jun humidity = 42.1 |Jul humidity = 49.7 |Aug humidity = 51.3 |Sep humidity = 44.8 |Oct humidity = 47.9 |Nov humidity = 59.3 |Dec humidity = 67.5 |year humidity = |unit precipitation days = 1.0 mm |Jan precipitation days = 1.5 |Feb precipitation days = 1.1 |Mar precipitation days = 1.3 |Apr precipitation days = 1.9 |May precipitation days = 2.2 |Jun precipitation days = 4.3 |Jul precipitation days = 6.4 |Aug precipitation days = 5.6 |Sep precipitation days = 2.3 |Oct precipitation days = 1.5 |Nov precipitation days = 1.8 |Dec precipitation days = 1.1 |year precipitation days = 31.1 | Jan percentsun = 66 | Feb percentsun = 64 | Mar percentsun = 49 | Apr percentsun = 39 | May percentsun = 40 | Jun percentsun = 43 | Jul percentsun = 51 | Aug percentsun = 52 | Sep percentsun = 47 | Oct percentsun = 44 | Nov percentsun = 56 | Dec percentsun = 67 | year percentsun = 52 |source 1 =Pogoda.ru.net<ref name=pogoda> {{cite web|url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4.php?id=44341|script-title=ru:КЛИМАТ МАНДАЛГОБИ|publisher=Pogoda.ru.net|language=ru|access-date=2026-04-20}}</ref> |source 2 =NOAA (1991-2020),<ref name= NOAA>{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Mandalgobi_44341.csv |title = Mandalgovi Climate Normals 1991-2020 |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |accessdate = 2026-04-20}}</ref> [[Deutscher Wetterdienst]] (нарны хувь 1944-1963)<ref> {{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_443410_kt.pdf | title = Klimatafel von Mandalgovi (Mandal-Gobi) / Mongolei | publisher = Холбооны Тээвэр ба Дижитал Дэд Бүтцийн Яам | access-date = 2026-04-20}} </ref>}} ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Монголын томоохон хот суурин}} {{Хөтлөгч мөр Дундговийн сумууд}} {{Хөтлөгч мөр Засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Мандалговь| ]] [[Ангилал:Дундговь аймгийн суурин]] [[Ангилал:Дундговь аймгийн сум|!]] [[Ангилал:Монголын аймгийн төв]] [[Ангилал:Монголын суурин]] [[Ангилал:Монголын хот]] {{Mongolia-stub}} das0ub7y5951u6qp1iputv3er1mmafy 854320 854294 2026-04-20T19:20:50Z Enkhsaihan2005 64429 854320 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин |name = Мандалговь |native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠮᠠᠨᠳᠠᠯᠭᠣᠪᠢ}}}} |native_name_lang = mn |settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] |official_name = Сайнцагаан сум<br />{{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠰᠠᠶᠢᠩ}}{{MongolUnicode|ᠴᠠᠭᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} |nickname = |motto = |image_skyline = Mandalgovi, Dundgovi Aimag 2016 01.jpg |imagesize = |image_caption = Мандалговийн ерөнхий үзэмж |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_size = |image_map = Saintsagaan, Dundgovi.png |mapsize = 220px |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |pushpin_map = Монгол |pushpin_label_position = |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Монгол}} |subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] |subdivision_name1 = [[Дундговь аймаг|Дундговь]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |seat_type = |seat = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = |established_date = |area_magnitude = |area_footnotes = |area_total_km2 = 11 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = 2022 |population_footnotes = |population_note = |population_total = 16,792 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_mi2 = |timezone = UTC + 8 |utc_offset = +8 |coordinates = {{coord|45|46|0|N|106|16|11|E|display=inline,title}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = 1395 |elevation_ft = |postal_code_type = Шуудангийн код <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = +976 (1512) |website = |footnotes = }} '''Мандалговь хот''' нь [[Дундговь]] [[аймгийн төв]] юм. [[Улаанбаатар]] хотоос 270 км зайтай талархаг газарт д.т.дээш 1395 м өндөрт оршдог бөгөөд 11 км² талбайг эзэлдэг. Хүн ам нь 10,506 (2005 он). Засаг захиргааны хувьд '''Сайнцагаан сум''' гэж нэрлэгдэнэ. Уг суманд нийт 2 цогцолбор сургууль, 5 бүрэн дунд сургууль байдаг. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Мандалговь, өндөр {{convert|1393|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1944–одоо) |metric first = Y |single line = Y |width = auto |Jan record high C = 4.1 |Feb record high C = 16.0 |Mar record high C = 21.3 |Apr record high C = 29.9 |May record high C = 35.3 |Jun record high C = 36.8 |Jul record high C = 39.6 |Aug record high C = 38.3 |Sep record high C = 32.4 |Oct record high C = 23.6 |Nov record high C = 14.0 |Dec record high C = 7.5 |Jan high C = -10.7 |Feb high C = -5.5 |Mar high C = 3.1 |Apr high C = 12.5 |May high C = 19.7 |Jun high C = 25.3 |Jul high C = 27.4 |Aug high C = 25.2 |Sep high C = 19.3 |Oct high C = 10.0 |Nov high C = -1.2 |Dec high C = -9.2 |Jan mean C = -17.1 |Feb mean C = -12.7 |Mar mean C = -4.5 |Apr mean C = 4.7 |May mean C = 12.0 |Jun mean C = 18.3 |Jul mean C = 20.8 |Aug mean C = 18.6 |Sep mean C = 12.1 |Oct mean C = 2.7 |Nov mean C = -7.8 |Dec mean C = -15.3 |Jan low C = -22.4 |Feb low C = -18.7 |Mar low C = -11.1 |Apr low C = -2.3 |May low C = 4.9 |Jun low C = 11.8 |Jul low C = 14.9 |Aug low C = 12.8 |Sep low C = 5.7 |Oct low C = -3.3 |Nov low C = -13.2 |Dec low C = -20.3 |Jan record low C = −37.8 |Feb record low C = -37.2 |Mar record low C = −35.0 |Apr record low C = -21.1 |May record low C = -12.2 |Jun record low C = -3.9 |Jul record low C = 3.9 |Aug record low C = 2.0 |Sep record low C = -12.0 |Oct record low C = -22.5 |Nov record low C = −34.0 |Dec record low C = −35.3 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 2 |Feb precipitation mm = 1 |Mar precipitation mm = 2 |Apr precipitation mm = 5 |May precipitation mm = 9 |Jun precipitation mm = 20 |Jul precipitation mm = 39 |Aug precipitation mm = 38 |Sep precipitation mm = 8 |Oct precipitation mm = 5 |Nov precipitation mm = 2 |Dec precipitation mm = 1 |Jan humidity = 67.9 |Feb humidity = 59.9 |Mar humidity = 47.3 |Apr humidity = 37.6 |May humidity = 36.6 |Jun humidity = 42.1 |Jul humidity = 49.7 |Aug humidity = 51.3 |Sep humidity = 44.8 |Oct humidity = 47.9 |Nov humidity = 59.3 |Dec humidity = 67.5 |year humidity = |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 1.5 |Feb precipitation days = 1.1 |Mar precipitation days = 1.3 |Apr precipitation days = 1.9 |May precipitation days = 2.2 |Jun precipitation days = 4.3 |Jul precipitation days = 6.4 |Aug precipitation days = 5.6 |Sep precipitation days = 2.3 |Oct precipitation days = 1.5 |Nov precipitation days = 1.8 |Dec precipitation days = 1.1 |year precipitation days = 31.1 | Jan percentsun = 66 | Feb percentsun = 64 | Mar percentsun = 49 | Apr percentsun = 39 | May percentsun = 40 | Jun percentsun = 43 | Jul percentsun = 51 | Aug percentsun = 52 | Sep percentsun = 47 | Oct percentsun = 44 | Nov percentsun = 56 | Dec percentsun = 67 | year percentsun = 52 |source 1 =Pogoda.ru.net<ref name=pogoda> {{cite web|url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4.php?id=44341|script-title=ru:КЛИМАТ МАНДАЛГОБИ|publisher=Pogoda.ru.net|language=ru|access-date=2026-04-20}}</ref> |source 2 =NOAA (1991-2020),<ref name= NOAA>{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Mandalgobi_44341.csv |title = Mandalgovi Climate Normals 1991-2020 |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |accessdate = 2026-04-20}}</ref> [[Deutscher Wetterdienst]] (нарны хувь 1944-1963)<ref> {{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_443410_kt.pdf | title = Klimatafel von Mandalgovi (Mandal-Gobi) / Mongolei | publisher = Холбооны Тээвэр ба Дижитал Дэд Бүтцийн Яам | access-date = 2026-04-20}} </ref>}} ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Монголын томоохон хот суурин}} {{Хөтлөгч мөр Дундговийн сумууд}} {{Хөтлөгч мөр Засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Мандалговь| ]] [[Ангилал:Дундговь аймгийн суурин]] [[Ангилал:Дундговь аймгийн сум|!]] [[Ангилал:Монголын аймгийн төв]] [[Ангилал:Монголын суурин]] [[Ангилал:Монголын хот]] {{Mongolia-stub}} 4w2woki0b46f7xj0oyz20c028c8shdy 0 6468 854270 824607 2026-04-20T18:35:28Z Enkhsaihan2005 64429 854270 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин |name = Улиастай |native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ}}}} |native_name_lang = mn |settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] |official_name = Улиастай сум<br>{{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ}}{{MongolUnicode|ᠰᠣᠮᠣ}}}} |nickname = |motto = |image_skyline = Manchu Marking Stone - Uliastai, Zavkhan, Mongolia.JPG |imagesize = |image_caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Монгол}} |subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] |subdivision_name1 = [[Завхан аймаг|Завхан]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |seat_type = |seat = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = Байгуулагдсан |established_date = 1733 |area_magnitude = |area_footnotes = |area_total_km2 = 32.04 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = 2022 |population_footnotes = |population_note = |population_total = 16,507 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_mi2 = |timezone = UTC + 8 |utc_offset = +8 |pushpin_map = Монгол |pushpin_label_position = |pushpin_map_alt = |pushpin_map_caption = |coordinates = {{coord|47|44|34|N|96|50|36|E|display=inline}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = 1753 |elevation_ft = |postal_code_type = Шуудангийн код <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = 81090 |area_code = +976 (0)146 |blank_name = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] |blank_info = [[Хагас хуурай уур амьсгал#Хүйтэн хагас хуурай уур амьсгал|BSk]] |website = |footnotes = }} '''Улиастай''' хот нь [[Завхан]] [[аймгийн төв]] юм. [[Монгол улс]]ын [[нийслэл]] [[Улаанбаатар]] хотоос 978 км зайд оршино. Монгол улсын 2000 оны хүн амын тооллогоор нийт оршин суугч нь 24,276 байсан ба улсдаа хүн амаар 10-д бичигдэж байв. 2006 оны тооцоогоор 16,300 болсон <ref>Ministry of Health of Mongolia. National Center for Health Development. Health Indicators 2006{{Webarchiv|url=http://www.nchd.mn/pdf/uzuulelt/2006.pdf |wayback=20071025091501 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 19:48:37 InternetArchiveBot }}</ref> ба энэ нь 17-р байрт орно. Завхан аймгийн Улиастай сум нь засаг захиргааны хувьд Өлзийт, Товцог, Жинст, Богдын гол, Чигэстэй багуудад хуваагддаг. Мөн энэхүү суманд Монгол улсдаа алдартай [[Отгонтэнгэр уул]] буюу Очирваань хайрхан уул байдаг. == Түүх == Анх 1733 онд Улиастайд Манжийн цэргийн жанжины газрыг байгуулснаар хотын түүх бичигдэж эхэлсэн. Улиастай хотыг 1912 оны 1 сарын 12 өдөр Манжийн дарлалаас Богд хаант Монгол улсын лам, ноёд нийлсэн 400 монголчуудын тулган шаардах бичгийг Улиастайн жанжны газарт өгсөн. Улмаар хүч хүрэхгүйгээ мэдсэн манжийн улиастайн цэргийн жанжин, улиастайн амбан сайд хоёр 13 өдөр бууж өгснөөр чөлөөлөгдсөн. == Тээвэр == [[Файл:Uliastai, Mongolia - panoramio.jpg|thumb|right|Хотын төвийн автобусны буудал]] Хотдоо ойр орших хуучин [[Улиастай нисэх буудал]] нь 2 шороон зурвастай. 2002 оноос 1 шороон зурвастай байсан бол 2019 оноос хатуу хучилттай зурвастай болж [[Доной нисэх буудал]] ("Шинэ Улиастай нисэх буудал" ч гэдэг) нь Улиастай хотоос баруун зүгт 25 км зайд орших бөгөөд Улаанбаатартай байнгын нислэг явуулдаг. == Газар зүй == Улиастай нь 1733 онд цэргийн хуаран хот болж үүссэн. Улиастайд Манжийн цэргийн хэрмийн туурь байдаг бөгөөд Монгол улсын хамгийн урт түүхтэй хот юм. Мөн тус аймагт [[Даян хайрхан]] хэмээх тайхар хадтай уул байдаг ба тайхар хад нь ойролцоогоор 20 метр өндөр. Мөн энэхүү суманд Монгол улсдаа алдартай [[Отгонтэнгэр]] уул буюу Очирваань хайрхан уул байдаг. Аймгийн төвийг тойроод нар мандах зүгээс эхлэн цагийн зүүний дагуу [[Жинст хайрхан]], [[Товцог хайрхан]], [[Бичигт толгой]], [[Ганцын даваа]], [[Өндөр толгой]], [[Баян-Улаан хайрхан]], [[Жавхлант толгой]], Хатавч гэх мэтийн уулнууд байхаас гадна аймгийн төвийн зүүн хойд талд 60-аад километрийн зайтай орших [[Загастайн даваа]]наас эх аван урсдаг [[Чигэстэйн гол]], зүүн урдаас [[Хангайн нуруу]]ны ноён оргил [[Отгонтэнгэр]]ээс эх аван урсах [[Богдын гол]] Улиастай хотыг дайран өнгөрнө. Энэ хоёр гол баруун зүг урссаар [[Алдархаан сум]]ын төвийн урд ширээгийн гол зутгаж, цааш урсаж өгөөмөрийн тал нутагт [[Завхан гол]]той нийлдэг. == Уур амьсгал == Улиастай хот нь уур амьсгалын хувьд хангайн бүс нутгийн сэрүүн бүсэд орох учир ихээхэн хүйтэн байдаг. Жилийн дундаж хэм нь -1° С байх бол хур тунадасны дундаж нь 267 мм байна. Сүүлийн таван жилийн дундаж хур тунадас буусан хэмжээг хүснэгтээс харахад 1-р сард хамгийн бага буюу 3,4 мм байгаа жилийн бага бага хур тунадас буудаг сар юм. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Улиастай, өндөр {{convert|1759|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 хэвийн, туйлшрал 1990–2023) |metric first = Yes |single line = Yes |width = auto |Jan record high C = 1.1 |Feb record high C = 10.2 |Mar record high C = 15.5 |Apr record high C = 24.9 |May record high C = 29.6 |Jun record high C = 32.7 |Jul record high C = 35.8 |Aug record high C = 34.2 |Sep record high C = 27.5 |Oct record high C = 25.0 |Nov record high C = 13.2 |Dec record high C = 4.0 |Jan high C = -15.6 |Feb high C = -10.5 |Mar high C = -0.2 |Apr high C = 10.0 |May high C = 16.3 |Jun high C = 22.6 |Jul high C = 24.5 |Aug high C = 22.2 |Sep high C = 16.2 |Oct high C = 7.3 |Nov high C = -4.4 |Dec high C = -13.3 | year high C = |Jan mean C = -22.9 |Feb mean C = -18.7 |Mar mean C = -8.9 |Apr mean C = 2.6 |May mean C = 9.1 |Jun mean C = 15.2 |Jul mean C = 17.2 |Aug mean C = 14.6 |Sep mean C = 8.1 |Oct mean C = -0.5 |Nov mean C = -11.9 |Dec mean C = -19.8 | year mean C = |Jan low C = -28.9 |Feb low C = -25.9 |Mar low C = -16.5 |Apr low C = -3.9 |May low C = 1.4 |Jun low C = 7.8 |Jul low C = 10.5 |Aug low C = 7.9 |Sep low C = 0.6 |Oct low C = -7.0 |Nov low C = -18.1 |Dec low C = -25.2 | year low C = |Jan record low C = −44.2 |Feb record low C = -42.3 |Mar record low C = −37.2 |Apr record low C = -27.7 |May record low C = -13.0 |Jun record low C = -4.8 |Jul record low C = -0.1 |Aug record low C = -3.2 |Sep record low C = -14.3 |Oct record low C = -29.5 |Nov record low C = −36.7 |Dec record low C = −40.6 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 3.3 |Feb precipitation mm = 3.5 |Mar precipitation mm = 4.2 |Apr precipitation mm = 9.0 |May precipitation mm = 17.0 |Jun precipitation mm = 34.1 |Jul precipitation mm = 60.2 |Aug precipitation mm = 45.0 |Sep precipitation mm = 20.5 |Oct precipitation mm = 7.7 |Nov precipitation mm = 5.4 |Dec precipitation mm = 4.1 |Jan humidity = 69.0 |Feb humidity = 65.3 |Mar humidity = 57.8 |Apr humidity = 46.4 |May humidity = 43.2 |Jun humidity = 48.3 |Jul humidity = 54.4 |Aug humidity = 56.1 |Sep humidity = 52.7 |Oct humidity = 55.0 |Nov humidity = 65.9 |Dec humidity = 69.3 |year humidity = 56.9 |Jan sun = 179.7 |Feb sun = 203.9 |Mar sun = 244.7 |Apr sun = 262.8 |May sun = 296.9 |Jun sun = 298.1 |Jul sun = 280.3 |Aug sun = 282.9 |Sep sun = 248.9 |Oct sun = 218.7 |Nov sun = 163.9 |Dec sun = 148.2 |year sun = 2829.1 |unit precipitation days = 1.0 mm |Jan precipitation days = 1.7 |Feb precipitation days = 1.6 |Mar precipitation days = 2.0 |Apr precipitation days = 2.5 |May precipitation days = 3.6 |Jun precipitation days = 6.0 |Jul precipitation days = 8.8 |Aug precipitation days = 7.5 |Sep precipitation days = 3.6 |Oct precipitation days = 2.3 |Nov precipitation days = 2.3 |Dec precipitation days = 2.0 |year precipitation days = 43.8 |source 1 =[[NOAA]]<ref name="WMONormals">{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Uliastai_44272.csv |title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 |publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date = 2026-04-20}}</ref> |source 2 =Starlings Roost Weather<ref>{{cite web |url=http://starlingsroost.ddns.net/weather/worldclimate/graphs.php?climate=9120&code=44272 |title=ULIASTAI Climate: 1991–2020 |publisher=Starlings Roost Weather |access-date=2026-04-20 |archive-date=2025-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250426141942/http://starlingsroost.ddns.net/weather/worldclimate/graphs.php?climate=9120&code=44272 |url-status=dead }}</ref> }} == Зургийн цомог == <gallery widths="200" heights="150" perrow="3"> Chigestai River & Javkhlant Temple - Uliastai, Zavkhan Aimag, Mongolia.JPG|<center>Чигэстэйн гол</center> Товцог-хайрхан.jpg|<center>[[Товцог хайрхан]] ({{өндөр|2610}})</center> Жинст хайрхан.jpg|<center>Жавхлант толгой дээрээс Чигэстэй баг, [[Жинст хайрхан]] ({{өндөр|2900}}), Чигэстэйн гол руу харсан нь</center> Доной нисэх.jpg|<center>[[Доной нисэх буудал]]</center> </gallery> == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монголын томоохон хот суурин}} {{Хөтлөгч мөр Завханы сумууд}} {{Хөтлөгч мөр Засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Улиастай| ]] [[Ангилал:Монголын аймгийн төв]] [[Ангилал:Монголын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Монголын суурин]] [[Ангилал:Монголын хот]] [[Ангилал:Завхан аймгийн сум|!]] [[Ангилал:Завхан аймгийн суурин]] [[Ангилал:1733 онд байгуулагдсан]] mxpbnlai6yar6a4qo2g4czm80ig2ixg 854295 854270 2026-04-20T18:53:04Z Enkhsaihan2005 64429 854295 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин |name = Улиастай |native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ}}}} |native_name_lang = mn |settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] |official_name = Улиастай сум<br>{{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ}}{{MongolUnicode|ᠰᠣᠮᠣ}}}} |nickname = |motto = |image_skyline = Manchu Marking Stone - Uliastai, Zavkhan, Mongolia.JPG |imagesize = |image_caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Монгол}} |subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] |subdivision_name1 = [[Завхан аймаг|Завхан]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |seat_type = |seat = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = Байгуулагдсан |established_date = 1733 |area_magnitude = |area_footnotes = |area_total_km2 = 32.04 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = 2022 |population_footnotes = |population_note = |population_total = 16,507 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_mi2 = |timezone = UTC + 8 |utc_offset = +8 |pushpin_map = Монгол |pushpin_label_position = |pushpin_map_alt = |pushpin_map_caption = |coordinates = {{coord|47|44|34|N|96|50|36|E|display=inline}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = 1753 |elevation_ft = |postal_code_type = Шуудангийн код <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = 81090 |area_code = +976 (0)146 |blank_name = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] |blank_info = [[Хагас хуурай уур амьсгал#Хүйтэн хагас хуурай уур амьсгал|BSk]] |website = |footnotes = }} '''Улиастай''' хот нь [[Завхан]] [[аймгийн төв]] юм. [[Монгол улс]]ын [[нийслэл]] [[Улаанбаатар]] хотоос 978 км зайд оршино. Монгол улсын 2000 оны хүн амын тооллогоор нийт оршин суугч нь 24,276 байсан ба улсдаа хүн амаар 10-д бичигдэж байв. 2006 оны тооцоогоор 16,300 болсон <ref>Ministry of Health of Mongolia. National Center for Health Development. Health Indicators 2006{{Webarchiv|url=http://www.nchd.mn/pdf/uzuulelt/2006.pdf |wayback=20071025091501 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 19:48:37 InternetArchiveBot }}</ref> ба энэ нь 17-р байрт орно. Завхан аймгийн Улиастай сум нь засаг захиргааны хувьд Өлзийт, Товцог, Жинст, Богдын гол, Чигэстэй багуудад хуваагддаг. Мөн энэхүү суманд Монгол улсдаа алдартай [[Отгонтэнгэр уул]] буюу Очирваань хайрхан уул байдаг. == Түүх == Анх 1733 онд Улиастайд Манжийн цэргийн жанжины газрыг байгуулснаар хотын түүх бичигдэж эхэлсэн. Улиастай хотыг 1912 оны 1 сарын 12 өдөр Манжийн дарлалаас Богд хаант Монгол улсын лам, ноёд нийлсэн 400 монголчуудын тулган шаардах бичгийг Улиастайн жанжны газарт өгсөн. Улмаар хүч хүрэхгүйгээ мэдсэн манжийн улиастайн цэргийн жанжин, улиастайн амбан сайд хоёр 13 өдөр бууж өгснөөр чөлөөлөгдсөн. == Тээвэр == [[Файл:Uliastai, Mongolia - panoramio.jpg|thumb|right|Хотын төвийн автобусны буудал]] Хотдоо ойр орших хуучин [[Улиастай нисэх буудал]] нь 2 шороон зурвастай. 2002 оноос 1 шороон зурвастай байсан бол 2019 оноос хатуу хучилттай зурвастай болж [[Доной нисэх буудал]] ("Шинэ Улиастай нисэх буудал" ч гэдэг) нь Улиастай хотоос баруун зүгт 25 км зайд орших бөгөөд Улаанбаатартай байнгын нислэг явуулдаг. == Газар зүй == Улиастай нь 1733 онд цэргийн хуаран хот болж үүссэн. Улиастайд Манжийн цэргийн хэрмийн туурь байдаг бөгөөд Монгол улсын хамгийн урт түүхтэй хот юм. Мөн тус аймагт [[Даян хайрхан]] хэмээх тайхар хадтай уул байдаг ба тайхар хад нь ойролцоогоор 20 метр өндөр. Мөн энэхүү суманд Монгол улсдаа алдартай [[Отгонтэнгэр]] уул буюу Очирваань хайрхан уул байдаг. Аймгийн төвийг тойроод нар мандах зүгээс эхлэн цагийн зүүний дагуу [[Жинст хайрхан]], [[Товцог хайрхан]], [[Бичигт толгой]], [[Ганцын даваа]], [[Өндөр толгой]], [[Баян-Улаан хайрхан]], [[Жавхлант толгой]], Хатавч гэх мэтийн уулнууд байхаас гадна аймгийн төвийн зүүн хойд талд 60-аад километрийн зайтай орших [[Загастайн даваа]]наас эх аван урсдаг [[Чигэстэйн гол]], зүүн урдаас [[Хангайн нуруу]]ны ноён оргил [[Отгонтэнгэр]]ээс эх аван урсах [[Богдын гол]] Улиастай хотыг дайран өнгөрнө. Энэ хоёр гол баруун зүг урссаар [[Алдархаан сум]]ын төвийн урд ширээгийн гол зутгаж, цааш урсаж өгөөмөрийн тал нутагт [[Завхан гол]]той нийлдэг. == Уур амьсгал == Улиастай хот нь уур амьсгалын хувьд хангайн бүс нутгийн сэрүүн бүсэд орох учир ихээхэн хүйтэн байдаг. Жилийн дундаж хэм нь -1° С байх бол хур тунадасны дундаж нь 267 мм байна. Сүүлийн таван жилийн дундаж хур тунадас буусан хэмжээг хүснэгтээс харахад 1-р сард хамгийн бага буюу 3,4 мм байгаа жилийн бага бага хур тунадас буудаг сар юм. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Улиастай, өндөр {{convert|1759|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1990–2023) |metric first = Yes |single line = Yes |width = auto |Jan record high C = 1.1 |Feb record high C = 10.2 |Mar record high C = 15.5 |Apr record high C = 24.9 |May record high C = 29.6 |Jun record high C = 32.7 |Jul record high C = 35.8 |Aug record high C = 34.2 |Sep record high C = 27.5 |Oct record high C = 25.0 |Nov record high C = 13.2 |Dec record high C = 4.0 |Jan high C = -15.6 |Feb high C = -10.5 |Mar high C = -0.2 |Apr high C = 10.0 |May high C = 16.3 |Jun high C = 22.6 |Jul high C = 24.5 |Aug high C = 22.2 |Sep high C = 16.2 |Oct high C = 7.3 |Nov high C = -4.4 |Dec high C = -13.3 | year high C = |Jan mean C = -22.9 |Feb mean C = -18.7 |Mar mean C = -8.9 |Apr mean C = 2.6 |May mean C = 9.1 |Jun mean C = 15.2 |Jul mean C = 17.2 |Aug mean C = 14.6 |Sep mean C = 8.1 |Oct mean C = -0.5 |Nov mean C = -11.9 |Dec mean C = -19.8 | year mean C = |Jan low C = -28.9 |Feb low C = -25.9 |Mar low C = -16.5 |Apr low C = -3.9 |May low C = 1.4 |Jun low C = 7.8 |Jul low C = 10.5 |Aug low C = 7.9 |Sep low C = 0.6 |Oct low C = -7.0 |Nov low C = -18.1 |Dec low C = -25.2 | year low C = |Jan record low C = −44.2 |Feb record low C = -42.3 |Mar record low C = −37.2 |Apr record low C = -27.7 |May record low C = -13.0 |Jun record low C = -4.8 |Jul record low C = -0.1 |Aug record low C = -3.2 |Sep record low C = -14.3 |Oct record low C = -29.5 |Nov record low C = −36.7 |Dec record low C = −40.6 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 3.3 |Feb precipitation mm = 3.5 |Mar precipitation mm = 4.2 |Apr precipitation mm = 9.0 |May precipitation mm = 17.0 |Jun precipitation mm = 34.1 |Jul precipitation mm = 60.2 |Aug precipitation mm = 45.0 |Sep precipitation mm = 20.5 |Oct precipitation mm = 7.7 |Nov precipitation mm = 5.4 |Dec precipitation mm = 4.1 |Jan humidity = 69.0 |Feb humidity = 65.3 |Mar humidity = 57.8 |Apr humidity = 46.4 |May humidity = 43.2 |Jun humidity = 48.3 |Jul humidity = 54.4 |Aug humidity = 56.1 |Sep humidity = 52.7 |Oct humidity = 55.0 |Nov humidity = 65.9 |Dec humidity = 69.3 |year humidity = 56.9 |Jan sun = 179.7 |Feb sun = 203.9 |Mar sun = 244.7 |Apr sun = 262.8 |May sun = 296.9 |Jun sun = 298.1 |Jul sun = 280.3 |Aug sun = 282.9 |Sep sun = 248.9 |Oct sun = 218.7 |Nov sun = 163.9 |Dec sun = 148.2 |year sun = 2829.1 |unit precipitation days = 1.0 mm |Jan precipitation days = 1.7 |Feb precipitation days = 1.6 |Mar precipitation days = 2.0 |Apr precipitation days = 2.5 |May precipitation days = 3.6 |Jun precipitation days = 6.0 |Jul precipitation days = 8.8 |Aug precipitation days = 7.5 |Sep precipitation days = 3.6 |Oct precipitation days = 2.3 |Nov precipitation days = 2.3 |Dec precipitation days = 2.0 |year precipitation days = 43.8 |source 1 =[[NOAA]]<ref name="WMONormals">{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Uliastai_44272.csv |title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 |publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date = 2026-04-20}}</ref> |source 2 =Starlings Roost Weather<ref>{{cite web |url=http://starlingsroost.ddns.net/weather/worldclimate/graphs.php?climate=9120&code=44272 |title=ULIASTAI Climate: 1991–2020 |publisher=Starlings Roost Weather |access-date=2026-04-20 |archive-date=2025-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250426141942/http://starlingsroost.ddns.net/weather/worldclimate/graphs.php?climate=9120&code=44272 |url-status=dead }}</ref> }} == Зургийн цомог == <gallery widths="200" heights="150" perrow="3"> Chigestai River & Javkhlant Temple - Uliastai, Zavkhan Aimag, Mongolia.JPG|<center>Чигэстэйн гол</center> Товцог-хайрхан.jpg|<center>[[Товцог хайрхан]] ({{өндөр|2610}})</center> Жинст хайрхан.jpg|<center>Жавхлант толгой дээрээс Чигэстэй баг, [[Жинст хайрхан]] ({{өндөр|2900}}), Чигэстэйн гол руу харсан нь</center> Доной нисэх.jpg|<center>[[Доной нисэх буудал]]</center> </gallery> == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монголын томоохон хот суурин}} {{Хөтлөгч мөр Завханы сумууд}} {{Хөтлөгч мөр Засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Улиастай| ]] [[Ангилал:Монголын аймгийн төв]] [[Ангилал:Монголын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Монголын суурин]] [[Ангилал:Монголын хот]] [[Ангилал:Завхан аймгийн сум|!]] [[Ангилал:Завхан аймгийн суурин]] [[Ангилал:1733 онд байгуулагдсан]] mn5296fjrgsau0jt1wmqri0rznxlsk2 854321 854295 2026-04-20T19:20:53Z Enkhsaihan2005 64429 854321 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин |name = Улиастай |native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ}}}} |native_name_lang = mn |settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] |official_name = Улиастай сум<br>{{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ}}{{MongolUnicode|ᠰᠣᠮᠣ}}}} |nickname = |motto = |image_skyline = Manchu Marking Stone - Uliastai, Zavkhan, Mongolia.JPG |imagesize = |image_caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Монгол}} |subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] |subdivision_name1 = [[Завхан аймаг|Завхан]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |seat_type = |seat = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = Байгуулагдсан |established_date = 1733 |area_magnitude = |area_footnotes = |area_total_km2 = 32.04 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = 2022 |population_footnotes = |population_note = |population_total = 16,507 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_mi2 = |timezone = UTC + 8 |utc_offset = +8 |pushpin_map = Монгол |pushpin_label_position = |pushpin_map_alt = |pushpin_map_caption = |coordinates = {{coord|47|44|34|N|96|50|36|E|display=inline}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = 1753 |elevation_ft = |postal_code_type = Шуудангийн код <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = 81090 |area_code = +976 (0)146 |blank_name = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] |blank_info = [[Хагас хуурай уур амьсгал#Хүйтэн хагас хуурай уур амьсгал|BSk]] |website = |footnotes = }} '''Улиастай''' хот нь [[Завхан]] [[аймгийн төв]] юм. [[Монгол улс]]ын [[нийслэл]] [[Улаанбаатар]] хотоос 978 км зайд оршино. Монгол улсын 2000 оны хүн амын тооллогоор нийт оршин суугч нь 24,276 байсан ба улсдаа хүн амаар 10-д бичигдэж байв. 2006 оны тооцоогоор 16,300 болсон <ref>Ministry of Health of Mongolia. National Center for Health Development. Health Indicators 2006{{Webarchiv|url=http://www.nchd.mn/pdf/uzuulelt/2006.pdf |wayback=20071025091501 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 19:48:37 InternetArchiveBot }}</ref> ба энэ нь 17-р байрт орно. Завхан аймгийн Улиастай сум нь засаг захиргааны хувьд Өлзийт, Товцог, Жинст, Богдын гол, Чигэстэй багуудад хуваагддаг. Мөн энэхүү суманд Монгол улсдаа алдартай [[Отгонтэнгэр уул]] буюу Очирваань хайрхан уул байдаг. == Түүх == Анх 1733 онд Улиастайд Манжийн цэргийн жанжины газрыг байгуулснаар хотын түүх бичигдэж эхэлсэн. Улиастай хотыг 1912 оны 1 сарын 12 өдөр Манжийн дарлалаас Богд хаант Монгол улсын лам, ноёд нийлсэн 400 монголчуудын тулган шаардах бичгийг Улиастайн жанжны газарт өгсөн. Улмаар хүч хүрэхгүйгээ мэдсэн манжийн улиастайн цэргийн жанжин, улиастайн амбан сайд хоёр 13 өдөр бууж өгснөөр чөлөөлөгдсөн. == Тээвэр == [[Файл:Uliastai, Mongolia - panoramio.jpg|thumb|right|Хотын төвийн автобусны буудал]] Хотдоо ойр орших хуучин [[Улиастай нисэх буудал]] нь 2 шороон зурвастай. 2002 оноос 1 шороон зурвастай байсан бол 2019 оноос хатуу хучилттай зурвастай болж [[Доной нисэх буудал]] ("Шинэ Улиастай нисэх буудал" ч гэдэг) нь Улиастай хотоос баруун зүгт 25 км зайд орших бөгөөд Улаанбаатартай байнгын нислэг явуулдаг. == Газар зүй == Улиастай нь 1733 онд цэргийн хуаран хот болж үүссэн. Улиастайд Манжийн цэргийн хэрмийн туурь байдаг бөгөөд Монгол улсын хамгийн урт түүхтэй хот юм. Мөн тус аймагт [[Даян хайрхан]] хэмээх тайхар хадтай уул байдаг ба тайхар хад нь ойролцоогоор 20 метр өндөр. Мөн энэхүү суманд Монгол улсдаа алдартай [[Отгонтэнгэр]] уул буюу Очирваань хайрхан уул байдаг. Аймгийн төвийг тойроод нар мандах зүгээс эхлэн цагийн зүүний дагуу [[Жинст хайрхан]], [[Товцог хайрхан]], [[Бичигт толгой]], [[Ганцын даваа]], [[Өндөр толгой]], [[Баян-Улаан хайрхан]], [[Жавхлант толгой]], Хатавч гэх мэтийн уулнууд байхаас гадна аймгийн төвийн зүүн хойд талд 60-аад километрийн зайтай орших [[Загастайн даваа]]наас эх аван урсдаг [[Чигэстэйн гол]], зүүн урдаас [[Хангайн нуруу]]ны ноён оргил [[Отгонтэнгэр]]ээс эх аван урсах [[Богдын гол]] Улиастай хотыг дайран өнгөрнө. Энэ хоёр гол баруун зүг урссаар [[Алдархаан сум]]ын төвийн урд ширээгийн гол зутгаж, цааш урсаж өгөөмөрийн тал нутагт [[Завхан гол]]той нийлдэг. == Уур амьсгал == Улиастай хот нь уур амьсгалын хувьд хангайн бүс нутгийн сэрүүн бүсэд орох учир ихээхэн хүйтэн байдаг. Жилийн дундаж хэм нь -1° С байх бол хур тунадасны дундаж нь 267 мм байна. Сүүлийн таван жилийн дундаж хур тунадас буусан хэмжээг хүснэгтээс харахад 1-р сард хамгийн бага буюу 3,4 мм байгаа жилийн бага бага хур тунадас буудаг сар юм. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Улиастай, өндөр {{convert|1759|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1990–2023) |metric first = Yes |single line = Yes |width = auto |Jan record high C = 1.1 |Feb record high C = 10.2 |Mar record high C = 15.5 |Apr record high C = 24.9 |May record high C = 29.6 |Jun record high C = 32.7 |Jul record high C = 35.8 |Aug record high C = 34.2 |Sep record high C = 27.5 |Oct record high C = 25.0 |Nov record high C = 13.2 |Dec record high C = 4.0 |Jan high C = -15.6 |Feb high C = -10.5 |Mar high C = -0.2 |Apr high C = 10.0 |May high C = 16.3 |Jun high C = 22.6 |Jul high C = 24.5 |Aug high C = 22.2 |Sep high C = 16.2 |Oct high C = 7.3 |Nov high C = -4.4 |Dec high C = -13.3 | year high C = |Jan mean C = -22.9 |Feb mean C = -18.7 |Mar mean C = -8.9 |Apr mean C = 2.6 |May mean C = 9.1 |Jun mean C = 15.2 |Jul mean C = 17.2 |Aug mean C = 14.6 |Sep mean C = 8.1 |Oct mean C = -0.5 |Nov mean C = -11.9 |Dec mean C = -19.8 | year mean C = |Jan low C = -28.9 |Feb low C = -25.9 |Mar low C = -16.5 |Apr low C = -3.9 |May low C = 1.4 |Jun low C = 7.8 |Jul low C = 10.5 |Aug low C = 7.9 |Sep low C = 0.6 |Oct low C = -7.0 |Nov low C = -18.1 |Dec low C = -25.2 | year low C = |Jan record low C = −44.2 |Feb record low C = -42.3 |Mar record low C = −37.2 |Apr record low C = -27.7 |May record low C = -13.0 |Jun record low C = -4.8 |Jul record low C = -0.1 |Aug record low C = -3.2 |Sep record low C = -14.3 |Oct record low C = -29.5 |Nov record low C = −36.7 |Dec record low C = −40.6 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 3.3 |Feb precipitation mm = 3.5 |Mar precipitation mm = 4.2 |Apr precipitation mm = 9.0 |May precipitation mm = 17.0 |Jun precipitation mm = 34.1 |Jul precipitation mm = 60.2 |Aug precipitation mm = 45.0 |Sep precipitation mm = 20.5 |Oct precipitation mm = 7.7 |Nov precipitation mm = 5.4 |Dec precipitation mm = 4.1 |Jan humidity = 69.0 |Feb humidity = 65.3 |Mar humidity = 57.8 |Apr humidity = 46.4 |May humidity = 43.2 |Jun humidity = 48.3 |Jul humidity = 54.4 |Aug humidity = 56.1 |Sep humidity = 52.7 |Oct humidity = 55.0 |Nov humidity = 65.9 |Dec humidity = 69.3 |year humidity = 56.9 |Jan sun = 179.7 |Feb sun = 203.9 |Mar sun = 244.7 |Apr sun = 262.8 |May sun = 296.9 |Jun sun = 298.1 |Jul sun = 280.3 |Aug sun = 282.9 |Sep sun = 248.9 |Oct sun = 218.7 |Nov sun = 163.9 |Dec sun = 148.2 |year sun = 2829.1 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 1.7 |Feb precipitation days = 1.6 |Mar precipitation days = 2.0 |Apr precipitation days = 2.5 |May precipitation days = 3.6 |Jun precipitation days = 6.0 |Jul precipitation days = 8.8 |Aug precipitation days = 7.5 |Sep precipitation days = 3.6 |Oct precipitation days = 2.3 |Nov precipitation days = 2.3 |Dec precipitation days = 2.0 |year precipitation days = 43.8 |source 1 =[[NOAA]]<ref name="WMONormals">{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Uliastai_44272.csv |title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 |publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date = 2026-04-20}}</ref> |source 2 =Starlings Roost Weather<ref>{{cite web |url=http://starlingsroost.ddns.net/weather/worldclimate/graphs.php?climate=9120&code=44272 |title=ULIASTAI Climate: 1991–2020 |publisher=Starlings Roost Weather |access-date=2026-04-20 |archive-date=2025-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250426141942/http://starlingsroost.ddns.net/weather/worldclimate/graphs.php?climate=9120&code=44272 |url-status=dead }}</ref> }} == Зургийн цомог == <gallery widths="200" heights="150" perrow="3"> Chigestai River & Javkhlant Temple - Uliastai, Zavkhan Aimag, Mongolia.JPG|<center>Чигэстэйн гол</center> Товцог-хайрхан.jpg|<center>[[Товцог хайрхан]] ({{өндөр|2610}})</center> Жинст хайрхан.jpg|<center>Жавхлант толгой дээрээс Чигэстэй баг, [[Жинст хайрхан]] ({{өндөр|2900}}), Чигэстэйн гол руу харсан нь</center> Доной нисэх.jpg|<center>[[Доной нисэх буудал]]</center> </gallery> == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монголын томоохон хот суурин}} {{Хөтлөгч мөр Завханы сумууд}} {{Хөтлөгч мөр Засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Улиастай| ]] [[Ангилал:Монголын аймгийн төв]] [[Ангилал:Монголын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Монголын суурин]] [[Ангилал:Монголын хот]] [[Ангилал:Завхан аймгийн сум|!]] [[Ангилал:Завхан аймгийн суурин]] [[Ангилал:1733 онд байгуулагдсан]] 15l9hkfg2mh0pazakk7y3gfpfstr42l 854336 854321 2026-04-21T01:17:47Z Avirmed Batsaikhan 53733 854336 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин |name = Улиастай |native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ}}}} |native_name_lang = mn |settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] |official_name = Улиастай сум<br>{{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ}}{{MongolUnicode|ᠰᠣᠮᠣ}}}} |nickname = |motto = |image_skyline = Manchu Marking Stone - Uliastai, Zavkhan, Mongolia.JPG |imagesize = |image_caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Монгол}} |subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] |subdivision_name1 = [[Завхан аймаг|Завхан]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |seat_type = |seat = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = Байгуулагдсан |established_date = 1733 |area_magnitude = |area_footnotes = |area_total_km2 = 32.04 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = 2022 |population_footnotes = |population_note = |population_total = 16,507 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_mi2 = |timezone = UTC + 8 |utc_offset = +8 |pushpin_map = Монгол |pushpin_label_position = |pushpin_map_alt = |pushpin_map_caption = |coordinates = {{coord|47|44|34|N|96|50|36|E|display=inline}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = 1753 |elevation_ft = |postal_code_type = Шуудангийн код <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = 81090 |area_code = +976 (0)146 |blank_name = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] |blank_info = [[Хагас хуурай уур амьсгал#Хүйтэн хагас хуурай уур амьсгал|BSk]] |website = |footnotes = }} '''Улиастай''' хот нь [[Завхан]] [[аймгийн төв]] юм. [[Монгол улс]]ын [[нийслэл]] [[Улаанбаатар]] хотоос 978 км зайд оршино. Монгол Улсын 2000 оны хүн амын тооллогоор нийт оршин суугч нь 24,276 байсан ба улсдаа хүн амаар 10-д бичигдэж байв. 2006 оны тооцоогоор 16,300 болсон <ref>Ministry of Health of Mongolia. National Center for Health Development. Health Indicators 2006{{Webarchiv|url=http://www.nchd.mn/pdf/uzuulelt/2006.pdf |wayback=20071025091501 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 19:48:37 InternetArchiveBot }}</ref> ба энэ нь 17-р байрт орно. Завхан аймгийн Улиастай сум нь засаг захиргааны хувьд Өлзийт, Товцог, Жинст, Богдын гол, Чигэстэй багуудад хуваагддаг. Мөн энэхүү суманд Монгол Улсдаа алдартай [[Отгонтэнгэр уул]] буюу Очирваань хайрхан байдаг. == Түүх == 1733 онд Зүүнгарын Галданцэрэнгийн цэргээс сэргийлэн “Хязгаар дахиныг тогтоогч зүүн этгээдийн туслагч жанжин”-ы газрыг байгуулсныг Улиастай хотын үүсэл гэж үздэг. Энэ нэрийг товчлон “Улиастайн жанжин”-ны газар хэмээн нэрлэгдэх болжээ. Улиастай хотыг 1912 оны 1-р сарын 12 өдөр Манжийн дарлалаас Богд хаант Монгол улсын лам, ноёд нийлсэн 400 монголчуудын тулган шаардах бичгийг Улиастайн амбаны газарт өгсөн. Улмаар хүч хүрэхгүйгээ мэдсэн манжийн улиастайн цэргийн жанжин, улиастайн амбан сайд хоёр 13 өдөр бууж өгснөөр чөлөөлөгдсөн. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараа МАН-ын 14 дүгээр үүр, ХЗЭ-ийн  үүр, холбоо, Харилцан туслалцах хоршооны салбар, худалдаа ба аж үйлдвэрийн банк, анхны бага сургууль тус тус байгуулагдсан. Нутгийн захиргааны шинэ дүрэмтэй уялдуулан Дашпунцаглан хийдийн харьяат нарыг Отгон хайрхан уулын хошуу, Улиастайн газрыг Жавхлант хот хэмээн нэрлэх болсон. Хантайшир уулын аймгийн 5 дугаар их хурлаар тус аймгийн яамыг Жавхлант хотод шилжүүлэхээр болж, 1929 оны 4 сард нүүн ирсэн. Отгон хайрхан уулын хошууг Хантайшир уулын аймагт шилжүүлсэн. БНМАУ-ын Улсын Бага хурлын тэргүүлэгчдийн тогтоолоор 1931 оны 2 дугаар сарын 18-нд Хан Тайшир уулын аймгийг татан буулгаж Завхан аймгийг шинээр байгуулж, Жавхлант хотод төвлөсөн. Жавхлант хотыг 1961 онд Улиастай хот хэмээн хуучин нэрээр нэрлэх болжээ. 2022 оны жилийн эцсийн байдлаар, нийт 0,03 мянган км2 нутагтай. Жинст, Жаргалант, Чигэстэй, Богдын гол, Товцог, Өлзийт гэсэн 6 баг, 4770 өрх, 16507 хүн ам, 121,6 мянган толгой малтай. Улиастай сумын ИТХ-ын даргаар Д.Саранцэцэг, Улиастай сумын засаг дарга бөгөөд хотын захирагчаар Ч.Наранбат нар ажиллаж байна. == Тээвэр == [[Файл:Uliastai, Mongolia - panoramio.jpg|thumb|right|Хотын төвийн автобусны буудал]] Хотдоо ойр орших хуучин [[Улиастай нисэх буудал]] нь 2 шороон зурвастай. 2002 оноос 1 шороон зурвастай байсан бол 2019 оноос хатуу хучилттай зурвастай болж [[Доной нисэх буудал]] ("Шинэ Улиастай нисэх буудал" ч гэдэг) нь Улиастай хотоос баруун зүгт 25 км зайд орших бөгөөд Улаанбаатартай байнгын нислэг явуулдаг. == Газар зүй == Улиастай нь 1733 онд цэргийн хуаран хот болж үүссэн. Улиастайд Манжийн цэргийн хэрмийн туурь байдаг бөгөөд Монгол улсын хамгийн урт түүхтэй хот юм. Мөн тус аймагт [[Даян хайрхан]] хэмээх 20 метр өндөр тайхар хадтай уул байдаг. Мөн энэхүү суманд Монгол Улсдаа алдартай [[Отгонтэнгэр]] уул буюу Очирваань хайрхан байдаг. Аймгийн төвийг тойроод нар мандах зүгээс эхлэн цагийн зүүний дагуу [[Жинст хайрхан]], [[Товцог хайрхан]], [[Бичигт толгой]], [[Ганцын даваа]], [[Өндөр толгой]], [[Баян-Улаан хайрхан]], [[Жавхлант толгой]], Хатавч гэх мэтийн уулнууд байхаас гадна аймгийн төвийн зүүн хойд талд 60-аад километрийн зайтай орших [[Загастайн даваа]]наас эх аван урсдаг [[Чигэстэйн гол]], зүүн урдаас [[Хангайн нуруу]]ны ноён оргил [[Отгонтэнгэр]]ээс эх аван урсах [[Богдын гол]] Улиастай хотыг дайран өнгөрнө. Энэ хоёр гол баруун зүг урссаар [[Алдархаан сум]]ын төвийн урд ширээгийн гол зутгаж, цааш урсаж өгөөмөрийн тал нутагт [[Завхан гол]]той нийлдэг. == Уур амьсгал == Улиастай хот нь уур амьсгалын хувьд хангайн бүс нутгийн сэрүүн бүсэд орох учир ихээхэн хүйтэн байдаг. Жилийн дундаж хэм нь -1° С байх бол хур тунадасны дундаж нь 267 мм байна. Сүүлийн таван жилийн дундаж хур тунадас буусан хэмжээг хүснэгтээс харахад 1-р сард хамгийн бага буюу 3,4 мм байгаа жилийн бага бага хур тунадас буудаг сар юм. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Улиастай, өндөр {{convert|1759|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1990–2023) |metric first = Yes |single line = Yes |width = auto |Jan record high C = 1.1 |Feb record high C = 10.2 |Mar record high C = 15.5 |Apr record high C = 24.9 |May record high C = 29.6 |Jun record high C = 32.7 |Jul record high C = 35.8 |Aug record high C = 34.2 |Sep record high C = 27.5 |Oct record high C = 25.0 |Nov record high C = 13.2 |Dec record high C = 4.0 |Jan high C = -15.6 |Feb high C = -10.5 |Mar high C = -0.2 |Apr high C = 10.0 |May high C = 16.3 |Jun high C = 22.6 |Jul high C = 24.5 |Aug high C = 22.2 |Sep high C = 16.2 |Oct high C = 7.3 |Nov high C = -4.4 |Dec high C = -13.3 | year high C = |Jan mean C = -22.9 |Feb mean C = -18.7 |Mar mean C = -8.9 |Apr mean C = 2.6 |May mean C = 9.1 |Jun mean C = 15.2 |Jul mean C = 17.2 |Aug mean C = 14.6 |Sep mean C = 8.1 |Oct mean C = -0.5 |Nov mean C = -11.9 |Dec mean C = -19.8 | year mean C = |Jan low C = -28.9 |Feb low C = -25.9 |Mar low C = -16.5 |Apr low C = -3.9 |May low C = 1.4 |Jun low C = 7.8 |Jul low C = 10.5 |Aug low C = 7.9 |Sep low C = 0.6 |Oct low C = -7.0 |Nov low C = -18.1 |Dec low C = -25.2 | year low C = |Jan record low C = −44.2 |Feb record low C = -42.3 |Mar record low C = −37.2 |Apr record low C = -27.7 |May record low C = -13.0 |Jun record low C = -4.8 |Jul record low C = -0.1 |Aug record low C = -3.2 |Sep record low C = -14.3 |Oct record low C = -29.5 |Nov record low C = −36.7 |Dec record low C = −40.6 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 3.3 |Feb precipitation mm = 3.5 |Mar precipitation mm = 4.2 |Apr precipitation mm = 9.0 |May precipitation mm = 17.0 |Jun precipitation mm = 34.1 |Jul precipitation mm = 60.2 |Aug precipitation mm = 45.0 |Sep precipitation mm = 20.5 |Oct precipitation mm = 7.7 |Nov precipitation mm = 5.4 |Dec precipitation mm = 4.1 |Jan humidity = 69.0 |Feb humidity = 65.3 |Mar humidity = 57.8 |Apr humidity = 46.4 |May humidity = 43.2 |Jun humidity = 48.3 |Jul humidity = 54.4 |Aug humidity = 56.1 |Sep humidity = 52.7 |Oct humidity = 55.0 |Nov humidity = 65.9 |Dec humidity = 69.3 |year humidity = 56.9 |Jan sun = 179.7 |Feb sun = 203.9 |Mar sun = 244.7 |Apr sun = 262.8 |May sun = 296.9 |Jun sun = 298.1 |Jul sun = 280.3 |Aug sun = 282.9 |Sep sun = 248.9 |Oct sun = 218.7 |Nov sun = 163.9 |Dec sun = 148.2 |year sun = 2829.1 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 1.7 |Feb precipitation days = 1.6 |Mar precipitation days = 2.0 |Apr precipitation days = 2.5 |May precipitation days = 3.6 |Jun precipitation days = 6.0 |Jul precipitation days = 8.8 |Aug precipitation days = 7.5 |Sep precipitation days = 3.6 |Oct precipitation days = 2.3 |Nov precipitation days = 2.3 |Dec precipitation days = 2.0 |year precipitation days = 43.8 |source 1 =[[NOAA]]<ref name="WMONormals">{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Uliastai_44272.csv |title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 |publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date = 2026-04-20}}</ref> |source 2 =Starlings Roost Weather<ref>{{cite web |url=http://starlingsroost.ddns.net/weather/worldclimate/graphs.php?climate=9120&code=44272 |title=ULIASTAI Climate: 1991–2020 |publisher=Starlings Roost Weather |access-date=2026-04-20 |archive-date=2025-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250426141942/http://starlingsroost.ddns.net/weather/worldclimate/graphs.php?climate=9120&code=44272 |url-status=dead }}</ref> }} == Зургийн цомог == <gallery widths="200" heights="150" perrow="3"> Chigestai River & Javkhlant Temple - Uliastai, Zavkhan Aimag, Mongolia.JPG|<center>Чигэстэйн гол</center> Товцог-хайрхан.jpg|<center>[[Товцог хайрхан]] ({{өндөр|2610}})</center> Жинст хайрхан.jpg|<center>Жавхлант толгой дээрээс Чигэстэй баг, [[Жинст хайрхан]] ({{өндөр|2900}}), Чигэстэйн гол руу харсан нь</center> Доной нисэх.jpg|<center>[[Доной нисэх буудал]]</center> </gallery> == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монголын томоохон хот суурин}} {{Хөтлөгч мөр Завханы сумууд}} {{Хөтлөгч мөр Засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Улиастай| ]] [[Ангилал:Монголын аймгийн төв]] [[Ангилал:Монголын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Монголын суурин]] [[Ангилал:Монголын хот]] [[Ангилал:Завхан аймгийн сум|!]] [[Ангилал:Завхан аймгийн суурин]] [[Ангилал:1733 онд байгуулагдсан]] slkd3o3r0mlrrt3ebdo9t9g771ddzz6 0 6476 854271 841813 2026-04-20T18:40:08Z Enkhsaihan2005 64429 854271 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын Орхон аймгийн төв}} {{Инфобокс суурин | name = Эрдэнэт | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠡᠷᠳᠡᠨᠢᠲᠦ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | official_name = Баян-Өндөр сум<br>{{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶ᠋ᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠥᠨᠳᠦᠷ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | nickname = | motto = | image_skyline = Erdenet 01.jpg | imagesize = | image_caption = Эрдэнэтийн үзэмж | image_flag = Erdenet City Flag.png | flag_size = | image_seal = Mn coa erdenet.png | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = 280 | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Erdenet City Flag.png}} [[Орхон аймаг|Орхон]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = | seat = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1974 | area_footnotes = | area_total_km2 = 208.0 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://www2.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_004V5&BAG_select_all=0&BAGSingleSelect=_261_26101&RESIDENT_select_all=0&RESIDENTSingleSelect=_1&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2023_2022&viewtype=table | title=Türklerin tarihî başkenti: Ötüken - Avrasya'dan - Haber | access-date=2024-03-17 | archive-date=2024-03-17 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240317153230/https://www2.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_004V5&BAG_select_all=0&BAGSingleSelect=_261_26101&RESIDENT_select_all=0&RESIDENTSingleSelect=_1&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2023_2022&viewtype=table | url-status=dead }}</ref> | population_note = | population_total = 103,127 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | pushpin_map = Монгол | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_mapsize = 300 | pushpin_mapsize = 300 | coordinates = {{coord|49|01|40|N|104|02|40|E|display=inline, title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = 1280 | elevation_ft = | area_code = +976 7035 (7039) | registration_plate = OP_ ( _ янз бүр) | blank_name = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank_info = [[Субарктикийн уур амьсгал|Dwc]] | website = {{url|www.erdenet.mn}} | footnotes = }} '''Эрдэнэт''', {{MongolUnicode|ᠡᠷᠳᠡᠨᠢᠲᠤ}} — [[Монгол Улс]]ын [[Орхон аймаг|Орхон аймгийн]] төв, улсдаа [[Улаанбаатар]]ын дараа орох том [[хот]] юм. [[Улаанбаатар]] хотоос ойролцоогоор 380 км зайд орших бөгөөд засмал болон төмөр замаар нийслэл хоттой холбогдсон байдаг. == Түүх == 1975 оны 12-р сарын 11-нд БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн тогтоолоор [[Булган аймаг|Булган аймгийн]] Эрдэнэт хороог Эрдэнэт хот болгох шийдвэр гаргасан түүхтэй. Эрдэнэт хотын шавыг Эрдэнэтийн овооны арын сайхан хөндийд 1973 онд тавьж, 1974 оноос [[Булган аймаг|Булган аймгийн]] Эрдэнэт хороо нэртэйгээр засаг захиргааны нэгжийн хувьд үүсгэн байгуулжээ. Хурдан тэлж, хүн ам нь огцом өссөн тул хороог 1976 онд Эрдэнэт хот болгон зохион байгуулснаар Монгол Улсын гурав дахь том хот болж, хөгжлийнх нь шинэ үе эхэлсэн юм. Нутаг дэвсгэр, засаг захиргааны нэгжийн өөрчлөлтөөр 1994 онд Орхон аймаг болжээ. Зууны манлай бүтээн байгуулалт Эрдэнэт хот нь 1976 оноос эдүгээ хүртэл хүн амын тоо, эдийн засагт оруулах хувь нэмрээрээ Монгол Улсын 3 дахь том хот болтлоо дэвжин хөгжжээ. Эрдэнэт хотын Ардын Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1994 оны 6-р сарын 13-ны өдрийн 8 дугаар тогтоолоор Баян-Өндөр сум нь Засаг захиргааны анхан шатны нэгж болох 13 багтай 58460 хүн амтай анх байгуулагдсаж байсан бол эдүгээ 26 багтай 100 гаруй мянган хүн амтай болж өдгөө Монголын хамгийн олон хүн амтай, газар нутаг багатай онцлог сум болон өргөжин хөгжин тэлсээр байна. == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = [[Булган (хот)|Булган]]{{efn|Булган Эрдэнэтээс баруун өмнө зүгт ойролцоогоор {{convert|40|km|1|abbr=out}} зайд оршдог.}}, өндөр {{convert|1219|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020, туйлын үе 1941–одоо) |metric first = Yes |single line = Yes |collapsed = Y |Jan record high C = 6.0 |Feb record high C = 12.0 |Mar record high C = 21.0 |Apr record high C = 31.4 |May record high C = 36.0 |Jun record high C = 36.2 |Jul record high C = 38.3 |Aug record high C = 35.3 |Sep record high C = 30.5 |Oct record high C = 24.4 |Nov record high C = 16.2 |Dec record high C = 10.9 |Jan high C = -13.2 |Feb high C = -7.9 |Mar high C = 1.7 |Apr high C = 11.5 |May high C = 18.5 |Jun high C = 23.3 |Jul high C = 24.5 |Aug high C = 22.5 |Sep high C = 17.1 |Oct high C = 8.7 |Nov high C = -3.2 |Dec high C = -11.3 |Jan mean C = -20.8 |Feb mean C = -16.9 |Mar mean C = -7.3 |Apr mean C = 3.0 |May mean C = 9.8 |Jun mean C = 15.5 |Jul mean C = 17.7 |Aug mean C = 15.2 |Sep mean C = 8.5 |Oct mean C = -0.1 |Nov mean C = -10.7 |Dec mean C = -18.3 |Jan low C = -26.4 |Feb low C = -23.8 |Mar low C = -14.9 |Apr low C = -4.9 |May low C = 1.1 |Jun low C = 7.8 |Jul low C = 11.2 |Aug low C = 8.7 |Sep low C = 1.2 |Oct low C = -6.8 |Nov low C = -16.7 |Dec low C = -23.7 |Jan record low C = −41.6 |Feb record low C = -40.2 |Mar record low C = −35.2 |Apr record low C = -22.2 |May record low C = -12.8 |Jun record low C = -8.9 |Jul record low C = 0.0 |Aug record low C = -3.0 |Sep record low C = -14.6 |Oct record low C = -28.2 |Nov record low C = −38.5 |Dec record low C = −39.3 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 2 |Feb precipitation mm = 2 |Mar precipitation mm = 5 |Apr precipitation mm = 13 |May precipitation mm = 21 |Jun precipitation mm = 57 |Jul precipitation mm = 97 |Aug precipitation mm = 66 |Sep precipitation mm = 28 |Oct precipitation mm = 8 |Nov precipitation mm = 5 |Dec precipitation mm = 2 |Jan humidity = 75.4 |Feb humidity = 72.5 |Mar humidity = 66.2 |Apr humidity = 55.6 |May humidity = 54.4 |Jun humidity = 63.0 |Jul humidity = 71.6 |Aug humidity = 73.9 |Sep humidity = 68.7 |Oct humidity = 68.5 |Nov humidity = 73.5 |Dec humidity = 76.1 |year humidity = |unit precipitation days = 1.0 mm |Jan precipitation days = 1.1 |Feb precipitation days = 1.5 |Mar precipitation days = 2.0 |Apr precipitation days = 2.7 |May precipitation days = 4.1 |Jun precipitation days = 8.2 |Jul precipitation days = 11.4 |Aug precipitation days = 9.4 |Sep precipitation days = 4.5 |Oct precipitation days = 2.5 |Nov precipitation days = 1.9 |Dec precipitation days = 1.5 |year precipitation days = 50.7 |source 1 =Pogoda.ru.net <ref name=pogoda> {{cite web|url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4.php?id=44239|script-title=ru:КЛИМАТ БУЛГАНА|publisher=Pogoda.ru.net|language=ru|access-date=2026-04-20}}</ref> |source 2 =[[NOAA]]<ref name= NOAA>{{cite web |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/MO/44239.TXT |title = Bulgan Climate Normals 1991-2020 |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |archive-url = https://web.archive.org/web/20200726123201/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/MO/44239.TXT |archive-date = 2020-07-26 |url-status = dead |accessdate = 2026-04-20}}</ref> |date=January 2011 }} == Аж үйлдвэр == Жилдээ 26 сая тонн [[зэс]], [[молибден]]ий баяжмал, уурхайн тэсэлгээний бодис үйлдвэрлэх болон зэсийн хүдэр бутлах ган бөмбөлөгний үйлдвэр ажилладаг. Мөн [[өнгөт металл]]ын, [[хүнс]]ний, [[мод боловсруулалт|мод боловсруулах]], [[хивс]]ний зэрэг хөнгөн үйлдвэрүүдтэй, [[соёл урлаг]], [[боловсрол]], [[эмнэлэг]], үйлчилгээний газруудтай томоохон хэмжээний аж үйлдвэрийн хот юм. Баян-Өндөр суманд 900 гаруй аж ахуйн нэгж үйл ажиллагаа явуулж байгаагаас зэс молибдены хүдрийн олборлолт, баяжуулалтаараа Ази тивд төдийгүй дэлхийд томоохонд тооцогддог “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ, Хивс үйлдвэрлэлийн дотоодын хэрэгцээний дийлэнх хувийг бүрдүүлэгч, Монгол хонины ноосны чанар онцлогийг  дэлхийн 20 гаруй оронд таниулж бүтээгдэхүүнээ экпортлож буй “Эрдэнэт хивс” компани,  Жилд 2,5 тонн цэвэр зэс үйлдвэрлэж, зэс утас, цахилгааны утас үйлдвэрлэдэг  Монгол-Америкийн хамтарсан  “Эрдмин” ХХК, жилд 10 мянган тонн [[Катод|катодын]] зэсийг гидрометаллургийн аргаар ялгах хүчин чадалтай “Ачит-Ихт” ХХК, барилгын материалын үйлдвэрлэлийн “Очир төв”, Монголын анхны лед гэрлийн үйлдвэр “Анд-Энерги” ХК  зэрэг томоохон үйлдвэрүүд үйл ажиллагаа явуулж жилд дунджаар сум, аймаг, улсын төсөвт  тодорхой хэмжээний төсөв төвлөрүүлдэг томоохон сум юм. 2024 онд 128,9 тэрбум төгрөгийг татварын болон татварын бус орлогоос бүрдүүлж, аймгийн төсөвт 114,4 тэрбум төгрөгийг хуваарийн дагуу төвлөрүүлэхээс 2024 оны 4-р сарын байдлаар нийт 47,4 тэрбум төгрөг төвлөрүүлж аймагт 30 тэрбум төгрөгийг хуваарийн дагуу олгоод байна. Баян-Өндөр сум 2 сантай бөгөөд 2024 онд Орон нутгийн хөгжлийн сангийн хөрөнгө оруулалтаар 151 төсөл, арга хэмжээг 10,7 тэрбум төгрөгөөр хэрэгжүүлэхээр ажиллаж байна. === Ажил олгогчид === # [[Эрдэнэт үйлдвэр|Эрдэнэт уулын баяжуулах үйлдвэр ТӨХК]] # Цахилгаан дамжуулах үндэсний сүлжээ ТӨХК-ний Хангайн бүсийн салбар # Эрдэнэтийн дулааны цахилгаан станц ТӨХК # Эрдэнэт Булганы цахилгаан түгээх сүлжээ ТӨХК # Эрдэнэт хотын захиргаа # Ерөнхий боловсролын сургууль, цэцэрлэгүүд # Орхон аймгийн захиргаа # Баян-Өндөр сумын захиргаа # Эрдэнэт Хивс ХК # Эрдмин ХХК # Анд энерги ХК === [[Эрдэнэт үйлдвэр]] === {{гол|Эрдэнэт үйлдвэр}} Уулын баяжуулах [[Эрдэнэт үйлдвэр]] нь [[зэс]], [[молибден]]ий [[хүдэр|хүдрийн]] олборлолт, баяжуулалтаар [[Ази]] тивдээ томоохонд тооцогддог үйлдвэр юм. 1978 онд Монгол, ЗХУ хоёр орны засгийн газар хоорондын гэрээний дагуу "[[Эрдэнэтийн Овоо уул|Эрдэнэтийн овоо]]"-ны орд газарт байгуулагдсан бөгөөд 2016 онд ОХУ-ын эзэмшлийн 49 хувийг Монголын зэс корпораци худалдан авчээ. Орд газар нь улсын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотоос баруун хойд зүгт 340 км, [[Дархан]] хотоос баруун зүгт 180 км, [[Булган]] аймгийн төвөөс хойд зүгт 60 км, мөн [[Оросын Холбооны Улс]]ын хилээс 140 км-т тус тус байрладаг. Дорнод-Сибирийн төмөр замын сүлжээтэй Наушки өртөө, [[Хятад]]ын төмөр замын сүлжээтэй [[Эрээн]] хотоор дамжин холбогдож үйл ажиллагаагаа явуулж байна. "Эрдэнэт" үйлдвэр Финландын "Оутокүмпү", Австралийн "Бэйтмэн Инженеринг", "Пэсифик Оур Техноложи", Их Британийн "Брүк Хант", АНУ-ын "Фелпс Дож" корпораци, "Кей-Ди Инженеринг" компани, Өмнєд Солонгосын "Самсунг" корпораци зэрэг уул уурхай, өнгөт металлургийн салбарын манлайлагч нартай түншийн нягт холбоотой хамтран ажиллаж байна. "Эрдэнэт" үйлдвэрийн дүрмийн сангийн 51 хувийг Монгол Улсын Засгийн газар, 49 хувийг [[Монголын зэс корпораци]] эзэмшдэг. Жилд 25 сая тонн хүдэр боловсруулж, 530.0 орчим мянган тонн зэсийн баяжмал, 3.0 орчим мянган тонн [[Молибден|молибдены]] баяжмал vйлдвэрлэдэг. Уулын баяжуулах үйлдвэр нь Монгол Улсын төсвийн 30 орчим хувийг бүрдүүлдэг. == Боловсрол == Тус аймагт "Эрдэнэт үйлдвэр" ТӨҮГ-ын харьяа, ШУТИС-ийн харьяа, Ш.Отгонбилэгийн нэрэмжит "Эрдэнэт цогцолбор" дээд сургууль, 2 МСҮТ, аймгийн хэмжээнд 25 Ерөнхий боловсролын сургууль болон хувийн хэвшлийн Эрдмийн сан, Билигт Ѳргѳѳ, Орхон Эмпати сургуулиуд үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Баян-Өндөр сумын хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулж буй улсын болон хувийн хэвшлийн 26 Ерөнхий боловсролын сургууль, “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ-ын дэргэдэх “Эрдэнэт цогцолбор” их, дээд сургууль боловсролын чиглэлээр үйлчилгээ үзүүлж байгаа ба СӨБ-ийн улсын болон хувийн хэвшлийн 40 цэцэрлэг үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Мөн орон нутгийн хэмжээнд нийт ЕБС-д суралцагчдын тоо 25842 хүүхэд суралцаж 1214 багш ажилчид ажилладаг бол СӨБ-д 9241 хүүхэд сургуулийн өмнөх боловсрол эзэмшиж 378 багш сурган хүмүүжүүлэгч ажиллаж байна. Мөн Баян-Өндөр сумын ЕБС-дад 6 автобус 7 чиглэлд 16 сургуулийн 1720 орчим хүүхдэд үйлчилгээ үзүүлж байна.    == Хүн ам == Эрдэнэт хот анх байгуулагдаж байх үедээ 1655 өрхийн 7.8 мянган хүн амтай байсан бол өдгөө 2023 оны байдлаар Орхон аймгийн хүн ам 103.600 гаруй болжээ. Энэ үзүүлэлтээрээ улсынхаа хэмжээнд Улаанбаатарын дараа хоёрдугаарт ордог байна. Хүн амын жилийн дундаж өсөлт 2,2 хувь бөгөөд нийт хүн амын 63,9 хувийг залуучууд эзэлдэг. Аймгийн хүн амын 64,0 хувь нь хөдөлмөрийн насных бөгөөд эдийн засгийн идэвхтэй хүн амын 95,2 хувь нь хөдөлмөр эрхэлдэг аж. Нийт иргэдийн 53,0 орчим хувь нь долоон бичил хороололд буюу орчин үеийн тохилог орон сууцанд амьдарч байна. Хүн амын жилийн дундаж өсөлт 1 хувь. Нийт хүн амын 48.5% нь 19-55 насны идэр залуу насныхан, 35,7% нь 18 хүртэлх насны хүүхдүүд, 14,3% нь 55-аас дээш өндөр настнууд юм. Манай суманд тохилог орон сууц 117 байдаг. Орон сууцанд 13154 өрхийн 46039 хүн, монгол гэрт 4628 өрхийн 16198 хүн, бие даасан хувийн орон сууцанд 378 өрхийн 1323 хүн тус тус амьдарч байна. 2022 оноос хойш алслагдсан баг бүхий Шанд, Даваат багт Аялал жуулчлалын яамнаас 2,2 тэрбум төгрөгийн өртөг бүхий 1000 айлд Эко 00 барих ажлыг эхлүүлж бүрэн хүлээлгэн өгсөн. Мөн 2023 онд Байгаль хамгаалах сангийн зардлаар 12 багийн 45 өрхийн нүхэн жорлонг стандартын шаардлагад нийцсэн ариун цэврийн байгууламж болгон шинэчилсэн. {| class="wikitable sortable" ! Он !! [[Орхон аймаг|Орхон аймг]]ийн хүн ам !! [[Эрдэнэт]] хотын хүн ам |- | 2014 || 92,705 || 88,670 |- | 2015 || 98,750 || 94,976 |- | 2016 || 101,891 || 98,050 |- | 2017 || 101,652 || 97,814 |- | 2018 || 103,217 || 99,490 |- | 2019 || 104,032 || 100,639 |- | 2020 || 105,361 || 101,909 |- | 2021 || 106,145 || 102,634 |- | 2022 || 106,231 || 102,814 |- | 2023 || 105,269 || 101,976 |- | 2024 || 106,387 || 103,127 |} <u>Мал аж ахуй</u> Баян-Өндөр суманд 2023 оны жилийн эцсийн мал тооллогоор10 аж ахуйн нэгж, 530 малчин, 313 мал бүхий нийт 843 өрхийн 98183 толгой мал тоологдсоноос тэмээ 37, адуу 13318, үхэр 19263, хонь 38874, ямаа 26691 тус тус тоологдсон нь өмнөх оны  мөн үеэс 10,14 хувиар өссөн үзүүлэлт юм. <u>Эрүүл мэндийн төв</u> Баян-Өндөр сумын хэмжээнд эрүүл мэндийн 78 байгууллага үйл ажиллагаа явуулж байгаагаас өрхийн эрүүл мэндийн төв 8, хувийн эмнэлэг стационар, амбулатори үйлчилгээ үзүүлдэг 70 эмнэлэг байна. Эдгээрт 448 их эмч, 503 сувилагч ажиллаж байна. Сумын хэмжээнд 10000 хүн тутамд 44 их эмч, 50 сувилагч, 95 ор, нэг их эмчид 227 хүн, нэг сувилагчид 202 хүн тус тус ноогдож байгаа юм. Баян-Өндөр суманд Орхон аймагтаа төдийгүй бүсийн хэмжээнд эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээг үзүүлдэг БОЭТ, “Эрдэнэт Үйлдвэр” ТӨҮГ-ийн “Эрдэнэт медикал” эмнэлэг, Баян-Өндөр мед зэрэг сүүлийн үеийн өндөр хүчин чадалтай тоног төхөөрөмж бүхий клиник эмнэлгүүд  хүн амд эрүүл мэндийн чанартай тусламж үйлчилгээ үзүүлэх боломжийг бүрдүүлэн ажиллаж байна. {| {{prettytable}} cellspacing="0" cellpadding="4" rules="all" style="margin:1em 1em 1em 0; border:solid 1px #AAAAAA; border-collapse:collapse; background-color:#F9F9F9; font-size:95%; empty-cells:show;" |+ '''Эрдэнэт хотын хүн ам''' <ref name="new">National Statistical Office{{Webarchiv|url=http://www.nso.mn/mdg/eng_index.htm |wayback=20070607183346 |text=Archive copy |archiv-bot=2025-08-26 00:16:29 InternetArchiveBot }}</ref> <ref name="old">National Economy of the Mongolian People's Republic (1921 - 1981), Ulaanbaatar 1981</ref><ref name="GeoHive">, GeoHive: Global Statistics, [http://www.xist.org/cntry/mongolia.aspx]</ref> <ref name="”historical”"> Population Statistics: historical demography [http://www.populstat.info/]</ref><ref name="secondary Cities">Mongolia City Development Strategies for Secondary Cities [http://siteresources.worldbank.org/MONGOLIAEXTN/Resources/Mon_CDS_2_city_engl.pdf]</ref> |- ! width="50" | 1975 <br /> тооц. ! width="50" | 1979 <br /> тоол. ! width="50" | 1981 <br /> тооц. ! width="50" | 1985 <br /> тооц. ! width="50" | 1989 <br /> тоол. ! width="50" | 1994 <br /> тооц. ! width="50" | 2000 <br /> тоол. ! width="50" | 2003 <br /> тооц. ! width="50" | 2006 <br /> тооц. ! width="50" | 2008 <br /> тооц. ! width="50" | 2011 <br /> тооц. |- |4,100||31,900||38,700||45,400||56,100||63,000||68,310||78,882||83,160||86,866||92,000 |- |} == Засаг захиргаа == [[Файл:ErdenetMap.png|large|Эрдэнэт хотын хиймэл дагуулаас авсан тайлбартай зураг]] ==Зургийн цомог== <gallery> File:Fraternity monument Erdenet.jpg File:Erdenet 03.JPG File:Erdenet 04.JPG File:ErdenetCentro.jpg File:ErdenetMercado.jpg File:ErdenetEstatua.jpg File:ErdenetBarrio1.jpg File:ErdenetBarrio2.jpg File:ErdenetParque.jpg </gallery> == Мөн үзэх == * [[Эрдэнэтийн Овоо уул]] * [[Эрдэнэтийн рашаан]] == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == *Баян-Өндөр [https://bayanundur.mn/ сайт] {{Хөтлөгч мөр Монголын томоохон хот суурин}} {{Хөтлөгч мөр Орхоны сумууд}} {{Хөтлөгч мөр Засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Эрдэнэт| ]] [[Ангилал:Монголын аймгийн төв]] [[Ангилал:Монголын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Монголын суурин]] [[Ангилал:Монголын хот]] [[Ангилал:Орхон аймгийн сум|!]] [[Ангилал:1973 онд байгуулагдсан]] s2mjq9l8nv1m6b0xtah57mkeab5lrh2 854322 854271 2026-04-20T19:20:56Z Enkhsaihan2005 64429 854322 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын Орхон аймгийн төв}} {{Инфобокс суурин | name = Эрдэнэт | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠡᠷᠳᠡᠨᠢᠲᠦ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | official_name = Баян-Өндөр сум<br>{{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶ᠋ᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠥᠨᠳᠦᠷ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | nickname = | motto = | image_skyline = Erdenet 01.jpg | imagesize = | image_caption = Эрдэнэтийн үзэмж | image_flag = Erdenet City Flag.png | flag_size = | image_seal = Mn coa erdenet.png | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = 280 | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Erdenet City Flag.png}} [[Орхон аймаг|Орхон]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = | seat = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1974 | area_footnotes = | area_total_km2 = 208.0 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://www2.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_004V5&BAG_select_all=0&BAGSingleSelect=_261_26101&RESIDENT_select_all=0&RESIDENTSingleSelect=_1&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2023_2022&viewtype=table | title=Türklerin tarihî başkenti: Ötüken - Avrasya'dan - Haber | access-date=2024-03-17 | archive-date=2024-03-17 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240317153230/https://www2.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_004V5&BAG_select_all=0&BAGSingleSelect=_261_26101&RESIDENT_select_all=0&RESIDENTSingleSelect=_1&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2023_2022&viewtype=table | url-status=dead }}</ref> | population_note = | population_total = 103,127 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | pushpin_map = Монгол | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_mapsize = 300 | pushpin_mapsize = 300 | coordinates = {{coord|49|01|40|N|104|02|40|E|display=inline, title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = 1280 | elevation_ft = | area_code = +976 7035 (7039) | registration_plate = OP_ ( _ янз бүр) | blank_name = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank_info = [[Субарктикийн уур амьсгал|Dwc]] | website = {{url|www.erdenet.mn}} | footnotes = }} '''Эрдэнэт''', {{MongolUnicode|ᠡᠷᠳᠡᠨᠢᠲᠤ}} — [[Монгол Улс]]ын [[Орхон аймаг|Орхон аймгийн]] төв, улсдаа [[Улаанбаатар]]ын дараа орох том [[хот]] юм. [[Улаанбаатар]] хотоос ойролцоогоор 380 км зайд орших бөгөөд засмал болон төмөр замаар нийслэл хоттой холбогдсон байдаг. == Түүх == 1975 оны 12-р сарын 11-нд БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн тогтоолоор [[Булган аймаг|Булган аймгийн]] Эрдэнэт хороог Эрдэнэт хот болгох шийдвэр гаргасан түүхтэй. Эрдэнэт хотын шавыг Эрдэнэтийн овооны арын сайхан хөндийд 1973 онд тавьж, 1974 оноос [[Булган аймаг|Булган аймгийн]] Эрдэнэт хороо нэртэйгээр засаг захиргааны нэгжийн хувьд үүсгэн байгуулжээ. Хурдан тэлж, хүн ам нь огцом өссөн тул хороог 1976 онд Эрдэнэт хот болгон зохион байгуулснаар Монгол Улсын гурав дахь том хот болж, хөгжлийнх нь шинэ үе эхэлсэн юм. Нутаг дэвсгэр, засаг захиргааны нэгжийн өөрчлөлтөөр 1994 онд Орхон аймаг болжээ. Зууны манлай бүтээн байгуулалт Эрдэнэт хот нь 1976 оноос эдүгээ хүртэл хүн амын тоо, эдийн засагт оруулах хувь нэмрээрээ Монгол Улсын 3 дахь том хот болтлоо дэвжин хөгжжээ. Эрдэнэт хотын Ардын Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1994 оны 6-р сарын 13-ны өдрийн 8 дугаар тогтоолоор Баян-Өндөр сум нь Засаг захиргааны анхан шатны нэгж болох 13 багтай 58460 хүн амтай анх байгуулагдсаж байсан бол эдүгээ 26 багтай 100 гаруй мянган хүн амтай болж өдгөө Монголын хамгийн олон хүн амтай, газар нутаг багатай онцлог сум болон өргөжин хөгжин тэлсээр байна. == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = [[Булган (хот)|Булган]]{{efn|Булган Эрдэнэтээс баруун өмнө зүгт ойролцоогоор {{convert|40|km|1|abbr=out}} зайд оршдог.}}, өндөр {{convert|1219|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020, туйлын үе 1941–одоо) |metric first = Yes |single line = Yes |collapsed = Y |Jan record high C = 6.0 |Feb record high C = 12.0 |Mar record high C = 21.0 |Apr record high C = 31.4 |May record high C = 36.0 |Jun record high C = 36.2 |Jul record high C = 38.3 |Aug record high C = 35.3 |Sep record high C = 30.5 |Oct record high C = 24.4 |Nov record high C = 16.2 |Dec record high C = 10.9 |Jan high C = -13.2 |Feb high C = -7.9 |Mar high C = 1.7 |Apr high C = 11.5 |May high C = 18.5 |Jun high C = 23.3 |Jul high C = 24.5 |Aug high C = 22.5 |Sep high C = 17.1 |Oct high C = 8.7 |Nov high C = -3.2 |Dec high C = -11.3 |Jan mean C = -20.8 |Feb mean C = -16.9 |Mar mean C = -7.3 |Apr mean C = 3.0 |May mean C = 9.8 |Jun mean C = 15.5 |Jul mean C = 17.7 |Aug mean C = 15.2 |Sep mean C = 8.5 |Oct mean C = -0.1 |Nov mean C = -10.7 |Dec mean C = -18.3 |Jan low C = -26.4 |Feb low C = -23.8 |Mar low C = -14.9 |Apr low C = -4.9 |May low C = 1.1 |Jun low C = 7.8 |Jul low C = 11.2 |Aug low C = 8.7 |Sep low C = 1.2 |Oct low C = -6.8 |Nov low C = -16.7 |Dec low C = -23.7 |Jan record low C = −41.6 |Feb record low C = -40.2 |Mar record low C = −35.2 |Apr record low C = -22.2 |May record low C = -12.8 |Jun record low C = -8.9 |Jul record low C = 0.0 |Aug record low C = -3.0 |Sep record low C = -14.6 |Oct record low C = -28.2 |Nov record low C = −38.5 |Dec record low C = −39.3 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 2 |Feb precipitation mm = 2 |Mar precipitation mm = 5 |Apr precipitation mm = 13 |May precipitation mm = 21 |Jun precipitation mm = 57 |Jul precipitation mm = 97 |Aug precipitation mm = 66 |Sep precipitation mm = 28 |Oct precipitation mm = 8 |Nov precipitation mm = 5 |Dec precipitation mm = 2 |Jan humidity = 75.4 |Feb humidity = 72.5 |Mar humidity = 66.2 |Apr humidity = 55.6 |May humidity = 54.4 |Jun humidity = 63.0 |Jul humidity = 71.6 |Aug humidity = 73.9 |Sep humidity = 68.7 |Oct humidity = 68.5 |Nov humidity = 73.5 |Dec humidity = 76.1 |year humidity = |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 1.1 |Feb precipitation days = 1.5 |Mar precipitation days = 2.0 |Apr precipitation days = 2.7 |May precipitation days = 4.1 |Jun precipitation days = 8.2 |Jul precipitation days = 11.4 |Aug precipitation days = 9.4 |Sep precipitation days = 4.5 |Oct precipitation days = 2.5 |Nov precipitation days = 1.9 |Dec precipitation days = 1.5 |year precipitation days = 50.7 |source 1 =Pogoda.ru.net <ref name=pogoda> {{cite web|url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4.php?id=44239|script-title=ru:КЛИМАТ БУЛГАНА|publisher=Pogoda.ru.net|language=ru|access-date=2026-04-20}}</ref> |source 2 =[[NOAA]]<ref name= NOAA>{{cite web |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/MO/44239.TXT |title = Bulgan Climate Normals 1991-2020 |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |archive-url = https://web.archive.org/web/20200726123201/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/MO/44239.TXT |archive-date = 2020-07-26 |url-status = dead |accessdate = 2026-04-20}}</ref> |date=January 2011 }} == Аж үйлдвэр == Жилдээ 26 сая тонн [[зэс]], [[молибден]]ий баяжмал, уурхайн тэсэлгээний бодис үйлдвэрлэх болон зэсийн хүдэр бутлах ган бөмбөлөгний үйлдвэр ажилладаг. Мөн [[өнгөт металл]]ын, [[хүнс]]ний, [[мод боловсруулалт|мод боловсруулах]], [[хивс]]ний зэрэг хөнгөн үйлдвэрүүдтэй, [[соёл урлаг]], [[боловсрол]], [[эмнэлэг]], үйлчилгээний газруудтай томоохон хэмжээний аж үйлдвэрийн хот юм. Баян-Өндөр суманд 900 гаруй аж ахуйн нэгж үйл ажиллагаа явуулж байгаагаас зэс молибдены хүдрийн олборлолт, баяжуулалтаараа Ази тивд төдийгүй дэлхийд томоохонд тооцогддог “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ, Хивс үйлдвэрлэлийн дотоодын хэрэгцээний дийлэнх хувийг бүрдүүлэгч, Монгол хонины ноосны чанар онцлогийг  дэлхийн 20 гаруй оронд таниулж бүтээгдэхүүнээ экпортлож буй “Эрдэнэт хивс” компани,  Жилд 2,5 тонн цэвэр зэс үйлдвэрлэж, зэс утас, цахилгааны утас үйлдвэрлэдэг  Монгол-Америкийн хамтарсан  “Эрдмин” ХХК, жилд 10 мянган тонн [[Катод|катодын]] зэсийг гидрометаллургийн аргаар ялгах хүчин чадалтай “Ачит-Ихт” ХХК, барилгын материалын үйлдвэрлэлийн “Очир төв”, Монголын анхны лед гэрлийн үйлдвэр “Анд-Энерги” ХК  зэрэг томоохон үйлдвэрүүд үйл ажиллагаа явуулж жилд дунджаар сум, аймаг, улсын төсөвт  тодорхой хэмжээний төсөв төвлөрүүлдэг томоохон сум юм. 2024 онд 128,9 тэрбум төгрөгийг татварын болон татварын бус орлогоос бүрдүүлж, аймгийн төсөвт 114,4 тэрбум төгрөгийг хуваарийн дагуу төвлөрүүлэхээс 2024 оны 4-р сарын байдлаар нийт 47,4 тэрбум төгрөг төвлөрүүлж аймагт 30 тэрбум төгрөгийг хуваарийн дагуу олгоод байна. Баян-Өндөр сум 2 сантай бөгөөд 2024 онд Орон нутгийн хөгжлийн сангийн хөрөнгө оруулалтаар 151 төсөл, арга хэмжээг 10,7 тэрбум төгрөгөөр хэрэгжүүлэхээр ажиллаж байна. === Ажил олгогчид === # [[Эрдэнэт үйлдвэр|Эрдэнэт уулын баяжуулах үйлдвэр ТӨХК]] # Цахилгаан дамжуулах үндэсний сүлжээ ТӨХК-ний Хангайн бүсийн салбар # Эрдэнэтийн дулааны цахилгаан станц ТӨХК # Эрдэнэт Булганы цахилгаан түгээх сүлжээ ТӨХК # Эрдэнэт хотын захиргаа # Ерөнхий боловсролын сургууль, цэцэрлэгүүд # Орхон аймгийн захиргаа # Баян-Өндөр сумын захиргаа # Эрдэнэт Хивс ХК # Эрдмин ХХК # Анд энерги ХК === [[Эрдэнэт үйлдвэр]] === {{гол|Эрдэнэт үйлдвэр}} Уулын баяжуулах [[Эрдэнэт үйлдвэр]] нь [[зэс]], [[молибден]]ий [[хүдэр|хүдрийн]] олборлолт, баяжуулалтаар [[Ази]] тивдээ томоохонд тооцогддог үйлдвэр юм. 1978 онд Монгол, ЗХУ хоёр орны засгийн газар хоорондын гэрээний дагуу "[[Эрдэнэтийн Овоо уул|Эрдэнэтийн овоо]]"-ны орд газарт байгуулагдсан бөгөөд 2016 онд ОХУ-ын эзэмшлийн 49 хувийг Монголын зэс корпораци худалдан авчээ. Орд газар нь улсын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотоос баруун хойд зүгт 340 км, [[Дархан]] хотоос баруун зүгт 180 км, [[Булган]] аймгийн төвөөс хойд зүгт 60 км, мөн [[Оросын Холбооны Улс]]ын хилээс 140 км-т тус тус байрладаг. Дорнод-Сибирийн төмөр замын сүлжээтэй Наушки өртөө, [[Хятад]]ын төмөр замын сүлжээтэй [[Эрээн]] хотоор дамжин холбогдож үйл ажиллагаагаа явуулж байна. "Эрдэнэт" үйлдвэр Финландын "Оутокүмпү", Австралийн "Бэйтмэн Инженеринг", "Пэсифик Оур Техноложи", Их Британийн "Брүк Хант", АНУ-ын "Фелпс Дож" корпораци, "Кей-Ди Инженеринг" компани, Өмнєд Солонгосын "Самсунг" корпораци зэрэг уул уурхай, өнгөт металлургийн салбарын манлайлагч нартай түншийн нягт холбоотой хамтран ажиллаж байна. "Эрдэнэт" үйлдвэрийн дүрмийн сангийн 51 хувийг Монгол Улсын Засгийн газар, 49 хувийг [[Монголын зэс корпораци]] эзэмшдэг. Жилд 25 сая тонн хүдэр боловсруулж, 530.0 орчим мянган тонн зэсийн баяжмал, 3.0 орчим мянган тонн [[Молибден|молибдены]] баяжмал vйлдвэрлэдэг. Уулын баяжуулах үйлдвэр нь Монгол Улсын төсвийн 30 орчим хувийг бүрдүүлдэг. == Боловсрол == Тус аймагт "Эрдэнэт үйлдвэр" ТӨҮГ-ын харьяа, ШУТИС-ийн харьяа, Ш.Отгонбилэгийн нэрэмжит "Эрдэнэт цогцолбор" дээд сургууль, 2 МСҮТ, аймгийн хэмжээнд 25 Ерөнхий боловсролын сургууль болон хувийн хэвшлийн Эрдмийн сан, Билигт Ѳргѳѳ, Орхон Эмпати сургуулиуд үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Баян-Өндөр сумын хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулж буй улсын болон хувийн хэвшлийн 26 Ерөнхий боловсролын сургууль, “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ-ын дэргэдэх “Эрдэнэт цогцолбор” их, дээд сургууль боловсролын чиглэлээр үйлчилгээ үзүүлж байгаа ба СӨБ-ийн улсын болон хувийн хэвшлийн 40 цэцэрлэг үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Мөн орон нутгийн хэмжээнд нийт ЕБС-д суралцагчдын тоо 25842 хүүхэд суралцаж 1214 багш ажилчид ажилладаг бол СӨБ-д 9241 хүүхэд сургуулийн өмнөх боловсрол эзэмшиж 378 багш сурган хүмүүжүүлэгч ажиллаж байна. Мөн Баян-Өндөр сумын ЕБС-дад 6 автобус 7 чиглэлд 16 сургуулийн 1720 орчим хүүхдэд үйлчилгээ үзүүлж байна.    == Хүн ам == Эрдэнэт хот анх байгуулагдаж байх үедээ 1655 өрхийн 7.8 мянган хүн амтай байсан бол өдгөө 2023 оны байдлаар Орхон аймгийн хүн ам 103.600 гаруй болжээ. Энэ үзүүлэлтээрээ улсынхаа хэмжээнд Улаанбаатарын дараа хоёрдугаарт ордог байна. Хүн амын жилийн дундаж өсөлт 2,2 хувь бөгөөд нийт хүн амын 63,9 хувийг залуучууд эзэлдэг. Аймгийн хүн амын 64,0 хувь нь хөдөлмөрийн насных бөгөөд эдийн засгийн идэвхтэй хүн амын 95,2 хувь нь хөдөлмөр эрхэлдэг аж. Нийт иргэдийн 53,0 орчим хувь нь долоон бичил хороололд буюу орчин үеийн тохилог орон сууцанд амьдарч байна. Хүн амын жилийн дундаж өсөлт 1 хувь. Нийт хүн амын 48.5% нь 19-55 насны идэр залуу насныхан, 35,7% нь 18 хүртэлх насны хүүхдүүд, 14,3% нь 55-аас дээш өндөр настнууд юм. Манай суманд тохилог орон сууц 117 байдаг. Орон сууцанд 13154 өрхийн 46039 хүн, монгол гэрт 4628 өрхийн 16198 хүн, бие даасан хувийн орон сууцанд 378 өрхийн 1323 хүн тус тус амьдарч байна. 2022 оноос хойш алслагдсан баг бүхий Шанд, Даваат багт Аялал жуулчлалын яамнаас 2,2 тэрбум төгрөгийн өртөг бүхий 1000 айлд Эко 00 барих ажлыг эхлүүлж бүрэн хүлээлгэн өгсөн. Мөн 2023 онд Байгаль хамгаалах сангийн зардлаар 12 багийн 45 өрхийн нүхэн жорлонг стандартын шаардлагад нийцсэн ариун цэврийн байгууламж болгон шинэчилсэн. {| class="wikitable sortable" ! Он !! [[Орхон аймаг|Орхон аймг]]ийн хүн ам !! [[Эрдэнэт]] хотын хүн ам |- | 2014 || 92,705 || 88,670 |- | 2015 || 98,750 || 94,976 |- | 2016 || 101,891 || 98,050 |- | 2017 || 101,652 || 97,814 |- | 2018 || 103,217 || 99,490 |- | 2019 || 104,032 || 100,639 |- | 2020 || 105,361 || 101,909 |- | 2021 || 106,145 || 102,634 |- | 2022 || 106,231 || 102,814 |- | 2023 || 105,269 || 101,976 |- | 2024 || 106,387 || 103,127 |} <u>Мал аж ахуй</u> Баян-Өндөр суманд 2023 оны жилийн эцсийн мал тооллогоор10 аж ахуйн нэгж, 530 малчин, 313 мал бүхий нийт 843 өрхийн 98183 толгой мал тоологдсоноос тэмээ 37, адуу 13318, үхэр 19263, хонь 38874, ямаа 26691 тус тус тоологдсон нь өмнөх оны  мөн үеэс 10,14 хувиар өссөн үзүүлэлт юм. <u>Эрүүл мэндийн төв</u> Баян-Өндөр сумын хэмжээнд эрүүл мэндийн 78 байгууллага үйл ажиллагаа явуулж байгаагаас өрхийн эрүүл мэндийн төв 8, хувийн эмнэлэг стационар, амбулатори үйлчилгээ үзүүлдэг 70 эмнэлэг байна. Эдгээрт 448 их эмч, 503 сувилагч ажиллаж байна. Сумын хэмжээнд 10000 хүн тутамд 44 их эмч, 50 сувилагч, 95 ор, нэг их эмчид 227 хүн, нэг сувилагчид 202 хүн тус тус ноогдож байгаа юм. Баян-Өндөр суманд Орхон аймагтаа төдийгүй бүсийн хэмжээнд эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээг үзүүлдэг БОЭТ, “Эрдэнэт Үйлдвэр” ТӨҮГ-ийн “Эрдэнэт медикал” эмнэлэг, Баян-Өндөр мед зэрэг сүүлийн үеийн өндөр хүчин чадалтай тоног төхөөрөмж бүхий клиник эмнэлгүүд  хүн амд эрүүл мэндийн чанартай тусламж үйлчилгээ үзүүлэх боломжийг бүрдүүлэн ажиллаж байна. {| {{prettytable}} cellspacing="0" cellpadding="4" rules="all" style="margin:1em 1em 1em 0; border:solid 1px #AAAAAA; border-collapse:collapse; background-color:#F9F9F9; font-size:95%; empty-cells:show;" |+ '''Эрдэнэт хотын хүн ам''' <ref name="new">National Statistical Office{{Webarchiv|url=http://www.nso.mn/mdg/eng_index.htm |wayback=20070607183346 |text=Archive copy |archiv-bot=2025-08-26 00:16:29 InternetArchiveBot }}</ref> <ref name="old">National Economy of the Mongolian People's Republic (1921 - 1981), Ulaanbaatar 1981</ref><ref name="GeoHive">, GeoHive: Global Statistics, [http://www.xist.org/cntry/mongolia.aspx]</ref> <ref name="”historical”"> Population Statistics: historical demography [http://www.populstat.info/]</ref><ref name="secondary Cities">Mongolia City Development Strategies for Secondary Cities [http://siteresources.worldbank.org/MONGOLIAEXTN/Resources/Mon_CDS_2_city_engl.pdf]</ref> |- ! width="50" | 1975 <br /> тооц. ! width="50" | 1979 <br /> тоол. ! width="50" | 1981 <br /> тооц. ! width="50" | 1985 <br /> тооц. ! width="50" | 1989 <br /> тоол. ! width="50" | 1994 <br /> тооц. ! width="50" | 2000 <br /> тоол. ! width="50" | 2003 <br /> тооц. ! width="50" | 2006 <br /> тооц. ! width="50" | 2008 <br /> тооц. ! width="50" | 2011 <br /> тооц. |- |4,100||31,900||38,700||45,400||56,100||63,000||68,310||78,882||83,160||86,866||92,000 |- |} == Засаг захиргаа == [[Файл:ErdenetMap.png|large|Эрдэнэт хотын хиймэл дагуулаас авсан тайлбартай зураг]] ==Зургийн цомог== <gallery> File:Fraternity monument Erdenet.jpg File:Erdenet 03.JPG File:Erdenet 04.JPG File:ErdenetCentro.jpg File:ErdenetMercado.jpg File:ErdenetEstatua.jpg File:ErdenetBarrio1.jpg File:ErdenetBarrio2.jpg File:ErdenetParque.jpg </gallery> == Мөн үзэх == * [[Эрдэнэтийн Овоо уул]] * [[Эрдэнэтийн рашаан]] == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == *Баян-Өндөр [https://bayanundur.mn/ сайт] {{Хөтлөгч мөр Монголын томоохон хот суурин}} {{Хөтлөгч мөр Орхоны сумууд}} {{Хөтлөгч мөр Засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Эрдэнэт| ]] [[Ангилал:Монголын аймгийн төв]] [[Ангилал:Монголын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Монголын суурин]] [[Ангилал:Монголын хот]] [[Ангилал:Орхон аймгийн сум|!]] [[Ангилал:1973 онд байгуулагдсан]] rqr57cf9imhd3jneenn6ap1hrt88jdx 0 6501 854223 823717 2026-04-20T12:51:00Z Avirmed Batsaikhan 53733 854223 wikitext text/x-wiki [[Файл:ChessSet.jpg|thumb|right|200px|Зүүн гар талаас, цагаан [[Ноён (шатар)|ноён]], хар [[Тэрэг (шатар)|тэрэг]], [[бэрс]], цагаан [[Хүү (шатар)|хүү]], хар [[Морь (шатар)|морь]], цагаан [[Тэмээ (шатар)|тэмээ]]]] [[File:Craftsmanship of chess mongolia.jpg|right|thumb]] '''Шатар''' ([[Монгол бичиг|Монгол]]:[[Файл:Shitar-a mongol.png|22px]]''Шитар-а'', [[Халимаг хэл|Халимаг]]: ''Шатр'', [[Монгол хэл|Буриад]]: ''Шатар''; [[Санскрит хэл|Самгарди]]: चतुरङ्ग ''Чатуранга'', "дөрвөн анги"; [[Перс хэл|Перс]]: شَطْرَنْج ''Шатранж'', [[Орос хэл|Орос]]: ''Шахматы'', [[Англи хэл|Англи]]: Chess ''Чэсс'') нь хоёр хүн хоорондоо ширээний ард тоглодог хөлөгт тоглоом юм. Энэ тоглоомд урлаг, шинжлэх ухаан спортын элементүүд ордог байна. Өнөө үед энэхүү тоглоом нь дэлхийн хэмжээний оюун ухааны [[спорт]] болтлоо хөгжжээ. == Түүх == Шатрын үүсэл гарлыг яв цав тогтоогоогүй ч [[Энэтхэг]] улсад МЭ 6-р зуунд үүссэн гэдэгт бараг бүх эрдэмтэд санал нэгддэг. 