Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Энэтхэг 0 2368 854547 841425 2026-04-23T09:49:35Z Enkhsaihan2005 64429 854547 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Энэтхэг Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ</br>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ</br>ᠡᠨᠡᠳᢈᠡᢉ</br>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Энэтхэг | native_name = भारतीय गणराज्य<br>Republic of India | image_flag = Flag of India.svg | flag_type = [[Энэтхэгийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Emblem of India.svg | symbol_width = 60px | symbol_type = [[Энэтхэгийн төрийн сүлд|Төрийн сүлд]] | other_symbol = {{native phrase|sa|"Ванде Матарам"|italics=off}}<br />"Би Танд мөргөмүй, Ээж ээ"{{lower|0.2em|{{sfn|National Informatics Centre|2005}}<!--end lower:--><ref name="india.gov.in" />}} | other_symbol_type = Үндэсний дуу | national_motto = {{native phrase|sa|"Satyameva Jayate"|italics=off}}</br>"Үнэн ялгарна"{{lower|0.2em|{{sfn|National Informatics Centre|2005}}}} | national_anthem = {{native phrase|bn|"[[Энэтхэгийн төрийн дуулал|Jana Gana Mana]]"|italics=off|paren=omit}}<ref name="india.gov.in">{{cite web |url=https://india.gov.in/india-glance/national-symbols |title=National Symbols &#124; National Portal of India |publisher=[[India.gov.in]] |quote=The National Anthem of India Jana Gana Mana, composed originally in Bengali by Rabindranath Tagore, was adopted in its Hindi version by the Constituent Assembly as the National Anthem of India on 24 January 1950. |access-date=1 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204121208/https://india.gov.in/india-glance/national-symbols |archive-date=4 February 2017 }}</ref><ref name="tatsama">{{cite news |title=National anthem of India: a brief on 'Jana Gana Mana' |url=https://www.news18.com/news/india/national-anthem-of-india-a-brief-on-jana-gana-mana-498576.html |date=14 August 2012 |access-date=7 June 2019 |publisher=[[News18 India|News18]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417194530/https://www.news18.com/news/india/national-anthem-of-india-a-brief-on-jana-gana-mana-498576.html |archive-date=17 April 2019}}</ref><br />"Та бүх хүмүүсийн оюун ухааны захирагч юм"{{lower|0.2em|{{sfn|Wolpert|2003|p=1}}<ref name="india.gov.in" />}}<br /> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Jana Gana Mana instrumental.ogg]]</div> | image_map = India (orthographic projection).svg | map_width = 250px | alt_map = Image of a globe centred on India, with India highlighted. | map_caption = Энэтхэгийн хяналтад байгаа газар нутгийг хар ногооноор харуулав; нэхэмжилсэн боловч хяналтгүй газар нутгийг цайвар ногооноор харуулав | capital = [[Шинэ Дели]] | coordinates = {{Coord|28|36|50|N|77|12|30|E|type:city_region:IN}} | largest_city = {{unbulleted list| * [[Мумбай]] (хот) * [[Дели]] (метрополис) }} | official_languages = {{hlist |[[Хинди хэл]]|[[Англи хэл]]{{efn|[[Энэтхэгийн Үндсэн хуулийн XVII хэсэг]]т заасны дагуу, [[Деванагари]] бичгээр бичигдсэн [[Стандарт Хинди хэл|Хинди хэл]] нь Холбооны [[албан ёсны хэл]] ба, [[Энэтхэгийн англи хэл|Англи хэл]] нь нэмэлт албан ёсны хэл юм.