15-р зууны хагасаар [[Энэтхэг]] улсын "Шатранг" гэх тоглоомоос үүсэлтэй гэж бас үздэг юм. Шатар Энэтхэгээс [[Зүүн Ази|Зүүн]] болон [[Өмнөд Ази]] руу тархаж улмаар [[Иран|Иранд]] хамгийн өргөн дэлгэрчээ. Уран ухааны давуугаар хождог энэ тоглоомд [[арабчууд]] шунан дурлаж өөрсдийнхөөрөө “шатранж” хэмээн нэрлэх болжээ. Арабчууд шатар тоглохоос гадна шатрын бодлого, этюд зохион тодорхой байрлалууд дээр дүн шинжилгээ хийдэг байсан нь түүхэнд тэмдэглэгдэн үлджээ. Арабт ихээхэн хөгжиж байсан шатар дараа нь Европт дэлгэрэнгүүтээ хурд нь саарчээ. Католик сүмээс шатрыг хориглож байв. 10-15-р зуун бол шатрын уналтын үе байлаа. Харин 16-р зууны үед шатар одоогийн байгаа ерөнхий хэлбэрээ олон хөгжиж эхэлсэн байна. Шатрыг ихэс дээдэс төдийгүй, жирийн иргэд ч тоглох болжээ. Европчууд тоглоомыг өөрчилснөөр 15-р зууны үед "сонгодог" дүрмүүд гарч ирэв. 19-р зуунд олон улсын тэмцээнүүдийг системтэй зохион байгуулж байх үед дүрмийг эцэслэж стандартчилжээ. 1886 оноос хойш Шатрын дэлхийн аварга цолыг хүртээж эхэлсэн байна. 1924 онд [[Олон Улсын Шатрын Холбоо|Олон улсын шатрын холбоо]] - ФИДЕ байгуулагдсан бөгөөд 20-р зууны дунд үеэс эхлэн олон улсын тэмцээнийг зохион байгуулж эхэлсэн байна. Олон улсын шатрын холбооны санаачилгаар 1966 оноос эхлэн жил бүрийн 7-р сарын 20-нд Олон улсын шатрын өдрийг тэмдэглэж байхаар тогтжээ. ==Тодорхойлолт== Шатар бол хоёр хүн тоглодог хөлөгт тоглоом юм. 8х8 харьцаатай нийт 64 нүд бүхий хөлөг дээр тоглодог. Тоглоом эхлэхэд тоглогч тус бүр доорх зургаан зүйлийн төрлөөр тоглодог байна. Үүнд: #Ноён #Бэрс #Тэрэг #Морь #Тэмээ #Хүү Тоглоомын зорилго бол эсрэг талын "Ноён" руу довтолж түүнийг цааш нүүх нүүдэлгүй байдалд оруулах явдал юм. [[АНУ]]-ын судлаач эрдэмтдийн гаргасан тооцоогоор шатрыг 1,500,000,000 хүн тоглодог гэжээ. Тэдгээрийн 28% нь эхлэн суралцагч буюу сурч байгаа, 71% нь мэргэжлийн, үлдсэн 1% нь оюуны өндөр чадвартай буюу маш ухаантай гэж үздэг юм байна. Шатар бол спортын нэг төрөл бөгөөд [[оюуны спорт]] гэж нэрлэх нь ч элбэг байдаг. Шатарт цагаан тал нь эхэлж нүүдэг. == Шатар Монголд == Монголд шатар 13-14-р зууны үед [[Иран|Персээс]] ирсэн гэж үздэг. Шатрын дүрс, тоглоомын явцыг тэмцэл тулаантай адилтган өгүүлсэн байдгаараа Энэтхэгтэй тун төстэй. Монгол шатарт “Тэрэгтэй морин довтолгоо”, “Yр гэсэн тэмээний өрсөлт”, “Хоёр тэмээний тэшилт”, “Хоёр морины хатираа” зэрэг гарааны хувилбарууд, “Хорин дөрөв буюу хоёр тэмээн тойруулга”, “Алаг арав”, “Морин дөрөв”, Морин гурав”, “Түмэн түүхий”, “Холбоо үгийн чимэгт хорт таван шаг”, “Буурал морины бухалт”, “Уран бэрийн хожил” зэрэг уран сайхан хожлууд байдаг нь үлгэр домогт хадгалагдан ирсэн байна. Монгол шатар олон онцлогтой. Монголчууд шатрыг мод, яс, чулуугаар сийлж урладаг. Монгол шатрын хүү нь нохойн дүрстэй, уламжлалаар “гөлөг” гэнэ. Монгол шатрын тэрэг нь үхэр тэрэг дүрстэй, анхны үүсэл дүрс, хэллэг нь “үхэр” бөгөөд хөгжлийнхөө явцад тэрэг гэх болсон аж. Монгол шатрын морь, тэмээ нь анхны дүрс хувилбараараа байдаг. Монгол шатрын бэрс нь арслан, барын дүрстэй, уламжлалаар “нохой” аж. Монгол шатрын "ноён" нь олбог сэнтийдээ заларсан эрх ямбат ”хүн” дүрстэй. Монгол шатарт Монголын түүх уламжлал, ахуй зан заншил нэвт шингэсэн байдаг. Анх ан агнуурын төлөвлөгөө боловсруулдаг дүрслэл хэрэглээ байснаа дайн байлдааны тактик, маневр хувилбарын олон дүрст хөлөгт (Палигонь) талбар болсон байх юм. Хожим оюун ухаанаа уралдуулдаг талбар буюу хөлөгт тоглоомууд үүссэн. Монголчууд зуу гаруй хөлөгт тоглоом тоглодгоос хамгийн гайхалтай нь монгол шатар болой. Өвөг дээдсээс уламжлагдан ирсэн монгол шатрын суурь дээр 1930-аад оны дунд үеэс манай оронд орчин үеийн шатар дэлгэрэн хөгжиж эхэлсэн бөгөөд 1935 оны 6-р сард Улаан-Үд хотноо болсон Бүх Сибирийн 2 дугаар тэмцээнд Санжаажамц, Гивааннинж нар оролцож байжээ. Мөн Улсын 14 жилийн ойгоор шатрын тэмцээн зохиож, тэргүүний гэгдэх 15 шатарчин оролцсоноос Д.Адьяа түрүүлж байжээ. 1948 оноос БНМАУ-ын Улсын аварга шалгаруулах тэмцээн зохион байгуулж байжээ. БНМАУ-ын АИХ-ын дарга [[Жамсрангийн Самбуу]] шатар тоглох дуртай байсан тухай олон яриа тэмдэглэл байдаг. [[Монголын шатрын холбоо]] [[Олон Улсын Шатрын Холбоо|Олон улсын Шатрын холбоонд]] 1955 оны 10-р сарын 8-нд элссэн түүхтэй. 1956 онд [[Москва]] хотноо зохиогдсон Дэлхийн шатрын 12-р Олимпиадад Монголын баг анх оролцсоноос хойших хугацаанд хөгжлийн түвшин нь эрс дээшилсэн гэж шатрын мэргэжилтнүүд үнэлдэг. Дэлхийн шатрын олимпиадад багаараа 21 удаа оролцон, ширээний дүнгээр 1960 онд Л.Мягмарсүрэн алт, 1964, 1970 онуудад Т.Yйтүмэн мөнгө, З.Бямбаа 2002 онд мөнгө, 2000 онд хүрэл, 2004 онд [[Базарын Хатанбаатар]], [[Түвшинтөгсийн Батцэцэг]] нар хүрэл медалиар энгэрээ мялааж, эрэгтэйчүүд 1970 онд 60 орноос 16 дугаарт, эмэгтэйчүүд 1990 онд 46 орноос 12 дугаар байрт шалгаран багийн дээд амжилтыг тогтоожээ. Азийн бүсийн АШТ-д 4 удаа (Л.Мягмарсүрэн-1966, Т.Yйтүмэн-1969, С.Хандсүрэн-1972, Ц.Батцэцэг-1990 нар тус бүр нэг) түрүүлэн ДАШ бүс хоорондын тэмцээнд шалгарчээ. Азийн бүсийн АШТ-ээс 1999 онд Д.Шаравдорж хүрэл, 2003 онд [[Батхуягийн Мөнгөнтуул|Б.Мөнгөнтуул]] мөнгөн медаль хүртэж багийн АШТ-д (1995) Б.Хатанбаатар ширээндээ түрүүлж байжээ. Ази тивийн залуучуудын АШТ-ээс 1992 онд Б.Хатанбаатар алт, өсвөрийн шатарчдын тивийн АШТ-ээс 1998 онд Г.Эрдэнэ алт, 2004 онд Т.Халиун хүрэл медаль тус тус хүртэцгээжээ. Дэлхийн багийн аварга шалгаруулах шатрын бодлого зохиомжийн анхдугаар тэмцээний (1975) хамжаа мадын төрөлд С.Чимэдцэрэн 2 дугаар байрт шалгарч байсан байна. Спортод гаргасан амжилтаа үнэлүүлж, шатарчдаас 3 гавьяат цолтон төржээ. Монгол Улсын [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] Эрдэнэцогт сумын нутагт байдаг [[Шатар чулуун хөшөө|Шатар чулууны хөшөө]] дурсгал бол манай эриний өмнөх 3000 жилийн тэртээх эртний хүмүүсийн оюуны соёлын гайхамшигт өв юм. Энэхүү буган чулуун хөшөө гадуураа сийлбэр хээтэй, дөрвөлжин чулуун хашлагатай оруулга, монгол шатрын дүрс хэлбэрүүд байж болох янз бүрийн хэлбэрүүд, хиргисүүрүүдээс бүрддэг байна. Энэ мэтийн 50 гаруй дурсгал байх ба Шатар чулууны тухай нэн сонин домог байдаг ажээ. Энэ нь монгол овогтны нэгэн том шатарчин хааныг нас барахад энэ газар оршуулж түүний дурсгалыг мөнхлөн Шатар чулууны хөшөөг босгосон гэж ам дамжин ярьж иржээ. Энэ домгийг нотлох сүг зураг сийлбэр бүхий дөрвөлжин хашлагатай оршуулга, монгол шатрын дүрс хэлбэрүүд болох янз бүрийн амьтны чулуун сийлбэрүүд байдаг. Мөн үүгээр монгол овогтноос анх шатар үүсч хөгжсөн гэсэн яриа байдаг билээ. == Дүрэм == [[Шатрын хөлөг]] нь 64 нүдтэй. Шатар 16 цагаан, 16 хар нийт 32 дүрстэй. Ахмад нь цагаан талаа сонгодог ёс эртнээс уламжлагдан ирсэн. Өнө үед шодож хэн цагаан дүрсээ авч эхэлж нүүхээ шийддэг болсон. Шатрын 64 нүдтэй хөлгийн босоо нүднүүдийг латин үсгээр /A-H/ тэмдэглэдэг, хэвтээ нүднүүдийг 1-8 хүртэл тоогоор тэмдэглэж нүд бүрийг босоо үсэг, хэвтээ тоогоор нэрлэгддэг байна. Цагаан нь эхний болон хоёрдугаар хэвтээ эгнээнд, хар нь долоо, наймдугаар хэвтээ эгнээнд байралдаг. Хүүнүүд хоёр болон долоодугаар хэвтээ эгнээнд байрладаг. Хожихын тулд зөвхөн эсрэг тоглогчийнхоо [[Ноён (шатар)|ноён]] гэж нэрлэгдсэн дүрсийг мадлахад хангалттай. Барьснаа нүүх, айлын юманд хүрсэн бол заавал идэх хатуу дүрэмтэй. == Шатар тоглох үеүд == Шатарын онолоор тоглолтын нээлт (дебют), дунд үе (миттельшпиль), төгсгөл үе (эндшпиль) гэсэн гурван үе шат байдаг. '''Нээлт''' (дебют) бол тоглоомын эхний үе шат бөгөөд эхний 10-15 нүүдлийг хэлдэг. Нээлтийн үеэр тоглогчдын гол үүрэг бол өөрсдийн хүчээ дайчлах, дайсантай шууд мөргөлдөхөд бэлтгэх, гол мөргөлдөөн эхлэх явдал юм. Тоглоомын нээлтийн үе шат нь онолын хувьд хамгийн сайн судлагдсан, нээлтийн том ангилал байдаг, янз бүрийн хувилбараар оновчтой арга хэмжээ авах зөвлөмж боловсруулсан, олон тооны амжилтгүй нээлтийн системийг устгасан. '''Миттельшпиль''' бол тоглолтын дунд үе бөгөөд "Дебют" хийсний дараах үе шат юм. Шатрын гол үйл явдлууд ихэвчлэн болдог үе (нээлтийн үеэр ялалт байгуулсан тохиолдол маш ховор байдаг). Энэ нь самбар дээрх олон тооны хүү, бодууд, идэвхтэй маневр хийх, довтолгоо, сөрөг довтолгоо, гол цэгүүдийн өрсөлдөөн, гол төлөв төвийн хувьд онцлогтой байдаг юм. Тоглоом энэ үе шатанд аль хэдийн дуусч магадгүй бөгөөд энэ нь ихэвчлэн талуудын аль нэг нь амжилттай хослуулах үед тохиолддог. Үгүй бол илүү их хэсгийг авсны дараа тоглоом төгсгөлийн үе рүү орно. '''Эндшпиль''' буюу төгсгөл үе бол тоглоомын эцсийн шат юм. Энэ нь хөлөг дээрх цөөн тооны бог бодоор тодорхойлогддог. Тоглоомын төгсгөлд хүү, Ноёны үүрэг эрс нэмэгддэг ажээ. Төгсгөлийн тоглоомын гол зорилго бол хүүгээ бэрс гаргах явдал юм. Төгсгөлийн тоглолт аль нэг талын ялалтаар, эсвэл зарчмын хувьд ялах боломжгүй байр сууринд хүрэх буюу тэнцсэнээр дуусдаг. == Хэлэх үг == Эсрэг талын ноёныг гацаанд оруулсан бол, * Хүүгээр «цод» . * Тэмээгээр «дуг» . * Бусад модоороо «шаг» гэх мэтээр хэлдэг байна. == Мөн үзэх == *[[Монголын шатрын холбоо]] [[Ангилал:Шатар| ]] t03o5ycxntq3fptvvp2mg2sw0i6wh4k 854224 854223 2026-04-20T12:57:57Z Avirmed Batsaikhan 53733 854224 wikitext text/x-wiki [[Файл:ChessSet.jpg|thumb|right|200px|Зүүн гар талаас, цагаан [[Ноён (шатар)|ноён]], хар [[Тэрэг (шатар)|тэрэг]], [[бэрс]], цагаан [[Хүү (шатар)|хүү]], хар [[Морь (шатар)|морь]], цагаан [[Тэмээ (шатар)|тэмээ]]]] [[File:Craftsmanship of chess mongolia.jpg|right|thumb]] '''Шатар''' ([[Монгол бичиг|Монгол]]:[[Файл:Shitar-a mongol.png|22px]]''Шитар-а'', [[Халимаг хэл|Халимаг]]: ''Шатр'', [[Монгол хэл|Буриад]]: ''Шатар''; [[Санскрит хэл|Самгарди]]: चतुरङ्ग ''Чатуранга'', "дөрвөн анги"; [[Перс хэл|Перс]]: شَطْرَنْج ''Шатранж'', [[Орос хэл|Орос]]: ''Шахматы'', [[Англи хэл|Англи]]: Chess ''Чэсс'') нь хоёр хүн хоорондоо ширээний ард тоглодог хөлөгт тоглоом юм. Энэ тоглоомд урлаг, шинжлэх ухаан спортын элементүүд ордог байна. Өнөө үед энэхүү тоглоом нь дэлхийн хэмжээний оюун ухааны [[спорт]] болтлоо хөгжжээ. == Түүх == Шатрын үүсэл гарлыг яв цав тогтоогоогүй ч [[Энэтхэг]] улсад МЭ 6-р зуунд үүссэн гэдэгт бараг бүх эрдэмтэд санал нэгддэг. 15-р зууны хагасаар [[Энэтхэг]] улсын "Шатранг" гэх тоглоомоос үүсэлтэй гэж бас үздэг юм. Шатар Энэтхэгээс [[Зүүн Ази|Зүүн]] болон [[Өмнөд Ази]] руу тархаж улмаар [[Иран|Иранд]] хамгийн өргөн дэлгэрчээ. Уран ухааны давуугаар хождог энэ тоглоомд [[арабчууд]] шунан дурлаж өөрсдийнхөөрөө “шатранж” хэмээн нэрлэх болжээ. Арабчууд шатар тоглохоос гадна шатрын бодлого, этюд зохион тодорхой байрлалууд дээр дүн шинжилгээ хийдэг байсан нь түүхэнд тэмдэглэгдэн үлджээ. Арабт ихээхэн хөгжиж байсан шатар дараа нь Европт дэлгэрэнгүүтээ хурд нь саарчээ. Католик сүмээс шатрыг хориглож байв. 10-15-р зуун бол шатрын уналтын үе байлаа. Харин 16-р зууны үед шатар одоогийн байгаа ерөнхий хэлбэрээ олон хөгжиж эхэлсэн байна. Шатрыг ихэс дээдэс төдийгүй, жирийн иргэд ч тоглох болжээ. Европчууд тоглоомыг өөрчилснөөр 15-р зууны үед "сонгодог" дүрмүүд гарч ирэв. 19-р зуунд олон улсын тэмцээнүүдийг системтэй зохион байгуулж байх үед дүрмийг эцэслэж стандартчилжээ. 1886 оноос хойш Шатрын дэлхийн аварга цолыг хүртээж эхэлсэн байна. 1924 онд [[Олон Улсын Шатрын Холбоо|Олон улсын шатрын холбоо]] - ФИДЕ байгуулагдсан бөгөөд 20-р зууны дунд үеэс эхлэн олон улсын тэмцээнийг зохион байгуулж эхэлсэн байна. Олон улсын шатрын холбооны санаачилгаар 1966 оноос эхлэн жил бүрийн 7-р сарын 20-нд Олон улсын шатрын өдрийг тэмдэглэж байхаар тогтжээ. ==Тодорхойлолт== Шатар бол хоёр хүн тоглодог хөлөгт тоглоом юм. 8х8 харьцаатай нийт 64 нүд бүхий хөлөг дээр тоглодог. Тоглоом эхлэхэд тоглогч тус бүр доорх зургаан зүйлийн төрлөөр тоглодог байна. Үүнд: #Ноён #Бэрс #Тэрэг #Морь #Тэмээ #Хүү Тоглоомын зорилго бол эсрэг талын "Ноён" руу довтолж түүнийг цааш нүүх нүүдэлгүй байдалд оруулах явдал юм. [[АНУ]]-ын судлаач эрдэмтдийн гаргасан тооцоогоор шатрыг 1,500,000,000 хүн тоглодог гэжээ. Тэдгээрийн 28% нь эхлэн суралцагч буюу сурч байгаа, 71% нь мэргэжлийн, үлдсэн 1% нь оюуны өндөр чадвартай буюу маш ухаантай гэж үздэг юм байна. Шатар бол спортын нэг төрөл бөгөөд [[оюуны спорт]] гэж нэрлэх нь ч элбэг байдаг. Шатарт цагаан тал нь эхэлж нүүдэг. == Шатар Монголд == Монголд шатар 13-14-р зууны үед [[Иран|Персээс]] ирсэн гэж үздэг. Шатрын дүрс, тоглоомын явцыг тэмцэл тулаантай адилтган өгүүлсэн байдгаараа Энэтхэгтэй тун төстэй. Монгол шатарт “Тэрэгтэй морин довтолгоо”, “Yр гэсэн тэмээний өрсөлт”, “Хоёр тэмээний тэшилт”, “Хоёр морины хатираа” зэрэг гарааны хувилбарууд, “Хорин дөрөв буюу хоёр тэмээн тойруулга”, “Алаг арав”, “Морин дөрөв”, Морин гурав”, “Түмэн түүхий”, “Холбоо үгийн чимэгт хорт таван шаг”, “Буурал морины бухалт”, “Уран бэрийн хожил” зэрэг уран сайхан хожлууд байдаг нь үлгэр домогт хадгалагдан ирсэн байна. Монгол шатар олон онцлогтой. Монголчууд шатрыг мод, яс, чулуугаар сийлж урладаг. Монгол шатрын хүү нь нохойн дүрстэй, уламжлалаар “гөлөг” гэнэ. Монгол шатрын тэрэг нь үхэр тэрэг дүрстэй, анхны үүсэл дүрс, хэллэг нь “үхэр” бөгөөд хөгжлийнхөө явцад тэрэг гэх болсон аж. Монгол шатрын морь, тэмээ нь анхны дүрс хувилбараараа байдаг. Монгол шатрын бэрс нь арслан, барын дүрстэй, уламжлалаар “нохой” аж. Монгол шатрын "ноён" нь олбог сэнтийдээ заларсан эрх ямбат ”хүн” дүрстэй. Монгол шатарт Монголын түүх уламжлал, ахуй зан заншил нэвт шингэсэн байдаг. Анх ан агнуурын төлөвлөгөө боловсруулдаг дүрслэл хэрэглээ байснаа дайн байлдааны тактик, маневр хувилбарын олон дүрст хөлөгт (Палигонь) талбар болсон байх юм. Хожим оюун ухаанаа уралдуулдаг талбар буюу хөлөгт тоглоомууд үүссэн. Монголчууд зуу гаруй хөлөгт тоглоом тоглодгоос хамгийн гайхалтай нь монгол шатар болой. Өвөг дээдсээс уламжлагдан ирсэн монгол шатрын суурь дээр 1930-аад оны дунд үеэс манай оронд орчин үеийн шатар дэлгэрэн хөгжиж эхэлсэн бөгөөд 1935 оны 6-р сард Улаан-Үд хотноо болсон Бүх Сибирийн 2 дугаар тэмцээнд Санжаажамц, Гивааннинж нар оролцож байжээ. Мөн Улсын 14 жилийн ойгоор шатрын тэмцээн зохиож, тэргүүний гэгдэх 15 шатарчин оролцсоноос Д.Адьяа түрүүлж байжээ. 1948 оноос БНМАУ-ын Улсын аварга шалгаруулах тэмцээн зохион байгуулж байжээ. БНМАУ-ын АИХ-ын дарга [[Жамсрангийн Самбуу]] шатар тоглох дуртай байсан тухай олон яриа тэмдэглэл байдаг. [[Монголын шатрын холбоо]] [[Олон Улсын Шатрын Холбоо|Олон улсын Шатрын холбоонд]] 1955 оны 10-р сарын 8-нд элссэн түүхтэй. 1956 онд [[Москва]] хотноо зохиогдсон Дэлхийн шатрын 12-р Олимпиадад Монголын баг анх оролцсоноос хойших хугацаанд хөгжлийн түвшин нь эрс дээшилсэн гэж шатрын мэргэжилтнүүд үнэлдэг. Дэлхийн шатрын олимпиадад багаараа 21 удаа оролцон, ширээний дүнгээр 1960 онд [[Лхамсүрэнгийн Мягмарсүрэн]] алт, 1964, 1970 онуудад [[Түдэвийн Үйтүмэн|Түдэвийн Yйтүмэн]] мөнгө, З.Бямбаа 2002 онд мөнгө, 2000 онд хүрэл, 2004 онд [[Базарын Хатанбаатар]], [[Түвшинтөгсийн Батцэцэг]] нар хүрэл медалиар энгэрээ мялааж, эрэгтэйчүүд 1970 онд 60 орноос 16 дугаарт, эмэгтэйчүүд 1990 онд 46 орноос 12 дугаар байрт шалгаран багийн дээд амжилтыг тогтоожээ. Азийн бүсийн АШТ-д 4 удаа (Л.Мягмарсүрэн-1966, Т.Yйтүмэн-1969, С.Хандсүрэн-1972, Ц.Батцэцэг-1990 нар тус бүр нэг) түрүүлэн ДАШ бүс хоорондын тэмцээнд шалгарчээ. Азийн бүсийн АШТ-ээс 1999 онд Д.Шаравдорж хүрэл, 2003 онд [[Батхуягийн Мөнгөнтуул|Батхучгийн Мөнгөнтуул]] мөнгөн медаль хүртэж багийн АШТ-д (1995) Б.Хатанбаатар ширээндээ түрүүлж байжээ. Ази тивийн залуучуудын АШТ-ээс 1992 онд Б.Хатанбаатар алт, өсвөрийн шатарчдын тивийн АШТ-ээс 1998 онд Г.Эрдэнэ алт, 2004 онд Т.Халиун хүрэл медаль тус тус хүртэцгээжээ. Дэлхийн багийн аварга шалгаруулах шатрын бодлого зохиомжийн анхдугаар тэмцээний (1975) хамжаа мадын төрөлд С.Чимэдцэрэн 2 дугаар байрт шалгарч байсан байна. Спортод гаргасан амжилтаа үнэлүүлж, шатарчдаас 3 гавьяат цолтон төржээ. Монгол Улсын [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] Эрдэнэцогт сумын нутагт байдаг [[Шатар чулуун хөшөө|Шатар чулууны хөшөө]] дурсгал бол манай эриний өмнөх 3000 жилийн тэртээх эртний хүмүүсийн оюуны соёлын гайхамшигт өв юм. Энэхүү буган чулуун хөшөө гадуураа сийлбэр хээтэй, дөрвөлжин чулуун хашлагатай оруулга, монгол шатрын дүрс хэлбэрүүд байж болох янз бүрийн хэлбэрүүд, хиргисүүрүүдээс бүрддэг байна. Энэ мэтийн 50 гаруй дурсгал байх ба Шатар чулууны тухай нэн сонин домог байдаг ажээ. Энэ нь монгол овогтны нэгэн том шатарчин хааныг нас барахад энэ газар оршуулж түүний дурсгалыг мөнхлөн Шатар чулууны хөшөөг босгосон гэж ам дамжин ярьж иржээ. Энэ домгийг нотлох сүг зураг сийлбэр бүхий дөрвөлжин хашлагатай оршуулга, монгол шатрын дүрс хэлбэрүүд болох янз бүрийн амьтны чулуун сийлбэрүүд байдаг. Мөн үүгээр монгол овогтноос анх шатар үүсч хөгжсөн гэсэн яриа байдаг билээ. == Дүрэм == [[Шатрын хөлөг]] нь 64 нүдтэй. Шатар 16 цагаан, 16 хар нийт 32 дүрстэй. Ахмад нь цагаан талаа сонгодог ёс эртнээс уламжлагдан ирсэн. Өнө үед шодож хэн цагаан дүрсээ авч эхэлж нүүхээ шийддэг болсон. Шатрын 64 нүдтэй хөлгийн босоо нүднүүдийг латин үсгээр /A-H/ тэмдэглэдэг, хэвтээ нүднүүдийг 1-8 хүртэл тоогоор тэмдэглэж нүд бүрийг босоо үсэг, хэвтээ тоогоор нэрлэгддэг байна. Цагаан нь эхний болон хоёрдугаар хэвтээ эгнээнд, хар нь долоо, наймдугаар хэвтээ эгнээнд байралдаг. Хүүнүүд хоёр болон долоодугаар хэвтээ эгнээнд байрладаг. Хожихын тулд зөвхөн эсрэг тоглогчийнхоо [[Ноён (шатар)|ноён]] гэж нэрлэгдсэн дүрсийг мадлахад хангалттай. Барьснаа нүүх, айлын юманд хүрсэн бол заавал идэх хатуу дүрэмтэй. == Шатар тоглолтын үеүд == Шатарын онолоор тоглолтын нээлт (дебют), дунд үе (миттельшпиль), төгсгөл үе (эндшпиль) гэсэн гурван үе шат байдаг. '''Нээлт''' (дебют) бол тоглоомын эхний үе шат бөгөөд эхний 10-15 нүүдлийг хэлдэг. Нээлтийн үеэр тоглогчдын гол үүрэг бол өөрсдийн хүчээ дайчлах, дайсантай шууд мөргөлдөхөд бэлтгэх, гол мөргөлдөөн эхлэх явдал юм. Тоглоомын нээлтийн үе шат нь онолын хувьд хамгийн сайн судлагдсан, нээлтийн том ангилал байдаг, янз бүрийн хувилбараар оновчтой арга хэмжээ авах зөвлөмж боловсруулсан, олон тооны амжилтгүй нээлтийн системийг устгасан. '''Миттельшпиль''' бол тоглолтын дунд үе бөгөөд "Дебют" хийсний дараах үе шат юм. Шатрын гол үйл явдлууд ихэвчлэн болдог үе (нээлтийн үеэр ялалт байгуулсан тохиолдол маш ховор байдаг). Энэ нь самбар дээрх олон тооны хүү, бодууд, идэвхтэй маневр хийх, довтолгоо, сөрөг довтолгоо, гол цэгүүдийн өрсөлдөөн, гол төлөв төвийн хувьд онцлогтой байдаг юм. Тоглоом энэ үе шатанд аль хэдийн дуусч магадгүй бөгөөд энэ нь ихэвчлэн талуудын аль нэг нь амжилттай хослуулах үед тохиолддог. Үгүй бол илүү их хэсгийг авсны дараа тоглоом төгсгөлийн үе рүү орно. '''Эндшпиль''' буюу төгсгөл үе бол тоглоомын эцсийн шат юм. Энэ нь хөлөг дээрх цөөн тооны бог бодоор тодорхойлогддог. Тоглоомын төгсгөлд хүү, Ноёны үүрэг эрс нэмэгддэг ажээ. Төгсгөлийн тоглоомын гол зорилго бол хүүгээ бэрс гаргах явдал юм. Төгсгөлийн тоглолт аль нэг талын ялалтаар, эсвэл зарчмын хувьд ялах боломжгүй байр сууринд хүрэх буюу тэнцсэнээр дуусдаг. == Хэлэх үг == Эсрэг талын ноёныг гацаанд оруулсан бол, * Хүүгээр «цод» . * Тэмээгээр «дуг» . * Бусад модоороо «шаг» гэх мэтээр хэлдэг байна. == Мөн үзэх == *[[Монголын шатрын холбоо]] [[Ангилал:Шатар| ]] grw5dds8201znitwy65uo5im2twhb4s 0 6541 854272 722498 2026-04-20T18:44:06Z Enkhsaihan2005 64429 854272 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Luftbild Davos.jpg|right|250px|thumb|Агаараас авсан зураг]] [[Зураг:Davos lake.jpg|right|250px|thumb|Давос нуур]] '''Давос''' ({{IPA|[daˈfoːs]}}<ref>''Die Aussprache des Hochdeutschen in der Schweiz. Eine Wegleitung.'' Im Auftrag der Schweizerischen Siebs-Kommission hrsg. von [[Bruno Boesch]]. Schweizer Spiegel Verlag, Zürich 1957, S.&nbsp;36; [[Hans Bickel (Linguist)|Hans Bickel]], [[Christoph Landolt]]: ''Schweizerhochdeutsch. Wörterbuch der Standardsprache in der deutschen Schweiz.'' Hrsg. vom [[Schweizerischer Verein für die deutsche Sprache|Schweizerischen Verein für die deutsche Sprache]]. 2., vollst. überarb. und erweit. Aufl. Duden, Berlin 2018, S.&nbsp;102.</ref> эсвэл {{IPA|[daˈvoːs]}}<ref>Eva-Maria Krech u.&nbsp;a.: ''Deutsches Aussprachewörterbuch.'' Berlin 2009, [https://books.google.ch/books?id=E-1tr_oVkW4C&pg=PA432 S.&nbsp;432.]</ref>) нь [[Швейцар]] улсын [[Граубюнден муж]]ид орших хот. Алдартай улс төрчид, бизнесменүүд, эрдэмтэд жил бүр цугларч, дэлхий дахинд тулгараад буй асуудлуудын талаар хэлэлцдэг "[[Дэлхийн эдийн засгийн форум]]" ("Давосын чуулган" гэж нэрлэгддэг, World Economic Forum) 1971 оноос хойш болдгоороо алдартай. Мөн жуулчид их очдог газар юм. [[Хүн ам]] нь 2003 оны байдлаар 10,998. Д.т.дээш 1560 метрийн өндөрт, 254.48км² талбайг эзлэн оршино. Өвлийн улиралд [[Цана|цанын]] бааз ажилладаг тул аялагчид олноор ирдэг. Мөн өндөр уулын цэвэр тунгалаг агаар нь [[сүрьеэ]]гээр өвдсөн хүмүүст сайн гэгдэн [[сувиллын газар]] ажилладаг байжээ. [[Томас Манн]]ы "[[Шидэт уул]]" зохиолын үйл явдал уг сувиллын газарт өрнөдөг. == Газар зүй == === Цаг уур === {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Давос, өндөр {{convert|1594|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1876–present) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 14.3 | Feb record high C = 14.1 | Mar record high C = 20.6 | Apr record high C = 20.4 | May record high C = 28.0 | Jun record high C = 29.8 | Jul record high C = 30.0 | Aug record high C = 29.0 | Sep record high C = 26.1 | Oct record high C = 23.3 | Nov record high C = 19.5 | Dec record high C = 12.0 | Jan record low C = -32.0 | Feb record low C = -30.2 | Mar record low C = -25.7 | Apr record low C = -20.0 | May record low C = -15.8 | Jun record low C = -3.5 | Jul record low C = -1.1 | Aug record low C = -9.9 | Sep record low C = -6.5 | Oct record low C = -15.5 | Nov record low C = -23.7 | Dec record low C = -26.2 | Jan high C = 0.0 | Feb high C = 1.2 | Mar high C = 4.6 | Apr high C = 8.3 | May high C = 12.8 | Jun high C = 16.5 | Jul high C = 18.5 | Aug high C = 18.2 | Sep high C = 14.2 | Oct high C = 10.8 | Nov high C = 4.8 | Dec high C = 0.6 | year high C = 9.2 | Jan mean C = -4.7 | Feb mean C = -4.2 | Mar mean C = -0.7 | Apr mean C = 3.0 | May mean C = 7.4 | Jun mean C = 11.0 | Jul mean C = 12.8 | Aug mean C = 12.6 | Sep mean C = 8.7 | Oct mean C = 5.1 | Nov mean C = 0.0 | Dec mean C = -3.6 | year mean C = 4.0 | Jan low C = -8.8 | Feb low C = -9.0 | Mar low C = -5.5 | Apr low C = -2.0 | May low C = 2.3 | Jun low C = 5.8 | Jul low C = 7.6 | Aug low C = 7.7 | Sep low C = 4.1 | Oct low C = 0.8 | Nov low C = -3.8 | Dec low C = -7.2 | year low C = -0.7 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 70.1 | Feb precipitation mm = 52.0 | Mar precipitation mm = 56.7 | Apr precipitation mm = 54.4 | May precipitation mm = 88.7 | Jun precipitation mm = 128.7 | Jul precipitation mm = 133.1 | Aug precipitation mm = 149.5 | Sep precipitation mm = 96.3 | Oct precipitation mm = 77.1 | Nov precipitation mm = 71.2 | Dec precipitation mm = 68.1 | year precipitation mm = 1045.9 | Jan snow cm = 89.4 | Feb snow cm = 74.1 | Mar snow cm = 64.6 | Apr snow cm = 43.1 | May snow cm = 7.3 | Jun snow cm = 2.2 | Jul snow cm = 0.6 | Aug snow cm = 0.8 | Sep snow cm = 4.9 | Oct snow cm = 22.2 | Nov snow cm = 59.5 | Dec snow cm = 83.2 | year snow cm = 451.9 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 8.8 | Feb precipitation days = 7.9 | Mar precipitation days = 8.9 | Apr precipitation days = 9.0 | May precipitation days = 12.0 | Jun precipitation days = 13.7 | Jul precipitation days = 13.8 | Aug precipitation days = 13.6 | Sep precipitation days = 10.0 | Oct precipitation days = 8.7 | Nov precipitation days = 9.1 | Dec precipitation days = 9.8 | year precipitation days = 125.3 | unit snow days = 1.0 cm | Jan snow days = 11.7 | Feb snow days = 11.1 | Mar snow days = 10.3 | Apr snow days = 7.3 | May snow days = 2.1 | Jun snow days = 0.4 | Jul snow days = 0.1 | Aug snow days = 0.1 | Sep snow days = 0.8 | Oct snow days = 3.4 | Nov snow days = 9.1 | Dec snow days = 11.6 | year snow days = 68.0 | Jan humidity = 76 | Feb humidity = 73 | Mar humidity = 71 | Apr humidity = 69 | May humidity = 71 | Jun humidity = 73 | Jul humidity = 74 | Aug humidity = 76 | Sep humidity = 77 | Oct humidity = 75 | Nov humidity = 77 | Dec humidity = 78 | year humidity = 74 | Jan sun = 110.6 | Feb sun = 119.8 | Mar sun = 153.8 | Apr sun = 152.4 | May sun = 154.1 | Jun sun = 167.0 | Jul sun = 187.5 | Aug sun = 179.3 | Sep sun = 159.7 | Oct sun = 144.6 | Nov sun = 102.6 | Dec sun = 93.4 | year sun =1724.8 | Jan percentsun = 54 | Feb percentsun = 53 | Mar percentsun = 51 | Apr percentsun = 48 | May percentsun = 45 | Jun percentsun = 48 | Jul percentsun = 53 | Aug percentsun = 54 | Sep percentsun = 53 | Oct percentsun = 54 | Nov percentsun = 49 | Dec percentsun = 48 | year percentsun = 51 | source 1 = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]]<ref>{{cite web | archive-url=https://web.archive.org/web/20241211071027/https://www.ncei.noaa.gov/data/oceans/archive/arc0216/0253808/5.5/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Switzerland/CSV/Davos_06784.csv | archive-date=2024-12-11 | url=https://www.ncei.noaa.gov/data/oceans/archive/arc0216/0253808/5.5/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Switzerland/CSV/Davos_06784.csv | title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020 | work=World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020) | publisher=Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа | access-date=2026-04-20}}</ref> | source 2 = [[MeteoSwiss]]<ref name="MeteoSwiss" />[[:fr:Infoclimat|Infoclimat]] (хэтийн утга)<ref>{{cite web | url = https://www.infoclimat.fr/climatologie/normales-records/1991-2020/davos/valeurs/06784.html | title = Normales et records pour la période 1991-2020 DAVOS | publisher=Infoclimat | access-date = 2026-04-20}}</ref> }} == Аялал жуулчлал == Өвлийн улиралд цанын бааз нь Европын өнцөг булан бүрээс ирсэн амрагчдаар дүүрдэг бол зуны улиралд халуунаас дайжигсад, уулчид зэрэг онгон байгальд дурлагсад тасардаггүй байна. Давосын [[Кирхнерийн музей]] (The Kirchner Museum Davos) - [[Экспрессионизм]]ын төлөөлөгч, [[Герман]]ы зураач [[Эрнст Людвиг Кирхнер]] (Ernst Ludwig Kirchner) [[Фашист Герман]]ы хавчлагаас зугтан, энд суурьшиж уран бүтээлээ туурвиж байсан гэдэг. Түүний урлангийн орчим баригдсан музейд түүний олон алдартай бүтээлүүд байдаг. == Цахим холбоос == {{Commons|Davos}} *[http://www.davos.ch/ Давос хотын албан ёсны сайт] (англи, герман хэлээр) == Эшлэл == <references responsive /> [[Ангилал:Давос| ]] [[Ангилал:Граубюнден кантоны суурин]] [[Ангилал:Швейцарын коммун]] [[Ангилал:Швейцарын өвлийн спортын газар]] [[Ангилал:Швейцарын рашаан сувилалтай суурин]] [[Ангилал:Вальзер]] 82ljr1nj6l9d2l8zvqfqt5ticndoeuq 854323 854272 2026-04-20T19:20:59Z Enkhsaihan2005 64429 854323 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Luftbild Davos.jpg|right|250px|thumb|Агаараас авсан зураг]] [[Зураг:Davos lake.jpg|right|250px|thumb|Давос нуур]] '''Давос''' ({{IPA|[daˈfoːs]}}<ref>''Die Aussprache des Hochdeutschen in der Schweiz. Eine Wegleitung.'' Im Auftrag der Schweizerischen Siebs-Kommission hrsg. von [[Bruno Boesch]]. Schweizer Spiegel Verlag, Zürich 1957, S.&nbsp;36; [[Hans Bickel (Linguist)|Hans Bickel]], [[Christoph Landolt]]: ''Schweizerhochdeutsch. Wörterbuch der Standardsprache in der deutschen Schweiz.'' Hrsg. vom [[Schweizerischer Verein für die deutsche Sprache|Schweizerischen Verein für die deutsche Sprache]]. 2., vollst. überarb. und erweit. Aufl. Duden, Berlin 2018, S.&nbsp;102.</ref> эсвэл {{IPA|[daˈvoːs]}}<ref>Eva-Maria Krech u.&nbsp;a.: ''Deutsches Aussprachewörterbuch.'' Berlin 2009, [https://books.google.ch/books?id=E-1tr_oVkW4C&pg=PA432 S.&nbsp;432.]</ref>) нь [[Швейцар]] улсын [[Граубюнден муж]]ид орших хот. Алдартай улс төрчид, бизнесменүүд, эрдэмтэд жил бүр цугларч, дэлхий дахинд тулгараад буй асуудлуудын талаар хэлэлцдэг "[[Дэлхийн эдийн засгийн форум]]" ("Давосын чуулган" гэж нэрлэгддэг, World Economic Forum) 1971 оноос хойш болдгоороо алдартай. Мөн жуулчид их очдог газар юм. [[Хүн ам]] нь 2003 оны байдлаар 10,998. Д.т.дээш 1560 метрийн өндөрт, 254.48км² талбайг эзлэн оршино. Өвлийн улиралд [[Цана|цанын]] бааз ажилладаг тул аялагчид олноор ирдэг. Мөн өндөр уулын цэвэр тунгалаг агаар нь [[сүрьеэ]]гээр өвдсөн хүмүүст сайн гэгдэн [[сувиллын газар]] ажилладаг байжээ. [[Томас Манн]]ы "[[Шидэт уул]]" зохиолын үйл явдал уг сувиллын газарт өрнөдөг. == Газар зүй == === Цаг уур === {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Давос, өндөр {{convert|1594|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1876–present) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 14.3 | Feb record high C = 14.1 | Mar record high C = 20.6 | Apr record high C = 20.4 | May record high C = 28.0 | Jun record high C = 29.8 | Jul record high C = 30.0 | Aug record high C = 29.0 | Sep record high C = 26.1 | Oct record high C = 23.3 | Nov record high C = 19.5 | Dec record high C = 12.0 | Jan record low C = -32.0 | Feb record low C = -30.2 | Mar record low C = -25.7 | Apr record low C = -20.0 | May record low C = -15.8 | Jun record low C = -3.5 | Jul record low C = -1.1 | Aug record low C = -9.9 | Sep record low C = -6.5 | Oct record low C = -15.5 | Nov record low C = -23.7 | Dec record low C = -26.2 | Jan high C = 0.0 | Feb high C = 1.2 | Mar high C = 4.6 | Apr high C = 8.3 | May high C = 12.8 | Jun high C = 16.5 | Jul high C = 18.5 | Aug high C = 18.2 | Sep high C = 14.2 | Oct high C = 10.8 | Nov high C = 4.8 | Dec high C = 0.6 | year high C = 9.2 | Jan mean C = -4.7 | Feb mean C = -4.2 | Mar mean C = -0.7 | Apr mean C = 3.0 | May mean C = 7.4 | Jun mean C = 11.0 | Jul mean C = 12.8 | Aug mean C = 12.6 | Sep mean C = 8.7 | Oct mean C = 5.1 | Nov mean C = 0.0 | Dec mean C = -3.6 | year mean C = 4.0 | Jan low C = -8.8 | Feb low C = -9.0 | Mar low C = -5.5 | Apr low C = -2.0 | May low C = 2.3 | Jun low C = 5.8 | Jul low C = 7.6 | Aug low C = 7.7 | Sep low C = 4.1 | Oct low C = 0.8 | Nov low C = -3.8 | Dec low C = -7.2 | year low C = -0.7 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 70.1 | Feb precipitation mm = 52.0 | Mar precipitation mm = 56.7 | Apr precipitation mm = 54.4 | May precipitation mm = 88.7 | Jun precipitation mm = 128.7 | Jul precipitation mm = 133.1 | Aug precipitation mm = 149.5 | Sep precipitation mm = 96.3 | Oct precipitation mm = 77.1 | Nov precipitation mm = 71.2 | Dec precipitation mm = 68.1 | year precipitation mm = 1045.9 | Jan snow cm = 89.4 | Feb snow cm = 74.1 | Mar snow cm = 64.6 | Apr snow cm = 43.1 | May snow cm = 7.3 | Jun snow cm = 2.2 | Jul snow cm = 0.6 | Aug snow cm = 0.8 | Sep snow cm = 4.9 | Oct snow cm = 22.2 | Nov snow cm = 59.5 | Dec snow cm = 83.2 | year snow cm = 451.9 | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 8.8 | Feb precipitation days = 7.9 | Mar precipitation days = 8.9 | Apr precipitation days = 9.0 | May precipitation days = 12.0 | Jun precipitation days = 13.7 | Jul precipitation days = 13.8 | Aug precipitation days = 13.6 | Sep precipitation days = 10.0 | Oct precipitation days = 8.7 | Nov precipitation days = 9.1 | Dec precipitation days = 9.8 | year precipitation days = 125.3 | unit snow days = 1.0 cm | Jan snow days = 11.7 | Feb snow days = 11.1 | Mar snow days = 10.3 | Apr snow days = 7.3 | May snow days = 2.1 | Jun snow days = 0.4 | Jul snow days = 0.1 | Aug snow days = 0.1 | Sep snow days = 0.8 | Oct snow days = 3.4 | Nov snow days = 9.1 | Dec snow days = 11.6 | year snow days = 68.0 | Jan humidity = 76 | Feb humidity = 73 | Mar humidity = 71 | Apr humidity = 69 | May humidity = 71 | Jun humidity = 73 | Jul humidity = 74 | Aug humidity = 76 | Sep humidity = 77 | Oct humidity = 75 | Nov humidity = 77 | Dec humidity = 78 | year humidity = 74 | Jan sun = 110.6 | Feb sun = 119.8 | Mar sun = 153.8 | Apr sun = 152.4 | May sun = 154.1 | Jun sun = 167.0 | Jul sun = 187.5 | Aug sun = 179.3 | Sep sun = 159.7 | Oct sun = 144.6 | Nov sun = 102.6 | Dec sun = 93.4 | year sun =1724.8 | Jan percentsun = 54 | Feb percentsun = 53 | Mar percentsun = 51 | Apr percentsun = 48 | May percentsun = 45 | Jun percentsun = 48 | Jul percentsun = 53 | Aug percentsun = 54 | Sep percentsun = 53 | Oct percentsun = 54 | Nov percentsun = 49 | Dec percentsun = 48 | year percentsun = 51 | source 1 = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]]<ref>{{cite web | archive-url=https://web.archive.org/web/20241211071027/https://www.ncei.noaa.gov/data/oceans/archive/arc0216/0253808/5.5/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Switzerland/CSV/Davos_06784.csv | archive-date=2024-12-11 | url=https://www.ncei.noaa.gov/data/oceans/archive/arc0216/0253808/5.5/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Switzerland/CSV/Davos_06784.csv | title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020 | work=World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020) | publisher=Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа | access-date=2026-04-20}}</ref> | source 2 = [[MeteoSwiss]]<ref name="MeteoSwiss" />[[:fr:Infoclimat|Infoclimat]] (хэтийн утга)<ref>{{cite web | url = https://www.infoclimat.fr/climatologie/normales-records/1991-2020/davos/valeurs/06784.html | title = Normales et records pour la période 1991-2020 DAVOS | publisher=Infoclimat | access-date = 2026-04-20}}</ref> }} == Аялал жуулчлал == Өвлийн улиралд цанын бааз нь Европын өнцөг булан бүрээс ирсэн амрагчдаар дүүрдэг бол зуны улиралд халуунаас дайжигсад, уулчид зэрэг онгон байгальд дурлагсад тасардаггүй байна. Давосын [[Кирхнерийн музей]] (The Kirchner Museum Davos) - [[Экспрессионизм]]ын төлөөлөгч, [[Герман]]ы зураач [[Эрнст Людвиг Кирхнер]] (Ernst Ludwig Kirchner) [[Фашист Герман]]ы хавчлагаас зугтан, энд суурьшиж уран бүтээлээ туурвиж байсан гэдэг. Түүний урлангийн орчим баригдсан музейд түүний олон алдартай бүтээлүүд байдаг. == Цахим холбоос == {{Commons|Davos}} *[http://www.davos.ch/ Давос хотын албан ёсны сайт] (англи, герман хэлээр) == Эшлэл == <references responsive /> [[Ангилал:Давос| ]] [[Ангилал:Граубюнден кантоны суурин]] [[Ангилал:Швейцарын коммун]] [[Ангилал:Швейцарын өвлийн спортын газар]] [[Ангилал:Швейцарын рашаан сувилалтай суурин]] [[Ангилал:Вальзер]] 7y02ranx0uxji94lc4b7icmm7jjlcqu 0 6572 854296 837247 2026-04-20T18:58:06Z Enkhsaihan2005 64429 854296 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын Өмнөговь аймгийн төв}} {{Инфобокс суурин | name = Даланзадгад | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠳᠠᠯᠠᠨ ᠵᠠᠳᠠᠭᠠᠳ|style=max-height:2em;word-break:normal|lang=mn}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | official_name = Даланзадгад сум<br>{{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠳᠠᠯᠠᠨ ᠵᠠᠳᠠᠭᠠᠳ ᠰᠤᠮᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal|lang=mn}}}} | nickname = | motto = | image_skyline = DZDusk.jpg | imagesize = | image_caption = Даланзадгадын төв | image_flag = Dalanzadgad City Flag.png | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = 220px | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = Монгол | pushpin_label_position = right | pushpin_relief = yes | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = [[Өмнөговь аймаг]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Засгийн газар | seat = Даланзадгад хотын Засаг даргын Тамгын газар | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 476 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2023 | population_footnotes = | population_note = | population_total = 31,601 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = [[Улаанбаатарын цаг|ULAT]] | utc_offset = +08:00 | coordinates = {{coord|43|34|06|N|104|24|50|E|display=inline}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = 1470 | elevation_ft = | postal_code_type = Шуудангийн дугаар | postal_code = 64000 | area_code = | website = | footnotes = }} '''Даланзадгад хот''' гэвэл [[Монгол Улс|Монгол]] улсын [[Өмнөговь]] аймгийн төв болсон [[хот]], '''Даланзадгад сум''' гэвэл түүнийг агуулж буй мөн аймгийн [[сум]]. [[Улаанбаатар]] хотоос өмнө зүгт 580 км зайд д.т.д. 1,470 м өндөрт Даланзадгад хот оршдог. Даланзадгад сумын 476 км² нутагт 2016 онд 23,298<ref>{{Webarchiv|url=http://web.nso.mn/portal/content_files/comppmedia/cpdf0x3762.pdf |wayback=20130319104048 |text=2011 оны Хүн амын танилцуулга судалгаа |archiv-bot=2023-09-26 09:16:12 InternetArchiveBot }} (2001-2011)</ref> хүн амьдарч байв. == Тээвэр == Даланзадгад нисэх буудал (ZMDZ/DLZ) нь 1 шороон зурвастай бөгөөд Улаанбаатар руу байнгын нислэгтэй. == Эрчим хүч ба холбоо харилцаа == [[GSM]] систем нь хотоосоо 1 км хүртэл зайд барьдаг. ==Боловсрол== Даланзадгад суманд ерөнхий боловсролын 6 Сургууль Сургууль байдаг. Үүнд Улсын : [[Улсын тэргүүний 1-р бүрэн дунд Лабортари Сургууль]] [[Улсын тэргүүний 2-р бүрэн дунд сургууль]] [[Улсын тэргүүний 3-р бүрэн дунд Сургууль]] [[4-р Сургууль]] [[5-р Сургууль]] [[7-р Сургууль]] Нийт 6 Сургуультай == Хүн ам == {| class="wikitable" |+Даланзадгад сумын 2000-2010 оны зарим тоон өөрчлөлт<ref>Өмнөговь аймгийн статистикийн хэлтэс. [http://web.nso.mn/portal/content_files/comppmedia/cpdf0x3545.pdf Нийгэм, эдийн засгийн динамик үзүүлэлтүүд, сумдаар]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (2000-2010)</ref> |- ! Үзүүлэлт !! 2000 !! 2002 !! 2004 !! 2006 !! 2008 !! 2016 !! 2022 |- | Суурин хүн амын тоо ||align=right| 12,686 ||align=right| 13,966 ||align=right| 15,666 ||align=right| 14,721 ||align=right| 15,968 ||align=right| 23,298 | 30,056 |- | Аж үйлдвэрийн<br>нийт бүтээгдэхүүн ||align=right|1,031<br>сая ₮ ||align=right| 1071<br>сая ₮ ||align=right| 1093<br>сая ₮ ||align=right| 1345<br>сая ₮||align=right| 1978<br>сая ₮ ||align=right| 3242<br>сая ₮ | 3242<br>сая ₮ |- |} == Aх дүү хотууд == [[Беларусь|Беларусийн]] [[:en:Zhodzina|Жодино]](2016) ==Зургийн цомог== <gallery> Файл:Dalanzadgad 06.JPG Файл:Dalanzadgad 08.JPG Файл:Dalanzadgad 09.JPG Файл:Dalanzadgad 04.JPG </gallery> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |temperature colour= |location = Даланзадгад, өндөр {{convert|1462|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1936–present) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 16.0 |Feb record high C = 18.9 |Mar record high C = 22.2 |Apr record high C = 30.7 |May record high C = 33.8 |Jun record high C = 37.4 |Jul record high C = 39.9 |Aug record high C = 37.5 |Sep record high C = 33.0 |Oct record high C = 29.0 |Nov record high C = 18.9 |Dec record high C = 13.6 |Jan high C = -7.1 |Feb high C = -2.1 |Mar high C = 5.9 |Apr high C = 14.8 |May high C = 21.4 |Jun high C = 26.7 |Jul high C = 29.2 |Aug high C = 27.2 |Sep high C = 21.2 |Oct high C = 12.5 |Nov high C = 2.8 |Dec high C = -5.0 |Jan mean C = -13.9 |Feb mean C = -9.2 |Mar mean C = -1.1 |Apr mean C = 8.0 |May mean C = 14.7 |Jun mean C = 20.4 |Jul mean C = 23.0 |Aug mean C = 21.0 |Sep mean C = 14.8 |Oct mean C = 5.8 |Nov mean C = -3.9 |Dec mean C = -11.7 |Jan low C = -19.3 |Feb low C = -15.4 |Mar low C = -7.6 |Apr low C = -1.3 |May low C = 8.1 |Jun low C = 14.0 |Jul low C = 17.1 |Aug low C = 15.1 |Sep low C = 8.7 |Oct low C = -0.3 |Nov low C = -9.6 |Dec low C = -17.1 |Jan record low C = −32.8 |Feb record low C = -31.1 |Mar record low C = −27.8 |Apr record low C = -20.0 |May record low C = -8.9 |Jun record low C = -1.1 |Jul record low C = 5.4 |Aug record low C = 3.9 |Sep record low C = -12.8 |Oct record low C = -17.2 |Nov record low C = −28.9 |Dec record low C = −36.1 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 2 |Feb precipitation mm = 3 |Mar precipitation mm = 4 |Apr precipitation mm = 4 |May precipitation mm = 11 |Jun precipitation mm = 22 |Jul precipitation mm = 33 |Aug precipitation mm = 29 |Sep precipitation mm = 15 |Oct precipitation mm = 5 |Nov precipitation mm = 3 |Dec precipitation mm = 3 |year precipitation mm = |unit precipitation days = 1.0 mm |Jan precipitation days = 1.3 |Feb precipitation days = 1.4 |Mar precipitation days = 1.8 |Apr precipitation days = 1.7 |May precipitation days = 3.1 |Jun precipitation days = 3.8 |Jul precipitation days = 5.4 |Aug precipitation days = 4.4 |Sep precipitation days = 2.8 |Oct precipitation days = 2.0 |Nov precipitation days = 1.8 |Dec precipitation days = 2.5 |year precipitation days = 32.0 | Jan humidity =61.0 | Feb humidity =51.5 | Mar humidity =40.3 | Apr humidity =32.1 | May humidity =32.0 | Jun humidity =36.8 | Jul humidity =42.4 | Aug humidity =43.4 | Sep humidity =39.0 | Oct humidity =41.4 | Nov humidity =51.1 | Dec humidity =59.1 |year humidity =44.2 |Jan sun = 262 |Feb sun = 221 |Mar sun = 253 |Apr sun = 264 |May sun = 316 |Jun sun = 304 |Jul sun = 291 |Aug sun = 299 |Sep sun = 279 |Oct sun = 268 |Nov sun = 233 |Dec sun = 229 |Jand sun = 6.7 |Febd sun = 7.6 |Mard sun = 8.3 |Aprd sun = 8.8 |Mayd sun = 9.7 |Jund sun = 11.0 |Juld sun = 11.0 |Augd sun = 9.8 |Sepd sun = 9.9 |Octd sun = 8.9 |Novd sun = 7.4 |Decd sun = 6.4 |yeard sun = 8.8 |source 1 = Pogoda.ru.net <ref name=pogoda> {{cite web|url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4.php?id=44373|script-title=ru:КЛИМАТ ДАЛАНЗАДГАДА|publisher=Pogoda.ru.net|language=ru|access-date=2026-04-20}}</ref> |source 2 =[[NOAA]],<ref name=NOAA>{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Dalanzadgad_44373.csv |title = Dalanzadgad Climate Normals 1991-2020 |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |accessdate = 2026-04-20}}</ref> [[Deutscher Wetterdienst]] (нар, 1961–1990)<ref name = DWDsun> {{cite web | url = ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt | title = Station 44373 Dalanzadgad | work = Global station data 1961–1990—Sunshine Duration | publisher = Deutscher Wetterdienst | archive-url = https://web.archive.org/web/20171017195327/ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt | archive-date = 2017-10-17 | url-status = dead | access-date = 2026-04-20}}</ref><ref> {{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_443730_kt.pdf | title = Klimatafel von Dalanzadgad (Dalan-Dsadagad) / Mongolei | publisher = Холбооны Тээвэр ба Дижитал Дэд Бүтцийн Яам | access-date = 2026-04-20}} </ref>}} ==Эх сурвалж == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{commonscat|Dalanzadgad|Даланзадгад}} * [https://web.archive.org/web/20201204021528/http://www.omnogovi.gov.mn/ umnugobi.gov.mn] * [https://web.archive.org/web/20201125045720/http://www.omnogovi.gov.mn/dalanzadgad/about Даланзадгад] {{Хөтлөгч мөр Монголын томоохон хот суурин}} {{Хөтлөгч мөр Өмнөговийн сумууд}} {{Хөтлөгч мөр Засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Даланзадгад| ]] [[Ангилал:Монголын аймгийн төв]] [[Ангилал:Монголын суурин]] [[Ангилал:Монголын хот]] [[Ангилал:Өмнөговь аймгийн сум|!]] [[Ангилал:Өмнөговь аймгийн суурин]] igbe58nthes7li2fwxp5d1fwnjmmsnx 854324 854296 2026-04-20T19:21:02Z Enkhsaihan2005 64429 854324 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын Өмнөговь аймгийн төв}} {{Инфобокс суурин | name = Даланзадгад | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠳᠠᠯᠠᠨ ᠵᠠᠳᠠᠭᠠᠳ|style=max-height:2em;word-break:normal|lang=mn}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | official_name = Даланзадгад сум<br>{{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠳᠠᠯᠠᠨ ᠵᠠᠳᠠᠭᠠᠳ ᠰᠤᠮᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal|lang=mn}}}} | nickname = | motto = | image_skyline = DZDusk.jpg | imagesize = | image_caption = Даланзадгадын төв | image_flag = Dalanzadgad City Flag.png | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = 220px | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = Монгол | pushpin_label_position = right | pushpin_relief = yes | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = [[Өмнөговь аймаг]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Засгийн газар | seat = Даланзадгад хотын Засаг даргын Тамгын газар | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 476 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2023 | population_footnotes = | population_note = | population_total = 31,601 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = [[Улаанбаатарын цаг|ULAT]] | utc_offset = +08:00 | coordinates = {{coord|43|34|06|N|104|24|50|E|display=inline}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = 1470 | elevation_ft = | postal_code_type = Шуудангийн дугаар | postal_code = 64000 | area_code = | website = | footnotes = }} '''Даланзадгад хот''' гэвэл [[Монгол Улс|Монгол]] улсын [[Өмнөговь]] аймгийн төв болсон [[хот]], '''Даланзадгад сум''' гэвэл түүнийг агуулж буй мөн аймгийн [[сум]]. [[Улаанбаатар]] хотоос өмнө зүгт 580 км зайд д.т.д. 1,470 м өндөрт Даланзадгад хот оршдог. Даланзадгад сумын 476 км² нутагт 2016 онд 23,298<ref>{{Webarchiv|url=http://web.nso.mn/portal/content_files/comppmedia/cpdf0x3762.pdf |wayback=20130319104048 |text=2011 оны Хүн амын танилцуулга судалгаа |archiv-bot=2023-09-26 09:16:12 InternetArchiveBot }} (2001-2011)</ref> хүн амьдарч байв. == Тээвэр == Даланзадгад нисэх буудал (ZMDZ/DLZ) нь 1 шороон зурвастай бөгөөд Улаанбаатар руу байнгын нислэгтэй. == Эрчим хүч ба холбоо харилцаа == [[GSM]] систем нь хотоосоо 1 км хүртэл зайд барьдаг. ==Боловсрол== Даланзадгад суманд ерөнхий боловсролын 6 Сургууль Сургууль байдаг. Үүнд Улсын : [[Улсын тэргүүний 1-р бүрэн дунд Лабортари Сургууль]] [[Улсын тэргүүний 2-р бүрэн дунд сургууль]] [[Улсын тэргүүний 3-р бүрэн дунд Сургууль]] [[4-р Сургууль]] [[5-р Сургууль]] [[7-р Сургууль]] Нийт 6 Сургуультай == Хүн ам == {| class="wikitable" |+Даланзадгад сумын 2000-2010 оны зарим тоон өөрчлөлт<ref>Өмнөговь аймгийн статистикийн хэлтэс. [http://web.nso.mn/portal/content_files/comppmedia/cpdf0x3545.pdf Нийгэм, эдийн засгийн динамик үзүүлэлтүүд, сумдаар]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (2000-2010)</ref> |- ! Үзүүлэлт !! 2000 !! 2002 !! 2004 !! 2006 !! 2008 !! 2016 !! 2022 |- | Суурин хүн амын тоо ||align=right| 12,686 ||align=right| 13,966 ||align=right| 15,666 ||align=right| 14,721 ||align=right| 15,968 ||align=right| 23,298 | 30,056 |- | Аж үйлдвэрийн<br>нийт бүтээгдэхүүн ||align=right|1,031<br>сая ₮ ||align=right| 1071<br>сая ₮ ||align=right| 1093<br>сая ₮ ||align=right| 1345<br>сая ₮||align=right| 1978<br>сая ₮ ||align=right| 3242<br>сая ₮ | 3242<br>сая ₮ |- |} == Aх дүү хотууд == [[Беларусь|Беларусийн]] [[:en:Zhodzina|Жодино]](2016) ==Зургийн цомог== <gallery> Файл:Dalanzadgad 06.JPG Файл:Dalanzadgad 08.JPG Файл:Dalanzadgad 09.JPG Файл:Dalanzadgad 04.JPG </gallery> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |temperature colour= |location = Даланзадгад, өндөр {{convert|1462|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1936–present) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 16.0 |Feb record high C = 18.9 |Mar record high C = 22.2 |Apr record high C = 30.7 |May record high C = 33.8 |Jun record high C = 37.4 |Jul record high C = 39.9 |Aug record high C = 37.5 |Sep record high C = 33.0 |Oct record high C = 29.0 |Nov record high C = 18.9 |Dec record high C = 13.6 |Jan high C = -7.1 |Feb high C = -2.1 |Mar high C = 5.9 |Apr high C = 14.8 |May high C = 21.4 |Jun high C = 26.7 |Jul high C = 29.2 |Aug high C = 27.2 |Sep high C = 21.2 |Oct high C = 12.5 |Nov high C = 2.8 |Dec high C = -5.0 |Jan mean C = -13.9 |Feb mean C = -9.2 |Mar mean C = -1.1 |Apr mean C = 8.0 |May mean C = 14.7 |Jun mean C = 20.4 |Jul mean C = 23.0 |Aug mean C = 21.0 |Sep mean C = 14.8 |Oct mean C = 5.8 |Nov mean C = -3.9 |Dec mean C = -11.7 |Jan low C = -19.3 |Feb low C = -15.4 |Mar low C = -7.6 |Apr low C = -1.3 |May low C = 8.1 |Jun low C = 14.0 |Jul low C = 17.1 |Aug low C = 15.1 |Sep low C = 8.7 |Oct low C = -0.3 |Nov low C = -9.6 |Dec low C = -17.1 |Jan record low C = −32.8 |Feb record low C = -31.1 |Mar record low C = −27.8 |Apr record low C = -20.0 |May record low C = -8.9 |Jun record low C = -1.1 |Jul record low C = 5.4 |Aug record low C = 3.9 |Sep record low C = -12.8 |Oct record low C = -17.2 |Nov record low C = −28.9 |Dec record low C = −36.1 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 2 |Feb precipitation mm = 3 |Mar precipitation mm = 4 |Apr precipitation mm = 4 |May precipitation mm = 11 |Jun precipitation mm = 22 |Jul precipitation mm = 33 |Aug precipitation mm = 29 |Sep precipitation mm = 15 |Oct precipitation mm = 5 |Nov precipitation mm = 3 |Dec precipitation mm = 3 |year precipitation mm = |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 1.3 |Feb precipitation days = 1.4 |Mar precipitation days = 1.8 |Apr precipitation days = 1.7 |May precipitation days = 3.1 |Jun precipitation days = 3.8 |Jul precipitation days = 5.4 |Aug precipitation days = 4.4 |Sep precipitation days = 2.8 |Oct precipitation days = 2.0 |Nov precipitation days = 1.8 |Dec precipitation days = 2.5 |year precipitation days = 32.0 | Jan humidity =61.0 | Feb humidity =51.5 | Mar humidity =40.3 | Apr humidity =32.1 | May humidity =32.0 | Jun humidity =36.8 | Jul humidity =42.4 | Aug humidity =43.4 | Sep humidity =39.0 | Oct humidity =41.4 | Nov humidity =51.1 | Dec humidity =59.1 |year humidity =44.2 |Jan sun = 262 |Feb sun = 221 |Mar sun = 253 |Apr sun = 264 |May sun = 316 |Jun sun = 304 |Jul sun = 291 |Aug sun = 299 |Sep sun = 279 |Oct sun = 268 |Nov sun = 233 |Dec sun = 229 |Jand sun = 6.7 |Febd sun = 7.6 |Mard sun = 8.3 |Aprd sun = 8.8 |Mayd sun = 9.7 |Jund sun = 11.0 |Juld sun = 11.0 |Augd sun = 9.8 |Sepd sun = 9.9 |Octd sun = 8.9 |Novd sun = 7.4 |Decd sun = 6.4 |yeard sun = 8.8 |source 1 = Pogoda.ru.net <ref name=pogoda> {{cite web|url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4.php?id=44373|script-title=ru:КЛИМАТ ДАЛАНЗАДГАДА|publisher=Pogoda.ru.net|language=ru|access-date=2026-04-20}}</ref> |source 2 =[[NOAA]],<ref name=NOAA>{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Dalanzadgad_44373.csv |title = Dalanzadgad Climate Normals 1991-2020 |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |accessdate = 2026-04-20}}</ref> [[Deutscher Wetterdienst]] (нар, 1961–1990)<ref name = DWDsun> {{cite web | url = ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt | title = Station 44373 Dalanzadgad | work = Global station data 1961–1990—Sunshine Duration | publisher = Deutscher Wetterdienst | archive-url = https://web.archive.org/web/20171017195327/ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt | archive-date = 2017-10-17 | url-status = dead | access-date = 2026-04-20}}</ref><ref> {{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_443730_kt.pdf | title = Klimatafel von Dalanzadgad (Dalan-Dsadagad) / Mongolei | publisher = Холбооны Тээвэр ба Дижитал Дэд Бүтцийн Яам | access-date = 2026-04-20}} </ref>}} ==Эх сурвалж == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{commonscat|Dalanzadgad|Даланзадгад}} * [https://web.archive.org/web/20201204021528/http://www.omnogovi.gov.mn/ umnugobi.gov.mn] * [https://web.archive.org/web/20201125045720/http://www.omnogovi.gov.mn/dalanzadgad/about Даланзадгад] {{Хөтлөгч мөр Монголын томоохон хот суурин}} {{Хөтлөгч мөр Өмнөговийн сумууд}} {{Хөтлөгч мөр Засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Даланзадгад| ]] [[Ангилал:Монголын аймгийн төв]] [[Ангилал:Монголын суурин]] [[Ангилал:Монголын хот]] [[Ангилал:Өмнөговь аймгийн сум|!]] [[Ангилал:Өмнөговь аймгийн суурин]] euwpuzqdldbpo5nglxqgprwid5a1fu9 0 6727 854297 827015 2026-04-20T19:07:11Z Enkhsaihan2005 64429 854297 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын Увс аймгийн сум, аймгийн төв}} {{Инфобокс суурин | name = Улаангом | native_name = {{nativename|xal|'''Уланһом'''}}<br>{{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠭᠣᠮ}}}} | native_name_lang = mn | nickname = | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | official_name = {{lang|xal|Уланһом сум}}<br>{{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠭᠣᠮ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | motto = <!-- images and maps -----------> | image_skyline = Panoramic view of Ulaangom.jpg | imagesize = | image_caption = Улаангомын панорама зураг, 2020 | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | dot_x = | dot_y = | pushpin_map = Монгол | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = Монгол дахь байршил | pushpin_relief = yes | pushpin_mapsize = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = [[Увс аймаг|Увс]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1686 | established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = <!-- Area ---------------------> | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = 46 | area_urban_sq_mi = 17.761 | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_blank1_sq_mi = | population_as_of = 2024 | population_footnotes = | population_note = | population_total = 39045 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_blank2_title = | population_blank2 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> | timezone = [[Монгол дахь цаг|HOVT]] | utc_offset = +07:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|49|59|11|N|92|04|19|E|region:MN|display=inline}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = 939 | elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = 85160 | area_code = | blank_name = | blank_info = | blank1_name = | blank1_info = | website = | footnotes = }} '''Улаангом''' нь [[Увс]] [[аймгийн төв]] юм. Увс нуурын хотгорын баруун урд захад, Хархираа уулын бэлд оршдог. Мөн ОХУ-ын хилийн ойролцоо оршдог. Газар нутаг нь 39 км^<small>2</small> бөгөөд [[Улаанбаатар]]аас 1456 км зайтай газарт оршино. Улаангом нь Монгол улсын хамгийн нам цэгүүдийн нэг болох д.т.д 939 м өндөрт оршино. Хүн ам нь 37554 (2022 оны тооллого ) , 26,319 (2000 оны тооллого), 34,450 (2010 оны тооцоо<ref>Ministry of Health of Mongolia. National Center for Health Development. Health Indicators 2006{{Webarchiv|url=http://www.nchd.mn/pdf/uzuulelt/2006.pdf |wayback=20071025091501 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 19:48:03 InternetArchiveBot }}</ref>). Чандмань ба Улиасны Хэв гэсэн 2 хэсэгт хуваагддаг. [[ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Тува Улс|Тува]] улсын консул Улаангомд байдаг ба Увс аймгийн төлөөлөгч Тувагийн нийслэл [[Кызыл]] хотод байдаг. == Нэр == Улаангом гэдэг нэрийн тухайд гэвэл тус хотын дэргэдэх [[Чандмань уул]]ыг "Чандмань улаан", " Улаан уул" гэж нэрлэсээр ирсэн бөгөөд уг уул үнэхээр улаавтар өнгийн чулуунаас тогтсон тэр орчимдоо улаан өнгийн хайрган хөрстэй юм. Yүнээс үзэхэд тус хотын улаан гэдэг нэр нь энэ уулын өнгөтэй холбоотой нь эргэлзээгүй. [[Ойрад]] аялгуунд өндөр уулын бэл, нам дор, тал газрыг "гом" гэж нэрлэдэг. Мөн "гом" гэдэг нь шороо гэсэн утгатай үг гэж тайлбарласан нь ч бий. "Гом" гэдэг нь элс гэх утгатай "кум" хэмээх түрэг үгийн монголжсон хувилбар байх магадлалтай. == Соёл урлаг == Аймгийн засгийн газрын ордны өмнө байдаг [[Юмжаагийн Цэдэнбал]]ын хөшөө гэх зэрэг коммунизмын үеийн хөшөө дурсгалууд их байдаг. Боловсролын ба соёл урлагийн байгууллагууд ба эвлэлүүд хотод элбэг байдаг. Их сургуулийн салбар, [[коллеж]], 2 цогцолбор сургууль, 4 ахлах сургууль байдаг. == Түүх == Улаангом нь [[1686]] онд байгуулагдсан гэж үздэг. 1871 онд Дэчинравжаалин хийд нэртэйгээр [[Улаангом хийд]]ийн суурь тавигдсан. [[1600]]-гаад оны сүүлээр одоогийн Улаангом хотын орчимд [[үр тариа]]ны тариалан байсан гэсэн түүхэн баримт бий. == Тээвэр == Улаангом нь [[ОХУ]]-ын хил хүртэл, замаар холбогдсон байдаг бөгөөд эрчим хүчээ ОХУ-аас авдаг. 1 нисэх буудалтай (ULO) ба [[Улаанбаатар]] хот руу [[Аэро Монголиа]], [[Изинис Аэрвэйз]] компаниудаар байнгын нислэгтэй. == Уур амьсгал == Улаангом нь Монголын хамгийн хүйтэн нутгийн нэг юм. Өвөл −52°&nbsp;C хүрдэг бол зун +40°&nbsp;C гаруй градус болтлоо халдаг.2009 оны оны 01 сард шөнөдөө -46° хүрч хүйтэрлээ. {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = Улаангом, өндөр {{convert|939|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1990–2023) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = -2.2 |Feb record high C = -4.6 |Mar record high C = 13.4 |Apr record high C = 28.0 |May record high C = 35.9 |Jun record high C = 36.5 |Jul record high C = 38.2 |Aug record high C = 38.4 |Sep record high C = 30.8 |Oct record high C = 24.6 |Nov record high C = 15.9 |Dec record high C = 7.1 |Jan high C = -25.6 |Feb high C = -20.9 |Mar high C = -9.0 |Apr high C = 9.6 |May high C = 19.5 |Jun high C = 25.8 |Jul high C = 27.1 |Aug high C = 24.8 |Sep high C = 17.9 |Oct high C = 8.4 |Nov high C = -4.5 |Dec high C = -19.0 | year high C = |Jan mean C = -31.4 |Feb mean C = -28.0 |Mar mean C = -15.9 |Apr mean C = 2.9 |May mean C = 12.1 |Jun mean C = 18.6 |Jul mean C = 20.6 |Aug mean C = 17.7 |Sep mean C = 10.5 |Oct mean C = 1.7 |Nov mean C = -8.7 |Dec mean C = -23.4 | year mean C = |Jan low C = -36.4 |Feb low C = -33.9 |Mar low C = -22.1 |Apr low C = -2.8 |May low C = 4.2 |Jun low C = 10.6 |Jul low C = 13.5 |Aug low C = 10.5 |Sep low C = 3.9 |Oct low C = -4.0 |Nov low C = -13.1 |Dec low C = -28.5 | year low C = |Jan record low C = −49.6 |Feb record low C = -47.7 |Mar record low C = −41.7 |Apr record low C = -24.7 |May record low C = -8.3 |Jun record low C = -3.1 |Jul record low C = 1.7 |Aug record low C = -6.3 |Sep record low C = -8.7 |Oct record low C = -22.5 |Nov record low C = −35.3 |Dec record low C = −45.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 2.2 |Feb precipitation mm = 2.9 |Mar precipitation mm = 4.4 |Apr precipitation mm = 4.4 |May precipitation mm = 7.8 |Jun precipitation mm = 19.2 |Jul precipitation mm = 39.9 |Aug precipitation mm = 29.0 |Sep precipitation mm = 10.8 |Oct precipitation mm = 6.9 |Nov precipitation mm = 9.2 |Dec precipitation mm = 5.8 |year precipitation mm = 142.6 |unit precipitation days = 1.0 mm |Jan precipitation days = 1.4 |Feb precipitation days = 1.3 |Mar precipitation days = 2.0 |Apr precipitation days = 1.6 |May precipitation days = 1.8 |Jun precipitation days = 4.3 |Jul precipitation days = 6.5 |Aug precipitation days = 5.7 |Sep precipitation days = 2.6 |Oct precipitation days = 2.3 |Nov precipitation days = 3.4 |Dec precipitation days = 2.4 |year precipitation days = 35.3 |Jan humidity = 70.4 |Feb humidity = 71.7 |Mar humidity = 76.5 |Apr humidity = 56.2 |May humidity = 40.7 |Jun humidity = 45.6 |Jul humidity = 52.2 |Aug humidity = 55.9 |Sep humidity = 56.3 |Oct humidity = 64.6 |Nov humidity = 77.0 |Dec humidity = 75.2 |year humidity = 61.9 |Jan sun = 117.7 |Feb sun = 152.3 |Mar sun = 214.0 |Apr sun = 247.0 |May sun = 302.8 |Jun sun = 306.3 |Jul sun = 292.1 |Aug sun = 287.9 |Sep sun = 252.4 |Oct sun = 196.0 |Nov sun = 78.0 |Dec sun = 70.8 |year sun = 2517.3 |source 1 =[[NOAA]]<ref name="WMONormals">{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaangom_44212.csv |title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date = 2026-04-20}}</ref>Starlings Roost Weather<ref>{{cite web |url=http://starlingsroost.ddns.net/weather/worldclimate/graphs.php?climate=9120&code=44212 |title=ULAANGOM Climate: 1991–2020 |publisher=Starlings Roost Weather |access-date=3 January 2025 }}{{Dead link|date=2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> |source 2 = Meteo Climat (record highs and lows)<ref name = meteoclimat> {{cite web | url = http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/station-1778-1957-2023.php | title = Station Ulaangom | publisher = Meteo Climat | language = fr | access-date = 2026-04-20}}</ref> |date=2014}} == Аялал жуулчлал == Улаангом сумын Хархираа багт үзэсгэлэнт Хархираа уулынхаа аманд байрлах аялал жуулчлал амралт зугаалгын бааз байрладаг. Мөн Увс нуурын хөвөөнд жуулчны гэр бааз байрладаг ба 2015 онд [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан намын]] хурал тус баазад зохион байгуулагдсан юм. == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монголын томоохон хот суурин}} {{Хөтлөгч мөр Увсын сумууд}} {{Хөтлөгч мөр Засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Улаангом| ]] [[Ангилал:Монголын аймгийн төв]] [[Ангилал:Монголын суурин]] [[Ангилал:Монголын хот]] [[Ангилал:Увс аймгийн сум|!]] [[Ангилал:Увс аймгийн суурин]] [[Ангилал:1686 онд байгуулагдсан]] 2vul1kawummreiyaoin00kxcc0qdgy5 854325 854297 2026-04-20T19:21:17Z Enkhsaihan2005 64429 854325 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын Увс аймгийн сум, аймгийн төв}} {{Инфобокс суурин | name = Улаангом | native_name = {{nativename|xal|'''Уланһом'''}}<br>{{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠭᠣᠮ}}}} | native_name_lang = mn | nickname = | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | official_name = {{lang|xal|Уланһом сум}}<br>{{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠭᠣᠮ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | motto = <!-- images and maps -----------> | image_skyline = Panoramic view of Ulaangom.jpg | imagesize = | image_caption = Улаангомын панорама зураг, 2020 | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | dot_x = | dot_y = | pushpin_map = Монгол | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = Монгол дахь байршил | pushpin_relief = yes | pushpin_mapsize = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = [[Увс аймаг|Увс]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1686 | established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = <!-- Area ---------------------> | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = 46 | area_urban_sq_mi = 17.761 | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_blank1_sq_mi = | population_as_of = 2024 | population_footnotes = | population_note = | population_total = 39045 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_blank2_title = | population_blank2 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> | timezone = [[Монгол дахь цаг|HOVT]] | utc_offset = +07:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|49|59|11|N|92|04|19|E|region:MN|display=inline}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = 939 | elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = 85160 | area_code = | blank_name = | blank_info = | blank1_name = | blank1_info = | website = | footnotes = }} '''Улаангом''' нь [[Увс]] [[аймгийн төв]] юм. Увс нуурын хотгорын баруун урд захад, Хархираа уулын бэлд оршдог. Мөн ОХУ-ын хилийн ойролцоо оршдог. Газар нутаг нь 39 км^<small>2</small> бөгөөд [[Улаанбаатар]]аас 1456 км зайтай газарт оршино. Улаангом нь Монгол улсын хамгийн нам цэгүүдийн нэг болох д.т.д 939 м өндөрт оршино. Хүн ам нь 37554 (2022 оны тооллого ) , 26,319 (2000 оны тооллого), 34,450 (2010 оны тооцоо<ref>Ministry of Health of Mongolia. National Center for Health Development. Health Indicators 2006{{Webarchiv|url=http://www.nchd.mn/pdf/uzuulelt/2006.pdf |wayback=20071025091501 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 19:48:03 InternetArchiveBot }}</ref>). Чандмань ба Улиасны Хэв гэсэн 2 хэсэгт хуваагддаг. [[ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Тува Улс|Тува]] улсын консул Улаангомд байдаг ба Увс аймгийн төлөөлөгч Тувагийн нийслэл [[Кызыл]] хотод байдаг. == Нэр == Улаангом гэдэг нэрийн тухайд гэвэл тус хотын дэргэдэх [[Чандмань уул]]ыг "Чандмань улаан", " Улаан уул" гэж нэрлэсээр ирсэн бөгөөд уг уул үнэхээр улаавтар өнгийн чулуунаас тогтсон тэр орчимдоо улаан өнгийн хайрган хөрстэй юм. Yүнээс үзэхэд тус хотын улаан гэдэг нэр нь энэ уулын өнгөтэй холбоотой нь эргэлзээгүй. [[Ойрад]] аялгуунд өндөр уулын бэл, нам дор, тал газрыг "гом" гэж нэрлэдэг. Мөн "гом" гэдэг нь шороо гэсэн утгатай үг гэж тайлбарласан нь ч бий. "Гом" гэдэг нь элс гэх утгатай "кум" хэмээх түрэг үгийн монголжсон хувилбар байх магадлалтай. == Соёл урлаг == Аймгийн засгийн газрын ордны өмнө байдаг [[Юмжаагийн Цэдэнбал]]ын хөшөө гэх зэрэг коммунизмын үеийн хөшөө дурсгалууд их байдаг. Боловсролын ба соёл урлагийн байгууллагууд ба эвлэлүүд хотод элбэг байдаг. Их сургуулийн салбар, [[коллеж]], 2 цогцолбор сургууль, 4 ахлах сургууль байдаг. == Түүх == Улаангом нь [[1686]] онд байгуулагдсан гэж үздэг. 1871 онд Дэчинравжаалин хийд нэртэйгээр [[Улаангом хийд]]ийн суурь тавигдсан. [[1600]]-гаад оны сүүлээр одоогийн Улаангом хотын орчимд [[үр тариа]]ны тариалан байсан гэсэн түүхэн баримт бий. == Тээвэр == Улаангом нь [[ОХУ]]-ын хил хүртэл, замаар холбогдсон байдаг бөгөөд эрчим хүчээ ОХУ-аас авдаг. 1 нисэх буудалтай (ULO) ба [[Улаанбаатар]] хот руу [[Аэро Монголиа]], [[Изинис Аэрвэйз]] компаниудаар байнгын нислэгтэй. == Уур амьсгал == Улаангом нь Монголын хамгийн хүйтэн нутгийн нэг юм. Өвөл −52°&nbsp;C хүрдэг бол зун +40°&nbsp;C гаруй градус болтлоо халдаг.2009 оны оны 01 сард шөнөдөө -46° хүрч хүйтэрлээ. {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = Улаангом, өндөр {{convert|939|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1990–2023) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = -2.2 |Feb record high C = -4.6 |Mar record high C = 13.4 |Apr record high C = 28.0 |May record high C = 35.9 |Jun record high C = 36.5 |Jul record high C = 38.2 |Aug record high C = 38.4 |Sep record high C = 30.8 |Oct record high C = 24.6 |Nov record high C = 15.9 |Dec record high C = 7.1 |Jan high C = -25.6 |Feb high C = -20.9 |Mar high C = -9.0 |Apr high C = 9.6 |May high C = 19.5 |Jun high C = 25.8 |Jul high C = 27.1 |Aug high C = 24.8 |Sep high C = 17.9 |Oct high C = 8.4 |Nov high C = -4.5 |Dec high C = -19.0 | year high C = |Jan mean C = -31.4 |Feb mean C = -28.0 |Mar mean C = -15.9 |Apr mean C = 2.9 |May mean C = 12.1 |Jun mean C = 18.6 |Jul mean C = 20.6 |Aug mean C = 17.7 |Sep mean C = 10.5 |Oct mean C = 1.7 |Nov mean C = -8.7 |Dec mean C = -23.4 | year mean C = |Jan low C = -36.4 |Feb low C = -33.9 |Mar low C = -22.1 |Apr low C = -2.8 |May low C = 4.2 |Jun low C = 10.6 |Jul low C = 13.5 |Aug low C = 10.5 |Sep low C = 3.9 |Oct low C = -4.0 |Nov low C = -13.1 |Dec low C = -28.5 | year low C = |Jan record low C = −49.6 |Feb record low C = -47.7 |Mar record low C = −41.7 |Apr record low C = -24.7 |May record low C = -8.3 |Jun record low C = -3.1 |Jul record low C = 1.7 |Aug record low C = -6.3 |Sep record low C = -8.7 |Oct record low C = -22.5 |Nov record low C = −35.3 |Dec record low C = −45.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 2.2 |Feb precipitation mm = 2.9 |Mar precipitation mm = 4.4 |Apr precipitation mm = 4.4 |May precipitation mm = 7.8 |Jun precipitation mm = 19.2 |Jul precipitation mm = 39.9 |Aug precipitation mm = 29.0 |Sep precipitation mm = 10.8 |Oct precipitation mm = 6.9 |Nov precipitation mm = 9.2 |Dec precipitation mm = 5.8 |year precipitation mm = 142.6 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 1.4 |Feb precipitation days = 1.3 |Mar precipitation days = 2.0 |Apr precipitation days = 1.6 |May precipitation days = 1.8 |Jun precipitation days = 4.3 |Jul precipitation days = 6.5 |Aug precipitation days = 5.7 |Sep precipitation days = 2.6 |Oct precipitation days = 2.3 |Nov precipitation days = 3.4 |Dec precipitation days = 2.4 |year precipitation days = 35.3 |Jan humidity = 70.4 |Feb humidity = 71.7 |Mar humidity = 76.5 |Apr humidity = 56.2 |May humidity = 40.7 |Jun humidity = 45.6 |Jul humidity = 52.2 |Aug humidity = 55.9 |Sep humidity = 56.3 |Oct humidity = 64.6 |Nov humidity = 77.0 |Dec humidity = 75.2 |year humidity = 61.9 |Jan sun = 117.7 |Feb sun = 152.3 |Mar sun = 214.0 |Apr sun = 247.0 |May sun = 302.8 |Jun sun = 306.3 |Jul sun = 292.1 |Aug sun = 287.9 |Sep sun = 252.4 |Oct sun = 196.0 |Nov sun = 78.0 |Dec sun = 70.8 |year sun = 2517.3 |source 1 =[[NOAA]]<ref name="WMONormals">{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaangom_44212.csv |title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date = 2026-04-20}}</ref>Starlings Roost Weather<ref>{{cite web |url=http://starlingsroost.ddns.net/weather/worldclimate/graphs.php?climate=9120&code=44212 |title=ULAANGOM Climate: 1991–2020 |publisher=Starlings Roost Weather |access-date=3 January 2025 }}{{Dead link|date=2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> |source 2 = Meteo Climat (record highs and lows)<ref name = meteoclimat> {{cite web | url = http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/station-1778-1957-2023.php | title = Station Ulaangom | publisher = Meteo Climat | language = fr | access-date = 2026-04-20}}</ref> |date=2014}} == Аялал жуулчлал == Улаангом сумын Хархираа багт үзэсгэлэнт Хархираа уулынхаа аманд байрлах аялал жуулчлал амралт зугаалгын бааз байрладаг. Мөн Увс нуурын хөвөөнд жуулчны гэр бааз байрладаг ба 2015 онд [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан намын]] хурал тус баазад зохион байгуулагдсан юм. == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монголын томоохон хот суурин}} {{Хөтлөгч мөр Увсын сумууд}} {{Хөтлөгч мөр Засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Улаангом| ]] [[Ангилал:Монголын аймгийн төв]] [[Ангилал:Монголын суурин]] [[Ангилал:Монголын хот]] [[Ангилал:Увс аймгийн сум|!]] [[Ангилал:Увс аймгийн суурин]] [[Ангилал:1686 онд байгуулагдсан]] l0xwg0qrslksk6kr1206bc0c0tj48f2 0 6749 854298 804330 2026-04-20T19:12:10Z Enkhsaihan2005 64429 854298 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын Ховд аймгийн төв}} {{About|Монголын хотын|3=Ховд (салаа утга){{!}}Ховд}} {{Distinguish|text=[[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] баруун хэсэгт оршдог [[Ховд сум (Ховд)]] }} {{coord|48|00|15|N|91|38|26|E|display=title}} {{short description|Монголын хот}} {{Инфобокс суурин |name = Ховд |native_name = {{lang|mn|Ховд}}<br>{{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠬᠣᠪᠳᠤ}}}} |native_name_lang = mn |official_name = Жаргалант сум<br>{{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠵᠢᠷᠭᠠᠯᠠᠩᠲᠤ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} |settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] ба Хот |nickname = |motto = |image_skyline = Khovd Main Square.jpg |imagesize = |image_caption = Ховд хот |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_size = |image_map = |mapsize = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Монгол}} |subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] |subdivision_name1 = [[Ховд аймаг|Ховд]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |seat_type = |seat = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = Байгуулагдсан |established_date = 1731 |area_magnitude = |area_footnotes = |area_total_km2 = 70.0 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = 2022 |population_footnotes = |population_note = |population_total = 32663 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_mi2 = |timezone = |utc_offset = +7 |pushpin_map = Монгол |pushpin_label_position = |pushpin_map_alt = |pushpin_map_caption = |coordinates = {{coord|48|00|15|N|91|38|26|E|display=inline}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = 1395 |elevation_ft = |blank_name_sec1 = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] |blank_info_sec1 = [[Хуурай уур амьсгал#Хүйтэн цөлийн уур амьсгал|BWk]] |postal_code_type = Шуудангийн код <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = 84140 |area_code = +976 (0)143 |website = http://khovd.gov.mn/ |footnotes = }} '''Ховд''' нь [[Ховд]] аймгийн төв юм. Ховд хот [[Буянт гол|Буянт голын]] хөндийд 70 км² талбай эзлэн [[Улаанбаатар]]аас 1425 км зайтай газарт д.т.дээш 1406 м өндөрт оршино. ==Түүх== Баруун  Монголын  олон  ястны  өлгий Ховд  хотын  анхны суурь  Эрдэнэбүрэн сумын  нутаг Онгоцны улааны  урд  Согоот уулын  зүүн  хойт  зүгт  орших  Ховд  голын  хөвөөний Улаанхаргана хэмээх  газарт Монгол улсын  түүхэнд  Галданбошигт  Хаан  хэмжээн алдаршсан  Галдан цэргийн бэхлэлт, тарианы суурин  байгуулахад анх  1685 онд үүссэн гэж  үздэг. 1762 онд  Монгол Алтайн  нуруунаас эх  авсан  үзэсгэлэнт Буянт  голын  хөндийд шилжин  суурьшиж байгуулагдсан. Энэ үедээ  Буянт  голын  урд эрэг  дээр  орших  цэргийн бэхлэлт бүхий дөрвөлжин  хэлбэртэй 3,5-4 метр өндөр  Сангийн  хот  гэгдэх  хэрэм, их бага нарийн зээл гудамжнаас бүрдсэн “Маймаачин  гэгдэх худалдааны дүүрэг,  Буянт  голын  хойд  эрэг дээр  орших  Түгээмэл амаржуулагч  хийд  зэргээс бүрдэж байв.   Ховд  хот Монголын  Баруун  хязгаарын олон ястны улс төр, эдийн засаг, худалдаа, шашин  шүтлэгийн төв болж чадсан юм. Сангийн  хотод манжийн  төрийн гол  аппарат  Хэвэй амбан байрлаж Монголчуудтай холбоотой хэргийг эрхлэн ажиллаж байжээ. Олноо  өргөгдсөн Монгол улсын  хаан  8  дугаар богд  Жавзандамба  Засгийн  газрын  1912  оны эхээр цэргийн яамны Сайд Хатанбаатар  Магсаржаваар  цэрэг  удирдуулан  явуулснаар  1912 оны 8 дугаар сарын  25-ны өдөр манж хятадыг  буулган авч  Ховд  хотыг  чөлөөлжээ.  1912 оны үндэсний эрх  чөлөөний хөдөлгөөн  1921 онд Ардын  хувьсгалын ачаар тус  хязгаар  нутаг  нь  орчин  үеийн  хот болон  хөгжих  үндэс  суурь  тавигдсан  юм. 1940 оноос  Ховд аймгийн төв болж байсан бөгөөд  1952-09-04-нд  АИХТ-ын   зарлигаар  Ховд аймгийн  төвийг Жаргалант хот, 1961-06-20-ны өдрийн  АИХТ-ийн  зарлигаар Жаргалант  хотыг  Ховд хот гэж  нэрлэжээ. 1952 оноос  хойш  Ховд хот өөрийн удирдлага бүтэцтэйгээр  ажиллаж ирсэн  юм. УИХ-ын  1992 оны   23  дугаар  тогтоолоор  орон  нутгийн төв  хотуудыг  сумын  зохион байгуулалтад  шилжүүлсний  дагуу Жаргалант сум болсон  юм. УИХ-ын  2003-01-02-ны өдрийн  02  тоот  тогтоолоор  Ховд хот  нь баруун бүсийн тулгуур төв  буюу улсын  зэрэглэлтэй хот болсон. == Газар зүй == Жаргалант сум,  Ховд  хот  нь  далайн  түвшнээс  дээш  1405 метрийн  өндөрт  оршдог. Эх  газрын  шинжтэй  эрс тэс уур амьсгалтай.Чийгийн  үзүүлэлтээрээ хуурай дулаавтар, уул  хээрийн  мужид байдаг. Улаанбаатар хотоос  1460 км, аймгийнхаа  бусад сумаас  25-375 км зайтай, Буянт,  Ховд,  Дуут  сумдтай хил  залгаа оршдог. === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = Ховд, өндөр {{convert|1405|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1936–опоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 8.9 |Feb record high C = 13.1 |Mar record high C = 19.4 |Apr record high C = 29.6 |May record high C = 31.1 |Jun record high C = 37.6 |Jul record high C = 37.0 |Aug record high C = 35.5 |Sep record high C = 32.4 |Oct record high C = 26.1 |Nov record high C = 18.0 |Dec record high C = 14.3 |Jan high C = −16.1 |Feb high C = −9.9 |Mar high C = 2.7 |Apr high C = 13.3 |May high C = 19.6 |Jun high C = 25.0 |Jul high C = 26.4 |Aug high C = 24.6 |Sep high C = 18.6 |Oct high C = 10.1 |Nov high C = −1.2 |Dec high C = −11.7 |Jan mean C = −23.0 |Feb mean C = −17.3 |Mar mean C = −4.7 |Apr mean C = 6.1 |May mean C = 12.7 |Jun mean C = 18.5 |Jul mean C = 20.3 |Aug mean C = 18.1 |Sep mean C = 11.6 |Oct mean C = 2.9 |Nov mean C = −8.2 |Dec mean C = −18.3 |Jan low C = −27.7 |Feb low C = −23.2 |Mar low C = −11.5 |Apr low C = −1.0 |May low C = 5.7 |Jun low C = 11.8 |Jul low C = 13.9 |Aug low C = 11.5 |Sep low C = 4.7 |Oct low C = −3.4 |Nov low C = −13.5 |Dec low C = −23.0 |Jan record low C = −45.1 |Feb record low C = -45.1 |Mar record low C = −31.7 |Apr record low C = -20.6 |May record low C = -10.9 |Jun record low C = 0.0 |Jul record low C = 2.5 |Aug record low C = 0.0 |Sep record low C = -9.6 |Oct record low C = -25.5 |Nov record low C = −34.1 |Dec record low C = −41.4 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 1 |Feb precipitation mm = 2 |Mar precipitation mm = 3 |Apr precipitation mm = 7 |May precipitation mm = 14 |Jun precipitation mm = 26 |Jul precipitation mm = 35 |Aug precipitation mm = 26 |Sep precipitation mm = 10 |Oct precipitation mm = 4 |Nov precipitation mm = 2 |Dec precipitation mm = 2 |year precipitation mm = |Jan humidity = 76.4 |Feb humidity = 71.0 |Mar humidity = 52.4 |Apr humidity = 40.2 |May humidity = 39.9 |Jun humidity = 44.8 |Jul humidity = 49.5 |Aug humidity = 49.5 |Sep humidity = 46.8 |Oct humidity = 50.9 |Nov humidity = 64.1 |Dec humidity = 73.8 |year humidity = 54.9 |Jan sun = 171.6 |Feb sun = 196.3 |Mar sun = 255.2 |Apr sun = 266.8 |May sun = 300.4 |Jun sun = 300.1 |Jul sun = 302.1 |Aug sun = 298.0 |Sep sun = 269.7 |Oct sun = 230.9 |Nov sun = 180.3 |Dec sun = 151.0 |Jand sun = 5.5 |Febd sun = 6.9 |Mard sun = 8.2 |Aprd sun = 8.9 |Mayd sun = 9.7 |Jund sun = 10.0 |Juld sun = 9.7 |Augd sun = 9.6 |Sepd sun = 9.0 |Octd sun = 7.4 |Novd sun = 6.0 |Decd sun = 4.9 |yeard sun = 8.0 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 1.4 |Feb precipitation days = 1.5 |Mar precipitation days = 1.9 |Apr precipitation days = 1.7 |May precipitation days = 2.9 |Jun precipitation days = 5.1 |Jul precipitation days = 6.2 |Aug precipitation days = 4.7 |Sep precipitation days = 2.4 |Oct precipitation days = 1.7 |Nov precipitation days = 1.4 |Dec precipitation days = 1.6 |year precipitation days = 32.5 |source 1 =Pogoda.ru.net<ref name=pogoda> {{cite web|url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4.php?id=44218|script-title=ru:КЛИМАТ ХОВДА|publisher=Pogoda.ru.net|language=ru|access-date=2026-04-20|archive-date=2024-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240327214714/http://www.pogodaiklimat.ru/climate4.php?id=44218}}</ref> |source 2 =NOAA (нар 1961-1990),<ref name= NOAA>{{cite web |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/MO/44218.TXT |title = Khovd Climate Normals 1973-1990 |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |archive-url = https://web.archive.org/web/20201031210554/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/MO/44218.TXT |archive-date = 2020-10-31 |url-status = dead |access-date = 2026-04-20}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Khovd_44218.csv|title=Ulgii Climate Normals 1991-2020|publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]]|accessdate=2026-04-20}}</ref> [[Deutscher Wetterdienst]] (өдрийн нар 1961-1990)<ref> {{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_442590_kt.pdf | title = Klimatafel von Choibalsan (Tschoibalsan) / Mongolei | publisher = Холбооны Тээвэр ба Дижитал Дэд Бүтцийн Яам | access-date = 2026-04-20}} </ref>}} == Хүн ам == Жаргалант сум  Засаг  захиргааны нэгж 12 багтай. Жаргалант суманд  өөлд,  халх,  захчин, торгууд, урианхай,  мянгад,  дөрвөд, баяд, казак,  үзэмчин  зэрэг  10  гаруй үндэстэн ястнаас  бүрдсэн 25279 хүн ам, 6858 өрхтэй. Хүн амын 12319 эрэгтэй, 12960 эмэгтэй  байна. Нийт хүн амын  68,23 хувийг 35  хүртэлх насны  залуучууд эзэлдэг. Одоо тус  хотод  Халх голын байлдаан, 1945 оны чөлөөлөх  дайн, 1940-1948 оны баруун  хилийн  тулгаралтанд оролцож байсан 28  иргэн аж  төрөн амьдарч байна. == Эдийн засаг == Жаргалант сумын  хэмжээнд 910  гаруй  аж ахуйн  нэгж байгууллагууд  үйл  ажиллагаагаа  явуулдаг бөгөөд  үүнээс  нөхөрлөл 121, хоршоо  67, хувьцаат  компани 6, хязгаарлагдмал хариуцлагатай компани 137, төрийн  өмчийн  үйлдвэрийн  газар 4, орон  нутгийн  өмчит  үйлдвэрийн  газар 5, төсөвт  газар 57, төрийн  бус  байгууллага15, салбар 13, төлөөлөгчийн  газар 3, сумын  харъяа  ЕБС 7-н сургуульд  9000  гаруй сурагч, 11  цэцэрлэгт  1700 хүүхэд,  Ховд их сургууль,  ХААИС-ын  салбар, Ховд-Эрдэм  дээд сургууль зэрэгт  нийт  2500 гаруй  оюутан  сурч  суралцаж байна. Сумын  хэмжээнд  Худалдаа үйлчилгээний  Лут-Очир ХХК, мах  боловсруулах  экспортлох  Буянт  Катун  ХК,Барилга угсралтын  Ховд өргөө ХХК, Жаргалант Луу ХХК, Эрчим  хүчний Барилга угсралтын  Алтай трест, Баруун  БОЭТөв, Олон улсын  Нисэх  онгоцны  буудал, МҮЭХ-ны  баруун  бүсийн  сургалтын төв, Дулаан  үйлдвэрлэх, түгээх Бадамлах дөл  ХК, Эрчим  хүчний цахилгаан түгээх сүлжээ ХК, Ус  олзворлох  түгээх  Шим ус  ХК, харилцаа  холбоо  компани, арилжааны банк 6, төрөлжсөн зах 4, Зэвсэгт хүчний 123-р анги зэрэг аж ахуйн нэгж байгууллагууд хотын эдийн засаг нийгмийн хөгжилд томоохон байр суурь эзэлж байна. Ховд хот нь төвөөс алслагдсан хэдий боловч Эрчим хүч, Зам тээвэр, харилцаа холбоо зэрэг дэд  бүтэцийн хөгжлөөрөө  баруун  бүсийн  бусад  хотуудаас  харьцангуй хөгжилтэй . Одоо  тус сум  19 км засмал зам, цэвэр усны  шугам  17 км, бохир усны шугам 16 км, холбооны  шугам  28 км, эрчим хүчний шугам  50-иад км, 260 га  барилгажсан  талбай  21  га  асфальтан бетон  зам талбайтай. Үүрэн  телефон, шуудан  холбооны үйлчилгээ  нэвтэрсэн. -Ховд хот  нь  баруун бүсийн тулгуур төв болж өргөжсөн. -Ховдчууд  үндэсний эрх  ашгийн төлөө тэмцэж чаддаг баатарлаг, хөдөлмөрч ард түмэн “Ажиллах  хүчний нөөц ихтэй бөгөөд  иргэд  нь  төрт ёсоо  дээдлэх  уламжлал, мэдрэмж сайтай, үндэстэн угсаатны хэл  соёл, ёс  заншлаа  хадгалсан  оюуны  өндөр  чадавхитай. -Газар зүйн  байршилын  хувьд  тохиромжтой ОХУ, БНХАУ, Казакстан улстай шууд  харилцах  гарцтай,  түүгээрээ  дамжин  бусад  улстай  хамтын  ажиллагаа  түншлэлээ  өргөтгөх  өргөн  сонголттой. -Мал  аж  ахуй дунд  үйлдвэрлэл, газар тариалан, гар  урлалыг  хослуулан  хөгжүүлэх, уг  бүтээгдэхүүнээр  бусад  аймаг хотын  хэрэгцээг  хангах  зах  зээлийн  түшиц газар. -Дээд  боловсрол олгох, оношлогоо  эмчилгээ хийлгэх, агаарын болон зорчигч  тээврийн  үйлчилгээ  эрхлэх  соёл урлагийн болон бусад  худалдаа  үйлчилгээний төрөлжсөн  байгууллагууд  хөгжсөн. -Ховд хот  нь  Ховд аймгийн  төдийгүй  баруун бүсийн   улс  төр, соёл шинжлэх  ухаан, эдийн засаг нийгмийн  хөгжлийн төв  болж  байна. ==Зураг== <gallery> File:Khovd Main Square.jpg|Хотын төв талбай File:Khovd Street.jpg|Хотын гудамж File:Sangiin Kerem Kobdo.jpg|[[Сангийн хэрэм]] </gallery> == Эшлэл == {{reflist}} * [https://web.archive.org/web/20070628153154/http://www.citiesalliance.org/doc/resources/cds/mongolia/mongolia-cds2-final.pdf] * [http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=134:2011-03-23-10-19-19&catid=43:2011-03-30-10-56-16&Itemid=88 ''Natalia Rudaya, Pavel Tarasov, Nadezhda Dorofeyuk.''.. Holocene environments and climate in the Mongolian Altai reconstructed from the Hoton-Nur pollen and diatom records: a step towards better understanding climate dynamics in Central Asia // Quaternary Science Reviews] * [https://web.archive.org/web/20110808021704/http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=68&Itemid=119 Expedition trip to the North-West Mongolia, Tomsk State University and the University of Hovd, cooperation. Video.] {{Хөтлөгч мөр Монголын томоохон хот суурин}} {{Хөтлөгч мөр Ховдын сумууд}} {{Хөтлөгч мөр Засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Ховд| ]] [[Ангилал:Монголын аймгийн төв]] [[Ангилал:Монголын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Монголын суурин]] [[Ангилал:Монголын хот]] [[Ангилал:Ховд аймгийн сум|!]] [[Ангилал:Ховд аймгийн суурин]] osc9i1ndihjlmjc222xvyhxm9e5vd43 0 7054 854326 853427 2026-04-20T19:25:10Z Enkhsaihan2005 64429 854326 wikitext text/x-wiki {{Short description|Антарктидын дэд бүсийн хүн амгүй галт уулын арал}} {{Инфобокс улс төрийн хуваалт | name = Буве арал | native_name = {{native name|no|Bouvetøya}} | image_flag = Flag of Norway.svg | settlement_type = [[Норвегийн хараат нутаг дэвсгэр]] | image_map = Bouvet Island on the globe (Antarctica centered).svg | map_alt = Location of Bouvet Island (circled in red) | map_caption = Буве арлын байршил (улаанаар дугуйлсан, Атлантын далайд) | mapsize = 290px | coordinates = {{Coord|54.42|S|03.36|E|type:isle_region:BV|display=title,inline}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Норвеги}} | established_title = {{nowrap|Норвегид хавсаргасан}} | established_date = {{start date|1928|01|23}} | established_title2 = Хараат төлөв | established_date2 = 1930 оны 2 сарын 27<ref name="LOV19300227"/> | established_title3 = [[Байгалийн нөөц газар]] болсон | established_date3 = 1971 оны 12 сарын 17<ref name="FOR19711217"/> | government_type = [[Үндсэн хууль хаант засаг]] дор [[Хараат нутаг дэвсгэр|хараат нутаг]] | leader_title1 = [[Норвегийн хаант засаг|Хаан]] | leader_name1 = [[V Харальд|V&nbsp;Харальд]] | leader_title2 = Захирагч | leader_name2 = [[Хууль зүй, нийтийн аюулгүй байдлын яам]] | leader_title3 = Барон (де-юре) | leader_name3 = [[III Нильс Улаф]] | area_km2 = 49 | area_label2 = [[Мөсөн гол|Мөстлөгдсөн]] | area_data2 = 93% | elevation_max_m = 780 | population_estimate = 0 | iso_code = [[ISO 3166-2:BV|BV]] | cctld = {{hlist|[[.no]]|[[.bv]]{{Efn|.bv интернэт домэйн дагаварыг Бувед хуваарилсан ч ашиглагддаггүй.}}}} |official_languages=[[Норвеги хэл]] }} '''Буве арал''' ({{lang-en|Bouvet Island}}, норвеги хэл: ''Bouvetøya'') нь Өмнөд [[Атлантын Далай]] дахь [[Норвеги]]йн эзэмшлийн, галт уулан [[арал]]. Хүн оршин суудаггүй. Өмнөд өргөргийн 54 хэм 26 минут, дорнод уртрагийн 3 хэм 24 минутанд байрлана. Талбай нь 58.5км², эргийн урт 29.6км, хамгийн өндөр цэг нь д.т.дээш 935м өргөгдсөн. Ойр орчимд нь өөр арал байдаггүй, далайн дундах "өнчин" арал юм. Өмнөд мөсөн далайгаас [[мөсөн урсгал]] хүрдэг. Арлын ихэнх нь [[мөсөн гол]]оор хучигдсан байдаг бөгөөд хүчтэй шуурга ихтэйн улмаас [[ургамал]] ургадаггүй. [[Оцон шувуу]], [[заан далайн хав]] зэрэг амьтад амьдардаг. [[Усан боомт]] байхгүй. Цаг агаарын автомат хэмжилтийн станц бий. [[1971]] онд Норвегийн вангийн зарлигаар тус арлыг бүхэлд нь [[байгалийн нөөц газар]] болгожээ. [[1739]] онд [[Франц]]ын тэнгисийн цэргийн адмирал Жан Батист Шарль Буве де Лозье (Jean-Baptiste Charles Bouvet de Lozier) анх арлыг нээсэн боловч аралд хүрэхэд тун хэцүү тул дахин нягталж чадалгүй, нэг хэсэг тийм арал байдаг эсэх нь эргэлзээтэй байсан. [[1770]]-аад онд хэд хэдэн удаа дахин тус аралд хүрсэн тухай мэдээ түгсэн бөгөөд [[1925]] онд Английн Норрисоор ахлуулсан баг анх удаа Буве арал дээр хөл тавьжээ. [[1927]] онд Норвегичууд тус аралд хөл тавин, урц босгож, өөрийн эзэмшлийнх болгосныг бусад улсууд [[1930]] онд хүлээн зөвшөөрсөн аж. == Байрлал, газрын зураг == <TABLE ALIGN="left"><TR><TD>[[Зураг:Orthographic projection centered over Bouvet Island.png|225px|thumb|Буве арлын байрлал]]</TD><TD VALIGN="top">[[Зураг:Bouvet_Island-CIA_WFB_Map.png|thumb|210px|Буве арлын газрын зураг]]</TD></TR></TABLE> <br clear="all" /> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Буве арал |metric first = yes |single line = yes |temperature colour = |Jan record high C = 10.2 |Feb record high C = 10.2 |Mar record high C = 10.6 |Apr record high C = 7.7 |May record high C = 5.6 |Jun record high C = 5.2 |Jul record high C = 3.8 |Aug record high C = 5.9 |Sep record high C = 7.3 |Oct record high C = 8.7 |Nov record high C = 8.3 |Dec record high C = 10.6 |Jan avg record high C = |Feb avg record high C = |Mar avg record high C = |Apr avg record high C = |May avg record high C = |Jun avg record high C = |Jul avg record high C = |Aug avg record high C = |Sep avg record high C = |Oct avg record high C = |Nov avg record high C = |Dec avg record high C = |year avg record high C = |Jan high C = 3.7 |Feb high C = 4.0 |Mar high C = 3.3 |Apr high C = 2.5 |May high C = 1.0 |Jun high C = -0.4 |Jul high C = -1.2 |Aug high C = -1.1 |Sep high C = -0.8 |Oct high C = 0.5 |Nov high C = 1.8 |Dec high C = 3.0 |year high C = |Jan mean C = 1.7 |Feb mean C = 2.0 |Mar mean C = 1.5 |Apr mean C = 0.9 |May mean C = -0.8 |Jun mean C = -2.2 |Jul mean C = -3.3 |Aug mean C = -3.6 |Sep mean C = -3.3 |Oct mean C = -1.8 |Nov mean C = -0.3 |Dec mean C = 0.9 |year mean C = |Jan low C = −0.3 |Feb low C = −0.1 |Mar low C = −0.4 |Apr low C = -0.8 |May low C = -2.5 |Jun low C = -3.9 |Jul low C = -5.3 |Aug low C = -6.0 |Sep low C = -5.8 |Oct low C = -4.1 |Nov low C = -2.5 |Dec low C = −1.2 |year low C = |Jan avg record low C = |Feb avg record low C = |Mar avg record low C = |Apr avg record low C = |May avg record low C = |Jun avg record low C = |Jul avg record low C = |Aug avg record low C = |Sep avg record low C = |Oct avg record low C = |Nov avg record low C = |Dec avg record low C = |year avg record low C = |Jan record low C = -2.6 |Feb record low C = -2.2 |Mar record low C = -3.2 |Apr record low C = -4.7 |May record low C = -9.7 |Jun record low C = -10.2 |Jul record low C = -14.8 |Aug record low C = -15 |Sep record low C = -18.7 |Oct record low C = -15.2 |Nov record low C = -8.4 |Dec record low C = -4.1 |precipitation colour=green |Jan precipitation mm = |Feb precipitation mm = |Mar precipitation mm = |Apr precipitation mm = |May precipitation mm = |Jun precipitation mm = |Jul precipitation mm = |Aug precipitation mm = |Sep precipitation mm = |Oct precipitation mm = |Nov precipitation mm = |Dec precipitation mm = |year precipitation mm = |unit precipitation days = 0.0 mm |Jan precipitation days = |Feb precipitation days = |Mar precipitation days = |Apr precipitation days = |May precipitation days = |Jun precipitation days = |Jul precipitation days = |Aug precipitation days = |Sep precipitation days = |Oct precipitation days = |Nov precipitation days = |Dec precipitation days = |year precipitation days = |Jan sun = |Mar sun = |Apr sun = |May sun = |Jun sun = |Jul sun = |Aug sun = |Sep sun = |Oct sun = |Nov sun = |Dec sun = |year sun = |source 1= Météo climat stats (Norvege)<ref name="Météo-climat-Norvege"/> |source 2= Météo Climat stats (Isl. Bouvet)<ref name="Météo-climat-Bouvet"/> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Bouvet Island|Буве арал}} * {{CIA-Factbook|Pfad=|Code=BV|Text=''Буве арал''}} == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Буве арал| ]] [[Ангилал:Өмнөд Атлантикийн арал]] [[Ангилал:Норвегийн харьяа арал]] [[Ангилал:Норвегийн харьяа нутаг]] [[Ангилал:Бамбай галт уул]] [[Ангилал:Британийн колоничлолын түүх]] [[Ангилал:Тивийн харьяалалгүй арал]] 3iprlgp65jg329y9smd2sopbc3x4vp4 854327 854326 2026-04-20T19:25:39Z Enkhsaihan2005 64429 854327 wikitext text/x-wiki {{Short description|Антарктидын дэд бүсийн хүн амгүй галт уулын арал}} {{Инфобокс улс төрийн хуваалт | name = Буве арал | native_name = {{native name|no|Bouvetøya}} | image_flag = Flag of Norway.svg | settlement_type = [[Норвегийн хараат нутаг дэвсгэр]] | image_map = Bouvet Island on the globe (Antarctica centered).svg | map_alt = Location of Bouvet Island (circled in red) | map_caption = Буве арлын байршил (улаанаар дугуйлсан, Атлантын далайд) | mapsize = 290px | coordinates = {{Coord|54.42|S|03.36|E|type:isle_region:BV|display=title,inline}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Норвеги}} | established_title = {{nowrap|Норвегид хавсаргасан}} | established_date = {{start date|1928|01|23}} | established_title2 = Хараат төлөв | established_date2 = 1930 оны 2 сарын 27<ref name="LOV19300227"/> | established_title3 = [[Байгалийн нөөц газар]] болсон | established_date3 = 1971 оны 12 сарын 17<ref name="FOR19711217"/> | government_type = [[Үндсэн хууль хаант засаг]] дор [[Хараат нутаг дэвсгэр|хараат нутаг]] | leader_title1 = [[Норвегийн хаант засаг|Хаан]] | leader_name1 = [[V Харальд|V&nbsp;Харальд]] | leader_title2 = Захирагч | leader_name2 = [[Хууль зүй, нийтийн аюулгүй байдлын яам]] | leader_title3 = Барон (де-юре) | leader_name3 = [[III Нильс Улаф]] | area_km2 = 49 | area_label2 = [[Мөсөн гол|Мөстлөгдсөн]] | area_data2 = 93% | elevation_max_m = 780 | population_estimate = 0 | iso_code = [[ISO 3166-2:BV|BV]] | cctld = {{hlist|[[.no]]|[[.bv]]{{Efn|.bv интернэт домэйн дагаварыг Бувед хуваарилсан ч ашиглагддаггүй.}}}} |official_languages=[[Норвеги хэл]] }} '''Буве арал''' ({{lang-en|Bouvet Island}}, норвеги хэл: ''Bouvetøya'') нь Өмнөд [[Атлантын Далай]] дахь [[Норвеги]]йн эзэмшлийн, галт уулан [[арал]]. Хүн оршин суудаггүй. Өмнөд өргөргийн 54 хэм 26 минут, дорнод уртрагийн 3 хэм 24 минутанд байрлана. Талбай нь 58.5км², эргийн урт 29.6км, хамгийн өндөр цэг нь д.т.дээш 935м өргөгдсөн. Ойр орчимд нь өөр арал байдаггүй, далайн дундах "өнчин" арал юм. Өмнөд мөсөн далайгаас [[мөсөн урсгал]] хүрдэг. Арлын ихэнх нь [[мөсөн гол]]оор хучигдсан байдаг бөгөөд хүчтэй шуурга ихтэйн улмаас [[ургамал]] ургадаггүй. [[Оцон шувуу]], [[заан далайн хав]] зэрэг амьтад амьдардаг. [[Усан боомт]] байхгүй. Цаг агаарын автомат хэмжилтийн станц бий. [[1971]] онд Норвегийн вангийн зарлигаар тус арлыг бүхэлд нь [[байгалийн нөөц газар]] болгожээ. [[1739]] онд [[Франц]]ын тэнгисийн цэргийн адмирал Жан Батист Шарль Буве де Лозье (Jean-Baptiste Charles Bouvet de Lozier) анх арлыг нээсэн боловч аралд хүрэхэд тун хэцүү тул дахин нягталж чадалгүй, нэг хэсэг тийм арал байдаг эсэх нь эргэлзээтэй байсан. [[1770]]-аад онд хэд хэдэн удаа дахин тус аралд хүрсэн тухай мэдээ түгсэн бөгөөд [[1925]] онд Английн Норрисоор ахлуулсан баг анх удаа Буве арал дээр хөл тавьжээ. [[1927]] онд Норвегичууд тус аралд хөл тавин, урц босгож, өөрийн эзэмшлийнх болгосныг бусад улсууд [[1930]] онд хүлээн зөвшөөрсөн аж. == Байрлал, газрын зураг == <TABLE ALIGN="left"><TR><TD>[[Зураг:Orthographic projection centered over Bouvet Island.png|225px|thumb|Буве арлын байрлал]]</TD><TD VALIGN="top">[[Зураг:Bouvet_Island-CIA_WFB_Map.png|thumb|210px|Буве арлын газрын зураг]]</TD></TR></TABLE> <br clear="all" /> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Буве арал |metric first = yes |single line = yes |temperature colour = |Jan record high C = 10.2 |Feb record high C = 10.2 |Mar record high C = 10.6 |Apr record high C = 7.7 |May record high C = 5.6 |Jun record high C = 5.2 |Jul record high C = 3.8 |Aug record high C = 5.9 |Sep record high C = 7.3 |Oct record high C = 8.7 |Nov record high C = 8.3 |Dec record high C = 10.6 |Jan avg record high C = |Feb avg record high C = |Mar avg record high C = |Apr avg record high C = |May avg record high C = |Jun avg record high C = |Jul avg record high C = |Aug avg record high C = |Sep avg record high C = |Oct avg record high C = |Nov avg record high C = |Dec avg record high C = |year avg record high C = |Jan high C = 3.7 |Feb high C = 4.0 |Mar high C = 3.3 |Apr high C = 2.5 |May high C = 1.0 |Jun high C = -0.4 |Jul high C = -1.2 |Aug high C = -1.1 |Sep high C = -0.8 |Oct high C = 0.5 |Nov high C = 1.8 |Dec high C = 3.0 |year high C = |Jan mean C = 1.7 |Feb mean C = 2.0 |Mar mean C = 1.5 |Apr mean C = 0.9 |May mean C = -0.8 |Jun mean C = -2.2 |Jul mean C = -3.3 |Aug mean C = -3.6 |Sep mean C = -3.3 |Oct mean C = -1.8 |Nov mean C = -0.3 |Dec mean C = 0.9 |year mean C = |Jan low C = −0.3 |Feb low C = −0.1 |Mar low C = −0.4 |Apr low C = -0.8 |May low C = -2.5 |Jun low C = -3.9 |Jul low C = -5.3 |Aug low C = -6.0 |Sep low C = -5.8 |Oct low C = -4.1 |Nov low C = -2.5 |Dec low C = −1.2 |year low C = |Jan avg record low C = |Feb avg record low C = |Mar avg record low C = |Apr avg record low C = |May avg record low C = |Jun avg record low C = |Jul avg record low C = |Aug avg record low C = |Sep avg record low C = |Oct avg record low C = |Nov avg record low C = |Dec avg record low C = |year avg record low C = |Jan record low C = -2.6 |Feb record low C = -2.2 |Mar record low C = -3.2 |Apr record low C = -4.7 |May record low C = -9.7 |Jun record low C = -10.2 |Jul record low C = -14.8 |Aug record low C = -15 |Sep record low C = -18.7 |Oct record low C = -15.2 |Nov record low C = -8.4 |Dec record low C = -4.1 |precipitation colour=green |Jan precipitation mm = |Feb precipitation mm = |Mar precipitation mm = |Apr precipitation mm = |May precipitation mm = |Jun precipitation mm = |Jul precipitation mm = |Aug precipitation mm = |Sep precipitation mm = |Oct precipitation mm = |Nov precipitation mm = |Dec precipitation mm = |year precipitation mm = |unit precipitation days = 0.0 mm |Jan precipitation days = |Feb precipitation days = |Mar precipitation days = |Apr precipitation days = |May precipitation days = |Jun precipitation days = |Jul precipitation days = |Aug precipitation days = |Sep precipitation days = |Oct precipitation days = |Nov precipitation days = |Dec precipitation days = |year precipitation days = |Jan sun = |Mar sun = |Apr sun = |May sun = |Jun sun = |Jul sun = |Aug sun = |Sep sun = |Oct sun = |Nov sun = |Dec sun = |year sun = |source 1= Météo climat stats (Norvege)<ref name="Météo-climat-Norvege"/> |source 2= Météo Climat stats (Isl. Bouvet)<ref name="Météo-climat-Bouvet"/> }} == Тэмдэглэл == {{notelist}} == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Bouvet Island|Буве арал}} * {{CIA-Factbook|Pfad=|Code=BV|Text=''Буве арал''}} [[Ангилал:Буве арал| ]] [[Ангилал:Өмнөд Атлантикийн арал]] [[Ангилал:Норвегийн харьяа арал]] [[Ангилал:Норвегийн харьяа нутаг]] [[Ангилал:Бамбай галт уул]] [[Ангилал:Британийн колоничлолын түүх]] [[Ангилал:Тивийн харьяалалгүй арал]] 0pec7iyn03dyrnhrn56b0t94s7vvrd4 0 8187 854354 820212 2026-04-21T08:53:44Z Enkhsaihan2005 64429 854354 wikitext text/x-wiki {{short description|Өмнөд Солонгосын нийслэл ба хамгийн том хот}} {{about|Өмнөд Солонгосын нийслэл|хэрэглээг|Сөүл (салаа утга)}} {{Инфобокс суурин | name = Сөүл | official_name = Сөүл Тусгай Их Хот<br />{{lower|0.1em|{{nobold|{{lang|ko|서울특별시}}}}}} | translit_lang1 = Солонгос | translit_lang1_type = [[Хангыл]] | translit_lang1_info = {{lang|ko-Hang|서울특별시}} | translit_lang1_type1 = [[Ханжа]]{{nobold|{{Efn|Сөүл хотод Ханжа гаралтай нэр байхгүй. Хотын албан ёсны Хятад орчуулга нь ''Shou'er'' юм.}}}} | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|서울特別市}} | translit_lang1_type2 = [[Солонгос хэлний шинэчилсэн латинчлал|Шинэчилсэн&nbsp;латинчлал]] | translit_lang1_info2 = Seoul-Teukbyeolsi | translit_lang1_type3 = [[Маккьюн–Райшауэр]] | translit_lang1_info3 = Sŏul-T'ŭkpyŏlsi | native_name = {{nobold|{{lang|ko|서울}}}} | other_name = | settlement_type = [[Өмнөд Солонгосын тусгай хотын жагсаалт|Тусгай Их Хот]] | image_skyline = {{multiple image | caption_align = center | border = infobox | total_width = 300 | perrow = 1/2/2/1 | color = white | image1 = Seoul (175734251) (cropped).jpg | caption1 = Шөнийн Сөүл | image2 = 중화전의 낮.jpg | caption2 = [[Тогсүгүн ордон]] | image3 = Republic_of_Korea_capitol.jpg | caption3 = [[Үндэсний Ассамблейн хуралдааны танхим|Үндэсний Ассамблей]] | image4 = Lotte_World_day_view_2.jpg | caption4 = [[Lotte World]] ба [[Lotte World Tower]] | image5 = Gwanghwamun_20240413.jpg | caption5 = [[Кванхвамүн]] | image6 = Seoul at night (cropped).jpg | caption6 = [[Хан мөрөн (Солонгос)|Хан мөрөн]] дээгүүрх [[Сонсан гүүр]] }} | image_flag = Flag of Seoul.svg | flag_size = 110 | image_seal = Seal of Seoul, South Korea.svg | seal_size = 90 | image_blank_emblem = Logo of Seoul, South Korea.svg | blank_emblem_type = Сүлд | blank_emblem_size = 65 | blank_emblem_alt = Сүлд | motto = "Сөүл, миний сүнс"<ref>{{cite web |url=https://english.seoul.go.kr/seoul-my-soul-selected-as-the-citys-new-slogan/ |title="Seoul, my soul" selected as the city's new slogan |publisher=[[Сөүл хотын захиргаа]] |date=2023-04-05 |access-date=2026-04-21 |archive-date=2023-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507212039/https://english.seoul.go.kr/seoul-my-soul-selected-as-the-citys-new-slogan/ |url-status=live }}</ref> | image_map = {{maplink | frame = yes | plain = yes | frame-align = center | frame-width = 280 | frame-height = 280 | fill-opacity = 0 | stroke-width = 2 | stroke-color = #5f5f5f | frame-coord = SWITCH: {{coord|qid=Q8684}}### {{coord|qid=Q884}} | zoom = SWITCH:9;5 | type = SWITCH:shape;point | marker = city | fill = #0096FF | id2 = SWITCH:Q8684;Q884 | type2 = shape-inverse | stroke-width2 = 2 | stroke-color2 = #5f5f5f | switch = Seoul;South Korea }} | mapsize = | coordinates = {{coord|37|33|36|N|126|59|24|E|region:KR-11_type:adm1st|display=title,inline}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Өмнөд СОлонгос]] | subdivision_type1 = [[Солонгосын бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_type2 = | subdivision_type3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name1 = [[Сөүлийн Нийслэлийн Бүс Нутаг|Сөүл Нийслэл]] | subdivision_name2 = | subdivision_name3 = | subdivision_name4 = | established_title = | established_date = | established_title1 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date1 = | established_title2 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | founder = [[Тэжу ван]] | named_for = | seat_type = | seat = | parts_type = Дүүрэг | parts_style = | parts = [[Сөүлийн дүүргийн жагсаалт|25 дүүрэг]] | government_footnotes = | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засаглал|Хотын дарга–зөвлөл]] | governing_body = [[Сөүл Хотын Захиргаа]]<br />[[Сөүл Хотын Зөвлөл]] | leader_party = [[Ард түмний хүч нам (Өмнөд Солонгос)|Ард түмний хүч]] | leader_title = [[Сөүл хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[О Се Хун]] | leader_title1 = [[Үндэсний Ассамблей (Өмнөд Солонгос)|Үндэсний Ассамблей]] | leader_name1 = [[Өмнөд Солонгосын сонгуулийн тойргууд|49]] | total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> | unit_pref = <!--Enter: Imperial, to display imperial before metric--> | area_footnotes = <ref name="seoul1"/> | area_magnitude = <!-- use only to set a special wikilink --> | area_total_km2 = 605.21 <!-- ALL fields with measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--> | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = 12685 | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | elevation_footnotes = <!--for references: use<ref> tags--> | elevation_m = 38 | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[Шар тэнгис]] | elevation_max_m = 836.5 | elevation_max_point = [[Пугагсань]] | population_footnotes = <ref name="4-population">{{cite web |title=City Overview (Population) |url=http://english.seoul.go.kr/seoul-views/meaning-of-seoul/4-population/ |publisher=[[Сөүл хотын захиргаа]]}}</ref> | population_as_of = 1Q 2025 | population_total = 9602826 | population_rank = [[Өмнөд Солонгосын хотын жагсаалт#Хүн амын олноор|1-р байр]] | population_density_km2 = auto | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_metro = 26,037,000 | population_density_metro_km2 = 2053 | population_blank1_title = [[Ард түмний нэр]] | population_blank1 = Сөүлчүүд | population_density_blank1_km2 = | population_blank2_title = Аялга | population_blank2 = [[Гёнги аялга|Гёнги]] | population_note = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | demographics_type1 = ДНБ {{nobold|(нэрлэсэн, 2024)}} | demographics1_footnotes = <ref name="index.go.kr">{{cite web|url= https://kosis.kr/statHtml/statHtml.do?sso=ok&returnurl=https%3A%2F%2Fkosis.kr%3A443%2FstatHtml%2FstatHtml.do%3Fconn_path%3DI2%26tblId%3DDT_1C86%26language%3Den%26orgId%3D101%26|title= 2024년 지역소득(잠정)|website=www.kostat.go.kr}}</ref> | demographics1_title1 = [[Өмнөд Солонгосын тусгай хотын жагсаалт|Тусгай их хот]] | demographics1_info1 = $421.586 тэрбум | demographics1_title2 = [[Сөүл хотын бүс|Хотын бүс]] | demographics1_info2 = $991.249 тэрбум | footnotes = | timezone = Солонгосын Стандарт Цаг | utc_offset = +9 | iso_code = KR-11 | blank1_name = Өнгө | blank1_info = Сөүл Улаан<ref name="Seoul Metropolitan Government">{{cite web|title=Color|url=http://www.seoul.go.kr/v2012/seoul/symbol/color.html|access-date=2026-04-21|archive-date=2012-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20120511085412/http://www.seoul.go.kr/v2012/seoul/symbol/color.html|url-status=live}}</ref> | blank2_name = Цэцэг | blank2_info = [[Форситиа]] | blank3_name = Сахиус | blank3_info = [[Шьежи|Хэчи]] | anthem = ''байхгүй''<ref>{{cite web|url=https://opengov.seoul.go.kr/sanction/19815271|title=서울시 사이트에 서울 시가인 서울의 찬가가 없습니다.|publisher=Seoul Metropolitan Government|access-date=2021-09-22|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210922144023/https://opengov.seoul.go.kr/sanction/19815271|archive-date=2021-09-22}}</ref> | blank7_name = Мод | blank7_info = [[Гинкго билоба|Гинкго]] | image_shield = | blank_name_sec2 = Уур амьсгал | blank_info_sec2 = Dwa | website = {{URL|https://english.seoul.go.kr/|seoul.go.kr}} }} '''Сөүл''' (хуучнаар '''Сеул'''; 서울^{[[солонгос хэл|солонгос]]} {{Audio|ko-Seoul.ogg|[соүль]}}, «нийслэл») — [[Өмнөд Солонгос]] улсын [[нийслэл]], 10 сая хүнтэй '''[[хот]]''' юм. Сөүл хот улсынхаа өрнө умард хэсэгт [[Кёнги]] аймгаар хүрээлэгдэн, [[Инчон]] хоттой хаяа залган оршдог. Хотын харьяалах талбай 605 км² байна. Засаг захиргааны хуваариар улсын нэгдүгээр дэсийн нутаг болох [[Өмнөд Солонгос#Засаг захиргааны хуваарь|онцгой хот]] юм. 10 сая хүн оршин сууж байгаагаараа [[Өмнөд Солонгосын хот|улсдаа тэргүүлэх]] бөгөөд дэлхийд [[Дэлхийн томоохон хот|8-р байрт]] жагсах их хот болно. Сөүлийн эргэн тойронд хотын бөөгнөрөл бий болсон бөгөөд энэхүү [[Сүдугвонь]] бүсэд улсын тал хувь буюу 25 сая хүн оршин сууж байна. Сөүл хотын дундуур [[Хань мөрөн]] урсдаг бөгөөд эртнээс энд суурин үүсч хөгжжээ. НТӨ 18 онд [[Пэгжэ]] улс энэ хавьд төвлөснөөс эхлээд өдгөө хүртэл улсын нийслэл болон хөгжжээ. Сөүлд ЮНЕСКО-гийн [[дэлхийн өв]]ийн газар болох [[Чандог ордон]], [[Хуасон цайз]], [[Жунмю сүм]], [[Намхань уулын цайз]], [[Чусоний вангуудын бунхан]] зэрэг түүхийн дурсгалт газар байна. Сөүл хот [[Пүхань]] зэрэг уулсаар хүрээлэгдсэн. Хотыг харах өргөн цэцэрлэгт хүрээлэнтэй. [[Сөүлийн цамхаг]], [[Тундэмүний загварын ордон]], [[Лотте Уорлд]], [[Паньбугийн гүүр|Сарны гэрлийн солонгот хүрхрээ]] зэрэг орчин үеийн үзэмж цогцолжээ. [[Солонгос поп]], [[Солонгос давалгаа]]ны гол газар бөгөөд дэлхийд эхний 10-т орох тоо буюу жилд 10 сая гаран жуулчин ирж сонирхдог. Сөүл Өмнөд Солонгос улсын эдийн засаг, санхүүгийн гол төв бөгөөд [[Каннам дүүрэг]] ихэд хөгжсөн. [[Самсон]], [[ЛЖ]], [[Хёндай-Киа]] зэрэг дэлхийд нэр хүндтэй олон компани энд төлөвлөжээ. Сөүлд [[хурдны галт тэрэг]], [[метро]] байна. Сөүлийг зорьсон агаарын тээврийн гол буудал [[Иньчоний олон улсын нисэх буудал]] нь 2005-2013 онд дараалан дэлхийн шилдэг нисэх буудлаар шалгарчээ. [[Лотте Уорлд цамхаг]] 123 давхар бөгөөд хотын хамгийн өндөр байшин юм. Сөүл 1986 оны [[Азийн наадам]], [[Сөүлийн олимп|1988 оны зуны олимп]], [[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002 оны Хөлбөмбөгийн ДАШТ]], 1980 оны [[Орчлонгийн сайхан хүүхэн]], 2010 оны [[Их хорь|Их хорийн]] уулзалт зэрэг спорт, улс төрийн наадам, уулзалтыг хүлээн авч зохион байгуулжээ. == Нэр == Энэ газар түүхэнд олон нэрээр тэмдэглэгджээ. [[Пэгжэ улс]]ын үед '''Виресон''' (위례성) гэж байв. Түүнээс нааш [[Шилла улс]]ын '''Ханжү''' (한주), [[Гуулин улс]]ын '''Намгён''' (남경), [[Чусонь улс]]ын '''Ханьсон''' (한성), '''Ханьян''' (한양) гэсэн нэртэй байлаа. Японы харьяаны үед '''Кэйжо''' (京城) гэгдсэн. Өдгөө солонгосоор «нийслэл» гэсэн утга бүхий [[Кёнжү|«Сораболь»]] (서라벌) хэмээх эртний үгээс улбаалж '''Соүль''' (서울) гэж байна. [[Монгол улс]]ад орос кирилээс улбаалж '''Сеул''' гэж байснаа БНСУ-ын албан хүсэлтээр '''Сөүл''' гэх болсон. == Түүх == Өнөөгийн Сөүл байгаа [[Хань мөрөн|Хань мөрний]] эрэгт НТӨ 4000 жилийн тэртээгээс суурин үүсчээ. Нийтийн тооллын эхлэх үеийн [[Пэгжэ]] улсын нийслэл Виресон энэ хавьд байсныг нь сударт тэмдэглэжээ. Сөүлийн гаднах [[Пүннабтусон]] хэмээх газар доор орсон овгор ханыг Виресоны хэрэм гэдэг. Энэ хавь Гурван улс буюу [[Когурё]]-Пэгжэ, 6-р зууны Когурё-[[Шилла]]гийн үеийн дайны талбар, чухал ач холбогдолт газар байжээ. [[Зураг:Hauptstrasse_und_Palasttor_in_Seoul.jpg|thumb|200px|left|19-р зуун. Кёнбуг <br> ордны өмнөх гудамж]] Нэгдсэн Шиллаг залган тогтсон [[Гуулин улс]] [[Кэсон|Кэгёнд]] нийслэл байгуулсан ба 11-р зуунд Сөүл хавьд зуны ордон барьж өмнөд нийслэл болгосноор суурин ихэд тэлжээ. Гуулин улсыг залгасан [[Чусонь]] улс нийслэлийг Сөүлд нүүлгэсэн ба Ханьян, дараа нь Ханьсон гэж нэрийджээ. 14-р зуунд баригдсан [[Кёнбуг]] ордонд 1592 он хүртэл улсын [[ван]] заларч байв. 1405 онд баригдсан [[Чандуггүн]] ордон нь 1611-1872 онд вангийн ордон болжээ. Дээр үед хот ан амьтан, хулгай дээрмээс сэргийлсэн чулуун хэрэмтэй байв. Хот томрохын хэрээр хэрмээс гадагш гарч тэлжээ. Хотын хаалгууд одоо хотын төвд байна. Үүнд [[Намдэмүнь]], [[Тундэмүнь]] зэрэг өмнөд, дорнод хаалга багтана. Чусоний үед хотын хаалгыг хонхны дуугаар нээж хаадаг байжээ. Хэдэн зуунд хаалттай байсны дараа 19-р зуунд Сөүл харийнханд хаалга нээж, орчин үеийн хот байгуулжээ. Азийн орнуудаас анх удаа хааны ордондоо [[цахилгаан]] нэвтрүүлсэн нь Сөүл хот байв. [[Зураг:Seoul_City_Hall_A01.JPG|thumb|200px|left|Хотын захиргааны байр]] [[Франц]], [[Америк]] зэрэг оронтой худалдаа хийдэг болсон ба Сөүлийн цахилгааны газар, Цахилгаан тэрэгний газар зэрэг нь Америк-Солонгосын хамтарсан өмчлөлийнх байв. Хот хөгжиж [[Дорно дахин|Дорнын]] хамгийн цэвэрхэн хот хэмээгдэх болсон. 1910 оны гэрээгээр [[Япон]]ы харьяанд орсны дараа хотын нэрийг солонгосоор Кёнсон, японоор Кэйжо хэмээжээ. Японы арга технологи хэрэглэгдэх болж [[Өрнө дахин|Өрнийн]] хийцийн барилга баригдах болов. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы эцэст Сөүл хот Японы эзэрхийллээс чөлөөлөгдсөн. [[Зураг:Seoulprefecturalannexation1914-1995.png|thumb|200px|right|Нутаг дэвсгэр тэлсэн он]] 1945 онд нийслэлийн нэрийг өнөөгийн нэрээр буюу Сөүл хэмээн нэрийдэгдэж [[БНСУ]] байгуулагдав. 1950-1953 оны [[Солонгосын дайн]]аар Сөүл ихэд сүйрсэн. 191 мянган барилга, 55 мянган байшин, 1000 үйлдвэр сүйджээ. Улсын нийслэл түр хугацаанд [[Пүсань]]д шилжсэн. Дайны дараа Сөүлийг чиглэсэн их нүүдэл болж байв. 1955 онд хотын хүн ам 1.5 саяд хүрсэн. Дайны дараа Сөүл орчин үеийн хийц бүхий барилга байшинтай сэргээн босгогдсон. 1960-аад онд аж үйлдвэржиж ажиллах хүчний шилжилт Сөүл болон бусад том хотуудыг чиглэжээ. 1970-аад онд Сөүлийн хэмжээ томорч ойр орчны сууринг хаман нэгтгэжээ. Сөүл улсын эдийн засаг, улс төр, соёлын гол төв бөгөөд улсын хүн амын 20% амьдарч, 50% нь ойр орчимд амьдарч байна. Сөүлд [[Самсон]], [[СК]], [[Хёньдай]], [[ПОСКО]], [[ЛЖ]] зэрэг дэлхийд томоохон компаниудын төв байр байрлажээ. Сөүл 1986 оны [[Азийн наадам]], [[Сөүлийн олимп|1988 оны зуны олимп]], [[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002 оны Хөлбөмбөгийн ДАШТ]]-ийг зохион байгуулсан. == Газар зүй == [[Зураг:Seoul 126.73851E 37.61213N.jpg|thumb|left|200px|Дээрээс харсан зураг]] Сөүл хот [[Өмнөд Солонгос]] орны өрнө умард биед, далайн түвшнээс дээш 20-40 м өндөрт, улсын хилээс 50 км зайнд оршдог. Хотын дундуур [[Хань мөрөн]] урсаж хотыг өмнөд умард хоёр хэсэг болгон хуваажээ. 1394 онд [[Иньвансань]], [[Намсань]], [[Нагсань]], [[Пугагсань]] дөрвөн уулын дунд багтаж байсан бол тэлсээр одоо найман уулын дунд гэж яригдаж, 15 км радиустай тойрогт багтах 605 км² газрыг харъяалдаг болжээ. Нутгийн баруун хэсэг мөрний адаг, нам доор газар байна. Хотын уламжлалт төв хэсэг нь [[Жунну]], [[Чун]] дүүрэг бол өнөөгийн санхүүгийн төв нь [[Ёиду]], эдийн засаг нь төв [[Каннам]] дүүрэг болсон. === Уур амьсгал === Сөүл нь Өмнөд Солонгосын бусад нутагтай ижил, чийглэг [[уур амьсгал]]тай. Учир нь Солонгосын хойг гурван талаараа далайгаар хүрээлэгдэнэ<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/country_guides/results.shtml?tt=TT002800 |title=BBC Weather - Country Guide |access-date=2006-04-23 |archive-date=2006-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060423072450/http://www.bbc.co.uk/weather/world/country_guides/results.shtml?tt=TT002800 |url-status=live }}</ref>. Зундаа халуун, чийглэг, наймдугаар сард хамгийн их хална. Энэ үед дундаж температур 22-30&nbsp;°C байна. Өвөлдөө дунджаар -7&nbsp;°C-1&nbsp;°C байна. Өвөлдөө харьцангуй хуурай байх ба жилд дунджаар 28 өдөр цас орно. {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Seoul (1991–2020 normals, extremes 1907–present) | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 14.4 | Feb record high C = 18.7 | Mar record high C = 25.1 | Apr record high C = 29.8 | May record high C = 34.4 | Jun record high C = 37.2 | Jul record high C = 38.4 | Aug record high C = 39.6 | Sep record high C = 35.1 | Oct record high C = 30.1 | Nov record high C = 25.9 | Dec record high C = 17.7 | year record high C = 39.6 |Jan avg record high C = 9.2 |Feb avg record high C = 13.3 |Mar avg record high C = 19.2 |Apr avg record high C = 25.6 |May avg record high C = 30.2 |Jun avg record high C = 32.5 |Jul avg record high C = 33.7 |Aug avg record high C = 34.7 |Sep avg record high C = 30.9 |Oct avg record high C = 26.1 |Nov avg record high C = 19.7 |Dec avg record high C = 11.9 |year avg record high C = 35.1 | Jan high C = 2.1 | Feb high C = 5.1 | Mar high C = 11.0 | Apr high C = 17.9 | May high C = 23.6 | Jun high C = 27.6 | Jul high C = 29.0 | Aug high C = 30.0 | Sep high C = 26.2 | Oct high C = 20.2 | Nov high C = 11.9 | Dec high C = 4.2 | year high C = 17.4 | Jan mean C = -2.0 | Feb mean C = 0.7 | Mar mean C = 6.1 | Apr mean C = 12.6 | May mean C = 18.2 | Jun mean C = 22.7 | Jul mean C = 25.3 | Aug mean C = 26.1 | Sep mean C = 21.7 | Oct mean C = 15.0 | Nov mean C = 7.5 | Dec mean C = 0.2 | year mean C = 12.8 | Jan low C = −5.5 | Feb low C = −3.2 | Mar low C = 1.9 | Apr low C = 8.0 | May low C = 13.5 | Jun low C = 18.7 | Jul low C = 22.3 | Aug low C = 22.9 | Sep low C = 17.7 | Oct low C = 10.6 | Nov low C = 3.5 | Dec low C = −3.4 | year low C = 8.9 |Jan avg record low C = -12.7 |Feb avg record low C = -10.7 |Mar avg record low C = -4.9 |Apr avg record low C = 2.1 |May avg record low C = 8.7 |Jun avg record low C = 14.5 |Jul avg record low C = 18.9 |Aug avg record low C = 18.4 |Sep avg record low C = 12.1 |Oct avg record low C = 3.1 |Nov avg record low C = -4.7 |Dec avg record low C = -11.2 |year avg record low C = -13.9 | Jan record low C = −22.5 | Feb record low C = −19.6 | Mar record low C = −14.1 | Apr record low C = −4.3 | May record low C = 2.4 | Jun record low C = 8.8 | Jul record low C = 12.9 | Aug record low C = 13.5 | Sep record low C = 3.2 | Oct record low C = −5.1 | Nov record low C = −11.9 | Dec record low C = −23.1 | year record low C = -23.1 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 16.8 | Feb precipitation mm = 28.2 | Mar precipitation mm = 36.9 | Apr precipitation mm = 72.9 | May precipitation mm = 103.6 | Jun precipitation mm = 129.5 | Jul precipitation mm = 414.4 | Aug precipitation mm = 348.2 | Sep precipitation mm = 141.5 | Oct precipitation mm = 52.2 | Nov precipitation mm = 51.1 | Dec precipitation mm = 22.6 | year precipitation mm = 1417.9 | unit precipitation days = 1 mm | Jan precipitation days = 3.3 | Feb precipitation days = 3.4 | Mar precipitation days = 4.7 | Apr precipitation days = 6.5 | May precipitation days = 6.8 | Jun precipitation days = 7.6 | Jul precipitation days = 13.3 | Aug precipitation days = 11.8 | Sep precipitation days = 6.5 | Oct precipitation days = 4.8 | Nov precipitation days = 6.4 | Dec precipitation days = 4.2 | year precipitation days = 79.3 | Jan snow days = 7.1 | Feb snow days = 5.1 | Mar snow days = 2.8 | Apr snow days = 0.2 | May snow days = 0.0 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 0.0 | Oct snow days = 0.0 | Nov snow days = 2.3 | Dec snow days = 6.4 | year snow days = 23.9 | Jan humidity = 56.2 | Feb humidity = 54.6 | Mar humidity = 54.6 | Apr humidity = 54.8 | May humidity = 59.7 | Jun humidity = 65.7 | Jul humidity = 76.2 | Aug humidity = 73.5 | Sep humidity = 66.4 | Oct humidity = 61.8 | Nov humidity = 60.4 | Dec humidity = 57.8 | year humidity = 61.8 | Jan sun = 169.6 | Feb sun = 170.8 | Mar sun = 198.2 | Apr sun = 206.3 | May sun = 223.0 | Jun sun = 189.1 | Jul sun = 123.6 | Aug sun = 156.1 | Sep sun = 179.7 | Oct sun = 206.5 | Nov sun = 157.3 | Dec sun = 162.9 | year sun = 2143.1 | Jan percentsun = 52.3 | Feb percentsun = 53.6 | Mar percentsun = 51.0 | Apr percentsun = 51.9 | May percentsun = 48.4 | Jun percentsun = 41.2 | Jul percentsun = 26.8 | Aug percentsun = 36.2 | Sep percentsun = 47.2 | Oct percentsun = 57.1 | Nov percentsun = 50.2 | Dec percentsun = 51.1 | year percentsun = 46.4 | Jan uv = 2 | Feb uv = 3 | Mar uv = 5 | Apr uv = 7 | May uv = 8 | Jun uv = 9 | Jul uv = 10 | Aug uv = 9 | Sep uv = 7 | Oct uv = 4 | Nov uv = 3 | Dec uv = 2 | source 1 = [[Солонгосын Цаг Уурын Алба]] (нарны хувь 1981–2010)<ref name= KMA> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220129211110/https://data.kma.go.kr/resources/normals/pdf_data/korea_pdf_0106_v2.pdf | archive-date = 2022-01-29 | url = https://data.kma.go.kr/resources/normals/pdf_data/korea_pdf_0106_v2.pdf | title = Climatological Normals of Korea (1991 ~ 2020) | publisher = Солонгосын Цаг Уурын Алба | access-date = 2026-04-21 | language = ko}}</ref><ref name= KMAextremes> {{cite web | url = https://data.kma.go.kr/climate/extremum/selectExtremumList.do?pgmNo=103 | publisher = Солонгосын Цаг Уурын Алба | access-date = 2026-04-21 | script-title = ko:순위값 - 구역별조회 | language = ko}}</ref><ref name= KMAnormals> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20161207185450/http://www.kma.go.kr/down/Climatological_2010.pdf | archive-date = 2016-12-07 | url = http://www.kma.go.kr/down/Climatological_2010.pdf | publisher = Korea Meteorological Administration | access-date = 2026-04-21 | title = Climatological Normals of Korea | date = 2011 | page = 499 and 649}}</ref> | source 2 = Weather Atlas (UV),<ref>{{Cite web|url=https://www.weather-atlas.com/en/south-korea/seoul-climate|title=Seoul, South Korea - Detailed climate information and monthly weather forecast|publisher=Yu Media Group|website=Weather Atlas|language=en|access-date=2026-04-21}}</ref> Meteo Climat (хамгийн их, хамгийн бага)<ref name = meteoclimat> {{cite web | url = http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/station-1701-1770-2023.php | title = Сөүл станц | publisher = Meteo Climat | language = fr | access-date = 2026-04-21}}</ref> }} == Нутгийн хуваарь == [[Зураг:Neighborhood Regions and Autonomous Districts of Seoul.svg|thumb|right|300px|Сөүлийн 25 дүүрэг газрын зурагт]] Сөүл хот 25 [[Сөүлийн дүүргийн жагсаалт|дүүрэг]] (구 ''гү'')-т хуваагддаг. Дүүрэг нь [[хороо]] болж (동 ''дун'') хуваагдана. Нийт 423 хороо бий. Дүүргээс газар нутгаар хамгийн том нь [[Сочу]], хамгийн жижиг нь [[Чүн]] дүүрэг юм. Хүн амаар олон нь Сунба дүүрэг. {|class="wikitable sortable" |- !Далбаа !Нэр !Солонгос!!Хүн ам!!Талбай!!Хүн амын нягтшил |- |[[File:Flag of Dobong, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Тубун дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=도봉구|hanja=道峰區|labels=no}} | 355,712 | 20.70&nbsp;км² | 17184/км² |- |[[File:Flag of Dongdaemun, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Тундэмүнь дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=동대문구|hanja=東大門區|labels=no}} | 376,319 | 14.21&nbsp;км² | 26483/км² |- |[[File:Flag of Dongjak, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Тунжаг дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=동작구|hanja=銅雀區|labels=no}} | 419,261 | 16.35&nbsp;км² | 25643/км² |- |[[File:Flag of Eunpyeong, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Ыньпён дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=은평구|hanja=恩平區|labels=no}} | 503,243 | 29.70&nbsp;км² | 16944/км² |- |[[File:Flag of Gangbuk, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Канбүг дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=강북구|hanja=江北區|labels=no}} | 338,410 | 23.60&nbsp;км² | 14339/км² |- |[[File:Flag of Gangdong, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Кандун дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=강동구|hanja=江東區|labels=no}} | 481,332 | 24.59&nbsp;км² | 19574/км² |- |[[File:Flag of Gangnam, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Каннам дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=강남구|hanja=江南區|labels=no}} | 583,446 | 39.50&nbsp;км² | 14771/км² |- |[[File:Flag of Gangseo, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Кансо дүүрэг, Сөүл|Кансо дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=강서구|hanja=江西區|labels=no}} | 591,653 | 41.43&nbsp;км² | 14281/км² |- |[[File:Flag of Geumcheon, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Кымчонь дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=금천구|hanja=衿川區|labels=no}} | 258,030 | 13.02&nbsp;км² | 19818/км² |- |[[File:Flag of Guro, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Күру дүүрэг, Сөүл|Күру дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=구로구|hanja=九老區|labels=no}} | 457,131 | 20.12&nbsp;км² | 22720/км² |- |[[File:Flag of Gwanak, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Куанак дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=관악구|hanja=冠岳區|labels=no}} | 531,960 | 29.57&nbsp;км² | 17990/км² |- |[[File:Flag of Gwangjin, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Куанжинь дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=광진구|hanja=廣津區|labels=no}} | 377,375 | 17.06&nbsp;км² | 22120/км² |- |[[File:Flag of Jongno, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Чунну дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=종로구|hanja=鍾路區|labels=no}} | 165,344 | 23.91&nbsp;км² | 6915/км² |- |[[File:Flag of Junggu, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Чүн дүүрэг, Сөүл|Чүн дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=중구|hanja=中區|labels=no}} | 136,227 | 9.96&nbsp;км² | 13677/км² |- |[[File:Flag of Jungnang, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Чүннан дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=중랑구|hanja=中浪區|labels=no}} | 423,411 | 18.50&nbsp;км² | 22887/км² |- | [[File:Flag_of_Mapo,_Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Мабу дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=마포구|hanja=麻浦區|labels=no}} | 395,830 | 23.84&nbsp;км² | 16604/км² |- |[[File:Flag of Nowon, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Нувонь дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=노원구|hanja=蘆原區|labels=no}} | 586,056 | 35.44&nbsp;км² | 16536/км² |- |[[File:Flag of Seocho, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Сочу дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=서초구|hanja=瑞草區|labels=no}} | 454,288 | 47.00&nbsp;км² | 9666/км² |- |[[File:Flag of Seodaemun, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Содэмүнь дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=서대문구|hanja=西大門區|labels=no}} | 320,861 | 17.61&nbsp;км² | 18220/км² |- |[[File:Flag of Seongbuk, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Сонбүг дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=성북구|hanja=城北區|labels=no}} | 475,961 | 24.58&nbsp;км² | 19364/км² |- |[[File:Flag of Seongdong, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Сондун дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=성동구|hanja=城東區|labels=no}} | 303,891 | 16.86&nbsp;км² | 19364/км² |- |[[File:Flag of Songpa, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Сунба дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=송파구|hanja=松坡區|labels=no}} | 671,794 | 33.88&nbsp;км² | 19829/км² |- |[[File:Flag of Yangcheon, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Янчонь дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=양천구|hanja=陽川區|labels=no}} | 490,708 | 17.40&nbsp;км² | 28202/км² |- |[[File:Flag of Yeongdeungpo, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Ёндынбу дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=영등포구|hanja=永登浦區|labels=no}} | 421,436 | 24.53&nbsp;км² | 17180/км² |- |[[File:Flag of Yongsan, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Юнсань дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=용산구|hanja=龍山區|labels=no}} | 249,914 | 21.87&nbsp;км² | 11427/км² |- |- class="sortbottom" | colspan="2" |'''Сөүл''' |'''{{Солонгос|hangul=서울|labels=no}}''' | '''10,369,593''' | '''605.21&nbsp;км²''' | '''17134/км²''' |} == Хүн ам зүй == [[Зураг:Myeongdong2.JPG|thumb|200px|left|Чүн дүүрэг, Мён хороо. Худалдааны гудамж]] Сөүл хот 2013 онд 10.4 сая оршин суугчтай байв. Хүн амын тоогоор дэлхийн [[Дэлхийн их хотууд|8-р олон]] хүнтэй хот болно. Сөүл хотын бөөгнөрөл [[Сүдугвонь]]д 25 сая хүнтэй байгаа нь дэлхийд [[Токио]]гийн дараа хоёрдугаарт орох их дүн юм. Хүн амын нягт суурьшилтай. Сөүлийн оршин суугчид үндсэндээ [[солонгос үндэстэн]] байна. Цөөн хувь буюу 2011 оны байдлаар 281 мянган гадаадын иргэн оршин сууж байгаагийн ихэнх нь [[Хятад]], [[Япон]]оос иржээ. Сөүлд гэмт хэрэг маш бага. [[Буддын шашин|Буддын]] болон [[христийн шашин]] хүн амын дунд дэлгэрсэн. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Сөүлийн оршин суугчийн тоо (1660-2015) |- ! width="100" {{highlight1}} | Он ! width="60" {{highlight1}} | 1660 ! width="60" {{highlight1}} | 1880 ! width="60" {{highlight1}} | 1920 ! width="60" {{highlight1}} | 1955 ! width="60" {{highlight1}} | 1985 ! width="60" {{highlight1}} | 2015 |- | '''Хүний тоо'''||200,000 || 199,100|| 250,208|| 1,574,868|| 9,639,110||10,349,312 |- |} == Ах дүү хот == <div class="noprint"> {|class="wikitable collapsible" |- ! colspan="3"| Сөүлийн ах дүү хотын жагсаалт<ref name="Seoul twinnings">{{Cite web |url=http://english.seoul.go.kr/gtk/cg/cityhall.php?pidx=6 |title=Seoul – Sister Cities |access-date=2017-06-22 |archive-date=2012-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325052520/http://english.seoul.go.kr/gtk/cg/cityhall.php?pidx=6 |url-status=dead }}</ref> |- {|style="width:100%" |- |style="width:33.3%;"| * {{flagicon|TWN}} Тайванийн [[Тайбэй]] (1968) * {{flagicon|TUR}} Туркийн [[Анкара]] (1971) * {{flagicon|IRI}} Ираны [[Тегеран]] (1972) * {{flagicon|USA}} Америкийн [[Хонолулу]] (1973) * {{flagicon|USA}} Америкийн [[Сан-Франциско]] (1976) * {{flagicon|BRA}} Бразилын [[Сан-Паулу]] (1977) * {{flagicon|COL}} Колумбийн [[Богота]] (1982) || * {{flagicon|IDN}} Индонезийн [[Жакарта]] (1984) * {{flagicon|JPN}} Японы [[Токио]] (1988) * {{flagicon|RUS}} Оросын [[Москва]] (1991) * {{flagicon|AUS}} Австралийн [[Шинэ Өмнөд Вэльс]] (1991) * {{flagicon|MEX}} Мексикийн [[Мехико]] (1992) * {{flagicon|CHN}} Хятадын [[Бээжин]] (1993) * {{flagicon|MNG}} Монголын [[Улаанбаатар]] (1995) || * {{flagicon|VIE}} Вьетнамын [[Ханой]] (1996) * {{flagicon|POL}} Польшийн [[Варшав]] (1996) * {{flagicon|EGY}} Египетийн [[Каир]] (1997) * {{flagicon|KAZ}} Казахстаны [[Астана]] (2004) * {{flagicon|USA}} Америкийн [[Вашингтон хот|Вашингтон]] (2006) * {{flagicon|UZB}} Узбекистаны [[Ташкент]] (2010) * {{flagicon|BRU}} Брунейн [[Бандар-Сери-Бегеван]] (2012) |} == Зураг == <center><gallery widths="160px" heights="130px"> Changdeokgung-Injeongjeon.jpg|Чандоггүн ордон Deoksugung-02.jpg|Тогсүгүн Myeongdongchurch.jpg|Мёндунгийн цогчин дуган Seoul_S.jpg|Шөнийн хот Seoul_Buses.png|Нийтийн тээврийн автобус Lotte_World.jpg|Лотте Уорлд төв Gangnam Seoul January 2009.jpg|[[Каннам дүүрэг|Каннамын]] гудамж Korea-Seoul-Cheonggyecheon-2008-01.jpg|Чонгечонь горхи Korean_food_8.jpg|«Самгёбсаль» хоол </gallery></center> == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} == Цахим хуудас == {{commonscat|Seoul}} * [http://english.seoul.go.kr/ Цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20110126101418/http://maps.visitseoul.net/index.jsp?lang=eng Seoul Газрын зураг] {{БНСУ-ын хот}} {{БНСУ-ын засаг захиргааны хуваарь}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Сөүл| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын суурин]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] se6a69agm01lkz2i38zkogrwkfb2jvl 854355 854354 2026-04-21T08:54:15Z Enkhsaihan2005 64429 854355 wikitext text/x-wiki {{short description|Өмнөд Солонгосын нийслэл ба хамгийн том хот}} {{about|Өмнөд Солонгосын нийслэл|хэрэглээг|Сөүл (салаа утга)}} {{Инфобокс суурин | name = Сөүл | official_name = Сөүл Тусгай Их Хот<br />{{lower|0.1em|{{nobold|{{lang|ko|서울특별시}}}}}} | translit_lang1 = Солонгос | translit_lang1_type = [[Хангыл]] | translit_lang1_info = {{lang|ko-Hang|서울특별시}} | translit_lang1_type1 = [[Ханжа]]{{nobold|{{Efn|Сөүл хотод Ханжа гаралтай нэр байхгүй. Хотын албан ёсны Хятад орчуулга нь ''Shou'er'' юм.}}}} | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|서울特別市}} | translit_lang1_type2 = [[Солонгос хэлний шинэчилсэн латинчлал|Шинэчилсэн&nbsp;латинчлал]] | translit_lang1_info2 = Seoul-Teukbyeolsi | translit_lang1_type3 = [[Маккьюн–Райшауэр]] | translit_lang1_info3 = Sŏul-T'ŭkpyŏlsi | native_name = {{nobold|{{lang|ko|서울}}}} | other_name = | settlement_type = [[Өмнөд Солонгосын тусгай хотын жагсаалт|Тусгай Их Хот]] | image_skyline = {{multiple image | caption_align = center | border = infobox | total_width = 300 | perrow = 1/2/2/1 | color = white | image1 = Seoul (175734251) (cropped).jpg | caption1 = Шөнийн Сөүл | image2 = 중화전의 낮.jpg | caption2 = [[Тогсүгүн ордон]] | image3 = Republic_of_Korea_capitol.jpg | caption3 = [[Үндэсний Ассамблейн хуралдааны танхим|Үндэсний Ассамблей]] | image4 = Lotte_World_day_view_2.jpg | caption4 = [[Lotte World]] ба [[Lotte World Tower]] | image5 = Gwanghwamun_20240413.jpg | caption5 = [[Кванхвамүн]] | image6 = Seoul at night (cropped).jpg | caption6 = [[Хан мөрөн (Солонгос)|Хан мөрөн]] дээгүүрх [[Сонсан гүүр]] }} | image_flag = Flag of Seoul.svg | flag_size = 110 | image_seal = Seal of Seoul, South Korea.svg | seal_size = 90 | image_blank_emblem = Logo of Seoul, South Korea.svg | blank_emblem_type = Сүлд | blank_emblem_size = 65 | blank_emblem_alt = Сүлд | motto = "Сөүл, миний сүнс"<ref>{{cite web |url=https://english.seoul.go.kr/seoul-my-soul-selected-as-the-citys-new-slogan/ |title="Seoul, my soul" selected as the city's new slogan |publisher=[[Сөүл хотын захиргаа]] |date=2023-04-05 |access-date=2026-04-21 |archive-date=2023-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507212039/https://english.seoul.go.kr/seoul-my-soul-selected-as-the-citys-new-slogan/ |url-status=live }}</ref> | image_map = {{maplink | frame = yes | plain = yes | frame-align = center | frame-width = 280 | frame-height = 280 | fill-opacity = 0 | stroke-width = 2 | stroke-color = #5f5f5f | frame-coord = SWITCH: {{coord|qid=Q8684}}### {{coord|qid=Q884}} | zoom = SWITCH:9;5 | type = SWITCH:shape;point | marker = city | fill = #0096FF | id2 = SWITCH:Q8684;Q884 | type2 = shape-inverse | stroke-width2 = 2 | stroke-color2 = #5f5f5f | switch = Seoul;South Korea }} | mapsize = | coordinates = {{coord|37|33|36|N|126|59|24|E|region:KR-11_type:adm1st|display=title,inline}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Өмнөд СОлонгос]] | subdivision_type1 = [[Солонгосын бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_type2 = | subdivision_type3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name1 = [[Сөүлийн Нийслэлийн Бүс Нутаг|Сөүл Нийслэл]] | subdivision_name2 = | subdivision_name3 = | subdivision_name4 = | established_title = | established_date = | established_title1 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date1 = | established_title2 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | founder = [[Тэжу ван]] | named_for = | seat_type = | seat = | parts_type = Дүүрэг | parts_style = | parts = [[Сөүлийн дүүргийн жагсаалт|25 дүүрэг]] | government_footnotes = | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засаглал|Хотын дарга–зөвлөл]] | governing_body = [[Сөүл Хотын Захиргаа]]<br />[[Сөүл Хотын Зөвлөл]] | leader_party = [[Ард түмний хүч нам (Өмнөд Солонгос)|Ард түмний хүч]] | leader_title = [[Сөүл хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[О Се Хун]] | leader_title1 = [[Үндэсний Ассамблей (Өмнөд Солонгос)|Үндэсний Ассамблей]] | leader_name1 = [[Өмнөд Солонгосын сонгуулийн тойргууд|49]] | total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> | unit_pref = <!--Enter: Imperial, to display imperial before metric--> | area_footnotes = <ref name="seoul1"/> | area_magnitude = <!-- use only to set a special wikilink --> | area_total_km2 = 605.21 <!-- ALL fields with measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--> | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = 12685 | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | elevation_footnotes = <!--for references: use<ref> tags--> | elevation_m = 38 | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[Шар тэнгис]] | elevation_max_m = 836.5 | elevation_max_point = [[Пугагсань]] | population_footnotes = <ref name="4-population">{{cite web |title=City Overview (Population) |url=http://english.seoul.go.kr/seoul-views/meaning-of-seoul/4-population/ |publisher=[[Сөүл хотын захиргаа]]}}</ref> | population_as_of = 1Q 2025 | population_total = 9602826 | population_rank = [[Өмнөд Солонгосын хотын жагсаалт#Хүн амын олноор|1-р байр]] | population_density_km2 = auto | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_metro = 26,037,000 | population_density_metro_km2 = 2053 | population_blank1_title = [[Ард түмний нэр]] | population_blank1 = Сөүлчүүд | population_density_blank1_km2 = | population_blank2_title = Аялга | population_blank2 = [[Гёнги аялга|Гёнги]] | population_note = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | demographics_type1 = ДНБ {{nobold|(нэрлэсэн, 2024)}} | demographics1_footnotes = <ref name="index.go.kr">{{cite web|url= https://kosis.kr/statHtml/statHtml.do?sso=ok&returnurl=https%3A%2F%2Fkosis.kr%3A443%2FstatHtml%2FstatHtml.do%3Fconn_path%3DI2%26tblId%3DDT_1C86%26language%3Den%26orgId%3D101%26|title= 2024년 지역소득(잠정)|website=www.kostat.go.kr}}</ref> | demographics1_title1 = [[Өмнөд Солонгосын тусгай хотын жагсаалт|Тусгай их хот]] | demographics1_info1 = $421.586 тэрбум | demographics1_title2 = [[Сөүл хотын бүс|Хотын бүс]] | demographics1_info2 = $991.249 тэрбум | footnotes = | timezone = Солонгосын Стандарт Цаг | utc_offset = +9 | iso_code = KR-11 | blank1_name = Өнгө | blank1_info = Сөүл Улаан<ref name="Seoul Metropolitan Government">{{cite web|title=Color|url=http://www.seoul.go.kr/v2012/seoul/symbol/color.html|access-date=2026-04-21|archive-date=2012-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20120511085412/http://www.seoul.go.kr/v2012/seoul/symbol/color.html|url-status=live}}</ref> | blank2_name = Цэцэг | blank2_info = [[Форситиа]] | blank3_name = Сахиус | blank3_info = [[Шьежи|Хэчи]] | anthem = ''байхгүй''<ref>{{cite web|url=https://opengov.seoul.go.kr/sanction/19815271|title=서울시 사이트에 서울 시가인 서울의 찬가가 없습니다.|publisher=Seoul Metropolitan Government|access-date=2021-09-22|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210922144023/https://opengov.seoul.go.kr/sanction/19815271|archive-date=2021-09-22}}</ref> | blank7_name = Мод | blank7_info = [[Гинкго билоба|Гинкго]] | image_shield = | blank_name_sec2 = Уур амьсгал | blank_info_sec2 = Dwa | website = {{URL|https://english.seoul.go.kr/|seoul.go.kr}} }} '''Сөүл''' (хуучнаар '''Сеул'''; 서울^{[[солонгос хэл|солонгос]]} {{Audio|ko-Seoul.ogg|[соүль]}}, «нийслэл») — [[Өмнөд Солонгос]] улсын [[нийслэл]], 10 сая хүнтэй '''[[хот]]''' юм. Сөүл хот улсынхаа өрнө умард хэсэгт [[Кёнги]] аймгаар хүрээлэгдэн, [[Инчон]] хоттой хаяа залган оршдог. Хотын харьяалах талбай 605 км² байна. Засаг захиргааны хуваариар улсын нэгдүгээр дэсийн нутаг болох [[Өмнөд Солонгос#Засаг захиргааны хуваарь|онцгой хот]] юм. 10 сая хүн оршин сууж байгаагаараа [[Өмнөд Солонгосын хот|улсдаа тэргүүлэх]] бөгөөд дэлхийд [[Дэлхийн томоохон хот|8-р байрт]] жагсах их хот болно. Сөүлийн эргэн тойронд хотын бөөгнөрөл бий болсон бөгөөд энэхүү [[Сүдугвонь]] бүсэд улсын тал хувь буюу 25 сая хүн оршин сууж байна. Сөүл хотын дундуур [[Хань мөрөн]] урсдаг бөгөөд эртнээс энд суурин үүсч хөгжжээ. НТӨ 18 онд [[Пэгжэ]] улс энэ хавьд төвлөснөөс эхлээд өдгөө хүртэл улсын нийслэл болон хөгжжээ. Сөүлд ЮНЕСКО-гийн [[дэлхийн өв]]ийн газар болох [[Чандог ордон]], [[Хуасон цайз]], [[Жунмю сүм]], [[Намхань уулын цайз]], [[Чусоний вангуудын бунхан]] зэрэг түүхийн дурсгалт газар байна. Сөүл хот [[Пүхань]] зэрэг уулсаар хүрээлэгдсэн. Хотыг харах өргөн цэцэрлэгт хүрээлэнтэй. [[Сөүлийн цамхаг]], [[Тундэмүний загварын ордон]], [[Лотте Уорлд]], [[Паньбугийн гүүр|Сарны гэрлийн солонгот хүрхрээ]] зэрэг орчин үеийн үзэмж цогцолжээ. [[Солонгос поп]], [[Солонгос давалгаа]]ны гол газар бөгөөд дэлхийд эхний 10-т орох тоо буюу жилд 10 сая гаран жуулчин ирж сонирхдог. Сөүл Өмнөд Солонгос улсын эдийн засаг, санхүүгийн гол төв бөгөөд [[Каннам дүүрэг]] ихэд хөгжсөн. [[Самсон]], [[ЛЖ]], [[Хёндай-Киа]] зэрэг дэлхийд нэр хүндтэй олон компани энд төлөвлөжээ. Сөүлд [[хурдны галт тэрэг]], [[метро]] байна. Сөүлийг зорьсон агаарын тээврийн гол буудал [[Иньчоний олон улсын нисэх буудал]] нь 2005-2013 онд дараалан дэлхийн шилдэг нисэх буудлаар шалгарчээ. [[Лотте Уорлд цамхаг]] 123 давхар бөгөөд хотын хамгийн өндөр байшин юм. Сөүл 1986 оны [[Азийн наадам]], [[Сөүлийн олимп|1988 оны зуны олимп]], [[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002 оны Хөлбөмбөгийн ДАШТ]], 1980 оны [[Орчлонгийн сайхан хүүхэн]], 2010 оны [[Их хорь|Их хорийн]] уулзалт зэрэг спорт, улс төрийн наадам, уулзалтыг хүлээн авч зохион байгуулжээ. == Нэр == Энэ газар түүхэнд олон нэрээр тэмдэглэгджээ. [[Пэгжэ улс]]ын үед '''Виресон''' (위례성) гэж байв. Түүнээс нааш [[Шилла улс]]ын '''Ханжү''' (한주), [[Гуулин улс]]ын '''Намгён''' (남경), [[Чусонь улс]]ын '''Ханьсон''' (한성), '''Ханьян''' (한양) гэсэн нэртэй байлаа. Японы харьяаны үед '''Кэйжо''' (京城) гэгдсэн. Өдгөө солонгосоор «нийслэл» гэсэн утга бүхий [[Кёнжү|«Сораболь»]] (서라벌) хэмээх эртний үгээс улбаалж '''Соүль''' (서울) гэж байна. [[Монгол улс]]ад орос кирилээс улбаалж '''Сеул''' гэж байснаа БНСУ-ын албан хүсэлтээр '''Сөүл''' гэх болсон. == Түүх == Өнөөгийн Сөүл байгаа [[Хань мөрөн|Хань мөрний]] эрэгт НТӨ 4000 жилийн тэртээгээс суурин үүсчээ. Нийтийн тооллын эхлэх үеийн [[Пэгжэ]] улсын нийслэл Виресон энэ хавьд байсныг нь сударт тэмдэглэжээ. Сөүлийн гаднах [[Пүннабтусон]] хэмээх газар доор орсон овгор ханыг Виресоны хэрэм гэдэг. Энэ хавь Гурван улс буюу [[Когурё]]-Пэгжэ, 6-р зууны Когурё-[[Шилла]]гийн үеийн дайны талбар, чухал ач холбогдолт газар байжээ. [[Зураг:Hauptstrasse_und_Palasttor_in_Seoul.jpg|thumb|200px|left|19-р зуун. Кёнбуг <br> ордны өмнөх гудамж]] Нэгдсэн Шиллаг залган тогтсон [[Гуулин улс]] [[Кэсон|Кэгёнд]] нийслэл байгуулсан ба 11-р зуунд Сөүл хавьд зуны ордон барьж өмнөд нийслэл болгосноор суурин ихэд тэлжээ. Гуулин улсыг залгасан [[Чусонь]] улс нийслэлийг Сөүлд нүүлгэсэн ба Ханьян, дараа нь Ханьсон гэж нэрийджээ. 14-р зуунд баригдсан [[Кёнбуг]] ордонд 1592 он хүртэл улсын [[ван]] заларч байв. 1405 онд баригдсан [[Чандуггүн]] ордон нь 1611-1872 онд вангийн ордон болжээ. Дээр үед хот ан амьтан, хулгай дээрмээс сэргийлсэн чулуун хэрэмтэй байв. Хот томрохын хэрээр хэрмээс гадагш гарч тэлжээ. Хотын хаалгууд одоо хотын төвд байна. Үүнд [[Намдэмүнь]], [[Тундэмүнь]] зэрэг өмнөд, дорнод хаалга багтана. Чусоний үед хотын хаалгыг хонхны дуугаар нээж хаадаг байжээ. Хэдэн зуунд хаалттай байсны дараа 19-р зуунд Сөүл харийнханд хаалга нээж, орчин үеийн хот байгуулжээ. Азийн орнуудаас анх удаа хааны ордондоо [[цахилгаан]] нэвтрүүлсэн нь Сөүл хот байв. [[Зураг:Seoul_City_Hall_A01.JPG|thumb|200px|left|Хотын захиргааны байр]] [[Франц]], [[Америк]] зэрэг оронтой худалдаа хийдэг болсон ба Сөүлийн цахилгааны газар, Цахилгаан тэрэгний газар зэрэг нь Америк-Солонгосын хамтарсан өмчлөлийнх байв. Хот хөгжиж [[Дорно дахин|Дорнын]] хамгийн цэвэрхэн хот хэмээгдэх болсон. 1910 оны гэрээгээр [[Япон]]ы харьяанд орсны дараа хотын нэрийг солонгосоор Кёнсон, японоор Кэйжо хэмээжээ. Японы арга технологи хэрэглэгдэх болж [[Өрнө дахин|Өрнийн]] хийцийн барилга баригдах болов. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы эцэст Сөүл хот Японы эзэрхийллээс чөлөөлөгдсөн. [[Зураг:Seoulprefecturalannexation1914-1995.png|thumb|200px|right|Нутаг дэвсгэр тэлсэн он]] 1945 онд нийслэлийн нэрийг өнөөгийн нэрээр буюу Сөүл хэмээн нэрийдэгдэж [[БНСУ]] байгуулагдав. 1950-1953 оны [[Солонгосын дайн]]аар Сөүл ихэд сүйрсэн. 191 мянган барилга, 55 мянган байшин, 1000 үйлдвэр сүйджээ. Улсын нийслэл түр хугацаанд [[Пүсань]]д шилжсэн. Дайны дараа Сөүлийг чиглэсэн их нүүдэл болж байв. 1955 онд хотын хүн ам 1.5 саяд хүрсэн. Дайны дараа Сөүл орчин үеийн хийц бүхий барилга байшинтай сэргээн босгогдсон. 1960-аад онд аж үйлдвэржиж ажиллах хүчний шилжилт Сөүл болон бусад том хотуудыг чиглэжээ. 1970-аад онд Сөүлийн хэмжээ томорч ойр орчны сууринг хаман нэгтгэжээ. Сөүл улсын эдийн засаг, улс төр, соёлын гол төв бөгөөд улсын хүн амын 20% амьдарч, 50% нь ойр орчимд амьдарч байна. Сөүлд [[Самсон]], [[СК]], [[Хёньдай]], [[ПОСКО]], [[ЛЖ]] зэрэг дэлхийд томоохон компаниудын төв байр байрлажээ. Сөүл 1986 оны [[Азийн наадам]], [[Сөүлийн олимп|1988 оны зуны олимп]], [[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002 оны Хөлбөмбөгийн ДАШТ]]-ийг зохион байгуулсан. == Газар зүй == [[Зураг:Seoul 126.73851E 37.61213N.jpg|thumb|left|200px|Дээрээс харсан зураг]] Сөүл хот [[Өмнөд Солонгос]] орны өрнө умард биед, далайн түвшнээс дээш 20-40 м өндөрт, улсын хилээс 50 км зайнд оршдог. Хотын дундуур [[Хань мөрөн]] урсаж хотыг өмнөд умард хоёр хэсэг болгон хуваажээ. 1394 онд [[Иньвансань]], [[Намсань]], [[Нагсань]], [[Пугагсань]] дөрвөн уулын дунд багтаж байсан бол тэлсээр одоо найман уулын дунд гэж яригдаж, 15 км радиустай тойрогт багтах 605 км² газрыг харъяалдаг болжээ. Нутгийн баруун хэсэг мөрний адаг, нам доор газар байна. Хотын уламжлалт төв хэсэг нь [[Жунну]], [[Чун]] дүүрэг бол өнөөгийн санхүүгийн төв нь [[Ёиду]], эдийн засаг нь төв [[Каннам]] дүүрэг болсон. === Уур амьсгал === Сөүл нь Өмнөд Солонгосын бусад нутагтай ижил, чийглэг [[уур амьсгал]]тай. Учир нь Солонгосын хойг гурван талаараа далайгаар хүрээлэгдэнэ<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/country_guides/results.shtml?tt=TT002800 |title=BBC Weather - Country Guide |access-date=2006-04-23 |archive-date=2006-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060423072450/http://www.bbc.co.uk/weather/world/country_guides/results.shtml?tt=TT002800 |url-status=live }}</ref>. Зундаа халуун, чийглэг, наймдугаар сард хамгийн их хална. Энэ үед дундаж температур 22-30&nbsp;°C байна. Өвөлдөө дунджаар -7&nbsp;°C-1&nbsp;°C байна. Өвөлдөө харьцангуй хуурай байх ба жилд дунджаар 28 өдөр цас орно. {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Сөүл (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1907–одоо) | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 14.4 | Feb record high C = 18.7 | Mar record high C = 25.1 | Apr record high C = 29.8 | May record high C = 34.4 | Jun record high C = 37.2 | Jul record high C = 38.4 | Aug record high C = 39.6 | Sep record high C = 35.1 | Oct record high C = 30.1 | Nov record high C = 25.9 | Dec record high C = 17.7 | year record high C = 39.6 |Jan avg record high C = 9.2 |Feb avg record high C = 13.3 |Mar avg record high C = 19.2 |Apr avg record high C = 25.6 |May avg record high C = 30.2 |Jun avg record high C = 32.5 |Jul avg record high C = 33.7 |Aug avg record high C = 34.7 |Sep avg record high C = 30.9 |Oct avg record high C = 26.1 |Nov avg record high C = 19.7 |Dec avg record high C = 11.9 |year avg record high C = 35.1 | Jan high C = 2.1 | Feb high C = 5.1 | Mar high C = 11.0 | Apr high C = 17.9 | May high C = 23.6 | Jun high C = 27.6 | Jul high C = 29.0 | Aug high C = 30.0 | Sep high C = 26.2 | Oct high C = 20.2 | Nov high C = 11.9 | Dec high C = 4.2 | year high C = 17.4 | Jan mean C = -2.0 | Feb mean C = 0.7 | Mar mean C = 6.1 | Apr mean C = 12.6 | May mean C = 18.2 | Jun mean C = 22.7 | Jul mean C = 25.3 | Aug mean C = 26.1 | Sep mean C = 21.7 | Oct mean C = 15.0 | Nov mean C = 7.5 | Dec mean C = 0.2 | year mean C = 12.8 | Jan low C = −5.5 | Feb low C = −3.2 | Mar low C = 1.9 | Apr low C = 8.0 | May low C = 13.5 | Jun low C = 18.7 | Jul low C = 22.3 | Aug low C = 22.9 | Sep low C = 17.7 | Oct low C = 10.6 | Nov low C = 3.5 | Dec low C = −3.4 | year low C = 8.9 |Jan avg record low C = -12.7 |Feb avg record low C = -10.7 |Mar avg record low C = -4.9 |Apr avg record low C = 2.1 |May avg record low C = 8.7 |Jun avg record low C = 14.5 |Jul avg record low C = 18.9 |Aug avg record low C = 18.4 |Sep avg record low C = 12.1 |Oct avg record low C = 3.1 |Nov avg record low C = -4.7 |Dec avg record low C = -11.2 |year avg record low C = -13.9 | Jan record low C = −22.5 | Feb record low C = −19.6 | Mar record low C = −14.1 | Apr record low C = −4.3 | May record low C = 2.4 | Jun record low C = 8.8 | Jul record low C = 12.9 | Aug record low C = 13.5 | Sep record low C = 3.2 | Oct record low C = −5.1 | Nov record low C = −11.9 | Dec record low C = −23.1 | year record low C = -23.1 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 16.8 | Feb precipitation mm = 28.2 | Mar precipitation mm = 36.9 | Apr precipitation mm = 72.9 | May precipitation mm = 103.6 | Jun precipitation mm = 129.5 | Jul precipitation mm = 414.4 | Aug precipitation mm = 348.2 | Sep precipitation mm = 141.5 | Oct precipitation mm = 52.2 | Nov precipitation mm = 51.1 | Dec precipitation mm = 22.6 | year precipitation mm = 1417.9 | unit precipitation days = 1 mm | Jan precipitation days = 3.3 | Feb precipitation days = 3.4 | Mar precipitation days = 4.7 | Apr precipitation days = 6.5 | May precipitation days = 6.8 | Jun precipitation days = 7.6 | Jul precipitation days = 13.3 | Aug precipitation days = 11.8 | Sep precipitation days = 6.5 | Oct precipitation days = 4.8 | Nov precipitation days = 6.4 | Dec precipitation days = 4.2 | year precipitation days = 79.3 | Jan snow days = 7.1 | Feb snow days = 5.1 | Mar snow days = 2.8 | Apr snow days = 0.2 | May snow days = 0.0 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 0.0 | Oct snow days = 0.0 | Nov snow days = 2.3 | Dec snow days = 6.4 | year snow days = 23.9 | Jan humidity = 56.2 | Feb humidity = 54.6 | Mar humidity = 54.6 | Apr humidity = 54.8 | May humidity = 59.7 | Jun humidity = 65.7 | Jul humidity = 76.2 | Aug humidity = 73.5 | Sep humidity = 66.4 | Oct humidity = 61.8 | Nov humidity = 60.4 | Dec humidity = 57.8 | year humidity = 61.8 | Jan sun = 169.6 | Feb sun = 170.8 | Mar sun = 198.2 | Apr sun = 206.3 | May sun = 223.0 | Jun sun = 189.1 | Jul sun = 123.6 | Aug sun = 156.1 | Sep sun = 179.7 | Oct sun = 206.5 | Nov sun = 157.3 | Dec sun = 162.9 | year sun = 2143.1 | Jan percentsun = 52.3 | Feb percentsun = 53.6 | Mar percentsun = 51.0 | Apr percentsun = 51.9 | May percentsun = 48.4 | Jun percentsun = 41.2 | Jul percentsun = 26.8 | Aug percentsun = 36.2 | Sep percentsun = 47.2 | Oct percentsun = 57.1 | Nov percentsun = 50.2 | Dec percentsun = 51.1 | year percentsun = 46.4 | Jan uv = 2 | Feb uv = 3 | Mar uv = 5 | Apr uv = 7 | May uv = 8 | Jun uv = 9 | Jul uv = 10 | Aug uv = 9 | Sep uv = 7 | Oct uv = 4 | Nov uv = 3 | Dec uv = 2 | source 1 = [[Солонгосын Цаг Уурын Алба]] (нарны хувь 1981–2010)<ref name= KMA> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220129211110/https://data.kma.go.kr/resources/normals/pdf_data/korea_pdf_0106_v2.pdf | archive-date = 2022-01-29 | url = https://data.kma.go.kr/resources/normals/pdf_data/korea_pdf_0106_v2.pdf | title = Climatological Normals of Korea (1991 ~ 2020) | publisher = Солонгосын Цаг Уурын Алба | access-date = 2026-04-21 | language = ko}}</ref><ref name= KMAextremes> {{cite web | url = https://data.kma.go.kr/climate/extremum/selectExtremumList.do?pgmNo=103 | publisher = Солонгосын Цаг Уурын Алба | access-date = 2026-04-21 | script-title = ko:순위값 - 구역별조회 | language = ko}}</ref><ref name= KMAnormals> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20161207185450/http://www.kma.go.kr/down/Climatological_2010.pdf | archive-date = 2016-12-07 | url = http://www.kma.go.kr/down/Climatological_2010.pdf | publisher = Korea Meteorological Administration | access-date = 2026-04-21 | title = Climatological Normals of Korea | date = 2011 | page = 499 and 649}}</ref> | source 2 = Weather Atlas (UV),<ref>{{Cite web|url=https://www.weather-atlas.com/en/south-korea/seoul-climate|title=Seoul, South Korea - Detailed climate information and monthly weather forecast|publisher=Yu Media Group|website=Weather Atlas|language=en|access-date=2026-04-21}}</ref> Meteo Climat (хамгийн их, хамгийн бага)<ref name = meteoclimat> {{cite web | url = http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/station-1701-1770-2023.php | title = Сөүл станц | publisher = Meteo Climat | language = fr | access-date = 2026-04-21}}</ref> }} == Нутгийн хуваарь == [[Зураг:Neighborhood Regions and Autonomous Districts of Seoul.svg|thumb|right|300px|Сөүлийн 25 дүүрэг газрын зурагт]] Сөүл хот 25 [[Сөүлийн дүүргийн жагсаалт|дүүрэг]] (구 ''гү'')-т хуваагддаг. Дүүрэг нь [[хороо]] болж (동 ''дун'') хуваагдана. Нийт 423 хороо бий. Дүүргээс газар нутгаар хамгийн том нь [[Сочу]], хамгийн жижиг нь [[Чүн]] дүүрэг юм. Хүн амаар олон нь Сунба дүүрэг. {|class="wikitable sortable" |- !Далбаа !Нэр !Солонгос!!Хүн ам!!Талбай!!Хүн амын нягтшил |- |[[File:Flag of Dobong, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Тубун дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=도봉구|hanja=道峰區|labels=no}} | 355,712 | 20.70&nbsp;км² | 17184/км² |- |[[File:Flag of Dongdaemun, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Тундэмүнь дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=동대문구|hanja=東大門區|labels=no}} | 376,319 | 14.21&nbsp;км² | 26483/км² |- |[[File:Flag of Dongjak, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Тунжаг дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=동작구|hanja=銅雀區|labels=no}} | 419,261 | 16.35&nbsp;км² | 25643/км² |- |[[File:Flag of Eunpyeong, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Ыньпён дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=은평구|hanja=恩平區|labels=no}} | 503,243 | 29.70&nbsp;км² | 16944/км² |- |[[File:Flag of Gangbuk, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Канбүг дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=강북구|hanja=江北區|labels=no}} | 338,410 | 23.60&nbsp;км² | 14339/км² |- |[[File:Flag of Gangdong, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Кандун дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=강동구|hanja=江東區|labels=no}} | 481,332 | 24.59&nbsp;км² | 19574/км² |- |[[File:Flag of Gangnam, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Каннам дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=강남구|hanja=江南區|labels=no}} | 583,446 | 39.50&nbsp;км² | 14771/км² |- |[[File:Flag of Gangseo, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Кансо дүүрэг, Сөүл|Кансо дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=강서구|hanja=江西區|labels=no}} | 591,653 | 41.43&nbsp;км² | 14281/км² |- |[[File:Flag of Geumcheon, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Кымчонь дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=금천구|hanja=衿川區|labels=no}} | 258,030 | 13.02&nbsp;км² | 19818/км² |- |[[File:Flag of Guro, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Күру дүүрэг, Сөүл|Күру дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=구로구|hanja=九老區|labels=no}} | 457,131 | 20.12&nbsp;км² | 22720/км² |- |[[File:Flag of Gwanak, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Куанак дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=관악구|hanja=冠岳區|labels=no}} | 531,960 | 29.57&nbsp;км² | 17990/км² |- |[[File:Flag of Gwangjin, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Куанжинь дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=광진구|hanja=廣津區|labels=no}} | 377,375 | 17.06&nbsp;км² | 22120/км² |- |[[File:Flag of Jongno, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Чунну дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=종로구|hanja=鍾路區|labels=no}} | 165,344 | 23.91&nbsp;км² | 6915/км² |- |[[File:Flag of Junggu, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Чүн дүүрэг, Сөүл|Чүн дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=중구|hanja=中區|labels=no}} | 136,227 | 9.96&nbsp;км² | 13677/км² |- |[[File:Flag of Jungnang, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Чүннан дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=중랑구|hanja=中浪區|labels=no}} | 423,411 | 18.50&nbsp;км² | 22887/км² |- | [[File:Flag_of_Mapo,_Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Мабу дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=마포구|hanja=麻浦區|labels=no}} | 395,830 | 23.84&nbsp;км² | 16604/км² |- |[[File:Flag of Nowon, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Нувонь дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=노원구|hanja=蘆原區|labels=no}} | 586,056 | 35.44&nbsp;км² | 16536/км² |- |[[File:Flag of Seocho, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Сочу дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=서초구|hanja=瑞草區|labels=no}} | 454,288 | 47.00&nbsp;км² | 9666/км² |- |[[File:Flag of Seodaemun, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Содэмүнь дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=서대문구|hanja=西大門區|labels=no}} | 320,861 | 17.61&nbsp;км² | 18220/км² |- |[[File:Flag of Seongbuk, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Сонбүг дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=성북구|hanja=城北區|labels=no}} | 475,961 | 24.58&nbsp;км² | 19364/км² |- |[[File:Flag of Seongdong, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Сондун дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=성동구|hanja=城東區|labels=no}} | 303,891 | 16.86&nbsp;км² | 19364/км² |- |[[File:Flag of Songpa, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Сунба дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=송파구|hanja=松坡區|labels=no}} | 671,794 | 33.88&nbsp;км² | 19829/км² |- |[[File:Flag of Yangcheon, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Янчонь дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=양천구|hanja=陽川區|labels=no}} | 490,708 | 17.40&nbsp;км² | 28202/км² |- |[[File:Flag of Yeongdeungpo, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Ёндынбу дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=영등포구|hanja=永登浦區|labels=no}} | 421,436 | 24.53&nbsp;км² | 17180/км² |- |[[File:Flag of Yongsan, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Юнсань дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=용산구|hanja=龍山區|labels=no}} | 249,914 | 21.87&nbsp;км² | 11427/км² |- |- class="sortbottom" | colspan="2" |'''Сөүл''' |'''{{Солонгос|hangul=서울|labels=no}}''' | '''10,369,593''' | '''605.21&nbsp;км²''' | '''17134/км²''' |} == Хүн ам зүй == [[Зураг:Myeongdong2.JPG|thumb|200px|left|Чүн дүүрэг, Мён хороо. Худалдааны гудамж]] Сөүл хот 2013 онд 10.4 сая оршин суугчтай байв. Хүн амын тоогоор дэлхийн [[Дэлхийн их хотууд|8-р олон]] хүнтэй хот болно. Сөүл хотын бөөгнөрөл [[Сүдугвонь]]д 25 сая хүнтэй байгаа нь дэлхийд [[Токио]]гийн дараа хоёрдугаарт орох их дүн юм. Хүн амын нягт суурьшилтай. Сөүлийн оршин суугчид үндсэндээ [[солонгос үндэстэн]] байна. Цөөн хувь буюу 2011 оны байдлаар 281 мянган гадаадын иргэн оршин сууж байгаагийн ихэнх нь [[Хятад]], [[Япон]]оос иржээ. Сөүлд гэмт хэрэг маш бага. [[Буддын шашин|Буддын]] болон [[христийн шашин]] хүн амын дунд дэлгэрсэн. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Сөүлийн оршин суугчийн тоо (1660-2015) |- ! width="100" {{highlight1}} | Он ! width="60" {{highlight1}} | 1660 ! width="60" {{highlight1}} | 1880 ! width="60" {{highlight1}} | 1920 ! width="60" {{highlight1}} | 1955 ! width="60" {{highlight1}} | 1985 ! width="60" {{highlight1}} | 2015 |- | '''Хүний тоо'''||200,000 || 199,100|| 250,208|| 1,574,868|| 9,639,110||10,349,312 |- |} == Ах дүү хот == <div class="noprint"> {|class="wikitable collapsible" |- ! colspan="3"| Сөүлийн ах дүү хотын жагсаалт<ref name="Seoul twinnings">{{Cite web |url=http://english.seoul.go.kr/gtk/cg/cityhall.php?pidx=6 |title=Seoul – Sister Cities |access-date=2017-06-22 |archive-date=2012-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325052520/http://english.seoul.go.kr/gtk/cg/cityhall.php?pidx=6 |url-status=dead }}</ref> |- {|style="width:100%" |- |style="width:33.3%;"| * {{flagicon|TWN}} Тайванийн [[Тайбэй]] (1968) * {{flagicon|TUR}} Туркийн [[Анкара]] (1971) * {{flagicon|IRI}} Ираны [[Тегеран]] (1972) * {{flagicon|USA}} Америкийн [[Хонолулу]] (1973) * {{flagicon|USA}} Америкийн [[Сан-Франциско]] (1976) * {{flagicon|BRA}} Бразилын [[Сан-Паулу]] (1977) * {{flagicon|COL}} Колумбийн [[Богота]] (1982) || * {{flagicon|IDN}} Индонезийн [[Жакарта]] (1984) * {{flagicon|JPN}} Японы [[Токио]] (1988) * {{flagicon|RUS}} Оросын [[Москва]] (1991) * {{flagicon|AUS}} Австралийн [[Шинэ Өмнөд Вэльс]] (1991) * {{flagicon|MEX}} Мексикийн [[Мехико]] (1992) * {{flagicon|CHN}} Хятадын [[Бээжин]] (1993) * {{flagicon|MNG}} Монголын [[Улаанбаатар]] (1995) || * {{flagicon|VIE}} Вьетнамын [[Ханой]] (1996) * {{flagicon|POL}} Польшийн [[Варшав]] (1996) * {{flagicon|EGY}} Египетийн [[Каир]] (1997) * {{flagicon|KAZ}} Казахстаны [[Астана]] (2004) * {{flagicon|USA}} Америкийн [[Вашингтон хот|Вашингтон]] (2006) * {{flagicon|UZB}} Узбекистаны [[Ташкент]] (2010) * {{flagicon|BRU}} Брунейн [[Бандар-Сери-Бегеван]] (2012) |} == Зураг == <center><gallery widths="160px" heights="130px"> Changdeokgung-Injeongjeon.jpg|Чандоггүн ордон Deoksugung-02.jpg|Тогсүгүн Myeongdongchurch.jpg|Мёндунгийн цогчин дуган Seoul_S.jpg|Шөнийн хот Seoul_Buses.png|Нийтийн тээврийн автобус Lotte_World.jpg|Лотте Уорлд төв Gangnam Seoul January 2009.jpg|[[Каннам дүүрэг|Каннамын]] гудамж Korea-Seoul-Cheonggyecheon-2008-01.jpg|Чонгечонь горхи Korean_food_8.jpg|«Самгёбсаль» хоол </gallery></center> == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} == Цахим хуудас == {{commonscat|Seoul}} * [http://english.seoul.go.kr/ Цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20110126101418/http://maps.visitseoul.net/index.jsp?lang=eng Seoul Газрын зураг] {{БНСУ-ын хот}} {{БНСУ-ын засаг захиргааны хуваарь}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Сөүл| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын суурин]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] q94v1uw3kbj85jde9e2uhsdplgdbob0 0 9253 854329 852206 2026-04-20T20:32:58Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854329 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ-ын нэгдсэн цэргийн хүчин}} {{Инфобокс зэвсэгт хүчин | country = Америкийн Нэгдсэн Улс | name = АНУ-ын Зэвсэгт Хүчин | image = <!--DO NOT CHANGE THE ORDER OF THESE IMAGES - THEY ARE LISTED IN ORDER OF SERVICE BRANCH SENIORITY-->[[File:Military service mark of the United States Army.svg|90px]] [[File:Emblem of the United States Marine Corps.svg|90px]] [[File:Emblem of the United States Navy.svg|90px]] [[File:U.S. Air Force service mark.svg|90px]] [[File:Seal of the United States Space Force.svg|90px]] [[File:Seal of the United States Coast Guard.svg|90px]] | alt = | caption = АНУ-ын Зэвсэгт хүчний цэргийн салбаруудын бэлгэ тэмдэг | image2 = | alt2 = | caption2 = | motto = | founded = {{Start date and age|1775|06|14}}{{efn|[[Эх газрын арми]] байгуулагдсанаар.}} | current_form = <!-- PLEASE DO NOT CHANGE THE ORDER OF PRECEDENCE HERE OR ELSEWHERE IN THE ARTICLE. Please read the talk page as to why. --> | branches = {{plainlist| * {{Army|Америкийн Нэгдсэн Улс|name=АНУ-ын Арми|size=25px}} * {{Marines|Америкийн Нэгдсэн Улс|name=АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн корпус|size=25px}} * {{Navy|Америкийн Нэгдсэн Улс|name=АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчин|size=25px}} * {{Air force|Америкийн Нэгдсэн Улс|name=АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчин|size=25px}} * {{Space force|Америкийн Нэгдсэн Улс|name=АНУ-ын Сансрын Хүчин|size=25px}} * {{Coast guard|Америкийн Нэгдсэн Улс|name=АНУ-ын Эргийн харуул|size=25px}} }} | headquarters = [[Пентагон]], [[Арлингтон тойрог, Виржини|Арлингтон тойрог]], [[Виржини]] | website = {{URL|https://www.war.gov/about/|war.gov}}<br>{{URL|https://www.dhs.gov/operational-and-support-components|dhs.gov}} <!-- Leadership -->| commander-in-chief = {{Flagicon image|Flag of the President of the United States of America.svg|size=25px}} [[АНУ-ын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] [[Доналд Трамп]] | commander-in-chief_title = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхий командлагч|Ерөнхий командлагч]] | chief minister = {{Flagicon image|USSecDefflag.svg|size=25px}} [[Пит Хегсет]] | chief minister_title = [[АНУ-ын Батлан ​​​​хамгаалахын сайд|Батлан ​​​​хамгаалахын сайд]] | minister = {{Flagicon image|Flag of the United States Secretary of Homeland Security.svg|size=25px}} [[Кристи Ноэм]] | minister_title = [[АНУ-ын Дотоодын Аюулгүй Байдлын Департамент|Дотоодын аюулгүй байдлын сайд]] | commander = {{Flagicon image|Flag of the Chairman of the U.S. Joint Chiefs of Staff.svg|size=25px}} [[Генерал (Америкийн Нэгдсэн Улс)|Генерал]] [[Дэн Кейн]], [[АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчин|USAF]] {{Инфобокс |child=yes | label1 = Нэгдсэн Штабын дэд дарга | data1 = {{Flagicon image|VJCSflag.svg|size=25px}} [[Генерал (Америкийн Нэгдсэн Улс)|Генерал]] [[Кристофер Ж. Махони]], [[АНУ-ын Тэнгисийн явган цэргийн корпус|USMC]] | label2 = Нэгдсэн Штабын даргын цэргийн ахлах зөвлөх | data2 = {{Flagicon image|Flag of the Senior Enlisted Advisor to the Chairman.svg|size=25px}} [[Дэвид Исом]], [[АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчин|USN]] }} | commander_title = Нэгдсэн Штабын дарга <!-- Manpower -->| age = 17 эцэг эхийн зөвшөөрөлтэй, 18 сайн дураар.{{efn|Анх удаа цэргийн албанд элсэх насны дээд хязгаар нь Армийн хувьд 35,<ref name="goarmy.com">{{cite web|title=Common Questions About Eligibility and Requirements|url=https://www.goarmy.com/how-to-join/requirements.html |website=Goarmy.com|access-date=2026-03-22|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110141651/https://www.goarmy.com/how-to-join/requirements.html|archive-date=2023-11-10}}</ref> 28 Тэнгисийн явган цэргийн хувьд,<ref name="marines.com">{{cite web|title=General Requirements|url=https://www.marines.com/become-a-marine/requirements/general.html|website=Marines.com|access-date=2026-03-22|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110142055/https://www.marines.com/become-a-marine/requirements/general.html|archive-date=2023-11-10}}</ref> Тэнгисийн цэргийн хувьд 41,<ref name="navy.com">{{cite web|title=Requirements to Join|url=https://www.navy.com/joining/requirements|website=Navy.com|access-date=2026-03-22|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110143355/https://www.navy.com/joining/requirements|archive-date=2023-11-10}}</ref> Агаарын цэргийн хувьд 42,<ref name="airforce.com">{{cite web|title=Join the Active Duty Air Force|url=https://www.airforce.com/how-to-join/join-the-air-force|website=Airforce.com|access-date=2026-03-22|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110143643/https://www.airforce.com/how-to-join/join-the-air-force|archive-date=2023-11-10}}</ref> Сансрын хүчний хувьд 42,<ref name="spaceforce.com">{{cite web|title=Join as Enlisted|url=https://www.spaceforce.com/how-to-join/enlisted-guardians|website=Spaceforce.com|access-date=2026-03-22|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110144212/https://www.spaceforce.com/how-to-join/enlisted-guardians|archive-date=2023-11-10}}</ref> Эргийн харуулын хувьд 42 нас байна.<ref name="uscg.mil">{{cite web|title=Coast Guard removes barriers to boost recruiting|url=https://www.mycg.uscg.mil/News/Article/3208270/coast-guard-removes-barriers-to-boost-recruiting/|website=MyCG|access-date=2026-03-22|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230608005138/https://www.mycg.uscg.mil/News/Article/3208270/coast-guard-removes-barriers-to-boost-recruiting/|archive-date=2023-06-08}}</ref>}} | conscription = [[АНУ-ын цэрэг татлага|1973 оноос хойш идэвхгүй]] (эрэгтэйчүүд 18 нас хүрэхдээ бүртгүүлэх ёстой) | manpower_age = 18–25 | available = 15 сая (2021)<ref>{{cite web | url=https://www.sss.gov/about/ | title=About Selective Service }}</ref> | available_f = | fit = | fit_f = | active = 1,340,655<ref>{{cite web|url=https://dwp.dmdc.osd.mil/dwp/api/downloadZ?fileId=140629&groupName=milTop|website=dwp.dmdc.osd.mil|title=ACTIVE DUTY MILITARY STRENGTH REPORT FOR OCTOBER 31, 2025|format=PDF}}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | ranked = 3-т | reserve = 799,500<ref name="House Appropriations">{{cite web|url=https://appropriations.house.gov/news/press-releases/appropriations-committee-releases-fiscal-year-2022-defense-funding-bill|title=Appropriations Committee Releases Fiscal Year 2022 Defense Funding Bill|date=2021-06-29|access-date=2026-03-22|archive-date=2023-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20231012054629/https://appropriations.house.gov/news/press-releases/appropriations-committee-releases-fiscal-year-2022-defense-funding-bill|url-status=dead}}</ref> <!