{{sfn|National Informatics Centre|2005}}{{sfn|Ministry of Home Affairs 1960}}<ref name="india.gov.in2">{{cite web |url=https://india.gov.in/india-glance/profile |title=Profile &#124; National Portal of India |publisher=India.gov.in |access-date=23 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130830064815/https://india.gov.in/india-glance/profile |archive-date=30 August 2013 }}</ref> [[Энэтхэгийн муж ба холбооны газар нутгууд|Муж ба холбооны газар нутгууд]] Хинди эсвэл Англи хэлээс өөр албан ёсны хэлтэй байж болно. '''Энэтхэгт бүхэл бүтэн улсад үндэсний хэл байдаггүй.'''}}<ref>{{cite web |url=https://rajbhasha.gov.in/en/constitutional-provisions |title=Constitutional Provisions – Official Language Related Part-17 of the Constitution of India |website=Department of Official Language via Government of India |access-date=18 April 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418112326/https://rajbhasha.gov.in/en/constitutional-provisions |archive-date=18 April 2021}}</ref>}} | regional_languages = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left; |title = Мужийн түвшин ба {{nowrap|8-р жагсаалт}}<ref name="langoff">{{cite web |url=https://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2012 to June 2013) |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |access-date=26 December 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/https://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016}}</ref> |{{hlist | [[Ассам хэл|Ассам]] | [[Бенгал хэл|Бенгал]] | [[Бодо хэл|Бодо]] | [[Догри хэл|Догри]] | [[Гүжарати хэл|Гүжарати]] | [[Хинди хэл|Хинди]] | [[Каннада хэл|Каннада]] | [[Кашмир хэл|Кашмир]] | [[Кокборок хэл|Кокборок]] | [[Конкани хэл|Конкани]] | [[Майтхили хэл|Майтхили]] | [[Малайлам хэл|Малайлам]] | [[Мейтей хэл|Мейтей]] | [[Маратхи хэл|Маратхи]] | [[Мизо хэл|Мизо]] | [[Непал хэл|Непал]] | [[Ория хэл|Ория]] | [[Пунжаби хэл|Пунжаби]] | [[Санскрит хэл|Санскрит]] | [[Сантали хэл|Сантали]] | [[Синдхи хэл|Синдхи]] | [[Тамил хэл|Тамил]] | [[Телугу хэл|Телүгү]] | [[Урдү хэл|Урдү]] }} }} | languages_type = Уугуул хэлнүүд | languages = 447 хэлнүүд{{efn|Янз бүрийн эх сурвалжууд үндсэндээ "хэл" ба "аялга" гэсэн нэр томъёог хэрхэн тодорхойлж, бүлэглэсэнд үндэслэн өөр өөр тоо баримт өгдөг. Ethnologue сэтгүүлд Энэтхэгийн 461 хэл (дэлхий даяарх 6912 хэлнээс) 447 нь амьд, 14 нь устаж үгүй болжээ гэж жагсаасан.<ref name="Ethnologue">{{cite web|editor=Lewis, M. Paul |editor2=Simons, Gary F. |editor3=Fennig, Charles D.|year=2014|title=Ethnologue: Languages of the World (Seventeenth edition) : India|publisher=Ethnologue by SIL International|location= Dallas, Texas|url= https://www.ethnologue.com/country/IN|access-date=15 December 2014}}</ref><ref name="Ethnologue2">{{cite web|url=https://archive.ethnologue.com/15/ethno_docs/distribution.asp?by=area|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217151950/https://archive.ethnologue.com/15/ethno_docs/distribution.asp?by=area|title=Ethnologue : Languages of the World (Seventeenth edition) : Statistical Summaries |publisher=Ethnologue by SIL International |archive-date=17 December 2014|access-date=17 December 2014}}</ref>}} | demonym = [[Энэтхэгчүүд]] | government_type = [[Холбооны улс|Холбооны]] [[Парламентын засаглалын систем|парламентын]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Энэтхэгийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Драупади