-- Financial -->| amount = [[Америк доллар|$]]901 тэрбум (2026)<ref name="Budget2026">{{Cite web |date=2025-12-19|title=Trump Signs $901B FY 2026 Defense Authorization Bill Into Law|url=https://www.govconwire.com/articles/trump-fy26-ndaa-acquisition-reforms |access-date=2026-01-03 |publisher=govconwire.com}}</ref> | percent_GDP = 3.22% (2025)<ref name="BIP2025">{{Cite web |date=2025-06-03|title=Defence Expenditure of NATO Countries (2014-2025)|url=https://www.nato.int/content/dam/nato/webready/documents/finance/def-exp-2025-en.pdf#page=9 |access-date=2026-03-22 |publisher=nato.int}}</ref> <!-- Industrial -->| domestic_suppliers = [[АНУ-ын батлан ​​​​хамгаалах гэрээт гүйцэтгэгчдийн жагсаалт|Жагсаалт]] | foreign_suppliers = {{flag|Нэгдсэн Хаант Улс}}<br>{{flag|Герман}}<br>{{flag|Нидерланд}}<br>{{flag|Франц}}<br>{{flag|Израил}}<br>{{flag|Итали}}<br>{{flag|Швед}}<br>{{flag|Австрали}}<br>{{flag|Энэтхэг}}<br/>{{flag|Япон}}<br>{{flag|Йордан}}<br>{{flag|Испани}}<br>{{flag|Норвеги}}<br>{{flag|Швейцар}}<br>{{flag|Сингапур}}<br>{{flag|Өмнөд Африк}}<br>{{flag|Чех}}<br>{{flag|Канад}}<br>{{flag|Өмнөд Солонгос}}<br>{{flag|Бразил}}<br>{{flag|Болгар}} | imports = $652.6 сая (2014–2022)<ref name="SIPRI_US"/> | exports = $28.50 тэрбум (2014–2022)<ref name="SIPRI_US">{{cite web|url=https://armstrade.sipri.org/armstrade/page/values.php|title=TIV of arms imports/exports from United States, 2014–2022|date=2024-01-26|work=[[Стокхольмын Олон Улсын Энх Тайвны Судалгааны Хүрээлэн]]}}</ref> <!-- Related aricles -->| history = [[АНУ-ын цэргийн түүх]]<br />[[:Ангилал:Нэгдсэн Улсын дайн|АНУ-ын дайны лавлах]]<br /> | ranks = }} '''Америкийн Нэгдсэн Улсын Зэвсэгт Хүчин''' {{Lang-en|United States Armed Forces}} нь Америкийн Нэгдсэн Улсын цэргийн нэгдсэн хүчин юм. Америкийн хувьсгалын дайны үеэр Их Британийн эсрэг шинэ тулгар улсаа хамгаалах зорилгоор Тивийн хоёрдугаар конгрессоос АНУ-ын зэвсэгт хүчнийг анх байгуулсан юм. 1776 онд тусгаар тогтнолоо тунхаглахаас өмнө 1775 онд [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Арми]], [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Тэнгисийн явган цэргийн корпус]], [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Тэнгисийн цэргийн хүчин]]г тус тус байгуулжээ. [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Эргийн харуул]] 1790 онд байгуулагдсан. Дэлхийд хамгийн томд тооцогдох агаарын цэргийн хүчинтэй байсан боловч дөнгөж 1947 онд л [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Агаарын цэргийн хүчин]]г бие даасан хүчин болгон зохион байгуулжээ. Анх байгуулагдсан цагаасаа хойш зэвсэгт хүчин АНУ-ын түүхэнд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн. [[Барбарийн дайн]] болон [[1812 оны дайн]]уудад ялан дийлснээр үндэсний эв нэгдлийн мэдрэмж, үндэсний өвөрмөц байдлаа олж авчээ. 1812 оны дайныг Америкийн Тусгаар тогтнолын хоёрдугаар дайн гэх нь бас бий. Гэсэн ч АНУ-ыг үндэслэн байгуулсан эцгүүд байнгын цэргийн хүчин байгуулахаас болгоомжилж, [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] дэгдэх хүртэл энхийн үед армийг албан ёсоор байгуулаагүй юм.<ref name="naim">{{cite web | author = Moisés Naím | title = Megaplayers Vs. Micropowers | url = http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=3476 | accessdate = December 18 | accessyear = 2007 | archive-date = 2009-02-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090201123536/http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=3476 | url-status = dead }}</ref> [[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|Америкийн Нэгдсэн Улсын Ерөнхийлөгч]] зэвсэгт хүчнийхээ ерөнхий командлагчийн үүргийг гүйцэтгэдэг бөгөөд АНУ-ын Батлан хамгаалахын нарийн бичгийн дарга, АНУ-ын Батлан хамгаалах департамент, АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчний департамент зэвсэгт хүчнийг зохицуулахад оролцдог. 2001 оны Есдүгээр сарын 11-ны террорист халдлагын дараа АНУ-ын дотоод дахь аюул заналтай тэмцэх АНУ-ын Дотоодын аюулгүй байдлын департаментийг байгуулсан. 2020 оны байдлаар Зэвсэгт хүчин нь бараг 3 сая бие бүрэлдхүүнтэй бөгөөд үүний тал нь цэргийн жинхэнэ албан хаагч бол үлдсэн тал нь бэлтгэл хүчинд тооцогддог. Зэвсэгт хүчин сайн дураар цэрэгт элсэхийг хүссэн маш олон хүмүүсээс бүртгэж авдаг тул хугацаат цэргийн алба шаардагддаггүй. Бие бүрэлдхүүний ихээхэн хэсэг нь зэвсэгт хүчний хангалтад ажилладаг бөгөөд энэхүү хангалтын хэсэг [[C-5 Galaxy]], [[C-17 Globemaster]], [[C-130 Hercules]] зэрэг тээврийн нисэх онгоц бүхий маш том баазтай. Агаарт шатахуун цэнэглэдэг шатахуун тээгч нисэх онгоцууд шаардлагатай түлш шатахуунаар хангадаг. Цэргийн нисэх онгоц тээгч 11 хөлөг онгоц, тэнгисийн цэргийн хүчний бусад хөлөг онгоцуудын хамтаар дэлхийд хамгийн хүчирхэг, уян хатан зэвсэглэлийг бүрдүүлдэг бөгөөд заримдаа ''Hyperpower'' гэгдэх нь бий. == Зохион байгуулалт == Бүх салбар нь АНУ-ын төрийн тусгай албадын бүрэлдхүүнд ордог бөгөөд АНУ-ын Үндсэн хуулийн дагуу иргэний удирдлага дор байх бөгөөд Ерөнхий командлагч болох АНУ-ын Ерөнхийлөгчид шууд захирагдана. Эргийн харуулаас бусад бүх цэргийн салбар хүчнүүд мөн л иргэний албан тушаалтан болох АНУ-ын Батлан хамгаалахын нарийн бичгийн даргаар удирдуулсан АНУ-ын Батлан хамгаалах департаментийн бүрэлдхүүнд орно. Эргийн харуул энхийн цагт АНУ-ын Дотоодын аюулгүй байдлын департаментийн харъяанд байх боловч дайны цагт АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчний департаментаар дамжуулан АНУ-ын Батлан хамгаалах департаментийн харъяанд ордог байна.<ref>The United States Coast Guard has both military and law enforcement functions. 14 USC 1, states "The Coast Guard as established [[January 28]], [[1915]], shall be a military service and a branch of the armed forces of the United States at all times." Coast Guard units, or ships of its predecessor service, the Revenue Cutter Service, have seen combat in every war and armed conflict of the United States since 1790, including the U.S. occupation of Iraq.</ref> Цэргийн ажиллагааг дипломат ажиллагаатай уялдуулан зохицуулах зорилгоор Ерөнхийлөгчийн дэргэд Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөхөөр удирдуулсан Үндэсний аюулгүй байдлын Зөвлөл ажилладаг. Ерөнхийлөгчийн дор АНУ-ын Батлан хамгаалах департаментийг хариуцсан Засгийн газрын танхимын гишүүн болох АНУ-ын Батлан хамгаалахын нарийн бичгийн дарга ажилладаг. Ерөнхийлөгч болон Батлан хамгаалахын нарийн бичгийн даргад Нэгдсэн штаб зөвлөдөг бөгөөд түүнд Нэгдсэн штабын дарга, дэд даргаар удирдуулсан салбарын штабын дарга нар ордог. == Түүх == [[Зураг:Pushmataha high resolution.jpg|thumb|left|[[Чоктоо]] омгийн ахлагч/АНУ-ын генерал [[Пушматаха]], 1824.]] АНУ-ыг байгуулахаас өмнө буюу байгуулах явцад цэргийн хүчнийг муж улсуудын захирсан цэргийн бэлтгэлгүй орон нутгийн хамгаалах хүч бүрдүүлдэг байв. [[Холбооны Конгресс|Тивийн Конгресс]]оос анх удаа Тивийн армийг байгуулахаар шийдвэр гаргах үед энэ арми нь муж улсуудаас ирсэн орон нутгийн хамгаалах хүчнүүдээс бүрдэж байлаа. Генерал [[Жорж Вашингтон]]ы удирдлага дор энэ арми Америкийн Хувьсгалыг ялалтад хүргэсэн боловч хувьсгалын дараа татан буугдсан ажээ. Гэхдээ удалгүй байнгын арми, тэнгисийн цэргийн хүчин шаардлагатай байгаа нь тодорхой болсон. 1794 онд Конгрессоос хэд хэдэн цэргийн хөнгөн хөлөг онгоц байгуулах шийдвэр гаргаснаар АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчний суурь тавигджээ. Гэхдээ энэ хүчин нь маш жижиг байсан бөгөөд дайны үед голдуу муж улсуудын орон нутгийн хамгаалах хүчин дээр тулгуурладаг байлаа. Улс байгуулагдсанаас хойш [[Америкийн Иргэний дайн]]ыг хүртэл хугацаанд Америкийн цэргийн хүчин Барбарийн далайн дээрэмчдийн эсрэг тулалдаж ялснаас гадна, 1812 оны дайнаар Британичуудтай тулалдаж, статус квогийн байдалтай дайныг дуусгасан бөгөөд [[Мексик-Америкийн дайн]]аар мексикчүүдээс баруун өмнөд хэд хэдэн нутаг дэвсгэрийг салгаж авчээ. 1861 онд Америкийн Иргэний дайн эхлэхэд цэргийн олон хүчин, үүний дотор тус улсын шилдэг олон генерал Америкийн Холбооны Улсын талд оржээ. 600 мянган хүний амийг авч одсон удаан үргэлжилсэн дайны эцэст 1865 онд Нэгдсэн Улс байгуулснаар Иргэний дайн өндөрлөжээ. [[Зураг:Kurz & Allison - Battle of Antietam.jpg|thumb|left|250px|[[Антиетамын тулалдаан]]. 1860 оны АНУ-ын хүн амын тооллогоос харахад 13-43 насны бүх цагаан арьст эрчүүдийн 8% нь Иргэний дайнд амь үрэгджээ.<ref name="HarvardCraig">{{cite web |last=Lambert |first=Craig |title=The Deadliest War |publisher=Harvard Magazine |date=May–June 2001| url=http://www.harvardmagazine.com/on-line/050155.html |accessdate=2007-10-14}}</ref>]] Иргэний дайнаас хойш 1890-ээд оныг хүртэл цэргийнхнийг сул чөлөөтэй байхыг зөвшөөрсөн боловч нүүдэллэн суурьшигчид АНУ-ын төв хэсэг рүү нүүхэд АНУ-ын Арми уугуул америкчуудтай тулалдахад хүрч байлаа. XIX зууны эцэс гэхэд Америк дэлхийн шинэ гүрэн болон хурдан өсч байлаа. Тус улсын цэрэг [[Испани-Америкийн дайн]], [[Филиппин-Америкийн дайн]]д тулалдаж, Латин Америкт хэд хэдэн удаа интервенци явуулж байсан. Түүнчлэн [[Тэдди Рузвельт]] Америкийн хүчин чадлыг дэлхий даяар харуулахын тулд Агуу цагаан флотыг дэлхийг тойруулахаар илгээж байв. 1903 оны Орон нутгийг хамгаалах хүчний тухай хуулиар АНУ-ын Үндэсний гвардийг байгуулжээ. АНУ 1917 онд [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]д орсон бөгөөд Холбоотны ялалтад томоохон үүрэг гүйцэтгэсэн. Дэлхийн хоёр дайны хооронд АНУ-ын зэвсэгт хүчин суларсан боловч Дэлхийн хоёрдугаар дайн дэгдэхэд зэвсэгт хүчнийг буцаад бэлэн байдалд оруулжээ. АНУ-ын Армийн цэргүүд [[Хойд Африк]], [[Итали]]йг эзлэн авсан хүчний нэгэн томоохон хэсгийг бүрдүүлж байсан бөгөөд [[Ди өдөр]] хоёрдугаар фронтыг нээж [[Франц]]ын эрэг дээр бууж байлаа. АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчин, Тэнгисийн явган цэрэг, Армийн цэргүүд Япон болон түүний холбоотнуудын эсрэг Номхон Далайд тулалдсан. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа АНУ ба түүний [[НАТО]]-гийн холбоотнууд, [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] ба түүний [[Варшавын Гэрээ]]ний холбоотнуудын хоорондох хүчирхийлэлгүй тэмцэл болох [[Хүйтэн дайн]]ы эхлэл тавигдсан. АНУ-ын олон зуун мянган цэрэг хэзээ ч дэгдээгүй тэмцэл тулаанд бэлтгэж, Европт байршсан. Гэхдээ АНУ-ын цэрэг [[Солонгосын дайн|Солонгос]], [[Вьетнамын дайн|Вьетнамд]] болсон дайнд оролцсон. Нэг талаас [[Хойд Солонгос]], [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|Хятад]] нөгөө талаас [[Өмнөд Солонгос]], АНУ, [[НҮБ]]-ын бусад цэргийн хүч оролцсон Солонгосын дайн эцэстээ статус "[[кво анте]]" байдалтай дуусчээ. Нэг талаас Хойд Вьетнам, нөгөө талаас Өмнөд Вьетнам, АНУ-ын нэгдсэн хүчний хооронд болсон Вьетнамын дайн гал зогсоосноор өндөрлөсөн бөгөөд АНУ-ын цэрэг тус улсаас гарсны дараа Умард Вьетнам ЗХУ-ын шууд болон шууд бус дэмжлэгтэйгээр Өмнөд Вьетнамыг эзэлсэн юм. [[Зураг:Approaching Omaha.jpg|thumb|right|200px|Нормандын Омаха эрэг дээр бууж байгаа.]] 1980-аад онд АНУ-ын цэрэг Панам, Гренадад мөн тулалдсан. Түүнчлэн Ираны эсрэг Персийн буланд янз бүрийн ажиллагаа явуулж байлаа. Үүний зэрэгцээ [[Гөүлдвотер-Николсын хууль]] цэргийн зохион байгуулалтыг бүрэн өөрчилсөн юм. 1989 он гэхэд Зөвлөлт Холбоот Улс нуран унах нь тодорхой болсон байв. Энэ үеэр 1991 онд [[Ирак]] [[Кувейт]] руу халдан довтлоход АНУ-ын цэрэг [[Персийн булангийн дайн]]д татагдан орсон юм. АНУ-ын цэргийн хүч болон бусад улсын цэргийн хүчний эвсэл Иракийн армийг хохирол багатай амархан ялсан нь дан сайн дурын цэргээс бүрдсэн хүчний тулалдах чадвартай гэдгийг өргөн хэмжээнд баталсан юм. Энэхүү богино хугацааны дайн өндөрлөж, Зөвлөлт Холбоот Улс задарсны дараа 1990-ээд оны турш АНУ-ын цэргийн хүч Югослав, Косово, Сомали болон дэлхийн бусад халуун цэгт янз бүрийн үүрэг гүйцэтгэсэн. == Одоогийн ажиллагаа == АНУ дэлхий даяар цэргийн ажиллагаанд оролцдог бөгөөд гадаад улсуудад нийт 290,178 цэрэг байршуулж байна. Тэднээс 22,625 цэрэг хөлөг онгоцон дээр байрладаг.<ref>{{Cite web |url=http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst0803.pdf |title=Archive copy |access-date=2008-09-25 |archive-date=2010-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100505024458/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst0803.pdf |url-status=dead }}</ref> === Гадаад === 2001 оны есдүгээр сарын 11-ний террорист халдлагаас хойш АНУ-ын цэргийн хүчин [[Терроризмтай хийх дайн]]д оролцож байна. АНУ-ын удирдсан эвслийнхэн 2001, 2003 онд [[Афганистаны дайн 2001 оноос|Афганистан]], [[Ирак]] руу довтолж, өнөөг хүртэл тэдгээр улсад цэргийн хүчээ байрлуулсан хэвээр байна. 31,100 орчим цэрэг НАТО-гийн Генерал Дэвид Д. МакКернаны удирдлага дор [[Афганистан]]д байршиж байсан бол [[Ирак]]т 195,000 цэрэг байрлуулсан бөгөөд энэ ажиллагааг дэмжих үүднээс [[Герман]], [[Итали]], [[Япон]], [[Өмнөд Солонгос]], [[Нэгдсэн Вант Улс]]ад 19,300 цэрэг байрлуулж байна.<ref>{{Cite web |url=http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst0803.pdf |title=Archive copy |access-date=2008-09-25 |archive-date=2010-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100505024458/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst0803.pdf |url-status=dead }}</ref> Одоогоор Генерал Рэй Одерно Ирак дахь олон үндэстний цэргийн хүчийг захирч байсан. Түүнчлэн Терроризмтай хийх дайны хүрээнд Африкийн эвэр, Филиппин, Ливид цэрэг илгээсэн. === Дотоод === АНУ-ын цэргийн хүчин АНУ-д болсон байгалийн гамшгийн үеэр тусламжийн үйл ажиллагаанд оролцдог. 2005 онд болсон Катрина хар шуургын дараа бүх тавин муж улсаас нийт 58,000 орчим Үндэсний гвардийн цэрэг ирж тусалж байлаа.<ref>http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0509/06/se.01.html</ref> Хамгийн сүүлд 2008 онд Икэ хар шуургын өмнө ба хойно иргэдийг нүүлгэн шилжүүлэхэд Үндэсний гварди тусалсан билээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.emergency.louisiana.gov/Releases/091608LDWFSARS2.html |title=Archive copy |access-date=2008-09-25 |archive-date=2020-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801213712/http://www.emergency.louisiana.gov/Releases/091608LDWFSARS2.html |url-status=dead }}</ref> == Бие бүрэлдхүүн == [[Зураг:USmilitary.JPG|thumb|200px|right|АНУ-ын цэргийн бие бүрэлдхүүн зүүнээс эхлэн: Тэнгисийн явган цэрэг, АЦХ, ТЦХ, Арми]] 2008 оны долдугаар сарын 31-ний байдлаар 1,436,642 хүн цэргийн жинхэнэ алба хааж байсан<ref> http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/ms0.pdf</ref> бөгөөд Бэлтгэл хүчний долоон бүрэлдхүүн хэсэгт нийт 848,056 хүн бүртгэлтэй байлаа.<ref>http://thomas.loc.gov/cgi-bin/bdquery/z?d110:h.r.01585{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}:</ref> Зэвсэгт хүчин тэр чигтээ сайн дурын үндсэн дээр бүрэлддэг боловч АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн хүсэлтээр АНУ-ын Конгресс сайшаасны дагуу цэрэг татлага явуулж болно. АНУ-ын зэвсэгт хүчин дэлхийд зөвхөн [[Ардын Чөлөөлөх Арми]]йн дараа орох олон бие бүрэлдхүүнтэй бөгөөд дэлхий даяар цэргээ байршуулдаг. 2007 оны эхээр Батлан хамгаалахын нарийн бичгийн дарга Роберт Гэйтс Терроризмтай хийх дайны хэрэгцээнд нийцүүлж Арми, Тэнгисийн явган цэргийн корпусын нийт хэмжээг нэмэгдүүлэх санал Ерөнхийлөгчид танилцуулжээ.<ref>{{Citation | last = Bender | first = Bryan | title = Gates calls for buildup in troops | newspaper = [[The Boston Globe]] | year = 2007 | date = [[January 12]], [[2007]] | url = http://www.boston.com/news/nation/washington/articles/2007/01/12/gates_calls_for_buildup_in_troops/ | accessdate= [[2007-11-11]]}} </ref> Одоо байгаа төлөвлөгөөгөөр 2012 он гэхэд Армийн бие бүрэлдхүүнийг 547,400, Тэнгисийн явган цэргийн корпусын бие бүрэлдхүүнийг 202,000 хүртэл өсгөх ажээ. Энэхүү өргөжүүлэлтэд 2009-2013 онд нийт $90.7 тэрбум зарцуулах бөгөөд Тэнгисийн цэргийн хүчин болон Агаарын цэргийн хүчнийг бага зэрэг цомхотгох юм.<ref>{{Cite web |url=http://www.fas.org/sgp/crs/natsec/2009dodbud.pdf |title=Archive copy |access-date=2008-09-25 |archive-date=2008-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080923190900/http://www.fas.org/sgp/crs/natsec/2009dodbud.pdf |url-status=dead }}</ref> Ихэнх зэвсэгт хүчний нэгэн адил АНУ-ын Зэвсэгт хүчний албан хаагчид цэргийн цолтой бөгөөд цол дэвших боломжтой юм. === Бие бүрэлдхүүнийг салбараар нь авч үзвэл === ''2008 оны долдугаар сарын 31-ний байдлаар <ref>{{Cite web |url=http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/Miltop.htm |title=Archive copy |access-date=2008-09-25 |archive-date=2011-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110303054700/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/miltop.htm |url-status=dead }}</ref> Эмэгтэй бие бүрэлдхүүний тоо 2007 оны есдүгээр сарын 30-ны байдлаар <ref>http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/rg0709f.pdf</ref>'' {| class="wikitable" |- align="wrap" |'''Салбар'''||'''Цэргийнхэн'''||'''Цэрэг'''||'''Офицер'''||'''Эмэгтэй'''||'''Энгийн''' |- |[[Зураг:Emblem of the United States Department of the Army.svg‎|25x25px]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Арми|Арми]]||538,128||445,952||87,662||71,756||260,416 |- |[[Зураг:USMC_logo.svg‎‎|25x25px]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Тэнгисийн явган цэргийн корпус|Тэнгисийн явган цэргийн корпус]]||194,912||174,868||11,707||20,044|| |- |[[Зураг:US-DeptOfNavy-Seal.svg‎ ‎|25x25px]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Тэнгисийн цэргийн хүчин|Тэнгисийн цэргийн хүчин]]||332,832||276,474||51,877||49,775||180,323 |- |[[Зураг:Seal_of_the_US_Air_Force.svg‎|25x25px]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Агаарын цэргийн хүчин|Агаарын цэргийн хүчин]]||328,439||258,604||65,304||65,252||156,181 |- |[[Зураг:USCG_S_W.svg‎‎|25x25px]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Эргийн харуул|Эргийн харуул]]||42,331|| || || || |- style="background:gray; color:black" |'''Нийт цэргийн жинхэнэ алба хаагчид'''||'''1,436,642'''||'''1,155,898'''||'''224,887'''||'''198,490'''||'''596,920''' |- |[[Армийн Үндэсний гварди]]||352,600|| || || || |- |[[Зураг:Seal of the United States Army Reserve.svg‎|25x25px]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Армийн бэлтгэл хүчин|Армийн бэлтгэл хүчин]]||205,000|| || || || |- |[[Тэнгисийн явган цэргийн бэлтгэл хүчин|ТЯЦ-ийн бэлтгэл хүчин]]||39,600|| || || || |- |[[Зураг:United_States_NR_Seal.svg‎‎|25x25px]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Тэнгисийн цэргийн хүчний бэлтгэл хүчин|ТЦХ-ний бэлтгэл хүчин]]||66,700|| || || || |- |[[Агаарын үндэсний гварди]]||106,756|| || || || |- |[[Зураг:Air Force Reserve Command.svg‎|25x25px]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Агаарын цэргийн хүчний бэлтгэл хүчин|АЦХ-ний бэлтгэл хүчин]]||67,400|| || || || |- |[[Зураг:United_States_Coast_Guard_Reserve_emblem.png‎‎|25x25px]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Эргийн харуулын бэлтгэл хүчин|Эргийн харуулын бэлтгэл хүчин]]||10,000|| || || || |- style="background:gray; color:black" |'''Нийт бэлтгэл хүчин'''||'''848,056'''|| || || || |- |БХД-ийн бусад бие бүрэлдхүүн|| || || || ||94,461 |} === Бие бүрэлдхүүний байршил === ==== Гадаадад ==== 2008 оны гуравдугаар сарын 31-ний байдлаар, АНУ-ын Зэвсэгт хүчин 39 улс орны 820 гаруй баазад байрлаж байв.<ref>{{cite web |url = http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst0803.pdf |title = ACTIVE DUTY MILITARY PERSONNEL STRENGTHS BY REGIONAL AREA AND BY COUNTRY |accessdate = 2008-09-19 |date = 2008 |publisher = U.S. Department of Defense |archive-date = 2010-05-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100505024458/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst0803.pdf |url-status = dead }}</ref> Үүнээс [[Ирак]]т 150,000, [[Герман]]д 56,200, [[Япон]]д 33,122, [[Өмнөд Солонгос]]т 26,339, [[Афганистан]]д 31,100, [[Итали]] болон [[Нэгдсэн Вант Улс]]ад тус бүр 9,700 цэрэг байршуулж байна. Эдгээр тоо тогтмол тоо биш бөгөөд байн байн янз бүрийн анги нэгтгэлийг гадаадаас эргүүлэн татах буюу гадаадад илгээдэг. Нийтдээ Европт 84,488, Зөвлөлт Холбоот Улсын бүрэлдхүүнд байсан улсуудад 154, Зүүн Ази, Номхон Далайд 70,719, Хойд Африк, Ойрхи Дорнод, Өмнөд Азид 7,850, Сахаараас өмнөх Африкт 2,727, дэлхийн баруун хагаст 2,043 цэрэг байршуулсан. ==== АНУ-ын дотор ==== ''Үүний дотор АНУ-ын нутаг дэвсгэр болон АНУ-д харъяалагдах далайн усанд байгаа хөлөг онгоцууд орно'' Нийт 1,083,027 бие бүрэлдхүүн АНУ болон түүний нутаг дэвсгэрийн хүрээнд цэргийн жинхэнэ алба хааж байгаа болно (үүний дотор хөлөг онгоцон дээр):<ref>{{cite web | author = United States Department of Defense | title = U.S. Military Deployment | url = http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst0803.pdf | access-date = 2008-09-25 | archive-date = 2010-05-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100505024458/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst0803.pdf | url-status = dead }}</ref> Тэдний дийлэнх олонхи нь буюу 883,430 нь АНУ-ын эх газар дээр янз бүрийн баазуудаар таран байршсан. Түүнчлэн [[Хавайн арлууд]] дээр 36,827, [[Аляска]]д 19,828 цэрэг тус тус бий. Далайд 90,218 цэрэг байгаагаас 2,970 нь [[Гуам]]д, 137 нь [[Пуэрто-Рико]]д байрлаж байна. ==Тэмдэглэл== {{notelist}} == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20091205054334/http://www.defenselink.mil/ Official U.S. Department of Defense website] * [http://www.globalsecurity.org/military/ops/index.html Global Security on U.S. Military Operations] * [https://web.archive.org/web/20081207131506/http://wdif.net/ Military News] * [http://www.todaysmilitary.com Today's Military website] * [http://www.military-quotes.com/military-rank.htm US Military ranks and rank insignia] * [http://www.defencetalk.com/ Defence Talk] * [https://web.archive.org/web/20001217061700/http://www.cdi.org/issues/usforces/deployments.html Center of Defence Information on U.S. Military]* {{Хөтлөгч мөр Умард Атлантын Гэрээний Байгууллагын гишүүн улсууд}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:АНУ-ын зэвсэгт хүчин| ]] [[Ангилал:АНУ-ын үндсэн хуулийн эрх зүй]] [[Ангилал:1784 онд байгуулагдсан]] c8fvkrywxrxy0sb7lgn4i6qobwb5crl 0 15849 854234 853969 2026-04-20T13:47:03Z HorseBro the hemionus 100126 854234 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1665–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1690–1758 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == === Нэршил === "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} === "Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн"-ий тухай ойлголт === 18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын хаант улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ "тал хээрийн эзэнт гүрэн" гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын "үндэсний" захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд.{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}}<ref name="autolink1" /> Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр "ясак" хүмүүс" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: "ясаш төлдөг үл итгэгчид" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ. == Түүх == {{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}} Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.|left]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын хаант улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} 1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын хаант улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== [[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын хаант улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын хаант улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюси (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчилсан жил !Нас нөгчсөн он ! |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]] |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}} |Тодорхойгүй |1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1653{{sfn|Adle|2003|p=148}} | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн [[хунтайж]] |Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}} |Тодорхойгүй |1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}} |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}} |1644 |1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}} |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}} |Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}} |1665 |1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |Цэвээнравдангийн ахмад хүү |1693 |1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |[[Хунтайж]] |Галданцэрэнгийн отгон хүү |1732{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1750{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |7 |[[Ламдаржаа]] |[[Хунтайж]] |Галданцэрэнгийн ахмад хүү |1726{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1752{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |8 |[[Даваач]] |[[Хунтайж]] |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1759{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |9 |[[Амарсанаа]] |[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]] |Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}} |1723{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} | |} ==Газрын зурагууд== <gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын хаант улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> == Мөн үзэх == *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book|last=Kuznetsov |first=V. S.|title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983|language=ru|place=Novosibirsk|publisher=Nauka|pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] g884zyxctl0jix1gn87q15tr4ufl4bt 854237 854234 2026-04-20T13:54:08Z HorseBro the hemionus 100126 854237 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1665–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1690–1758 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == === Нэршил === "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} === "Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн"-ий тухай ойлголт === 18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын хаант улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ "тал хээрийн эзэнт гүрэн" гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын "үндэсний" захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр "ясак" хүмүүс" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: "ясаш төлдөг үл итгэгчид" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}} == Түүх == {{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}} Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.|left]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын хаант улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} 1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын хаант улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== [[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын хаант улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын хаант улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюси (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчилсан жил !Нас нөгчсөн он ! |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]] |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}} |Тодорхойгүй |1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1653{{sfn|Adle|2003|p=148}} | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн [[хунтайж]] |Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}} |Тодорхойгүй |1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}} |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}} |1644 |1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}} |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}} |Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}} |1665 |1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |Цэвээнравдангийн ахмад хүү |1693 |1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |[[Хунтайж]] |Галданцэрэнгийн отгон хүү |1732{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1750{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |7 |[[Ламдаржаа]] |[[Хунтайж]] |Галданцэрэнгийн ахмад хүү |1726{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1752{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |8 |[[Даваач]] |[[Хунтайж]] |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1759{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |9 |[[Амарсанаа]] |[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]] |Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}} |1723{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} | |} ==Газрын зурагууд== <gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын хаант улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> == Мөн үзэх == *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book|last=Kuznetsov |first=V. S.|title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983|language=ru|place=Novosibirsk|publisher=Nauka|pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} ** {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 7s6wak16bnlioeq0mq2jt4q28x7wkxd 854239 854237 2026-04-20T13:57:18Z HorseBro the hemionus 100126 854239 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1665–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1690–1758 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == === Нэршил === "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} === "Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн"-ий тухай ойлголт === 18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын хаант улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ "тал хээрийн эзэнт гүрэн" гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын "үндэсний" захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр "ясак" хүмүүс" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: "ясаш төлдөг үл итгэгчид" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}} == Түүх == {{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}} Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.|left]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын хаант улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} 1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын хаант улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== [[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын хаант улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын хаант улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюси (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчилсан жил !Нас нөгчсөн он ! |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]] |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}} |Тодорхойгүй |1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1653{{sfn|Adle|2003|p=148}} | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн [[хунтайж]] |Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}} |Тодорхойгүй |1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}} |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}} |1644 |1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}} |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}} |Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}} |1665 |1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |Цэвээнравдангийн ахмад хүү |1693 |1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |[[Хунтайж]] |Галданцэрэнгийн отгон хүү |1732{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1750{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |7 |[[Ламдаржаа]] |[[Хунтайж]] |Галданцэрэнгийн ахмад хүү |1726{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1752{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |8 |[[Даваач]] |[[Хунтайж]] |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1759{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |9 |[[Амарсанаа]] |[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]] |Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}} |1723{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} | |} ==Газрын зурагууд== <gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын хаант улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> == Мөн үзэх == *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book|last=Kuznetsov |first=V. S.|title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983|language=ru|place=Novosibirsk|publisher=Nauka|pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}} *{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V|last2=Kradin|first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] d9dqzimfv4k34vc5ofrjm6m2huaj5qd 854243 854239 2026-04-20T13:59:47Z HorseBro the hemionus 100126 854243 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1665–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1690–1758 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == === Нэршил === "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} === "Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн"-ий тухай ойлголт === 18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын хаант улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ "тал хээрийн эзэнт гүрэн" гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын "үндэсний" захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр "ясак" хүмүүс" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: "ясаш төлдөг үл итгэгчид" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}} == Түүх == {{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}} Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.|left]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын хаант улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} 1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын хаант улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== [[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын хаант улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын хаант улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюси (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчилсан жил !Нас нөгчсөн он ! |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]] |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}} |Тодорхойгүй |1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1653{{sfn|Adle|2003|p=148}} | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн [[хунтайж]] |Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}} |Тодорхойгүй |1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}} |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}} |1644 |1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}} |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}} |Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}} |1665 |1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |Цэвээнравдангийн ахмад хүү |1693 |1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |[[Хунтайж]] |Галданцэрэнгийн отгон хүү |1732{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1750{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |7 |[[Ламдаржаа]] |[[Хунтайж]] |Галданцэрэнгийн ахмад хүү |1726{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1752{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |8 |[[Даваач]] |[[Хунтайж]] |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1759{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |9 |[[Амарсанаа]] |[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]] |Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}} |1723{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} | |} ==Газрын зурагууд== <gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын хаант улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> == Мөн үзэх == *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book|last=Kuznetsov |first=V. S.|title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983|language=ru|place=Novosibirsk|publisher=Nauka|pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}} *{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V|last2=Kradin|first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] rcqmyeycr6ddvsl5fs6oeai8k3ax89g 854244 854243 2026-04-20T14:06:50Z HorseBro the hemionus 100126 854244 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1665–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1690–1758 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == === Нэршил === "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} === "Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн"-ий тухай ойлголт === 18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын хаант улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ "тал хээрийн эзэнт гүрэн" гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын "үндэсний" захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр "ясак" хүмүүс" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: "ясаш төлдөг үл итгэгчид" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}} == Түүх == {{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}} Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]] '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|199|p=208}}]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын хаант улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} 1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын хаант улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== [[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын хаант улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын хаант улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюси (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчилсан жил !Нас нөгчсөн он ! |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]] |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}} |Тодорхойгүй |1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1653{{sfn|Adle|2003|p=148}} | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн [[хунтайж]] |Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}} |Тодорхойгүй |1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}} |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}} |1644 |1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}} |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}} |Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}} |1665 |1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |Цэвээнравдангийн ахмад хүү |1693 |1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |[[Хунтайж]] |Галданцэрэнгийн отгон хүү |1732{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1750{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |7 |[[Ламдаржаа]] |[[Хунтайж]] |Галданцэрэнгийн ахмад хүү |1726{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1752{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |8 |[[Даваач]] |[[Хунтайж]] |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1759{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |9 |[[Амарсанаа]] |[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]] |Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}} |1723{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} | |} ==Газрын зурагууд== <gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын хаант улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> == Мөн үзэх == *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book|last=Kuznetsov |first=V. S.|title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983|language=ru|place=Novosibirsk|publisher=Nauka|pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}} *{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V|last2=Kradin|first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] jv61wmebkl8kguhb6tslfg4y2uotpp7 854245 854244 2026-04-20T14:07:20Z HorseBro the hemionus 100126 854245 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1665–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1690–1758 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == === Нэршил === "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} === "Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн"-ий тухай ойлголт === 18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын хаант улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ "тал хээрийн эзэнт гүрэн" гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын "үндэсний" захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр "ясак" хүмүүс" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: "ясаш төлдөг үл итгэгчид" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}} == Түүх == {{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}} Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]] '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын хаант улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} 1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын хаант улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== [[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын хаант улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын хаант улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюси (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчилсан жил !Нас нөгчсөн он ! |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]] |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}} |Тодорхойгүй |1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1653{{sfn|Adle|2003|p=148}} | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн [[хунтайж]] |Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}} |Тодорхойгүй |1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}} |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}} |1644 |1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}} |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}} |Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}} |1665 |1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |Цэвээнравдангийн ахмад хүү |1693 |1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |[[Хунтайж]] |Галданцэрэнгийн отгон хүү |1732{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1750{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |7 |[[Ламдаржаа]] |[[Хунтайж]] |Галданцэрэнгийн ахмад хүү |1726{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1752{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |8 |[[Даваач]] |[[Хунтайж]] |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1759{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |9 |[[Амарсанаа]] |[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]] |Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}} |1723{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} | |} ==Газрын зурагууд== <gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын хаант улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> == Мөн үзэх == *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book|last=Kuznetsov |first=V. S.|title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983|language=ru|place=Novosibirsk|publisher=Nauka|pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}} *{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V|last2=Kradin|first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] i0gjnray35kybknhoc8p8a5a03kwc40 854247 854245 2026-04-20T14:17:05Z HorseBro the hemionus 100126 854247 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1665–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1690–1758 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == === Нэршил === "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} === "Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн"-ий тухай ойлголт === 18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын хаант улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ "тал хээрийн эзэнт гүрэн" гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын "үндэсний" захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр "ясак" хүмүүс" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: "ясаш төлдөг үл итгэгчид" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}} == Түүх == {{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}} Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]] '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын хаант улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} 1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын хаант улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== [[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын хаант улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын хаант улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === ==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ==== [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюси (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> ==== <u>Хуан Чин Жигун Ту</u> ==== Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв. <gallery widths="150px" heights="200px" perrow="5"> Файл::Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. </gallery> == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчилсан жил !Нас нөгчсөн он ! |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]] |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}} |Тодорхойгүй |1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1653{{sfn|Adle|2003|p=148}} | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн [[хунтайж]] |Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}} |Тодорхойгүй |1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}} |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}} |1644 |1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}} |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}} |Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}} |1665 |1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |Цэвээнравдангийн ахмад хүү |1693 |1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |[[Хунтайж]] |Галданцэрэнгийн отгон хүү |1732{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1750{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |7 |[[Ламдаржаа]] |[[Хунтайж]] |Галданцэрэнгийн ахмад хүү |1726{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1752{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |8 |[[Даваач]] |[[Хунтайж]] |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1759{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |9 |[[Амарсанаа]] |[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]] |Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}} |1723{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} | |} ==Газрын зурагууд== <gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын хаант улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> == Мөн үзэх == *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book|last=Kuznetsov |first=V. S.|title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983|language=ru|place=Novosibirsk|publisher=Nauka|pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}} *{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V|last2=Kradin|first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 6mu3ub68vuz5hajd0t5k5r9kg2gezqm 854248 854247 2026-04-20T14:18:24Z HorseBro the hemionus 100126 854248 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1665–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1690–1758 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == === Нэршил === "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} === "Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн"-ий тухай ойлголт === 18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын хаант улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ "тал хээрийн эзэнт гүрэн" гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын "үндэсний" захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр "ясак" хүмүүс" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: "ясаш төлдөг үл итгэгчид" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}} == Түүх == {{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}} Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]] '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын хаант улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} 1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын хаант улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== [[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын хаант улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын хаант улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === ==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ==== [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюси (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> ==== <u>Хуан Чин Жигун Ту</u> ==== Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв. <gallery widths="150px" heights="200px" perrow="5"> Файл::Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. </gallery> == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчилсан жил !Нас нөгчсөн он ! |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]] |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}} |Тодорхойгүй |1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1653{{sfn|Adle|2003|p=148}} | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн [[хунтайж]] |Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}} |Тодорхойгүй |1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}} |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}} |1644 |1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}} |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}} |Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}} |1665 |1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |Цэвээнравдангийн ахмад хүү |1693 |1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |[[Хунтайж]] |Галданцэрэнгийн отгон хүү |1732{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1750{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |7 |[[Ламдаржаа]] |[[Хунтайж]] |Галданцэрэнгийн ахмад хүү |1726{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1752{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |8 |[[Даваач]] |[[Хунтайж]] |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1759{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |9 |[[Амарсанаа]] |[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]] |Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}} |1723{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} | |} ==Газрын зурагууд== <gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын хаант улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> == Мөн үзэх == *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book|last=Kuznetsov |first=V. S.|title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983|language=ru|place=Novosibirsk|publisher=Nauka|pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}} *{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V|last2=Kradin|first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] efo2gvdgd8xcqbvglox9i7vy6h9ttl5 854250 854248 2026-04-20T14:19:27Z HorseBro the hemionus 100126 854250 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1665–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1690–1758 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == === Нэршил === "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} === "Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн"-ий тухай ойлголт === 18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын хаант улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ "тал хээрийн эзэнт гүрэн" гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын "үндэсний" захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр "ясак" хүмүүс" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: "ясаш төлдөг үл итгэгчид" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}} == Түүх == {{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}} Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]] '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын хаант улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} 1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын хаант улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== [[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын хаант улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын хаант улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === ==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ==== [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюси (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> ==== <u>Хуан Чин Жигун Ту</u> ==== Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв. <gallery widths="150px" heights="200px" perrow="5"> Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. </gallery> == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчилсан жил !Нас нөгчсөн он ! |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]] |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}} |Тодорхойгүй |1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1653{{sfn|Adle|2003|p=148}} | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн [[хунтайж]] |Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}} |Тодорхойгүй |1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}} |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}} |1644 |1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}} |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}} |Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}} |1665 |1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |Цэвээнравдангийн ахмад хүү |1693 |1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |[[Хунтайж]] |Галданцэрэнгийн отгон хүү |1732{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1750{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |7 |[[Ламдаржаа]] |[[Хунтайж]] |Галданцэрэнгийн ахмад хүү |1726{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1752{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |8 |[[Даваач]] |[[Хунтайж]] |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1759{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |9 |[[Амарсанаа]] |[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]] |Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}} |1723{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} | |} ==Газрын зурагууд== <gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын хаант улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> == Мөн үзэх == *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book|last=Kuznetsov |first=V. S.|title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983|language=ru|place=Novosibirsk|publisher=Nauka|pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}} *{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V|last2=Kradin|first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 3yc1xioi733uaxdjfzn05x9knrujd0i 854251 854250 2026-04-20T14:24:23Z HorseBro the hemionus 100126 854251 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1665–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1690–1758 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == === Нэршил === "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} === "Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн"-ий тухай ойлголт === 18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын хаант улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ "тал хээрийн эзэнт гүрэн" гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын "үндэсний" захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр "ясак" хүмүүс" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: "ясаш төлдөг үл итгэгчид" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}} == Түүх == {{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}} Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]] '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын хаант улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} 1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын хаант улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== [[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын хаант улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын хаант улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === ==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ==== [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюси (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> ==== <u>Хуан Чин Жигун Ту</u> ==== Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв. <gallery widths="150px" heights="200px" perrow="5"> Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. </gallery> == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчилсан жил !Нас нөгчсөн он ! |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]] |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}} |Тодорхойгүй |1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1653{{sfn|Adle|2003|p=148}} | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн [[хунтайж]] |Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}} |Тодорхойгүй |1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}} |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}} |1644 |1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}} |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}} |Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}} |1665 |1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |Цэвээнравдангийн ахмад хүү |1693 |1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |[[Хунтайж]] |Галданцэрэнгийн отгон хүү |1732{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1750{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |7 |[[Ламдаржаа]] |[[Хунтайж]] |Галданцэрэнгийн ахмад хүү |1726{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1752{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |8 |[[Даваач]] |[[Хунтайж]] |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1759{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |9 |[[Амарсанаа]] |[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]] |Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}} |1723{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} | |} ==Газрын зурагууд== <gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын хаант улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> == Мөн үзэх == *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book|last=Kuznetsov |first=V. S.|title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983|language=ru|place=Novosibirsk|publisher=Nauka|pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}} *{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V|last2=Kradin|first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 025pfess2tcj5btl4xxlxqr0i63cowt 854253 854251 2026-04-20T14:28:12Z HorseBro the hemionus 100126 854253 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1665–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1690–1758 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == === Нэршил === "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} === "Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн"-ий тухай ойлголт === 18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын хаант улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ "тал хээрийн эзэнт гүрэн" гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын "үндэсний" захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр "ясак" хүмүүс" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: "ясаш төлдөг үл итгэгчид" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}} == Түүх == {{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}} Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]] '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын хаант улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} 1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын хаант улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== [[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын хаант улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын хаант улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === ==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ==== [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюси (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> ==== <u>Хуан Чин Жигун Ту</u> ==== Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв. <gallery widths="150px" heights="200px" perrow="5"> Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. </gallery> == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчилсан жил !Нас нөгчсөн он ! |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]] |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}} |Тодорхойгүй |1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1653{{sfn|Adle|2003|p=148}} | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн [[хунтайж]] |Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}} |Тодорхойгүй |1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}} |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}} |1644 |1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}} |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}} |Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}} |1665 |1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |Цэвээнравдангийн ахмад хүү |1693 |1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |[[Хунтайж]] |Галданцэрэнгийн отгон хүү |1732{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1750{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |7 |[[Ламдаржаа]] |[[Хунтайж]] |Галданцэрэнгийн ахмад хүү |1726{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1752{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |8 |[[Даваач]] |[[Хунтайж]] |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1759{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |9 |[[Амарсанаа]] |[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]] |Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}} |1723{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} | |} ==Газрын зурагууд== <gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын хаант улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> == Мөн үзэх == *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book|last=Kuznetsov |first=V. S.|title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983|language=ru|place=Novosibirsk|publisher=Nauka|pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}} *{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V|last2=Kradin|first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 8vubojbxxid0jgx1twbhpw0vxhad0hp 0 19375 854263 833435 2026-04-20T16:16:17Z ~2026-24138-01 104066 Add an image 854263 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Сүбээдэй баатар | зураг = Subutai (Mohi's battle).png | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = Юань улсын хөрөг зургийн хэв маягаар бүтээсэн Сүбээдэй баатрын орчин үеийн уран сайхны дүрслэл. | тайлбар = | төрсөн_огноо = 1175 он | төрсөн_газар = [[Хамаг Монгол|Хамаг Монголын ханлиг]], Бурхан халдун уул | нас_барсан_огноо = 1248 он | нас_барсан_газар = [[Их Монгол Улс]], Туул голын сав газар дахь өргөөндөө | үндэстэн = [[Монгол үндэстэн|Монгол]], [[Урианхай]] аймгийн '''Жарчиуд''' овгийн хүн | бусад_нэр = өрлөг баатар, мянганы ноён | алдаршсан_нэр = '''төмөр тэрэгт Сүбээдэй баатар''' | ажил_мэргэжил = Цэргийн их жанжин, Гэзэг цэргийн захирагч }} '''Сүбээдэй''' ([[Монгол бичиг|Уйгуржин Монголоор]]: [[Зураг:Subotai script.jpg|14px]], [[Латин үсэг|Латин бичиглэл]]: ''Sübegetei'' ; Subutai ''Subetei, Subetai, Subotai, Tsubotai, Tsubodai, Tsubetei, Tsubatai'' ; '''Дундад үеийн Монгол хэлэнд''': "Sube'edei"; '''Орчин цагийн [[Монгол хэл|Монгол хэлэнд]]''': Сүбээдэй; 1175–1248) 1206 онд Их Монгол улс байгуулагдахад Сүбээдэй баатар нь төрийн 88 мянгатын ноёдын 52 дах 1000-тын ноён, 4 үнэнч нохосын нэг, Гэзэг цэргийн ангийн захирагчаар томилогджээ. Хожим Өгэдэй хаанд өргөмжлөгдсний дараагаар '''Их жанжин''' болсон. [[Чингис хаан]] болон [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] цэргийн гол стратегич байсан. Сүбээдэй баатар [[Чингис хаан|Чингис хааны]] хийсэн бүх аян дайнд Зэв жанжны удирдлага дор Гэзэг цэргийн захирагчаар оролцсон. Тэрээр гучин хоёр үндэстнийг байлдан дагуулсан хорь гаруй дайныг шууд удирдаж, жаран таван тулалдаанд ялсан юм. Ингэхдээ тэрээр дэлхийн түүхэн дэх ямарч командлагчийн эзэлж байгаагүй газар нутгийг байлдан дагуулснаараа дээд амжилт тогтоосон юм. Тэр армиа хоорондоо хэдэн зуун км хол зайтай байнгын хөдөлгөөнт зохион байгуулалттайгаар байрлуулж, уран сэтгэмжтэй, хашир стратеги хэрэглэн ялалтанд хүрч байлаа. Сүбээдэй баатар [[Унгар]], [[Польш|Польшийн]] хоорондоо 500 гаруй км зайтай цэргийн хүчийг 2 хоногийн дотор устгах төлөвлөгөөг боловсруулсан. Сүбээдэй баатарыг агуу жанжин болоход хамгийн их нөлөөлсөн хүн бол [[Зэв|Зэв ноён]] бөгөөд Иран, Кавказ, Кипчак, Крым, Булгар зэрэг улсуудаар хийсэн цэргийн аян дайны үед түүний удирдлага дор байлдаж байхдаа түүний цэрэг дайны ухааныг их суралцжээ. Түүхчид Сүбээдэй баатарыг одоогийн [[Монгол Улс|Монгол]] нутаг дахь [[Онон гол|Онон голын]] эх хэсгийн баруун талд нь 1175 онд төрсөн. Тэр бол [[Монгол]]ын [[Урианхай]] аймгийн хүн юм. Сүбээдэйн гэр бүл, [[Чингис хаан|Тэмүүжиний]] гэр бүлийнхэнтэй олон үеэрээ хамтрагч, холбоотон байжээ. Сүбээдэйн элэнц өвөө Нэрби нь Монголын Тумбина Сэцэний холбоотон байжээ. Сүбээдэйн аав [[Жарчиудай]] төмрийн дархан зэвсгийн мэргэжилтэн, Тэмүүжинийг Балжун нуурын эрэгт хүнд хэцүү байх үед нь хоол хүнсээр хангаж, түүний хамтрагч болж байсан бөгөөд Сүбээдэйн ах Зэлмэ юм. Мөн Сүбээдэйн өөр нэг ах [[Чаурхан]] (Чахурхан ч гэдэг) [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоонд]] тэмдэглэгдэн үлдсэн байдаг. Тэрээр багаасаа аавынхаа төмрийн дарханы мэдлэг боловсрол зэвсэг хийх мэдлэг ухааныг суралцан [[Чингис хаан|Чингис хааны]] бүхий л зэр зэвсэг хуяг дуулгыг хийдэг байсан бөгөөд анхны галт зэвсгүүдийг зохион бүтээсэн. Тэрээр өөрөө агуу жанжин байснаар тогтохгүй үр хүүхдүүддээ өөрийн цэргийн эрдэм ухааныг зааж сурган Үр ач нар нь өөрөөс нь дутхааргүй агуу жанжид болжээ. Түүний хүү [[Урианхадай]] [[Мөнх хаан|Мөнх хааны]] үед их жанжнаар томилогдон [[Тангуд]] Европ руу хийсэн дайнуудад эцэг Сүбээдэйгийн удирдлага дор оролцож [[Дали улс|Дали]] [[Камбож]] [[Мьянмар|Бирм]] [[Вьетнам]] зэрэг улсуудыг эзлэн авсан бол Сүбээдэйн ач хүү [[Ажу жанжин|Ажу]] мөн адил [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] үед [[Юань улс|Юань гүрний]] их жанжнаар томилогдсон бөгөөд [[Сүн улс|Өмнөд Сүн улсыг]] бүхэлд нь эзлэн авч өвөөгийнхөө зохион бүтээсэн галт зэвсгүүдийг улам боловсронгуй болгож Дэлхийн түүхэнд дэх хамгийн шилдэгт тооцогддог тэнгисийн цэргийн ангийг зохион байгуулж [[Япон]] руу дайрах төлөвлөгөөг боловсруулж Зүүн өмнөд азийн далайн орнуудыг хараат болгосон байдаг. Цэргийн түүхчид Сүбээдэй Урианхадай Ажу гэдэг аав хүү ач гурвын нийт эзлэн авсан газар нутгийг судлан үзээд дэлхийн экваторыг хоёр тойрсонтой тэнцэх хэмжээний газар нутгаар явж байлдан дагуулалт хийсэн хэмээн тооцоо гаргажээ. Ийм явдал дэлхийн бүх цаг үеийн ямар түүхэнд байдаггүй ажээ. == Намтар түүх == === Чингис хаанд зүтгэх болсон === 1189 онд Тэмүүжин [[Жамуха|Жамухын]] нэгдсэн цэрэг Бөртэ хатанг [[Мэргид|Мэргидүүдээс]] авран ''Хорхунаг Жибур'' хэмээх газар буухад Сүбээдэй ах Чаурханы хамт Жамухын дор байж байгаад Тэмүүжинд дагаар оржээ. Ингээд тэрээр ах Зэлмэ Боорчи Тэмүүжин-Чингис хаанаас цэргийн эрдэм суралцах болжээ. === Мэргид аймгийн үлдэгдлийг даран сөнөөсөн нь === 1205 оны үхэр жил Чингис хаан Сүбээдэй баатарт [[Тогтоа бэхи|Тогтоагийн]] хөвүүн Худу, Гал, Чулууныг тэргүүтнийг нэхүүлэхээр илгээхдээ Сүбээдэйд зарлиг болгосон нь: {{Quote|Уршигт Тогтоагийн урвасан хөвүүд  Уургат хулан шиг ухаан алдаж Шархт буга шиг шантран мохож Буцаж харвалдсаар буруулан дутаав. Хөөгдсөн Худу, Чулуун нар Хөөрөх жигүүртэй болж Хөх тэнгэрт нисвэл Хүлэг баатар чи Хөнөөх шонхор болж Хөөж тэднийг бариарай! Муу Тогтоагийн хөвүүд  Мунхаг тарвага болж Мухар нүхэнд шургавал Төгс баатар Сүбээдэй Төмөр царил болж Төнхөж малтаж гүйцээрэй! Өшөөт мэргидийн үрс Өргөст загас болж Өргөн далайд орвол Өрлөг Сүбээдэй чи Өөш гувчуур болж Өлгөж гохдож бариарай! Өрлөг баатар чамайг Өндөр давааг давуулж Өргөн мөрнийг гэтлүүлж Өшөөт мэргидийг даруулахаар Өдөр болзож илгээв. Усны уртыг туулж Газрын холд хүрэхдээ Унах морьдоо гамнаж Уулга хүнсээ хэмнэж Урьдаас болгоомжтой яв! Агт морьдоо муудуулбал Амаа баривч хожимдоно Аливаа хүнсээ барвал Арвилан хэмнэвч оройтоно. Алсын тэр замд авлах гөрөөс олон бий. Ан ав хийсээр Алсын замыг бүү март Хүнсний нэмэр болгож Хүрэлцэх хэмжээгээр авла. Эрхэлсэн аваас ангид Энгийн явах замд Эр цэргийн морьдын Эмээлийн хударгыг мулталж Агтны хазаарыг амгайчилж Аяар зөөлөн яв Чанд эн журмыг Чармайн сахиж явбал Аяны хүн дураар Авлан давхихаа болино. Цээрлэх журмыг зөрчсөн Цэргийн хүмүүсийг жанч Таних хүн, миний таалал зарлигийг зөрчвөл Та нар надад явуул Танихгүй хүн, миний Таалал зарлигийг зөрчвөл Та нар мэдэж шийтэг. Уул нурууг алславч Уг санаагаа нэгтгэж Мөрөн голыг гэтлэвч Мөн санаагаа нэгтгэж Мөнх тэнгэрийн хүчинд Мөрийн хүч нэмэгдэж Гайт Тогтоагийн хөвүүдийг Гартаа оруулж баривал Тэднийг авчрах хэрэггүй Тэнд нь чигийг ологтун!"}} гэж зарлиг болов. Чин зоригт Сүбээдэйд [[Чингис хаан]] бас хэлэв: {{Quote|"Чи одоо яваад  Чивэлт мэргидийг сөнөө. Балчир цагт минь тэд Байн байн довтолж Бурхан халдунд биднийг Бултуулан сандаргаж байсан. Өшөөт тэр мэргидүүд Өнөө бас тангараглаад Өөр зүг дутаав. Уртын үзүүрт хүрч Гүний ёроолд орж Төлөөс өшөөг ав!" "Далд оровч ил мэт санаж Хол очивч ойр мэт бодож Бидэнд итгэлтэй явбал Дээд тэнгэр ивээж дэмжих болно"}} гэж Баатар Сүбээдэйг мордоход Бас зарлиг болов. Сүбээдэй баатар төмөр тэрэгтэй цэргээ авч яваад мэргидийн Тогтоагийн [[Худу]], Чулуун зэрэг хөвүүдийг нэхэн довтолж, [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] тэнд гүйцэж бут цохьсон. == Тангуд улстай хийсэн анхдугаар дайн == 1209 онд [[Чингис хаан]] Тангуд улсыг дайлах дайныг эхлүүлэхэд Сүбээдэй Зүүн жигүүрийн цэргийг удирдан Шар мөрний эрэг дагуу хэд хэдэн хотыг эзлэн авч, Киемен цайзад хүрэв. Энэ цайзыг 70.000 орчим Тангуд цэргүүд хамгаалж байсан бөгөөд эзлэн авахад байгалийн тогтоц байрлалаас нь болоод эзлэн авахад хүндрэлтэй байсан бөгөөд усны урсгал өөрчилж усгүйтүүлэх төлөвлөгөө боловсруулж цайзыг бүслэн 2сар орчим дайралгүй хүлээж зогсов. Тангуд улсын Вэй Мин Мин Линг-Кун жанждаар удирдуулсан цэргүүд усгүй болсноор аргагүй эрхэнд цаазаас гарч ухрахад Сүбээдэйн цэргүүд Чингисийн цэрэгтэй нийлэн нийслэл Инчуан руу давшив. Нийслэл Инчуаныг 150.000 орчим цэргүүд хамгаалж байсан бөгөөд Монгол цэргээс 2 дахин их цэрэгтэй байв. Ингээд нийслэл Инчуан хот руу дайрхад цайз хэрэм рүү дайрах туршлага зэр зэвсэг муу байсантай холбоотойгоор бүтэн 5 сарын турш довтолсон боловч эзлэн авч чадаагүй Гэхдээ Тангуд улсад цаг хугацаа өнгөрөх тусам улсын эдийн засаг муудаж ард иргэдийн бослого тэмцэлд автах нь ихсэх болсноор Монголчуудад бууж өгөхөөс өөр аргагүй байдалд хүрсэн бөгөөд 1210 оны 1 сард Тангуд улсын эзэн хаан Ли Ануан бууж өгч хараат улс болж охиноо Чингис хаанд өгч, тэмээ, шонхор шувуу, нэхмэл эдлэл зэргийг бэлэг болгон өгчээ. Гэвч Тангуд улс нь 10 жил жил бүр албан татвар төлж байгаад 1219 оны Хорезмын дайнд туслах цэрэг явуулах үүргээсээ татгалзаж Монголчуудад дайн зарлах болсон. == Хорезмтой хийсэн дайн == Хүчирхэг Хорезм улстай Монголчуудаас түрүүлж гар зөрсөн анхны хүн бол Сүбээдэй баатар байсан юм. Хорезмын султаныг олзлох шахаж байсан ч гэсэн Желал ад Дины сөрөг довтолгоон Сүбээдэй баатрын төлөвлөгөөг үгүй хийжээ. 1219 онд Монгол цэрэг Хорезмийн нутагт цөмрөлт хийх үед Сүбээдэй баатар мөн л голлох үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Мухамед султаны цэргийг нэхэн дарж устгах үүргийг Сүбээдэй, Зэв жанжин 2 гардан авч тус бүр 1 түмэн цэрэгтэй хөдөлжээ. Зэв, Сүбээдэй баатрын аян дайн нь үндсэндээ ялгуусан аян дайн байсан юм. Сүбээдэй баатар аливаа байлдааны өмнө дайсны цэргийн хүч, байрлалыг урьдчилан судалж, дотоод нөхцөл байдлыг голчлон анхаардаг, тагнуул туршуулын мэдээ цуглуулдаг бөгөөд мэдээллийг сайтар задлан шинжилсний үндсэн дээр байлдааны ажиллагааг эхлүүлдэг жинхэнэ стратегич хүн байсан юм. Чамбай, нягт, буурь суурьтай энэхүү байдлаараа Сүбээдэй баатар бусад жанждаасаа эрс ялгардаг байлаа. Үүний тод жишээ нь Монголчуудын Европт явуулсан аян дайнаар тод харагдана. Сүбээдэй баатар толгой сэргийлэх ангийн цэргүүдийг 4 тийш илгээн дайсны хүч отолт хийж буйг тагнуулдаг, хайгуул цэргийг зохион байгуулж суугуул иргэдийг олзлон байцааж байдлыг нягталдаг байна. Сүбээдэй баатарт бас нэг байдаг давуу тал нь тулалдаад дийлэх маягтай болмогц цэргээ богино хугацаанд татаж ухраадаг. == Хан хөвгүүдийн дайн буюу Монголчуудын европ руу хийсэн дайн == Баруун зүгийн аян дайн бол дэлхийн түүхэнд гүнзгий ул мөрөө үлдээсэн, жинхэнэ ялгуусан дайн байсан юм. Монголын цэрэг 1238 оны 3-р сард Преяслав, Черниговыг эзэлж, 1239 онд Крымын хойгийг эзлэн, Киевийг дагуулсанаар Европ руу орох зам нь нээгджээ. 1241 онд Монголын цэрэг Европт цөмрөн оржээ. Монголчуудын эсрэг дараах дайснууд зогсож байжээ. Үүнд: Их Польшийн Болеслав вангаар удирдуулсан хүчин, Баваричууд, Францаас ирсэн хүлэг баатруудаар хүч нэмсэн Генрих ван, мөн Богемийн ван хүчээ төвлөрүүлээд байв. Монголын цэрэг дээр дурьдсан хүчнийг нэгдэхээс өмнө салангид цохих стратегийг боловсруулан хүчээ хуваарилж, эхний ээлжинд Польшийн ван Генрихийн хүч болох Герман, Франц, Польшийн цэргийг [[Легницийн тулалдаан|Легницийн тулалдаанд]] дэргэд хиар цохижээ. Мөн Сайо голын дэргэд Унгар, Чех, Хорват, сайн дурын Францын тевтоны хүлэг баатруудаас бүрдсэн хүчийг бутниргэв. Европууд гагцхүү бөөн бөөнөөрөө тулалдаж л мэдэх, Европын армиуд Бела, Генрих, Луй зэрэг чадвар муутай хүмүүсээр удирдуулсан байсан бөгөөд ямар ч эрэлхэг зориг гаргаад 2 тив дамнан насаараа байлдсан Сүбээдэй баатрын толгойлсон асар хурдан маневрлах чадвартай Монгол армийг дийлэх ямар ч найдвар үнэндээ байгаагүй юм гэж хэлсэн Горальд Лембийн дүгнэлттэй санал нийлж байна. Монгол цэрэг Адриатын тэнгист хүрч байх үед Өгөөдэй хаан нас барсан нь Монголчуудын буцах хамгийн гол шалтгаан нь болсон юм. Түүнээс Оросын нутагт гарсан баатарлаг эсэргүүцлийн улмаас бол биш. Өгөөдэй хаан нас барсан учраас Европууд зөвхөн тохиолдлоор л аврагдсан юм. == Түүхэнд дурсагдсан ялалтууд == Сүбээдэй баатрын ялгуусан амжилтыг жагсаавал: * 1210 онд Алтан улсын нийслэл [[Жунду]], * 1211 онд Алтан улсын Ляоянд, * 1214 онд [[Чүй гол|Чуй голд]], * 1220 онд [[Сартуул|Сартуулын]] нийслэл [[Бухар|Бухарт]], * 1221 онд [[Тбилиси|Тбилисид]], * 1223 онд [[Калка голын тулалдаан|Калка голын]] хөвөөнд, * 1227 онд [[Тангуд улс|Тангудын]] Нинсяд, * 1232 онд Алтан улсын өмнөд нийслэл [[Кайфэн|Кайфэнд]], * 1237 онд [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] [[Булгар (Ижил)|Булгарт]], * 1238 онд [[Москва]], * 1240 онд [[Киев|Киевт]], * 1240 онд [[Шайо голын тулалдаан]] * 1241 онд [[Будапешт]] хүрсэн байлаа. 1210-1234 оны хооронд Сүбээдэй баатар Монголчуудын их аян дайны 3 фронт дээр цохилтын гол чиглэл буюу хамгийн халуун цэг дээр томилогдож, 33 жилийн хугацаанд 40000 км зам туулан, Сартуул, Тангуд, Алтан улсыг эзлэх төлөвлөгөөг боловсруулалцан гардан хэрэгжүүлж, Бухараас Каспийн тэнгис хүртэл 7000 км газар тандалт хийн, явсан газар бүртээ ялалт байгуулж байв. == Үнэлэлт == Түүхч Ш. Насанбат "Сүбээдэй баатар 73 насыг наслахдаа Өмнөд Хятадын тэнгисээс Адриатын тэнгис хүртэл, Сибирээс Тайланд хүртэл хөндлөн гулд туулж, 40 үндэстнийг номхотгон, их бага 60 тулалдаанд ямагт ялан гарч ирж байжээ. Энэ үзүүлэлтийг хэн ч давтаагүй юм” гэжээ. Сүбээдэй баатартай хийсэн тулалдааныхаа тоогоор гагцхүү Наполеон л дөхөж очих байх. == Гэр бүл == * Эцэг: [[Жарчиудай]] * Ах, дүү: [[Зэлмэ]], [[Чахурхан]] * Хатан: Түмэгэн гүнж (禿滅干公主<ref name=":0">{{Cite web |title=元史/卷121 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7121 |access-date=2024-02-08 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref>): 1229 онд Өгэдэй хааны зарлигаар гэргий болгон соёрхсон.<ref name=":0" /> === Хүүхэд === [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] Сүбээдэй баатрыг Хөхөчү, Урианхадай, Төмөрбуха гэдэг гурван хөвүүнтэй байсан гэдэг бол [[Юань улсын судар|Юань улсын сударт]] ганц Урианхадай жанжны нэрийг тэмдэглэжээ. * Зүүн гарын мянганы ноён Хөхөчү<ref name=":1">{{Cite book |last=Фазлуллах |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |year=2002 |edition=2 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=115-116, 402 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> * [[Урианхадай]] (1201-1272): [[Ажу жанжин|Ажу]] (1234-1287) гэдэг хүүхэдтэй. Ажу жанжны хөвүүн '''хэнань ван''' '''Бүрилгидэй''' (卜憐吉帯, bŭliánjídài), Бүрилгидэйгийн хөвүүн '''хэнань ван''' '''Тонтон''' (童童, tóngtóng). * Төмөр-Буха буурч<ref name=":1" />: Байтмыш күнжек, Хүтлүг хожа гэдэг хоёр хөвүүнтэй байсан.<ref name=":1" /> == Мөн үзэх == * [[Чингис хааны дөрвөн нохой]] * [[Зэв]] * [[Хубилай ноён|Хубилай]] * [[Зэлмэ]] == Эшлэл == [[Ангилал:Иx Монгол Улсын жанжин]] [[Ангилал:Цэргийн стратегич]] [[Ангилал:Чингис хаан]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1176 онд төрсөн]] [[Ангилал:1248 онд өнгөрсөн]] itcpnwcxlbzgy1njb8wq4k2f4nh8zjv 854265 854263 2026-04-20T17:18:59Z CommonsDelinker 211 Subutai_(Mohi's_battle).png файлыг коммонсд [[c:User:The Squirrel Conspiracy|The Squirrel Conspiracy]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Subutai (Mohi's battle).png|]]. 854265 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Сүбээдэй баатар | зураг = | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = Юань улсын хөрөг зургийн хэв маягаар бүтээсэн Сүбээдэй баатрын орчин үеийн уран сайхны дүрслэл. | тайлбар = | төрсөн_огноо = 1175 он | төрсөн_газар = [[Хамаг Монгол|Хамаг Монголын ханлиг]], Бурхан халдун уул | нас_барсан_огноо = 1248 он | нас_барсан_газар = [[Их Монгол Улс]], Туул голын сав газар дахь өргөөндөө | үндэстэн = [[Монгол үндэстэн|Монгол]], [[Урианхай]] аймгийн '''Жарчиуд''' овгийн хүн | бусад_нэр = өрлөг баатар, мянганы ноён | алдаршсан_нэр = '''төмөр тэрэгт Сүбээдэй баатар''' | ажил_мэргэжил = Цэргийн их жанжин, Гэзэг цэргийн захирагч }} '''Сүбээдэй''' ([[Монгол бичиг|Уйгуржин Монголоор]]: [[Зураг:Subotai script.jpg|14px]], [[Латин үсэг|Латин бичиглэл]]: ''Sübegetei'' ; Subutai ''Subetei, Subetai, Subotai, Tsubotai, Tsubodai, Tsubetei, Tsubatai'' ; '''Дундад үеийн Монгол хэлэнд''': "Sube'edei"; '''Орчин цагийн [[Монгол хэл|Монгол хэлэнд]]''': Сүбээдэй; 1175–1248) 1206 онд Их Монгол улс байгуулагдахад Сүбээдэй баатар нь төрийн 88 мянгатын ноёдын 52 дах 1000-тын ноён, 4 үнэнч нохосын нэг, Гэзэг цэргийн ангийн захирагчаар томилогджээ. Хожим Өгэдэй хаанд өргөмжлөгдсний дараагаар '''Их жанжин''' болсон. [[Чингис хаан]] болон [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] цэргийн гол стратегич байсан. Сүбээдэй баатар [[Чингис хаан|Чингис хааны]] хийсэн бүх аян дайнд Зэв жанжны удирдлага дор Гэзэг цэргийн захирагчаар оролцсон. Тэрээр гучин хоёр үндэстнийг байлдан дагуулсан хорь гаруй дайныг шууд удирдаж, жаран таван тулалдаанд ялсан юм. Ингэхдээ тэрээр дэлхийн түүхэн дэх ямарч командлагчийн эзэлж байгаагүй газар нутгийг байлдан дагуулснаараа дээд амжилт тогтоосон юм. Тэр армиа хоорондоо хэдэн зуун км хол зайтай байнгын хөдөлгөөнт зохион байгуулалттайгаар байрлуулж, уран сэтгэмжтэй, хашир стратеги хэрэглэн ялалтанд хүрч байлаа. Сүбээдэй баатар [[Унгар]], [[Польш|Польшийн]] хоорондоо 500 гаруй км зайтай цэргийн хүчийг 2 хоногийн дотор устгах төлөвлөгөөг боловсруулсан. Сүбээдэй баатарыг агуу жанжин болоход хамгийн их нөлөөлсөн хүн бол [[Зэв|Зэв ноён]] бөгөөд Иран, Кавказ, Кипчак, Крым, Булгар зэрэг улсуудаар хийсэн цэргийн аян дайны үед түүний удирдлага дор байлдаж байхдаа түүний цэрэг дайны ухааныг их суралцжээ. Түүхчид Сүбээдэй баатарыг одоогийн [[Монгол Улс|Монгол]] нутаг дахь [[Онон гол|Онон голын]] эх хэсгийн баруун талд нь 1175 онд төрсөн. Тэр бол [[Монгол]]ын [[Урианхай]] аймгийн хүн юм. Сүбээдэйн гэр бүл, [[Чингис хаан|Тэмүүжиний]] гэр бүлийнхэнтэй олон үеэрээ хамтрагч, холбоотон байжээ. Сүбээдэйн элэнц өвөө Нэрби нь Монголын Тумбина Сэцэний холбоотон байжээ. Сүбээдэйн аав [[Жарчиудай]] төмрийн дархан зэвсгийн мэргэжилтэн, Тэмүүжинийг Балжун нуурын эрэгт хүнд хэцүү байх үед нь хоол хүнсээр хангаж, түүний хамтрагч болж байсан бөгөөд Сүбээдэйн ах Зэлмэ юм. Мөн Сүбээдэйн өөр нэг ах [[Чаурхан]] (Чахурхан ч гэдэг) [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоонд]] тэмдэглэгдэн үлдсэн байдаг. Тэрээр багаасаа аавынхаа төмрийн дарханы мэдлэг боловсрол зэвсэг хийх мэдлэг ухааныг суралцан [[Чингис хаан|Чингис хааны]] бүхий л зэр зэвсэг хуяг дуулгыг хийдэг байсан бөгөөд анхны галт зэвсгүүдийг зохион бүтээсэн. Тэрээр өөрөө агуу жанжин байснаар тогтохгүй үр хүүхдүүддээ өөрийн цэргийн эрдэм ухааныг зааж сурган Үр ач нар нь өөрөөс нь дутхааргүй агуу жанжид болжээ. Түүний хүү [[Урианхадай]] [[Мөнх хаан|Мөнх хааны]] үед их жанжнаар томилогдон [[Тангуд]] Европ руу хийсэн дайнуудад эцэг Сүбээдэйгийн удирдлага дор оролцож [[Дали улс|Дали]] [[Камбож]] [[Мьянмар|Бирм]] [[Вьетнам]] зэрэг улсуудыг эзлэн авсан бол Сүбээдэйн ач хүү [[Ажу жанжин|Ажу]] мөн адил [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] үед [[Юань улс|Юань гүрний]] их жанжнаар томилогдсон бөгөөд [[Сүн улс|Өмнөд Сүн улсыг]] бүхэлд нь эзлэн авч өвөөгийнхөө зохион бүтээсэн галт зэвсгүүдийг улам боловсронгуй болгож Дэлхийн түүхэнд дэх хамгийн шилдэгт тооцогддог тэнгисийн цэргийн ангийг зохион байгуулж [[Япон]] руу дайрах төлөвлөгөөг боловсруулж Зүүн өмнөд азийн далайн орнуудыг хараат болгосон байдаг. Цэргийн түүхчид Сүбээдэй Урианхадай Ажу гэдэг аав хүү ач гурвын нийт эзлэн авсан газар нутгийг судлан үзээд дэлхийн экваторыг хоёр тойрсонтой тэнцэх хэмжээний газар нутгаар явж байлдан дагуулалт хийсэн хэмээн тооцоо гаргажээ. Ийм явдал дэлхийн бүх цаг үеийн ямар түүхэнд байдаггүй ажээ. == Намтар түүх == === Чингис хаанд зүтгэх болсон === 1189 онд Тэмүүжин [[Жамуха|Жамухын]] нэгдсэн цэрэг Бөртэ хатанг [[Мэргид|Мэргидүүдээс]] авран ''Хорхунаг Жибур'' хэмээх газар буухад Сүбээдэй ах Чаурханы хамт Жамухын дор байж байгаад Тэмүүжинд дагаар оржээ. Ингээд тэрээр ах Зэлмэ Боорчи Тэмүүжин-Чингис хаанаас цэргийн эрдэм суралцах болжээ. === Мэргид аймгийн үлдэгдлийг даран сөнөөсөн нь === 1205 оны үхэр жил Чингис хаан Сүбээдэй баатарт [[Тогтоа бэхи|Тогтоагийн]] хөвүүн Худу, Гал, Чулууныг тэргүүтнийг нэхүүлэхээр илгээхдээ Сүбээдэйд зарлиг болгосон нь: {{Quote|Уршигт Тогтоагийн урвасан хөвүүд  Уургат хулан шиг ухаан алдаж Шархт буга шиг шантран мохож Буцаж харвалдсаар буруулан дутаав. Хөөгдсөн Худу, Чулуун нар Хөөрөх жигүүртэй болж Хөх тэнгэрт нисвэл Хүлэг баатар чи Хөнөөх шонхор болж Хөөж тэднийг бариарай! Муу Тогтоагийн хөвүүд  Мунхаг тарвага болж Мухар нүхэнд шургавал Төгс баатар Сүбээдэй Төмөр царил болж Төнхөж малтаж гүйцээрэй! Өшөөт мэргидийн үрс Өргөст загас болж Өргөн далайд орвол Өрлөг Сүбээдэй чи Өөш гувчуур болж Өлгөж гохдож бариарай! Өрлөг баатар чамайг Өндөр давааг давуулж Өргөн мөрнийг гэтлүүлж Өшөөт мэргидийг даруулахаар Өдөр болзож илгээв. Усны уртыг туулж Газрын холд хүрэхдээ Унах морьдоо гамнаж Уулга хүнсээ хэмнэж Урьдаас болгоомжтой яв! Агт морьдоо муудуулбал Амаа баривч хожимдоно Аливаа хүнсээ барвал Арвилан хэмнэвч оройтоно. Алсын тэр замд авлах гөрөөс олон бий. Ан ав хийсээр Алсын замыг бүү март Хүнсний нэмэр болгож Хүрэлцэх хэмжээгээр авла. Эрхэлсэн аваас ангид Энгийн явах замд Эр цэргийн морьдын Эмээлийн хударгыг мулталж Агтны хазаарыг амгайчилж Аяар зөөлөн яв Чанд эн журмыг Чармайн сахиж явбал Аяны хүн дураар Авлан давхихаа болино. Цээрлэх журмыг зөрчсөн Цэргийн хүмүүсийг жанч Таних хүн, миний таалал зарлигийг зөрчвөл Та нар надад явуул Танихгүй хүн, миний Таалал зарлигийг зөрчвөл Та нар мэдэж шийтэг. Уул нурууг алславч Уг санаагаа нэгтгэж Мөрөн голыг гэтлэвч Мөн санаагаа нэгтгэж Мөнх тэнгэрийн хүчинд Мөрийн хүч нэмэгдэж Гайт Тогтоагийн хөвүүдийг Гартаа оруулж баривал Тэднийг авчрах хэрэггүй Тэнд нь чигийг ологтун!"}} гэж зарлиг болов. Чин зоригт Сүбээдэйд [[Чингис хаан]] бас хэлэв: {{Quote|"Чи одоо яваад  Чивэлт мэргидийг сөнөө. Балчир цагт минь тэд Байн байн довтолж Бурхан халдунд биднийг Бултуулан сандаргаж байсан. Өшөөт тэр мэргидүүд Өнөө бас тангараглаад Өөр зүг дутаав. Уртын үзүүрт хүрч Гүний ёроолд орж Төлөөс өшөөг ав!" "Далд оровч ил мэт санаж Хол очивч ойр мэт бодож Бидэнд итгэлтэй явбал Дээд тэнгэр ивээж дэмжих болно"}} гэж Баатар Сүбээдэйг мордоход Бас зарлиг болов. Сүбээдэй баатар төмөр тэрэгтэй цэргээ авч яваад мэргидийн Тогтоагийн [[Худу]], Чулуун зэрэг хөвүүдийг нэхэн довтолж, [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] тэнд гүйцэж бут цохьсон. == Тангуд улстай хийсэн анхдугаар дайн == 1209 онд [[Чингис хаан]] Тангуд улсыг дайлах дайныг эхлүүлэхэд Сүбээдэй Зүүн жигүүрийн цэргийг удирдан Шар мөрний эрэг дагуу хэд хэдэн хотыг эзлэн авч, Киемен цайзад хүрэв. Энэ цайзыг 70.000 орчим Тангуд цэргүүд хамгаалж байсан бөгөөд эзлэн авахад байгалийн тогтоц байрлалаас нь болоод эзлэн авахад хүндрэлтэй байсан бөгөөд усны урсгал өөрчилж усгүйтүүлэх төлөвлөгөө боловсруулж цайзыг бүслэн 2сар орчим дайралгүй хүлээж зогсов. Тангуд улсын Вэй Мин Мин Линг-Кун жанждаар удирдуулсан цэргүүд усгүй болсноор аргагүй эрхэнд цаазаас гарч ухрахад Сүбээдэйн цэргүүд Чингисийн цэрэгтэй нийлэн нийслэл Инчуан руу давшив. Нийслэл Инчуаныг 150.000 орчим цэргүүд хамгаалж байсан бөгөөд Монгол цэргээс 2 дахин их цэрэгтэй байв. Ингээд нийслэл Инчуан хот руу дайрхад цайз хэрэм рүү дайрах туршлага зэр зэвсэг муу байсантай холбоотойгоор бүтэн 5 сарын турш довтолсон боловч эзлэн авч чадаагүй Гэхдээ Тангуд улсад цаг хугацаа өнгөрөх тусам улсын эдийн засаг муудаж ард иргэдийн бослого тэмцэлд автах нь ихсэх болсноор Монголчуудад бууж өгөхөөс өөр аргагүй байдалд хүрсэн бөгөөд 1210 оны 1 сард Тангуд улсын эзэн хаан Ли Ануан бууж өгч хараат улс болж охиноо Чингис хаанд өгч, тэмээ, шонхор шувуу, нэхмэл эдлэл зэргийг бэлэг болгон өгчээ. Гэвч Тангуд улс нь 10 жил жил бүр албан татвар төлж байгаад 1219 оны Хорезмын дайнд туслах цэрэг явуулах үүргээсээ татгалзаж Монголчуудад дайн зарлах болсон. == Хорезмтой хийсэн дайн == Хүчирхэг Хорезм улстай Монголчуудаас түрүүлж гар зөрсөн анхны хүн бол Сүбээдэй баатар байсан юм. Хорезмын султаныг олзлох шахаж байсан ч гэсэн Желал ад Дины сөрөг довтолгоон Сүбээдэй баатрын төлөвлөгөөг үгүй хийжээ. 1219 онд Монгол цэрэг Хорезмийн нутагт цөмрөлт хийх үед Сүбээдэй баатар мөн л голлох үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Мухамед султаны цэргийг нэхэн дарж устгах үүргийг Сүбээдэй, Зэв жанжин 2 гардан авч тус бүр 1 түмэн цэрэгтэй хөдөлжээ. Зэв, Сүбээдэй баатрын аян дайн нь үндсэндээ ялгуусан аян дайн байсан юм. Сүбээдэй баатар аливаа байлдааны өмнө дайсны цэргийн хүч, байрлалыг урьдчилан судалж, дотоод нөхцөл байдлыг голчлон анхаардаг, тагнуул туршуулын мэдээ цуглуулдаг бөгөөд мэдээллийг сайтар задлан шинжилсний үндсэн дээр байлдааны ажиллагааг эхлүүлдэг жинхэнэ стратегич хүн байсан юм. Чамбай, нягт, буурь суурьтай энэхүү байдлаараа Сүбээдэй баатар бусад жанждаасаа эрс ялгардаг байлаа. Үүний тод жишээ нь Монголчуудын Европт явуулсан аян дайнаар тод харагдана. Сүбээдэй баатар толгой сэргийлэх ангийн цэргүүдийг 4 тийш илгээн дайсны хүч отолт хийж буйг тагнуулдаг, хайгуул цэргийг зохион байгуулж суугуул иргэдийг олзлон байцааж байдлыг нягталдаг байна. Сүбээдэй баатарт бас нэг байдаг давуу тал нь тулалдаад дийлэх маягтай болмогц цэргээ богино хугацаанд татаж ухраадаг. == Хан хөвгүүдийн дайн буюу Монголчуудын европ руу хийсэн дайн == Баруун зүгийн аян дайн бол дэлхийн түүхэнд гүнзгий ул мөрөө үлдээсэн, жинхэнэ ялгуусан дайн байсан юм. Монголын цэрэг 1238 оны 3-р сард Преяслав, Черниговыг эзэлж, 1239 онд Крымын хойгийг эзлэн, Киевийг дагуулсанаар Европ руу орох зам нь нээгджээ. 1241 онд Монголын цэрэг Европт цөмрөн оржээ. Монголчуудын эсрэг дараах дайснууд зогсож байжээ. Үүнд: Их Польшийн Болеслав вангаар удирдуулсан хүчин, Баваричууд, Францаас ирсэн хүлэг баатруудаар хүч нэмсэн Генрих ван, мөн Богемийн ван хүчээ төвлөрүүлээд байв. Монголын цэрэг дээр дурьдсан хүчнийг нэгдэхээс өмнө салангид цохих стратегийг боловсруулан хүчээ хуваарилж, эхний ээлжинд Польшийн ван Генрихийн хүч болох Герман, Франц, Польшийн цэргийг [[Легницийн тулалдаан|Легницийн тулалдаанд]] дэргэд хиар цохижээ. Мөн Сайо голын дэргэд Унгар, Чех, Хорват, сайн дурын Францын тевтоны хүлэг баатруудаас бүрдсэн хүчийг бутниргэв. Европууд гагцхүү бөөн бөөнөөрөө тулалдаж л мэдэх, Европын армиуд Бела, Генрих, Луй зэрэг чадвар муутай хүмүүсээр удирдуулсан байсан бөгөөд ямар ч эрэлхэг зориг гаргаад 2 тив дамнан насаараа байлдсан Сүбээдэй баатрын толгойлсон асар хурдан маневрлах чадвартай Монгол армийг дийлэх ямар ч найдвар үнэндээ байгаагүй юм гэж хэлсэн Горальд Лембийн дүгнэлттэй санал нийлж байна. Монгол цэрэг Адриатын тэнгист хүрч байх үед Өгөөдэй хаан нас барсан нь Монголчуудын буцах хамгийн гол шалтгаан нь болсон юм. Түүнээс Оросын нутагт гарсан баатарлаг эсэргүүцлийн улмаас бол биш. Өгөөдэй хаан нас барсан учраас Европууд зөвхөн тохиолдлоор л аврагдсан юм. == Түүхэнд дурсагдсан ялалтууд == Сүбээдэй баатрын ялгуусан амжилтыг жагсаавал: * 1210 онд Алтан улсын нийслэл [[Жунду]], * 1211 онд Алтан улсын Ляоянд, * 1214 онд [[Чүй гол|Чуй голд]], * 1220 онд [[Сартуул|Сартуулын]] нийслэл [[Бухар|Бухарт]], * 1221 онд [[Тбилиси|Тбилисид]], * 1223 онд [[Калка голын тулалдаан|Калка голын]] хөвөөнд, * 1227 онд [[Тангуд улс|Тангудын]] Нинсяд, * 1232 онд Алтан улсын өмнөд нийслэл [[Кайфэн|Кайфэнд]], * 1237 онд [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] [[Булгар (Ижил)|Булгарт]], * 1238 онд [[Москва]], * 1240 онд [[Киев|Киевт]], * 1240 онд [[Шайо голын тулалдаан]] * 1241 онд [[Будапешт]] хүрсэн байлаа. 1210-1234 оны хооронд Сүбээдэй баатар Монголчуудын их аян дайны 3 фронт дээр цохилтын гол чиглэл буюу хамгийн халуун цэг дээр томилогдож, 33 жилийн хугацаанд 40000 км зам туулан, Сартуул, Тангуд, Алтан улсыг эзлэх төлөвлөгөөг боловсруулалцан гардан хэрэгжүүлж, Бухараас Каспийн тэнгис хүртэл 7000 км газар тандалт хийн, явсан газар бүртээ ялалт байгуулж байв. == Үнэлэлт == Түүхч Ш. Насанбат "Сүбээдэй баатар 73 насыг наслахдаа Өмнөд Хятадын тэнгисээс Адриатын тэнгис хүртэл, Сибирээс Тайланд хүртэл хөндлөн гулд туулж, 40 үндэстнийг номхотгон, их бага 60 тулалдаанд ямагт ялан гарч ирж байжээ. Энэ үзүүлэлтийг хэн ч давтаагүй юм” гэжээ. Сүбээдэй баатартай хийсэн тулалдааныхаа тоогоор гагцхүү Наполеон л дөхөж очих байх. == Гэр бүл == * Эцэг: [[Жарчиудай]] * Ах, дүү: [[Зэлмэ]], [[Чахурхан]] * Хатан: Түмэгэн гүнж (禿滅干公主<ref name=":0">{{Cite web |title=元史/卷121 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7121 |access-date=2024-02-08 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref>): 1229 онд Өгэдэй хааны зарлигаар гэргий болгон соёрхсон.<ref name=":0" /> === Хүүхэд === [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] Сүбээдэй баатрыг Хөхөчү, Урианхадай, Төмөрбуха гэдэг гурван хөвүүнтэй байсан гэдэг бол [[Юань улсын судар|Юань улсын сударт]] ганц Урианхадай жанжны нэрийг тэмдэглэжээ. * Зүүн гарын мянганы ноён Хөхөчү<ref name=":1">{{Cite book |last=Фазлуллах |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |year=2002 |edition=2 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=115-116, 402 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> * [[Урианхадай]] (1201-1272): [[Ажу жанжин|Ажу]] (1234-1287) гэдэг хүүхэдтэй. Ажу жанжны хөвүүн '''хэнань ван''' '''Бүрилгидэй''' (卜憐吉帯, bŭliánjídài), Бүрилгидэйгийн хөвүүн '''хэнань ван''' '''Тонтон''' (童童, tóngtóng). * Төмөр-Буха буурч<ref name=":1" />: Байтмыш күнжек, Хүтлүг хожа гэдэг хоёр хөвүүнтэй байсан.<ref name=":1" /> == Мөн үзэх == * [[Чингис хааны дөрвөн нохой]] * [[Зэв]] * [[Хубилай ноён|Хубилай]] * [[Зэлмэ]] == Эшлэл == [[Ангилал:Иx Монгол Улсын жанжин]] [[Ангилал:Цэргийн стратегич]] [[Ангилал:Чингис хаан]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1176 онд төрсөн]] [[Ангилал:1248 онд өнгөрсөн]] lduca0xzlzjx7nibbrplutyab2bw017 0 23956 854266 836784 2026-04-20T17:57:34Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854266 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Ячиё | native_name = {{nobold|{{lang|ja|八千代市}}}} | official_name = | native_name_lang = ja | settlement_type = [[Японы хотууд|Хот]] <!-- images, nickname, motto --> | image_skyline = Yachiyo-shiyakusyo.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = Ячиё хотын захиргааны байр | image_flag = Flag of Yachiyo, Chiba.svg | flag_alt = | image_blank_emblem = Emblem of Yachiyo, Chiba.svg | blank_emblem_type = Сүлд | nickname = | motto = <!-- maps and coordinates --> | image_map = Yachiyo in Chiba Prefecture Ja.svg | map_alt = | map_caption = Чиба аймаг дахь хотын байршил | pushpin_map = Япон | pushpin_label_position = <!-- position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = &nbsp; | coordinates = {{coord|35|43|20.7|N|140|05|59.6|E|region:JP|display=inline,title}} | coor_pinpoint = <!-- to specify exact location of coordinates (was coor_type) --> | coordinates_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> <!-- location -->| subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Япон}} | subdivision_type1 = [[Японы бүсийн жагсаалт|Бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Канто]] | subdivision_type2 = [[Японы аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name2 = [[Чиба аймаг|Чиба]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = <!-- established --> | established_title = <!-- Settled --> | established_date = | founder = | leader_party = | leader_title = Хотын дарга | leader_name = Тоёда Тоширо (2003 оны 12 сараас) | leader_title1 = | leader_name1 = <!-- display settings --> | total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> | unit_pref = <!-- enter: Imperial, to display imperial before metric --> | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 51.39 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = <!-- elevation --> | elevation_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_m = <!-- population --> | population_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | population_total = 205,748 | population_as_of = 12 сарын 31, 2023 | population_density_km2 = auto | population_est = | pop_est_as_of = | population_demonym = <!-- demonym, i.e. Liverpudlian for someone from Liverpool --> | population_note = <!-- time zone(s) --> | timezone1 = [[Японы Стандарт Цаг]] | utc_offset1 = +9 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = <!-- postal codes, area code --> | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = <!-- defaults to: Area code(s) --> | area_code = <!-- blank fields (section 1) --> | blank_name_sec1 = Хотын бэлгэдэл | blank1_name_sec1 = - Мод | blank1_info_sec1 = [[Азалиа]] | blank2_name_sec1 = - Цэцэг | blank2_info_sec1 = [[Сарнай]] | blank3_name_sec1 = | blank3_info_sec1 = | blank7_info_sec1 = <!-- blank fields (section 2) --> | blank_name_sec2 = Утасны&nbsp;дугаар | blank_info_sec2 = 047-483-1151 | blank1_name_sec2 = Хаяг | blank1_info_sec2 = 312-5 Овадашинден, Ячиё хот, Чиба аймаг 276-8501 | website = {{Official|1=http://www.city.yachiyo.chiba.jp/}} | footnotes = }} {{nihongo|'''Ячиё'''|八千代市|Yachiyo-shi}} нь [[Япон]]ы [[Чиба муж]]ийн хойд хэсэгт орших [[хот]] юм. == Хүн ам == Японы хүн амын тооллогын мэдээллээр,<ref>[https://www.citypopulation.de/php/japan-chiba.php Ячиё хотын хүн амын статистик]</ref> Ячиё хотын хүн ам сүүлийн 70 жилийн хугацаанд хурдацтай өссөн байна. {{Хүн амын түүхэн тоо | 1950 | 14,792 | 1960 | 21,709 | 1970 | 66,995 | 1980 | 134,479 | 1990 | 148,615 | 2000 | 168,848 | 2010 | 189,781 | 2020 | 199,489 |align = none | footnote = }} == Ах дүү хотууд == *{{flagicon|АНУ}} [[Тайлер, Техас]], [[АНУ]], 1992 оноос *{{flagicon|Тайланд}} [[Бангкок]], [[Тайланд]], 2008 оноос<ref name=International>{{cite web|url=http://www.clair.or.jp/cgi-bin/simai/e/03.cgi?p=12&n=Chiba%20Prefecture|title=Олон улсын солилцоо|work=List of Affiliation Partners within Prefectures|publisher=Олон улсын харилцааны орон нутгийн удирдлагын зөвлөл (CLAIR)|language=en|access-date=21 November 2015}}</ref> == Эх сурвалж == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Commons category|Yachiyo, Chiba|Ячиё, Чиба}} *[https://web.archive.org/web/20071023065947/http://www.city.yachiyo.chiba.jp/ Албан ёсны вэбсайт] {{in lang|ja}} [[Ангилал:Ячиё, Чиба| ]] [[Ангилал:Чиба мужийн суурин]] dqu78kcjvru3lpwkl0b4c83zhac8uj3 10 25207 854227 827227 2026-04-20T13:32:18Z 唐吉訶德的侍從 5036 854227 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = {{{name|БНХАУ-ын дээд нутаг}}} |title = {{#if:{{{title|}}} | {{{title}}} | [[{{{prefix|}}} {{#if:{{{prefix|}}} |{{#if:{{{suffix|}}} | |the}} }} БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Мужийн зэрэг (1-р)|Хятадын мужийн зэргийн хуваарь{{{suffix|}}}]] }} |state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} |navbar = {{{navbar|Tnavbar}}} |listclass = hlist |image = [[File:China blank province map.svg|150px]] |group1 = [[Муж]] |list1 = * [[Аньхуй муж|Аньхуй]] * [[Ганьсү муж|Ганьсү]] * [[Гуандун муж|Гуандун]] * [[Гуйжоу муж|Гуйжоу]] * [[Гирин муж|Гирин]] * [[Жөжян муж|Жөжян]] * [[Жянсү муж|Жянсү]] * [[Жянши муж|Жянши]] * [[Ляонин муж|Ляонин]] * [[Сычуань муж|Сычуань]] * [[Фужянь муж|Фужянь]] * [[Хайнань муж|Хайнань]] * [[Хармөрөн муж|Хармөрөн]] * [[Хөхнуур муж|Хөхнуур]] * [[Хүбэй муж|Хүбэй]] * [[Хүнань муж|Хүнань]] * [[Хэбэй муж|Хэбэй]] * [[Хэнань муж|Хэнань]] * [[Шаньдун муж|Шаньдун]] * [[Шаньси|Шаньси]] * [[Шэньси муж|Шэньси]] * [[Юньнань муж|Юньнань]] |group2 = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] |list2 = * [[{{{prefix|}}} Гуанши{{{suffix|}}}|Гуанши]] * [[{{{prefix|}}} Өвөр Монгол{{{suffix|}}}|Өвөр Монгол]] * [[{{{prefix|}}} Ниншя - Хотонгийн өөртөө засах орон{{{suffix|}}}|Ниншя]] * [[{{{prefix|}}} Төвөдийн өөртөө засах орон{{{suffix|}}}|Төвөд]] * [[{{{prefix|}}} Шинжаан{{{suffix|}}}|Шинжаан]] |group3 = [[БНХАУ-ын төвөөс захирагддаг хот|Төвөөс захирагддаг хот]] |list3 = * [[{{{prefix|}}} Бээжин{{{suffix|}}}|Бээжин]] * [[{{{prefix|}}} Тяньжинь{{{suffix|}}}|Тяньжинь]] * [[{{{prefix|}}} Чунцин{{{suffix|}}}|Чунцин]] * [[{{{prefix|}}} Шанхай{{{suffix|}}}|Шанхай]] |group4 = [[Тусгай захиргааны бүс (Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс)|Тусгай захиргааны бүс]] |list4 = * [[{{{prefix|}}} Макао{{{suffix|}}}|Макао]] * [[{{{prefix|}}} Хонконг{{{suffix|}}}|Хонконг]] |group5 = [[Хятадын газар нутгийн санаархал|Маргаантай муж]] |list5 = * ''[[{{{prefix|}}} Тайвань муж, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс{{{suffix|}}}|Тайвань]]{{smallsup|1}}'' |belowstyle = font-size:80%; |below = {{sup|1}} [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын чөлөөт бүс|Тайванийг]] өөрийн муж гэж [[Тайвань Муж, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|үздэг]] ч Тайвань нь [[Тайвань|Бүгд Найрамдах Хятад Улсын]] хяналтанд байгаа ([[Тайванийн олон улсын эрх]]ийг үзнэ үү). }}<noinclude><!--Categories--> {{documentation}} [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Хятадын засаг захиргааны гишүүнчлэл|мужын зэргийн хуваалт]] </noinclude> e57hsvlj67bufqdt85hp2i4oy6xm0yr 0 25910 854264 852371 2026-04-20T16:19:54Z 唐吉訶德的侍從 5036 854264 wikitext text/x-wiki [[Зураг:ChinaHingganHorqinYouyiZhongqi.png|thumb|Хянган аймаг дахь байршил]] '''Хорчин баруун гарын дундад хошуу''' ({{lang-zh|科尔沁右翼中旗}} ''Kē'ěrqìn Yòuyì Zhōng Qí'') -<br/> [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ын доторх [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын ӨЗО]]-ы [[Хянган аймаг|Хянган аймгийн]] [[хошуу]]. 15,613 км² талбайт нутагтай тус хошуу 2000 онд 247,031 оршин суугчтай байсан.<ref> Хятадын Статистикийн газар: [http://www.stats.gov.cn/tjsj/ndsj/renkoupucha/2000jiedao/html/J15.htm ӨМӨЗО-ын хүн амын тоо (2000 он)] (Хятад хэлээр)</ref><br/>Дийлэнх олонх буюу 83.17%-ийг [[Монголчууд|Монгол үндэстэн]] эзлэдгээр хошууны (улсын гуравдугаар) түвшинд онцгойрно.<ref>"Baidu" сүлжээ: [http://baike.baidu.com/view/418800.htm Хорчин баруун гарын дундад хошуу] (Хятад хэлээр)</ref> Хошууны захиргааны газар [[Баянхошуу балгас]]анд байрладаг. Нутгийн тэхий голоор уртаашаа [[Хоолин гол]] (''Хуолин'', ''Холийн'' байж магадгүй) урсдаг. ==Түүх== Хорчин баруун гарын дундад хошууг 1626 онд байгуулж, [[Жиримийн чуулган]]д харьяалуулжээ. Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь '''Түшээт чин вангийн хошуу''' байв.<ref name=":0">{{Cite journal |last=. |first=Алтангараг |date=2015 |title=Нон Хорчины арван хошууны "нутаг" хэмээх нийгмийн зохион байгуулалтын тухай |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5534/4814 |journal=Historia Mongolarum |volume=14 |issue=4 |pages=72-73}}</ref> {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | [[Ууба]] || эфү, Түшээт хан || 1626-1632 || |- | [[Бадари]] || эфү, Засаг, Түшээт чин ван || 1636-1671 || |- | [[Баясгалан (Түшээт чин ван)|Баясгалан]] || эфү, Засаг, Түшээт чин ван || 1671-1672 || |- | [[Арашан (Түшээт чин ван)|Арашан]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1674-1688 || |- | [[Шажин (Түшээт чин ван)|Шажин]] || эфү, Засаг, Түшээт чин ван || 1688-1702 || |- | [[Арашан (Түшээт чин ван)|Арашан]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1702-1711 || |- | [[Өлзийт (Түшээт чин ван)|Өлзийт]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1712-1720 || |- | [[Равдан (Түшээт чин ван)|Равдан]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1720-1759 || |- | [[Чойжав (Түшээт чин ван)|Чойжав]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1759-1767 || |- | [[Наваан (Түшээт чин ван)|Наваан]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1767 || |- | [[Дашнамжил (Түшээт чин ван)|Дашнамжил]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1767-1782 || |- | [[Норовринчи (Түшээт чин ван)|Норовринчи]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1782-1840 || |- | [[Сэвдэндонров (Түшээт чин ван)|Сэвдэндонров]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1840-1856 || |- | [[Бавуудорж (Түшээт чин ван)|Бавуудорж]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1856-1890 || |- | Цэвээнноровсанвуу || Засаг, Түшээт чин ван || 1890-1901 || |- | [[Ишхайшун (Түшээт чин ван)|Ишхайшун]] || Засаг, Түшээт чин ван || 1902-1932 || |- |} ==Бусад холбогдол== * [[Хорчин]] ==Зүүлт== {{reflist}} ==Гадаад холбоос== * "Солонго" сүлжээ: [http://solongo.mnp.cc/mdls/ah/ahw.aspx?pid=0&alias=menkcms&iid=29990&mid=4787&wv=P Хорчин баруун гарын дунд хошуу]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Монгол хэлээр) {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] fr3jg1mku6h2ue89u77xztdh9cwv7uj 0 30649 854351 338848 2026-04-21T08:52:58Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Янчонь-гү]] to [[Янчонь дүүрэг]] over redirect 338848 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Seoul Yangcheon-gu.svg|thumb|200px|Сөүл дэх Янчонь]] '''Янчонь дүүрэг''' ([[солонгосоор]] 양천구 - ''янг-чон-гү'') — [[Өмнө Солонгос улс|Өмнө Солонгос]] улсын [[Сөүл]] онцгой хотын [[Өмнө Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|дүүрэг]] (구 кү). 17.40 км² газар нутагт нь 2012 онд 498,506 хүн оршин сууж байсан. Дүүрэг дотроо Мук, Шиньжон, Шиньволь гэх нэрийн бүгд 18 [[Өмнө Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|хороо]] (тун) болж хуваагддаг. {{Өмнө Солонгос улсад хамаарах}} [[Ангилал:Өмнө Солонгос улсын орон нутаг]] s5wgrz3677r5n79sidoc5qv798foaec 0 30652 854349 338838 2026-04-21T08:48:42Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Тундэмүнь-гү]] to [[Тундэмүнь дүүрэг]] over redirect 338838 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Seoul Dongdaemun-gu.svg|thumb|200px|Сөүл дэх Тундэмүнь]] '''Тундэмүнь дүүрэг''' ([[солонгосоор]] 동대문구 - ''тунг-дэ-мүн-гү'') — [[Өмнө Солонгос улс|Өмнө Солонгос]] улсын [[Сөүл]] онцгой хотын [[Өмнө Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|дүүрэг]] (구 кү). 14.2 км² газар нутагт нь 2010 онд 346,770 хүн оршин сууж байсан. Урьд 22 хороотой байсан бол өдгөө 10 өөр нэр бүхий 14 [[Өмнө Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|хороо]] (тун)-той байгаа. {{Өмнө Солонгос улсад хамаарах}} [[Ангилал:Өмнө Солонгос улсын орон нутаг]] d7v9m28fi5o4lyimsdnxfpl8nfcpmeg 0 30709 854229 764121 2026-04-20T13:37:22Z 唐吉訶德的侍從 5036 854229 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хятадын өөртөө засах орон}} {{Инфобокс суурин <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> |name = Ниншя | settlement_type = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] | translit_lang1 = Хятад | translit_lang1_type = {{nobold|Хятад ханз}} | translit_lang1_info = {{lang|zh-Hans-CN|宁夏回族自治区}} | translit_lang1_type1 = {{nobold|[[Шяоэржин]]}} | translit_lang1_info1 = {{lang|zh-Arab|نِئٍ‌ثِيَا خُوِزُو زِجِ‌کِیُوِ}} | translit_lang1_type2 = {{nobold|[[Пиньинь]]}} | translit_lang1_info2 = {{transliteration|zh|Níngxià Huízú Zìzhìqū}} | image_skyline = 沙坡头黄河大转弯 - panoramio.jpg | image_alt = | image_caption = [[Шапотоу, Жунвэй|Шапотоуг]] дайран өнгөрөх [[Шар мөрөн (Хатан гол)|Шар мөрний]] үзэмж | image_map = Ningxia in China (+all claims hatched).svg | mapsize = 275px | map_caption = Хятад дахь Ниншягийн байршил | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хятад}} | named_for = | seat_type = Нийслэл<br /><span style="font-weight:normal;">(ба томоохон хт)</span> | seat = [[Иньчуань]] | parts_type = Хуваалт | parts_style = para<!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = <!-- parts text or header for parts list --> | p1 = 5 [[Хятадын тойрог|тойрог]] | p2 = 21 [[Шянь|хошуу]] | p3 = 219 [[Хятадын суурингууд|суурингууд]] | government_type = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] | governing_body = Ниншя - Хотонгийн өөртөө засах орны ардын их хурал | leader_title = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]] | leader_name = [[Лян Яньшүнь]] | leader_title1 = Хурлын дарга | leader_name1 = Лян Яньшүнь | leader_title2 = Засгийн газрын дарга | leader_name2 = [[Жан Юпү]] | leader_title3 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] аймгийн дарга | leader_name3 = Чэнь Юн | area_total_km2 = 66399.73 | area_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (газар нутгийн хэмжээгээр)|27-р байр]] | area_footnotes = <ref name="area">{{Cite web |title=Administrative Divisions (2013) |url=http://www.nxtj.gov.cn/nxtjjxbww/tjsj/ndsj/2014/html/1/1-1%E8%A1%A8.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304095241/http://www.nxtj.gov.cn/nxtjjxbww/tjsj/ndsj/2014/html/1/1-1%E8%A1%A8.htm |archive-date=4 March 2016 |access-date=19 December 2015 |website=Ningxia Statistical Yearbook 2014 |publisher=Statistical Bureau of Ningxia |language=en}}</ref> | elevation_max_m = 3556 | elevation_max_point = [[Алшаа уул]] | population_footnotes = <ref>{{Cite web |date=11 May 2021 |title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 3) |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html |access-date=11 May 2021 |publisher=[[National Bureau of Statistics of China]] |language=en}}</ref> | population_total = 7,202,654 | population_as_of = 2020 | population_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|30-р байр]] | population_density_km2 = auto | population_density_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын нягтаршлаар)|25-р байр]] | demographics_type1 = Хүн ам | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref>tags --> | demographics1_title1 = Угсаатны бүрэлдэхүүн | demographics1_info1 = [[Хятадууд]]: 62%<br />[[Хотон (үндэстэн)|Хотон]]: 38% | demographics1_title2 = Хэл, аялгуу | demographics1_info2 = [[Ланьинь хятад хэл|Ланьинь]], [[Жунюань хятад хэл]] | iso_code = CN-NX | blank_name_sec1 = [[ДНБ]] <span style="font-weight: normal;">(2021)</span> | blank_info_sec1 = [[Хятадын юань|¥]]452 тэрбум <br /> $71.19 тэрбум (29-т)<ref name="data2020">GDP-2020 is a preliminary data {{Cite press release |title=Home - Regional - Quarterly by Province |date=March 1, 2021 |publisher=China National Bureau of Statistics |url=https://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0102 |language=en |access-date=31 December 2022}}</ref> | blank1_name_sec1 = ДНБ нэг хүнд ноогдох | blank1_info_sec1 = ¥62,549 <br /> $9,695 (20-д) | blank2_name_sec1 = ДНБ өсөлт | blank2_info_sec1 = {{increase}} 6.7% | blank_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] <span style="font-weight:normal;">(2019)</span> | blank_info_sec2 = 0.728<ref name="2019 report">{{Cite report |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/nhdr_cn.pdf |title=China National Human Development Report Special Edition—In Pursuit of a More Sustainable Future for All: China's Historic Transformation over Four Decades of Human Development |last1=United Nations Development Programme |last2=China Institute for Development Planning at Tsinghua University |date=2019 |publisher=China Translation Publishing House |location=Beijing |language=en |isbn=978-7-5001-6138-7 |last3=State Information Center}}</ref> (<span style="color:#090;">өндөр</span>) (25-д) | website = {{URL|http://www.nx.gov.cn/}} | footnotes = | official_name = Ниншя - Хотонгийн өөртөө засах орон }} {{Инфобокс Хятад хэл | pic = Ningxia (Chinese characters).svg | piccap = | picupright = 0.5 | s = {{linktext|宁夏}} | t = {{linktext|寧夏}} | l = "Тайвшруулсан [[Тангуд улс|Шя]]" | psp = Ningsia | p = Níngxià | mi = {{IPAc-cmn|n|ing|2|.|x|ia|4}} | w = Ning²-hsia⁴ | bpmf = ㄋㄧㄥˊ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄒㄧㄚˋ | gr = Ningshiah | myr = Níngsyà | j = Ning4haa6 | ci = {{IPAc-yue|n|ing|4|.|h|aa|6}} | y = Nìhnghah | suz = Nyín-ghô | poj = Lêng-hā | buc = Nìng-hâ | teo = Lêng-hiā | h = Nèn-ha | xej = نِئٍ‌ثِيَا | zh-dungan = Нинщя | altname = Ningxia Hui Autonomous Region | psp2 = Ningsia Hui Autonomous Region | s2 = {{linktext|宁夏回族自治区}} | t2 = {{linktext|寧夏回族自治區}} | p2 = Níngxià Huízú Zìzhìqū | bpmf2 = ㄋㄧㄥˊ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄒㄧㄚˋ<br />ㄏㄨㄟˊ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄗㄨˊ<br />ㄗˋ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄓˋ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄑㄩ | w2 = Ning²-hsia⁴ Hui²-tsu²<br />Tzŭ⁴-chih⁴-ch{{wg-apos}}ü¹ | gr2 = Ningshiah Hweitzwu Tzyhjyhchiu | myr2 = Níngsyà Hwéidzú Dz̀jr̀chyū | mi2 = {{IPAc-cmn|n|ing|2|.|x|ia|4|-|h|ui|2|.|z|u|2|-|zi|4|.|zhi|4|.|qu|1}} | buc2 = Nìng-hâ Huòi-cŭk Cê̤ṳ-dê-kṳ̆ | teo2 = Lêng-hiā Huê-tsôk Tsĕu-tī-khu | j2 = Ning4haa6 Wui4zuk6 Zi6zi6keoi1 | y2 = Nìhnghah Wùihjuhk Jihjihkēui | ci2 = {{IPAc-yue|n|ing|4|.|h|aa|6|-|w|ui|4|.|z|uk|6|-|z|i|6|.|z|i|6|.|k|eoi|1}} | wuu2 = nyin^平ya^去 we^平zoh^入 zy^去zy^去chiu^平 | poj2 = Lêng-hā Hôe-cho̍k Chū-tī-khu | h2 = Nèn-ha Fui-tshu̍k Tshṳ-tshṳ-khî | xej2 = نِئٍ‌ثِيَا خُوِزُو زِجِ‌ٿِيُوِ | zh-dungan2 = Нинщя Хуэйзў Зыҗычў | showflag = xejp | order = st }} '''Ниншя - Хотонгийн өөртөө засах орон''' (НХӨЗО; [[хятадаар]] 宁夏回族自治区 - ''níngxià huízú zìzhìqū'') буюу товчоор '''Ниншя''' (宁夏 - ''níngxià''; [[англиар]] ''Ningxia'') — 1954 онд [[Ганьсү]] мужид нэгтгэгдсэний дараа 1958 онд буцаад салж, [[Хотон үндэстэн]]г өргөн байгуулагдсан, [[БНХАУ]]-ын харъяат [[өөртөө засах орон]]. Дорнод [[Шэньси]], өмнө болон өрнөд [[Ганьсү]], умард [[Өвөр Монгол]] гэх гурван нутгаар хүрээлүүлж, Хятад орны төв-умар хэсгийн харьцангуй жижиг буюу 66,461 км² газрыг эзлээд 2010 оны тооллогоор 6,301,350 хүнийг тээн оршиж байна. Ниншя бол Хятадын өөр муж, ородтой харьцуулахад хүн ам сийрэг суурьшсан, [[Хуанту өндөрлөг]], [[Хатан гол]] ([[Шар мөрөн]]), [[Цагаан хэрэм]]ээр хүрээлэгдэн, олон зуун жилийн турш тариа тариалж ирсэн газар юм. == Засаг захиргааны хуваарь== {| class="wikitable" style="font-size:90%;" align=center |- ! Газрын зураг ! # ! Хотын нэр ! хятадаар ! англиар ! Хүн ам (2010)) |- |rowspan=7|[[File:Ningxia prf map.png|150px]] |----------bgcolor=lightblue |Colspan=7 align=center|'''— аймгийн энтэй хот —''' |---------- |1 |[[Иньчуань]] |银川市 |Yinchuan |1,993,088 |---------- |2 |[[Шизуйшань]] |石嘴山市 |Shizuishan |725,482 |---------- |3 |[[Ужун]] |吴忠市 |Wuzhong |1,273,792 |---------- |4 |[[Жунвэй]] |中卫市 |Zhongwei |1,080,832 |---------- |5 |[[Гуюань]] |固原市 |Guyuan |1,228,156 |} ==Зураг== <gallery> File:Xixia.jpg|Тангудын үеийн булш File:Yinchuan aerial.JPG|Иньчуань хот File:WuzhongMosque.jpg|Ужунгийн лалын сүм </gallery> == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{БНХАУ-ын дээд нутаг}} [[Ангилал:Ниншя| ]] [[Ангилал:Хятад улсын өөртөө засах орон]] klkj93p8dd3rh5plrkcjellzr4up2qc 0 35910 854257 788913 2026-04-20T15:01:12Z 唐吉訶德的侍從 5036 854257 wikitext text/x-wiki {{Short description|Өмнөд Хятадын муж}} {{About|2=Бүгд Найрамдах Хятад Улсын түүхэн Юньань мужийн тухай|3=Юньнань муж, Бүгд Найрамдах Хятад Улс|4=Сингапур дахь хорооллыг|5=Юньнань, Сингапур}} {{Инфобокс суурин <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = Юньнань | official_name = Юньнань муж | native_name = {{lang|zh-Hans|云南}} | settlement_type = [[Хятадын муж|Муж]] | translit_lang1 = Нэрийн | translit_lang1_type = {{nobold|Хятад}} | translit_lang1_info = {{lang|zh-Hans|云南省}} ({{transl|zh|Yúnnán Shěng}}) | translit_lang1_type1 = {{nobold|[[Носу хэл|Носу]]}} | translit_lang1_info1 = {{lang|ii|ꒊꆈ}} эсвэл {{lang|ii|ꒊꆈꌜ}} ({{transl|ii|Yypnuo}} эсвэл {{transl|ii|Yypnuose}}) | translit_lang1_type2 = {{nobold|[[Стандарт Жуан хэл|Стандарт Жуан]]}} | translit_lang1_info2 = {{lang|za|Yinznanz}} | translit_lang1_type3 = {{nobold|Товчлол}} | translit_lang1_info3 = YN / {{linktext|lang=zh|滇}} ({{transl|zh|Diān}}) or {{linktext|lang=zh-Hans|云}} ({{transl|zh|Yún}}) | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Lijiang Yunnan China Jade-Dragon-Snow-Mountain-01.jpg | photo2a = 多依樹日出20191224221513 01.jpg | photo2b = Yuantong Temple, Kunming - DSC03318.JPG | photo3a = Juyingchi.JPG | photo3b =石林正门.JPG | position = center | size = 265 | color = #F5F5F5 | border = 0 | color_border = white }} | image_map = Yunnan in China (+all claims hatched).svg | mapsize = 265px | map_alt = Юньнань мужийн байршил | map_caption = Юньнань мужийн байршил | coordinates = {{coord|25|02|58|N|102|42|32|E|type:adm1st_region:CN-53|display=it}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хятад}} | named_for = | established_title = [[Наньжао]] | established_date = 738 | established_title2 = [[Дачанхэ]] | established_date2 = 902 | established_title3 = [[Юньнаний монголчуудын эсрэг Мин улсын хийсэн дайн|Мин улсад эзлэгдсэн]] | established_date3 = 1381–1382 | established_title4 = [[Юньнань цэргийн бүлэглэл]] | established_date4 = 1915–1945 | established_title5 = [[Ардын Чөлөөлөх Арми]] [[Хятадын коммунист хувьсгал|эзлэн авав]] | established_date5 = 1951 | seat_type = Нийслэл<br/>{{nobold|(ба томоохон хот)}} | seat = [[Күньмин]] | seat1_type = | seat1 = | parts_type = Хуваалт | parts_style = para | p1 = 16 [[хятадын тойрог|тойрог]] | p2 = 129 [[шянь|хошуу]] | p3 = 1565 [[хятадын суурин|суурин]] | government_type = [[Хятадын муж|Муж]] | governing_body = [[Юньнань Мужийн Ардын Их Хурал]] | leader_title = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]] | leader_name = [[Ван Нин (улс төрч)|Ван Нин]] | leader_title1 = [[Юньнань Мужийн Ардын Их Хурал|Хурлын]] дарга | leader_name1 = Ван Нин | leader_title2 = [[Захирагч (Хятад)|Захирагч]] | leader_name2 = [[Ван Юбо]] | leader_title3 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] дарга | leader_name3 = [[Лю Шяокай]] | area_footnotes = <ref name=mofcom>{{cite web |title=Doing Business in Yunnan Province of China |url=http://english.mofcom.gov.cn/aroundchina/yunnan.shtml |publisher=Ministry of Commerce, People's Republic Of China |access-date=5 August 2013 |archive-date=7 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107084214/http://english.mofcom.gov.cn/aroundchina/yunnan.shtml |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 394000 | area_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (газар нутгийн хэмжээгээр)|8-р байр]] | elevation_max_m = 6740 | elevation_max_point = [[Кавагарбо]] | elevation_max_ft = | elevation_max_rank = | elevation_min_m = | elevation_min_point = | elevation_min_ft = | elevation_min_rank = | population_footnotes = <ref>{{Cite web |date=11 May 2021 |title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 3) |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html |access-date=11 May 2021 |publisher=[[National Bureau of Statistics of China]] |archive-date=11 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511104847/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html |url-status=live }}</ref> | population_total = 47,209,277 | population_as_of = 2020 | population_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|12-р байр]] | population_density_km2 = auto | population_density_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын нягтаршлаар)|24-р байр]] | demographics_type1 = Хүн ам | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = Угсаатны бүрэлдэхүүн | demographics1_info1 = {{Plainlist| *[[Хятадууд]]: 67% *[[И үндэстэн|И]]: 11% *[[Баи ястан|Баи]]: 3.6% *[[Хани ястан|Хани]]: 3.4% *[[Жуан үндэстэн|Жуан]]: 2.7% *[[Дай ястан|Дай]]: 2.7% *[[Мяо үндэстэн|Мяо]]: 2.5% *[[Хотон (үндэстэн)|Хотон]]: 1.5% *[[Төвөдүүд]]: 0.3% *[[Палаун ястан|Дэ'ан]] (Та'ан): 0.19% }} | demographics1_title2 = Хэл, аялгууд | demographics1_info2 = {{ubl|[[Баруун өмнөд хятад хэл|Баруун өмнөд хятад]]|25 [[#Хэлнүүд|цөөнхийн хэл]]}} | iso_code = CN-YN| | blank_name_sec1 = [[ДНБ]] <span style="font-weight: normal;">(2021)</span> | blank_info_sec1 = [[Хятадын юань|¥]]2.714 их наяд<br />[[америк доллар|$]] 420 тэрбум (18-д)<ref name="data2021">GDP-2021 is a preliminary data {{cite press release |url=http://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0102 |title=Home - Regional - Quarterly by Province |publisher=China NBS |date=March 1, 2022 |access-date=March 23, 2022 |archive-date=March 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330081935/http://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0102 |url-status=live }}</ref> | blank1_name_sec1 = &nbsp;- нэг хүнд ноогдох | blank1_info_sec1 = [[Хятадын юань|¥]]57,882 <br />$8,970 (26-д) | blank2_name_sec1 = &nbsp;• өсөлт | blank2_info_sec1 = {{increase}} 7.3% | blank_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] {{nobold|(2019)}} | blank_info_sec2 = {{increase}} 0.691<ref>{{Cite web |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/?interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0 |title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab |website=globaldatalab.org |access-date=2020-04-17 |archive-date=2020-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112015724/https://globaldatalab.org/shdi/shdi/?interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0 |url-status=live }}</ref><br/>{{color|#FFA500|дундаж}} · 27-д | website = {{url|https://www.yn.gov.cn}} }} {{Инфобокс Хятад хэл | pic = Yunnan (Chinese characters).svg | piccap = | picupright = 0.425 | s = 云南 | t = 雲南 | p = Yúnnán | gr = Yunnan | bpmf = ㄩㄣˊ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄋㄢˊ | w = Yün²-nan² | mi = {{IPAc-cmn|AUD|zh-Yunnan.ogg|yun|2|.|n|an|2}} | y = Wàhn-nàahm | j = Wan⁴-naam⁴ | ci = {{IPAc-yue|w|an|4|.|n|aam|4}} | wuu = Yiuin^平-noe^平 | poj = Hûn-lâm | h = Yùn-nàm | l = "Өнгөт үүлсийн өмнө зүгт"（彩雲之南 / 彩云之南）{{NoteTag|Энэ нь "Юньнань"-ын нийтлэг тайлбар боловч анхны этимологи нь тодорхойгүй.}} | order = st | othername = | lang1 = [[Нуосу хэл|И]] | lang1_content = ꒊꆈ<br />''yyp nuo'' | lang2 = [[Тай Люэ хэл|Тай Люэ]] | lang2_content = ᦍᦲᧃᧉᦓᦱᧃᧉ<br/>''jin naan'' | lang3 = [[Лису хэл|Лису]] | lang3_content = ꓬꓱ-ꓠ <br />''ye na'' | lang4 = [[Стандарт Төвөд хэл|Төвөд]] | lang4_content = ཡུན་ནན་ <br />''yun nan'' | lang5 = [[Умард Тай хэл|Умард Тай]] | lang5_content = วิเทหราช <br />''Witheharat'' }} '''Юньна́нь'''<ref>Кирил монголоор үүнээс гадна Юннань, Юньнан, Юннан, Юнан гээд олон янзаар бичиж байгаа.</ref> ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] {{mongolUnicode|ᠶᠦᠨᠨᠠᠨ|h}} - yünnan,<ref name="худам монгол"/> [[Хятад хэл|хятадаар]] 云南省 - Yúnnán Shěng) — [[Хятад]] улсын өмнөд нутгийн [[муж]]. Мужийн Засаг захиргааны төв нь Куньмин хот. 2020 оны хүн амын тооллогоор Юньнань муж 47,209 сая хүнтэй байсан. == Нэр == Юньнань муж Хятад орны баруун өмнөд хязгаарын Юньнань, Гүйжөүгийн өндөрлөгт байдаг. Мужийн ихэнх нутаг Юньлин давааны өмнө байдаг тул “Юньлин давааны өмнөд нутаг” гэсэн утгаар Юньнань хэмээн нэрлэжээ.<ref name="Мд"/> [[Юань Улс]]ын үед Юньнань мужийг "Харжан" (哈喇章) гэж нэрлэдэг байжээ.<ref>{{cite web |url = http://mth-mxsb.com/product_detail-51.html |title =大元勅赐追封西宁王忻都公神道碑|quote=Qaraǰang šing-ün samǰing}}</ref><ref>{{cite book| title = 亦邻真蒙古学文集 | publisher = 内蒙古人民出版社 |isbn=9787204058099 |year=2001|page=672|language=zh}}</ref><ref>{{cite web | url = https://asia-u.repo.nii.ac.jp/record/18475/files/10100127.pdf |title = 中国・雲南蒙古族研究ノート |language=ja}}</ref><ref>{{cite web |url = http://scdfz.sc.gov.cn/whzh/slzc1/content_112503 |title= 【历史文化】马可·波罗与三星堆海贝|language=zh}}</ref> == Түүх == [[Хубилай хаан|Хубилай]] 1253 онд Мөнх хааны зарлигаар Дали нийслэлтэй Наньжао зэрэг улс орныг байлдан эзлэв. Юннань дахь Монголын эзэн хааны анхны захирагч нь Бухарын уугуул лалын шашинт [[Ажал Шамс-ал-Дин Омар]] (Ajall Shams al-Din Omar) байв. Өмнө байсан Тайландын овог аймгууд орчин үеийн Тайланд, Энэтхэгийн нутаг дэвсгэр рүү цагаачилжээ. 1275 онд Юань улсын засгийн газар [[Юньнань нутгийн син жун шу шэн]]ийг байгуулснаас хойш [[Күньмин]] өнөөг хүртэл Юньань мужийн төв хэвээр байна.<ref name="Мд">[http://mn.cntv.cn/2016/01/06/ARTIa0x9ojPvc8aotyazR0Ug160106.shtml Мөнхийн дулаан Юньнань муж]{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1368 онд [[Тогоонтөмөр хаан]] [[Ханбалиг|Даду]]гаас зугтсаны дараа Юньнан Лян ван [[Басалаварми]] [[Умард Юань Улс]]ны хаанд үнэнч хэвээр үлджээ. 1381 онд Мин улсын хаан [[Жү Юаньжан]] 300,000 их цэргээр Юньнанийг довтолж, их хааны угсааны Лян ван Базарвармийн 100,000 цэргийг дайрав. 1384 онд Лян ван [[Мин улс]]ын их цэрэгтэй байлдан дарагдаж, Дяньчи нуурт үсэрч амиа юүтгэсэн үйл явдлыг дурсгаж тэр уулыг ийнхүү нэрлэсэн аж.<ref>[https://mongol.cri.cn/403/2011/12/22/43s157826.htm Удам угсаа нэгтэй Юньнань монголчууд]</ref> 1662 он Өмнөд Мин улсын сүүлчийн Ёнли хааныг [[Манж Чин улс]]ын [[Ү Сангуй]]н Куньминд боомилж алав. == Газарзүй == Юньнань муж нь БНХАУ-ын хамгийн баруун өмнөд муж бөгөөд өмнөд талаараа [[Лаос]], [[Вьетнам]], баруун талаараа [[Мьянмар]] зэрэг улстай, хойд талаараа Түвдийн өөртөө засах орон, Сычуань муж, зүүн талаараа Гуйжоу муж, Гуанси Жуан мужтай хиллэдэг. Мьянмар, Лаос, Вьетнамтай хиллэдэг хилийн урт нь 4060 км. Тус мужийн нутаг дэвсгэрийн ихэнх хэсэг нь уулсаар бүрхэгдсэн байдаг. Хойд талаараа Түвдийн уулархаг өндөрлөг нутаг, тэр дундаа Хэндуань нуруу 6740 м өндөрт байдаг бол өмнө зүгт уулс нь үржил шимт хөрс бүхий үзэсгэлэнт толгод, хөндий болон хувирдаг байна. Юньнань бол [[Хөх мөрөн]] буюу Янцзы, [[Меконг мөрөн|Меконг]] зэрэг томоохон гол мөрөн, мөн Төвдийн өндөрлөгөөс эх авдаг олон жижиг голуудын эх орон юм. Халуун дулаан завсрын бүсийн чийглэг, урин зөөлөн уур амьсгалтай. Байгалийн сайхан орчин, үзэсгэлэнт байгальтай учир Юньнань муж нь Хятадад жуулчдыг татах алдартай газруудтай.<ref name="Мд" /> == Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Yunnan-Landschaft.JPG Зураг:Ethnic minorities areas in Yunnan.png Зураг:Juyingchi.JPG Зураг:Xingmeng Township - P1360327.JPG </gallery> == Тэмдэглэл == {{NoteFoot}} == Эх сурвалж == {{Reflist|30em}} {{БНХАУ-ын дээд нутаг}} [[Ангилал:Юньнань| ]] [[Ангилал:Хятадын муж]] owpa0wcqqbq9efav9o5n18c6xswqfxl 854258 854257 2026-04-20T15:03:24Z 唐吉訶德的侍從 5036 854258 wikitext text/x-wiki {{Short description|Өмнөд Хятадын муж}} {{About|2=Бүгд Найрамдах Хятад Улсын түүхэн Юньань мужийн тухай|3=Юньнань муж, Бүгд Найрамдах Хятад Улс|4=Сингапур дахь хорооллыг|5=Юньнань, Сингапур}} {{Инфобокс суурин <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = Юньнань | official_name = Юньнань муж | native_name = {{lang|zh-Hans|云南}} | settlement_type = [[Хятадын муж|Муж]] | translit_lang1 = Нэрийн | translit_lang1_type = {{nobold|Хятад}} | translit_lang1_info = {{lang|zh-Hans|云南省}} ({{transl|zh|Yúnnán Shěng}}) | translit_lang1_type1 = {{nobold|[[Носу хэл|Носу]]}} | translit_lang1_info1 = {{lang|ii|ꒊꆈ}} эсвэл {{lang|ii|ꒊꆈꌜ}} ({{transl|ii|Yypnuo}} эсвэл {{transl|ii|Yypnuose}}) | translit_lang1_type2 = {{nobold|[[Стандарт Жуан хэл|Стандарт Жуан]]}} | translit_lang1_info2 = {{lang|za|Yinznanz}} | translit_lang1_type3 = {{nobold|Товчлол}} | translit_lang1_info3 = YN / {{linktext|lang=zh|滇}} ({{transl|zh|Diān}}) or {{linktext|lang=zh-Hans|云}} ({{transl|zh|Yún}}) | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Lijiang Yunnan China Jade-Dragon-Snow-Mountain-01.jpg | photo2a = 多依樹日出20191224221513 01.jpg | photo2b = Yuantong Temple, Kunming - DSC03318.JPG | photo3a = Juyingchi.JPG | photo3b =石林正门.JPG | position = center | size = 265 | color = #F5F5F5 | border = 0 | color_border = white }} | image_map = Yunnan in China (+all claims hatched).svg | mapsize = 265px | map_alt = Юньнань мужийн байршил | map_caption = Юньнань мужийн байршил | coordinates = {{coord|25|02|58|N|102|42|32|E|type:adm1st_region:CN-53|display=it}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хятад}} | named_for = | established_title = [[Наньжао]] | established_date = 738 | established_title2 = [[Дачанхэ]] | established_date2 = 902 | established_title3 = [[Юньнаний монголчуудын эсрэг Мин улсын хийсэн дайн|Мин улсад эзлэгдсэн]] | established_date3 = 1381–1382 | established_title4 = [[Юньнань цэргийн бүлэглэл]] | established_date4 = 1915–1945 | established_title5 = [[Ардын Чөлөөлөх Арми]] [[Хятадын коммунист хувьсгал|эзлэн авав]] | established_date5 = 1951 | seat_type = Нийслэл<br/>{{nobold|(ба томоохон хот)}} | seat = [[Күньмин]] | seat1_type = | seat1 = | parts_type = Хуваалт | parts_style = para | p1 = 16 [[хятадын тойрог|тойрог]] | p2 = 129 [[шянь|хошуу]] | p3 = 1565 [[хятадын суурин|суурин]] | government_type = [[Хятадын муж|Муж]] | governing_body = [[Юньнань Мужийн Ардын Их Хурал]] | leader_title = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]] | leader_name = [[Ван Нин (улс төрч)|Ван Нин]] | leader_title1 = [[Юньнань Мужийн Ардын Их Хурал|Хурлын]] дарга | leader_name1 = Ван Нин | leader_title2 = [[Захирагч (Хятад)|Захирагч]] | leader_name2 = [[Ван Юбо]] | leader_title3 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] дарга | leader_name3 = [[Лю Шяокай]] | area_footnotes = <ref name=mofcom>{{cite web |title=Doing Business in Yunnan Province of China |url=http://english.mofcom.gov.cn/aroundchina/yunnan.shtml |publisher=Ministry of Commerce, People's Republic Of China |access-date=5 August 2013 |archive-date=7 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107084214/http://english.mofcom.gov.cn/aroundchina/yunnan.shtml |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 394000 | area_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (газар нутгийн хэмжээгээр)|8-р байр]] | elevation_max_m = 6740 | elevation_max_point = [[Кавагарбо]] | elevation_max_ft = | elevation_max_rank = | elevation_min_m = | elevation_min_point = | elevation_min_ft = | elevation_min_rank = | population_footnotes = <ref>{{Cite web |date=11 May 2021 |title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 3) |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html |access-date=11 May 2021 |publisher=[[National Bureau of Statistics of China]] |archive-date=11 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511104847/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html |url-status=live }}</ref> | population_total = 47,209,277 | population_as_of = 2020 | population_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|12-р байр]] | population_density_km2 = auto | population_density_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын нягтаршлаар)|24-р байр]] | demographics_type1 = Хүн ам | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = Угсаатны бүрэлдэхүүн | demographics1_info1 = {{Plainlist| *[[Хятадууд]]: 67% *[[И үндэстэн|И]]: 11% *[[Баи ястан|Баи]]: 3.6% *[[Хани ястан|Хани]]: 3.4% *[[Жуан үндэстэн|Жуан]]: 2.7% *[[Дай ястан|Дай]]: 2.7% *[[Мяо үндэстэн|Мяо]]: 2.5% *[[Хотон (үндэстэн)|Хотон]]: 1.5% *[[Төвөдүүд]]: 0.3% *[[Палаун ястан|Дэ'ан]] (Та'ан): 0.19% }} | demographics1_title2 = Хэл, аялгууд | demographics1_info2 = {{ubl|[[Баруун өмнөд хятад хэл|Баруун өмнөд хятад]]|25 [[#Хэлнүүд|цөөнхийн хэл]]}} | iso_code = CN-YN| | blank_name_sec1 = [[ДНБ]] <span style="font-weight: normal;">(2021)</span> | blank_info_sec1 = [[Хятадын юань|¥]]2.714 их наяд<br />[[америк доллар|$]] 420 тэрбум (18-д)<ref name="data2021">GDP-2021 is a preliminary data {{cite press release |url=http://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0102 |title=Home - Regional - Quarterly by Province |publisher=China NBS |date=March 1, 2022 |access-date=March 23, 2022 |archive-date=March 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330081935/http://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0102 |url-status=live }}</ref> | blank1_name_sec1 = &nbsp;- нэг хүнд ноогдох | blank1_info_sec1 = [[Хятадын юань|¥]]57,882 <br />$8,970 (26-д) | blank2_name_sec1 = &nbsp;• өсөлт | blank2_info_sec1 = {{increase}} 7.3% | blank_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] {{nobold|(2019)}} | blank_info_sec2 = {{increase}} 0.691<ref>{{Cite web |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/?interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0 |title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab |website=globaldatalab.org |access-date=2020-04-17 |archive-date=2020-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112015724/https://globaldatalab.org/shdi/shdi/?interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0 |url-status=live }}</ref><br/>{{color|#FFA500|дундаж}} · 27-д | website = {{url|https://www.yn.gov.cn}} }} {{Инфобокс Хятад хэл | pic = Yunnan (Chinese characters).svg | piccap = | picupright = 0.425 | s = 云南 | t = 雲南 | p = Yúnnán | gr = Yunnan | bpmf = ㄩㄣˊ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄋㄢˊ | w = Yün²-nan² | mi = {{IPAc-cmn|AUD|zh-Yunnan.ogg|yun|2|.|n|an|2}} | y = Wàhn-nàahm | j = Wan⁴-naam⁴ | ci = {{IPAc-yue|w|an|4|.|n|aam|4}} | wuu = Yiuin^平-noe^平 | poj = Hûn-lâm | h = Yùn-nàm | l = "Өнгөт үүлсийн өмнө зүгт"（彩雲之南 / 彩云之南）{{NoteTag|Энэ нь "Юньнань"-ын нийтлэг тайлбар боловч анхны этимологи нь тодорхойгүй.}} | order = st | othername = | lang1 = [[Нуосу хэл|И]] | lang1_content = ꒊꆈ<br />''yyp nuo'' | lang2 = [[Тай Люэ хэл|Тай Люэ]] | lang2_content = ᦍᦲᧃᧉᦓᦱᧃᧉ<br/>''jin naan'' | lang3 = [[Лису хэл|Лису]] | lang3_content = ꓬꓱ-ꓠ <br />''ye na'' | lang4 = [[Стандарт Төвөд хэл|Төвөд]] | lang4_content = ཡུན་ནན་ <br />''yun nan'' | lang5 = [[Умард Тай хэл|Умард Тай]] | lang5_content = วิเทหราช <br />''Witheharat'' }} '''Юньна́нь'''<ref>Кирил монголоор үүнээс гадна Юннань, Юньнан, Юннан, Юнан гээд олон янзаар бичиж байгаа.</ref> ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] {{mongolUnicode|ᠶᠦᠨᠨᠠᠨ|h}} - yünnan,<ref name="худам монгол"/> [[Хятад хэл|хятадаар]] 云南省 - Yúnnán Shěng) — [[Хятад]] улсын өмнөд нутгийн [[муж]]. Мужийн Засаг захиргааны төв нь Куньмин хот. 2020 оны хүн амын тооллогоор Юньнань муж 47,209 сая хүнтэй байсан. == Нэр == Юньнань муж Хятад орны баруун өмнөд хязгаарын Юньнань, Гүйжөүгийн өндөрлөгт байдаг. Мужийн ихэнх нутаг Юньлин давааны өмнө байдаг тул “Юньлин давааны өмнөд нутаг” гэсэн утгаар Юньнань хэмээн нэрлэжээ.<ref name="Мд"/> [[Юань Улс]]ын үед Юньнань мужийг монголчууд "Харжан" (哈喇章) гэж нэрлэдэг байжээ.<ref>{{cite web |url = http://mth-mxsb.com/product_detail-51.html |title =大元勅赐追封西宁王忻都公神道碑|quote=Qaraǰang šing-ün samǰing}}</ref><ref>{{cite book| title = 亦邻真蒙古学文集 | publisher = 内蒙古人民出版社 |isbn=9787204058099 |year=2001|page=672|language=zh}}</ref><ref>{{cite web | url = https://asia-u.repo.nii.ac.jp/record/18475/files/10100127.pdf |title = 中国・雲南蒙古族研究ノート |language=ja}}</ref><ref>{{cite web |url = http://scdfz.sc.gov.cn/whzh/slzc1/content_112503 |title= 【历史文化】马可·波罗与三星堆海贝|language=zh}}</ref> == Түүх == [[Хубилай хаан|Хубилай]] 1253 онд Мөнх хааны зарлигаар Дали нийслэлтэй Наньжао зэрэг улс орныг байлдан эзлэв. Юннань дахь Монголын эзэн хааны анхны захирагч нь Бухарын уугуул лалын шашинт [[Ажал Шамс-ал-Дин Омар]] (Ajall Shams al-Din Omar) байв. Өмнө байсан Тайландын овог аймгууд орчин үеийн Тайланд, Энэтхэгийн нутаг дэвсгэр рүү цагаачилжээ. 1275 онд Юань улсын засгийн газар [[Юньнань нутгийн син жун шу шэн]]ийг байгуулснаас хойш [[Күньмин]] өнөөг хүртэл Юньань мужийн төв хэвээр байна.<ref name="Мд">[http://mn.cntv.cn/2016/01/06/ARTIa0x9ojPvc8aotyazR0Ug160106.shtml Мөнхийн дулаан Юньнань муж]{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1368 онд [[Тогоонтөмөр хаан]] [[Ханбалиг|Даду]]гаас зугтсаны дараа Юньнан Лян ван [[Басалаварми]] [[Умард Юань Улс]]ны хаанд үнэнч хэвээр үлджээ. 1381 онд Мин улсын хаан [[Жү Юаньжан]] 300,000 их цэргээр Юньнанийг довтолж, их хааны угсааны Лян ван Базарвармийн 100,000 цэргийг дайрав. 1384 онд Лян ван [[Мин улс]]ын их цэрэгтэй байлдан дарагдаж, Дяньчи нуурт үсэрч амиа юүтгэсэн үйл явдлыг дурсгаж тэр уулыг ийнхүү нэрлэсэн аж.<ref>[https://mongol.cri.cn/403/2011/12/22/43s157826.htm Удам угсаа нэгтэй Юньнань монголчууд]</ref> 1662 он Өмнөд Мин улсын сүүлчийн Ёнли хааныг [[Манж Чин улс]]ын [[Ү Сангуй]]н Куньминд боомилж алав. == Газарзүй == Юньнань муж нь БНХАУ-ын хамгийн баруун өмнөд муж бөгөөд өмнөд талаараа [[Лаос]], [[Вьетнам]], баруун талаараа [[Мьянмар]] зэрэг улстай, хойд талаараа Түвдийн өөртөө засах орон, Сычуань муж, зүүн талаараа Гуйжоу муж, Гуанси Жуан мужтай хиллэдэг. Мьянмар, Лаос, Вьетнамтай хиллэдэг хилийн урт нь 4060 км. Тус мужийн нутаг дэвсгэрийн ихэнх хэсэг нь уулсаар бүрхэгдсэн байдаг. Хойд талаараа Түвдийн уулархаг өндөрлөг нутаг, тэр дундаа Хэндуань нуруу 6740 м өндөрт байдаг бол өмнө зүгт уулс нь үржил шимт хөрс бүхий үзэсгэлэнт толгод, хөндий болон хувирдаг байна. Юньнань бол [[Хөх мөрөн]] буюу Янцзы, [[Меконг мөрөн|Меконг]] зэрэг томоохон гол мөрөн, мөн Төвдийн өндөрлөгөөс эх авдаг олон жижиг голуудын эх орон юм. Халуун дулаан завсрын бүсийн чийглэг, урин зөөлөн уур амьсгалтай. Байгалийн сайхан орчин, үзэсгэлэнт байгальтай учир Юньнань муж нь Хятадад жуулчдыг татах алдартай газруудтай.<ref name="Мд" /> == Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Yunnan-Landschaft.JPG Зураг:Ethnic minorities areas in Yunnan.png Зураг:Juyingchi.JPG Зураг:Xingmeng Township - P1360327.JPG </gallery> == Тэмдэглэл == {{NoteFoot}} == Эх сурвалж == {{Reflist|30em}} {{БНХАУ-ын дээд нутаг}} [[Ангилал:Юньнань| ]] [[Ангилал:Хятадын муж]] rf5nkk8nrb1pqv1neor9ju0symo1b27 854259 854258 2026-04-20T15:09:48Z 唐吉訶德的侍從 5036 854259 wikitext text/x-wiki {{Short description|Өмнөд Хятадын муж}} {{About|2=Бүгд Найрамдах Хятад Улсын түүхэн Юньань мужийн тухай|3=Юньнань муж, Бүгд Найрамдах Хятад Улс|4=Сингапур дахь хорооллыг|5=Юньнань, Сингапур}} {{Инфобокс суурин <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = Юньнань | official_name = Юньнань муж | native_name = {{lang|zh-Hans|云南}} | settlement_type = [[Хятадын муж|Муж]] | translit_lang1 = Нэрийн | translit_lang1_type = {{nobold|Хятад}} | translit_lang1_info = {{lang|zh-Hans|云南省}} ({{transl|zh|Yúnnán Shěng}}) | translit_lang1_type1 = {{nobold|[[Носу хэл|Носу]]}} | translit_lang1_info1 = {{lang|ii|ꒊꆈ}} эсвэл {{lang|ii|ꒊꆈꌜ}} ({{transl|ii|Yypnuo}} эсвэл {{transl|ii|Yypnuose}}) | translit_lang1_type2 = {{nobold|[[Стандарт Жуан хэл|Стандарт Жуан]]}} | translit_lang1_info2 = {{lang|za|Yinznanz}} | translit_lang1_type3 = {{nobold|Товчлол}} | translit_lang1_info3 = YN / {{linktext|lang=zh|滇}} ({{transl|zh|Diān}}) or {{linktext|lang=zh-Hans|云}} ({{transl|zh|Yún}}) | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Lijiang Yunnan China Jade-Dragon-Snow-Mountain-01.jpg | photo2a = 多依樹日出20191224221513 01.jpg | photo2b = Yuantong Temple, Kunming - DSC03318.JPG | photo3a = Juyingchi.JPG | photo3b =石林正门.JPG | position = center | size = 265 | color = #F5F5F5 | border = 0 | color_border = white }} | image_map = Yunnan in China (+all claims hatched).svg | mapsize = 265px | map_alt = Юньнань мужийн байршил | map_caption = Юньнань мужийн байршил | coordinates = {{coord|25|02|58|N|102|42|32|E|type:adm1st_region:CN-53|display=it}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хятад}} | named_for = | established_title = [[Наньжао]] | established_date = 738 | established_title2 = [[Дачанхэ]] | established_date2 = 902 | established_title3 = [[Юньнаний монголчуудын эсрэг Мин улсын хийсэн дайн|Мин улсад эзлэгдсэн]] | established_date3 = 1381–1382 | established_title4 = [[Юньнань цэргийн бүлэглэл]] | established_date4 = 1915–1945 | established_title5 = [[Ардын Чөлөөлөх Арми]] [[Хятадын коммунист хувьсгал|эзлэн авав]] | established_date5 = 1951 | seat_type = Нийслэл<br/>{{nobold|(ба томоохон хот)}} | seat = [[Күньмин]] | seat1_type = | seat1 = | parts_type = Хуваалт | parts_style = para | p1 = 16 [[хятадын тойрог|тойрог]] | p2 = 129 [[шянь|хошуу]] | p3 = 1565 [[хятадын суурин|суурин]] | government_type = [[Хятадын муж|Муж]] | governing_body = [[Юньнань Мужийн Ардын Их Хурал]] | leader_title = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]] | leader_name = [[Ван Нин (улс төрч)|Ван Нин]] | leader_title1 = [[Юньнань Мужийн Ардын Их Хурал|Хурлын]] дарга | leader_name1 = Ван Нин | leader_title2 = [[Захирагч (Хятад)|Захирагч]] | leader_name2 = [[Ван Юбо]] | leader_title3 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] дарга | leader_name3 = [[Лю Шяокай]] | area_footnotes = <ref name=mofcom>{{cite web |title=Doing Business in Yunnan Province of China |url=http://english.mofcom.gov.cn/aroundchina/yunnan.shtml |publisher=Ministry of Commerce, People's Republic Of China |access-date=5 August 2013 |archive-date=7 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107084214/http://english.mofcom.gov.cn/aroundchina/yunnan.shtml |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 394000 | area_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (газар нутгийн хэмжээгээр)|8-р байр]] | elevation_max_m = 6740 | elevation_max_point = [[Кавагарбо]] | elevation_max_ft = | elevation_max_rank = | elevation_min_m = | elevation_min_point = | elevation_min_ft = | elevation_min_rank = | population_footnotes = <ref>{{Cite web |date=11 May 2021 |title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 3) |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html |access-date=11 May 2021 |publisher=[[National Bureau of Statistics of China]] |archive-date=11 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511104847/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html |url-status=live }}</ref> | population_total = 47,209,277 | population_as_of = 2020 | population_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|12-р байр]] | population_density_km2 = auto | population_density_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын нягтаршлаар)|24-р байр]] | demographics_type1 = Хүн ам | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = Угсаатны бүрэлдэхүүн | demographics1_info1 = {{Plainlist| *[[Хятадууд]]: 67% *[[И үндэстэн|И]]: 11% *[[Баи ястан|Баи]]: 3.6% *[[Хани ястан|Хани]]: 3.4% *[[Жуан үндэстэн|Жуан]]: 2.7% *[[Дай ястан|Дай]]: 2.7% *[[Мяо үндэстэн|Мяо]]: 2.5% *[[Хотон (үндэстэн)|Хотон]]: 1.5% *[[Төвөдүүд]]: 0.3% *[[Палаун ястан|Дэ'ан]] (Та'ан): 0.19% }} | demographics1_title2 = Хэл, аялгууд | demographics1_info2 = {{ubl|[[Баруун өмнөд хятад хэл|Баруун өмнөд хятад]]|25 [[#Хэлнүүд|цөөнхийн хэл]]}} | iso_code = CN-YN| | blank_name_sec1 = [[ДНБ]] <span style="font-weight: normal;">(2021)</span> | blank_info_sec1 = [[Хятадын юань|¥]]2.714 их наяд<br />[[америк доллар|$]] 420 тэрбум (18-д)<ref name="data2021">GDP-2021 is a preliminary data {{cite press release |url=http://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0102 |title=Home - Regional - Quarterly by Province |publisher=China NBS |date=March 1, 2022 |access-date=March 23, 2022 |archive-date=March 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330081935/http://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0102 |url-status=live }}</ref> | blank1_name_sec1 = &nbsp;- нэг хүнд ноогдох | blank1_info_sec1 = [[Хятадын юань|¥]]57,882 <br />$8,970 (26-д) | blank2_name_sec1 = &nbsp;• өсөлт | blank2_info_sec1 = {{increase}} 7.3% | blank_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] {{nobold|(2019)}} | blank_info_sec2 = {{increase}} 0.691<ref>{{Cite web |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/?interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0 |title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab |website=globaldatalab.org |access-date=2020-04-17 |archive-date=2020-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112015724/https://globaldatalab.org/shdi/shdi/?interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0 |url-status=live }}</ref><br/>{{color|#FFA500|дундаж}} · 27-д | website = {{url|https://www.yn.gov.cn}} }} {{Инфобокс Хятад хэл | pic = Yunnan (Chinese characters).svg | piccap = | picupright = 0.425 | s = 云南 | t = 雲南 | p = Yúnnán | gr = Yunnan | bpmf = ㄩㄣˊ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄋㄢˊ | w = Yün²-nan² | mi = {{IPAc-cmn|AUD|zh-Yunnan.ogg|yun|2|.|n|an|2}} | y = Wàhn-nàahm | j = Wan⁴-naam⁴ | ci = {{IPAc-yue|w|an|4|.|n|aam|4}} | wuu = Yiuin^平-noe^平 | poj = Hûn-lâm | h = Yùn-nàm | l = "Өнгөт үүлсийн өмнө зүгт"（彩雲之南 / 彩云之南）{{NoteTag|Энэ нь "Юньнань"-ын нийтлэг тайлбар боловч анхны этимологи нь тодорхойгүй.}} | order = st | othername = | lang1 = [[Нуосу хэл|И]] | lang1_content = ꒊꆈ<br />''yyp nuo'' | lang2 = [[Тай Люэ хэл|Тай Люэ]] | lang2_content = ᦍᦲᧃᧉᦓᦱᧃᧉ<br/>''jin naan'' | lang3 = [[Лису хэл|Лису]] | lang3_content = ꓬꓱ-ꓠ <br />''ye na'' | lang4 = [[Стандарт Төвөд хэл|Төвөд]] | lang4_content = ཡུན་ནན་ <br />''yun nan'' | lang5 = [[Умард Тай хэл|Умард Тай]] | lang5_content = วิเทหราช <br />''Witheharat'' }} '''Юньна́нь'''<ref>Кирил монголоор үүнээс гадна Юннань, Юньнан, Юннан, Юнан гээд олон янзаар бичиж байгаа.</ref> ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] {{mongolUnicode|ᠶᠦᠨᠨᠠᠨ|h}} - yünnan,<ref name="худам монгол"/> [[Хятад хэл|хятадаар]] 云南省 - Yúnnán Shěng) — [[Хятад]] улсын өмнөд нутгийн [[муж]]. Мужийн Засаг захиргааны төв нь Куньмин хот. 2020 оны хүн амын тооллогоор Юньнань муж 47,209 сая хүнтэй байсан. == Нэр == Юньнань муж Хятад орны баруун өмнөд хязгаарын Юньнань, Гүйжөүгийн өндөрлөгт байдаг. Мужийн ихэнх нутаг Юньлин давааны өмнө байдаг тул “Юньлин давааны өмнөд нутаг” гэсэн утгаар Юньнань хэмээн нэрлэжээ.<ref name="Мд"/> [[Юань Улс]]ын үед Юньнань мужийг монголчууд "Харжан" (哈喇章) гэж нэрлэдэг байжээ.<ref>{{cite web |url = http://mth-mxsb.com/product_detail-51.html |title =大元勅赐追封西宁王忻都公神道碑|quote=Qaraǰang šing-ün samǰing}}</ref><ref>{{cite book| title = 亦邻真蒙古学文集 | publisher = 内蒙古人民出版社 |isbn=9787204058099 |year=2001|page=672|language=zh}}</ref><ref>{{cite web | url = https://asia-u.repo.nii.ac.jp/record/18475/files/10100127.pdf |title = 中国・雲南蒙古族研究ノート |language=ja}}</ref><ref>{{cite web |url = http://scdfz.sc.gov.cn/whzh/slzc1/content_112503 |title= 【历史文化】马可·波罗与三星堆海贝|language=zh}}</ref> Энэ газрын нэрийг «[[Судрын чуулган]]» болон «[[Орчлонгийн элдэв сонин]]» номонд бас дурдсан байдаг. == Түүх == [[Хубилай хаан|Хубилай]] 1253 онд Мөнх хааны зарлигаар Дали нийслэлтэй Наньжао зэрэг улс орныг байлдан эзлэв. Юннань дахь Монголын эзэн хааны анхны захирагч нь Бухарын уугуул лалын шашинт [[Ажал Шамс-ал-Дин Омар]] (Ajall Shams al-Din Omar) байв. Өмнө байсан Тайландын овог аймгууд орчин үеийн Тайланд, Энэтхэгийн нутаг дэвсгэр рүү цагаачилжээ. 1275 онд Юань улсын засгийн газар [[Юньнань нутгийн син жун шу шэн]]ийг байгуулснаас хойш [[Күньмин]] өнөөг хүртэл Юньань мужийн төв хэвээр байна.<ref name="Мд">[http://mn.cntv.cn/2016/01/06/ARTIa0x9ojPvc8aotyazR0Ug160106.shtml Мөнхийн дулаан Юньнань муж]{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1368 онд [[Тогоонтөмөр хаан]] [[Ханбалиг|Даду]]гаас зугтсаны дараа Юньнан Лян ван [[Басалаварми]] [[Умард Юань Улс]]ны хаанд үнэнч хэвээр үлджээ. 1381 онд Мин улсын хаан [[Жү Юаньжан]] 300,000 их цэргээр Юньнанийг довтолж, их хааны угсааны Лян ван Базарвармийн 100,000 цэргийг дайрав. 1384 онд Лян ван [[Мин улс]]ын их цэрэгтэй байлдан дарагдаж, Дяньчи нуурт үсэрч амиа юүтгэсэн үйл явдлыг дурсгаж тэр уулыг ийнхүү нэрлэсэн аж.<ref>[https://mongol.cri.cn/403/2011/12/22/43s157826.htm Удам угсаа нэгтэй Юньнань монголчууд]</ref> 1662 он Өмнөд Мин улсын сүүлчийн Ёнли хааныг [[Манж Чин улс]]ын [[Ү Сангуй]]н Куньминд боомилж алав. == Газарзүй == Юньнань муж нь БНХАУ-ын хамгийн баруун өмнөд муж бөгөөд өмнөд талаараа [[Лаос]], [[Вьетнам]], баруун талаараа [[Мьянмар]] зэрэг улстай, хойд талаараа Түвдийн өөртөө засах орон, Сычуань муж, зүүн талаараа Гуйжоу муж, Гуанси Жуан мужтай хиллэдэг. Мьянмар, Лаос, Вьетнамтай хиллэдэг хилийн урт нь 4060 км. Тус мужийн нутаг дэвсгэрийн ихэнх хэсэг нь уулсаар бүрхэгдсэн байдаг. Хойд талаараа Түвдийн уулархаг өндөрлөг нутаг, тэр дундаа Хэндуань нуруу 6740 м өндөрт байдаг бол өмнө зүгт уулс нь үржил шимт хөрс бүхий үзэсгэлэнт толгод, хөндий болон хувирдаг байна. Юньнань бол [[Хөх мөрөн]] буюу Янцзы, [[Меконг мөрөн|Меконг]] зэрэг томоохон гол мөрөн, мөн Төвдийн өндөрлөгөөс эх авдаг олон жижиг голуудын эх орон юм. Халуун дулаан завсрын бүсийн чийглэг, урин зөөлөн уур амьсгалтай. Байгалийн сайхан орчин, үзэсгэлэнт байгальтай учир Юньнань муж нь Хятадад жуулчдыг татах алдартай газруудтай.<ref name="Мд" /> == Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Yunnan-Landschaft.JPG Зураг:Ethnic minorities areas in Yunnan.png Зураг:Juyingchi.JPG Зураг:Xingmeng Township - P1360327.JPG </gallery> == Тэмдэглэл == {{NoteFoot}} == Эх сурвалж == {{Reflist|30em}} {{БНХАУ-ын дээд нутаг}} [[Ангилал:Юньнань| ]] [[Ангилал:Хятадын муж]] fytryc917iotxhmlerg8p7thwariih4 0 36611 854334 818641 2026-04-21T00:56:35Z Avirmed Batsaikhan 53733 854334 wikitext text/x-wiki {{Тамирчин |зураг = |тайлбар = |төрсөн_нэр = [[Татар хэл|тат.]] Ğataulla Rөstəm uğlı Sabirov<br>[[Орос хэл|орос.]] Гатаулла Рустемович Сабиров |төрсөн_өдөр = {{bda|1974|6|2}} |төрсөн_газар = [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]], [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|ЗСБНХОУ]], [[Новокузнецк]] |улс_орон = '''{{АНУ}}''' |тамир_спорт = '''[[шатар]]''' |цол_зэрэг = [[Шатрын их мастер|их мастер]] (1990) |чөлөөтутга = Оргил чансаа |чөлөөтөгөгдөл = 2756 оноо (2011 оны IX сар) |мэдээлсэн = 2013-10-10-ны }} '''Гата Камский''' ([[Татар хэл|татараар]] Ğata Kamskiy, жинхэнэ нэр нь -'''Гатаулла Рустемович Сабиров''', [[Татар хэл|татар.]] ''Гатаулла Рөстәм улы Сабиров, Ğataulla Röstäm ulı Sabirov''; 1974 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын Новокузнецк хотод төрсөн) — [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америк улсын]] [[шатар]]чин, [[Шатрын их мастер|их мастер]] (1990). ФИДЕ-ийн дэлхийн дэд аварга (1996), 2007 оны Дэлхийн цомын ялагч, Дэлхийн хурдан тоглолтын аварга (2010), АНУ-ын олон удаагийн аварга. 1989 оноос хойш тэрээр АНУ-д амьдарч байгаа бөгөөд Камскийн гэр бүл улс төрийн орогнол хүсч байнгын оршин суух эрхтэй болсон. [[Файл:GataKamsky24.jpg|thumb]] 1994 оны 1-р сард 19 настайдаа тэрээр PCA нэр дэвшигчдийн шөвгийн наймд [[Владимир Крамник|Владимир Крамникийг]] 4.5-1.5-аар хожсон. Тэр жилийн 7-р сард тэрээр ФИДЕ нэр дэвшигчдийн тоглолтод [[Виши Ананд|Виши Анандыг]] 4-4-өөр (тай-брейкээр 2-0) хожиж, дараа нь PCA нэр дэвшигчдийн хагас шигшээ тоглолтод [[Найжел Шорт|Найжел Шортыг]] 5.5-1.5-аар хожсон. 1996 онд тэрээр Халимагийн Элст хотод ФИДЕ-гийн дэлхийн аварга цолын төлөө [[Анатолий Карпов|Анатолий Карповтой]] тоглож, ялагдсан (+3 -6 =9). Дэд аварга цолыг хүртсэнийхээ дараа тэрээр шатраас удаан хугацаанд холдсон. Шатрын ертөнцөөс бараг 10 жил хөндий байх хугацаандаа Гата Камский АНУ-ын Цэргийн анагаах ухааны академид суралцаж, Аризонагийн Их Сургуульд хуульчийн зэрэг хамгаалж, өөрийн гэсэн хуулийн фирм нээжээ. <gallery widths="200px" heights="200px"> Зураг:Kamskiy.jpg|2004 он Зураг:Gata Kamsky.jpg|2006 он Зураг: </gallery> {{DEFAULTSORT:Камский, Гата}} [[Ангилал:АНУ-ын шатарчин]] [[Ангилал:ЗХУ-ын шатарчин]] [[Ангилал:Шатрын улсын аварга]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:АНУ-ын хүн]] [[Ангилал:Татарууд]] [[Ангилал:1974 онд төрсөн]] cw9w28psr7rgtvydpl2kg0al33059v6 854335 854334 2026-04-21T00:59:27Z Avirmed Batsaikhan 53733 854335 wikitext text/x-wiki {{Тамирчин |зураг = |тайлбар = |төрсөн_нэр = [[Татар хэл|тат.]] Ğataulla Rөstəm uğlı Sabirov<br>[[Орос хэл|орос.]] Гатаулла Рустемович Сабиров |төрсөн_өдөр = {{bda|1974|6|2}} |төрсөн_газар = [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]], [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|ЗСБНХОУ]], [[Новокузнецк]] |улс_орон = '''{{АНУ}}''' |тамир_спорт = '''[[шатар]]''' |цол_зэрэг = [[Шатрын их мастер|их мастер]] (1990) |чөлөөтутга = Оргил чансаа |чөлөөтөгөгдөл = 2756 оноо (2011 оны IX сар) |мэдээлсэн = 2013-10-10-ны }} '''Гата Камский''' ([[Татар хэл|татараар]] Ğata Kamskiy, жинхэнэ нэр нь -'''Гатаулла Рустемович Сабиров''', [[Татар хэл|татар.]] ''Гатаулла Рөстәм улы Сабиров, Ğataulla Röstäm ulı Sabirov''; 1974 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын Новокузнецк хотод төрсөн) — [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америк улсын]] [[шатар]]чин, [[Шатрын их мастер|их мастер]] (1990). ФИДЕ-ийн дэлхийн дэд аварга (1996), 2007 оны Дэлхийн цомын ялагч, Дэлхийн хурдан тоглолтын аварга (2010), АНУ-ын олон удаагийн аварга. 1989 оноос хойш тэрээр АНУ-д амьдарч байгаа бөгөөд Камскийн гэр бүл улс төрийн орогнол хүсч байнгын оршин суух эрхтэй болсон. [[Файл:GataKamsky24.jpg|thumb]] 1994 оны 1-р сард 19 настайдаа тэрээр PCA нэр дэвшигчдийн шөвгийн наймд [[Владимир Крамник|Владимир Крамникийг]] 4.5-1.5-аар хожсон. Тэр жилийн 7-р сард тэрээр ФИДЕ нэр дэвшигчдийн тоглолтод [[Вишванатан Ананд|Вишванатан Анандыг]] 4-4-өөр (тай-брейкээр 2-0) хожиж, дараа нь PCA нэр дэвшигчдийн хагас шигшээ тоглолтод [[Найжел Шорт|Найжел Шортыг]] 5.5-1.5-аар хожсон. 1996 онд тэрээр Халимагийн Элст хотод ФИДЕ-гийн дэлхийн аварга цолын төлөө [[Анатолий Карпов|Анатолий Карповтой]] тоглож, ялагдсан (+3 -6 =9). Дэд аварга цолыг хүртсэнийхээ дараа тэрээр шатраас удаан хугацаанд холдсон. Шатрын ертөнцөөс бараг 10 жил хөндий байх хугацаандаа Гата Камский АНУ-ын Цэргийн анагаах ухааны академид суралцаж, Аризонагийн Их Сургуульд хуульчийн зэрэг хамгаалж, өөрийн гэсэн хуулийн фирм нээжээ. <gallery widths="200px" heights="200px"> Зураг:Kamskiy.jpg|2004 он Зураг:Gata Kamsky.jpg|2006 он Зураг: </gallery> {{DEFAULTSORT:Камский, Гата}} [[Ангилал:АНУ-ын шатарчин]] [[Ангилал:ЗХУ-ын шатарчин]] [[Ангилал:Шатрын улсын аварга]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:АНУ-ын хүн]] [[Ангилал:Татарууд]] [[Ангилал:1974 онд төрсөн]] pye70shgvbvly2pmu9t4dmz7rqhfjkg 854342 854335 2026-04-21T01:41:22Z Zorigt 49 854342 wikitext text/x-wiki {{Тамирчин |зураг = |тайлбар = |төрсөн_нэр = [[Татар хэл|тат.]] Ğataulla Rөstəm uğlı Sabirov<br>[[Орос хэл|орос.]] Гатаулла Рустемович Сабиров |төрсөн_өдөр = {{bda|1974|6|2}} |төрсөн_газар = [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]], [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|ЗСБНХОУ]], [[Новокузнецк]] |улс_орон = '''{{АНУ}}''' |тамир_спорт = '''[[шатар]]''' |цол_зэрэг = [[Шатрын их мастер|их мастер]] (1990) |чөлөөтутга = Оргил чансаа |чөлөөтөгөгдөл = 2756 оноо (2011 оны IX сар) |мэдээлсэн = 2013-10-10-ны }} '''Гата Камский''' ([[Татар хэл|татараар]] Ğata Kamskiy, жинхэнэ нэр нь -'''Гатаулла Рустемович Сабиров''', [[Татар хэл|татар.]] ''Гатаулла Рөстәм улы Сабиров, Ğataulla Röstäm ulı Sabirov''; 1974 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын Новокузнецк хотод төрсөн) — [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америк улсын]] [[шатар]]чин, [[Шатрын их мастер|их мастер]] (1990). ФИДЕ-ийн дэлхийн дэд аварга (1996), 2007 оны Дэлхийн цомын ялагч, Дэлхийн хурдан тоглолтын аварга (2010), АНУ-ын олон удаагийн аварга. 1989 оноос хойш тэрээр АНУ-д амьдарч байгаа бөгөөд Камскийн гэр бүл улс төрийн орогнол хүсэж байнгын оршин суух эрхтэй болсон. [[Файл:GataKamsky24.jpg|thumb]] 1994 оны 1-р сард 19 настайдаа тэрээр PCA нэр дэвшигчдийн шөвгийн наймд [[Владимир Крамник|Владимир Крамникийг]] 4.5-1.5-аар хожсон. Тэр жилийн 7-р сард тэрээр ФИДЕ нэр дэвшигчдийн тоглолтод [[Вишванатан Ананд|Вишванатан Анандыг]] 4-4-өөр (тай-брейкээр 2-0) хожиж, дараа нь PCA нэр дэвшигчдийн хагас шигшээ тоглолтод [[Найжел Шорт|Найжел Шортыг]] 5.5-1.5-аар хожсон. 1996 онд тэрээр Халимагийн Элст хотод ФИДЕ-гийн дэлхийн аварга цолын төлөө [[Анатолий Карпов|Анатолий Карповтой]] тоглож, ялагдсан (+3 -6 =9). Дэд аварга цолыг хүртсэнийхээ дараа тэрээр шатраас удаан хугацаанд холдсон. Шатрын ертөнцөөс бараг 10 жил хөндий байх хугацаандаа Гата Камский АНУ-ын Цэргийн анагаах ухааны академид суралцаж, Аризонагийн Их Сургуульд хуульчийн зэрэг хамгаалж, өөрийн гэсэн хуулийн фирм нээжээ. <gallery widths="200px" heights="200px"> Зураг:Kamskiy.jpg|2004 он Зураг:Gata Kamsky.jpg|2006 он Зураг: </gallery> {{DEFAULTSORT:Камский, Гата}} [[Ангилал:АНУ-ын шатарчин]] [[Ангилал:ЗХУ-ын шатарчин]] [[Ангилал:Шатрын улсын аварга]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:АНУ-ын хүн]] [[Ангилал:Татарууд]] [[Ангилал:1974 онд төрсөн]] p7eh2fs4cfqdxkc1epz7swa29k5p63j 0 38312 854262 852637 2026-04-20T16:12:13Z 唐吉訶德的侍從 5036 854262 wikitext text/x-wiki [[Файл:ChinaTongliaoHorqinZuoyiZhongqi.png|thumb|Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] '''Хорчин зүүн гарын дунд хошуу''' ([[Монгол бичиг|мо.б.]]: {{MongolUnicode|ᠬᠣᠷᠴᠢᠨ}} {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨ}} {{MongolUnicode|ᠭᠠᠷᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠳᠤᠮᠳᠠᠳᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}}, {{lang-zh|科尔沁左翼中旗}}) [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] [[Тонляо хот]]ын харьяа хошуу. Урьд '''[[Дархан чин ван|Дархан хошуу]]''' гэдэг нэртэй байв. Нийт нутаг дэвсгэр 9811 квадрат километр ба хүн ам 530 мянга. ==Түүх== Хорчин зүүн гарын дунд хошууг 1636 онд байгуулж, [[Жиримийн чуулган]]д харьяалуулжээ. Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь '''Дархан чин вангийн хошуу''' байв.<ref name=":0">{{Cite journal |last=. |first=Алтангараг |date=2015 |title=Нон Хорчины арван хошууны "нутаг" хэмээх нийгмийн зохион байгуулалтын тухай |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5534/4814 |journal=Historia Mongolarum |volume=14 |issue=4 |pages=72-73}}</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=12-14 | language=zh}}</ref> {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || эфү, Засаг, хошой Дархан баатар чин ван || 1636-1665 || 1636 он засаг төрийн баатар жүн ван. 1652 он засаг төрийн Дархан баатар жүн ван. 1662 он засаг хошой Дархан баатар чин ван. |- | Худа || эфү, Засаг, хошой Дархан чин ван || 1665-1669 || |- | Банди || эфү, Засаг, хошой Дархан чин ван || 1671-1710 || |- | Лувсангомбо || эфү, Засаг, хошой Дархан чин ван || 1710-1752 || |- | [[Сэвдэнбалжир]] || эфү, Засаг, хошой Дархан чин ван || 1752-1755 || |- | Цэвээнноров || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1755-1773 || |- | Ванжилдорж || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1774-1798 || |- | Данзаномбо || эфү, Засаг, хошой Дархан чин ван || 1798-1808 || |- | Буян-Өндөрхүү || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1808-1821 || 1821 оноос хойш сул хошой Дархан чин ван |- | Галсандонров || Засаг, хошой Зоригт чин ван || 1821-1826 || 1821 оноос өмнө сул хошой Зоригт чин ван |- | Жигмэд || Засаг, хошууны бэйс || 1826-1848 || 1826 оноос өмнө сул хошууны бэйс |- | Содномпунцаг || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1848-1874 || 1848 оноос өмнө сул хошой Дархан чин ван |- | Гомбованжил || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1874-1884 || |- | [[Намжилцэрэн (Дархан чин ван)|Намжилцэрэн]] || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1884-1932 || 1932 оноос хойш хошуу дарга |- |} ==Бусад холбогдол== * [[Хорчин]] ==Зүүлт== {{reflist}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] 0daele99tddhanvf9dfc9iect0tdyx6 0 55510 854260 706743 2026-04-20T15:20:37Z 唐吉訶德的侍從 5036 854260 wikitext text/x-wiki '''Юньнань нутгийн [[Син жун шу шэн|син жун шу шэн]]''' буюу '''Юньнань син шэн''', '''Харжан шэн'''<ref>{{cite web |url = http://mth-mxsb.com/product_detail-51.html |title =大元勅赐追封西宁王忻都公神道碑|quote=Qaraǰang šing-ün samǰing}}</ref><ref>{{cite book| title = 亦邻真蒙古学文集 | publisher = 内蒙古人民出版社 |isbn=9787204058099 |year=2001|page=672|language=zh}}</ref><ref>{{cite web | url = https://asia-u.repo.nii.ac.jp/record/18475/files/10100127.pdf |title = 中国・雲南蒙古族研究ノート |language=ja}}</ref> бол (1274-1382) ([[хялбаршуулсан ханз]]:云南等处行中书省, [[пиньинь галиг]]: Yúnnán děng chù xíng zhōng shū shěng) Монголын [[Юань улс|Юань улсын]] засаг захиргааны дунд шатны төрийн удирдах аппарат юм. Мөнх хааны зарлигаар [[Хубилай хаан|Хубилай]], [[Урианхайдай]] нарын удирдсан их цэрэг, 1257 онд [[Бай үндэстэн|Бай үндэстний]] [[Дали улс|Дали улсыг]] мөхөөснөөр [[Сүн улс|Сүн улсын]] баруун өмнө талаас нь бүслэн байлдах зам нээгдэж өгсөн. 1260 онд Хубилай хаан Дали газарт Дали улсын нийтийн даргын яамыг байгуулсан нь [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] шууд захиргааг байгуулсан бөгөөд энэ үеэс эхлэн тус нутаг нь хятадын мэдлийн нутагт багтаж эхэлсэн юм. [[Файл:Yuan Dynasty Administrative division 1330.jpg|thumb|350x350px|'''Юань улсын газар нутгийн нэгж''']] ==Бүтэц== [[Хубилай хаан|Жи Юань]]-ий 21 дүгээр он, 1284 онд хааны зарлигаар син шэн буюу муж болгоод, төв хотоор нь [[Чунчин|Чунциныг]] болгон, 37 чөлгөө, 5 фу болгож хувиарласан. Нэрийг нь сольж Юньнань болгожээ. # '''[[Жунцин чөлгөө]] 中庆路''' # '''[[Вэйчу чөлгөө]] 威楚路''' # '''[[Кайнань жоу]] 开南州''' # '''[[Удин чөлгөө]] 武定路''' # '''[[Хөцин чөлгөө]] 鹤庆路''' # '''[[Юньюань чөлгөө]] 云远路''' # '''[[Чөли фу]] 彻里府''' # '''[[Гуаньнаньши чөлгөө]] 广南西路''' # '''[[Лижян чөлгөө]] 丽江路''' # '''[[Дунчуань чөлгөө]] 东川路''' # '''[[Манбу чөлгөө]] 茫部路''' # '''[[Мөнже чөлгөө]] 孟杰路''' # '''[[Пүань чөлгөө]] 普安路''' # '''[[Мөнцин фу]] 蒙庆府''' '''[[Чюжингийн дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс]] 曲靖宣慰司:''' # '''[[Чюйжин чөлгөө]] 曲靖路''' # '''[[Чөнжянь чөлгөө]] 澂江路''' # '''[[Пүдин чөлгөө]] 普定路''' # '''[[Рэньдө фу]] 仁德府''' '''[[Луолуоси-гийн дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс]] 罗罗斯宣慰司:''' # '''[[Жяньчан чөлгөө]] 建昌路''' # '''[Дөчан чөлгөө]] 德昌路''' # '''[[Хуйчуань чөлгөө]] 会川路''' # '''[[Байшин фу]] 柏兴府''' '''[[Линьань гуаньшигийн дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс]] 临安广西宣慰司:''' # '''[[Линьань чөлгөө]] 临安路''' # '''[[Гуаньши чөлгөө]] 广西路''' # '''[[Юаньжян чөлгөө]] 元江路''' '''[[Дали жинчөнгийн дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс]] 大理金齿宣慰司:''' # '''[[Дали чөлгөө]] 大理路''' # '''[[Цаоань чөлгөө]] 姚安路''' # '''[[Юньчан фу]] 永昌府''' # '''[[Төнчун фу]] 腾冲府''' # '''[[Шүньнин фу]] 顺宁府''' # '''[[Жөнькан чөлгөө]] 镇康路''' # '''[[Мөндин чөлгөө]] 孟定路''' # '''[[Моужань чөлгөө]] 谋粘路''' # '''[[Роуюань чөлгөө]] 柔远路''' # '''[[Жөньши чөлгөө]] 镇西路''' # '''[[Лючуань чөлгөө]] 麓川路''' # '''[[Наньдянь шилтгэн]] 南甸府''' # '''[[Пинмянь чөлгөө]] 平缅路''' # '''[[Мөнлянь чөлгөө]] 蒙怜路''' # '''[[Мөнлай чөлгөө]] 蒙莱路''' # '''[[Жиньчигийн дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс]] 金齿宣抚司''' == Мөхөл == 1382 онд [[Басалаварми|Лян ван Басалавармигийн]] удирдсан монгол цэргийн хүч, [[Мин улс|Мин улсын]] цэрэгт ялагдснаар монголчуудын Юньнань дахь 125 жилийн ноёрхол эцэс болсон. ==Мөн үзэх== *[[Юань улсын засаг захиргааны тогтолцоо]] == Эх сурвалж == {{Reflist}} [[Ангилал:Юань улс]] k3rueuznkfms144luvpl7od59ifaj0z 0 63541 854360 834280 2026-04-21T10:37:09Z ~2026-24592-72 104081 854360 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} == Н.Эрдэнэчулуун == === Танилцуулга === [[Дархан-Уул аймаг|Дархан-уул]] аймгийн [[Шарынгол сум|Шарын-гол]] сумын харъяат, [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн аймгийн арслан цолтой бөх. === Улсын наадмын дэвжээнд === Тэрбээр 2011 Онд Сумын заан байхдаа 1-ийн даваанд А.Н Б.Эрдэнэбаяраар 2-ын даваанд У.Н Б.Батбаяраар 3-ын даваанд У.Х Г.Элбэг-т өвдөг шороодож байсан аж. 2015 онд 3 давсан 1-ийн даваанд С.З Т.Мөнхзаяа 2-ын даваанд А.Х.А Цэвэлсодном 3-ын даваанл У.Х Г.Элбэг 4-ийн даваанд У.АР Д.Ганхуягт өвдөг шороодож байж. 2016 онд мөн 3 давж байж 1-ийн даваанд С.З Л.Гансэрээ 2-ын даваанд А.Х Д.Энхбаяр 3-ын даваанд У.Н Н.Бүрэнбаатар 4-ийн даваанд У.Х Т.Өсөх-Ирээдүйд өвдөг шороодож байж. 2017,2018,2019,2022 онд тус бүр 1,1 давж байж. === Аймгийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2012 |Дархан-уул аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Аймгийн начин " цол хүртсэн. |192 |- !2013 |Дархан-уул аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан С.Ерөөлтөөр найм даван түрүүлж " Аймгийн арслан " цол хүртсэн. |256 |- !2014 |Дархан-уул аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. |256 |} [[Ангилал:Аймгийн арслан]] [[Ангилал:Шарынголын хүн]] 2025 Дархан уул аймгийн наадамд 4 давав. {{bio-stub}} {{Mongolia-stub}} bje1o38pcosj322wfmwqiobnilxy5s6 854361 854360 2026-04-21T10:43:48Z ~2026-24592-72 104081 Эрдэнэчулуунийг хүндэтгэв 854361 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} == Нэргүйбаярын Эрдэнэчулуун == === Танилцуулга === [[Дархан-Уул аймаг|Дархан-уул]] аймгийн [[Шарынгол сум|Шарын-гол]] сумын харъяат, [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн аймгийн арслан цолтой бөх. === Улсын наадмын дэвжээнд === Тэрбээр 2011 Онд Сумын заан байхдаа 1-ийн даваанд А.Н Б.Эрдэнэбаяраар 2-ын даваанд У.Н Б.Батбаяраар 3-ын даваанд У.Х Г.Элбэг-т өвдөг шороодож байсан аж. 2015 онд 3 давсан 1-ийн даваанд С.З Т.Мөнхзаяа 2-ын даваанд А.Х.А Цэвэлсодном 3-ын даваанл У.Х Г.Элбэг 4-ийн даваанд У.АР Д.Ганхуягт өвдөг шороодож байж. 2016 онд мөн 3 давж байж 1-ийн даваанд С.З Л.Гансэрээ 2-ын даваанд А.Х Д.Энхбаяр 3-ын даваанд У.Н Н.Бүрэнбаатар 4-ийн даваанд У.Х Т.Өсөх-Ирээдүйд өвдөг шороодож байж. 2017,2018,2019,2022 онд тус бүр 1,1 давж байж. === Аймгийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2012 |Дархан-уул аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Аймгийн начин " цол хүртсэн. |192 |- !2013 |Дархан-уул аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан С.