Мурму]] | leader_title2 = Дэд Ерөнхийлөгч | leader_name2 = [[Жагдип Данкар]] | leader_title3 = [[Энэтхэг Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name3 = [[Нарендра Моди]] | leader_title4 = Ерөнхий шүүгч | leader_name4 = [[Удай Умеш Лалит]] | leader_title5 = Лок Сабхагийн дарга | leader_name5 = [[Ом Бирла]] | legislature = Парламент | upper_house = [[Рааже сабха]]-"Улсын чуулган" | lower_house = [[Лок сабха]]-"Ардын чуулган" | sovereignty_type = [[Энэтхэгийн тусгаар тогтнолын хөдөлгөөн|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = [[Нэгдсэн Вант Улс]]аас | established_event1 = [[Энэтхэгийн Доминион|Доминион]] | established_date1 = [[Тусгаар тогтнолын өдөр (Энэтхэг)|8 сарын 15, 1947]] | established_event2 = [[Бүгд найрамдах улс]] | established_date2 = [[Бүгд найрамдах улсын өдөр (Энэтхэг)|1 сарын 26, 1950]] | area_km2 = 3,287,263 | area_footnote = | area_rank = 7 | area_sq_mi = 1,269,346 | percent_water = 9.6 | population_estimate = 1,375,586,000<ref>{{Cite book |url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ |title=Population Projections for India and States, 2011-2036 |date=2020-07-01 |language=en}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 2 | population_census = 1,210,854,977<ref>{{cite web|url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/population_enumeration.html|title=Population Enumeration Data (Final Population)|work=2011 Census Data|publisher=Registrar General and Census Commissioner of India, Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=17 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160522213913/https://www.censusindia.gov.in/2011census/population_enumeration.html|archive-date=22 May 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A-2_Data_Tables/00%20A%202-India.pdf|title=A – 2 Decadal Variation in Population Since 1901|work=2011 Census Data|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India|Office of the Registrar General & Census Commissioner, India]]|access-date=17 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160430213141/https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A-2_Data_Tables/00%20A%202-India.pdf|archive-date=30 April 2016}}</ref> | population_census_year = 2011 | population_census_rank = 2 | population_density_km2 = 417.7 | population_density_rank = 19 | GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|$11.665 их наяд}}<ref name=imf>{{cite news |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=534,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database: October 2022 |newspaper=Imf |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=October 2022 |access-date=11 October 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 3 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $8,293<ref name=imf /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 128 | GDP_nominal = {{increase}} {{nowrap|$3.469 их наяд}}<ref name=imf /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 5 | GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} $2,466<ref name=imf /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 143 | Gini = 35.7 <!--number only--> | Gini_year = 2011 | Gini_change = | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=Gini Index coefficient|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison|website=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=10 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707032440/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison|archive-date=7 July 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=Gini index (World Bank estimate) – India |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=IN|publisher=World bank}}</ref> | Gini_rank = 98 | HDI = 0.633 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI [[Human Development Index]] data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=United Nations Development Programme|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = {{ordinal|132}} | currency = [[Энэтхэг рупи]] (₹) | currency_code = INR | time_zone = [[Энэтхэгийн Стандарт Цаг|ЭСЦ]] | utc_offset = +05:30 | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | date_format = {{ubl | {{nowrap|өө-сс-жжжж}} }} | drives_on = зүүн гарын<ref>{{Cite web |title=List of all left- & right-driving countries around the world |url=https://www.worldstandards.eu/cars/list-of-left-driving-countries/ |date=13 May 2020 |access-date=10 June 2020 |website=worldstandards.eu}}</ref> | calling_code = [[Энэтхэг дэх утасны дугаар|+91]] | cctld = [[.in]] | englishmotto = | religion_year = 2011 | religion = {{ubl | 79.8% [[Хиндү шашин]] | 14.2% [[Ислам]] | 2.3% [[Христ итгэл]] | 1.7% [[Сикхизм]] | 0.7% [[Буддизм]] | 0.4% [[Жайнизм]] | 0.23% Шашингүй | 0.65% [[Энэтхэг дэх шашин|Бусад]]<ref>{{cite news|url=http://m.firstpost.com/india/india-has-79-8-percent-hindus-14-2-percent-muslims-2016-census-data-on-religion-2407708.html|work=Firstpost|access-date=14 August 2016|date=26 August 2016|title=India has 79.8% Hindus, 14.2% Muslims, says 2011 census data on religion|archive-date=26 Дөрөвдүгээр сар 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200426050938/https://www.firstpost.com/india/india-has-79-8-percent-hindus-14-2-percent-muslims-2011-census-data-on-religion-2407708.html|url-status=dead}}</ref> }} | official_website = <!-- do not add www.gov.in – The article is about the country, not the government – from Template:Infobox country, do not use government website (e.g. usa.gov) for countries (e.g. United States) --> | today = | iso3166code = IN }} '''Энэтхэг''', албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Энэтхэг Улс''' (БНЭУ) ({{langx|hi|भारत गणराज्य}}, ''Bhārat Gaṇarājya'', ''Бхарәт Гәнәражй''), бол [[Өмнөд Ази|Өмнөд]] [[Ази]]йн [[Энэтхэгийн хойг]]т орших [[бүрэн эрхт улс]] юм. Мөн дэлхийн 7-рт орох том газар нутагтай, хүн амын тогоороо 2024 оноос дэлхийд 1-рт тэргүүлж, эдийн засгаараа 4-рт ордог [[гүрэн]] гэгдэнэ. [[Пакистан]], [[Хятад]], [[Балба]], [[Бутан]], [[Бангладеш]], [[Мьянмар]] зургаан улс оронтой хуурай газраар хил залгаж, [[Энэтхэгийн далай]]гаар хүрээлэгдэн оршдог. Бас Энэтхэгийн далайд [[Мальдив]], [[Шри Ланка]], [[Индонез]] гурван улстай усаар хиллэдэг бол Пакистаны хянаж буй нутгийг [[Жамму-Кашмир]] мужийнх гэж зүтгэдгээр болвол [[Афганистан]]тай бас хиллэнэ.