Ерөөлтөөр найм даван түрүүлж " Аймгийн арслан " цол хүртсэн. |256 |- !2014 |Дархан-уул аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. |256 |} [[Ангилал:Аймгийн арслан]] [[Ангилал:Шарынголын хүн]] 2025 Дархан уул аймгийн наадамд 4 давав. {{bio-stub}} {{Mongolia-stub}} rcio18qs3858k8rnrb13h52sjbf9yiw 0 66085 854328 852204 2026-04-20T20:14:26Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854328 wikitext text/x-wiki {{Infobox programming language | name = R хэл | logo = [[File:R logo.svg|200px|Лого]] | released = {{Start date and age|1993|08}}<ref name="Interface98">{{cite techreport |url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Interface98.pdf |title=R : Past and Future History |first=Ross |last=Ihaka |institution=Statistics Department, The University of Auckland, Auckland, New Zealand |conference=Interface '98 |year=1998}}</ref> | designer = [[wikisource:en:Ross Ihaka|Ross Ihaka]] and [[wikisource:en:Robert Gentleman (statistician)|Robert Gentleman]] | developer = R Core Team<ref>{{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ |at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}</ref> | typing = [[wikisource:en:dynamic typing|Dynamic]] | implementations = | dialects = | influenced = | license = [[GNU GPL#Version 2|GNU GPL v2]]<ref>{{cite web |url=https://www.r-project.org/COPYING |title=R license |publisher=r-project |access-date=6 June 2016}}</ref> | website = [https://www.r-project.org/ www.r-project.org] | wikibooks = | paradigms = [[Multi-paradigm programming language|Multi-paradigm]]: [[Array programming|Array]], [[Object-oriented programming|object-oriented]], [[Imperative programming|imperative]], [[Functional programming|functional]], [[Procedural programming|procedural]], [[Reflective programming|reflective]] | latest_release_version = 3.4.0 (You Stupid Darkness)<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-devel/NEWS.html|title=R News|website=CRAN|access-date=22 April 2017}}</ref> | latest_release_date = {{Start date and age|2017|04|21}} | latest_test_version = | latest_test_date = | influenced_by = | file_ext = .r, .R, .RData, .rds, .rda }} R нь статистик тооцоолол, график дүрслэлд зоиулагдсан нээлттэй эх бүхий [[программчлалын хэл]] болон програм хангамж бөгөөд Статистик Тооцооллын R Сан дээр түшиглэдэг.{{refn| R language and environment * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ| at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} R Foundation * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-the-R-Foundation_003f |title=R FAQ |at=2.13 What is the R Foundation? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} The R Core Team [https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Citing-R asks authors who use R in their data analysis] to cite the software using: * R Core Team (2016). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL http://www.R-project.org/. }} R хэлийг статистикчид, [[Data mining|өгөгдлийн уурхайчид]] статистикийн програм хангамж{{refn| widely used * {{cite journal | author1 = Fox, John | author2 = Andersen, Robert | lastauthoramp = yes | title = Using the R Statistical Computing Environment to Teach Social Statistics Courses | publisher = Department of Sociology, McMaster University | date = January 2005 | url = http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | format = PDF | accessdate = 2006-08-03 | archive-date = 2016-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160611085820/http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | url-status = dead }} * {{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html |title=Data Analysts Captivated by R's Power | date=2009-01-06 | accessdate=2009-04-28|last=Vance| first=Ashlee |work=[[New York Times]]| quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}} }} зохиох, мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html|title=Data Analysts Captivated by R's Power|date=2009-01-06|accessdate=2009-04-28|last=Vance|first=Ashlee|work=[[New York Times]]|quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}</ref> зэрэгт өргөн хэрэглэхийн зэрэгцээ сүүлийн жилүүдэд түүний хэрэглээ бусад чиглэлд ч хурдацтай өсөн нэмэгдэж байна.{{refn| R's popularity * David Smith (2012); [http://java.sys-con.com/node/2288420 ''R Tops Data Mining Software Poll''], Java Developers Journal, May 31, 2012. * Karl Rexer, Heather Allen, & Paul Gearan (2011); [http://www.rexeranalytics.com/Data-Miner-Survey-Results-2011.html ''2011 Data Miner Survey Summary''], presented at Predictive Analytics World, Oct. 2011. * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} }} R бол GNU програм хангамж юм.{{refn| GNU project * {{cite web | url=http://directory.fsf.org/project/gnur/ | publisher=Free Software Foundation (FSF) Free Software Directory|title=GNU R |date=19 July 2010|accessdate=13 November 2012}} * {{cite web | author=R Project|date=n.d.|url=https://www.r-project.org/about.html | title=What is R? | accessdate=2009-04-28}} }} R програмын эх код [[Си хэл|C]], [[Фортран|Fortran]], R хэл дээр бичигдсэн.<ref>{{cite web|author="Wrathematics"|url=http://librestats.com/2011/08/27/how-much-of-r-is-written-in-r/|title=How Much of R Is Written in R|date=27 August 2011|accessdate=2011-12-01|publisher=librestats}}</ref> R програмыг [[GNU General Public License|GNU GPL Олон Нийтийн Лиценз]]-ээр голлох [[Үйлдлийн систем|үйлдлийн системүүд]] дээр үнэ төлбөргүй ашиглах боломжтой. Мөн R нь командын мөрнөөс ажилладаг тул зориулалтын [[Хэрэглэгчийн график интерфейс|график интерфейс]] бүхий програмаар дамжуулан ашиглах нь зүйтэй.<ref name="R_gui">{{cite web|title=7 of the Best Free Graphical User Interfaces for R|url=http://www.linuxlinks.com/article/20110306113701179/GUIsforR.html|website=linuxlinks.com|accessdate=9 February 2016}}</ref> == Түүх == R нь John Chambers гэдэг хүний Bell Labs-д ажиллаж байх үедээ зохиосон [[wikisource:en:S (programming language)|програмчлалын S хэл]] дээр тулгуурласан. Эдгээрийн хооронд хэдэн чухал ялгаа байдаг ч S хэлээр бичигдсэн кодын ихэнх нь R дээр шууд ажилладаг.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/about.html|title=R: What is R?|website=R-Project|accessdate=7 February 2016}}</ref> R програмыг Росс Ihaka , Роберт Gentleman<ref>{{cite web|url=http://myprofile.cos.com/rgentleman|title=Individual Expertise profile of Robert Gentleman|last=Gentleman|first=Robert|date=9 December 2006|accessdate=2009-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723215206/http://myprofile.cos.com/rgentleman|archivedate=23 July 2011}}</ref> нар Шинэ Зеландын Веллингтон Их Сургууль-д байх үедээ зохиосон бөгөөд одоогоор ''R Development Core Team'' хөгжүүлж байна. S хэлний зохиогч Chambers уг багийн нэг гишүүн юм. R гэх нэр нь түүнийг анхлан зохиогчдын нэр болон гол суурь нь болсон S хэлний нэртэй холбоотой.<ref>{{cite book|url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Why-is-R-named-R_003f|title=The R FAQ: Why is R named R?|isbn=3-900051-08-9|author=Kurt Hornik|accessdate=2008-01-29}}</ref> Төсөл 1992 онд санаачлагдсан бол анхны хувилбар нь 1995 онд гарсан. Харин тогтвортой beta хувилбар нь 2000 онд гарсан.<ref>{{Cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/html/interface98-paper/paper_2.html|title=R : Past and Future History -- A Free Software Project|website=cran.r-project.org|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|title=Over 16 years of R Project history|website=Revolutions|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Massey.pdf|title=The R Project: A Brief History and Thoughts About the Future|last=Ihaka|first=Ross|date=|website=stat.auckland.ac.nz|publisher=|access-date=}}</ref> == R програм Монгол улсад == R програмыг хэрэглэх, R хэлийг судлах явдал [[Монгол улс]]ад улам бүр дэлгэрч буй бөгөөд үүнийг гэрчлэх мэдээ материал<ref>{{Cite web|url=http://news.num.edu.mn/?p=38344|title=Судалгаанд статистикийн аргыг хэрэглэх нь сэдэвт сургалт амжилттай болж өндөрлөлөө|website=news.num.edu.mn|access-date=2016-11-29}}</ref>, нийгмийн сүлжээний бүлгэмүүд<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/238749916309897/|title=Монголын R хэрэглэгчдийн групп|website=facebook.com|access-date=2017-05-19}}</ref> цөөнгүй байна. Зарим их, дээд сургууль сургалтын хөтөлбөртөө R програмыг нэвтрүүлснээс тухайлан [[Монгол Улсын Их Сургууль]] дээр хэрэгжиж буй Статистик хөтөлбөрийг дурдаж болно.{{citation needed|date=May 2017}} Монгол хэл дээрх ном, сурах бичиг, гарын авлагын хувьд [https://web.archive.org/web/20171129163653/http://galaa.mn/ Г.Махгал], Ш.Мөнгөнсүх нар бичиж Б.Магсаржав хянан тохиолдуулсан [https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html Статистик програмчлалын R хэл] сурах бичиг хэвлэгдэн гарчээ.<ref>{{Cite web|url=http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|title=МУИС Пресс хэвлэлийн газар|website=mongolbooks.com|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519163835/http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://magadlal.mn/books/id-2.html|title=www.magadlal.mn|website=magadlal.mn|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html|url-status=dead}}</ref> == Статистикийн зүгээс онцлох зүйлс == R, түүний сангууд олон янзын статистик болон график хэрэгсэл агуулдаг. Тухайлбал шугаман болон шугаман бус загвар, статистик шинжүүрүүд, хугацаан цувааны шинжилгээ, бүлэглэх, ангилах болон бусад олон шинжилгээ дурдаж болно. Мөн R програмын нэмэлт багцууд олон янзын функц болон бусад зүйлс агуулдаг. R хэлний стандарт функцүүдийн олонх нь R хэл дээрээ бичигдсэн бөгөөд нэмэлтээр [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээрх код оруулан ажиллуулж болдог. Өндөр мэдлэг чадвартай хэрэглэгчид C, C++,<ref>{{cite journal|url=http://www.jstatsoft.org/v40/i08|title=Rcpp: Seamless R and C++ Integration|first1=Dirk|last1=Eddelbuettel|first2=Romain|last2=Francois|journal=[[Journal of Statistical Software]]|volume=40|issue=8|year=2011|doi=10.18637/jss.v040.i08}}</ref> [[Java]],<ref>{{cite web|title=Calling R from Java|first=Duncan|last=Temple Lang|url=http://www.nuiton.org/attachments/168/RFromJava.pdf|date=6 November 2010|accessdate=18 September 2013|publisher=Nuiton}}</ref> [[.NET Фрэймворк|.NET]]{{refn| .NET Framework * {{cite web |title=Making GUIs using C# and R with the help of R.NET |url = http://psychwire.wordpress.com/2011/06/19/making-guis-using-c-and-r-with-the-help-of-r-net/}} * {{cite web |title=R.NET homepage |url=http://rdotnet.codeplex.com/ |access-date=2017-05-18 |archive-date=2015-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013020201/http://rdotnet.codeplex.com/ |url-status=dead }} * {{cite conference |url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |title=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |last1=Haynold |first1=Oliver M. |date=April 2011 |conference=R/Finance 2011 |conference-url=http://www.rinfinance.com/RinFinance2011/agenda/ |publisher= |book-title= |pages= |location=Chicago, IL, USA |id= }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-20 20:14:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-04 03:21:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-31 23:46:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-29 01:12:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 23:40:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 15:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-20 22:50:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-17 23:46:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-14 22:54:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-11 23:57:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-08 23:22:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-05 23:40:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-02 22:48:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-27 23:49:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-24 22:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-21 23:32:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-18 23:02:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-15 23:30:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-12 22:45:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-09 23:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-06 23:31:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-03 22:53:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-31 23:53:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-28 22:54:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-25 23:32:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-22 23:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-19 23:35:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-16 22:55:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 23:22:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 03:16:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-10 04:04:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-05 22:44:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-02 21:42:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-31 00:40:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-27 22:10:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-24 22:29:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-21 21:38:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-18 22:42:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-15 21:36:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-12 22:21:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 22:02:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 03:45:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-05 21:09:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-02 19:51:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-25 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-21 23:47:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-15 18:28:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-12 17:33:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-09 18:20:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-06 17:56:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-03 18:15:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-31 17:30:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-28 18:41:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-25 18:26:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-22 19:11:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 17:21:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 11:24:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 02:49:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-14 21:41:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 20:40:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 14:14:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 07:33:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-07 22:30:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-04 21:50:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-01 21:57:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-28 22:26:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-25 21:31:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-22 22:20:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-19 21:38:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-17 02:50:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-13 22:36:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-10 22:11:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-07 23:03:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 22:07:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 15:38:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-01 16:55:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-29 15:32:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 16:17:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 05:15:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-23 08:15:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-20 00:58:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-16 23:37:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-14 01:18:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-10 23:56:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-08 00:11:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-05 00:39:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-01 23:58:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-30 00:38:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 23:52:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 09:26:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-23 08:56:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-20 08:08:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-17 09:00:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-13 02:17:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 12:20:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 07:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 03:51:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-11 22:54:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-09 17:17:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 22:40:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 15:10:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 05:45:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 21:39:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 08:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-23 17:13:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 20:09:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 00:21:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-19 00:48:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-17 00:06:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 12:49:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 04:39:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 09:35:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 00:55:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-12 01:56:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-09 01:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-06 02:10:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-04 21:26:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-29 00:04:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-26 00:51:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-23 00:06:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-20 02:24:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-17 00:55:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-14 00:10:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-11 00:45:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-08 00:19:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-05 00:52:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-01 23:56:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-29 01:00:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-26 00:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-23 00:44:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 23:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 21:44:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 19:51:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 17:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 16:01:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 14:02:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 12:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 10:14:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 08:24:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 06:31:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 04:38:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 02:34:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-17 22:09:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-07 21:38:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-04 20:50:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-01 22:11:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-29 20:49:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-26 21:49:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-23 21:06:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-20 21:41:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-17 20:54:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-14 21:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-11 20:48:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-08 21:41:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 20:55:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 14:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 07:26:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 01:27:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-01 22:19:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-26 23:16:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-23 22:32:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-20 22:59:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-17 22:13:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-14 23:11:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-11 22:21:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-08 22:50:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-05 22:25:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-02 23:03:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-30 22:09:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-29 19:19:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-24 22:21:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 22:54:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 17:03:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-18 17:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 17:33:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 11:02:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-11 21:07:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-08 21:55:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-05 21:02:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-02 21:53:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-30 21:14:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-27 21:46:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-24 20:59:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-21 22:01:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-18 21:06:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-15 21:41:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-12 21:15:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-09 22:36:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-06 21:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-03 21:52:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-30 20:59:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-27 21:53:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-24 21:25:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 21:36:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 15:16:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-18 15:56:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-15 15:31:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-12 16:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-09 17:02:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-06 18:17:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-20 23:39:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-18 22:35:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-08 00:12:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-05 00:41:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-01 23:54:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-29 01:10:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-26 00:54:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-23 00:42:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-20 00:16:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-17 00:39:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-13 23:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-11 01:00:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-07 23:55:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-05 00:50:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-02 00:13:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-30 00:43:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-27 00:02:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-24 00:51:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-20 23:52:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-18 00:48:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 23:48:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 19:34:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 14:52:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 12:21:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 09:07:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-10 16:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-07 15:01:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-04 16:35:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-31 09:33:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-28 12:22:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-25 09:51:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-22 09:58:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-17 13:54:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-14 14:33:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-11 13:16:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-08 15:15:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-05 13:29:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-02 14:31:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-29 14:02:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-26 13:52:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-24 18:03:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-20 11:07:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-17 11:47:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-14 11:19:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-11 11:45:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-08 10:54:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-05 11:53:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-02 10:48:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-30 11:46:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-27 11:12:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-24 11:42:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-21 11:41:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-18 12:34:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-15 11:55:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-12 10:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-09 11:53:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-08 10:54:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-07 08:13:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-06 00:38:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-04 23:27:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-02 01:42:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-29 00:14:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-26 01:43:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-23 00:59:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-20 00:07:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-17 00:48:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-14 00:20:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-11 00:57:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-07 20:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-04 18:23:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-01 20:05:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-29 19:22:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-27 03:09:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 17:56:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 05:41:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-22 02:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-21 08:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 14:08:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 01:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-19 12:23:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-18 12:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-17 20:04:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-14 21:51:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-11 21:02:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-08 21:37:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-05 20:47:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-02 21:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-28 21:02:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-25 21:36:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-22 21:10:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-19 21:40:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-16 21:01:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-13 21:44:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-10 20:53:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-07 21:24:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-04 20:40:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-01 21:47:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 19:37:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 03:10:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-28 03:40:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-27 08:11:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-26 15:41:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-25 23:48:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 23:22:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 03:04:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-23 10:42:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-22 16:16:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-21 15:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 20:27:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 05:13:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-19 13:05:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-18 13:06:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 16:34:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 00:43:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-16 09:14:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-13 01:25:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-10 07:39:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-07 00:41:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-04 00:02:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-01 00:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-28 23:55:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-26 00:48:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-22 23:59:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-20 00:42:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-16 23:59:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-14 00:46:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-10 23:47:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-08 01:13:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-05 00:45:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-01 23:52:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-29 01:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-25 23:51:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-23 00:47:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-20 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-17 00:36:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-13 23:55:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-11 00:55:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-07 23:50:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-05 19:50:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-02 00:06:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-30 01:23:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-26 23:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-24 01:20:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-20 23:50:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-18 00:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-15 00:08:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-12 00:39:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-08 23:53:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-06 01:17:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-02 23:50:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-30 01:05:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 23:46:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 05:10:10 InternetArchiveBot }} }} болон [[Python]] зэрэг хэл дээр R хэлний объект уруу шууд хандаж ажиллах код бичдэг.<ref name="SASvsR">{{cite web|url=https://intellipaat.com/blog/choosing-between-sas-r-and-python-for-big-data-solution/|title=Choosing between SAS, R and Python for Big Data Solution - Intellipaat Blog|first=|last=Intellipaat|work=intellipaat.com|accessdate=2 December 2016}}</ref> Статистик тооцооллын бусад хэлнүүдээс ялгарах гол давуу тал бол R хэлний [[Объект хандалтат програмчлал|объект-хандалтат]] чанар бөгөөд энэ нь S хэлнээс түүнд дамжсэн билээ. R хэлний бас нэг онцлог lexical scoping зарчмыг хэрэгжүүлсэн явдал юм.<ref>{{cite journal|last=Jackman|first=Simon|title=R For the Political Methodologist|journal=The Political Methodologist|volume=11|issue=1|pages=20–22|date=Spring 2003|publisher=Political Methodology Section, [[American Political Science Association]]|url=http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|format=PDF|accessdate=2006-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060721143309/http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|archivedate=2006-07-21}}</ref> Түүний өөр нэг давуу тал бол математикийн тэмдэгт агуулсан, хэвлэлийн шаардлагад нийцэх график диаграм байгуулдаг явдал юм. Мөн нэмэлт багцуудын тусламжтай динамик болон интерактив график диаграм ч байгуулах боломжтой.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|title=CRAN Task View: Graphic Displays & Dynamic Graphics & Graphic Devices & Visualization|publisher=The Comprehensive R Archive Network|accessdate=2011-08-01|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926233106/https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|url-status=dead}}</ref> R програм өөрийн баримт бичиг боловсруулалтын [[LaTeX]] төст Rd гэх форматтай.<ref name="R_Rd">{{cite web|title=Rd format|url=http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|website=hep.by|accessdate=9 February 2016|archive-date=13 Есдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913185536/http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|url-status=dead}}</ref> == Програмчлалын зүгээс онцлох зүйлс == R нь шууд хөрвүүлэгдэн ажилладаг хэл бөгөөд хэрэглэгчид түүнийг командын мөрний хөрвүүлэгчээр дамжуулж ашигладаг. Хэрэв хэрэглэгч R хэлний командын мөрөнд <code>2+2</code> гэж бичээд enter дарвал компьютер доор үзүүлсэн шиг 4 гэсэн хариу өгнө:<source lang="rout"> > 2+2 [1] 4 </source>R програм энэ тооцоог тус бүр нэг элементтэй хоёр векторын нийлбэр гэж ойлгох тул үр дүн нь нэг элементтэй вектор байна. <code>[1]</code> угтвар векторын эхний элемент хэвлэгдсэнийг илтгэнэ (энэ нь тооцооны үр дүн олон мөр дамнан хэвлэгдэх үед илүү ашиг тустай байдаг). APL , MATLAB зэрэгтэй адил R хэл матриц дээрх арифметик үйлдлүүдийг дэмждэг. R-ын [[Өгөгдлийн бүтэц|өгөгдлийн бүтцэд]] вектор, матриц, массив, датафрейм (өгөгдлийн сангийн хүснэгттэй төстэй), лист зэрэг багтдаг.<ref>{{cite book|last=Dalgaard|first=Peter|title=Introductory Statistics with R|year=2002|publisher=Springer-Verlag|location=New York, Berlin, Heidelberg|isbn=0387954759|pages=10–18, 34}}</ref> Эдгээр объектуудаас гадна регрессийн загвар, хугацаан цуваа болон гео-орон зайн координат зэрэг өөр бусад төрлийн объектууд байдаг. Мөн хэрэглэгч өөрөө шинээр объектын класс тодорхойлж ашиглах боломжтой. Скаляр төрлийн өгөгдлийн хувьд энэ нь бие даасан өгөгдлийн бүтэц болдоггүй.<ref>{{cite journal|last=Ihaka|first=Ross|last2=Gentlman|first2=Robert|date=Sep 1996|title=R: A Language for Data Analysis and Graphics|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/R-paper.pdf|journal=Journal of Computational and Graphical Statistics|publisher=American Statistical Association|volume=5|issue=3|pages=299–314|doi=10.2307/1390807|accessdate=2014-05-12}}</ref> Үүний оронд скаляр утгыг нэг урттай вектор гэж үздэг.<ref>{{Cite web|url=http://adv-r.had.co.nz/Data-structures.html|title=Data structures · Advanced R.|website=adv-r.had.co.nz|access-date=2016-09-26}}</ref> R нь зарим функцийн хувьд функц бүхий [[процедур хандалтат програмчлал]] болон ерөнхий функц бүхий [[объект хандалтат програмчлал]]<nowiki/>ын аль алийг дэмждэг. Ерөнхий функц нь түүний аргументаар дамжин ирсэн объектын классаас хамааран ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл ерөнхий функц объектын классыг ялгаад улмаар харгалзах функц уруу замчилж өгдөг. Жишээлбэл <code>print</code> нэртэй ерөнхий функц ашиглан бараг бүх төрлийн объектын утгыг хэвлэх тушаалыг  <code>print(objectname)</code>  хэлбэрээр өгч болдог.<ref name="help_print">{{cite web|last1=R Core Team|title=Print Values|url=https://stat.ethz.ch/R-manual/R-devel/library/base/html/print.html|website=R Documentation|publisher=R Foundation for Statistical Computing|accessdate=30 May 2016}}</ref> == Багц == R програмын боломж бололцоог хэрэглэгчдийн үүсгэсэн ''багц'' нэмж суулгах замаар жишээлбэл мэргэжлийн статистикийн арга техник, график төхөөрөмж (тухайлбал ggplot2 багц, зохиогч нь Hadley Wickham), импорт/экспортын боломжууд, тайлан гаргах хэрэгсэл (knitr, Sweave) гэх мэтээр өргөтгөх боломжтой. Тэдгээр багцууд голдуу R заримдаа [[Java]], [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээр бичигдсэн байдаг.{{citation needed|date=January 2016}} R програмын суулгацад агуулагдах үндсэн багцуудаас гадна Comprehensive R Archive Network (CRAN),<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/|title=The Comprehensive R Archive Network|publisher=}}</ref> Bioconductor, Omegahat,<ref>{{cite web|url=http://www.omegahat.net/|title=Omegahat.net|publisher=Omegahat.net|date=|accessdate=2016-09-09}}</ref> GitHub болон бусад агуулахуудад (2017 оны 4 сарын байдлаар) 10500 нэмэлт багц байна.{{refn| packages available from repositories * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} * {{Cite web|url = http://www.rdocumentation.org/|title = <nowiki>Search all R packages and function manuals | Rdocumentation</nowiki>|date = 2014-06-16|accessdate = 2014-06-16|website = Rdocumentation|publisher = }} }} == Гол үе шатууд == R програмын өөрчлөлтийн түүхчилсэн жагсаалт CRAN дээр хадгалагдаж байдаг.<ref name="RNews">Changes in versions 3.0.0 onward: </ref> Тэдгээрээс заримыг онцлон дор жагсаав. {| class="wikitable" |- ! Release ! Date ! Description |- ! 0.16 | |This is the last [[Alpha test|alpha]] version developed primarily by Ihaka and Gentleman. Much of the basic functionality from the "White Book" (see [[S (programming language)#History|S history]]) was implemented. The mailing lists commenced on April 1, 1997. |- ! 0.49 | style="white-space:nowrap;"|1997-04-23 | This is the oldest [[Source code|source]] release which is currently available on CRAN.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/src/base/R-0/|title=Index of /src/base/R-0|publisher=}}</ref> CRAN is started on this date, with 3 mirrors that initially hosted 12 packages.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/1997/000001.html|title=ANNOUNCE: CRAN|publisher=}}</ref> Alpha versions of R for Microsoft Windows and the [[classic Mac OS]] are made available shortly after this version.{{citation needed|reason=the CRAN announcement does not specifically mention Windows or Mac OS|date=October 2015}} |- ! 0.60 | 1997-12-05 | R becomes an official part of the [[GNU Project]]. The code is hosted and maintained on [[Concurrent Versions System|CVS]]. |- ! 0.65.1 | style="white-space:nowrap;"|1999-10-07 | First versions of update.packages and install.packages functions for downloading and installing packages from CRAN.<ref>https://cran.r-project.org/src/base/NEWS.0</ref> |- ! 1.0 | 2000-02-29 | Considered by its developers stable enough for production use.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/2000/000127.html|title=R-1.0.0 is released|author=Peter Dalgaard|accessdate=2009-06-06}}</ref> |- ! 1.4 | 2001-12-19 | S4 methods are introduced and the first version for [[macOS|Mac OS X]] is made available soon after. |- ! 2.0 | 2004-10-04 | Introduced [[lazy loading]], which enables fast loading of data with minimal expense of system memory. |- ! 2.1 | 2005-04-18 | Support for [[UTF-8]] encoding, and the beginnings of [[internationalization and localization]] for different languages. |- ! 2.11 | 2010-04-22 | Support for Windows 64 bit systems. |- ! 2.13 | 2011-04-14 | Adding a new compiler function that allows speeding up functions by converting them to byte-code. |- ! 2.14 | 2011-10-31 | Added mandatory namespaces for packages. Added a new parallel package. |- ! 2.15 | 2012-03-30 | New load balancing functions. Improved serialization speed for long vectors. |- ! 3.0 | 2013-04-03 | Support for numeric index values 2³¹ and larger on 64 bit systems. |} == Интерфейсүүд == Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг R хэлний график интерфэйс бүхий хөгжүүлэлтийн цогц орчин бол RStudio юм. Үүнтэй ижил төстэй интерфэйс гэвэл R Tools for Visual Studio програмыг нэрлэж болно. R хэлэнд зориулагдсан интерфейст мөн Crackle GUI, R Commander, RKWard багтана. Өргөн хэрэглэгддэг зарим редактор R хэлийг дэмждэг. Тухайлбал Eclipse,<ref>{{cite web|url=http://www.walware.de/goto/statet|title=StatET for R|author=Unknown|access-date=2017-05-18|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926134541/http://www.walware.de/goto/statet|url-status=dead}}</ref> Emacs, Кейт,<ref>{{cite web|url=http://kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|title=Syntax Highlighting|publisher=Kate Development Team|accessdate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707062903/http://www.kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|archivedate=2008-07-07|url-status=dead}}</ref> LyX.<ref>{{cite web|url=http://wiki.lyx.org/LyX/LyxWithRThroughSweave|title=LyX with R through Sweave|author=Paul E. Johnson and Gregor Gorjanc|accessdate=2017-04-04}}</ref> Notepad++,<ref>{{cite web|url=http://sourceforge.net/projects/npptor/|title=NppToR: R in Notepad++|publisher=sourceforge.net|accessdate=2013-09-18|date=8 May 2013}}</ref> WinEdt,<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/packages/RWinEdt/index.html|title=RWinEdt: R Interface to 'WinEdt'|author=Uwe Ligges|accessdate=2017-04-04}}</ref> Tinn-Р.<ref>{{cite web|url=http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|title=Tinn-R|accessdate=2017-04-04|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713103753/http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|url-status=dead}}</ref> R хэлийг [[Python]],<ref>{{cite web|url=http://rpy.sourceforge.net|title=A simple and efficient access to R from Python|accessdate=18 September 2013|date=21 October 2012|first=Laurent|last=Gautier}}</ref> Perl,<ref>{{cite web|url=https://metacpan.org/module/Statistics::R|title=Statistics::R - Perl interface with the R statistical program - metacpan.org|author=Florent Angly|publisher=}}</ref> Ruby,<ref>{{cite web|url=https://github.com/alexgutteridge/rsruby|title=GitHub - alexgutteridge/rsruby: Ruby - R bridge.|author=alexgutteridge|work=GitHub}}</ref> F#<ref>{{cite web|url=http://bluemountaincapital.github.io/FSharpRProvider/|title=F# R Type Provider|author=BlueMountain Capital|publisher=}}</ref> , Julia<ref>{{cite web|url=https://github.com/JuliaInterop/RCall.jl}}</ref> зэрэг хэд хэдэн скрипт хэлнээс хандаж ашиглах боломжтой байдаг. == useR! хурал == R хэрэглэгчдийн албан ёсны жил тутмын цугларалт бол  "[https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html useR!]" юм.<ref name="user">"useR!"</ref> Үүний анхны арга хэмжээ [https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/ useR! 2004] 2004 оны тав дугаар сард Австри улсын [[Вена]] хотноо зохион байгуулагдсан.<ref>{{cite web|url=http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|title=useR! 2004 - The R User Conference|accessdate=2013-09-18|date=27 May 2004|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|url-status=dead}}</ref> Уг арга хэмжээ 2005 онд өнжсөнөөс хойш жил бүр Европ болон Хойд Америкт ээлжлэн зохион байгуулагдаж байна.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/conferences.html|title=R-related Conferences|author=R Project|date=9 August 2013|accessdate=2013-09-18|archive-date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html|url-status=dead}}</ref> Дараагийн хурлуудыг дор жагсаав: * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2006/ useR! 2006, Vienna, Austria] * [https://web.archive.org/web/20161031082351/http://user2007.org/ useR! 2007, Ames, Iowa, USA] * [https://web.archive.org/web/20170603005926/http://www.statistik.uni-dortmund.de/useR-2008/ useR! 2008, Dortmund, Germany] * [https://web.archive.org/web/20161206224014/http://math.agrocampus-ouest.fr/infoglueDeliverLive/evenements/useR2009 useR! 2009, Rennes, France] * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2010/ useR! 2010, Gaithersburg, Maryland, USA] * [https://web.archive.org/web/20170421113054/http://web.warwick.ac.uk/statsdept/useR-2011/ useR! 2011, Coventry, United Kingdom] * [https://web.archive.org/web/20161103201807/http://biostat.mc.vanderbilt.edu/wiki/Main/UseR-2012 useR! 2012, Nashville, Tennessee, USA] * [https://web.archive.org/web/20161103062642/http://www.edii.uclm.es/~useR-2013// useR! 2013, Albacete, Spain] * [https://web.archive.org/web/20190107054408/http://user2014.stat.ucla.edu/ useR! 2014, Los Angeles, California, USA] * [http://user2015.math.aau.dk// useR! 2015, Aalborg, Denmark] *[https://user2016.r-project.org// useR! 2016, Stanford, California, USA] * [http://user2017.brussels/ useR! 2017, Brussels, Belgium] *[https://user2018.r-project.org/ useR! 2018, Brisbane, Australia] *[https://web.archive.org/web/20191202142748/http://www.user2019.fr/ useR! 2019, Toulouse, France] *[https://user2020.r-project.org/ useR! 2020, St. Louis, Missouri, USA] == R сэтгүүл == ''R сэтгүүл'' нь R төслийн нээлттэй хандалттай, хөндлөнгийн хяналттай сэтгүүл юм. Энд R програмын хэрэглээ болон хөгжүүлэлт тухайлбал R хэлний багц, програмчлалын зөвлөмж, мэдээ зэрэг зүйлс хэвлэгддэг. == SAS, SPSS болон Stata програмуудтай харьцуулахад == R програмыг SAS, SPSS, Stata зэрэг өргөн тархсан статистикийн програмуудтай нарийвчлан харьцуулах нь зүйтэй.<ref>{{cite web|url=http://www.burns-stat.com/pages/Tutor/R_relative_statpack.pdf|title= Comparison of R to SAS, Stata and SPSS|first=Patrick|last=Burns|date=27 February 2007|accessdate=2013-09-18}}</ref> R нь статистикийн програмуудын харьцуулалт дээр статистикийн шилдэг програмуудтай хамт тэргүүн эгнээнд жагсдаг. ''New York Times'' сонины 2009 оны 1 дүгээр сарын дугаарт өгөгдөл шинжээчдийн дунд R програм хүлээн зөвшөөрөгдөхийн зэрэгцээ SAS зэрэг арилжааны чанартай статистикийн програмын зах зээлд болзошгүй аюул учруулж буй талаар нийтлэл хэвлэгдсэн байдаг.{{refn | R as competition for commercial statistical packages * {{cite news| url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=Data Analysts Are Mesmerized by the Power of Program R: [Business/Financial Desk] | date=2009-01-07}} * {{cite news| url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/01/08/r-you-ready-for-r/ | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=R You Ready for R? | date=2009-01-08}} }} == Жишээ == === Бичигдэх хэлбэр === Дараах жишээнд уг [[Синтакс|хэлний бичигдэх хэлбэр]] болон командын мөрнөөс ажиллах байдлыг харууллаа.{{citation needed|date=January 2016}} R хэлэнд утга оноох оператор болох = тэмдэгтийн оронд <- хоёр тэмдэгтээс тогтох сумыг өргөн хэрэглэдэг.<ref>{{cite web|author=R Development Core Team|title=Assignments with the = Operator|url=https://developer.r-project.org/equalAssign.html|accessdate=14 June 2012}}</ref><source lang="rout"> > x <- c(1,2,3,4,5,6) # Create ordered collection (vector) > y <- x^2 # Square the elements of x > print(y) # print (vector) y [1] 1 4 9 16 25 36 > mean(y) # Calculate average (arithmetic mean) of (vector) y; result is scalar [1] 15.16667 > var(y) # Calculate sample variance [1] 178.9667 > lm_1 <- lm(y ~ x) # Fit a linear regression model "y = f(x)" or "y = B0 + (B1 * x)" # store the results as lm_1 > print(lm_1) # Print the model from the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Coefficients: (Intercept) x -9.333 7.000 > summary(lm_1) # Compute and print statistics for the fit # of the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Residuals: 1 2 3 4 5 6 3.3333 -0.6667 -2.6667 -2.6667 -0.6667 3.3333 Coefficients: Estimate Std. Error t value Pr(>|t|) (Intercept) -9.3333 2.8441 -3.282 0.030453 * x 7.0000 0.7303 9.585 0.000662 *** --- Signif. codes: 0 ‘***’ 0.001 ‘**’ 0.01 ‘*’ 0.05 ‘.’ 0.1 ‘ ’ 1 Residual standard error: 3.055 on 4 degrees of freedom Multiple R-squared: 0.9583, Adjusted R-squared: 0.9478 F-statistic: 91.88 on 1 and 4 DF, p-value: 0.000662 > par(mfrow=c(2, 2)) # Request 2x2 plot layout > plot(lm_1) # Diagnostic plot of regression model </source>[[Файл:Plots_from_lm_example.svg]] === Функцийн бүтэц === Хэрэглэгчийн функц зохиоход хялбар байдал нь R хэлний нэг давуу тал юм. Функцийн бие доторх объект функцийн дотоод хувьсагч болохын зэрэгцээ функцийн буцаах утга өгөгдлийн аль ч төрөл хэлбэрт байж болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.statmethods.net/management/userfunctions.html|title=Quick-R: User-Defined Functions|first=Robert|last=Kabacoff|year=2012|accessdate=2013-10-28|website=statmethods.net}}</ref> Функцийн бүтцийг харуулсан жишээг дор өгөв:<source lang="r"> functionname <- function(arg1, arg2, ... ){ # функцийн нэр болон аргументуудыг зарлаж байна statements # тушаалууд return(object) # object объектыг функцийн утга болгон буцааж байна } sumofsquares <- function(x){ # хэрэглэгчийн үүсгэсэн функц return(sum(x^2)) # x векторын элементүүдийн квадратуудын нийлбэрийг буцааж байна } </source><source lang="rout"> > sumofsquares(1:3) [1] 14 </source> === Mandelbrot олонлог === R хэл дээрх дараах богинохон код ''c'' комплекс тогтмолын янз бүрийн утганд харгалзах ''z'' = ''z''² + ''c'' тэгшитгэлийн эхний 20 итерацаар Mandelbrot олонлогийг дүрслэн үзүүлнэ. Мөн энэ жишээ дараах зүйлсийг харуулна: * энд caTools багцын хэрэглээ * [[комплекс тоо]]<nowiki/>н дээрх үйлдэл * тоон элементүүдээс тогтох олон хэмжээст массивын хэрэглээ (<code>C</code>, <code>Z</code> , <code>X</code>).<source lang="r"> install.packages("caTools") # багц суулгах тушаал library(caTools) # write.gif функц ашиглахаар харгалзах багцыг дуудаж байна jet.colors <- colorRampPalette(c("#00007F", "blue", "#007FFF", "cyan", "#7FFF7F", "yellow", "#FF7F00", "red", "#7F0000")) dx <- 400 # урт dy <- 400 # өргөн C <- complex( real=rep(seq(-2.2, 1.0, length.out=dx), each=dy ), imag=rep(seq(-1.2, 1.2, length.out=dy), dx ) ) C <- matrix(C,dy,dx) # комплекс тоонуудыг матриц хэлбэрт шилжүүлэх Z <- 0 # Z хувьсагчид 0 утга оноох X <- array(0, c(dy,dx,20)) # гаралтанд ашиглах 3 хэмжээст массивыг үүсгэж байна for (k in 1:20) { # 20 итерац бүхий давталт Z <- Z^2+C # итерац X[,,k] <- exp(-abs(Z)) # үр дүнг хадгалах } write.gif(X, "Mandelbrot.gif", col=jet.colors, delay=900) </source>[[Файл:Mandelbrot_Creation_Animation.gif|400x400px]] == Санал болгох бусад мэдээлэл == * [[wikisource:en:Comparison of numerical analysis software|Comparison of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:Comparison of statistical packages|Comparison of statistical packages]] * [[wikisource:en:List of numerical analysis software|List of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:List of statistical packages|List of statistical packages]] * [[wikisource:en:Programming with Big Data in R|Programming with Big Data in R]] (pbdR)<ref>{{cite web|author=Ostrouchov, G., Chen, W.-C., Schmidt, D., Patel, P.|title=Programming with Big Data in R|year=2012|url=http://r-pbd.org/}}</ref> * [[wikisource:en:Rmetrics|Rmetrics]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|GNU R|R}} * [https://www.r-project.org/ R төслийн албан ёсны веб сайт] * [https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-release/R-intro.html An Introduction to R] * [https://www.r-project.org/doc/bib/R-books.html R books], has extensive list (with brief comments) of R-related books * [http://www.r-bloggers.com/ R-bloggers], a daily news site about R, with 10,000+ articles, tutorials and case-studies, contributed by over 450 R bloggers. * [https://web.archive.org/web/20121206104812/http://rgm3.lab.nig.ac.jp/RGM/ The R Graphical Manual], a collection of R graphics from all R packages, and an index to all functions in all R packages * [http://rseek.org R seek], a custom frontend to Google search engine, to assist in finding results related to the R language * [https://web.archive.org/web/20061004131509/http://addictedtor.free.fr/graphiques/index.php R Graph Gallery] == Ашигласан материал == {{Reflist|3}} [[Ангилал:Статистикийн программчлалын хэл]] [[Ангилал:Чөлөөт статистикийн программ хангамж]] [[Ангилал:Чөлөөт тоон программ хангамж]] [[Ангилал:GNU багц]] b250e5fe9mi1nri5qk8w3rqn7lm0ipx 0 66137 854348 853836 2026-04-21T08:38:53Z Zorigt 49 854348 wikitext text/x-wiki '''Харчин зүүн гарын хошуу''' нь 1635 онд байгуулагдсан. Тус хошуу нь [[Чин улс]]ын үед зүүн талаараа [[Түмэд баруун гарын хошуу]], зүүн хойд талаараа [[Зуу Удын чуулган|Зуу удын чуулган]]ы [[Найман хошуу]], хойд хэсэгтээ [[Аохан хошуу]], баруун хэсэгтээ [[Харчин дундад хошуу]] баруун өмнө хэсэгтээ [[Хэбэй|Хэбэй муж]], зүүн өмнөд хэсэгтээ [[Ляонин|Ляонин муж]]тай [[Далин гол]]оор тус тус хил залгаж байсан. 1893 оны их хядлаагаар Харчин Монголчуудын үгүйрэн хядагдаж, хятадын нутаг болсон. 1958 оноос [[Харчиний өөртөө засах тойрог]] болсон. ==Засаг ноёдын үе залгамжлал== {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>{{Cite web |title=清史稿/卷209 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7209 |access-date=2026-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=47-48 | language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Сэрэн || Засаг, улсын түшээ гүн || 1635-1654 || 1635 оноос засаг тавнан, 1648 оноос засаг улсын түшээ гүн |- | Хятад || Засаг, улсын түшээ гүн || 1654-1666 || |- | Удбалаа || Засаг, улсын түшээ гүн || 1667-1691 || |- | Шамбараш || Засаг, улсын түшээ гүн || 1691-1717 || |- | Сэнгүнжав || Засаг, төрийн бэйл || 1717-1742 || 1717 оноос засаг хошууны бэйс, 1731 оноос засаг төрийн бэйл |- | Хутурингаа || Засаг, төрийн бэйл || 1742-1779 || 1742 оноос засаг хошууны бэйс, 1749 оноос засаг улсын түшээ гүн, 1755 оноос засаг хошууны бэйс |- | Жигжиджав || Засаг, улсын түшээ гүн || 1779-1780 || |- | Жалафунгаа<br>(Сэвдэндорж) || Засаг, төрийн бэйл || 1780-1783 || 1780 оноос засаг төрийн бэйл, 1783 оноос засаг төрийн жүн ван |- | Дамбадорж || Засаг, хошууны бэйс || 1783-1791 || 1783 оноос засаг хошууны бэйс, 1791 оноос сул гүнгийн зэрэг хошууны бэйс. |- | Раднаажирд || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1791-1818 || |- | Тэшингээ<!--特星额--> || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1818-1847 || |- | Булнабал || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1818-1852 || |- | Урингаа || Засаг, улсын түшээ гүн || 1852-1884 || 1852 оноос тэргүүн зэргийн тавнан, 1856 оноос улсын түшээ гүн |- | Цэвээн || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1885-1896 || |- | Бадам-Одсар<!--巴特玛鄂特萨尔?--> || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1896-1897 || |- | Ширингаа<!--熙凌阿--> || Засаг, чин вангийн зэрэг, төрийн жүн ван || 1897-1918 || 1876 оноос сул төрийн бэйл, 1897 оноос засаг төрийн бэйл, 1912 оноос засаг төрийн жүн ван, 1913 оноос чин вангийн зэрэг |- |} ==Холбоотой мэдээлэл== * [[Зостын чуулган]] * [[Жиньдандаогийн хядлага]] ==Зүүлт== {{reflist}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] mbboom1949pi3iytky0w5bhbq1j6u4s 828 113301 854299 854061 2026-04-20T19:15:53Z Enkhsaihan2005 64429 854299 Scribunto text/plain -- Implement [[Template:Weather box]]. local _precision = require('Module:Math')._precision local function precision(text) -- Input like 'Jan precipitation inch = trace' calls this with text = 'trace' -- which would cause _precision to throw an error since it is not numeric. -- Workaround: Return 0 as the precision if an error occurs. local success, result = pcall(_precision, text) if success then return result end return 0 end local function stripToNil(text) -- If text is a non-empty string, return its trimmed content. -- Otherwise, return nothing (text is an empty string or is not a string). if type(text) == 'string' then return text:match('(%S.-)%s*$') end end local function isAny(args, suffix) local months = { 'Jan', 'Feb', 'Mar', 'Apr', 'May', 'Jun', 'Jul', 'Aug', 'Sep', 'Oct', 'Nov', 'Dec' } for _, month in ipairs(months) do if stripToNil(args[month .. suffix]) then return true end end end local function makeLabel(args, options, is_first, base, what) local first if isAny(args, ' ' .. what .. ' cm') then first = 'см' elseif isAny(args, ' ' .. what .. ' mm') then first = 'мм' else first = (what:sub(1, 4) == 'snow' or precision(args['Jan ' .. what .. ' inch'] or '0') < 1) and 'см' or 'мм' end local second = 'инч' if not stripToNil(args['metric first']) then first, second = second, first end if is_first then if options.wantSingleLine then first = first .. ' (' .. second .. ')' end else first = second end return base .. ' ' .. first end local function makeSources(frame, args) local source1 = stripToNil(args.source) or stripToNil(args['source 1']) local source2 = stripToNil(args['source 2']) or stripToNil(args['source2']) local result = '|-\n|colspan="14" style="text-align:center;font-size:95%;"|' local text if source1 or source2 then if source1 and source2 then text = 'Эх сурвалж 1: ' .. source1 .. '\n' .. result .. 'Эх сурвалж 2: ' .. source2 else text = 'Эх сурвалж: ' .. (source1 and source1 or source2) end else text = frame:expandTemplate({ title = 'citation needed', args = {date = stripToNil(args.date)} }) end return result .. text .. '\n|}' end local function wantSingle(parm) -------------------------------------------------------------------------------- -- Result before July 2022 for single_line setting: -- blank/omitted : separate table rows for metric and imperial (two rows) -- N : bug: only one row with either metric or imperial (not both) -- but heading like "cm (inches)" -- Y/junk : single row with both metric/imperial in same cell -------------------------------------------------------------------------------- -- Intend changing in July 2022 so single_line=Y is the default and -- need single_line=N for separate lines. -- However, this release (1 July 2022) keeps blank/omitted as meaning "no" -- so the other large changes can be tested before switching the default. parm = (parm or ''):lower() return not (parm == 'no' or parm == 'n' or parm == '') end local function getDefinitions(frame, args, options) -- Return a list of tables or strings that define each row. local function _if(parm, a, b) return stripToNil(args[parm]) and a or b or '' end local function _ifset(parm, a) return stripToNil(args[parm]) and args[parm] or a end local function _ifany(suffix) return isAny(args, suffix) end local function _ifSingle(a, b) return options.wantSingleLine and a or b or '' end local function _colorscheme(what, default) return stripToNil(args[what .. ' colour']) or stripToNil(args[what .. ' color']) or default end local function _margin() if stripToNil(args.margin) then return 'margin:' .. args.margin .. ';' end return '' end local location = _if('location', args.location, '{{{location}}}') -- show "{{{location}}}" to alert editor if parameter is blank local navbarText if not stripToNil(args.open) then if stripToNil(args.name) then local navbar = require('Module:Navbar')._navbar navbarText = navbar({'Climate data for ' .. location, args.name, collapsible=1}) end end return { ----------- HEADER ---------- '{| class="wikitable ' .. _if('open', '', 'mw-collapsible' .. _if('collapsed', ' mw-collapsed')) .. '" style="width:' .. _ifset('width', 'auto') .. '; text-align:center; line-height:1.2em;' .. _margin() .. '"' .. _if('open', '\n|+Цаг уурын мэдээлэл: ' .. location, '\n|-' .. '\n!colspan="14" | ' .. _if('name', navbarText, 'Цаг уурын мэдээлэл: ' .. location) ) .. [=[ |- !scope="row" |Сар !scope="col" |1 сар !scope="col" |2 сар !scope="col" |3 сар !scope="col" |4 сар !scope="col" |5 сар !scope="col" |6 сар !scope="col" |7 сар !scope="col" |8 сар !scope="col" |9 сар !scope="col" |10 сар !scope="col" |11 сар !scope="col" |12 сар !scope="col" style="border-left-width:medium" |Жил ]=], {---------- FIRST LINE MAXIMUM HUMIDEX ---------- WANTROW = _ifany(' maximum humidex') and (_ifset('metric first') or options.wantSingleLine), mode = 'basic', group_name = 'maximum humidex', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Макс. Температур [[humidex]]', annual_mode = 'max', }, {---------- FIRST LINE RECORD HIGH TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' record high C') or _ifany(' record high F'), mode = 'temperature', group_name = 'record high', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Макс. Температур °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'max', }, {---------- FIRST-SECOND LINE AVG MONTHLY MAXIMUM TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' avg record high C') or _ifany(' avg record high F'), mode = 'temperature', group_name = 'avg record high', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Дундаж макс. °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'max', }, {---------- FIRST LINE MEAN DAILY MAXIMUM TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' high C') or _ifany(' high F'), mode = 'temperature', group_name = 'high', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Дундаж дээд °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'avg', }, {---------- FIRST LINE DAILY MEAN TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' mean C') or _ifany(' mean F'), mode = 'temperature', group_name = 'mean', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Өдрийн дундаж °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'avg', }, {---------- FIRST LINE MEAN DAILY MINIMUM TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' low C') or _ifany(' low F'), mode = 'temperature', group_name = 'low', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Дундаж доод °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'avg', }, {---------- FIRST-SECOND LINE AVG MONTHLY MINIMUM TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' avg record low C') or _ifany(' avg record low F'), mode = 'temperature', group_name = 'avg record low', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Дундаж мин. °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'min', }, {---------- FIRST LINE RECORD LOW TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' record low C') or _ifany(' record low F'), mode = 'temperature', group_name = 'record low', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Мин. температур °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'min', }, {---------- FIRST LINE MINIMUM WIND CHILL ---------- WANTROW = _ifany(' chill') and (_ifset('metric first') or options.wantSingleLine), mode = 'basic', group_name = 'chill', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Record low [[wind chill]]', annual_mode = 'min', }, {---------- FIRST LINE TOTAL PRECIPITATION ---------- WANTROW = _ifany(' precipitation cm') or _ifany(' precipitation mm') or _ifany(' precipitation inch'), mode = 'precipitation', group_name = 'precipitation', color_scheme = _colorscheme('precipitation', 'p'), date_mode = true, scale_factor = '1', prefer_cm = precision(_ifset('Jan precipitation inch', '0')) < 1, label = makeLabel(args, options, true, 'Дундаж [[хур дунадас]]', 'хур дунадас'), annual_mode = 'sum', }, {---------- FIRST LINE RAINFALL ---------- WANTROW = _ifany(' rain cm') or _ifany(' rain mm') or _ifany(' rain inch'), mode = 'precipitation', group_name = 'rain', color_scheme = _colorscheme('rain', 'p'), date_mode = true, scale_factor = '1', prefer_cm = precision(_ifset('Jan rain inch', '0')) < 1, label = makeLabel(args, options, true, 'Тунадас', 'rain'), annual_mode = 'sum', }, {---------- FIRST LINE SNOWFALL ---------- WANTROW = _ifany(' snow cm') or _ifany(' snow mm') or _ifany(' snow inch'), mode = 'precipitation', group_name = 'snow', prefer_cm = true, color_scheme = _colorscheme('snow', 'p'), date_mode = true, scale_factor = '1', label = makeLabel(args, options, true, 'Average snowfall', 'snow'), annual_mode = 'sum', }, {---------- FIRST LINE AVERAGE EXTREME SNOW DEPTH ---------- WANTROW = _ifany(' snow depth cm') or _ifany(' snow depth mm') or _ifany(' snow depth inch'), mode = 'precipitation', group_name = 'snow depth', prefer_cm = true, color_scheme = _colorscheme('snow', 'p'), scale_factor = '0.2', label = makeLabel(args, options, true, 'Average extreme snow depth', 'snow depth'), annual_mode = 'max', }, {---------- SECOND LINE MAXIMUM HUMIDEX ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and _ifany(' maximum humidex'), mode = 'basic', group_name = 'maximum humidex', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = '[[Humidex]]', annual_mode = 'max', second_line = true, }, {---------- SECOND LINE RECORD HIGH TEMPERATURES ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' record high C') or _ifany(' record high F')), mode = 'temperature', group_name = 'record high', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Record high °' .. _if('metric first', 'F', 'C'), annual_mode = 'max', }, {---------- SECOND LINE MEAN DAILY MAXIMUM TEMPERATURES ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' high C') or _ifany(' high F')), mode = 'temperature', group_name = 'high', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Mean daily maximum °' .. _if('metric first', 'F', 'C'), annual_mode = 'avg', }, {---------- SECOND LINE DAILY MEAN TEMPERATURES ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' mean C') or _ifany(' mean F')), mode = 'temperature', group_name = 'mean', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Daily mean °' .. _if('metric first', 'F', 'C'), show = _if('metric first', '2', '1'), annual_mode = 'avg', }, {---------- SECOND LINE MEAN DAILY MINIMUM TEMPERATURES ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' low C') or _ifany(' low F')), mode = 'temperature', group_name = 'low', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Mean daily minimum °' .. _if('metric first', 'F', 'C'), show = _if('metric first', '2', '1'), annual_mode = 'avg', }, {---------- SECOND LINE RECORD LOW TEMPERATURES ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' record low C') or _ifany(' record low F')), mode = 'temperature', group_name = 'record low', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Record low °' .. _if('metric first', 'F', 'C'), show = _if('metric first', '2', '1'), annual_mode = 'min', }, {---------- SECOND LINE MINIMUM WIND CHILL ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' chill') and _if('metric first')), mode = 'basic', group_name = 'chill', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = '[[Wind chill]]', annual_mode = 'min', }, {---------- SECOND LINE TOTAL PRECIPITATION ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' precipitation cm') or _ifany(' precipitation mm') or _ifany(' precipitation inch')), mode = 'precipitation', group_name = 'precipitation', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('precipitation', 'p'), date_mode = true, scale_factor = '1', prefer_cm = precision(_ifset('Jan precipitation inch', '0')) < 1, label = makeLabel(args, options, false, 'Average [[precipitation]]', 'precipitation'), annual_mode = 'sum', }, {---------- SECOND LINE RAINFALL ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' rain cm') or _ifany(' rain mm') or _ifany(' rain inch')), mode = 'precipitation', group_name = 'rain', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('rain', 'p'), date_mode = true, scale_factor = '1', prefer_cm = precision(_ifset('Jan rain inch', '0')) < 1, label = makeLabel(args, options, false, 'Average rainfall', 'rain'), annual_mode = 'sum', }, {---------- SECOND LINE SNOWFALL ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' snow cm') or _ifany(' snow mm') or _ifany(' snow inch')), mode = 'precipitation', group_name = 'snow', second_line = true, prefer_cm = true, color_scheme = _colorscheme('snow', 'p'), date_mode = true, scale_factor = '1', label = makeLabel(args, options, false, 'Average snowfall', 'snow'), annual_mode = 'sum', }, {---------- SECOND LINE AVERAGE EXTREME SNOW DEPTH ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' snow depth cm') or _ifany(' snow depth mm') or _ifany(' snow depth inch')), mode = 'precipitation', group_name = 'snow depth', second_line = true, prefer_cm = true, color_scheme = _colorscheme('snow', 'p'), scale_factor = '0.2', label = makeLabel(args, options, false, 'Average extreme snow depth', 'snow depth'), annual_mode = 'max', }, {---------- PRECIPITATION DAYS ---------- WANTROW = _ifany(' precipitation days'), mode = 'basic', group_name = 'precipitation days', color_scheme = _colorscheme('precip days', 'd'), date_mode = true, scale_factor = '1', label = 'Дундаж хур тунадастай өдрүүд' .. _if('unit precipitation days', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(≥ ' .. _ifset('unit precipitation days', '') .. ')</span>'), annual_mode = 'sum', }, {---------- RAINY DAYS ---------- WANTROW = _ifany(' rain days'), mode = 'basic', group_name = 'rain days', color_scheme = _colorscheme('precip days', 'd'), date_mode = true, scale_factor = '1', label = 'Бороотой өдөр' .. _if('unit rain days', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(≥ ' .. _ifset('unit rain days', '') .. ')</span>'), annual_mode = 'sum', }, {---------- SNOWY DAYS ---------- WANTROW = _ifany(' snow days'), mode = 'basic', group_name = 'snow days', color_scheme = _colorscheme('precip days', 'd'), date_mode = true, scale_factor = '1', label = 'Цастай дундаж өдөр' .. _if('unit snow days', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(≥ ' .. _ifset('unit snow days', '') .. ')</span>'), annual_mode = 'sum', }, {---------- PERCENT RELATIVE HUMIDITY ---------- WANTROW = _ifany(' humidity'), mode = 'basic', group_name = 'humidity', color_scheme = _colorscheme('humidity', 'h'), scale_factor = '1', label = 'Дундаж харьцангуй чийгшил (%)' .. _if('time day', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(' .. _ifset('time day', '') .. ')</span>') .. _if('daily', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(daily average)</span>'), annual_mode = 'avg', }, {---------- AFTERNOON PERCENT RELATIVE HUMIDITY ---------- WANTROW = _ifany(' afthumidity'), mode = 'basic', group_name = 'afthumidity', color_scheme = _colorscheme('humidity', 'h'), scale_factor = '1', label = 'Average afternoon [[relative humidity]] (%)' .. _if('time day', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(at ' .. _ifset('time day', '') .. ')</span>') .. _if('daily', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(daily average)</span>'), annual_mode = 'avg', }, {---------- FIRST LINE AVERAGE DEW POINT ---------- WANTROW = _ifany(' dew point C') or _ifany(' dew point F'), mode = 'temperature', group_name = 'dew point', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Дундаж [[шүүдрийн цэг]] °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'avg', }, {---------- SECOND LINE AVERAGE DEW POINT---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' dew point C') or _ifany(' dew point F')), mode = 'temperature', group_name = 'dew point', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Дундаж [[шүүдрийн цэг]] °' .. _if('metric first', 'F', 'C'), show = _if('metric first', '2', '1'), annual_mode = 'avg', }, {---------- MONTHLY SUNSHINE HOURS ---------- WANTROW = _ifany(' sun'), mode = 'basic', group_name = 'sun', color_scheme = _colorscheme('sun', 's'), date_mode = true, scale_factor = '1', label = 'Сарын дундаж нартай цаг', annual_mode = 'sum', }, {---------- DAILY SUNSHINE HOURS ---------- WANTROW = _ifany('d sun'), mode = 'basic', group_name = 'd sun', color_scheme = _colorscheme('sun', 's'), include_space = false, scale_factor = '30.44', label = 'Өдрийн дундаж нартай цаг', annual_mode = 'avg', }, {---------- DAILY DAYLIGHT HOURS ---------- WANTROW = _ifany(' light'), mode = 'basic', group_name = ' light', color_scheme = _colorscheme('sun', 's'), include_space = false, scale_factor = '30.44', label = 'Өдрийн дундаж гэгээтэй цаг', annual_mode = 'avg', }, {---------- PERCENT SUNSHINE ---------- WANTROW = _ifany(' percentsun'), mode = 'basic', group_name = 'percentsun', color_scheme = _colorscheme('sun', 's'), scale_factor = '7.2', label = 'Percentage [[Sunshine duration|possible sunshine]]', annual_mode = 'avg', }, {---------- ULTRAVIOLET INDEX ---------- WANTROW = _ifany(' uv'), mode = 'basic', group_name = 'uv', color_scheme = _colorscheme('uv', 'u'), scale_factor = '1', label = 'Дундаж [[хэт ягаан туяаны индекс]]', annual_mode = 'avg', }, ----------- SOURCES ---------- makeSources(frame, args), } end local function main(frame) local sandbox = frame:getTitle():find('sandbox', 1, true) and '/sandbox' or '' local buildRow = require('Module:Weather box/row' .. sandbox)._buildRow local args = frame:getParent().args local options = { wantSingleLine = wantSingle(args['single line']), sandbox = sandbox, } local results = {} for i, definition in ipairs(getDefinitions(frame, args, options)) do local row if type(definition) == 'string' then row = definition elseif definition.WANTROW then row = buildRow(definition, args, options) else row = '' end results[i] = row end return '<div>\n'..table.concat(results)..'\n</div>' -- prevent Scribunto from inserting a blank line before the table end return { main = main, } a9mwg83tlwkno69jrkhcaqxmplhoxzq 0 119825 854362 750740 2026-04-21T11:15:15Z Tenuunj 104082 854362 wikitext text/x-wiki == Намтар == {{Инфобокс хүн|birth_place=Хөвсгөл аймаг, Монгол улс|birth_date=1941 оны 04 сарын 30|name=Товуугийн Насанбуян|image=Nasanbuyan.jpg|image size=200px|occupation=Хөгжмийн зохиолч, Найрал дууны багш, Удирдаач|monuments=Нисгэгчийн дууны хөшөө - Буянт ухаа цэцэрлэгт хүрээлэнд}} '''[https://www.facebook.com/profile.php?id=61573242196346 Товуугийн Насанбуян]''' (1941-2020) МУУГЗ хөгжмийн зохиолч, хормейстр. 1941 онд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн. Нийслэлийн 3-р дунд сургуульд сурч байсан. [[Гонгорын Хайдав|Г.Хайдавын]] санаачилгаар УДБТ-ын дэргэд Дуулаачийн дээд сургууль (студи) байгуулагдахад элсэн орж 1964-1968 онд суралцаж төгссөн. Наймдугаар ангиа төгсөөд 1962 он хүртэл Чихэр боовны үйлдвэрт ажилчин, 1962-1964 онд УАДБЧ-д дуучин, 1968 оноос УАДБЧ, УДБТ, МААДБА, МҮЭ-ийн СТО, [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]], [[Увс аймаг|Увс]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]], [[Булган аймаг|Булган]], [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] аймгийн Соёлын ордон, ХДТ-т найрал дууны удирдаач багш, Монголын хүүхдийн дуу хөгжмийн төвд хүүхдийн найрал дууны удирдагч, багшаар ажилласан. 1968 оноос хойш давхардсан тоогоор сая гаруй хүнд дуу заасан хэмээн тэрээр дурсан ярьсан байдаг байна. Тэрээр "Охидын уянга" бүжгийн хөгжим, "Шинэ эриний суутан", "Хүүхэд эрдэнэ" зэрэг найрал дуунаас гадна МУГЖ [[Дарьзавын Дашням|Д.Дашнямын]] дуулсан [[Нисгэгчийн дуу (Т.Насанбуян)|"Нисэгчийн дуу"]], [[Мичид шүргэх Алтай (Т.Насанбуян)|"Мичид шүргэх Алтай"]], МУГЖ С.Цэрэндолгорын дуулсан "Миний нутаг сайхнаа", эстрадын нэрт дуучин [[Түнжээгийн Рэнцэнханд|Т.Рэнцэнхандын]] дуулсан "Залуу нас сайхан", [[Мандширын Янжиндулам|М.Янжиндуламын]] дуулсан "Орь залуу нас", [[Бадраагийн Бадар-Ууган|Б.Бадрууган]], Д.Дуламсүрэн нарын хамтран дуулсан "Улаанбаатарын агаар" зэрэг Монгол түмний зүрх сэтгэлд хоногшин зуун дамжин дуулагдаж ирсэн тансаг сайхан аялгуутай дууны ая туурвисан уран бүтээлч. == Ажилсан байдал == * '''1962–1964''' — УАДБЧ-д жүжигчин * '''1964–1968''' — Дуулаачдын дээд сургуульд суралцсан * '''1968–1970''' — УАДБЧ-д найрал дууны багш * '''1970–1971''' — Говь-Алтай аймгийн “Алтай” чуулгад найрал дууны багш * '''1971–1974''' — УАДБЧ-д найрал дууны багш * '''1974–1978''' — Увс аймгийн Хөгжимт драмын театрт найрал дууны багш * '''1978–1982''' — ДБУА театрт найрал дууны туслах багш, ангийн дарга * '''1982–1983''' — МААДБ ансамбльд найрал дууны багш * '''1984 оноос''' — МҮЭ-ийн Соёлын төв ордонд найрал дууны багш * == Дууны уран бүтээлээс == * [https://www.youtube.com/results?search_query=%D0%97%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%83+%D0%BD%D0%B0%D1%81+%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD+%D0%A2.%D0%A0%D1%8D%D0%BD%D1%86%D1%8D%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4 "Залуу нас сайхан"] (шүлэг Ж.Ёндонсамбуу) * [https://www.youtube.com/watch?v=QzPPB006ywA "Миний жаргалан"] (шүлэг Д.Болд) * [https://www.youtube.com/watch?v=4D3AzD4frsM "Миний нутаг сайхнаа"] (шүлэг [[Лувсангийн Дагвадорж|Л.Дагвадорж]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=ll0NFnxXz5M "Миний нийслэл"] (шүлэг [[Чойжилын Чимид|Ч.Чимэд]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=eILlH0ZJdVk "Мичид шүргэх Алтай"] (шүлэг [[Дарамын Батсүрэн|Д.Батсүрэн]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=eH1zb9foalE "Нисэгчийн дуу"] (шүлэг [[Лувсангийн Дагвадорж|Л.Дагвадорж]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=wj0KPnRLToE&list=RDwj0KPnRLToE&index=1 "Орь залуу нас"] (шүлэг [[Жамцын Бадраа|Ж.Бадраа]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=eq0WWZshLr4 "Улаанбаатарын агаар"] (шүлэг [[Жамцын Бадраа|Ж.Бадраа]]) == Унших == * Монголын мэдээ, 2007-12-29, [https://web.archive.org/web/20230322125044/http://archive.olloo.mn/m/modules.php?name=News&file=article&sid=82241 Дуундаа гантиг цагаан хєшєєтэй хєгжмийн зохиолч] * Зиндаа сонин, 2017-11-23, [https://news.zindaa.mn/27ge Т.Насанбуян: Нисгэгчийн тухай дуу бичих гэж бараг онгоц жолоодож ч үзлээ] * Өдрийн сонин, 2019-12-09, [https://web.archive.org/web/20191209131422/http://dnn.mn/%D0%BE%D1%80%D1%8C-%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%83-%D0%BD%D0%B0%D1%81-%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%B4-%D1%88%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%BD-%D1%8D%D0%B7%D1%8D%D0%BD-%D1%82-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%8F%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD%D1%85/ “Орь залуу нас", "Мичид шүргэх Алтай"-н эзэн Т.Насанбуянгийнх] {{DEFAULTSORT:Насанбуян, Товуугийн}} [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Монголын удирдаач]] [[Ангилал:Хөгжмийн багш]] [[Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1941 онд төрсөн]] rt66vkifnff38sfsxlbrdb6q6rwm4gh 0 132212 854230 852257 2026-04-20T13:37:59Z ~2026-24393-98 104061 854230 wikitext text/x-wiki '''Дуутан овогт''' '''Дэнзэнлхамын Уламбаяр''' Улаанбаатар хотод төрсөн. Монгол Улсын Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, Монгол Улсын ШУА-ийн Улс төрийн шинжлэх ухааны доктор (Sc.D), ШУА-ийн олон улсын судлалын профессор, ХИС-ийн профессор, ШУА-ийн Нийгмийн шинжлэх ухааны салбарын Бага чуулганы гишүүн, Хүндэт дипломат, үндэсний аюулгүй байдал, олон улсын харилцааны түүх, орчин үеийн зангилаа асуудлын судлаач. == '''Намтар''' == '''Боловсрол:''' 1981-1986 онд хуучнаар ЗХУ-ын Эрхүүгийн их сургууль, МУИС-ийн Нийгмийн ухааны факультетэд (НУФ) суралцаж төгссөн. Олон улсын харилцааны түүхч мэргэжил, түүхийн багш цол, олон улсын эдийн засагч. 1990-1994 онд БНСУ-ын Тангүк их сургуулийн Олон улсын эдийн засгийн сургуулийн мастерын сургалт, 1996-1998 онд Сөүлийн Үндэсний их сургуулийн Дипломатын сургуулийн докторантурт тус тус суралцсан. 2023 онд ШУА-ийн Нийгмийн ухааны салбарын шинжлэх ухааны докторын зэрэг (Sc.D) хамгаалуулах зөвлөл дээр "Монгол Улсын "гуравдагч хөрш"-ийн бодлого: Онолын баримтлал, орчин үеийн зангилаа асуудлын судалгаа, дүн шинжилгээ" сэдвээр улс төрийн шинжлэх ухааны докторын зэргийг (Sc.D) амжилттай хамгаалсан. '''Мэргэжил дээшлүүлсэн байдал:''' 1988-1989 онд Ломоносовын нэрэмжит Москвагийн улсын их сургуулийн Ази, Африкийн орнуудын институт, 1995-1996 онд Нидерландын Олон улсын харилцаа, дипломатын академи ''Clingendael,'' Роттердамын Ерасмус их сургуулийн олон улсын эдийн засгийн сургалт дүүргэсэн. 