<ref name="Afghanistan">Примечание: Индийское правительство считает, что Индия также граничит с [[Афганистан|Афганистаном]], так как рассматривает весь штат [[Кашмир|Кашмира]] индийской территорией, включая ту его часть, которая граничит с Афганистаном. Граница между Индией и [[Пакистан|Пакистаном]] была заморожена в [[1948 год|1948 году]], после прекращения огня, произошедшему по инициативе [[ООН]]. Вследствие этого регион, граничащий с Афганистаном, оказался на территории, подконтрольной Пакистану</ref> Энэтхэгийн хойг, Энэтхэг орон бол [[Энэтхэгийн соёл иргэншил]] болон бусад эртний [[соёл иргэншил]] үүсэн цэцэглэсэн өлгий нутаг бөгөөд түүхийн ихэнх үед [[худалдааны зам]]ын зангилаа болж, суурин иргэншил, [[соёл]], шашин цэцэглэн хөгжиж байжээ.<ref>Oldenburg, Phillip. 2007. "India: History, " {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/ |wayback=20090411143533 |text=Microsoft® Encarta® Online Encyclopedia 2007 |archiv-bot=2023-09-26 22:48:38 InternetArchiveBot }}© 1997—2007 Microsoft Corporation.</ref> Энэтхэгт [[Хиндү шашин|Хиндү]], [[Буддын шашин|Будда]], [[Сикхизм]], [[Жайна]] дөрвөн шашин үүсч хөгжиж байв. Энэтхэг [[18-р зуун]]ы эхнээс [[20-р зуун]]ы дунд үе хүртэл алхам алхмаар [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] [[колончлол|колони орон]] болсоор л байсан юм. [[1947 он]]д тусгаар тогтносны дараа эдийн засаг, цэргийн хүчин маш ахицтайгаар хөгжсөн, одоо нэрлэсэн үнээр дэлхийн 12-р, худалдан авах чадвараар тэгшитгэснээр дэлхийн 4-р их жилийн [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]]тэй улс болжээ. Гэхдээ тэрбум илүү хүнтэйн хувьд [[ядуурал]], [[бичиг үсэг тайлагдалт]]ын хувь доогуур зэрэг сул талуудтай байсаар байгаа.<ref name = "gov.in-prmar07PDF">[http://www.planningcommission.gov.in/news/prmar07.pdf Poverty estimates for 2004-05], Planning commission, Government of India, March 2007. Accessed: July 29, 2008</ref> == Нэр == Тус орны '''Энэтхэг''' ([[монгол бичиг|мо.б]] ''энэдхэг'', ''enedkeg'') гэсэн [[монгол хэл|монгол]] нэр дундад зууны [[согд хэл|согд]] хэлний ''yntk'k'' гэсэн үгнээс гаралтай.<ref name="Сүхбаатар">О.Сүхбаатар - Монгол хэлний харь үгийн толь. 1997 он.</ref> Энэ нь цаашилбал эртний [[перс хэл|перс]] хэлнээ ''«хиндү»'' гэснээс гаралтай. ''Хиндү'' гэдэг бол «[[Инд мөрөн|Инд]] мөрний газар [[орон]]» гэсэн утгатай юм. [[Самгарди хэл|Самгарди хэлээр]] ''«синдү»'' гэдэг байв. Өрнөдөд перс, араб, грек, латинаар дамжин ''«инд[[-ия|-иа]]»'' гэсэн бүтэцтэй түгсэн. [[Их Могол Улс]]ын хаад газар орноо лалын шашинтнаа өргөн тархсан дагавар залгаж ''«индү[[-стан]]»'' гэж нэрлэж байв. Бас нэгэн монгол нэр '''Жагар''' (мо.б. ''жагар'', ''jayar'') юм. Энэ нь [[төвөд хэл|төвөд]] хэлний ''rgyadkar'' үгнээс гаралтай бөгөөд үгчилбэл «цагаан улс» гэсэн утгатай. «Арван цагаан буянт номын цагаан түүх» номонд Энэтхэгийг «[[Замбуутив]]» гэсэн.<ref name="Сүхбаатар"/> Өдгөө Энэтхэгт улсаа भारत ''бхарата'' [паарэт] гэдэг. Энэ нь эрт цагаас эхлэн самгардиар бичигдэн үлдсэн тус улсын нэр билээ. === Энэтхэгийн нэрс албан ёсны хэлээр === *Англи: India ''индия'' *Хинди: भारत ''бхарата'' *Ассам: ভাৰত ''бхарота'' *Бенгал: ভারত ''бхарота'' *Бодо: भारत ''бхарота'' *Догри: भारत ''бхарата'' *Гүжарати: ભારત ''бхарата'' *Каннада: ಭಾರತ ''бхаратаа'' *Кашмир: ہِندوستان/हिन्दोस्तान ''хиндустан'' *Кокборок: India/ইন্ডিয়া ''индиа'' *Конкани: भारत ''бхарот'' *Майтхили: भारत ''бхарата'' *Малайлам: ഭാരതം ''бхаратам'' *Мейтей: भारत ''бхарата'' *Маратхи: भारत ''бхарата'' *Мизо: India ''индия'' *Непал: भारत ''бхарата'' *Ория: ଭାରତ ''бхаратаа'' *Пунжаби: ਭਾਰਤ ''бхарата'' *Санскрит: भारतम् ''бхаратам'' *Сантали: ᱥᱤᱧᱚᱛ/भारोत ''cинот/бхарот'' *Синдхи: भारत ''бхарата'' *Тамил: இந்தியா/பாரதம் ''интия/бхаротам'' *Телүгү: భారత ''бхарата'' == Газар зүй == [[Зураг:India_topo_big.jpg|thumb|left|Физик газар зүйн зураг]] Энэтхэг орон 3,287,590 км² нутаг дэвсгэртэй, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|7-р том]] [[орон]] юм. === Байрлал === Энэтхэг [[Өмнө Ази]]д хамаарна. [[Энэтхэгийн техтоник хавтан]]гийн зааг болсон [[Энэтхэгийн хойг]] дээр хойд өргөргийн 8° — 38°, зүүн уртрагийн 68° — 98° дотор багтан байрладаг. Өрнө умард талаараа [[Пакистан]] (2910 км), умард талаараа [[Хятад]] (3588 км), [[Балба]] (1751 км), [[Бутан]] (699 км), дорнод талаараа [[Бангладеш]] (4097 км), [[Бирм]] (1643 км) гэсэн зургаан улстай хуурай газраар хиллэнэ. Хилийн нийт урт — 15106 км. Умард талаараа [[Памир]], [[Хималайн нуруу]]нд тулж, өмнөд талаараа [[Энэтхэгийн далай]]н [[Бенгалын булан]], [[Лаккадивын тэнгис]], [[Арабын тэнгис]] хүрнэ. Арлуудын эргийг оролцуулаад эргийн нийт урт — 7517 км. Далай тэнгисийн усаар зааглагдаж [[Мальдив]], [[Шри Ланка]], [[Бирм]], [[Тайланд]], [[Индонез]]тэй ойр байрлана. == Түүх == === Эртний үе – маур, гупта эзэнт гүрэн === Өмнөд Азид 30.000 жилийн өмнөөс анх хүн төрөлхтөн суурьшиж байсан олдворууд олдож байжээ. Чулуун зэвсгийн үеийн хадны сүг зураг Энэтхэгийн олон газраас олддог. МЭӨ 7000 оны үед анхны [[Шинэ чулуун зэвсгийн үе|Шинэ чулуун зэвсгийн үеийн]] хүмүүс суурьшиж байсан газар одоогийн [[Пакистан|Пакистаны]] баруун хэсгээс олдож байв. Эдгээр нь аажмаар МЭӨ 2500-1900 оны үед Өмнөд Азид тавигдсан анхны соёл болох Индус хөндийн соёл иргэншил болж хөгжжээ. Тухайн үед хүмүүс гар урлал, өргөн хүрээний худалдаа наймаа эрхэлж амжиргаагаа залгуулан, соёл иргэншил ихээхэн хөгжиж байв. МЭӨ 2000-500 оны үе буюу [[Төмөр зэвсгийн үе|Төмөр зэвсгийн үеэс]] Хиндуизмийн хамгийн эртний гар бичмэл болох Ведас зохиогдож, тэр үеэс Ведийн соёл үүссэн гэж үздэг. Хуврага, цэрэг, худалдаачдын дотор [[Шатлан захирах ёс|шатлан захирах ёсыг]] бий болгох зорилгоор Кастын систем энэ үед үүссэн ба яваандаа уугуул иргэд болон хаадын угсааныхны дунд түгсэн юм. Ведийн үеийн сүүлч МЭӨ 6-р зууны үед жижиг овгуудыг 16 цөөнх болон хаант засагт болгон нэгтгэж, хотжилт үүсэн бий болж мөн Буддизм, Жайнизмын шашны шинэчлэлийн хөдөлгөөн өрнөж, эдгээр нь бие даасан шашин болов. Жайнизм Махавирагийн номлолоор дэлгэрч, харин Буддизм дунд давхаргаас бусад бүх нийгмийн давхрагын Буддагийн шавь нараар түгэн дэлгэрч байв. Бурхан багшийн амьдралын зам мөр Энэтхэгийн эхэн үеийн түүхийн хуудаснаа томоохон байр суурийг эзэлжээ. Улс төрийн хувьд МЭӨ 3-р зуунд Магадхагийн хаант улс бусад бүх салангид ханлигуудыг нэгтгэн, асар өргөн газар нутгийг анх удаа нэгдсэн захиргаанд оруулснаар аугаа Маурын эзэнт гүрний суурийг тавьсан юм. Маурчууд анх эзэнт гүрний шинжтэй болсноороо зүүн хойд нутагт төвлөрсөн газар нутгаа тэлж Энэтхэгийн хойгт бүхэлд нь давамгайлах болов. Энэ улс [[Ашока хаан|Ашока хааны]] үед хамгийн өргөн уудам нутаг дэвсгэртэй болж, соёл юугаа хөгжүүлэн цэцэглүүлсэн юм. Буддын шашин өсөн дэлгэрэхэд Ашока хаан гол үүрэг гүйцэтгэжээ. МЭӨ 321 оны үед Нандагийн эрх баригч удмыг хожим Маурын аугаа Эзэнт гүрэнийг (МЭӨ 321-185) үндэслэгч Чандрагупта Маур унагав. Эзэн хаан Чандрагупта жижиг ханлигуудыг нэгтгэн нийлүүлэх замаар асар өргөн газар нутгийг анх удаа нэгтгэн нэг захиргаанд оруулжээ. Эзэнт гүрэнд өнөөгийн Энэтхэгийн хойгийн ихэнх хэсэг, Афганистаны зарим хэсэг багтаж байв. [[Файл:Mahabodhitemple.jpg|thumb|Бодь сүм, [[Гаутама Будда]] гэгээрсэн газар]] Түүний байгуулсан энэ гүрний гол зүрх нь өнгө зассан нийслэл Паталипутра (одоогийн Патна хот) байлаа. Чандрагуптагийн итгэлтэй гарын доорх цэргийн хүч болон идэвхитэй ажилладаг нууц албаны үр дүнд хөдөө аж ахуй, худалдаа хөгжин цэцэглэсэн билээ. Тэрээр хэт мацаг барьсны улмаас МЭӨ 297 оны үед нас барав. [[Жайнизм|Жайнизмыг]] шүтэх болсон Чандрагупта амьдралынхаа сүүлчийн өдрүүдэд ард түмэндээ тохиолдсон аймшигт өлсгөлөнгийн үеэр юу ч хийж чадаагүйдээ ихэд гашуудан даяанч маягаар нүглээ наминчилж байжээ. Энэ улсын хоёрдахь хаан Биндусара юм. Түүний хүү Ашока 3 дахь хаан (МЭӨ 265-232) болсон бөгөөд Маурын удмын сүүлчийн гол захирагч юм. Тэрээр эртний дэлхий дахины түүхийн аугаа хүмүүсийн нэг мөн билээ. Ашока хаан эзэнт гүрнийг хамгийн том газар нутагтай болгож тэлсэн юм. Асар их цуст тулаан хийж эзлэгдээгүй үлдээд байсан Калингаг нэгтгэв. Уг тулалдааны дараа Даяа гол улаанаар урсаж байсан гэлцдэг. Ашока хааныг Энэтхэгийн алтан эрин үеийн эхлэлийг тавьсан гэдэг. Эзэнт гүрэн цэцэглэхийн хэрээр урлаг, шинжлэх ухааныг хөгжүүлж, их барилгын ажлыг эхлүүлжээ. Үүнд бөмбөгөр оройт барилгууд орно. Ашока өөрийн засаглалын жилүүдэд түргэн хурдацтай хөгжиж байсан [[Буддын шашин|Буддын шашныг]] шүтэх болсон. Өвөг эцгийнхээ наминчлалын түүхтэй адил Калингагийн дайны үед их цус асгаруулсандаа гэмшиж, хүчирхийллээс холдон тайван амгалан Буддизмын шашны замыг сонгосон байна. Тэр Буддизмыг дэлгэрүүлэхийн тулд хуврагуудыг Ази даяар илгээж байлаа. Мөн өөрийн зарлигийг Энэтхэг, Балба, Пакистан, Афганистан даяар чулуун дээр сийлж тараан тунхаглаж байв. Ашокийн үеийн хөгжил цэцэглэлт, тайван амгалан байдал түүнийг нас барсны дараа тийм ч удаан үргэлжилсэнгүй. Хаан ширээ залгамжлагдын дунд хэрүүл маргаан тасарсангүй. Маурын сүүлчийн эзэн хаан Брихадрата МЭӨ 185 оны үед шадар туслагчийнхаа нэг Пусиямитрад алуулав. Пусиямитра Энэтхэгийн төв хэсгийг МЭӨ 73 он хүртэл захирч байсан Сунгагийн династыг үндэслэжээ. Энэтхэг одоо Маурын өмнөх үе шиг хуваагдмал, эмх замбараагүй байдалд эргэн орлоо. Хойд Энэтхэгт жижиг хант улсууд бий болж “Энэтхэг-Грек” хэмээн нэрлэгддэг захирагч нар гарч байв. Тэднээс хамгийн алдартай нь Мэнандэр (МЭӨ 115-130) юм. Хойд Энэтхэгт [[Хиндү шашин|Хиндиузм]] гэр бүлүүдэд эцгийн эрхт ёс бат бөх болж байсан нь эмэгтэйчүүдийн хараат байдлыг улам нэмэгдүүлж байв. 4-5-р зуун гэхэд Гупта эзэнт гүрэн Энэтхэгийн хожмын дүр төрхийн эхлэлийг тавьж, засаг захиргааны болон татварын цогц системийг анх нэвтрүүлэв. Гупта гүрний хаадын үед шашныг зан үйлээс илүү сүсэг бишрэл талаас нь шүтэх шинэчилэлтийг хийж байв. Уг шинэчлэл нь нутгийн элитүүдийн ивээн тэтгэлэгээр бүтээгдсэн уран баримал, архитектурт цэцгэн хээгээр илэрхийлэгдсэн байдаг. [[Санскрит хэл|Санскрит]] сонгодог уран зохиолууд мөн цэцгэн хээгээр чимэглэгдсэн байдаг. Мөн энэ үед Энэтхэгийн шинжлэх ухаан, одон орон судлал, анагаах ухаан, математикийн шинжлэх ухаан шинэ түвшинд хүрч хөгжжээ. 