2000 онд Энэтхэгийн ГЯЯ-ны дэргэдэх Гадаад албаны академи, 2009 онд Египетийн ГЯЯ-ны Египетийн сангийн Олон улсын бодлогозүйн төвд тус тус мэргэжил дээшлүүлсэн. 2005 онд БНСУ-ын ГЯЯ-ны Гадаад бодлого, үндэсний аюулгуй байдлын институт, 2012 онд Тайваний Зүүн Азийн институтэд судлаачаар ажилласан. '''Ажил эрхэлсэн байдал:''' 1986-1990 онд МУИС-ийн НУФ-д эрдэм шинжилгээний ажилтан-багш, 1994-1996, 1998-2005 онд МУИС-ийн ОУХДС-ийн Олон улсын харилцааны тэнхим, Олон улсын эдийн засгийн харилцааны тэнхимд ахлах багш, 2007-2008 онд ХИС-ийн Олон улсын харилцааны тэнхимд ахлах багш, 2010-2012 онд ТЕГ-ийн Үндэсний Тагнуулын академийн Аюулгүй байдал, олон улсын харилцааны тэнхимд дэд профессор, 2012 оноос Хүмүүнлэгийн ухааны их сургуулийн (ХИС) Олон улсын харилцаа, нийгэм судлалын сургуулийн захирал, 2017 оноос ХИС-ийн Олон улсын харилцааны ахисан түвшний хөтөлбөр хэрэгжүүлэх, хамгаалуулах Зөвлөлийн даргаар ажиллаж байна. 2021-2023 онд ҮАБЗ-ийн шинжээчээр ажилласан. Монгол Улсын Олон улс судлалын докторын зэрэг (Ph.D) хамгаалуулах Зөвлөлийн дарга, ШУА-ийн Гүн ухаан, улс төр, социологи, соёл, урлаг судлалын шинжлэх ухааны докторын зэрэг (Sc.D) хамгаалуулах зөвлөлийн гишүүн, МУИС-ийн Улс төр судлал, олон улсын харилцааны докторын зэрэг (Ph.D) хамгаалуулах зөвлөлийн гишүүн, 2021 оны нэгдүгээр сараас Боловсролын Магадлан Итгэмжлэх Үндэсний Зөвлөлийн Нийгмийн шинжлэх ухаан, мэдээлэл, сэтгүүлзүйн мэргэжлийн комиссын гишүүн, 2018 оноос ШУА-ийн Олон улс судлалын хүрээлэнгийн Эрдмийн Зөвлөлийн гишүүнээр  ажиллаж байна. 2009-2013 онд Монгол-ЕХ-ны түншлэлийг дэмжих нийгэмлэгийн тэргүүн, 2024 оны тавдугаар сараас Монголын Олон улс судлалын "Алтан аргамж" Холбоо (ТББ) дэд ерөнхийлөгч, 2025 оны дөрөвдүгээр сараас тус Холбооны ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байна. == '''Бүтээл''' == An Analysis on the Development Process and Promoting of Small and Medium scale Enterprises in the Republic of Korea. Seoul, Korea. 1994 Монгол, Өрнөдийн орнуудын харилцаа: Эрт, эдүгээ. УБ., 2004, Монгол Улс, Өрнө дахин: Харилцаа, хамтын ажиллагаа. ''XX зууны эхнээс XXI зууны эхэн''. УБ., 2007, Монгол Улс, Алс Дорно дахин: Олон улсын харилцаа, геополитик, дипломат ажиллагаа. ''ХIX зууны сүүлчээс ХХ зууны тэргүүн хагаст''. Тэргүүн боть. УБ., 2013 Монгол Улс, Алс Дорно дахин: Геополитик, дипломат ажиллагаа, аюулгүй байдал. ''ХХ зууны сүүлийн хагаст.'' Дэд боть. УБ., 2021 Монгол Улсын "гуравдагч хөрш"-ийн бодлого: Хоёр болон олон талт хамтын ажиллагаа. Дэд боть.УБ., 2022 Монгол Улсын "гуравдагч хөрш"-ийн бодлого: Онолын баримтлал, орчин үеийн зангилаа асуудлын судалгаа. Тэргүүн боть. УБ., 2023 нэг сэдэвт бүтээлүүд тууривсан. Профессор Ж.Борын хамт тууривсан «Монголын дипломатын нэвтэрхий толь бичиг» А-И, Тэргүүн боть, УБ., 2013,  «Монголын дипломатын нэвтэрхий толь бичиг» К-П, Дэд боть, УБ., 2014, «Монголын дипломатын нэвтэрхий толь бичиг» С-Я, Гутгаар боть,  УБ., 2015 болон 2016 онд уг гурамсан боть бүтээлийн нэмэж сайжруулсан хоёрдахь хэвлэл© болон 2018 онд “Дэлхийн дипломатын толь бичиг” Сөүл хотод хэвлэгдэн гарсан. ШУА-ийн түүх, угсаатны зүйн хүрээлэнгээс эрхлэн гаргасан Монгол Улсын түүх. (ХХ-XXI зуун). УБ., 2024 V боть бүтээлд зохиогчоор оролцсон бөгөөд тус бүтээл нь "2024 оны Шилдэг бүтээл"-ээр шалгарч Засгийн газрын "Өргөмжлөл" хүртсэн. 2014 онд «Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын гадаад, дотоод орчны судалгаа, дүн шинжилгээ», 2016 онд “Монгол Улс байнга төвийг үл сахих нь”,  2021 онд “Олон улсын харилцаан дахь зөөлөн хүчний бодлого ба Монгол Улс” хамтын бүтээлийг эрхлэн хэвлүүлж, ҮАБЗ-ийн Стратегийн судалгааны хүрээлэнгээс эрхлэн гаргасан “ШХАБ-ын бүрэн зураглал” 2021, “Төв Азийн геополитик” 2022,   “Дижитал эдийн засаг” 2023, БХЭШХ-гээс эрхлэн гаргасан “Аюулгүй байдал ба гуравдагч хөршийн бодлого” 2023 зэрэг 60 илүү хамтын бүтээлд зохиогчоор оролцож, 180 гаруй судалгааны өгүүлэл нийтлүүлснээс англи, герман, солонгос, хятад, турк хэл дээр, түүнчлэн Scopus, Web of Science олон улсын индекстэй сэтгүүлүүдэд хэвлэгдэж, БНСУ, Нидерланд, Япон, АНУ, Тайвань, Энэтхэг, Хятадад олон улсын хуралд итгэл хэлэлцүүлж, үндэсний аюулгүй байдалтай холбоотой 30 гаруй эрдэм шинжилгээний төслийн удирдагч, гүйцэтгэгчээр ажилласан. Д.Уламбаяр олон улс судлалаар  11 докторын (Ph.D) диссертаци, олон улсын харилцааны чиглэлээр 40 гаруй магистрын дипломын ажлыг удирдаж, амжилттай хамгаалуулсан байна. Боловсролын болон Шинжлэх ухааны тэргүүн ажилтан, Алтан гадас одон, Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, Хүндэт дипломат цол тэмдэг, Монгол Улсын Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн цолоор тус тус шагнагдсан. Д.Уламбаяр МУИС, ХИС болон бусад их сургуулиудад 30 илүү жил багшилж буй бөгөөд Монгол Улсын гадаад бодлого, олон улсын харилцаа, аюулгүй байдал, эдийн засгийн дипломатийн асуудлаар сургалт-судалгааны ажил эрхэлдэг. {{DEFAULTSORT:Уламбаяр, Дэнзэнлхамын}} [[Ангилал:1962 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монгол улсын шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:21-р зууны зохиолч]] [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:Хүмүүнлэгийн Ухааны Их Сургууль]] 7nfcmiz3ne0cicls0k5tko7fvzaphc7 854232 854230 2026-04-20T13:40:00Z ~2026-24393-98 104061 854232 wikitext text/x-wiki '''Дуутан овогт''' '''Дэнзэнлхамын Уламбаяр''' 1961 онд Улаанбаатар хотод төрсөн. Монгол Улсын Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, Монгол Улсын ШУА-ийн Улс төрийн шинжлэх ухааны доктор (Sc.D), ШУА-ийн олон улсын судлалын профессор, ХИС-ийн профессор, ШУА-ийн Нийгмийн шинжлэх ухааны салбарын Бага чуулганы гишүүн, Хүндэт дипломат, үндэсний аюулгүй байдал, олон улсын харилцааны түүх, орчин үеийн зангилаа асуудлын судлаач. == '''Намтар''' == '''Боловсрол:''' 1981-1986 онд хуучнаар ЗХУ-ын Эрхүүгийн их сургууль, МУИС-ийн Нийгмийн ухааны факультетэд (НУФ) суралцаж төгссөн. Олон улсын харилцааны түүхч мэргэжил, түүхийн багш цол, олон улсын эдийн засагч. 1990-1994 онд БНСУ-ын Тангүк их сургуулийн Олон улсын эдийн засгийн сургуулийн мастерын сургалт, 1996-1998 онд Сөүлийн Үндэсний их сургуулийн Дипломатын сургуулийн докторантурт тус тус суралцсан. 2023 онд ШУА-ийн Нийгмийн ухааны салбарын шинжлэх ухааны докторын зэрэг (Sc.D) хамгаалуулах зөвлөл дээр "Монгол Улсын "гуравдагч хөрш"-ийн бодлого: Онолын баримтлал, орчин үеийн зангилаа асуудлын судалгаа, дүн шинжилгээ" сэдвээр улс төрийн шинжлэх ухааны докторын зэргийг (Sc.D) амжилттай хамгаалсан. '''Мэргэжил дээшлүүлсэн байдал:''' 1988-1989 онд Ломоносовын нэрэмжит Москвагийн улсын их сургуулийн Ази, Африкийн орнуудын институт, 1995-1996 онд Нидерландын Олон улсын харилцаа, дипломатын академи ''Clingendael,'' Роттердамын Ерасмус их сургуулийн олон улсын эдийн засгийн сургалт дүүргэсэн. 2000 онд Энэтхэгийн ГЯЯ-ны дэргэдэх Гадаад албаны академи, 2009 онд Египетийн ГЯЯ-ны Египетийн сангийн Олон улсын бодлогозүйн төвд тус тус мэргэжил дээшлүүлсэн. 2005 онд БНСУ-ын ГЯЯ-ны Гадаад бодлого, үндэсний аюулгуй байдлын институт, 2012 онд Тайваний Зүүн Азийн институтэд судлаачаар ажилласан. '''Ажил эрхэлсэн байдал:''' 1986-1990 онд МУИС-ийн НУФ-д эрдэм шинжилгээний ажилтан-багш, 1994-1996, 1998-2005 онд МУИС-ийн ОУХДС-ийн Олон улсын харилцааны тэнхим, Олон улсын эдийн засгийн харилцааны тэнхимд ахлах багш, 2007-2008 онд ХИС-ийн Олон улсын харилцааны тэнхимд ахлах багш, 2010-2012 онд ТЕГ-ийн Үндэсний Тагнуулын академийн Аюулгүй байдал, олон улсын харилцааны тэнхимд дэд профессор, 2012 оноос Хүмүүнлэгийн ухааны их сургуулийн (ХИС) Олон улсын харилцаа, нийгэм судлалын сургуулийн захирал, 2017 оноос ХИС-ийн Олон улсын харилцааны ахисан түвшний хөтөлбөр хэрэгжүүлэх, хамгаалуулах Зөвлөлийн даргаар ажиллаж байна. 2021-2023 онд ҮАБЗ-ийн шинжээчээр ажилласан. Монгол Улсын Олон улс судлалын докторын зэрэг (Ph.D) хамгаалуулах Зөвлөлийн дарга, ШУА-ийн Гүн ухаан, улс төр, социологи, соёл, урлаг судлалын шинжлэх ухааны докторын зэрэг (Sc.D) хамгаалуулах зөвлөлийн гишүүн, МУИС-ийн Улс төр судлал, олон улсын харилцааны докторын зэрэг (Ph.D) хамгаалуулах зөвлөлийн гишүүн, 2021 оны нэгдүгээр сараас Боловсролын Магадлан Итгэмжлэх Үндэсний Зөвлөлийн Нийгмийн шинжлэх ухаан, мэдээлэл, сэтгүүлзүйн мэргэжлийн комиссын гишүүн, 2018 оноос ШУА-ийн Олон улс судлалын хүрээлэнгийн Эрдмийн Зөвлөлийн гишүүнээр  ажиллаж байна. 2009-2013 онд Монгол-ЕХ-ны түншлэлийг дэмжих нийгэмлэгийн тэргүүн, 2024 оны тавдугаар сараас Монголын Олон улс судлалын "Алтан аргамж" Холбоо (ТББ) дэд ерөнхийлөгч, 2025 оны дөрөвдүгээр сараас тус Холбооны ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байна. == '''Бүтээл''' == An Analysis on the Development Process and Promoting of Small and Medium scale Enterprises in the Republic of Korea. Seoul, Korea. 1994 Монгол, Өрнөдийн орнуудын харилцаа: Эрт, эдүгээ. УБ., 2004, Монгол Улс, Өрнө дахин: Харилцаа, хамтын ажиллагаа. ''XX зууны эхнээс XXI зууны эхэн''. УБ., 2007, Монгол Улс, Алс Дорно дахин: Олон улсын харилцаа, геополитик, дипломат ажиллагаа. ''ХIX зууны сүүлчээс ХХ зууны тэргүүн хагаст''. Тэргүүн боть. УБ., 2013 Монгол Улс, Алс Дорно дахин: Геополитик, дипломат ажиллагаа, аюулгүй байдал. ''ХХ зууны сүүлийн хагаст.'' Дэд боть. УБ., 2021 Монгол Улсын "гуравдагч хөрш"-ийн бодлого: Хоёр болон олон талт хамтын ажиллагаа. Дэд боть.УБ., 2022 Монгол Улсын "гуравдагч хөрш"-ийн бодлого: Онолын баримтлал, орчин үеийн зангилаа асуудлын судалгаа. Тэргүүн боть. УБ., 2023 нэг сэдэвт бүтээлүүд тууривсан. Профессор Ж.Борын хамт тууривсан «Монголын дипломатын нэвтэрхий толь бичиг» А-И, Тэргүүн боть, УБ., 2013,  «Монголын дипломатын нэвтэрхий толь бичиг» К-П, Дэд боть, УБ., 2014, «Монголын дипломатын нэвтэрхий толь бичиг» С-Я, Гутгаар боть,  УБ., 2015 болон 2016 онд уг гурамсан боть бүтээлийн нэмэж сайжруулсан хоёрдахь хэвлэл© болон 2018 онд “Дэлхийн дипломатын толь бичиг” Сөүл хотод хэвлэгдэн гарсан. ШУА-ийн түүх, угсаатны зүйн хүрээлэнгээс эрхлэн гаргасан Монгол Улсын түүх. (ХХ-XXI зуун). УБ., 2024 V боть бүтээлд зохиогчоор оролцсон бөгөөд тус бүтээл нь "2024 оны Шилдэг бүтээл"-ээр шалгарч Засгийн газрын "Өргөмжлөл" хүртсэн. 2014 онд «Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын гадаад, дотоод орчны судалгаа, дүн шинжилгээ», 2016 онд “Монгол Улс байнга төвийг үл сахих нь”,  2021 онд “Олон улсын харилцаан дахь зөөлөн хүчний бодлого ба Монгол Улс” хамтын бүтээлийг эрхлэн хэвлүүлж, ҮАБЗ-ийн Стратегийн судалгааны хүрээлэнгээс эрхлэн гаргасан “ШХАБ-ын бүрэн зураглал” 2021, “Төв Азийн геополитик” 2022,   “Дижитал эдийн засаг” 2023, БХЭШХ-гээс эрхлэн гаргасан “Аюулгүй байдал ба гуравдагч хөршийн бодлого” 2023 зэрэг 60 илүү хамтын бүтээлд зохиогчоор оролцож, 180 гаруй судалгааны өгүүлэл нийтлүүлснээс англи, герман, солонгос, хятад, турк хэл дээр, түүнчлэн Scopus, Web of Science олон улсын индекстэй сэтгүүлүүдэд хэвлэгдэж, БНСУ, Нидерланд, Япон, АНУ, Тайвань, Энэтхэг, Хятадад олон улсын хуралд итгэл хэлэлцүүлж, үндэсний аюулгүй байдалтай холбоотой 30 гаруй эрдэм шинжилгээний төслийн удирдагч, гүйцэтгэгчээр ажилласан. Д.Уламбаяр олон улс судлалаар  11 докторын (Ph.D) диссертаци, олон улсын харилцааны чиглэлээр 40 гаруй магистрын дипломын ажлыг удирдаж, амжилттай хамгаалуулсан байна. Боловсролын болон Шинжлэх ухааны тэргүүн ажилтан, Алтан гадас одон, Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, Хүндэт дипломат цол тэмдэг, Монгол Улсын Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн цолоор тус тус шагнагдсан. Д.Уламбаяр МУИС, ХИС болон бусад их сургуулиудад 30 илүү жил багшилж буй бөгөөд Монгол Улсын гадаад бодлого, олон улсын харилцаа, аюулгүй байдал, эдийн засгийн дипломатийн асуудлаар сургалт-судалгааны ажил эрхэлдэг. {{DEFAULTSORT:Уламбаяр, Дэнзэнлхамын}} [[Ангилал:1962 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монгол улсын шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:21-р зууны зохиолч]] [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:Хүмүүнлэгийн Ухааны Их Сургууль]] 0v1efl56jh51n7ha3u5h5bz7inea1w5 0 132849 854364 766787 2026-04-21T11:42:41Z ~2026-24455-03 104084 854364 wikitext text/x-wiki '''Монгол Улсын Төрийн тусгай хамгаалалтын газар''' - Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурлын дарга, Ерөнхий сайд, Монгол Улсад албан ёсоор болон албан бусаар айлчилж байгаа гадаад орны төрийн хамгаалалтанд байдаг төр, засгийн газрын тэргүүн, дээд, өндөр хэмжээний зочид, төрийн яамд болон хамгаалуулагчийн байрлаж байгаа барилга, тээврийн хэрэгслийн аюулгүй байдлыг хангах, болзошгүй террорист халдлагаас урьдчилан сэргийлэх, халдлагыг таслан зогсоох чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлыг хангах тусгайлсан чиг үүрэг бүхий тусгай байгууллага юм. == Түүх == Монгол Улсын төрийн хамгаалалтын байгууллага нь [[Хүннү улс|Хүннү]] гүрний үеэс үүсч, Их Монгол Улсын үед хүчирхэгжин бэхжиж ирсэн дэлхийн эртний түүхтэй хамгаалалтын албадын нэг бөгөөд түүхт хишигтэн цэргийн зүй ёсны залгамжлагч юм. [[1204]] оны хавар [[Чингис хаан|Чингис Хаан]] Наймантай байлдахаар мордохын өмнө цэргээ аравтын тогтолцоонд оруулж, уламжлалт турхаг цэрэгт үндэслэсэн хишигтэн цэргийг байгуулж мянгат, зуут, аравтын захирагчид, урт дурын /чөлөөт/ иргэдийн хөвүүд дүү нараас сонгон авч 80 хэвтүүл, 70 торгууд томилов. Мөн 1000 шилдэг баатрыг сонгон авч “Хатгалдах өдөр өмнө минь байж хатгалдтугай. Олон өдөр /тайван цаг/ турхаг хишигтэн минь болтугай” хэмээгээд Архай Хасарт захируулжээ. 70 торгуудыг Өэлэн-Чэрби ахалж Худус-Халчинтай зөвлөж яв гэв. Хочин, турхаг, хэвтүүл, баарч, үүдэч, агтач нарын үүргийг нарийн хуваарилж цааз болгож байсан түүхтэй. 1911 оны Үндэсний хувьсгал болж 12-р сарын 29-нд Монголчууд Манжийн эрхшээлээс гарч 8-р Богдыг "Шашин төрийг хослон баригч, Наран гэрэлт, Түмэн наст, Богд хаанд"-д өргөмжилж шадар цэрэгтэй болгосон байна. Богд хааны шадар цэргийн захирагч Энхбилэгтийн Тогтох (1863-1922) тайж томилогдсон байна. Богд хааны шадар цэрэгт Маанийн Базар, Дүнчингийн Бат-Очир, Баатардоржийн Гэндэн, Очирын Дашчирэв, Аюушийн Жимээ, Балжирын Загд, Мэндийн Ламжав, Ёстын Лувсан, Бат-Очирын Мятавсүрэн, Тогоочийн Намдаг, Цэрэндашийн Очир, Жигмэдийн Пунцаг, Мятавын Самбуудорж, Юмжавын Санжаажав, Сандагийн Цагаан, Пунцагийн Тогтох, Лонжидын Чүлтэм-Осор, Нямгарын Сундуй, Лугуугийн Сүрэнжав нар зүтгэж байжээ. === Ардын Засгийн газрын Төрийн тусгай хамгаалалт === Ардын хувьсгал ялсан 1921 онд бүх цэргийн командлагч [[Дамдины Сүхбаатар|Д.Сүхбаатар]] болж түүнийг хамгаалах үүрэгтэй 10 журамт цэрэг томилж байжээ. Дотоодыг хамгаалах газрын даргаар [[Дашийн Балдандорж|Дашийн Балдандоржийг]] томилсон. Энэ ажилд ажилд Зөвлөлтийн улаан цэргээс [[Халимаг ястан|халимаг]] үндэстнүүдийг сонгон авч тэднийг хамгаалалт, монгол цэргүүдийг сургахад ашиглаж байсан түүхтэй. Жанжин Д.Сүхбаатарыг хамгаалах аравтад Сэндэнгийн Загд, Хорлоогийн Аюуш, Дэмбэрэлийн Дамбаа, Панидийн Жигмид, Амарын Мягмар, Жигмидийн Пунцагдоной, Жамбалын Түдэв, Дамчаагийн Цолмон, Лувсангийн Дэндэв, Бямбын Олзот, Цэрэнгийн Өлзий, Цэвээний Цэдэв, Цэрэндэндэвийн Тамжав, Гомбо-Юугийн Санжаажав нар орж байжээ. Шинэ үеийн Төрийн тусгай хамгаалалтын албаны эх үүсвэр 1938 онд БНМАУ-ын Ерөнхий сайд, ДЯЯ-ны сайд, маршал [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсангийн]] амь насыг хамгаалах үүрэг бүхий ажилтнуудыг томилсноор тавигдсан. Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас зах зээлийн эдийн засагт шилжих хүрээнд тухайн үед мөрдөгдөж байсан эрх зүйн актууд хүчингүй болсонтой холбогдуулан БНМАУ-ын НАХЯ-ны 3 дугаар газрыг цомхотгосон. 1995 онд Төрийн тусгай хамгаалалтын газрыг Тагнуулын ерөнхий газрын даргын дэргэдэх газрын статустайгаар [[Төрийн тусгай хамгаалалтын тухай хууль|Төрийн тусгай хамгаалалтын тухай хуулийг]] батлуулж байсан бөгөөд 2020 оны 6 сар хүртэл дээрх хуулийг дагаж мөрдөн, хамгаалуулагч нар болон төрийн тусгай хамгаалалтад байх зүйлсийн хамгаалалт, үйлчилгээг иж бүрэн явуулж ирсэн байна. 2020 оны 5-р сарын 14-ний өдөр Монгол Улсын УИХ-аас Төрийн тусгай хамгаалалтын тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах тухай хууль, Төрийн тусгай хамгаалалтын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах хуулийг дагаж мөрдөх журмын тухай хуулийг баталсныг үндэслэн Засгийн газар 2020 оны 6-р сарын 12-ны өдөр “Агентлаг байгуулах тухай” 218 дугаар тогтоол гаргаж, Төрийн тусгай хамгаалалтын газрыг Ерөнхий сайдын эрхлэх асуудлын хүрээн дэх Засгийн газрын тохируулагч агентлаг болгон өөрчлөн зохион байгуулсан. Эдгээр эрх зүйн шинэчлэлийн үр дүнд ТТХГ нь Засгийн газрын тохируулагч агентлаг болж өөрчлөн байгуулагдах, үйл ажиллагаагаа тагнуулын байгууллагаас хараат бусаар, бие дааж явуулах эрх зүйн үндэс бүрдсэн. == Үе үеийн удирдлага == # Хурандаа Жамбалын Намжил (1938-1947, 1950) # Хурандаа Жамсрангийн Самбууням (1947-1949, 1952-1953) # Хурандаа Санжаагийн Банзрагч (1950-1952) # Хурандаа Пүлжингийн Дашдаваа (1953-1960) # Хурандаа Гонингийн Сэрээнэн (1960-1961) # Хошууч генерал Дамдинцэрэнгийн Батаа (1961-1966) # Хурандаа [[Өлзийбаярын Сүх-Очир]] (1966-1969) # Хошууч генерал Билэгтийн Банзрагч (1969-1982) # Дэслэгч генерал Чимэдийн Сангишарав (1982-1984) # Хошууч генрал [[Шагдарын Нацагдорж]] (1984-1990) # Хурандаа Бямбажавын Цагаанхүү (1990-1990) # Хурандаа Гарьдын Базарсад (1991-1994) # Хурандаа [[Доржийн Бадарч]] (1994-1996) # Хурандаа Ядамсүрэнгийн Батсуурь (1996-1997) # Хурандаа Очирын Баяраа (1997-1999) # Хурандаа [[Гомбодоогийн Жаргалсайхан]] (1999-2001) # Хошууч генерал Доржготовын Чимэд-Юндэн (2001-2005) # Хурандаа [[Цогоогийн Уугангэрэл]] (2005-2008) # Хурандаа Лодонгаваагийн Батзориг (2008-2012) # Хурандаа Батхуягийн Батсайхан (2014-2016) # Хурандаа Жавхлантын Наранбаатар (2013-2014) # Хурандаа Шагдаржавын Болорсүх (2012-2013, 2016-2017) # Бригадын генерал [[Пүрэвжавын Батаа]] (2017-2021) # Бригадын генерал Л.Алтангэрэл ( ) '''ТТХГ-ын албан ёсны цахим хуудас''': https://sspa.gov.mn/mn 0y24lbggh7mzy413qinutx4ybxxy3g8 0 133875 854330 772376 2026-04-21T00:21:49Z Avirmed Batsaikhan 53733 854330 wikitext text/x-wiki '''Пүрэвийн Жигжидсүрэн''' (1947 оны 5-р сарын 15-нд [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Алдархаан сум|Алдархаан сумын]] Хар чулуут гэдэг газар төрсөн) - Монгол Улсын гавьяат дасгалжуулагч, Олон улсын хэмжээний мастер шатарчин. Монголын шатрын холбооны удирдах Зөвлөлийн гишүүн, 1985 оны Улсын аварга. == Намтар == Түүний эцэг Пүрэв гэж нутаг усандаа сайн шатарчин хүн байжээ. Гэртээ шатар их тоглодог, тэр нөлөөгөөр нь анх Жигжидсүрэн шатрыг ойлгож, нүүдэл  мэдэж эхэлсэн байна. Суманд ч бригадын төвд ч, аймагт ч адил шатар тоглодог хүмүүс нэгнийдээ цуглаад тоглодог байжээ. Тэрээр 1962 онд Завханы хоёрдугаар арван жилийг төгсөөд Улаанбаатар хотод орж ирж Худалдааны техникумд оюутан болжээ. 1963 онд өсвөр үеийн УАШТ-д орж мөнгөн медаль, түүний дараа жил алтан медаль хүртсэн байна. 1968 оны УАШТ-ий дараа шатрын Олон улсын шүүгч Н.Намжил гэдэг хүнд тэр шавь орсон байна. Багш нь түүнийг Улсын шигшээ багт авч, цалинжуулж, шатрын спортоор амжилт гаргах боломжийг гаргаж өгсөн байна. 1970 онд Шатрын олимпиадад шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд багтан оролцож, спортын мастерын зэргийг болзолыг биелүүлж байжээ. 1971 онд ЗХУ-ын Ленинград хотын Биеийн тамирын дээд сургуулийн шатрын дасгалжуулагчийн ангид явсан байна. 1975 онд Дээд сургуулиа төгсч ирээд шигшээ багийг дасгалжуулж 1991 оноос тэтгэвэрт суужээ. == Амжилтууд == Шатрын УАШТ-ий 1985 оныход түрүүлж улсын аварга болсон, 1977, 1984 оныхоос хошой мөнгөн медаль, 1980 оныхоос хүрэл медаль хүртсэн, МБАТ-ний 4, 8 дугаар спартакиадын аварга , “Тоншуул” сэтгүүлийн нэрэмжит олон улсын тэмцээнд 1986 онд түрүүлсэн, дэлхийн шатрын олимпиадад 1970, 1980, 1990 онд оролцсон нэрт шатарчин ажээ. Тэрээр Шатрын төв клуб, улсын шигшээ багийн дасгалжуулагчаар 1975-1991 онд, 1998 оноос “Отгонтэнгэр” шатрын клубийн багшаар ажиллаж иржээ. Энэ бүх хугацаанд 100 гаруй шатарчныг сургаж дасгалжуулснаас шавь Б.Хатанбаатар нь 1999 онд Монгол Улсаас анх, Б.Мөнгөнтуул 2004 онд эмэгтэй шатарчдаас анх их мастер болж, олон улсын цолтон спортын мастер 30-аад төрсөн байна. 1990 онд Азийн бүсийн АШТ-д Ц.Батцэцэг түрүүлж, 1995 онд Азийн АШТ-д манай баг 22 орноос 5-р байранд орсон, 2000 онд Туркт болсон шатрын олимпиадад З.Бямбаа 5-р ширээнд хүрэл медаль, Улаанбаатарт 2000 онд болсон дэлхийн оюутны АШТ-ээс эмэгтэйчүүдийн баг хүрэл медаль хүртсэн байна. iu2j5288jubrzglvv2z1we5116qz5ka 854343 854330 2026-04-21T01:47:49Z Zorigt 49 854343 wikitext text/x-wiki '''Пүрэвийн Жигжидсүрэн''' (1947 оны 5-р сарын 15-нд [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Алдархаан сум|Алдархаан сумын]] Хар чулуут гэдэг газар төрсөн) - Монгол Улсын гавьяат дасгалжуулагч, Олон улсын хэмжээний мастер шатарчин. Монголын шатрын холбооны удирдах Зөвлөлийн гишүүн, 1985 оны Улсын аварга. == Намтар == Түүний эцэг Пүрэв гэж нутаг усандаа сайн шатарчин хүн байжээ. Гэртээ шатар их тоглодог, тэр нөлөөгөөр нь анх Жигжидсүрэн шатрыг ойлгож, нүүдэл  мэдэж эхэлсэн байна. Суманд ч бригадын төвд ч, аймагт ч адил шатар тоглодог хүмүүс нэгнийдээ цуглаад тоглодог байжээ. Тэрээр 1962 онд Завханы хоёрдугаар арван жилийг төгсөөд Улаанбаатар хотод орж ирж Худалдааны техникумд оюутан болжээ. 1963 онд өсвөр үеийн УАШТ-д орж мөнгөн медаль, түүний дараа жил алтан медаль хүртсэн байна. 1968 оны УАШТ-ий дараа шатрын Олон улсын шүүгч Н.Намжил гэдэг хүнд тэр шавь оржээ. Багш нь түүнийг Улсын шигшээ багт авч, цалинжуулж, шатрын спортоор амжилт гаргах боломжийг гаргаж өгсөн байна. 1970 онд Шатрын олимпиадад шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд багтан оролцож, спортын мастерын зэргийг болзлыг биелүүлэв. 1971 онд ЗХУ-ын Ленинград хотын Биеийн тамирын дээд сургуулийн шатрын дасгалжуулагчийн ангид явсан байна. 1975 онд Дээд сургуулиа төгсөж ирээд шигшээ багийг дасгалжуулж, 1991 оноос тэтгэвэрт суужээ. == Амжилтууд == 1985 оны шатрын УАШТ-д түрүүлж улсын аварга болсон, 1977, 1984 онуудад мөнгөн медаль, 1980 онд хүрэл медаль хүртсэн, МБАТ-ий 4, 8 дугаар спартакиадын аварга, “Тоншуул” сэтгүүлийн нэрэмжит олон улсын тэмцээнд 1986 онд түрүүлсэн, дэлхийн шатрын олимпиадад 1970, 1980, 1990 онд оролцсон нэрт шатарчин ажээ. Тэрээр Шатрын төв клуб, улсын шигшээ багийн дасгалжуулагчаар 1975-1991 онд, 1998 оноос “Отгонтэнгэр” шатрын клубийн багшаар ажиллаж иржээ. Энэ бүх хугацаанд 100 гаруй шатарчныг сургаж дасгалжуулснаас шавь [[Базарын Хатанбаатар|Б.Хатанбаатар]] нь 1999 онд Монгол Улсаас анх, [[Батхуягийн Мөнгөнтуул|Б.Мөнгөнтуул]] 2004 онд эмэгтэй шатарчдаас анх их мастер болж, олон улсын цолтон, спортын мастер 30-аад төржээ. Түүний удирдлага дор 1990 онд Азийн бүсийн АШТ-д [[Цагааны Батцэцэг|Ц.Батцэцэг]] түрүүлж, 1995 онд Азийн АШТ-д манай баг 22 орноос 5-р байранд орсон, 2000 онд Туркэд болсон шатрын олимпиадад З.Бямбаа 5-р ширээнд хүрэл медаль, Улаанбаатарт 2000 онд болсон дэлхийн оюутны АШТ-ээс эмэгтэйчүүдийн баг хүрэл медаль хүртсэн юм. {{DEFAULTSORT:Жигжидсүрэн, Пүрэвийн}} [[Ангилал:Монголын шатарчин]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат дасгалжуулагч]] [[Ангилал:Алдархааны хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1947 онд төрсөн]] r0cgy2pqily0wsj57eunktx0hrig2mf 854344 854343 2026-04-21T01:48:20Z Zorigt 49 854344 wikitext text/x-wiki '''Пүрэвийн Жигжидсүрэн''' (1947 оны 5-р сарын 15-нд [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Алдархаан сум|Алдархаан сумын]] Хар чулуут гэдэг газар төрсөн) - Монгол Улсын гавьяат дасгалжуулагч, Олон улсын хэмжээний мастер шатарчин. Монголын шатрын холбооны удирдах Зөвлөлийн гишүүн, 1985 оны Улсын аварга. == Намтар == Түүний эцэг Пүрэв гэж нутаг усандаа сайн шатарчин хүн байжээ. Гэртээ шатар их тоглодог, тэр нөлөөгөөр нь анх Жигжидсүрэн шатрыг ойлгож, нүүдэл  мэдэж эхэлсэн байна. Суманд ч бригадын төвд ч, аймагт ч адил шатар тоглодог хүмүүс нэгнийдээ цуглаад тоглодог байжээ. Тэрээр 1962 онд Завханы хоёрдугаар арван жилийг төгсөөд Улаанбаатар хотод орж ирж Худалдааны техникумд оюутан болжээ. 1963 онд өсвөр үеийн УАШТ-д орж мөнгөн медаль, түүний дараа жил алтан медаль хүртсэн байна. 1968 оны УАШТ-ий дараа шатрын Олон улсын шүүгч Н.Намжил гэдэг хүнд тэр шавь оржээ. Багш нь түүнийг Улсын шигшээ багт авч, цалинжуулж, шатрын спортоор амжилт гаргах боломжийг гаргаж өгсөн байна. 1970 онд Шатрын олимпиадад шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд багтан оролцож, спортын мастерын зэргийг болзлыг биелүүлэв. 1971 онд ЗХУ-ын Ленинград хотын Биеийн тамирын дээд сургуулийн шатрын дасгалжуулагчийн ангид явсан байна. 1975 онд Дээд сургуулиа төгсөж ирээд шигшээ багийг дасгалжуулж, 1991 оноос тэтгэвэрт суужээ. == Амжилтууд == 1985 оны шатрын УАШТ-д түрүүлж улсын аварга болсон, 1977, 1984 онуудад мөнгөн медаль, 1980 онд хүрэл медаль хүртсэн, МБАТ-ий 4, 8 дугаар спартакиадын аварга, “Тоншуул” сэтгүүлийн нэрэмжит олон улсын тэмцээнд 1986 онд түрүүлсэн, дэлхийн шатрын олимпиадад 1970, 1980, 1990 онд оролцсон нэрт шатарчин ажээ. Тэрээр Шатрын төв клуб, улсын шигшээ багийн дасгалжуулагчаар 1975-1991 онд, 1998 оноос “Отгонтэнгэр” шатрын клубийн багшаар ажиллаж иржээ. Энэ бүх хугацаанд 100 гаруй шатарчныг сургаж дасгалжуулснаас шавь [[Базарын Хатанбаатар|Б.Хатанбаатар]] нь 1999 онд Монгол Улсаас анх, [[Батхуягийн Мөнгөнтуул|Б.Мөнгөнтуул]] 2004 онд эмэгтэй шатарчдаас анх их мастер болж, олон улсын цолтон, спортын мастер 30-аад төржээ. Түүний удирдлага дор 1990 онд Азийн бүсийн АШТ-д [[Цагааны Батцэцэг|Ц.Батцэцэг]] түрүүлж, 1995 онд Азийн АШТ-д манай баг 22 орноос 5-р байранд орсон, 2000 онд Туркэд болсон шатрын олимпиадад З.Бямбаа 5-р ширээнд хүрэл медаль, Улаанбаатарт 2000 онд болсон дэлхийн оюутны АШТ-ээс эмэгтэйчүүдийн баг хүрэл медаль хүртсэн юм. {{DEFAULTSORT:Жигжидсүрэн, Пүрэвийн}} [[Ангилал:Монголын шатарчин]] [[Ангилал:Гавьяат Дасгалжуулагч]] [[Ангилал:Алдархааны хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1947 онд төрсөн]] neh27nyobilx5d33iopv78xs2y9we4b 0 137344 854337 842403 2026-04-21T01:19:56Z Avirmed Batsaikhan 53733 854337 wikitext text/x-wiki '''Төмөр замын дээд сургууль''' -Монгол Улсын Төмөр замын мэргэжилтэн бэлтгэдэг "[[Улаанбаатар төмөр зам|УБТЗ]]" ХНН дэргэдэх дээд боловсролын байгууллага. == Түүх == 1951 оны 5-р сард "УБТЗ"-ын удирдах газрын дэргэд “Сургууль комбинат” (Учебный комбинат) нэртэйгээр анх байгуулагдсан байна. БНМАУ-ын МАХН-ын Төв хорооны Улс төрийн товчооны 1953 оны 7-р сарын 14-ний өдрийн 9/129 дүгээр тогтоолоор байгуулагдсан Төмөр замын Техникум болж үндэсний хэмжээнд төмөр замын дээд боловсролтой мэргэжилтэн бэлтгэдэг цорын ганц сургууль болсон бөгөөд "Ашиглалт", "Зүтгүүр" гэсэн мэргэжлийн 2 ангитай 60 сурагчтай байсан. 1956 онд Хичээлийн төв байр ашиглалтанд орсон. 1960-1963 онд Политехникийн салбар сургуулиуд Төмөр замын Техникумд нээгдэв. Үүнд: Авто, нефть, холбоо, радио холбоо, барилга, эдийн засаг санхүү зэрэг юм. 1972-1973 онд Төмөр замын Техникумыг түшиглэн 60 ортой дотуур байртай "''Төмөр замын Техник мэргэжлийн сургууль"'' шинээр нээгдсэн. 1984 онд Спорт заал ашиглалтанд орсон. 1990 онд Төмөр замын Техникум, Төмөр замын Техник мэргэжлийн сургуулийг нэгтгэн "''Төмөр замын сургалтын төв''" болгож байгуулсан. 1991 онд Төмөр замын Коллеж болж нэрээ өөрчилсөн. 2004 онд Боловсрол шинжлэх ухааны сайдын № 238 дугаар тушаалаар "Төмөр замын дээд сургууль" статустай болсон. Өнөөгийн 2024 оны байдлаар 58 багштай, 1096 оюутантай үйл ажиллагаа явуулж байна. Мөн тус сургуулийг нийт 30 мянга гаруй оюутан бакалавр болон техникчээр төгссөн бөгөөд УБТЗ-ын хөдөлгөөнтэй шууд холбоо бүхий анхан, дунд шатны ажлын байранд ажиллаж буй ажилтнуудын 85 орчим хувь нь ТЗДС-ийн төгсөгч байдаг. Батлагдсан орон тоогоор 108 багш, ажилтантай, нийт ажилтны 49 хувийг багшлах бүрэлдэхүүн, 51 хувийг захиргааны ажилтнууд болон сургалтын алба, оюутны хөгжил, үйлчилгээний ажилтан эзэлж байна. 2025 оны 4-р сард мэргэжлийн итгэмжлэл 10 жилээр авсан бөгөөд магистрын сургалт явуулж байна. 2019-2020 оны хичээлийн жилд Мэргэжлийн салбарт 26, Байгаль нийгмийн ухааны тэнхимд 21, Хэл соёлын тэнхимд зургаа, нийт 53 багшийн бүрэлдэхүүнтэйгээр сургалтын үйл ажиллагаа явуулсан. Нийт багш нарын 19% нь докторын зэрэгтэй юм. УБТЗ буюу үндэсний тээвэрлэгч томоохон байгууллагын боловсон хүчнийг бэлтгэж буй сургуулийн хувьд оюутнуудынхаа техник сэтгэлгээг хөгжүүлдэг. Улсын чанартай олимпиад, уралдаан, тэмцээнүүдэд оролцдог оюутнуудын амжилт улам ахиж байна. Тухайлбал, үндэсний хэмжээний “Робокон-2019” тэмцээний I шатны шалгаруулалт, “CAD-CAE -2019”  олимпиадад тэргүүн байр эзэлсэн байна. ТЗДС-ийн оюутнууд ОХУ, БНСУ, БНХАУ-ын 8 их дээд сургуулийн оюутан солилцооны бакалавр болон магистраар хамтарсан хөтөлбөрт хамрагдах боломжтой. Эдгээр хөтөлбөрийн хүрээнд оюутнууд Солонгос, Хятад, Орос хэлний сургалтад хамрагддаг байна. 2025 онд Боловсролын сайдын тушаалаар "Төмөр замын ихд сургууль" статустай болсон байна. Албан ёсны цахим хуудас: https://web.archive.org/web/20241109212818/https://rim.edu.mn/index.php?lang=mn q8n9by665acwij9h2nbnqgkog5nqt5i 854339 854337 2026-04-21T01:29:47Z Zorigt 49 854339 wikitext text/x-wiki '''Төмөр замын их сургууль''' - Төмөр замын мэргэжилтэн бэлтгэдэг, Монгол Улсын "[[Улаанбаатар төмөр зам|УБТЗ]]" ХНН-ийн дэргэдэх дээд боловсролын байгууллага. == Түүх == 1951 оны 5-р сард "УБТЗ"-ын удирдах газрын дэргэд “Сургууль комбинат” (Учебный комбинат) нэртэйгээр анх байгуулагдсан. БНМАУ-ын МАХН-ын Төв хорооны Улс төрийн товчооны 1953 оны 7-р сарын 14-ний өдрийн 9/129 дүгээр тогтоолоор байгуулагдсан Төмөр замын Техникум болж үндэсний хэмжээнд төмөр замын дээд боловсролтой мэргэжилтэн бэлтгэдэг цорын ганц сургууль болсон бөгөөд "Ашиглалт", "Зүтгүүр" гэсэн мэргэжлийн 2 ангитай 60 сурагчтай байсан. 1956 онд Хичээлийн төв байр ашиглалтад орсон. 1960-1963 онд Политехникийн салбар сургуулиуд Төмөр замын Техникумд нээгдэв. Үүнд: Авто, нефть, холбоо, радио холбоо, барилга, эдийн засаг санхүү зэрэг юм. 1972-1973 онд Төмөр замын Техникумыг түшиглэн 60 ортой дотуур байртай "''Төмөр замын Техник мэргэжлийн сургууль"'' шинээр нээгдсэн. 1984 онд Спорт заал ашиглалтад орсон. 1990 онд Төмөр замын Техникум, Төмөр замын Техник мэргэжлийн сургуулийг нэгтгэн "''Төмөр замын сургалтын төв''" болгож байгуулсан. 1991 онд Төмөр замын Коллеж болж нэрээ өөрчилсөн. 2004 онд Боловсрол шинжлэх ухааны сайдын № 238 дугаар тушаалаар "Төмөр замын дээд сургууль" статустай болсон. 2024 оны байдлаар 58 багштай, 1096 оюутантай үйл ажиллагаа явуулж байв. Мөн тус сургуулийг нийт 30 мянга гаруй оюутан бакалавр болон техникчээр төгссөн бөгөөд УБТЗ-ын хөдөлгөөнтэй шууд холбоо бүхий анхан, дунд шатны ажлын байранд ажиллаж буй ажилтнуудын 85 орчим хувь нь ТЗДС-ийн төгсөгч байдаг. Батлагдсан орон тоогоор 108 багш, ажилтантай, нийт ажилтны 49 хувийг багшлах бүрэлдэхүүн, 51 хувийг захиргааны ажилтнууд болон сургалтын алба, оюутны хөгжил, үйлчилгээний ажилтан эзэлж байна. 2025 оны 4-р сард мэргэжлийн итгэмжлэл 10 жилээр авсан бөгөөд магистрын сургалт явуулж байна. 2019-2020 оны хичээлийн жилд Мэргэжлийн салбарт 26, Байгаль нийгмийн ухааны тэнхимд 21, Хэл соёлын тэнхимд зургаа, нийт 53 багшийн бүрэлдэхүүнтэйгээр сургалтын үйл ажиллагаа явуулсан. Нийт багш нарын 19% нь докторын зэрэгтэй юм. УБТЗ буюу үндэсний тээвэрлэгч томоохон байгууллагын боловсон хүчнийг бэлтгэж буй сургуулийн хувьд оюутнуудынхаа техник сэтгэлгээг хөгжүүлдэг. Улсын чанартай олимпиад, уралдаан, тэмцээнүүдэд оролцдог оюутнуудын амжилт улам ахиж байна. Тухайлбал, үндэсний хэмжээний “Робокон-2019” тэмцээний I шатны шалгаруулалт, “CAD-CAE -2019” олимпиадад тэргүүн байр эзэлсэн байна. ТЗДС-ийн оюутнууд ОХУ, БНСУ, БНХАУ-ын 8 их дээд сургуулийн оюутан солилцооны бакалавр болон магистраар хамтарсан хөтөлбөрт хамрагдах боломжтой. Эдгээр хөтөлбөрийн хүрээнд оюутнууд солонгос, хятад, орос хэлний сургалтад хамрагддаг байна. 2025 онд Боловсролын сайдын тушаалаар "Төмөр замын ихд сургууль" статустай болжээ. ==Гадаад холбоос== *[https://rum.edu.mn/ Албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Улаанбаатарыних дээд сургууль]] kmxdygrg8ne03otpz66f8pwiim3t13k 854340 854339 2026-04-21T01:29:59Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Төмөр замын дээд сургууль]] to [[Төмөр замын их сургууль]] 854339 wikitext text/x-wiki '''Төмөр замын их сургууль''' - Төмөр замын мэргэжилтэн бэлтгэдэг, Монгол Улсын "[[Улаанбаатар төмөр зам|УБТЗ]]" ХНН-ийн дэргэдэх дээд боловсролын байгууллага. == Түүх == 1951 оны 5-р сард "УБТЗ"-ын удирдах газрын дэргэд “Сургууль комбинат” (Учебный комбинат) нэртэйгээр анх байгуулагдсан. БНМАУ-ын МАХН-ын Төв хорооны Улс төрийн товчооны 1953 оны 7-р сарын 14-ний өдрийн 9/129 дүгээр тогтоолоор байгуулагдсан Төмөр замын Техникум болж үндэсний хэмжээнд төмөр замын дээд боловсролтой мэргэжилтэн бэлтгэдэг цорын ганц сургууль болсон бөгөөд "Ашиглалт", "Зүтгүүр" гэсэн мэргэжлийн 2 ангитай 60 сурагчтай байсан. 1956 онд Хичээлийн төв байр ашиглалтад орсон. 1960-1963 онд Политехникийн салбар сургуулиуд Төмөр замын Техникумд нээгдэв. Үүнд: Авто, нефть, холбоо, радио холбоо, барилга, эдийн засаг санхүү зэрэг юм. 1972-1973 онд Төмөр замын Техникумыг түшиглэн 60 ортой дотуур байртай "''Төмөр замын Техник мэргэжлийн сургууль"'' шинээр нээгдсэн. 1984 онд Спорт заал ашиглалтад орсон. 1990 онд Төмөр замын Техникум, Төмөр замын Техник мэргэжлийн сургуулийг нэгтгэн "''Төмөр замын сургалтын төв''" болгож байгуулсан. 1991 онд Төмөр замын Коллеж болж нэрээ өөрчилсөн. 2004 онд Боловсрол шинжлэх ухааны сайдын № 238 дугаар тушаалаар "Төмөр замын дээд сургууль" статустай болсон. 2024 оны байдлаар 58 багштай, 1096 оюутантай үйл ажиллагаа явуулж байв. Мөн тус сургуулийг нийт 30 мянга гаруй оюутан бакалавр болон техникчээр төгссөн бөгөөд УБТЗ-ын хөдөлгөөнтэй шууд холбоо бүхий анхан, дунд шатны ажлын байранд ажиллаж буй ажилтнуудын 85 орчим хувь нь ТЗДС-ийн төгсөгч байдаг. Батлагдсан орон тоогоор 108 багш, ажилтантай, нийт ажилтны 49 хувийг багшлах бүрэлдэхүүн, 51 хувийг захиргааны ажилтнууд болон сургалтын алба, оюутны хөгжил, үйлчилгээний ажилтан эзэлж байна. 2025 оны 4-р сард мэргэжлийн итгэмжлэл 10 жилээр авсан бөгөөд магистрын сургалт явуулж байна. 2019-2020 оны хичээлийн жилд Мэргэжлийн салбарт 26, Байгаль нийгмийн ухааны тэнхимд 21, Хэл соёлын тэнхимд зургаа, нийт 53 багшийн бүрэлдэхүүнтэйгээр сургалтын үйл ажиллагаа явуулсан. Нийт багш нарын 19% нь докторын зэрэгтэй юм. УБТЗ буюу үндэсний тээвэрлэгч томоохон байгууллагын боловсон хүчнийг бэлтгэж буй сургуулийн хувьд оюутнуудынхаа техник сэтгэлгээг хөгжүүлдэг. Улсын чанартай олимпиад, уралдаан, тэмцээнүүдэд оролцдог оюутнуудын амжилт улам ахиж байна. Тухайлбал, үндэсний хэмжээний “Робокон-2019” тэмцээний I шатны шалгаруулалт, “CAD-CAE -2019” олимпиадад тэргүүн байр эзэлсэн байна. ТЗДС-ийн оюутнууд ОХУ, БНСУ, БНХАУ-ын 8 их дээд сургуулийн оюутан солилцооны бакалавр болон магистраар хамтарсан хөтөлбөрт хамрагдах боломжтой. Эдгээр хөтөлбөрийн хүрээнд оюутнууд солонгос, хятад, орос хэлний сургалтад хамрагддаг байна. 2025 онд Боловсролын сайдын тушаалаар "Төмөр замын ихд сургууль" статустай болжээ. ==Гадаад холбоос== *[https://rum.edu.mn/ Албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Улаанбаатарыних дээд сургууль]] kmxdygrg8ne03otpz66f8pwiim3t13k 0 138706 854228 844583 2026-04-20T13:32:40Z 唐吉訶德的侍從 5036 854228 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Файл:Guangxi in China.svg|thumb|282x282px|Гуанши өөртөө засах орны газрын зураг дээрх байрлал]] '''Гуанши''' буюу албан ёсоор '''Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орон''' ([[Хятад хэл|хятад]]. 广西壮族自治区, [[пиньинь]] ''Guǎngxī Zhuàngzú Zìzhìqū'' ; жуан хэл. ''Gvangjsih Bouxcuengh Swcigih'') — БНХАУ-ын зүүн өмнөд хэсэгт орших өөртөө засах орон. Захиргааны төв болон хамгийн том хот нь [[Наньнин]] юм. Гуанши өөртөө засах оронд 2020 оны байдлаар 50,126 сая хүн оршин сууж байсан. БНХАУ-ын зүүн өмнөд хэсэгт орших тус өөртөө засах орон [[Өмнөд Хятадын тэнгис|Өмнөд хятадын тэнгисийн]] [[Тонкины булан]] руу гарцтай. Уг өөртөө засах орон зүүн өмнөд хэсгээрээ [[Гуандун муж|Гуандун]], зүүн хойгуураа [[Хэнань муж|Хэнань]], хойгуураа [[Гуйжоу муж|Гуйжоу]], баруун хэсгээрээ [[Юньнань муж|Юньнань]] муж тус тус хиллэдэг бөгөөд баруун өмнүүрээ [[Вьетнам]] улстай хил залгадаг. [[Файл:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|thumb|Гуанши нутаг]] 1999 оноос хойш Гуаншийн гадаад худалдааны хамгийн том түнш нь Вьетнам улс юм. Мөн Хятадын зах зээл рүү шар айраг, кофе, уул уурхайн түүхий эд экспортолж, электрон бараа, үйлдвэрийн тоног төхөөрөмж, цай импортолдог [[Лаос]] улстай худалдаа хийдэг ажээ. 2023 онд Гуанши орны гадаад худалдааны нийт хэмжээ 693 тэрбум 650 сая юань буюу 97 тэрбум 510 сая ам.долларт хүрсэн байна. Гуанши бол олон үндэстний нутаг юм. Хүн амын дийлэнх нь [[Хятадууд|хятад]] үндэстэн (62%), хоёр дахь том үндэстэн бол [[Жуан үндэстэн|Жуан]] (34%) бөгөөд энэ нь бүс нутгийн бүтэн нэрд тусгагдсан байдаг. Мөн [[Яо үндэстэн|Яо]], [[Мяо үндэстэн|Мяо]], Дун, Мулао, Маонан, Хүй, Буйи, Вьетнам, Шүй, И, Гэ Лао, Манж зэрэг үндэстнүүдий төлөөлөл бий. == Эшлэл == {{reflist}} {{БНХАУ-ын дээд нутаг}} [[Ангилал:Гуанши| ]] jdcfchh06yfpfsvu16i8rb5rdwdmbzl 854235 854228 2026-04-20T13:53:35Z 唐吉訶德的侍從 5036 854235 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Infobox settlement | name = Гуанши | native_name = 广西 | other_name = Kwangsi | native_name_lang = zh-Hans | settlement_type = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] | translit_lang1 = Хятад | translit_lang1_type = {{nobold|Хятад ханз}} | translit_lang1_info = {{lang|zh-Hans-CN|广西壮族自治区}} | translit_lang1_type1 = {{nobold|[[Пиньинь]]}} | translit_lang1_info1 = {{tlit|zh|Guǎngxī zhuàngzú zìzhìqū}} | translit_lang1_type2 = {{nobold|Abbreviation}} | translit_lang1_info2 = {{linktext|lang=zh|桂}} ({{tlit|zh|Guì}}; {{tlit|yue|Gwai3}}) | translit_lang2 = Zhuang | translit_lang2_type = {{nobold|[[Standard Zhuang]]}} | translit_lang2_info = {{lang|za|Gvangjsih Bouxcuengh Swcigih}} | translit_lang2_type1 = {{nobold|Abbreviation}} | translit_lang2_info1 = {{lang|za|Gvei}} | image_map = Guangxi in China (+all claims hatched).svg | mapsize = 275px | map_caption = Хятад дахь Ниншягийн байршил | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хятад}} | named_for = {{ubl|{{lang|zh|广}} {{tlit|zh|guǎng}} – 'wide'|{{lang|zh|西}} {{tlit|zh|xī}} – 'west'|{{literally|western expanse}}}} | seat_type = Нийслэл<br /><span style="font-weight:normal;">(ба томоохон хт)</span> | seat = [[Наньнин]] | parts_type = Divisions | parts_style = para | p1 = 14 [[Хятадын тойрог|тойрог]] | p2 = 109 [[Шянь|хошуу]] | p3 = 1396 [[Хятадын суурингууд|суурингууд]] | government_type = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] | governing_body = Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орны ардын их хурал | leader_title = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]] | leader_name = | leader_title1 = Хурлын дарга | leader_name1 = | leader_title2 = Засгийн газрын дарга | leader_name2 = | leader_title3 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] аймгийн дарга | leader_name3 = | area_total_km2 = 237600 | area_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (газар нутгийн хэмжээгээр)|9-р байр]] | elevation_max_m = 2141 | elevation_max_point = [[Kitten Mountain]] | population_footnotes = <ref>{{Cite web|date=11 May 2021|title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 3)|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html|access-date=11 May 2021|publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]}}</ref> | population_total = 50,126,804 | population_as_of = 2020 | population_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|11-р байр]] | population_density_km2 = auto | population_density_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын нягтаршлаар)|20-р байр]] | demographics_type1 = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | iso_code = CN-GX | blank_name_sec1 = [[ДНБ]] <span style="font-weight: normal;">(2023)</span><ref name="GDPdata">{{cite web|url=https://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0103|title=National Data|publisher=[[National Bureau of Statistics of China|China NBS]]|date=March 2024|access-date=June 22, 2024}} see also {{cite web|url=http://tjj.gxzf.gov.cn/tjsj/tjgb/qqgb/t18207923.shtml |title=zh: 2023年广西壮族自治区国民经济和社会发展统计公报 |publisher=guangxi.gov.cn|date=March 30, 2024|access-date=June 22, 2024}} The average exchange rate of 2023 was CNY 7.0467 to 1 USD dollar {{cite press release | url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202402/t20240228_1947918.html| title=Statistical communiqué of the People's Republic of China on the 2023 national economic and social development| publisher=China NBS|date=February 29, 2024|access-date=June 22, 2024}}</ref> | blank_info_sec1 = [[CN¥]] 2,720 тэрбум (19-т) <br />[[US$]] 386 тэрбум | blank1_name_sec1 = ДНБ нэг хүнд ноогдох | blank1_info_sec1 = CN¥ 54,005 (29-д) <br />US$ 7,664 | blank2_name_sec1 = ДНБ өсөлт | blank2_info_sec1 = {{increase}} 4.1% | blank4_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2022) | blank4_info_sec2 = 0.751<ref name="SHDI">{{cite web |title=Human Development Indices (8.0)- China |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/CHN/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0 |access-date=23 September 2024 |website=Global Data Lab}}</ref> (26-д) – {{color|#090|өндөр}} | website = {{URL|http://www.gxzf.gov.cn/}} | official_name = Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орон | image_skyline = 1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg | image_alt = | image_caption = Гуанши нутаг }} '''Гуанши''' буюу албан ёсоор '''Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орон''' ([[Хятад хэл|хятад]]. 广西壮族自治区, [[пиньинь]] ''Guǎngxī Zhuàngzú Zìzhìqū'' ; жуан хэл. ''Gvangjsih Bouxcuengh Swcigih'') — БНХАУ-ын зүүн өмнөд хэсэгт орших өөртөө засах орон. Захиргааны төв болон хамгийн том хот нь [[Наньнин]] юм. Гуанши өөртөө засах оронд 2020 оны байдлаар 50,126 сая хүн оршин сууж байсан. БНХАУ-ын зүүн өмнөд хэсэгт орших тус өөртөө засах орон [[Өмнөд Хятадын тэнгис|Өмнөд хятадын тэнгисийн]] [[Тонкины булан]] руу гарцтай. Уг өөртөө засах орон зүүн өмнөд хэсгээрээ [[Гуандун муж|Гуандун]], зүүн хойгуураа [[Хэнань муж|Хэнань]], хойгуураа [[Гуйжоу муж|Гуйжоу]], баруун хэсгээрээ [[Юньнань муж|Юньнань]] муж тус тус хиллэдэг бөгөөд баруун өмнүүрээ [[Вьетнам]] улстай хил залгадаг. 1999 оноос хойш Гуаншийн гадаад худалдааны хамгийн том түнш нь Вьетнам улс юм. Мөн Хятадын зах зээл рүү шар айраг, кофе, уул уурхайн түүхий эд экспортолж, электрон бараа, үйлдвэрийн тоног төхөөрөмж, цай импортолдог [[Лаос]] улстай худалдаа хийдэг ажээ. 2023 онд Гуанши орны гадаад худалдааны нийт хэмжээ 693 тэрбум 650 сая юань буюу 97 тэрбум 510 сая ам.долларт хүрсэн байна. Гуанши бол олон үндэстний нутаг юм. Хүн амын дийлэнх нь [[Хятадууд|хятад]] үндэстэн (62%), хоёр дахь том үндэстэн бол [[Жуан үндэстэн|Жуан]] (34%) бөгөөд энэ нь бүс нутгийн бүтэн нэрд тусгагдсан байдаг. Мөн [[Яо үндэстэн|Яо]], [[Мяо үндэстэн|Мяо]], Дун, Мулао, Маонан, Хүй, Буйи, Вьетнам, Шүй, И, Гэ Лао, Манж зэрэг үндэстнүүдий төлөөлөл бий. == Эшлэл == {{reflist}} {{БНХАУ-ын дээд нутаг}} [[Ангилал:Гуанши| ]] rg1yp8wudsmijccsi9vz9f5l4e4cuka 854236 854235 2026-04-20T13:53:57Z 唐吉訶德的侍從 5036 854236 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Гуанши | native_name = 广西 | other_name = Kwangsi | native_name_lang = zh-Hans | settlement_type = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] | translit_lang1 = Хятад | translit_lang1_type = {{nobold|Хятад ханз}} | translit_lang1_info = {{lang|zh-Hans-CN|广西壮族自治区}} | translit_lang1_type1 = {{nobold|[[Пиньинь]]}} | translit_lang1_info1 = {{tlit|zh|Guǎngxī zhuàngzú zìzhìqū}} | translit_lang1_type2 = {{nobold|Abbreviation}} | translit_lang1_info2 = {{linktext|lang=zh|桂}} ({{tlit|zh|Guì}}; {{tlit|yue|Gwai3}}) | translit_lang2 = Zhuang | translit_lang2_type = {{nobold|[[Standard Zhuang]]}} | translit_lang2_info = {{lang|za|Gvangjsih Bouxcuengh Swcigih}} | translit_lang2_type1 = {{nobold|Abbreviation}} | translit_lang2_info1 = {{lang|za|Gvei}} | image_map = Guangxi in China (+all claims hatched).svg | mapsize = 275px | map_caption = Хятад дахь Ниншягийн байршил | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хятад}} | named_for = {{ubl|{{lang|zh|广}} {{tlit|zh|guǎng}} – 'wide'|{{lang|zh|西}} {{tlit|zh|xī}} – 'west'|{{literally|western expanse}}}} | seat_type = Нийслэл<br /><span style="font-weight:normal;">(ба томоохон хт)</span> | seat = [[Наньнин]] | parts_type = Divisions | parts_style = para | p1 = 14 [[Хятадын тойрог|тойрог]] | p2 = 109 [[Шянь|хошуу]] | p3 = 1396 [[Хятадын суурингууд|суурингууд]] | government_type = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] | governing_body = Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орны ардын их хурал | leader_title = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]] | leader_name = | leader_title1 = Хурлын дарга | leader_name1 = | leader_title2 = Засгийн газрын дарга | leader_name2 = | leader_title3 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] аймгийн дарга | leader_name3 = | area_total_km2 = 237600 | area_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (газар нутгийн хэмжээгээр)|9-р байр]] | elevation_max_m = 2141 | elevation_max_point = [[Kitten Mountain]] | population_footnotes = <ref>{{Cite web|date=11 May 2021|title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 3)|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html|access-date=11 May 2021|publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]}}</ref> | population_total = 50,126,804 | population_as_of = 2020 | population_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|11-р байр]] | population_density_km2 = auto | population_density_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын нягтаршлаар)|20-р байр]] | demographics_type1 = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | iso_code = CN-GX | blank_name_sec1 = [[ДНБ]] <span style="font-weight: normal;">(2023)</span><ref name="GDPdata">{{cite web|url=https://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0103|title=National Data|publisher=[[National Bureau of Statistics of China|China NBS]]|date=March 2024|access-date=June 22, 2024}} see also {{cite web|url=http://tjj.gxzf.gov.cn/tjsj/tjgb/qqgb/t18207923.shtml |title=zh: 2023年广西壮族自治区国民经济和社会发展统计公报 |publisher=guangxi.gov.cn|date=March 30, 2024|access-date=June 22, 2024}} The average exchange rate of 2023 was CNY 7.0467 to 1 USD dollar {{cite press release | url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202402/t20240228_1947918.html| title=Statistical communiqué of the People's Republic of China on the 2023 national economic and social development| publisher=China NBS|date=February 29, 2024|access-date=June 22, 2024}}</ref> | blank_info_sec1 = [[CN¥]] 2,720 тэрбум (19-т) <br />[[US$]] 386 тэрбум | blank1_name_sec1 = ДНБ нэг хүнд ноогдох | blank1_info_sec1 = CN¥ 54,005 (29-д) <br />US$ 7,664 | blank2_name_sec1 = ДНБ өсөлт | blank2_info_sec1 = {{increase}} 4.1% | blank4_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2022) | blank4_info_sec2 = 0.751<ref name="SHDI">{{cite web |title=Human Development Indices (8.0)- China |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/CHN/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0 |access-date=23 September 2024 |website=Global Data Lab}}</ref> (26-д) – {{color|#090|өндөр}} | website = {{URL|http://www.gxzf.gov.cn/}} | official_name = Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орон | image_skyline = 1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg | image_alt = | image_caption = Гуанши нутаг }} '''Гуанши''' буюу албан ёсоор '''Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орон''' ([[Хятад хэл|хятад]]. 广西壮族自治区, [[пиньинь]] ''Guǎngxī Zhuàngzú Zìzhìqū'' ; жуан хэл. ''Gvangjsih Bouxcuengh Swcigih'') — БНХАУ-ын зүүн өмнөд хэсэгт орших өөртөө засах орон. Захиргааны төв болон хамгийн том хот нь [[Наньнин]] юм. Гуанши өөртөө засах оронд 2020 оны байдлаар 50,126 сая хүн оршин сууж байсан. БНХАУ-ын зүүн өмнөд хэсэгт орших тус өөртөө засах орон [[Өмнөд Хятадын тэнгис|Өмнөд хятадын тэнгисийн]] [[Тонкины булан]] руу гарцтай. Уг өөртөө засах орон зүүн өмнөд хэсгээрээ [[Гуандун муж|Гуандун]], зүүн хойгуураа [[Хэнань муж|Хэнань]], хойгуураа [[Гуйжоу муж|Гуйжоу]], баруун хэсгээрээ [[Юньнань муж|Юньнань]] муж тус тус хиллэдэг бөгөөд баруун өмнүүрээ [[Вьетнам]] улстай хил залгадаг. 1999 оноос хойш Гуаншийн гадаад худалдааны хамгийн том түнш нь Вьетнам улс юм. Мөн Хятадын зах зээл рүү шар айраг, кофе, уул уурхайн түүхий эд экспортолж, электрон бараа, үйлдвэрийн тоног төхөөрөмж, цай импортолдог [[Лаос]] улстай худалдаа хийдэг ажээ. 2023 онд Гуанши орны гадаад худалдааны нийт хэмжээ 693 тэрбум 650 сая юань буюу 97 тэрбум 510 сая ам.долларт хүрсэн байна. Гуанши бол олон үндэстний нутаг юм. Хүн амын дийлэнх нь [[Хятадууд|хятад]] үндэстэн (62%), хоёр дахь том үндэстэн бол [[Жуан үндэстэн|Жуан]] (34%) бөгөөд энэ нь бүс нутгийн бүтэн нэрд тусгагдсан байдаг. Мөн [[Яо үндэстэн|Яо]], [[Мяо үндэстэн|Мяо]], Дун, Мулао, Маонан, Хүй, Буйи, Вьетнам, Шүй, И, Гэ Лао, Манж зэрэг үндэстнүүдий төлөөлөл бий. == Эшлэл == {{reflist}} {{БНХАУ-ын дээд нутаг}} [[Ангилал:Гуанши| ]] tuut0vd835tfzfapnr1a2dgqidkacup 854238 854236 2026-04-20T13:56:53Z 唐吉訶德的侍從 5036 854238 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Гуанши | native_name = 广西 | other_name = Kwangsi | native_name_lang = zh-Hans | settlement_type = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] | translit_lang1 = Хятад | translit_lang1_type = {{nobold|Хятад ханз}} | translit_lang1_info = {{lang|zh-Hans-CN|广西壮族自治区}} | translit_lang1_type1 = {{nobold|[[Пиньинь]]}} | translit_lang1_info1 = {{tlit|zh|Guǎngxī zhuàngzú zìzhìqū}} | translit_lang1_type2 = {{nobold|Товчлол}} | translit_lang1_info2 = {{linktext|lang=zh|桂}} ({{tlit|zh|Guì}}; {{tlit|yue|Gwai3}}) | translit_lang2 = Жуан | translit_lang2_type = {{nobold|[[Жуан хэл]]}} | translit_lang2_info = {{lang|za|Gvangjsih Bouxcuengh Swcigih}} | translit_lang2_type1 = {{nobold|Товчлол}} | translit_lang2_info1 = {{lang|za|Gvei}} | image_map = Guangxi in China (+all claims hatched).svg | mapsize = 275px | map_caption = Хятад дахь Ниншягийн байршил | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хятад}} | named_for = {{ubl|{{lang|zh|广}} {{tlit|zh|guǎng}} – 'wide'|{{lang|zh|西}} {{tlit|zh|xī}} – 'west'|{{literally|western expanse}}}} | seat_type = Нийслэл<br /><span style="font-weight:normal;">(ба томоохон хт)</span> | seat = [[Наньнин]] | parts_type = Divisions | parts_style = para | p1 = 14 [[Хятадын тойрог|тойрог]] | p2 = 109 [[Шянь|хошуу]] | p3 = 1396 [[Хятадын суурингууд|суурингууд]] | government_type = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] | governing_body = Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орны ардын их хурал | leader_title = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]] | leader_name = | leader_title1 = Хурлын дарга | leader_name1 = | leader_title2 = Засгийн газрын дарга | leader_name2 = | leader_title3 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] аймгийн дарга | leader_name3 = | area_total_km2 = 237600 | area_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (газар нутгийн хэмжээгээр)|9-р байр]] | elevation_max_m = 2141 | elevation_max_point = [[Kitten Mountain]] | population_footnotes = <ref>{{Cite web|date=11 May 2021|title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 3)|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html|access-date=11 May 2021|publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]}}</ref> | population_total = 50,126,804 | population_as_of = 2020 | population_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|11-р байр]] | population_density_km2 = auto | population_density_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын нягтаршлаар)|20-р байр]] | demographics_type1 = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | iso_code = CN-GX | blank_name_sec1 = [[ДНБ]] <span style="font-weight: normal;">(2023)</span><ref name="GDPdata">{{cite web|url=https://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0103|title=National Data|publisher=[[National Bureau of Statistics of China|China NBS]]|date=March 2024|access-date=June 22, 2024}} see also {{cite web|url=http://tjj.gxzf.gov.cn/tjsj/tjgb/qqgb/t18207923.shtml |title=zh: 2023年广西壮族自治区国民经济和社会发展统计公报 |publisher=guangxi.gov.cn|date=March 30, 2024|access-date=June 22, 2024}} The average exchange rate of 2023 was CNY 7.0467 to 1 USD dollar {{cite press release | url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202402/t20240228_1947918.html| title=Statistical communiqué of the People's Republic of China on the 2023 national economic and social development| publisher=China NBS|date=February 29, 2024|access-date=June 22, 2024}}</ref> | blank_info_sec1 = [[CN¥]] 2,720 тэрбум (19-т) <br />[[US$]] 386 тэрбум | blank1_name_sec1 = ДНБ нэг хүнд ноогдох | blank1_info_sec1 = CN¥ 54,005 (29-д) <br />US$ 7,664 | blank2_name_sec1 = ДНБ өсөлт | blank2_info_sec1 = {{increase}} 4.1% | blank4_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2022) | blank4_info_sec2 = 0.751<ref name="SHDI">{{cite web |title=Human Development Indices (8.0)- China |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/CHN/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0 |access-date=23 September 2024 |website=Global Data Lab}}</ref> (26-д) – {{color|#090|өндөр}} | website = {{URL|http://www.gxzf.gov.cn/}} | official_name = Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орон | image_skyline = 1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg | image_alt = | image_caption = Гуанши нутаг }} '''Гуанши''' буюу албан ёсоор '''Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орон''' ([[Хятад хэл|хятад]]. 广西壮族自治区, [[пиньинь]] ''Guǎngxī Zhuàngzú Zìzhìqū'' ; жуан хэл. ''Gvangjsih Bouxcuengh Swcigih'') — БНХАУ-ын зүүн өмнөд хэсэгт орших өөртөө засах орон. Захиргааны төв болон хамгийн том хот нь [[Наньнин]] юм. Гуанши өөртөө засах оронд 2020 оны байдлаар 50,126 сая хүн оршин сууж байсан. БНХАУ-ын зүүн өмнөд хэсэгт орших тус өөртөө засах орон [[Өмнөд Хятадын тэнгис|Өмнөд хятадын тэнгисийн]] [[Тонкины булан]] руу гарцтай. Уг өөртөө засах орон зүүн өмнөд хэсгээрээ [[Гуандун муж|Гуандун]], зүүн хойгуураа [[Хэнань муж|Хэнань]], хойгуураа [[Гуйжоу муж|Гуйжоу]], баруун хэсгээрээ [[Юньнань муж|Юньнань]] муж тус тус хиллэдэг бөгөөд баруун өмнүүрээ [[Вьетнам]] улстай хил залгадаг. 1999 оноос хойш Гуаншийн гадаад худалдааны хамгийн том түнш нь Вьетнам улс юм. Мөн Хятадын зах зээл рүү шар айраг, кофе, уул уурхайн түүхий эд экспортолж, электрон бараа, үйлдвэрийн тоног төхөөрөмж, цай импортолдог [[Лаос]] улстай худалдаа хийдэг ажээ. 2023 онд Гуанши орны гадаад худалдааны нийт хэмжээ 693 тэрбум 650 сая юань буюу 97 тэрбум 510 сая ам.долларт хүрсэн байна. Гуанши бол олон үндэстний нутаг юм. Хүн амын дийлэнх нь [[Хятадууд|хятад]] үндэстэн (62%), хоёр дахь том үндэстэн бол [[Жуан үндэстэн|Жуан]] (34%) бөгөөд энэ нь бүс нутгийн бүтэн нэрд тусгагдсан байдаг. Мөн [[Яо үндэстэн|Яо]], [[Мяо үндэстэн|Мяо]], Дун, Мулао, Маонан, Хүй, Буйи, Вьетнам, Шүй, И, Гэ Лао, Манж зэрэг үндэстнүүдий төлөөлөл бий. == Эшлэл == {{reflist}} {{БНХАУ-ын дээд нутаг}} [[Ангилал:Гуанши| ]] lboz2n5k7hzqnm46yktmvsej3bshseb 854240 854238 2026-04-20T13:57:28Z 唐吉訶德的侍從 5036 854240 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Гуанши | native_name = 广西 | other_name = | native_name_lang = zh-Hans | settlement_type = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] | translit_lang1 = Хятад | translit_lang1_type = {{nobold|Хятад ханз}} | translit_lang1_info = {{lang|zh-Hans-CN|广西壮族自治区}} | translit_lang1_type1 = {{nobold|[[Пиньинь]]}} | translit_lang1_info1 = {{tlit|zh|Guǎngxī zhuàngzú zìzhìqū}} | translit_lang1_type2 = {{nobold|Товчлол}} | translit_lang1_info2 = {{linktext|lang=zh|桂}} ({{tlit|zh|Guì}}) | translit_lang2 = Жуан | translit_lang2_type = {{nobold|[[Жуан хэл]]}} | translit_lang2_info = {{lang|za|Gvangjsih Bouxcuengh Swcigih}} | translit_lang2_type1 = {{nobold|Товчлол}} | translit_lang2_info1 = {{lang|za|Gvei}} | image_map = Guangxi in China (+all claims hatched).svg | mapsize = 275px | map_caption = Хятад дахь Ниншягийн байршил | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хятад}} | named_for = {{ubl|{{lang|zh|广}} {{tlit|zh|guǎng}} – 'wide'|{{lang|zh|西}} {{tlit|zh|xī}} – 'west'|{{literally|western expanse}}}} | seat_type = Нийслэл<br /><span style="font-weight:normal;">(ба томоохон хт)</span> | seat = [[Наньнин]] | parts_type = Divisions | parts_style = para | p1 = 14 [[Хятадын тойрог|тойрог]] | p2 = 109 [[Шянь|хошуу]] | p3 = 1396 [[Хятадын суурингууд|суурингууд]] | government_type = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] | governing_body = Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орны ардын их хурал | leader_title = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]] | leader_name = | leader_title1 = Хурлын дарга | leader_name1 = | leader_title2 = Засгийн газрын дарга | leader_name2 = | leader_title3 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] аймгийн дарга | leader_name3 = | area_total_km2 = 237600 | area_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (газар нутгийн хэмжээгээр)|9-р байр]] | elevation_max_m = 2141 | elevation_max_point = [[Kitten Mountain]] | population_footnotes = <ref>{{Cite web|date=11 May 2021|title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 3)|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html|access-date=11 May 2021|publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]}}</ref> | population_total = 50,126,804 | population_as_of = 2020 | population_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|11-р байр]] | population_density_km2 = auto | population_density_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын нягтаршлаар)|20-р байр]] | demographics_type1 = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | iso_code = CN-GX | blank_name_sec1 = [[ДНБ]] <span style="font-weight: normal;">(2023)</span><ref name="GDPdata">{{cite web|url=https://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0103|title=National Data|publisher=[[National Bureau of Statistics of China|China NBS]]|date=March 2024|access-date=June 22, 2024}} see also {{cite web|url=http://tjj.gxzf.gov.cn/tjsj/tjgb/qqgb/t18207923.shtml |title=zh: 2023年广西壮族自治区国民经济和社会发展统计公报 |publisher=guangxi.gov.cn|date=March 30, 2024|access-date=June 22, 2024}} The average exchange rate of 2023 was CNY 7.0467 to 1 USD dollar {{cite press release | url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202402/t20240228_1947918.html| title=Statistical communiqué of the People's Republic of China on the 2023 national economic and social development| publisher=China NBS|date=February 29, 2024|access-date=June 22, 2024}}</ref> | blank_info_sec1 = [[CN¥]] 2,720 тэрбум (19-т) <br />[[US$]] 386 тэрбум | blank1_name_sec1 = ДНБ нэг хүнд ноогдох | blank1_info_sec1 = CN¥ 54,005 (29-д) <br />US$ 7,664 | blank2_name_sec1 = ДНБ өсөлт | blank2_info_sec1 = {{increase}} 4.1% | blank4_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2022) | blank4_info_sec2 = 0.751<ref name="SHDI">{{cite web |title=Human Development Indices (8.0)- China |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/CHN/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0 |access-date=23 September 2024 |website=Global Data Lab}}</ref> (26-д) – {{color|#090|өндөр}} | website = {{URL|http://www.gxzf.gov.cn/}} | official_name = Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орон | image_skyline = 1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg | image_alt = | image_caption = Гуанши нутаг }} '''Гуанши''' буюу албан ёсоор '''Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орон''' ([[Хятад хэл|хятад]]. 广西壮族自治区, [[пиньинь]] ''Guǎngxī Zhuàngzú Zìzhìqū'' ; жуан хэл. ''Gvangjsih Bouxcuengh Swcigih'') — БНХАУ-ын зүүн өмнөд хэсэгт орших өөртөө засах орон. Захиргааны төв болон хамгийн том хот нь [[Наньнин]] юм. Гуанши өөртөө засах оронд 2020 оны байдлаар 50,126 сая хүн оршин сууж байсан. БНХАУ-ын зүүн өмнөд хэсэгт орших тус өөртөө засах орон [[Өмнөд Хятадын тэнгис|Өмнөд хятадын тэнгисийн]] [[Тонкины булан]] руу гарцтай. Уг өөртөө засах орон зүүн өмнөд хэсгээрээ [[Гуандун муж|Гуандун]], зүүн хойгуураа [[Хэнань муж|Хэнань]], хойгуураа [[Гуйжоу муж|Гуйжоу]], баруун хэсгээрээ [[Юньнань муж|Юньнань]] муж тус тус хиллэдэг бөгөөд баруун өмнүүрээ [[Вьетнам]] улстай хил залгадаг. 1999 оноос хойш Гуаншийн гадаад худалдааны хамгийн том түнш нь Вьетнам улс юм. Мөн Хятадын зах зээл рүү шар айраг, кофе, уул уурхайн түүхий эд экспортолж, электрон бараа, үйлдвэрийн тоног төхөөрөмж, цай импортолдог [[Лаос]] улстай худалдаа хийдэг ажээ. 2023 онд Гуанши орны гадаад худалдааны нийт хэмжээ 693 тэрбум 650 сая юань буюу 97 тэрбум 510 сая ам.долларт хүрсэн байна. Гуанши бол олон үндэстний нутаг юм. Хүн амын дийлэнх нь [[Хятадууд|хятад]] үндэстэн (62%), хоёр дахь том үндэстэн бол [[Жуан үндэстэн|Жуан]] (34%) бөгөөд энэ нь бүс нутгийн бүтэн нэрд тусгагдсан байдаг. Мөн [[Яо үндэстэн|Яо]], [[Мяо үндэстэн|Мяо]], Дун, Мулао, Маонан, Хүй, Буйи, Вьетнам, Шүй, И, Гэ Лао, Манж зэрэг үндэстнүүдий төлөөлөл бий. == Эшлэл == {{reflist}} {{БНХАУ-ын дээд нутаг}} [[Ангилал:Гуанши| ]] lrel6s5nuwosh57s88qumilqskogniw 854241 854240 2026-04-20T13:58:01Z 唐吉訶德的侍從 5036 854241 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Гуанши | native_name = 广西 | other_name = | native_name_lang = zh-Hans | settlement_type = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] | translit_lang1 = Хятад | translit_lang1_type = {{nobold|Хятад ханз}} | translit_lang1_info = {{lang|zh-Hans-CN|广西壮族自治区}} | translit_lang1_type1 = {{nobold|[[Пиньинь]]}} | translit_lang1_info1 = {{tlit|zh|Guǎngxī zhuàngzú zìzhìqū}} | translit_lang1_type2 = {{nobold|Товчлол}} | translit_lang1_info2 = {{linktext|lang=zh|桂}} ({{tlit|zh|Guì}}) | translit_lang2 = Жуан | translit_lang2_type = {{nobold|[[Жуан хэл]]}} | translit_lang2_info = {{lang|za|Gvangjsih Bouxcuengh Swcigih}} | translit_lang2_type1 = {{nobold|Товчлол}} | translit_lang2_info1 = {{lang|za|Gvei}} | image_map = Guangxi in China (+all claims hatched).svg | mapsize = 275px | map_caption = Гуанши өөртөө засах орны газрын зураг дээрх байрлал | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хятад}} | named_for = {{ubl|{{lang|zh|广}} {{tlit|zh|guǎng}} – 'wide'|{{lang|zh|西}} {{tlit|zh|xī}} – 'west'|{{literally|western expanse}}}} | seat_type = Нийслэл<br /><span style="font-weight:normal;">(ба томоохон хт)</span> | seat = [[Наньнин]] | parts_type = Divisions | parts_style = para | p1 = 14 [[Хятадын тойрог|тойрог]] | p2 = 109 [[Шянь|хошуу]] | p3 = 1396 [[Хятадын суурингууд|суурингууд]] | government_type = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] | governing_body = Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орны ардын их хурал | leader_title = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]] | leader_name = | leader_title1 = Хурлын дарга | leader_name1 = | leader_title2 = Засгийн газрын дарга | leader_name2 = | leader_title3 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] аймгийн дарга | leader_name3 = | area_total_km2 = 237600 | area_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (газар нутгийн хэмжээгээр)|9-р байр]] | elevation_max_m = 2141 | elevation_max_point = [[Kitten Mountain]] | population_footnotes = <ref>{{Cite web|date=11 May 2021|title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 3)|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html|access-date=11 May 2021|publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]}}</ref> | population_total = 50,126,804 | population_as_of = 2020 | population_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|11-р байр]] | population_density_km2 = auto | population_density_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын нягтаршлаар)|20-р байр]] | demographics_type1 = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | iso_code = CN-GX | blank_name_sec1 = [[ДНБ]] <span style="font-weight: normal;">(2023)</span><ref name="GDPdata">{{cite web|url=https://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0103|title=National Data|publisher=[[National Bureau of Statistics of China|China NBS]]|date=March 2024|access-date=June 22, 2024}} see also {{cite web|url=http://tjj.gxzf.gov.cn/tjsj/tjgb/qqgb/t18207923.shtml |title=zh: 2023年广西壮族自治区国民经济和社会发展统计公报 |publisher=guangxi.gov.cn|date=March 30, 2024|access-date=June 22, 2024}} The average exchange rate of 2023 was CNY 7.0467 to 1 USD dollar {{cite press release | url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202402/t20240228_1947918.html| title=Statistical communiqué of the People's Republic of China on the 2023 national economic and social development| publisher=China NBS|date=February 29, 2024|access-date=June 22, 2024}}</ref> | blank_info_sec1 = [[CN¥]] 2,720 тэрбум (19-т) <br />[[US$]] 386 тэрбум | blank1_name_sec1 = ДНБ нэг хүнд ноогдох | blank1_info_sec1 = CN¥ 54,005 (29-д) <br />US$ 7,664 | blank2_name_sec1 = ДНБ өсөлт | blank2_info_sec1 = {{increase}} 4.1% | blank4_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2022) | blank4_info_sec2 = 0.751<ref name="SHDI">{{cite web |title=Human Development Indices (8.0)- China |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/CHN/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0 |access-date=23 September 2024 |website=Global Data Lab}}</ref> (26-д) – {{color|#090|өндөр}} | website = {{URL|http://www.gxzf.gov.cn/}} | official_name = Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орон | image_skyline = 1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg | image_alt = | image_caption = Гуанши нутаг }} '''Гуанши''' буюу албан ёсоор '''Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орон''' ([[Хятад хэл|хятад]]. 广西壮族自治区, [[пиньинь]] ''Guǎngxī Zhuàngzú Zìzhìqū'' ; жуан хэл. ''Gvangjsih Bouxcuengh Swcigih'') — БНХАУ-ын зүүн өмнөд хэсэгт орших өөртөө засах орон. Захиргааны төв болон хамгийн том хот нь [[Наньнин]] юм. Гуанши өөртөө засах оронд 2020 оны байдлаар 50,126 сая хүн оршин сууж байсан. БНХАУ-ын зүүн өмнөд хэсэгт орших тус өөртөө засах орон [[Өмнөд Хятадын тэнгис|Өмнөд хятадын тэнгисийн]] [[Тонкины булан]] руу гарцтай. Уг өөртөө засах орон зүүн өмнөд хэсгээрээ [[Гуандун муж|Гуандун]], зүүн хойгуураа [[Хэнань муж|Хэнань]], хойгуураа [[Гуйжоу муж|Гуйжоу]], баруун хэсгээрээ [[Юньнань муж|Юньнань]] муж тус тус хиллэдэг бөгөөд баруун өмнүүрээ [[Вьетнам]] улстай хил залгадаг. 1999 оноос хойш Гуаншийн гадаад худалдааны хамгийн том түнш нь Вьетнам улс юм. Мөн Хятадын зах зээл рүү шар айраг, кофе, уул уурхайн түүхий эд экспортолж, электрон бараа, үйлдвэрийн тоног төхөөрөмж, цай импортолдог [[Лаос]] улстай худалдаа хийдэг ажээ. 2023 онд Гуанши орны гадаад худалдааны нийт хэмжээ 693 тэрбум 650 сая юань буюу 97 тэрбум 510 сая ам.долларт хүрсэн байна. Гуанши бол олон үндэстний нутаг юм. Хүн амын дийлэнх нь [[Хятадууд|хятад]] үндэстэн (62%), хоёр дахь том үндэстэн бол [[Жуан үндэстэн|Жуан]] (34%) бөгөөд энэ нь бүс нутгийн бүтэн нэрд тусгагдсан байдаг. Мөн [[Яо үндэстэн|Яо]], [[Мяо үндэстэн|Мяо]], Дун, Мулао, Маонан, Хүй, Буйи, Вьетнам, Шүй, И, Гэ Лао, Манж зэрэг үндэстнүүдий төлөөлөл бий. == Эшлэл == {{reflist}} {{БНХАУ-ын дээд нутаг}} [[Ангилал:Гуанши| ]] o8axymraubxp0e3tfqpusirak5cd61q 854242 854241 2026-04-20T13:58:30Z 唐吉訶德的侍從 5036 854242 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Гуанши | native_name = 广西 | other_name = | native_name_lang = zh-Hans | settlement_type = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] | translit_lang1 = Хятад | translit_lang1_type = {{nobold|Хятад ханз}} | translit_lang1_info = {{lang|zh-Hans-CN|广西壮族自治区}} | translit_lang1_type1 = {{nobold|[[Пиньинь]]}} | translit_lang1_info1 = {{tlit|zh|Guǎngxī zhuàngzú zìzhìqū}} | translit_lang1_type2 = {{nobold|Товчлол}} | translit_lang1_info2 = {{linktext|lang=zh|桂}} ({{tlit|zh|Guì}}) | translit_lang2 = Жуан | translit_lang2_type = {{nobold|[[Жуан хэл]]}} | translit_lang2_info = {{lang|za|Gvangjsih Bouxcuengh Swcigih}} | translit_lang2_type1 = {{nobold|Товчлол}} | translit_lang2_info1 = {{lang|za|Gvei}} | image_map = Guangxi in China (+all claims hatched).svg | mapsize = 275px | map_caption = Гуанши өөртөө засах орны газрын зураг дээрх байрлал | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хятад}} | named_for = | seat_type = Нийслэл<br /><span style="font-weight:normal;">(ба томоохон хт)</span> | seat = [[Наньнин]] | parts_type = Divisions | parts_style = para | p1 = 14 [[Хятадын тойрог|тойрог]] | p2 = 109 [[Шянь|хошуу]] | p3 = 1396 [[Хятадын суурингууд|суурингууд]] | government_type = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] | governing_body = Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орны ардын их хурал | leader_title = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]] | leader_name = | leader_title1 = Хурлын дарга | leader_name1 = | leader_title2 = Засгийн газрын дарга | leader_name2 = | leader_title3 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] аймгийн дарга | leader_name3 = | area_total_km2 = 237600 | area_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (газар нутгийн хэмжээгээр)|9-р байр]] | elevation_max_m = 2141 | elevation_max_point = [[Kitten Mountain]] | population_footnotes = <ref>{{Cite web|date=11 May 2021|title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 3)|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html|access-date=11 May 2021|publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]}}</ref> | population_total = 50,126,804 | population_as_of = 2020 | population_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|11-р байр]] | population_density_km2 = auto | population_density_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын нягтаршлаар)|20-р байр]] | demographics_type1 = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | iso_code = CN-GX | blank_name_sec1 = [[ДНБ]] <span style="font-weight: normal;">(2023)</span><ref name="GDPdata">{{cite web|url=https://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0103|title=National Data|publisher=[[National Bureau of Statistics of China|China NBS]]|date=March 2024|access-date=June 22, 2024}} see also {{cite web|url=http://tjj.gxzf.gov.cn/tjsj/tjgb/qqgb/t18207923.shtml |title=zh: 2023年广西壮族自治区国民经济和社会发展统计公报 |publisher=guangxi.gov.cn|date=March 30, 2024|access-date=June 22, 2024}} The average exchange rate of 2023 was CNY 7.0467 to 1 USD dollar {{cite press release | url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202402/t20240228_1947918.html| title=Statistical communiqué of the People's Republic of China on the 2023 national economic and social development| publisher=China NBS|date=February 29, 2024|access-date=June 22, 2024}}</ref> | blank_info_sec1 = [[CN¥]] 2,720 тэрбум (19-т) <br />[[US$]] 386 тэрбум | blank1_name_sec1 = ДНБ нэг хүнд ноогдох | blank1_info_sec1 = CN¥ 54,005 (29-д) <br />US$ 7,664 | blank2_name_sec1 = ДНБ өсөлт | blank2_info_sec1 = {{increase}} 4.1% | blank4_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2022) | blank4_info_sec2 = 0.751<ref name="SHDI">{{cite web |title=Human Development Indices (8.0)- China |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/CHN/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0 |access-date=23 September 2024 |website=Global Data Lab}}</ref> (26-д) – {{color|#090|өндөр}} | website = {{URL|http://www.gxzf.gov.cn/}} | official_name = Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орон | image_skyline = 1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg | image_alt = | image_caption = Гуанши нутаг }} '''Гуанши''' буюу албан ёсоор '''Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орон''' ([[Хятад хэл|хятад]]. 广西壮族自治区, [[пиньинь]] ''Guǎngxī Zhuàngzú Zìzhìqū'' ; жуан хэл. ''Gvangjsih Bouxcuengh Swcigih'') — БНХАУ-ын зүүн өмнөд хэсэгт орших өөртөө засах орон. Захиргааны төв болон хамгийн том хот нь [[Наньнин]] юм. Гуанши өөртөө засах оронд 2020 оны байдлаар 50,126 сая хүн оршин сууж байсан. БНХАУ-ын зүүн өмнөд хэсэгт орших тус өөртөө засах орон [[Өмнөд Хятадын тэнгис|Өмнөд хятадын тэнгисийн]] [[Тонкины булан]] руу гарцтай. Уг өөртөө засах орон зүүн өмнөд хэсгээрээ [[Гуандун муж|Гуандун]], зүүн хойгуураа [[Хэнань муж|Хэнань]], хойгуураа [[Гуйжоу муж|Гуйжоу]], баруун хэсгээрээ [[Юньнань муж|Юньнань]] муж тус тус хиллэдэг бөгөөд баруун өмнүүрээ [[Вьетнам]] улстай хил залгадаг. 1999 оноос хойш Гуаншийн гадаад худалдааны хамгийн том түнш нь Вьетнам улс юм. Мөн Хятадын зах зээл рүү шар айраг, кофе, уул уурхайн түүхий эд экспортолж, электрон бараа, үйлдвэрийн тоног төхөөрөмж, цай импортолдог [[Лаос]] улстай худалдаа хийдэг ажээ. 2023 онд Гуанши орны гадаад худалдааны нийт хэмжээ 693 тэрбум 650 сая юань буюу 97 тэрбум 510 сая ам.долларт хүрсэн байна. Гуанши бол олон үндэстний нутаг юм. Хүн амын дийлэнх нь [[Хятадууд|хятад]] үндэстэн (62%), хоёр дахь том үндэстэн бол [[Жуан үндэстэн|Жуан]] (34%) бөгөөд энэ нь бүс нутгийн бүтэн нэрд тусгагдсан байдаг. Мөн [[Яо үндэстэн|Яо]], [[Мяо үндэстэн|Мяо]], Дун, Мулао, Маонан, Хүй, Буйи, Вьетнам, Шүй, И, Гэ Лао, Манж зэрэг үндэстнүүдий төлөөлөл бий. == Эшлэл == {{reflist}} {{БНХАУ-ын дээд нутаг}} [[Ангилал:Гуанши| ]] 2psdy8q97c551tys009a7n9ccdb2obj 854254 854242 2026-04-20T14:35:00Z 唐吉訶德的侍從 5036 854254 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Гуанши | native_name = 广西 | other_name = | native_name_lang = zh-Hans | settlement_type = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] | translit_lang1 = Хятад | translit_lang1_type = {{nobold|Хятад ханз}} | translit_lang1_info = {{lang|zh-Hans-CN|广西壮族自治区}} | translit_lang1_type1 = {{nobold|[[Пиньинь]]}} | translit_lang1_info1 = {{tlit|zh|Guǎngxī zhuàngzú zìzhìqū}} | translit_lang1_type2 = {{nobold|Товчлол}} | translit_lang1_info2 = {{linktext|lang=zh|桂}} ({{tlit|zh|Guì}}) | translit_lang2 = Жуан | translit_lang2_type = {{nobold|[[Жуан хэл]]}} | translit_lang2_info = {{lang|za|Gvangjsih Bouxcuengh Swcigih}} | translit_lang2_type1 = {{nobold|Товчлол}} | translit_lang2_info1 = {{lang|za|Gvei}} | image_map = Guangxi in China (+all claims hatched).svg | mapsize = 275px | map_caption = Гуанши өөртөө засах орны газрын зураг дээрх байрлал | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хятад}} | named_for = | seat_type = Нийслэл<br /><span style="font-weight:normal;">(ба томоохон хт)</span> | seat = [[Наньнин]] | parts_type = Divisions | parts_style = para | p1 = 14 [[Хятадын тойрог|тойрог]] | p2 = 109 [[Шянь|хошуу]] | p3 = 1396 [[Хятадын суурингууд|суурингууд]] | government_type = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] | governing_body = Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орны ардын их хурал | leader_title = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]] | leader_name = | leader_title1 = Хурлын дарга | leader_name1 = | leader_title2 = Засгийн газрын дарга | leader_name2 = | leader_title3 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] аймгийн дарга | leader_name3 = | area_total_km2 = 237600 | area_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (газар нутгийн хэмжээгээр)|9-р байр]] | elevation_max_m = 2141 | elevation_max_point = [[Kitten Mountain]] | population_footnotes = <ref>{{Cite web|date=11 May 2021|title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 3)|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html|access-date=11 May 2021|publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]}}</ref> | population_total = 50,126,804 | population_as_of = 2020 | population_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|11-р байр]] | population_density_km2 = auto | population_density_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын нягтаршлаар)|20-р байр]] | demographics_type1 = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | iso_code = CN-GX | blank_name_sec1 = [[ДНБ]] <span style="font-weight: normal;">(2023)</span><ref name="GDPdata">{{cite web|url=https://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0103|title=National Data|publisher=[[National Bureau of Statistics of China|China NBS]]|date=March 2024|access-date=June 22, 2024}} see also {{cite web|url=http://tjj.gxzf.gov.cn/tjsj/tjgb/qqgb/t18207923.shtml |title=zh: 2023年广西壮族自治区国民经济和社会发展统计公报 |publisher=guangxi.gov.cn|date=March 30, 2024|access-date=June 22, 2024}} The average exchange rate of 2023 was CNY 7.0467 to 1 USD dollar {{cite press release | url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202402/t20240228_1947918.html| title=Statistical communiqué of the People's Republic of China on the 2023 national economic and social development| publisher=China NBS|date=February 29, 2024|access-date=June 22, 2024}}</ref> | blank_info_sec1 = [[CN¥]] 2,720 тэрбум (19-т) <br />[[US$]] 386 тэрбум | blank1_name_sec1 = ДНБ нэг хүнд ноогдох | blank1_info_sec1 = CN¥ 54,005 (29-д) <br />US$ 7,664 | blank2_name_sec1 = ДНБ өсөлт | blank2_info_sec1 = {{increase}} 4.1% | blank4_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2022) | blank4_info_sec2 = 0.751<ref name="SHDI">{{cite web |title=Human Development Indices (8.0)- China |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/CHN/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0 |access-date=23 September 2024 |website=Global Data Lab}}</ref> (26-д) – {{color|#090|өндөр}} | website = {{URL|http://www.gxzf.gov.cn/}} | official_name = Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орон | image_skyline = 1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg | image_alt = | image_caption = Гуанши нутаг }} '''Гуанши''' буюу албан ёсоор '''Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орон''' ([[Хятад хэл|хятад]]. 广西壮族自治区, [[пиньинь]] ''Guǎngxī Zhuàngzú Zìzhìqū'' ; жуан хэл. ''Gvangjsih Bouxcuengh Swcigih'') — БНХАУ-ын зүүн өмнөд хэсэгт орших өөртөө засах орон. Захиргааны төв болон хамгийн том хот нь [[Наньнин]] юм. Гуанши өөртөө засах оронд 2020 оны байдлаар 50,126 сая хүн оршин сууж байсан. БНХАУ-ын зүүн өмнөд хэсэгт орших тус өөртөө засах орон [[Өмнөд Хятадын тэнгис|Өмнөд хятадын тэнгисийн]] [[Тонкины булан]] руу гарцтай. Уг өөртөө засах орон зүүн өмнөд хэсгээрээ [[Гуандун муж|Гуандун]], зүүн хойгуураа [[Хэнань муж|Хэнань]], хойгуураа [[Гуйжоу муж|Гуйжоу]], баруун хэсгээрээ [[Юньнань муж|Юньнань]] муж тус тус хиллэдэг бөгөөд баруун өмнүүрээ [[Вьетнам]] улстай хил залгадаг. 1999 оноос хойш Гуаншийн гадаад худалдааны хамгийн том түнш нь Вьетнам улс юм. Мөн Хятадын зах зээл рүү шар айраг, кофе, уул уурхайн түүхий эд экспортолж, электрон бараа, үйлдвэрийн тоног төхөөрөмж, цай импортолдог [[Лаос]] улстай худалдаа хийдэг ажээ. 2023 онд Гуанши орны гадаад худалдааны нийт хэмжээ 693 тэрбум 650 сая юань буюу 97 тэрбум 510 сая ам.долларт хүрсэн байна. Гуанши бол олон үндэстний нутаг юм. Хүн амын дийлэнх нь [[Хятадууд|хятад]] үндэстэн (62%), хоёр дахь том үндэстэн бол [[Жуан үндэстэн|Жуан]] (34%) бөгөөд энэ нь бүс нутгийн бүтэн нэрд тусгагдсан байдаг. Мөн [[Яо үндэстэн|Яо]], [[Мяо үндэстэн|Мяо]], Дун, Мулао, Маонан, Хүй, Буйи, Вьетнам, Шүй, И, Гэ Лао, Манж зэрэг үндэстнүүдий төлөөлөл бий. == Нутгийн хуваарь == Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орон нь 14 тойргийн энтэй хот хуваагдана. * [[Наньнин|Наньнин хот]] ({{lang|zh-hans|南宁市}}, {{lang|za|Namzningz Si}}) * [[Люжоу хот]] ({{lang|zh-hans|柳州市}}, {{lang|za|Liujcouh Si}}) * [[Гуйлин хот]] ({{lang|zh-hans|桂林市}}, {{lang|za|Gveilinz Si}}) * [[Ужоу хот]] ({{lang|zh-hans|梧州市}}, {{lang|za|Vuzcouh Si}}) * [[Бэйхай хот]] ({{lang|zh-hans|北海市}}, {{lang|za|Bwzhaij Si}}) * [[Фанчэнган хот]] ({{lang|zh-hans|防城港市}}, {{lang|za|Fangzcwngzgangj Si}}) * [[Цинжоу хот]] ({{lang|zh-hans|钦州市}}, {{lang|za|Ginhcouh Si}}) * [[Гуйган хот]] ({{lang|zh-hans|贵港市}}, {{lang|za|Gveigangj Si}}) * [[Юйлин хот]] ({{lang|zh-hans|玉林市}}, {{lang|za|Yilinz Si}}) * [[Байсе хот]] ({{lang|zh-hans|百色市}}, {{lang|za|Bwzswz Si}}) * [[Хэжоу хот]] ({{lang|zh-hans|贺州市}}, {{lang|za|Hocouh Si}}) * [[Хэчи хот]] ({{lang|zh-hans|河池市}}, {{lang|za|Hozciz Si}}) * [[Лайбин хот]] ({{lang|zh-hans|来宾市}}, {{lang|za|Laizbinh Si}}) * [[Чонзуо хот]] ({{lang|zh-hans|崇左市}}, {{lang|za|Cungzcoj Si}}) == Эшлэл == {{reflist}} {{БНХАУ-ын дээд нутаг}} [[Ангилал:Гуанши| ]] are3qc2o8whot4pqzptmpi068kmsgqy 0 139724 854331 816723 2026-04-21T00:37:18Z Avirmed Batsaikhan 53733 854331 wikitext text/x-wiki '''Дэлхийн шатрын олимпиад''' нь [[Олон Улсын Шатрын Холбоо|Олон улсын Шатрын холбооны]] /FIDE/ гишүүн улс бүр өөрийн орныг төлөөлж оролцдог шатарчдын багийн тэмцээн юм. Эдгээр тэмцээнүүдийг 1927 оноос хойш зохион байгуулж, 1940 он хүртэл "Үндэстнүүдийн тэмцээн" гэж нэрлэдэг байв. Гол шагнал нь "Hamilton-Russell Challenge Cup" бөгөөд түрүүлсэн багийн гишүүн бүр алтан медаль хүртдэг. Тоглолт бүр 4 самбар дээр тоглогддог. Багийн бүрэлдэхүүн: үндсэн 4 шатарчин, 2 нөөц, 1950 оноос өмнө, 2008 оноос хойш - 1 нөөц тамирчин байдаг болсон. 1939 он хүртэл Европын орнуудын шатарчид голчлон Дэлхийн шатрын Олимпиадад оролцдог байсан бол бусад орноос зөвхөн Аргентин, АНУ, Палестины төлөөлөгчид оролцох эрхтэй байжээ. 1939-1945 оны [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Шатрын Олимпиадыг тасалдуулж 1950 онд ахин эхэлсэн түүхтэй. Оролцогчдын тоо нэмэгдэж, зохион байгуулалтын зардал нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан FIDE 1976 оноос хойш тойргийн системээр бус, Швейцарийн системээр олимпиадуудыг зохион байгуулж байгаа нь хөгжиж буй орнуудын шатарчдын оролцоог идэвхжүүлж, дэлхийн хүчирхэг шатарчидтай уулзах боломжийг олгох болжээ. == Олимпиадын шагналтнууд == '''Эрэгтэй''' {| class="wikitable" |'''№''' |'''Он''' |'''Олимпиад зохион байгуулсан газар''' | '''Алт''' | '''Мөнгө''' | '''Хүрэл''' |'''Оролцогч багийн Σ''' |- |1 |1927 | '''[[Лондон]]''' <small>Их Британи</small> | '''Унгар''' <small>Геза Мароци</small> <small>Геза Надь</small> <small>Арпад Вайда</small> <small>Корнел Хаваши</small> <small>Эндре Штейнер</small> | '''Дани''' <small>Орла Краузе</small> <small>Хольгер Норман-Хансен</small> <small>Эрик Андерсен</small> <small>Карл Рубен</small> | '''Англи''' <small>Генри Аткинс</small> <small>Фредерик Ейтс</small> <small>Жорж Томас</small> <small>Режиналд Мичелл</small> <small>Эдмунд Спенсер</small> |16 |- |2 |1928 | '''[[Хааг]]''' <small>Нидерланд</small> | '''Унгар''' <small>Геза Надь</small> <small>Эндре Штейнер</small> <small>Арпад Вайда</small> <small>Корнел Хаваши</small> | '''АНУ''' <small>Исаак Кэжен</small> <small>Герман Стейнер</small> <small>Самуэль Фактор</small> <small>Эрлинг Тольфсен</small> <small>Милтон Ханауэр</small> | '''Польш''' <small>Казимеж Макарчик</small> <small>Паулино Фридман</small> <small>Теодор Регедзиньски</small> <small>Мечислав Хвойник</small> <small>Абрам Бласс</small> |17 |- |3 |1930 | '''[[Хамбург]]''' <small>Герман</small> | '''Польш''' <small>Акиба Рубинштейн</small> <small>Савелий Тартаковер</small> <small>Давид Пшепюрка</small> <small>Казимеж Макарчик</small> <small>Паулино Фридман</small> | '''Унгар''' <small>Геза Мароци</small> <small>Шандор Такач</small> <small>Арпад Вайда</small> <small>Корнел Хаваши</small> <small>Эндре Штейнер</small> | '''Герман''' <small>Карл Ауэс</small> <small>Фридрих Земиш</small> <small>Карл Карльс</small> <small>Курт Рихтер</small> <small>Хенрих Вагнер</small> |18 |- |4 |1931 | '''[[Праг]]''' <small>Чехословак</small> | '''АНУ''' <small>Исаак Кэжен</small> <small>Фрэнк Маршалл</small> <small>Артур Дейк</small> <small>Израэль Горовиц</small> <small>Герман Стейнер</small> | '''Польш''' <small>Акиба Рубинштейн</small> <small>Савелий Тартаковер</small> <small>Давид Пшепюрка</small> <small>Казимеж Макарчик</small> <small>Паулино Фридман</small> | '''Чехословак''' <small>Саломон Флор</small> <small>Карл Гильг</small> <small>Йозеф Рейфирж</small> <small>Карел Опоченски</small> <small>Карел Скаличка</small> |19 |- |5 |1933 | '''Фолкстон''' <small>Их Британи</small> | '''АНУ''' <small>Исаак Кэжен</small> <small>Фрэнк Маршалл</small> <small>Ройбен Файн</small> <small>Артур Дейк</small> <small>Альберт Симонсон</small> | '''Чехословак''' <small>Саломон Флор</small> <small>Карел Трейбал</small> <small>Йозеф Рейфирж</small> <small>Карел Опоченски</small> <small>Карел Скаличка</small> | '''Швед''' <small>Гидеон Штальберг</small> <small>Гёста Штольц</small> <small>Эрик Лундин</small> <small>Карл Берндтссон</small> |15 |- |6 |1935 | '''[[Варшав]]''' <small>Польш</small> | '''АНУ''' <small>Ройбен Файн</small> <small>Фрэнк Маршалл</small> <small>Абрахам Купчик</small> <small>Артур Дейк</small> <small>Израэль Горовиц</small> | '''Швед''' <small>Гидеон Штальберг</small> <small>Гёста Штольц</small> <small>Эрик Лундин</small> <small>Гёста Даниельссон</small> <small>Эрнст Ларссон</small> | '''Польш''' <small>Савелий Тартаковер</small> <small>Паулино Фридман</small> <small>Мечислав Найдорф</small> <small>Хенрик Фридман</small> <small>Казимеж Макарчик</small> |20 |- |7 |1937 | '''[[Стокхольм]]''' <small>Швец</small><small>д</small> | '''АНУ''' <small>Самуэль Решевски</small> <small>Ройбен Файн</small> <small>Исаак Кэжен</small> <small>Фрэнк Маршалл</small> <small>Израэль Горовиц</small> |'''Унгар''' <small>Андрэ Лилиенталь</small> <small>Ласло Сабо</small> <small>Эндре Штейнер</small> <small>Корнел Хаваши</small> <small>Арпад Вайда</small> | '''Польш''' <small>Савелий Тартаковер</small> <small>Мечислав Найдорф</small> <small>Паулино Фридман</small> <small>Исаак Аппель</small> <small>Теодор Регедзиньский</small> |19 |- |8 |1939 | '''[[Буэнос-Айрес]]''' <small>Аргентин</small> | '''Герман''' <small>Эрих Элисказес</small> <small>Пауль Михель</small> <small>Людвиг Энгельс</small> <small>Альберт Беккер</small> <small>Генрих Рейнгардт</small> | '''Польш''' <small>Савелий Тартаковер</small> <small>Мечислав Найдорф</small> <small>Паулино Фридман</small> <small>Теодор Регедзиньски</small> <small>Францишек Сулик</small> | '''Эстони''' <small>Пауль Керес</small> <small>Ильмар Рауд</small> <small>Пауль Шмидт</small> <small>Гуннар Фридеман</small> <small>Йоханнес Тюрн</small> |27 |- |9 |1950 | '''Дубровник''' <small>Югослав</small> | '''Югослав''' <small>Светозар Глигорич</small> <small>Вася Пирц</small> <small>Петар Трифунович</small> <small>Браслав Рабар</small> <small>Милан Видмар</small> <small>Стоян Пуц</small> | '''Аргентин''' <small>Мигель Найдорф</small> <small>Хулио Болбочан</small> <small>Карлос Гимар</small> <small>Эктор Россетто</small> <small>Герман Пильник</small> | '''ХБНГУ''' <small>Вольфганг Унцикер</small> <small>Лотар Шмид</small> <small>Герхард Пфайфер</small> <small>Людвиг Рельштаб</small> <small>Ханс-Хильмар Штаудте</small> |16 |- |10 |1952 | '''[[Хельсинки]]''' <small>Финл</small><small>анд</small> | '''ЗХУ''' <small>Пауль Керес</small> <small>Василий Смыслов</small> <small>Давид Бронштейн</small> <small>Ефим Геллер</small> <small>Исаак Болеславский</small> <small>Александр Котов</small> | '''Аргентин''' <small>Мигель Найдорф</small> <small>Хулио Болбочан</small> <small>Эрих Элисказес</small> <small>Герман Пильник</small> <small>Эктор Россетто</small> | '''Югослав''' <small>Светозар Глигорич</small> <small>Браслав Рабар</small> <small>Петар Трифунович</small> <small>Вася Пирц</small> <small>Андрия Фудерер</small> <small>Борислав Милич</small> |25 |- |11 |1954 | '''[[Амстердам]]''' <small>Нидерланды</small> | '''ЗХУ''' <small>[[Михаил Ботвинник]]</small> <small>[[Василий Смыслов]]</small> <small>Давид Бронштейн</small> <small>Пауль Керес</small> <small>Ефим Геллер</small> <small>Александр Котов</small> | '''Аргентина''' <small>Мигель Найдорф</small> <small>Хулио Болбочан</small> <small>Оскар Панно</small> <small>Карлос Гимар</small> <small>Эктор Россетто</small> <small>Герман Пильник</small> | '''Югослав''' <small>Вася Пирц</small> <small>Светозар Глигорич</small> <small>Петар Трифунович</small> <small>Браслав Рабар</small> <small>Андрия Фудерер</small> <small>Александр Матанович</small> |26 |- |12 |1956 | '''[[Москва]]''' <small>ЗХУ</small> | '''ЗХУ''' <small>Михаил Ботвинник</small> <small>Василий Смыслов</small> <small>Пауль Керес</small> <small>Давид Бронштейн</small> <small>Марк Тайманов</small> <small>Ефим Геллер</small> | '''Югослав''' <small>Светозар Глигорич</small> <small>Александр Матанович</small> <small>Борислав Ивков</small> <small>Никола Караклаич</small> <small>Борислав Милич</small> <small>Божидар Джурашевич</small> | '''Унгар''' <small>Ласло Сабо</small> <small>Гедеон Барца</small> <small>Пал Бенко</small> <small>Дьёрдь Силадьи</small> <small>Миклош Бей</small> <small>Лайош Портиш</small> |34 |- |13 |1958 | '''[[Мюнхен]]''' <small>ХБНГУ</small> | '''ЗХУ''' <small>Михаил Ботвинник</small> <small>Василий Смыслов</small> <small>Пауль Керес</small> <small>Давид Бронштейн</small> <small>[[Михаил Таль]]</small> <small>[[Тигран Петросян]]</small> | '''Югослав''' <small>Светозар Глигорич</small> <small>Александр Матанович</small> <small>Борислав Ивков</small> <small>Петар Трифунович</small> <small>Божидар Джурашевич</small> <small>Андрия Фудерер</small> | '''Аргентин''' <small>Герман Пильник</small> <small>Оскар Панно</small> <small>Эрих Элисказес</small> <small>Родольфо Редольфи</small> <small>Рауль Сангинетти</small> <small>Хайме Эмма</small> |36 |- |14 |1960 | '''[[Лайпциг]]''' <small>БНАГАУ</small> | '''ЗХУ''' <small>Михаил Таль</small> <small>Михаил Ботвинник</small> <small>Пауль Керес</small> <small>[[Виктор Корчной]]</small> <small>Василий Смыслов</small> <small>Тигран Петросян</small> | '''АНУ''' <small>Роберт Фишер</small> <small>Уильям Ломбарди</small> <small>Роберт Бирн</small> <small>Артур Бисгайер</small> <small>Николас Россолимо</small> <small>Реймонд Уайнстайн</small> | '''Югослав''' <small>Светозар Глигорич</small> <small>Александр Матанович</small> <small>Борислав Ивков</small> <small>Марио Берток</small> <small>Мато Дамянович</small> <small>Милан Вукчевич</small> |40 |- |15 |1962 | '''[[Варна]]''' <small>Болгар</small> | '''ЗХУ''' <small>Михаил Ботвинник</small> <small>Тигран Петросян</small> <small>[[Борис Спасский]]</small> <small>Пауль Керес</small> <small>Ефим Геллер</small> <small>Михаил Таль</small> | '''Югослав''' <small>Светозар Глигорич</small> <small>Петар Трифунович</small> <small>Александр Матанович</small> <small>Борислав Ивков</small> <small>Бруно Парма</small> <small>Драголюб Минич</small> | '''Аргентин''' <small>Мигель Найдорф</small> <small>Хулио Болбочан</small> <small>Оскар Панно</small> <small>Рауль Сангинетти</small> <small>Эктор Россетто</small> <small>Альберто Фогельман</small> |38 |- |16 |1964 | '''[[Тел-Авив]]''' <small>Израил</small> | '''ЗХУ''' <small>Тигран Петросян</small> <small>Михаил Ботвинник</small> <small>Василий Смыслов</small> <small>Пауль Керес</small> <small>Леонид Штейн</small> <small>Борис Спасский</small> | '''Югослав''' <small>Светозар Глигорич</small> <small>Борислав Ивков</small> <small>Александр Матанович</small> <small>Бруно Парма</small> <small>Мийо Удовчич</small> <small>Милан Матулович</small> | '''ХБНГУ''' <small>Вольфганг Унцикер</small> <small>Клаус Дарга</small> <small>Лотар Шмид</small> <small>Хельмут Пфлегер</small> <small>Дитер Морлок</small> <small>Вольфрам Биалас</small> |50 |- |17 |1966 | '''[[Хавана]]''' <small>Куба</small> |'''ЗХУ''' <small>[[Тигран Петросян]]</small> <small>Борис Спасский</small> <small>[[Михаил Таль]]</small> <small>Леонид Штейн</small> <small>[[Виктор Корчной]]</small> <small>Лев Полугаевский</small> | '''АНУ''' <small>[[Роберт Фишер]]</small> <small>Роберт Бирн</small> <small>Пал Бенко</small> <small>Ларри Эванс</small> <small>Уильям Эддисон</small> <small>Николас Россолимо</small> | '''Унгар''' <small>Лайош Портиш</small> <small>Ласло Сабо</small> <small>Иштван Билек</small> <small>Левенте Лендьел</small> <small>Дёжё Форинтош</small> <small>Ласло Барцаи</small> |52 |- |18 |1968 | '''Лугано''' <small>Швейцар</small> |'''ЗХУ''' <small>Тигран Петросян</small> <small>Борис Спасский</small> <small>Виктор Корчной</small> <small>Ефим Геллер</small> <small>Лев Полугаевский</small> <small>Василий Смыслов</small> | '''Югослав''' <small>Светозар Глигорич</small> <small>Борислав Ивков</small> <small>Александр Матанович</small> <small>Милан Матулович</small> <small>Бруно Парма</small> <small>Драголюб Чирич</small> | '''Болгар''' <small>Милко Бобоцов</small> <small>Георгий Трингов</small> <small>Никола Падевский</small> <small>Атанас Коларов</small> <small>Иван Радулов</small> <small>Пейчо Пеев</small> |53 |- |19 |1970 | '''Зиген''' ХБНГУ |'''ЗХУ''' <small>Борис Спасский</small> <small>Тигран Петросян</small> <small>Виктор Корчной</small> <small>Лев Полугаевский</small> <small>Василий Смыслов</small> <small>Ефим Геллер</small> |'''Унгар''' <small>Лайош Портиш</small> <small>Левенте Лендьел</small> <small>Иштван Билек</small> <small>Дёжё Форинтош</small> <small>Иштван Чом</small> <small>Золтан Рибли</small> | '''Югослав''' <small>Светозар Глигорич</small> <small>Борислав Ивков</small> <small>Милан Матулович</small> <small>Александр Матанович</small> <small>Бруно Парма</small> <small>Драголюб Минич</small> |60 |- |20 |1972 | '''Скопье''' <small>Югослав</small> |'''ЗХУ''' <small>Тигран Петросян</small> <small>Виктор Корчной</small> <small>[[Василий Смыслов]]</small> <small>Михаил Таль</small> <small>[[Анатолий Карпов]]</small> <small>Владимир Савон</small> | '''Унгар''' <small>Лайош Портиш</small> <small>Иштван Билек</small> <small>Дёжё Форинтош</small> <small>Золтан Рибли</small> <small>Иштван Чом</small> <small>Дьюла Сакс</small> | '''Югослав''' <small>Светозар Глигорич</small> <small>Борислав Ивков</small> <small>Любомир Любоевич</small> <small>Александр Матанович</small> <small>Милан Матулович</small> <small>Йосип Рукавина</small> |63 |- |21 |1974 | '''[[Ницца]]''' <small>Франц</small> |'''ЗХУ''' <small>[[Анатолий Карпов]]</small> <small>Виктор Корчной</small> <small>Борис Спасский</small> <small>Тигран Петросян</small> <small>Михаил Таль</small> <small>Геннадий Кузьмин</small> | '''Югослав''' <small>Светозар Глигорич</small> <small>Любомир Любоевич</small> <small>Борислав Ивков</small> <small>Альбин Планинц</small> <small>Драголюб Велимирович</small> <small>Бруно Парма</small> |'''АНУ''' <small>Любомир Кавалек</small> <small>Роберт Бирн</small> <small>Уолтер Браун</small> <small>Самуэль Решевски</small> <small>Уильям Ломбарди</small> <small>Жеймс Таржан</small> |75 |- |22 |1976 | '''[[Хайфа]]''' <small>Израил</small> | '''АНУ''' <small>Роберт Бирн</small> <small>Любомир Кавалек</small> <small>Ларри Эванс</small> <small>Джеймс Тарджан</small> <small>Уильям Ломбарди</small> <small>Ким Коммонс</small> | '''Нидерланд''' <small>Ян Тимман</small> <small>Геннадий Сосонко</small> <small>Ян Доннер</small> <small>Ханс Рее</small> <small>Герт Лигтеринк</small> <small>Франциск Кёйперс</small> | '''Англи''' <small>Энтони Майлс</small> <small>Реймонд Кин</small> <small>Уильям Хартстон</small> <small>Майкл Стин</small> <small>Жонатан Местел</small> <small>Жон Нанн</small> |48 |- |23 |1978 | [[Буэнос-Айрес|'''Буэнос-Айрес''' <small>(2)</small>]] <small>Аргентин</small> | '''Унгар''' <small>Лайош Портиш</small> <small>Золтан Рибли</small> <small>Дьюла Сакс</small> <small>Андраш Адорьян</small> <small>Иштван Чом</small> <small>Ласло Вадас</small> |'''ЗХУ''' <small>Борис Спасский</small> <small>Тигран Петросян</small> <small>Лев Полугаевский</small> <small>Борис Гулько</small> <small>Олег Романишин</small> <small>Рафаэль Ваганян</small> |'''АНУ''' <small>Любомир Кавалек</small> <small>Уолтер Браун</small> <small>Анатолий Лейн</small> <small>Роберт Бирн</small> <small>Жеймс Таржан</small> <small>Уильям Ломбарди</small> |66 |- |24 |1980 | '''Ла-Валлетта''' <small>Мальт</small> |'''ЗХУ''' <small>Анатолий Карпов</small> <small>Лев Полугаевский</small> <small>Михаил Таль</small> <small>Ефим Геллер</small> <small>Юрий Балашов</small> <small>Гарри Каспаров</small> |'''Унгар''' <small>Лайош Портиш</small> <small>Золтан Рибли</small> <small>Дьюла Сакс</small> <small>Иштван Чом</small> <small>Иван Фараго</small> <small>Йожеф Пинтер</small> | '''Югослав''' <small>Любомир Любоевич</small> <small>Борислав Ивков</small> <small>Бруно Парма</small> <small>Боян Кураица</small> <small>Славолюб Марьянович</small> <small>Предраг Николич</small> |82 |- |25 |1982 | '''Люцерн''' <small>Швейцар</small> |'''ЗХУ''' <small>Анатолий Карпов</small> <small>Гарри Каспаров</small> <small>Лев Полугаевский</small> <small>Александр Белявский</small> <small>Михаил Таль</small> <small>Артур Юсупов</small> | '''Чехословак''' <small>Властимил Горт</small> <small>Ян Смейкал</small> <small>Любомир Фтачник</small> <small>Властимил Янса</small> <small>Ян Плахетка</small> <small>Ян Амброж</small> |'''АНУ''' <small>Уолтер Браун</small> <small>Яссер Сейраван</small> <small>Лев Альбурт</small> <small>Любомир Кавалек</small> <small>Жеймс Таржан</small> <small>Ларри Кристиансен</small> |92 |- |26 |1984 | '''[[Салоники]]''' <small>Гре</small><small>к</small> |'''ЗХУ''' <small>Александр Белявский</small> <small>Лев Полугаевский</small> <small>Рафаэль Ваганян</small> <small>Владимир Тукмаков</small> <small>Артур Юсупов</small> <small>Андрей Соколов</small> | '''Англи''' <small>Энтони Майлс</small> <small>Жон Нанн</small> <small>Жонатан Спилмен</small> <small>Мюррей Чандлер</small> <small>Жонатан Местел</small> <small>[[Найжел Шорт]]</small> |'''АНУ''' <small>Роман</small> <small>Жинжихашвили</small> <small>Любомир Кавалек</small> <small>Ларри Кристиансен</small> <small>Уолтер Браун</small> <small>Лев Альбурт</small> <small>Ник Де Фирмиан</small> |88 |- |27 |1986 | '''[[Дубай хот|Дубай]]''' <small>А</small><small>НЭ</small> |'''ЗХУ''' <small>Гарри Каспаров</small> <small>Анатолий Карпов</small> <small>Андрей Соколов</small> <small>Артур Юсупов</small> <small>Рафаэль Ваганян</small> <small>Виталий Цешковский</small> | '''Англи''' <small>Энтони Майлс</small> <small>Жон Нанн</small> <small>Найжел Шорт</small> <small>Мюррей Чандлер</small> <small>Жонатан Спилмен</small> <small>Гленн Флир</small> |'''АНУ''' <small>Яссер Сейраван</small> <small>Ларри Кристиансен</small> <small>Любомир Кавалек</small> <small>Джон Федорович</small> <small>Ник Де Фирмиан</small> <small>Максим Длуги</small> |108 |- |28 |1988 | '''[[Салоники]]''' <small>(2)</small> <small>Гре</small><small>к</small> |'''ЗХУ''' <small>Гарри Каспаров</small> <small>Анатолий Карпов</small> <small>Артур Юсупов</small> <small>Александр Белявский</small> <small>Ян Эльвест</small> <small>Василий Иванчук</small> | '''Англия''' <small>Найжел Шорт</small> <small>Жонатан Спилмен</small> <small>Жон Нанн</small> <small>Мюррей Чандлер</small> <small>Жонатан Местел</small> <small>Уильям Уотсон</small> | '''Нидерланд''' <small>Джон Ван дер Вил</small> <small>Геннадий Сосонко</small> <small>Паул Ван дер Стеррен</small> <small>Йерун Пикет</small> <small>Маринюс Кёйф</small> <small>Руди Даувен</small> |107 |- |29 |1990 | '''Нови-Сад''' <small>Югослав</small> |'''ЗХУ''' <small>Василий Иванчук</small> <small>Борис Гельфанд</small> <small>Александр Белявский</small> <small>Артур Юсупов</small> <small>Леонид Юдасин</small> <small>Евгений Бареев</small> |'''АНУ''' <small>Яссер Сейраван</small> <small>Борис Гулько</small> <small>Ларри Кристиансен</small> <small>Жоэль Бенжамин</small> <small>Жон Федорович</small> <small>Ник Де Фирмиан</small> | '''Англи''' <small>Найджел Шорт</small> <small>Джонатан Спилмен</small> <small>Джон Нанн</small> <small>Майкл Адамс</small> <small>Мюррей Чандлер</small> <small>Джулиан Ходжсон</small> |108 |- |30 |1992 | '''[[Манила]]''' <small>Филиппин</small> | '''Орос''' <small>[[Гарри Каспаров]]</small> <small>Александр Халифман</small> <small>Сергей Долматов</small> <small>Алексей Дреев</small> <small>Владимир Крамник</small> <small>Алексей Выжманавин</small> | '''Узбекистан''' <small>Валерий Логинов</small> <small>Григорий Серпер</small> <small>Александр Ненашев</small> <small>Сергей Загребельный</small> <small>Михаил Салтаев</small> <small>Саидали Юлдашев</small> | '''Армени''' <small>Рафаэль Ваганян</small> <small>Владимир Акопян</small> <small>Смбат Лпутян</small> <small>Арташес Минасян</small> <small>Аршак Петросян</small> <small>Ашот Анастасян</small> |102 |- |31 |1994 | '''[[Москва]]''' <small>(2)</small> Орос |'''Орос''' <small>[[Гарри Каспаров]]</small> <small>Владимир Крамник</small> <small>Евгений Бареев</small> <small>Алексей Дреев</small> <small>Сергей Тивяков</small> <small>Пётр Свидлер</small> | '''Босни Герцеговин''' <small>Предраг Николич</small> <small>Иван Соколов</small> <small>Боян Кураица</small> <small>Эмир Диздаревич</small> <small>Небойша Николич</small> <small>Раде Милованович</small> | '''Орос «Б»''' <small>Александр Морозевич</small> <small>Вадим Звягинцев</small> <small>Михаил Улыбин</small> <small>Сергей Рублевский</small> <small>Константин Сакаев</small> <small>Василий Емелин</small> |124 |- |32 |1996 | '''[[Ереван]]''' <small>Армени</small> |'''Орос''' <small>Гарри Каспаров</small> <small>Владимир Крамник</small> <small>Алексей Дреев</small> <small>Пётр Свидлер</small> <small>Евгений Бареев</small> <small>Сергей Рублевский</small> | '''Украин''' <small>Василий Иванчук</small> <small>Владимир Маланюк</small> <small>Олег Романишин</small> <small>Игорь Новиков</small> <small>Александр Онищук</small> <small>Станислав Савченко</small> |'''АНУ''' <small>Борис Гулько</small> <small>Алекс Ермолинский</small> <small>Ник Де Фирмиан</small> <small>Григорий Кайданов</small> <small>Джоэль Бенджамин</small> <small>Ларри Кристиансен</small> |114 |- |33 |1998 | '''[[Элст]]''' <small>Орос, Халимаг</small> |'''Орос''' <small>Пётр Свидлер</small> <small>Сергей Рублевский</small> <small>Евгений Бареев</small> <small>Александр Морозевич</small> <small>Вадим Звягинцев</small> <small>Константин Сакаев</small> |'''АНУ''' <small>Алекс Ермолински</small> <small>Александр Шабалов</small> <small>Яссер Сейраван</small> <small>Борис Гулько</small> <small>Ник Де Фирмиан</small> <small>Григорий Кайданов</small> | '''Украин''' <small>Василий Иванчук</small> <small>Александр Онищук</small> <small>Олег Романишин</small> <small>Владимир Маланюк</small> <small>Станислав Савченко</small> <small>Руслан Пономарёв</small> |110 |- |34 |2000 | '''[[Стамбул]]''' <small>Тур</small><small>к</small> |'''Орос''' <small>Александр Халифман</small> <small>Александр Морозевич</small> <small>Пётр Свидлер</small> <small>Сергей Рублевский</small> <small>Константин Сакаев</small> <small>Александр Грищук</small> | '''Герман''' <small>Артур Юсупов</small> <small>Роберт Хюбнер</small> <small>Рустем Даутов</small> <small>Кристофер Луц</small> <small>Клаус Бишофф</small> <small>Томас Лутер</small> | '''Украин''' <small>Василий Иванчук</small> <small>Руслан Пономарёв</small> <small>Владимир Баклан</small> <small>Вячеслав Эйнгорн</small> <small>Олег Романишин</small> <small>Вадим Малахатько</small> |126 |- |35 |2002 | '''Блед''' <small>Словени</small> |'''Орос''' <small>[[Гарри Каспаров]]</small> <small>Александр Грищук</small> <small>Александр Халифман</small> <small>Александр Морозевич</small> <small>Пётр Свидлер</small> <small>Сергей Рублевский</small> |'''Унгар''' <small>Петер Леко</small> <small>Юдит Полгар</small> <small>Золтан Альмаши</small> <small>Золтан Дьимеши</small> <small>Роберт Рук</small> <small>Петер Ач</small> | '''Армени''' <small>Владимир Акопян</small> <small>Смбат Лпутян</small> <small>Карен Асрян</small> <small>Габриел Саркисян</small> <small>Арташес Минасян</small> <small>Ашот Анастасян</small> |135 |- |36 |2004 | '''Кальви''' <small>Испан</small><small>и</small> | '''Украин''' <small>Василий Иванчук</small> <small>Руслан Пономарёв</small> <small>Андрей Волокитин</small> <small>Александр Моисеенко</small> <small>Павел Эльянов</small> <small>[[Сергей Карякин]]</small> |'''Орос''' <small>Александр Морозевич</small> <small>Пётр Свидлер</small> <small>Александр Грищук</small> <small>Алексей Дреев</small> <small>Александр Халифман</small> <small>Вадим Звягинцев</small> | '''Армени''' <small>Владимир Акопян</small> <small>Левон Аронян</small> <small>Рафаэль Ваганян</small> <small>Смбат Лпутян</small> <small>Габриел Саркисян</small> <small>Арташес Минасян</small> |129 |- |37 |2006 | '''[[Турин]]''' <small>Итали</small> | '''Армени''' <small>Левон Аронян</small> <small>Владимир Акопян</small> <small>Карен Асрян</small> <small>Смбат Лпутян</small> <small>Габриел Саркисян</small> <small>Арташес Минасян</small> |'''Хятад''' <small>Бу Сянжи</small> <small>Жан Жун</small> <small>Жан Пэнсян</small> <small>Ван Юэ</small> <small>Ни Хуа</small> <small>Жао Зюнь</small> | '''АНУ''' <small>Гата Камски</small> <small>Александр Онищук</small> <small>Хикару Накамура</small> <small>Ильдар Ибрагимов</small> <small>Григорий Кайданов</small> <small>Варужан Акопян</small> |148 |- |38 |2008 | '''[[Дресден]]''' <small>Герман</small> | '''Армени''' <small>Левон Аронян</small> <small>Владимир Акопян</small> <small>Габриел Саркисян</small> <small>Тигран Петросян</small> <small>Арташес Минасян</small> | '''Израил''' <small>Борис Гельфанд</small> <small>Михаил Ройз</small> <small>Борис Аврух</small> <small>Евгений Постный</small> <small>Максим Родштейн</small> |'''АНУ''' <small>Гата Камски</small> <small>Хикару Накамура</small> <small>Александр Онищук</small> <small>Юрий Шульман</small> <small>Варужан Акопян</small> |147 |- |39 |2010 | '''[[Ханты-Мансийск]]''' Орос | '''Украин''' <small>Василий Иванчук</small> <small>Руслан Пономарёв</small> <small>Павел Эльянов</small> <small>Захар Ефименко</small> <small>Александр Моисеенко</small> |'''Орос''' <small>Владимир Крамник</small> <small>Александр Грищук</small> <small>Пётр Свидлер</small> <small>Сергей Карякин</small> <small>Владимир Малахов</small> | '''Израил''' <small>Борис Гельфанд</small> <small>Эмиль Сутовский</small> <small>Илья Смирин</small> <small>Максим Родштейн</small> <small>Виктор Михалевский</small> |149 |- |40 |2012 | '''[[Стамбул]]''' <small>Тур</small><small>к</small> | '''Армени''' <small>Левон Аронян</small> <small>Сергей Мовсесян</small> <small>Владимир Акопян</small> <small>Габриел Саркисян</small> <small>[[Тигран Петросян]]</small> |'''Орос''' <small>[[Владимир Крамник]]</small> <small>Александр Грищук</small> <small>Сергей Карякин</small> <small>Евгений Томашевский</small> <small>Дмитрий Яковенко</small> | '''Украин''' <small>Василий Иванчук</small> <small>Руслан Пономарёв</small> <small>Андрей Волокитин</small> <small>Павел Эльянов</small> <small>Александр Моисеенко</small> |149 |- |41 |2014 | '''Тромсё''' <small>Норвеги</small> | '''Хятад''' <small>Ван Юэ</small> <small>[[Дин Лижэнь]]</small> <small>Юй Янъи</small> <small>Ни Хуа</small> <small>Вэй И</small> | '''Унгар''' <small>Петер Леко</small> <small>Чаба Балог</small> <small>Золтан Альмаши</small> <small>Рихард Раппорт</small> <small>Юдит Полгар</small> |'''Энэтхэг''' <small>Паримарьян Неги</small> <small>Панаяппан Сетхураман</small> <small>Кришнан Сашикиран</small> <small>Башкаран Адхибан</small> <small>Бабу Лалит</small> |178 |- |42 |2016 | '''[[Баку]]''' <small>Азербайжан</small> |'''АНУ''' <small>Фабиано Каруана</small> <small>Хикару Накамура</small> <small>Уэсли Со</small> <small>Самуэль Шекленд</small> <small>Рэй Робсон</small> | '''Украин''' <small>Павел Эльянов</small> <small>Руслан Пономарёв</small> <small>Юрий Криворучко</small> <small>Антон Коробов</small> <small>Андрей Волокитин</small> |'''Орос''' <small>Сергей Карякин</small> <small>Владимир Крамник</small> <small>Евгений Томашевский</small> <small>Ян Непомнящий</small> <small>Александр Грищук</small> |182 |- |43 |2018 | '''[[Батуми]]''' <small>Г</small><small>үрж</small> | '''Хятад''' <small>Дин Лижэнь</small> <small>Юй Янъи</small> <small>Вэй И</small> <small>Бу Сянчжи</small> <small>Ли Чао</small> |'''АНУ''' <small>Фабиано Каруана</small> <small>Уэсли Со</small> <small>Хикару Накамура</small> <small>Самуэль Шекленд</small> <small>Рэй Робсон</small> |'''Орос''' <small>Сергей Карякин</small> <small>Ян Непомнящий</small> <small>Владимир Крамник</small> <small>Никита Витюгов</small> <small>Дмитрий Яковенко</small> |185 |- |44 |2022 | '''[[Ченнай|Ченнаи]]''' Энэтхэг | '''Узбекистан''' <small>Нодирбек Абдусатторов</small> <small>Жахонгир Вахидов</small> <small>Нодирбек Якуббоев</small> <small>Жавохир Синдаров</small> <small>Шамсиддин Вохидов</small> | '''Армени''' <small>Габриэл Саркисян</small> <small>Грант Мелкумян</small> <small>Самвел Тер-Саакян</small> <small>Мануэль Петросян</small> <small>[[Роберт Оганесян]]</small> |'''Энэтхэг «Б»''' <small>[[Гукеш Доммаражу]]</small> <small>Нихал Сарин</small> <small>Рамешбабу Прагнанандха</small> <small>Башкаран Адхибан</small> <small>Раунак Садхвани</small> |188 |- |''45'' |''2024'' | '''''[[Будапешт]]''''' <small>Унгар</small> |'''Энэтхэг''' <small>[[Гукеш Доммаражу]]</small> <small>Рамешбабу Прагнанандха</small> <small>Арджун Эригайси</small> <small>Видит Сантош</small> <small>Гужрати</small> <small>Пентала Харикришна</small> |'''АНУ''' <small>Фабиано Каруана</small> <small>Уэсли Со</small> <small>Леньер Домингес Перес</small> <small>Левон Аронян</small> <small>Рэй Робсон</small> | '''Узбекистан''' <small>Нодирбек Абдусатторов</small> <small>Жахонгир Вахидов</small> <small>Нодирбек Якуббоев</small> <small>[[Жавохир Синдаров]]</small> <small>Шамсиддин Вохидов</small> |197 |- |46 |2026 | '''''[[Ташкент]]''''' <small>Узбекистан</small> | | | | |} === Эмэгтэй === {| class="wikitable" | |'''Он''' |'''Олимпиад зохион байгуулсан газар''' | '''Алт''' | '''Мөнгө''' | '''Хүрэл''' |'''оролцогч багийн- Σ''' |- |1 |1957 | '''Эммен''' <small>Нидерланд</small> | '''ЗХУ''' <small>Ольга Рубцова</small> <small>Кира Зворыкина</small> | '''Румын''' <small>Мария Погоревич</small> <small>Маргарета Теодореску</small> | '''БНАГАУ''' <small>Эдит Келлер-Герман</small> <small>Урсула Альтрихтер</small> |21 |- |2 |1963 | '''Сплит''' <small>Югослав</small> |'''ЗХУ''' <small>[[Нона Гаприндашвили]]</small> <small>Татьяна Затуловская</small> <small>Кира Зворыкина</small> | '''Югослав''' <small>Милунка Лазаревич</small> <small>Верица Неделькович</small> <small>Катарина Йованович</small> | '''БНАГАУ''' <small>Эдит Келлер-Герман</small> <small>Вальтрауд Новарра</small> <small>Эвелин Краац</small> |15 |- |3 |1966 | '''Оберхаузен''' <small>ХБНГУ</small> |'''ЗХУ''' <small>Нона Гаприндашвили</small> <small>Валентина Козловская</small> <small>Татьяна Затуловская</small> | '''Румын''' <small>Александра Николау</small> <small>Элизабета Полихрониаде</small> <small>Маргарета Перевозник</small> | '''БНАГАУ''' <small>Эдит Келлер-Герман</small> <small>Вальтрауд Новарра</small> <small>Габриэль Юст</small> |14 |- |4 |1969 | '''[[Люблин]]''' <small>Польш</small> |'''ЗХУ''' <small>Нона Гаприндашвили</small> <small>Алла Кушнир</small> <small>Нана Александрия</small> | '''Унгар''' <small>Мария Иванка</small> <small>Жужа Верёци</small> <small>Каролина Хонфи</small> | '''Чехословак''' <small>Штепанка Вокралова</small> <small>Квета Эретова</small> <small>Яна Малипетрова</small> |15 |- |5 |1972 | '''Скопье''' <small>Югослав</small> |'''ЗХУ''' <small>Нона Гаприндашвили</small> <small>Алла Кушнир</small> <small>Ирина Левитина</small> | '''Румын''' <small>Элизабета Полихрониаде</small> <small>Александра Николау</small> <small>Гертруда Баумштарк</small> |'''Унгар''' <small>Мария Иванка</small> <small>Жужа Верёци</small> <small>Дьюлан Крижан</small> |23 |- |6 |1974 | '''Медельин''' <small>Колумби</small> |'''ЗХУ''' <small>[[Нона Гаприндашвили]]</small> <small>Нана Александрия</small> <small>Ирина Левитина</small> | '''Румын''' <small>Элизабета Полихрониаде</small> <small>Гертруда Баумштарк</small> <small>Маргарета Теодореску</small> | '''Болгар''' <small>Татьяна Лемачко</small> <small>Антонина Георгиева</small> <small>Венка Асенова</small> |26 |- |7 |1976 | '''Хайфа''' <small>Израиль</small> | '''Израиль''' <small>Алла Кушнир</small> <small>Любовь Кристол</small> <small>Ольга Подражанская</small> <small>Леа Нудельман</small> | '''Англи''' <small>Яна Хартстон</small> <small>Шейла</small> <small>Жексон</small> <small>Элейн Причард</small> <small>Сьюзан Колдуэлл</small> | '''Испани''' <small>Пепита Феррер</small> <small>Ньевес Гарсия</small> <small>Мария Падрон</small> <small>Тереса Канела</small> |23 |- |8 |1978 | '''[[Буэнос-Айрес]]''' <small>Аргентин</small> | '''ЗХУ''' <small>Майя Чибурданидзе</small> <small>Нона Гаприндашвили</small> <small>Нана Александрия</small> <small>Елена Ахмыловская</small> |'''Унгар''' <small>Жужа Верёци</small> <small>Мария Иванка</small> <small>Жужа Макаи</small> <small>Рита Каш</small> | '''ХБНГУ''' <small>Анни Лаакманн</small> <small>Гизела Фишдик</small> <small>Барбара Хунд</small> <small>Ханнелоре Вайхерт</small> |32 |- |9 |1980 | '''Ла-Валлетта''' <small>Мальт</small> |'''ЗХУ''' <small>Майя Чибурданидзе</small> <small>Нона Гаприндашвили</small> <small>Нана Александрия</small> <small>Нана Иоселиани</small> |'''Унгар''' <small>Жужа Верёци</small> <small>Мария Иванка</small> <small>Мария Порубски</small> <small>Тунде Чонкич</small> | '''Польш''' <small>Ханна Эреньска</small> <small>Гражина Шмациньская</small> <small>Малгожата Визе</small> <small>Агнешка Брустман</small> |42 |- |10 |1982 | '''Люцерн''' <small>Швейцар</small> |'''ЗХУ''' <small>Майя Чибурданидзе</small> <small>Нана Александрия</small> <small>Нона Гаприндашвили</small> <small>Нана Иоселиани</small> | '''Румын''' <small>Маргарета Мурешан</small> <small>Марина Погоревичи</small> <small>Даньела Нуцу</small> <small>Элизабета Полихрониаде</small> | '''Унгар''' <small>Жужа Верёци</small> <small>Мария Иванка</small> <small>Мария Порубски</small> <small>Тунде Чонкич</small> |45 |- |11 |1984 | '''Салоники''' <small>Гре</small><small>к</small> |'''ЗХУ''' <small>Майя Чибурданидзе</small> <small>Ирина Левитина</small> <small>Нона Гаприндашвили</small> <small>Лидия Семёнова</small> | '''Болгар''' <small>Маргарита Войска</small> <small>Румяна Гочева</small> <small>Павлина Чилингирова</small> <small>Стефка Савова</small> | '''Румын''' <small>Маргарета Мурешан</small> <small>Элизабета Полихрониаде</small> <small>Даньела Нуцу</small> <small>Габриэла Оларашу</small> |51 |- |12 |1986 | '''[[Дубай]]''' <small>А</small><small>НЭ</small> |'''ЗХУ''' <small>Майя Чибурданидзе</small> <small>Елена Ахмыловская</small> <small>Нона Гаприндашвили</small> <small>Нана Иоселиани</small> |'''Унгар''' <small>Жужа Верёци</small> <small>Ильдико Мадл</small> <small>Мари</small><small>а Иванка</small> <small>Мари</small><small>а Грош</small> | '''Румын''' <small>Маргарета Мурешан</small> <small>Даньела Нуцу</small> <small>Элизабета Полихрониаде</small> <small>Габриэла Оларашу</small> |49 |- |13 |1988 | '''[[Салоники]]''' <small>Гре</small><small>к</small> |'''Унгар''' <small>Жужа Полгар</small> <small>Юдит Полгар</small> <small>Ильдико Мадл</small> <small>София Полгар</small> |'''ЗХУ''' <small>Майя Чибурданидзе</small> <small>Елена Ахмыловская</small> <small>Ирина Левитина</small> <small>Марта Литинская</small> | '''Югослав''' <small>Алиса Марич</small> <small>Гордана Маркович</small> <small>Сузана Максимович</small> <small>Весна Басагич</small> |56 |- |14 |1990 | '''Нови-Сад''' <small>Югослав</small> |'''Унгар''' <small>Жужа Полгар</small> <small>Юдит Полгар</small> <small>София Полгар</small> <small>Ильдико Мадл</small> |'''ЗХУ''' <small>Майя Чибурданидзе</small> <small>Нона Гаприндашвили</small> <small>Алиса Галлямова</small> <small>Кетеван Арахамия</small> |'''Хятад''' <small>Се Цзюнь</small> <small>Пэн Чжаоцинь</small> <small>Цинь Каньин</small> <small>Ван Лэй</small> |64 |- |15 |1992 | '''[[Манила]]''' <small>Филиппин</small> |'''Гүрж''' <small>[[Майя Чибурданидзе]]</small> <small>[[Нона Гаприндашвили]]</small> <small>Нана Иоселиани</small> <small>Нино Гуриели</small> | '''Украин''' <small>Алиса Галлямова</small> <small>Марта Литинская</small> <small>Ирина Челушкина</small> <small>Лидия Семёнова</small> |'''Хятад''' <small>Се Цзюнь</small> <small>Пэн Чжаоцинь</small> <small>Ван Пинь</small> <small>Цинь Каньин</small> |62 |- |16 |1994 | '''[[Москва]]''' <small>Орос</small> |'''Гүрж''' <small>Майя Чибурданидзе</small> <small>Нана Иоселиани</small> <small>Кетеван Арахамия</small> <small>Нино Гуриели</small> |'''Унгар''' <small>Жужа Полгар</small> <small>София Полгар</small> <small>Ильдико Мадл</small> <small>Тунде Чонкич</small> |'''Хятад''' <small>Се Цзюнь</small> <small>Пэн Чжаоцинь</small> <small>Цинь Каньин</small> <small>Чжу Чэнь</small> |81 |- |17 |1996 | '''[[Ереван]]''' <small>Армени</small> |'''Гүрж''' <small>Майя Чибурданидзе</small> <small>Нана Иоселиани</small> <small>Кетеван Арахамия</small> <small>Нино Гуриели</small> |'''Хятад''' <small>Се Цзюнь</small> <small>Чжу Чэнь</small> <small>Ван Лэй</small> <small>Ван Пинь</small> |'''Орос''' <small>Алиса Галлямова</small> <small>Светлана Матвеева</small> <small>Светлана Прудникова</small> <small>Людмила Зайцева</small> |74 |- |18 |1998 | '''[[Элст]]''' <small>Орос, Халимаг</small> |'''Хятад''' <small>Се Цзюнь</small> <small>Чжу Чэнь</small> <small>Ван Пинь</small> <small>Ван Лэй</small> |'''Орос''' <small>Светлана Матвеева</small> <small>Екатерина Ковалевская</small> <small>Татьяна Шумякина</small> <small>Татьяна Степовая</small> | '''Гүрж''' <small>[[Майя Чибурданидзе]]</small> <small>Нана Иоселиани</small> <small>Кетеван Арахамия</small> <small>Нино Хурцидзе</small> |72 |- |19 |2000 | '''Стамбул''' <small>Тур</small><small>к</small> |'''Хятад''' <small>Се Цзюнь</small> <small>Чжу Чэнь</small> <small>Сюй Юйхуа</small> <small>Ван Лэй</small> |'''Гүрж''' <small>Майя Чибурданидзе</small> <small>Нана Иоселиани</small> <small>Нино Хурцидзе</small> <small>Нино Гуриели</small> |'''Орос''' <small>Алиса Галлямова</small> <small>Екатерина Ковалевская</small> <small>Светлана Матвеева</small> <small>Татьяна Степовая</small> |86 |- |20 |2002 | '''Блед''' <small>Словени</small> |'''Хятад''' <small>Чжу Чэнь</small> <small>Сюй Юйхуа</small> <small>Ван Пинь</small> <small>Чжао Сюэ</small> |'''Орос''' <small>Екатерина Ковалевская</small> <small>Светлана Матвеева</small> <small>Александра Костенюк</small> <small>Татьяна Косинцева</small> | '''Польш''' <small>Ивета Радзиевич</small> <small>Иоанна Двораковская</small> <small>Моника Соцко</small> <small>Беата Кадзёлка</small> |91 |- |21 |2004 | '''Кальвиа''' <small>Испани</small> |'''Хятад''' <small>Се Цзюнь</small> <small>Сюй Юйхуа</small> <small>Чжао Сюэ</small> <small>Хуан Цянь</small> | '''АНУ''' <small>Сьюзен Полгар</small> <small>Ирина Круш</small> <small>Анна Затонских</small> <small>Женнифер Шахаде</small> |'''Орос''' <small>Александра Костенюк</small> <small>Татьяна Косинцева</small> <small>Екатерина Ковалевская</small> <small>Надежда Косинцева</small> |87 |- |22 |2006 | '''[[Турин]]''' <small>Итали</small> | '''Украин''' <small>Наталья Жукова</small> <small>Екатерина Лагно</small> <small>Инна Гапоненко</small> <small>Анна Ушенина</small> |'''Орос''' <small>Александра Костенюк</small> <small>Татьяна Косинцева</small> <small>Надежда Косинцева</small> <small>Екатерина Ковалевская</small> |'''Хятад''' <small>Чжао Сюэ</small> <small>Ван Юй</small> <small>Шэнь Ян</small> <small>Хоу Ифань</small> |103 |- |23 |2008 | '''[[Дресден]]''' <small>Герман</small> | '''Гүрж''' <small>Майя Чибурданидзе</small> <small>Нана Дзагнидзе</small> <small>Лейла</small> <small>Жавахишвили</small> <small>Майя Ломинеишвили</small> <small>Сопико Хухашвили</small> | '''Украин''' <small>Екатерина Лагно</small> <small>Наталья Жукова</small> <small>Анна Ушенина</small> <small>Инна Гапоненко</small> <small>Наталья Здебская</small> |'''АНУ''' <small>Ирина Круш</small> <small>Анна Затонских</small> <small>Русудан Голетиани</small> <small>Екатерина Рогонян</small> <small>Татев Абрамян</small> |111 |- |24 |2010 | '''Ханты-Мансийск''' <small>Орос</small> |'''Орос''' <small>Татьяна Косинцева</small> <small>Надежда Косинцева</small> <small>Александра Костенюк</small> <small>Алиса Галлямова</small> <small>Валентина Гунина</small> |'''Хятад''' <small>Хоу Ифань</small> <small>Цзюй Вэньцзюнь</small> <small>Чжао Сюэ</small> <small>Хуан Цянь</small> <small>Ван Юй</small> |'''Гүрж''' <small>Нана Дзагнидзе</small> <small>Лейла</small> <small>Жавахишвили</small> <small>Саломе Мелия</small> <small>Сопико Хухашвили</small> <small>Бела Хотенашвили</small> |118 |- |25 |2012 | '''[[Стамбул]]''' <small>Тур</small><small>к</small> |'''Орос''' <small>Татьяна Косинцева</small> <small>Валентина Гунина</small> <small>Надежда Косинцева</small> <small>Александра Костенюк</small> <small>Наталья Погонина</small> |'''Хятад''' <small>Хоу Ифань</small> <small>Чжао Сюэ</small> <small>Цзюй Вэньцзюнь</small> <small>Хуан Цянь</small> <small>Дин Исинь</small> | '''Украин''' <small>Екатерина Лагно</small> <small>Мария Музычук</small> <small>Наталья Жукова</small> <small>Анна Ушенина</small> <small>Инна Яновская</small> |131 |- |26 |2014 | '''Тромсё''' <small>Норвеги</small> |'''Орос''' <small>Екатерина Лагно</small> <small>Валентина Гунина</small> <small>Александра Костенюк</small> <small>Ольга Гиря</small> <small>Наталья Погонина</small> |'''Хятад''' <small>Хоу Ифань</small> <small>Цзюй Вэньцзюнь</small> <small>Чжао Сюэ</small> <small>Тань Чжунъи</small> <small>Го Ци</small> | '''Украин''' <small>Анна Музычук</small> <small>Мария Музычук</small> <small>Анна Ушенина</small> <small>Наталья Жукова</small> <small>Инна Яновская</small> |136 |- |27 |2016 | '''[[Баку]]''' <small>Азербайжан</small> |'''Хятад''' <small>Хоу Ифань</small> <small>Цзюй Вэньцзюнь</small> <small>Чжао Сюэ</small> <small>Тань Чжунъи</small> <small>Го Ци</small> | '''Польш''' <small>Моника Соцко</small> <small>Йолянта Завадска</small> <small>Карина Щепковска-Хоровска</small> <small>Кляудя Кулён</small> <small>Мариола Возн</small><small>иак</small> | '''Украин''' <small>Анна Музычук</small> <small>Мария Музычук</small> <small>Анна Ушенина</small> <small>Наталья Жукова</small> <small>Инна Яновская</small> |142 |- |28 |2018 | '''[[Батуми]]''' <small>Г</small><small>үрж</small> | '''Хятад''' <small>Цзюй Вэньцзюнь</small> <small>Шэнь Ян</small> <small>Хуан Цянь</small> <small>Лэй Тинцзе</small> <small>Чжай Мо</small> | '''Украин''' <small>Анна Музычук</small> <small>Мария Музычук</small> <small>Анна Ушенина</small> <small>Наталья Жукова</small> <small>Юлия Осьмак</small> |'''Гүрж''' <small>Нана Дзагнидзе</small> <small>Лейла</small> <small>Жавахишвили</small> <small>Нино Бациашвили</small> <small>Бела Хотенашвили</small> <small>Мери Арабидзе</small> |151 |- |29 |2022 | '''[[Ченнай|Ченнаи]]''' <small>Энэтхэг</small> | '''Украин''' <small>Мария Музычук</small> <small>Анна Музычук</small> <small>Анна Ушенина</small> <small>Наталия Букса</small> <small>Юлия Осьмак</small> | '''Гүрж''' <small>Нана Дзагнидзе</small> <small>Нино Бациашвили</small> <small>Лела</small> <small>Жавахишвили</small> <small>Саломе Мелия</small> <small>Мери Арабидзе</small> | '''Энэтхэг''' <small>Хампи Конеру</small> <small>Харика Дронавалли</small> <small>Рамешбабу Вайшали</small> <small>Таня Сачдев</small> <small>Бхакти Кулкарни</small> | |} a4ofv3u7n41tv0nncws8qlqg25q8yrk 0 143854 854261 840732 2026-04-20T15:42:59Z MendAmar8 80182 854261 wikitext text/x-wiki 2025 оны 5-р сарын 14-нд Улаанбаатар хотноо Сүхбаатарын талбайд эхэлсэн жагсаал. Гол шалтгаан нь Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн хүү Тэмүүлэнгийн сүйт бүсгүй Ө.Өгөөмөрийн сошиал медиад нийтэлсэн үнэтэй бэлэг (люкс цүнх, үнэт эдлэл, Mercedes-Benz машин гэх мэт)-ийн зурагнууд байв. Энэ нь Ерөнхий сайдын гэр бүлийн орлогоос хэтэрсэн амьдралын хэв маягийг илтгэж, авлигын хэргээр сэжиглэгдэхэд хүргэсэн. * '''Гол шаардлага''': ** Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийг огцрох, ** Түүний орлогыг ил тод нотлох, ** Хамтарсан Засгийн газрыг татан буулгах, ** Авлига, тэгш бус байдал, улс төрийн элитүүдийн нөлөөг багасгах. * '''Оролцогчид''': Голчлон залуучууд амгалан тайван байдлаар үргэлжилсэн ч өдөр бүр цугларсан. "Огцрох амархан" гэх уриа түгээмэл байв. * '''Үргэлжлэх хугацаа''': 5-р сарын 14-нээс 6-р сарын эхээр (21+ хоног) үргэлжилж, зарим эх сурвалжид 15 дахь өдрөө гэх мэдээлэл гарсан. * '''Үр дүн''': ** 2025 оны 6-р сарын 3-нд УИХ-д итгэл хүлээлгэх санал хураалтаар Л.Оюун-Эрдэнэ 44 санал авч (шаардлагатай 64-өөс 20 дутагдалтай) огцорсон. ** Хамтарсан Засгийн газар (МАН, АН, ХҮН нам) задарсан. ** 6-р сарын 13-нд Г.Занданшатарыг Ерөнхий сайдаар томилж, шинэ Засгийн газар (МАН, ХҮН, ҮЭ, ИЗНН нам) байгуулагдсан (6-р сарын 18-нд бүрэн бүрэлдэхүүнтэй болсон). * '''Өмнөх болон дараах үйл явдал''': ** 2025 оны 1-р сард Liberté намын зохион байгуулсан жижиг жагсаал (агаарын бохирдол, ядуурал, авлига гэх мэт шаардлагатай). ** Жагсаал нь МАН-ын дотоод зөрчил, Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийн маргаантай холбоотой байсан гэж шинжээчид үзсэн. Энэ үйл явдал нь Монголын авлигатай тэмцэх, залуучуудын идэвхжилтийг харуулсан чухал жишээ болсон бөгөөд олон улсын хэвлэл (CNN, Reuters, The Guardian, Al Jazeera гэх мэт)-д өргөн хөндөгдсөн. [[Ангилал:Эсэргүүцлийн жагсаал]] 255jqi1jo0n1zev424n8s8dawj7izr2 0 144093 854356 841446 2026-04-21T08:55:58Z ~2026-24576-82 104078 санаачлагчийг буруу бичсэнийг залруулав 854356 wikitext text/x-wiki '''"Пентатоник" хөгжмийн наадам''' - Монгол Улсын хөгжмийн наадам юм. Уг хөгжмийн наадмыг 1994 онд дуучин [[Батмөнхийн Сарантуяа]], On'n Off production-ы найруулагч С.Ононбат, Р.Тулга нар санаачилсан байна. Пентатоник наадам 1994 оноос 2007 он хүртэл 14 жилийн турш жил бүр зохион байгуулагдаж байгаад 2008 оны 7-р сарын 1-ний үймээнээр шалтгаалж завсарлаж хойшлогдсон түүхтэй. Харин дараа жил нь буюу 2009 онд санхүүгийн хүндрэлийн улмаас мөн цуцлагдсан байна. “Пентатоник” академийн ерөнхийлөгч Б.Долгион энэ 2015 оны эхний сард “2015 онд наадмаа дахин зохион байгуулж эхэлнэ” хэмээн мэдэгдсэн ч түүний хүсэл биелэлгүйгээр 2016 онтой золгосон байна. Ингээд "2016 онд заавал зохион байгуулна, хичээх л болно доо” хэмээн ая зохиогч Б.Долгион ярьж байжээ. “Пентатоник” хөгжмийн наадам зохион байгуулагдах үедээ хүмүүсийн хамгийн их анхаарал татдаг үйл явдлуудын нэг байжээ. Хэн ямар шагнал авч, тайзнаас юу гэж хэлж, хэрхэн хувцаслаж, хэнийг хөтлөн ирэх вэ гэдэг нь үргэлж сонирхолтой байдаг байсан. “Монголын үнэртэй салхи гэж дуулдаг үе өнгөрчээ” хэмээн Quiza хамгийн сүүлийн наадам дээр хэлсэн нь ч тухайн жилдээ шуугиан тарьсан нь бий. Наадмын сүүлийн жилүүдийн шагналуудыг соло карьераа хөөж эхэлж байсан Д.Болд “хуу хамж” байв. Түүний нэрийн өмнөх төрийн шагналт хэмээх цол хүндэтгэлтэй ч “Пентатоник” академийн шагналт хэмээх нь илүү зохимжтой сонсогддог байсан юм. ЛАя зохиогч Л.Бахжав “Пентатоник” наадмын таван удаагийн шагналт хэмээн зарлуулдагийг нь мэднэ. "Энэ нь уран бүтээлч хүнд төрийн өгдөг цолоос дутахгүй нэр хүнд, бахархлыг илэрхийлдгийг ийн харж болно. “Нэр хүндээс урьтаж урам зориг ирдгийг эхэнд дурдах ёстой. Тухайлбал, энэ наадмаас авсан шагналууд маань намайг хөглөж, жигүүр ургуулдаг байсан. Хүрээнийхээ мэргэжилтнүүд, сонсогчдоосоо авч буй үнэлэлт дүгнэлт гэдэг үүднээс хамгийн итгэж, бахархаж болмоор шагнал” гэж Л.Балхжав ярьж байжээ. Ямартай ч хамгийн мэргэжлийн түвшинд шалгаруулалтаа явуулдаг гэх Пентатоник наадам 2007 онд 7-р сарын 22-нд Соёлын төв өргөөнөө болсон. Нийтдээ 18 номинациар явагдсан тус наадамд Монголын рок, поп урлагийн салбарт  2005-2007 оны хугацаанд тодорхой, барьцтай уран бүтээл хийсэн хамтлаг, дуучин, хөгжмийн зохиолч, яруу найрагч, продюсерүүдийн бүтээл өрсөлдөх гэнэ. Шалгаруулалтыг эл наадмын итгэмжлэгдсэн 65 гишүүн болон тус академийн 13 гишүүн нэр дэвшүүлсэн юм. Эхний санал хураалтаар номинаци тус бүрээс шалгарсан таван уран бүтээлч, уран бүтээлийг дахин тус академийн гишүүд нууц санал хураалт явуулж цомын эзнийг тодруулжээ.  Санал хураалтын явц,  тоолох процессыг дүрсжүүлж хадгалдаг уламжлал ёсны ажлыг энэ удаа UBS телевиз гүйцэтгэсэн байна. Ийнхүү цас бударсан өвлөөр болдог байсан Пентатоник наадам 2007 оноос эхлээд зуны эхэн сарын шөнийн тэнгэрт ээлжит “мянга мянган” одоо “төрүүлэх” болсон байна. 2007 оны наадмаар нийт 17 номинациар “Пентатоник” академийн итгэмжлэгдсэн 78 гишүүний саналаар тунаж үлдсэн хамтлаг дуучдыг танилцуулж байна. Эцсийн шалгаруулалтыг эндээс явуулна. '''Шилдэг дебют дуучин:''' # ВХ # Хонгор # '''Шилдэг дебют хамтлаг:''' # Киви # Лемонс # Нюанс # Flash # Take off '''Шилдэг хөгжимчин:''' # Байдраг # Буян-Өлзий # Дэлгэрцэцэг # Золбоо # Өлзий-Орших '''Шилдэг хөгжмийн найруулга:''' # Бурхан эх орон # В продакшн # Дурлал шиг асна # My love # Хөх монголын үр сад '''Шилдэг бичлэг:''' # Бурхан эх орон # В продакшн # My love # Red album /Лемонс/ # Хийморийн сан '''Шилдэг зохиомж-аяз:''' # Давалгаа # Улаанбаатарын үдэш # Хайр # Хилийн чанадад '''Шилдэг дэнс /транс, дэнс, ремикс, диско/:''' # Асуудал # Намайг эзэмдэх чиний сэтгэл # Санаж байна /ремикс/ # Хайр гэж юу вэ? # Hot line '''Шилдэг хип хоп дуу:''' # Долоон эгшиг /Люмино/ # Надтай цуг баяс /Люмино/ # Сак # Хийморийн сан /Quiza/ # Цонхтой цаг /Люмино/ '''Шилдэг альтернатив дуу:''' # Ийм л байг /Булсара/ # Муу зуршил /Нисванис/ # Мэлхий гүнж /Лемонс/ # Хайртай /Лемонс/ # Цэнхэр нүдэн /Лемонс/ '''Шилдэг R and B дуу:''' # Гэрлээ унтраа /Болд/ # MB /Болд/ # My love /BX/ # Sorrow /BX/ # Чи минь байсангүй /Болд/ '''Шилдэг этник дуу:''' # Бүсгүй хүний нулимс энэ л хорвоод байдаг юм /Киви/ # Наян булаг /Дэлгэрмөрөн/ # Хилийн чанадад /Алтан ураг/ # Хөх монголын үр сад /Ариунаа/ '''Кино, жүжгийн шилдэг дуу:''' # Зургаан сар минь баяртай /Болд/ # Ийм нэгэн дурлал /ВХ/ # Нууц амраг чинь больё /Сэрчмаа, ВХ/ # Нэг л уучилья /Жаргалсайхан, Ариунаа/ # Хайрын виз /Ган- Эрдэнэ, Маралжингоо/ '''Шилдэг рок дуу:''' # Ийм л байг /Булсара/ # Нандин шүтээн /Никитон/ # Унтсан луу сэрлээ /Никитон/ # Цоглог оюутан /Хурд/ # Элэг бөөр /Лемонс/ '''Шилдэг поп дуу:''' # Амлалт /Батсүх/ # Дурлал шиг асна /Ариунаа/ # Зүүдний учрал /Оюунтүлхүүр, Хаянхярваа/ # Харуусал, харамсал /Ариунаа/ # Чи надад дурлаасай /Болд/ '''Шилдэг цомог:''' # Volume-1 # Дурлал шиг асна # 440 HZ # My love # Нисдэг таваг '''Шилдэг рок тоглолт:''' # Unplugged /Нисванис/ # Их завсарлага /Булсара, Отгоо, Нисванис/ # Халуун элгэн нутаг /Харанга, Никитон/ # Red life /Лемонс/ # Play time 2006 /HI FI records/ '''Шилдэг поп тоглолт:''' # Гурван сэтгэл, нэг хүсэл /Киви/ # Divas 2006 /UP production/ # Дурлал шиг асна /Ариунаа/ # My love /BX # Нисч ирсэн дурлал /Алтанцэцэг/ ahwhcbr8dr2vs4jzdtl92uh8crsb3gw 0 146065 854358 854217 2026-04-21T10:13:04Z Megzer 20491 854358 wikitext text/x-wiki '''Алшаа хошуу''' (1697-1950) бол оршин тогтнохоо больсон хошуу юм. Энэ хошуу нь одоогийн [[Өвөр Монгол|ӨМӨЗО]]-ын [[Алшаа аймаг|Алшаа аймгийн]] [[Алшаа зүүн хошуу|Алшаа зүүн]] болон [[Алшаа баруун хошуу]]ны дотор байрладаг байв. ==Түүх== Алшаа хошуу нь 1697 онд байгуулагдсан. Чин гүрний үед энэ хошууг "Алашаагийн Өөлд хошуу", мөн "Баруун Бор тохойн Өөлд хошуу" буюу "Алашаагийн Хошууд хошуу" гэж нэрлэдэг байжээ. Тухайн үед энэ нь аль ч чуулганд харьяалагддаггүй байсан бөгөөд [[Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яам]]ын шууд харьяанд байв. Гэсэн хэдий ч засаг ноён нь Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайдын (陝甘總督) тушаалыг дагаж мөрдөх шаардлагатай байв. 1950 онд тус хошууг "Алшаа Өөртөө Засах Орон" болгон өөрчлөн зохион байгуулж, Ниншя мужийн харьяанд оруулсан. 1954 онд Ниншя мужийг [[Ниншя - Хотонгийн өөртөө засах орон]] болгон өөрчлөн зохион байгуулсан. Үүний зэрэгцээ Алшаа Өөртөө Засах Орныг "Алшаа хошуу" болгон өөрчлөн зохион байгуулж, [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] [[Баяннуур хот|Баяннуур аймгийн]] харьяанд оруулсан. 1961 онд Алшаа хошууг [[Алшаа зүүн хошуу|Алшаа зүүн]] болон [[Алшаа баруун хошуу|баруун хошуу]]нуудад хуваажээ. {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>[[:zh:s:清史稿/卷211|清史稿/卷211]]</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=91-94 | language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Хороли || Засаг, төрийн бэйл || 1686-1707 || Гүүш ханы 4-р хүү Баян авгай Аюушын том хүү. |- | Абуу || Засаг, төрийн жүн ван || 1709-1739 || 1709 оноос төрийн бэйл, 1723 оноос төрийн жүн ван, 1729 оноос төрийн бэйл, 1731 оноос төрийн жүн ван |- | Лувсандорж || Засаг, хошой чин ван || 1739-1783 || 1739 оноос төрийн бэйл, 1757 оноос төрийн жүн ван, 1765 оноос хошой чин ван |- | Ванчинбамбар || Засаг, хошой чин ван || 1783-1804 || |- | Махбал || Засаг, хошой чин ван || 1804-1832 || |- | Нандавсүрэн || Засаг, хошой чин ван || 1832-1876 || |- | Гүнсэнжүрмэд || Засаг, хошой чин ван || 1844-1876 || |- | Долдсэрэн || Засаг, хошой чин ван || 1876-1910 || |- | Даваанбүлүгжала || Засаг, хошой чин ван || 1910-1931 || |- | Дарьзаяа || Засаг, хошой чин ван || 1931-1949 || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] 278h1tv2mbmlwc0w0xmp8x2afklvxix 854359 854358 2026-04-21T10:13:28Z Megzer 20491 854359 wikitext text/x-wiki '''Алшаа хошуу''' (1697-1950) бол оршин тогтнохоо больсон хошуу юм. Энэ хошуу нь одоогийн [[Өвөр Монгол|ӨМӨЗО]]-ын [[Алшаа аймаг|Алшаа аймгийн]] [[Алшаа зүүн хошуу|Алшаа зүүн]] болон [[Алшаа баруун хошуу]]ны дотор байрладаг байв. ==Түүх== Алшаа хошуу нь 1697 онд байгуулагдсан. Чин гүрний үед энэ хошууг "Алашаагийн Өөлд хошуу", мөн "Баруун Бор тохойн Өөлд хошуу" буюу "Алашаагийн Хошууд хошуу" гэж нэрлэдэг байжээ. Тухайн үед энэ нь аль ч чуулганд харьяалагддаггүй байсан бөгөөд [[Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яам]]ын шууд харьяанд байв. Гэсэн хэдий ч засаг ноён нь Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайдын (陝甘總督) тушаалыг дагаж мөрдөх шаардлагатай байв. 1950 онд тус хошууг "Алшаа Өөртөө Засах Орон" болгон өөрчлөн зохион байгуулж, Ниншя мужийн харьяанд оруулсан. 1954 онд Ниншя мужийг [[Ниншя - Хотонгийн өөртөө засах орон]] болгон өөрчлөн зохион байгуулсан. Үүний зэрэгцээ Алшаа Өөртөө Засах Орныг "Алшаа хошуу" болгон өөрчлөн зохион байгуулж, [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] [[Баяннуур хот|Баяннуур аймгийн]] харьяанд оруулсан. 1961 онд Алшаа хошууг [[Алшаа зүүн хошуу|Алшаа зүүн]] болон [[Алшаа баруун хошуу|баруун хошуу]]нуудад хуваажээ. {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>[[:zh:s:清史稿/卷211|清史稿/卷211]]</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=91-94 | language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Хороли || Засаг, төрийн бэйл || 1686-1707 || [[Гүш хаан|Гүүш ханы]] 4-р хүү Баян авгай Аюушын том хүү. |- | Абуу || Засаг, төрийн жүн ван || 1709-1739 || 1709 оноос төрийн бэйл, 1723 оноос төрийн жүн ван, 1729 оноос төрийн бэйл, 1731 оноос төрийн жүн ван |- | Лувсандорж || Засаг, хошой чин ван || 1739-1783 || 1739 оноос төрийн бэйл, 1757 оноос төрийн жүн ван, 1765 оноос хошой чин ван |- | Ванчинбамбар || Засаг, хошой чин ван || 1783-1804 || |- | Махбал || Засаг, хошой чин ван || 1804-1832 || |- | Нандавсүрэн || Засаг, хошой чин ван || 1832-1876 || |- | Гүнсэнжүрмэд || Засаг, хошой чин ван || 1844-1876 || |- | Долдсэрэн || Засаг, хошой чин ван || 1876-1910 || |- | Даваанбүлүгжала || Засаг, хошой чин ван || 1910-1931 || |- | Дарьзаяа || Засаг, хошой чин ван || 1931-1949 || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] mtgpvrg7k4okpplwldchz78g76i2sjq 0 146111 854221 2026-04-20T12:42:55Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:South Korea subway logo.svg|thumb]] [[Файл:Busan metro now.svg|thumb|369x369px|Бусаны метроны зураглал]] [[Файл:Busan Metro station entrance, October 2019 32.jpg|thumb|367x367px|Метро өртөө рүү орох, гарах хонгил]] '''Бусаны метро''' ([[Солонгос хэл|солонгос:]] 부산도시철도; Бусан ​​доси чхёлдо) -Өмнөд Солонгос|Өмнөд Со..." 854221 wikitext text/x-wiki [[Файл:South Korea subway logo.svg|thumb]] [[Файл:Busan metro now.svg|thumb|369x369px|Бусаны метроны зураглал]] [[Файл:Busan Metro station entrance, October 2019 32.jpg|thumb|367x367px|Метро өртөө рүү орох, гарах хонгил]] '''Бусаны метро''' ([[Солонгос хэл|солонгос:]] 부산도시철도; Бусан ​​доси чхёлдо) -[[Өмнөд Солонгос|Өмнөд Солонгосын]] хоёр дахь том хот [[Бусан]] бөгөөд Кёнсаннам мужийн хурдан нийтийн тээврийн систем юм. Энэ метро 1981 оны 6-р сарын 23-нд нээгдсэн. Метро 5 шугам, 144 өртөөнөөс бүрдэнэ. 1-4-р шугамыг Бусан хотын нийтийн тээврийн корпораци, Бусан-Гимхэ хөнгөн төмөр замын ХК-ийн Пусан-Гимхэ хөнгөн төмөр зам, Солонгосын үндэсний төмөр замын корпорацийн Донгхаэсон шугамыг хариуцдаг. Бүх буудлууд нь тавцантай гүйдэг хаалгатай. Бусаны метро бол нийтийн тээврийн хамгийн алдартай, тохиромжтой, зардал багатай хэлбэр бөгөөд өдөр бүр 1 сая гаруй зорчигч үүнийг ашигладаг. Бусаны метроны шугамууд нь хотын төв болон ихэнх дүүргүүд, мөн хөрш зэргэлдээх Гимхэ, Янсан хотуудыг хамардаг байна. == Метроны шугамууд == {| class="wikitable" !Шугам !Эцсийн өртөөнүүд (Дүүрэг) !Нээгдсэн он !Сүүлийн өргөтгөл !Урт (км) !Өртөөнүүд |- |'''1-р өртөө''' |'''Тадэпхо-хэсуёкчан''' (Саха-гу) — '''Нопхо''' (Кымжон-гу) |1985 |2017 |40.4 |40 |- |'''2-р өртөө''' |'''Чансан''' (Хэундэ-гу) — '''Янсан''' (Янсан хот) |1999 |2008 |45,2 |43 |- |'''3-р өртөө''' |'''Тэджо''' (Кансо-гу) — '''Суён''' (Суён-гу) |2005 | |18,1 |17 |- |'''4-р өртөө''' |'''Анпхён''' (Кижан) — '''Минам''' (Тоннэ-гу) |2011 | |12,0 |14 |- |'''Бусан — Кимхэ хөнгөн тээвэр''' |'''Каядэ''' (город Кимхэ) — '''Сасан''' (Сасан-гу) |2011 | |23,2 |21 |- |'''Тонхэсон''' |'''Пужон''' (Бусанжин-гу) — '''Ильгван''' (Кижан-гун) |2016 | |30,5 |14 |} 00y8cemfo4l3g9ugk2sc8gyyza0hmy0 0 146112 854225 2026-04-20T13:14:00Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Gulf of Thailand.svg|thumb|Сиамын булан]] '''Сиа́мын булан''', ''Таила́ндын булан'' гэж мөн нэрэлдэг ([[Тай хэл|тай.]] อ่าวไทย, ''Ау Тхай''; [[Малай хэл|малай.]] ''Teluk Siam''; [[Кхмер хэл|кхмер.]] ឈូងសមុទ្រសៀម, ''Chhoung Samut Siem''; [[Вьетнам хэл|вьет.]] ''Vịnh Thái Lan'') —Өмнөд Хятадын..." 854225 wikitext text/x-wiki [[Файл:Gulf of Thailand.svg|thumb|Сиамын булан]] '''Сиа́мын булан''', ''Таила́ндын булан'' гэж мөн нэрэлдэг ([[Тай хэл|тай.]] อ่าวไทย, ''Ау Тхай''; [[Малай хэл|малай.]] ''Teluk Siam''; [[Кхмер хэл|кхмер.]] ឈូងសមុទ្រសៀម, ''Chhoung Samut Siem''; [[Вьетнам хэл|вьет.]] ''Vịnh Thái Lan'') —Өмнөд Хятадын тэнгисийн нэг хэсэг бөгөөд баруун болон хойд талаараа Тайланд, зүүн талаараа Камбож, Вьетнам, баруун өмнөд талаараа Малайзтай хиллэдэг байна. == Нэршил == Сиамын булан нь орчин үеийн Тайландын хуучин нэр болох "Сиам" хэмээх түүхэн улсаас нэрээ авсан. "Сиамын булан" гэдэг нэрийг 20-р зууны дунд үе хүртэл барууны газрын зураг, сонин сэтгүүлд өргөн хэрэглэж байжээ. == Эдийн засаг == Эдийн засгийн хувьд тус булан нь Тайланд болон бүсийн орнуудын хамгийн том загас агнуурын бүс нутаг гэдгээрээ чухал ач холбогдолтой юм. Мөн газрын тос, байгалийн хийн жижиг ордууд байдаг. 20-р зууны хоёрдугаар хагасаас хойш аялал жуулчлал улам бүр чухал болж, зарим бүс нутагт орлогын гол эх үүсвэр болж байна. 1970, 1980-аад он гэхэд [[Паттая]] жижиг загас агнуурын тосгоноос олон улсын томоохон аялал жуулчлалын төв болж хувирсан бөгөөд зочид буудлын хороолол, секс аялал жуулчлал зэрэг олон нийтийн аялал жуулчлалын бүх сөрөг талуудыг агуулсан байв. Өөр нэг алдартай аялал жуулчлалын газар бол Ко Самуй бөгөөд аялал жуулчлалын дэд бүтцийн хөгжилтэй юм. 6fwbsqn6l6lt5xfj5ie63lk12t2a51b 0 146113 854231 2026-04-20T13:38:33Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "'''Олон улсын стандарт номын дугаар''' ('''ISBN''') нь өвөрмөц байх зориулалттай тоон арилжааны [[ном]] [[таних тэмдэг]] юм.{{efn|Заримдаа хэвлэн нийтлэгчид нэгээс олон гарчигт ISBN оноодог бөгөөд ''[[The Ultimate Alphabet]]'' номын эхний хэвлэл болон ''The Ultimate Alphabet Workbook'' номууд нь иж..." 854231 wikitext text/x-wiki '''Олон улсын стандарт номын дугаар''' ('''ISBN''') нь өвөрмөц байх зориулалттай тоон арилжааны [[ном]] [[таних тэмдэг]] юм.{{efn|Заримдаа хэвлэн нийтлэгчид нэгээс олон гарчигт ISBN оноодог бөгөөд ''[[The Ultimate Alphabet]]'' номын эхний хэвлэл болон ''The Ultimate Alphabet Workbook'' номууд нь ижил ISBN, 0-8050-0076-3 дугаартай байдаг. Үүний эсрэгээр, нэг номыг хэд хэдэн ISBN дугаартайгаар хэвлүүлж болно: {{lang|de|[[Emil and the Detectives|Emil und die Detektive]]}} номын Германы хоёр дахь хэл дээрх хэвлэл нь 87-23-90157-8 (Дани), 0-8219-1069-8 (АНУ), 91-21-15628-X (Швед), 0-85048-548-7 (Их Британи) болон 3-12-675495-3 (Герман) гэсэн ISBN дугаартай байдаг.}}{{efn|Зарим тохиолдолд зөвхөн багцаар нь зарагддаг номууд ижил ISBN дугаартай байдаг. Жишээлбэл, [[Жэк Вэнс#Вэнсийн интеграл хэвлэл|Вэнсийн интеграл хэвлэл]] нь 44 номонд ердөө хоёр ISBN ашигласан.}} Хэвлэн нийтлэгчид Олон улсын ISBN агентлагийн салбар байгууллагаас ISBN худалдаж авдаг эсвэл хүлээн авдаг.<ref>{{cite web |title=Олон улсын ISBN агентлаг |url=https://www.isbn-international.org/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180224032510/https://www.isbn-international.org/ |archive-date=24 February 2018 |access-date=20 February 2018}}</ref> ISBN-ийг бүтээл эсвэл гарчгийн ерөнхий танигч болгон ашиглаж болохгүй. Хэвлэлийн тусдаа хэвлэл болон хувилбар бүрт өөр ISBN оноодог боловч одоо байгаа зүйлийг энгийн дахин хэвлэхэд оноодоггүй. Жишээлбэл, ижил [[ном]]-ын [[цахим ном]], [[зөөлөн хавтастай]] болон [[хатуу хавтастай]] хэвлэл тус бүр өөр өөр ISBN дугаартай байх ёстой боловч хатуу хавтастай хэвлэлийн өөрчлөгдөөгүй дахин хэвлэл нь ижил ISBN дугаартай хэвээр байна. ISBN нь 2007 оноос өмнө оноогдсон бол арван оронтой, 2007 оны 1-р сарын 1-ний өдөр эсвэл түүнээс хойш оноогдсон бол арван гурван оронтой байна.{{efn|Хэвлэн нийтлэгчид 2007 оны 1-р сарын 1-ний дотор одоо байгаа ISBN дугааруудыг 10 оронтой форматаас (нийтлэлийн бүртгэлдээ) 13 оронтой формат руу хөрвүүлэх шаардлагатай байв. ''Одоо байгаа'' хэвлэлийн хувьд шинэ 13 оронтой ISBN дугаарыг зөвхөн хэвлэлийг дахин хэвлүүлсэн тохиолдолд (мөн хэзээ) нэмэх шаардлагатай. Шилжилтийн үед хэвлэн нийтлэгчдэд хэвлэлийн гарчгийн хуудасны ар талд 10 оронтой болон 13 оронтой ISBN-г "хоёуланг нь" хэвлэхийг зөвлөсөн боловч 2007 оны 1-р сарын 1-ний дараа 13 оронтой ISBN-г "зөвхөн" хэвлэх шаардлагатай болсон.<ref name="LAC FAQ" />|name=conversion}} ISBN олгох арга нь улс орон бүрт харилцан адилгүй бөгөөд хэвлэлийн салбар тухайн улсад хэр том байгаагаас хамаарна. ISBN таних форматын анхны хувилбарыг 1967 онд 1966 онд бий болгосон 9 оронтой '''Стандарт номын дугаарлалт''' ('''SBN''') дээр үндэслэн боловсруулсан. 10 оронтой ISBN форматыг [[Олон улсын стандартчиллын байгууллага]] (ISO) боловсруулж, 1970 онд олон улсын ISO 2108 стандарт болгон хэвлүүлсэн (ямар ч 9 оронтой SBN-ийг тэгээр урд нь 10 оронтой ISBN болгон хөрвүүлж болно). Хувийн хэвлэгдсэн номууд заримдаа ISBN-гүйгээр гарч ирдэг. Олон улсын ISBN агентлаг заримдаа өөрийн санаачилгаар ийм номуудад ISBN оноодог.<ref>{{cite journal |last=Bradley |first=Philip |year=1992 |title=Номын дугаарлалт: ISBN-ийн ач холбогдол |url=http://www.theindexer.org/files/18-1/18-1_025.pdf |url-status=dead |format=PDF [245KB] |journal=The Indexer |volume=18 |issue=1 |pages=25–26 |doi=10.3828/indexer.1992.18.1.11 |s2cid=193442570 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210221021131/https://www.theindexer.org/files/18-1/18-1_025.pdf |archive-date=21 2021 оны 2-р сар |access-date=4 2009 оны 9-р сар}}</ref> Ижил төстэй төрлийн тусдаа таних код болох [[Олон улсын стандарт серийн дугаар]] (ISSN) нь [[сэтгүүл]], [[сонин]] зэрэг тогтмол хэвлэлийг тодорхойлдог. [[Олон улсын стандарт хөгжмийн дугаар]] (ISMN) нь [[Ноот хөгжим|хөгжмийн партитур]]-ийг хамардаг. [[Ангилал:Олон улсын стандарт номын дугаар| ]] [[Ангилал:C кодтой жишээ бүхий өгүүллүүд]] [[Ангилал:Британийн бүтээлүүд]] [[Ангилал:1970 онд компьютертэй холбоотой танилцуулга]] [[Ангилал:Ирландын бүтээлүүд]] nug8tilzkuvc7107sdlvwm6janj5kce 0 146114 854233 2026-04-20T13:41:30Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Koichi wakata.jpg|thumb]] '''Вака́та''' '''Кооичи''' ([[Япон хэл|япон.]] 若田 光一 ''Ваката Ко:ити'', 1963 оны 8-р сарын 1-нд төрсөн) — Японы дөрөв дэх сансрын нисгэгч, Японы Сансар судлалын агентлагийн офицер, НАСА-гийн сансрын шаттлын дөрвөн нислэгийн оролцогч, Олон улсын са..." 854233 wikitext text/x-wiki [[Файл:Koichi wakata.jpg|thumb]] '''Вака́та''' '''Кооичи''' ([[Япон хэл|япон.]] 若田 光一 ''Ваката Ко:ити'', 1963 оны 8-р сарын 1-нд төрсөн) — Японы дөрөв дэх сансрын нисгэгч, Японы Сансар судлалын агентлагийн офицер, НАСА-гийн сансрын шаттлын дөрвөн нислэгийн оролцогч, Олон улсын сансрын станц руу хийсэн таван экспедицийн оролцогч юм. Олон улсын сансрын станцын 39 дахь багийн ахлагч. == Намтар == Ваката Кооичи 1963 оны 8-р сарын 1-нд Японы Сайтама мужийн Омиа хотод төрсөн. Тэрээр 1982 онд улсын ахлах сургуулийг төгссөн. Тэрээр 1987 онд Кюшүгийн их сургуульд нисэхийн чиглэлээр бакалаврын зэрэг, 1989 онд тус их сургуульд хэрэглээний механикийн чиглэлээр магистрын зэрэг хамгаалсан. 2004 онд пуужин, сансрын инженерийн чиглэлээр докторын зэрэг хамгаалсан. Тэрээр 1989 онд Японы агаарын тээврийн компанид инженерээр ажиллаж эхэлсэн бөгөөд Нарита онгоцны буудлын засварын газарт 3 сарын сургалтанд хамрагдсан. 1991 оны 7-р сараас 1992 оны 5-р сар хүртэл тэрээр тээврийн онгоцны бүтцийн бүрэн бүтэн байдлын судалгаа хийж, нийтдээ янз бүрийн төрлийн онгоцоор 1100 гаруй нислэгийн цаг хийсэн. 1992 онд Ваката Японы Сансар судлалын агентлагийн сансрын нисгэгчдийн бүрэлдэхүүнд нэр дэвшигчээр сонгогдсон. 1992 оны 3-р сараас 1993 оны 8-р сар хүртэл тэрээр Жонсоны сансрын төвд нэг жилийн ерөнхий сансрын сургалтанд хамрагдаж, "Шаттл" нислэгийн мэргэжилтэн болжээ. Төгссөний дараа тэрээр Сансрын нисгэгчдийн оффисын Компьютерийн дэмжлэгийн салбарт томилогдсон. 1994 оны 12-р сарын 12-нд түүнийг STS-72 багийнханд нислэгийн мэргэжилтэнээр томилсон. * Түүний '''анхны''' сансрын нислэг 1996 оны 1-р сарын 11-ээс 20-ны хооронд 8 өдөр 22 цаг үргэлжилсэн. * Түүний '''хоёр дахь''' сансрын нислэг 2000 оны 10-р сарын 11-ээс 24-ний хооронд STS-92 хөлгийн нэг хэсэг болох Discovery шаттл дээр 12 өдөр 21 цаг үргэлжилсэн. * Ваката 2009 оны 3-р сараас 7-р сар хүртэл '''гурав дахь''' сансрын нислэгээ хийж, Олон улсын сансрын станцад урт хугацааны экспедиц хийсэн анхны Япон хүн болжээ. * Вакатагийн '''дөрөв дэх''' сансрын нислэг 2013 оны 11-р сарын 7-ноос 2014 оны 5-р сарын 14 хүртэл явагдсан. Тэрээр Олон Улсын Сансрын Станцын 38 дахь багийн нислэгийн инженерээр Союз ТМА-11М хөлөгт ирсэн. 2014 оны 3-р сарын 10-нд тэрээр Олон Улсын Сансрын Станцын 39 дэх экспедицийн командлагч болсон. Тэрээр Олон Улсын Сансрын Станцын экспедицийг удирдсан анхны Японы сансрын нисгэгч, мөн Орос эсвэл АНУ-аас бус экспедицийг удирдсан гурав дахь сансрын нисгэгч болсон. 2014 оны 5-р сарын 14-нд Ваката Союз ТМА-11М хөлгөөр Дэлхийд эргэн ирсэн. * '''Тав дахь''' сансрын нислэг. 2022 оны 10-р сарын 5-ны өдөр Москвагийн цагаар 19:00:57 цагт тэрээр Флорида мужийн Кеннеди сансрын төвийн 39А хөөргөх цогцолбороос Олон улсын сансрын станц руу чиглэсэн Falcon 9 хүнд даацын хөөргөх төхөөрөмжөөр SpaceX-ийн Crew-5 даалгавар болон ISS-68/ISS-69 экспедицийн даалгаврын мэргэжилтэнээр SpaceX-ийн дахин ашиглах боломжтой Crew Dragon сансрын хөлөг дээр хөөрсөн. 4w92bsn37ie851gj0q3jvgdh59xmnmd 854347 854233 2026-04-21T08:37:53Z Zorigt 49 854347 wikitext text/x-wiki [[Файл:Koichi wakata.jpg|thumb]] '''Ваката Кооичи''' ({{langx|ja|若田 光一}}, 1963 оны 8-р сарын 1-нд төрсөн) — Японы дөрөв дэх сансрын нисэгч, Японы Сансар судлалын агентлагийн офицер, НАСА-гийн сансрын шаттлын дөрвөн нислэгийн оролцогч, Олон улсын сансрын станц руу хийсэн таван экспедицийн оролцогч юм. Олон улсын сансрын станцын 39 дахь багийн ахлагч. == Намтар == Ваката Кооичи 1963 оны 8-р сарын 1-нд Японы Сайтама мужийн Оомия хотод төрсөн. Тэрээр 1982 онд улсын ахлах сургуулийг төгссөн. Тэрээр 1987 онд Кюүшүгийн их сургуульд нисэхийн чиглэлээр бакалаврын зэрэг, 1989 онд тус их сургуульд хэрэглээний механикийн чиглэлээр магистрын зэрэг хамгаалсан. 2004 онд пуужин, сансрын инженерийн чиглэлээр докторын зэрэг хамгаалсан. Тэрээр 1989 онд Японы агаарын тээврийн компанид инженерээр ажиллаж эхэлсэн бөгөөд Нарита онгоцны буудлын засварын газарт 3 сарын сургалтад хамрагдсан. 1991 оны 7-р сараас 1992 оны 5-р сар хүртэл тэрээр тээврийн онгоцны бүтцийн бүрэн бүтэн байдлын судалгаа хийж, янз бүрийн төрлийн онгоцоор нийтдээ 1100 гаруй цагийн нислэг үйлджээ. 1992 онд Ваката Японы Сансар судлалын агентлагийн сансрын нисгэгчдийн бүрэлдэхүүнд нэр дэвшигчээр сонгогдсон. 1992 оны 3-р сараас 1993 оны 8-р сар хүртэл тэрээр Жонсоны сансрын төвд нэг жилийн ерөнхий сансрын сургалтад хамрагдаж, "Шаттл" нислэгийн мэргэжилтэн болжээ. Төгссөний дараа тэрээр Сансрын нисгэгчдийн оффисын Компьютерын дэмжлэгийн салбарт томилогдсон. 1994 оны 12-р сарын 12-нд түүнийг STS-72 багийн нислэгийн мэргэжилтнээр томилсон. * Түүний '''анхны''' сансрын нислэг 1996 оны 1-р сарын 11-ээс 20-ны хооронд 8 өдөр 22 цаг үргэлжилсэн. * Түүний '''хоёр дахь''' сансрын нислэг 2000 оны 10-р сарын 11-ээс 24-ний хооронд STS-92 хөлгийн нэг хэсэг болох Discovery шаттл дээр 12 өдөр 21 цаг үргэлжилсэн. * Ваката 2009 оны 3-р сараас 7-р сар хүртэл '''гурав дахь''' сансрын нислэгээ хийж, Олон улсын сансрын станцад урт хугацааны экспедиц хийсэн анхны япон хүн болжээ. * Вакатагийн '''дөрөв дэх''' сансрын нислэг 2013 оны 11-р сарын 7-ноос 2014 оны 5-р сарын 14 хүртэл явагдсан. Тэрээр Олон Улсын Сансрын Станцын 38 дахь багийн нислэгийн инженерээр Союз ТМА-11М хөлөгт ирсэн. 2014 оны 3-р сарын 10-нд тэрээр Олон Улсын Сансрын Станцын 39 дэх экспедицийн командлагч болсон. Тэрээр Олон Улсын Сансрын Станцын экспедицийг удирдсан анхны Японы сансрын нисэгч, мөн Орос эсвэл АНУ-аас бус экспедицийг удирдсан гурав дахь сансрын нисгэгч болсон. 2014 оны 5-р сарын 14-нд Ваката Союз ТМА-11М хөлгөөр Дэлхийд эргэн ирсэн. * '''Тав дахь''' сансрын нислэг. 2022 оны 10-р сарын 5-ны өдөр Москвагийн цагаар 19:00:57 цагт тэрээр Флорида мужийн Кеннеди сансрын төвийн 39А хөөргөх цогцолбороос Олон улсын сансрын станц руу чиглэсэн Falcon 9 хүнд даацын хөөргөх төхөөрөмжөөр SpaceX-ийн Crew-5 даалгавар болон ISS-68/ISS-69 экспедицийн даалгаврын мэргэжилтнээр SpaceX-ийн дахин ашиглах боломжтой Crew Dragon сансрын хөлөг дээр хөөрсөн. [[Ангилал:Японы сансрын нисэгч]] [[Ангилал:1963 онд төрсөн]] jrz5ejw9sc28srb93j3exy4tuqu7d8e 0 146115 854246 2026-04-20T14:12:08Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Aerial photograph of Johnson Space Center facilities (1).jpg|thumb|319x319px|Жонсоны Сансрын нислэгийн төв]] '''Линдон Жонсоны нэрэмжит Сансрын нислэгийн төв''' ([[Англи хэл|англи.]] ''The Lyndon B. Johnson Space Center, JSC'') — Техас мужийн Хьюстон дахь Хүний сансрын хөлөг бүтээх, сансрын нисгэгчдийг сур..." 854246 wikitext text/x-wiki [[Файл:Aerial photograph of Johnson Space Center facilities (1).jpg|thumb|319x319px|Жонсоны Сансрын нислэгийн төв]] '''Линдон Жонсоны нэрэмжит Сансрын нислэгийн төв''' ([[Англи хэл|англи.]] ''The Lyndon B. Johnson Space Center, JSC'') — Техас мужийн Хьюстон дахь Хүний сансрын хөлөг бүтээх, сансрын нисгэгчдийг сургах, хүнийг сансрын нислэгт бэлтгэх [[NASA|NАSА]]-гийн сансрын нислэгийн удирдлагын төв. АНУ-ын ерөнхийлөгч, Техас мужийн уугуул иргэн [[Линдон Жонсон|Линдон Жонсоны]] хүндэтгэлд зориулж 1973 оны 2-р сарын 19-ний өдөр АНУ-ын Сенатын шийдвэрээр нэрэмжит болсон. Тус төв нь [[Хьюстон]] хотоос зүүн өмнө зүгт 656 га талбайд байрлах 100 барилга бүхий цогцолбор юм. Тус төв нь АНУ болон түнш орнуудын сансрын нисгэгчдийг сургадаг. Анх "Хүний удирдлагтай сансрын хөлгийн төв" ([[Англи хэл|англи.]] ''Manned Spacecraft Center'') гэж нэрлэгддэг байжээ. == Түүх == Жонсоны сансрын төв нь NASA-гийн Сансрын ажлын хэсгээс (Space Task Group, STG) үүсэлтэй. 1958 оны 11-р сарын 5-наас эхлэн Роберт Гилрутын удирдлага дор Лэнглигийн судалгааны төвийн инженерүүд Буд гарагийн төслийг (Project Mercury) удирдаж, дараа нь сансрын хөтөлбөрүүдийг удирдаж байжээ. STG нь анх Годдардын сансрын нислэгийн төвийн байгууллагад (Goddard Space Flight Center) тайлагнадаг байсан бөгөөд нийт 45 ажилтантай, үүнд 37 инженер, найман нарийн бичгийн дарга, хүний ​​"компьютер" (механик нэмэх машин дээр тооцоолол хийдэг эмэгтэйчүүд) багтдаг байв. 1961 онд Конгресс хэлэлцүүлэг зохион байгуулж, сансрын нислэгийн шинэ лабораторид зориулж 60 сая доллар багтаасан 1962 оны NASA-гийн 1.7 тэрбум долларын төсвийн төслийг баталсан. Шинэ байршилд тавигдах шаардлагын багцыг боловсруулж, [[АНУ-ын Конгресс]] болон олон нийтэд танилцуулсан байна. NASA-гийн анхны захирал [[Томас Кит Гленнан]] АНУ-ын сансрын хөтөлбөрийн өсөлт нь STG-ийг Лэнгли болон Годдардын төвүүдээс давж, өөрийн гэсэн байршил шаардах болно гэдгийг ойлгосон. 1961 оны 1-р сарын 1-нд тэрээр нэр нь тодорхойгүй залгамжлагчдаа (тэр нь [[Жеймс Уэбб]] болж таарсан) шинэ газар сонгохыг санал болгосон тэмдэглэл бичжээ. Тэр жилийн сүүлээр Ерөнхийлөгч [[Жон Фицжеральд Кеннеди|Жон Ф.Кеннеди]] арван жилийн эцэс гэхэд [[Сар|Саран]] дээр хүн хөөргөх зорилго тавихад Гилрут [[Аполло хөтөлбөр|Аполло хөтөлбөрийг]] удирдах шинэ туршилтын байгууламж, судалгааны лабораторитой илүү том байгууллага хэрэгтэй болох нь тодорхой болсон. 1961 оны 8-р сард Жеймс Уэбб Амесийн судалгааны төвийн дэд захирал Жон Ф. Парсонсоос Филип Миллер, Уэсли Хьорневик, STG-ийн барилгын инженер И. Эдвард Кампанья нарыг багтаасан газар сонгох багийг ахлахыг хүссэн. Тус баг эхлээд уур амьсгал, усны шалгуурт үндэслэн 22 хотын жагсаалтыг гаргаж, дараа нь ойролцоох холбооны байгууламжуудтай 9 хотын жагсаалт болгон бууруулсан: Үүнд: * Флорида мужийн Жексонвилл (Грин Ков Спрингс Тэнгисийн цэргийн нисэх онгоцны буудал) * Флорида мужийн Тампа (МакДилл агаарын цэргийн бааз) * Луизиана мужийн Батон Руж * Луизиана мужийн Шривпорт (Барксдейл агаарын цэргийн бааз) * Техас мужийн Хьюстон (Сан Хасинтогийн зэвсэгт хүчний бааз) * Техас мужийн Виктория (FAA нисэх онгоцны буудал; хуучин Фостер агаарын цэргийн бааз) * Техас мужийн Корпус Кристи (Тэнгисийн цэргийн нисэх онгоцны буудал Корпус Кристи) * Калифорни мужийн Сан Диего (Эллиотт бааз) * Калифорни мужийн Сан Франциско (Бенисиа Арсенал) odwqq9j80maudxpeybjhhdlebwedd2t 0 146116 854249 2026-04-20T14:18:29Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "Томас Кит Гленнан (англи. Thomas Keith Glennan, 1905 оны 9-р сарын 8-нд төрсөн – 1995 оны 4-р сарын 11-нд нас барсан) Үндэсний Агаарын Тээвэр ба Сансрын Захиргааны анхны захирал бөгөөд 1958 оны 8-р сарын 19-нөөс 1961 оны 1-р сарын 20 хүртэл ажилласан." 854249 wikitext text/x-wiki Томас Кит Гленнан (англи. Thomas Keith Glennan, 1905 оны 9-р сарын 8-нд төрсөн – 1995 оны 4-р сарын 11-нд нас барсан) Үндэсний Агаарын Тээвэр ба Сансрын Захиргааны анхны захирал бөгөөд 1958 оны 8-р сарын 19-нөөс 1961 оны 1-р сарын 20 хүртэл ажилласан. 3k9i83p4nb0zjlwpszc9hq8wx6h5kg9 854252 854249 2026-04-20T14:27:34Z Avirmed Batsaikhan 53733 854252 wikitext text/x-wiki [[Файл:Glennan (29411261472).jpg|thumb]] '''Томас Кит Гленнан''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Thomas Keith Glennan'', 1905 оны 9-р сарын 8-нд төрсөн – 1995 оны 4-р сарын 11-нд нас барсан) -[[NASA]] буюу АНУ-ын Үндэсний Агаарын Тээвэр ба Сансрын Захиргааны анхны захиралаар 1958 оны 8-р сарын 19-нөөс 1961 оны 1-р сарын 20 хүртэл ажилласан хүн. == Намтар == [[Хойд Дакота]] мужийн Эндерлин хотод Ричард, Маргарет Гленнан нарын хүү болон 1905 онд төрсөн тэрээр Висконсин-О Клэрийн Их Сургуульд суралцаж, дараа нь 1927 онд Йелийн Их Сургуулийн Шеффилдийн Шинжлэх Ухааны Сургуульд цахилгааны инженерийн чиглэлээр зэрэг хамгаалж, тэндээ "Чи Фи" /Chi Phi/ ахан дүүсийн гишүүн байжээ. Төгссөнийхөө дараа тэрээр шинээр хөгжсөн дууны киноны салбартай холбоотой болж, дараа нь Western Electric Company-ийн охин компани болох Electrical Research Products Company-д ерөнхий үйлчилгээний туслах дарга болжээ. Ажил мэргэжлийнхээ туршид тэрээр Paramount Pictures, Samuel Goldwyn Studios-ийн студийн менежерээр ажиллаж байсан бөгөөд Vega Aircraft Corporation-д хэсэг хугацаанд ажилласан. Томас Гленнан 1942 онд Колумбын Их Сургуулийн Дайны Судалгааны Хэлтэст элсэж, Дэлхийн 2-р дайны турш эхлээд [[Коннектикут]] мужийн Нью Лондон дахь АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн усан доорх дууны лабораторийн захирал, дараа нь захирлаар ажиллаж байжээ. Дайны төгсгөлд тэрээр Нью-Йорк мужийн Бингхамтон дахь Ansco Corp.-ийн гүйцэтгэх захирал болжээ. Энэ албан тушаалаас тэрээр Охайо мужийн Кливленд дэх Case Institute of Technology-ийн ерөнхийлөгчийн албан тушаалд томилогджээ. Түүний засаг захиргааны хугацаанд Кэйс голчлон орон нутгийн байгууллагаас АНУ-ын шилдэг инженерийн сургуулиудын нэг болтлоо өссөн. 1950 оны 10-р сараас 1952 оны 11-р сар хүртэл тэрээр Кэйсийн ерөнхийлөгчийн албан тушаалын зэрэгцээ АНУ-ын Атомын энергийн комиссын гишүүнээр ажиллаж байжээ. 1958 оны 8-р сарын 19-нөөс 1961 оны 1-р сарын 20 хүртэл [[NASA]] буюу [[NASA|АНУ-ын Үндэсний Агаарын Тээвэр ба Сансрын Захиргааны]] анхны захиралаар ажилласан байна. 9pf83lrkr9rgmlohe1jcum6zylxkl1d 0 146117 854256 2026-04-20T14:43:58Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Apollo program.svg|thumb]] '''Аполло хөтөлбөр''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Apollo program'') - АНУ-ын NASA агентлагийн сансрын нислэгийн хөтөлбөр бөгөөд 1961 онд анх удаа хүн [[Сар|саран]] дээр газардах зорилготойгоор байгуулагдаж, 1975 онд дууссан. [[Файл:A Man on the Moon, AS11-40-5903 (cropped).jpg|thumb]]..." 854256 wikitext text/x-wiki [[Файл:Apollo program.svg|thumb]] '''Аполло хөтөлбөр''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Apollo program'') - АНУ-ын NASA агентлагийн сансрын нислэгийн хөтөлбөр бөгөөд 1961 онд анх удаа хүн [[Сар|саран]] дээр газардах зорилготойгоор байгуулагдаж, 1975 онд дууссан. [[Файл:A Man on the Moon, AS11-40-5903 (cropped).jpg|thumb]] Энэхүү хөтөлбөрийн зорилгыг АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жон Фицжеральд Кеннеди|Жон Ф.Кеннеди]] 1962 оны 9-р сарын 12-нд хэлсэн үгэндээ томъёолсон бөгөөд 1969 оны 7-р сарын 20-нд [[Нил Армстронг]], Базз Олдрин нарыг саран дээр буулгасан Аполло-11 нислэгийн үеэр биелүүлсэн. Аполло хөтөлбөрийн үр дүнд саран дээр 6 удаа амжилттай газардсан (хамгийн сүүлд 1972 онд). Аполлогийн эдгээр 6 нислэг нь одоогоор хүн төрөлхтний түүхэнд өөр нэг одон орны объект дээр газардсан цорын ганц нислэг болсон юм. skc4iv8215xced171w77gfjpxakzihx 854345 854256 2026-04-21T01:51:45Z Zorigt 49 854345 wikitext text/x-wiki [[Файл:Apollo program.svg|thumb]] '''Аполло хөтөлбөр''' ({{langx|en|Apollo program}}) - АНУ-ын [[NASA]] агентлагийн сансрын нислэгийн хөтөлбөр бөгөөд 1961 онд [[Сар|саран]] дээр хүн газардуулах зорилготойгоор байгуулагдаж, 1975 онд дууссан. [[Файл:A Man on the Moon, AS11-40-5903 (cropped).jpg|thumb]] Энэхүү хөтөлбөрийн зорилгыг АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жон Фицжеральд Кеннеди|Жон Ф.Кеннеди]] 1962 оны 9-р сарын 12-нд хэлсэн үгэндээ томьёолсон бөгөөд 1969 оны 7-р сарын 20-нд [[Нил Армстронг]], Базз Олдрин нарыг саран дээр буулгасан Аполло-11 нислэгийн үеэр биелүүлсэн. Аполло хөтөлбөрийн үр дүнд саран дээр 6 удаа амжилттай газардсан (хамгийн сүүлд 1972 онд). Аполлогийн эдгээр 6 нислэг нь одоогоор хүн төрөлхтний түүхэнд өөр нэг одон орны объект дээр газардсан цорын ганц нислэг болсон юм. s5izahh3a3a30dmtti6kwreauuxm6sf 0 146118 854332 2026-04-21T00:39:33Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "Роберт Араратович Оганесян (арм. Ռոբերտ Արարատի Հովհաննիսյան; 1991 оны 3-р сарын 23-нд төрсөн) — армений шатарчин, их мастер (2010). Победитель командного чемпионата мира в составе команды Армении (2011). Армений 3 удаагийн аварга(2011, 2024, 2025)." 854332 wikitext text/x-wiki Роберт Араратович Оганесян (арм. Ռոբերտ Արարատի Հովհաննիսյան; 1991 оны 3-р сарын 23-нд төрсөн) — армений шатарчин, их мастер (2010). Победитель командного чемпионата мира в составе команды Армении (2011). Армений 3 удаагийн аварга(2011, 2024, 2025). o1dgbphbi75yx56wsdqah4awecfkkqo 854333 854332 2026-04-21T00:44:07Z Avirmed Batsaikhan 53733 854333 wikitext text/x-wiki [[Файл:Robert Hovhannisyan ARM Ch 2013.jpg|thumb]] '''Роберт Араратович Оганесян''' ([[Армени хэл|арм]]. Ռոբերտ Արարատի Հովհաննիսյան; 1991 оны 3-р сарын 23-нд төрсөн) — армений шатарчин, их мастер (2010). Дэлхийн багийн аварга шалгаруулах тэмцээний Арменийн багийн бүрэлдэхүүнд багтсан ялагч (2011). Армений 3 удаагийн аварга (2011, 2024, 2025). 464v2oxfuyraf0b4ynjtrqgy553xjud 854338 854333 2026-04-21T01:25:42Z Zorigt 49 854338 wikitext text/x-wiki [[Файл:Robert Hovhannisyan ARM Ch 2013.jpg|thumb]] '''Роберт Араратович Оганесян''' ({{langx|ar|Ռոբերտ Արարատի Հովհաննիսյան}}; 1991 оны 3-р сарын 23-нд төрсөн) — Арменийн шатарчин, их мастер (2010). Дэлхийн багийн аварга шалгаруулах тэмцээний Арменийн багийн бүрэлдэхүүнд багтсан ялагч (2011). Арменийн3 удаагийн аварга (2011, 2024, 2025). {{DEFAULTSORT:Оганесян, Роберт}} [[Ангилал:Арменийн шатарчин]] [[Ангилал:Шатрын их мастер]] [[Ангилал:Арменичууд]] [[Ангилал:1991 онд төрсөн]] 1n0juelrrh146kpgr3lbafyomfmv8hl 0 146119 854341 2026-04-21T01:29:59Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Төмөр замын дээд сургууль]] to [[Төмөр замын их сургууль]] 854341 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Төмөр замын их сургууль]] lv0rf31s216xjjzv8gcl5q1sw3wv6ts 0 146120 854350 2026-04-21T08:48:42Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Тундэмүнь-гү]] to [[Тундэмүнь дүүрэг]] over redirect 854350 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Тундэмүнь дүүрэг]] 84c45x9j0skk9oln21amjzyrsfrjr8f 0 146121 854352 2026-04-21T08:52:58Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Янчонь-гү]] to [[Янчонь дүүрэг]] over redirect 854352 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Янчонь дүүрэг]] 5lmi8s67znokgmrfjkryqw8sk1hquwf 0 146122 854353 2026-04-21T08:53:35Z Enkhsaihan2005 64429 [[Каннам дүүрэг]] руу чиглүүлэгдлээ 854353 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Каннам дүүрэг]] a6sq37ooh4av857m3kmcutke2c7cgtw 0 146123 854357 2026-04-21T09:24:05Z ~2026-24323-06 104079 ok 854357 wikitext text/x-wiki Chingis khaaaaaan 5mw3x0vrvk508ul5dnm98bg2hvoiy9t 828 146124 854363 2026-04-21T11:35:49Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "return { name = 'Чех', top = 51.3, bottom = 48.3, left = 11.8, right = 19.2, image = 'Czech Republic adm location map.svg', image1 = 'Relief Map of Czech Republic.png' }" 854363 Scribunto text/plain return { name = 'Чех', top = 51.3, bottom = 48.3, left = 11.8, right = 19.2, image = 'Czech Republic adm location map.svg', image1 = 'Relief Map of Czech Republic.png' } ry5201f6tlh00fjzkqebp5fip43wj19