1) МАУРЫН ЭЗЭНТ ГҮРЭН (МЭӨ 321-183) 1. Чандрагупта хаан Бүх салангид ханлигуудыг нэгтгэн, асар өргөн газар нутгийг анх удаа нэгдсэн захиргаанд оруулсан. 2. Хүү Биндусара Эцгийнхээ эзэлсэн газар нутгийг бага зэрэг тэлсэн. 3. Хүү Ашок (МЭӨ 265 - 323) - Эзэнт гүрнийг хамгийн том газар нутагтай болгосон – асар их цуст тулаан хийсэн. - Урлаг, шинжлэх ухаан хөгжсөн - Их барилгын ажил өрнөсөн (dome-shaped temples) - Буддын шашныг Ази даяар түгээсэн Ашок хааныг таалал төгссөний дараа хаан ширээний тэмцэл эхэлж, Маур гүрэн задарч, дахин ханлиг улсуудад хуваагдав. 2) ГУПТАГИЙН ГҮРЭН (МЭ 320-540) 1. Гандра Гупта 2. Хүү Самудра Гупта Энэтхэгийн соёл ялангуяа Хинду, Буддын урлагийн сонгодог гэж үздэг. Гупта нар хатуу Хинду үнэмшилтэй байсан боловч энэ улсад Жайнизм, Буддизм хөгжсөөр байв. Бутралт - Хэпалитийн нүүдэлчдийн буюу Цагаан Хүннү довтолгоотой давхцсан. 3) ХАРШАГИЙН ГҮРЭН (МЭ 606) 4) ЧОЛАГИЙН ГҮРЭН (МЭ 805-1200) === Дундад үе – [[Делийн султант улс]] === Энэ үед Энэтхэг салгуу бутархай ханлигууд болж эргэн задарч, дахин нэгтгэх удирдагч гарч ирэхгүй байлаа. Уламжлалт зарим хөдөө аж ахуй эрхлэгчид газраа ашиглан өсөн хөгжиж байсан газар тариаланг түшиглэх болсон нь кастын дахрага дунд явагдаж байлаа. Улмаар кастын системд газар нутгийн ялгарал гарч эхлэв. Төв Ази болон Персээс ирсэн дүрвэгсэд хот босгож, эзэнт гүрнүүдийн бүтээн байгуулалтуудыг хийж байлаа. Нүүдэлчин муслим овог 1193 оноос Делиг удаа дараа дайран довтолж, дээрэмдэн тонов. Мухамед Гүрийг нас барсны дараа 1206 онд түүний жанжнуудын нэг, урьд нь боол байсан Кутб-уд-дин Айбэк Энэтхэгт түүний эзэлж байсан байр суурийг булаан авч [[Делийн султант улс|Делийн Султант улс]]<nowiki/>ыг байгуулав. Үүнийгээ тэмдэглэж мөн Исламийн ертөнцөд шинэ газар нутгийг нэтгэсэний бэлгэ тэмдэг болгон дэлхийн хамгийн өдөр Ислам шашны гонх болох Гутаб Минарыг бариулсан байна. Энэхүү 72.5м цамхаг нь Энэтхэг дахь Султант улсын бэлгэ тэмдэг болжээ. Эзэнт гүрэн өргөжин тэлэхийн хэрээр баян чинээлэг султанууд уг гонхыг тойруулан асар том хөшөө дурсгалууд барив. [[Файл:Agra Fort DistantTaj.JPG|thumb|[[Таж Махал]]]] Энэ үед хаан ширээг үе залгамжлах ёсыг халж, хааны титэмийн төлөө өрсөлддөг болсноор маш олон Султанууд солигдож байв. Муслим биш хүмүүсийг Исламийн төрд татвар төлөхийг шаарддаг байв. 14-р зуунаас эхлэн Делийн султант улс тарж бутарч эхлэв. 1398 оноос эхлэн Монголын Төмөр хаан удаа дараа дайралт хийх болж, 1525 онд түүний хүү Бабур сүүлчийн Султаныг дийлж, Могулын эзэнт гүрнийг байгууллаа. [[Могул|МОГУЛ ГҮРЭН]] (1525 – 1858 он) 1. 1527 он – Бабур Энэтхэг улсыг бүрэн эзэлсэн. 1530 онд нас барсан. 2. Хүү Хумаюн – эцгийн эзэнт гүрнийг бага зэрэг тэлсэн 3. Хүү 12 настай Акбар – газар нутгийг асар өргөн тэлсэн. Засаглалын төвлөрсөн тогтолцоо бий болгосон. Олон шашны эвлэрэнгүй бодлого баримталдаг байсан. Акбар Аграгийн ойрхи Фатепур Сикри дэх шинэ ордондоо шүтээний өргөө бариулж тэндээ шашны хэлэлцүүлэг өрнүүлдэг байв. Акбар хөгжим, урлагийг сонирхдог байв. Фатепур Сикрид могол зургийн сургууль байгуулсан нь урсгалын хувьд Перс, Энэтхэгийн нөлөөг тусгаж байсан бөгөөд тэр нь 4. түүний хүү Жахангирын үед оргил үедээ хүрч хөгжив. 5. Хүү Жах жахан (1628-1658) нь Аград [[Таж Махал]], Делид Улаан хэрэм, Жама Масжид зэргийг бариулсан. Эдгээр нүсэр төслүүд нь Моголын үед цэцэглэж байсан ХАА, худалдаанаас хамааралтай баялгийн бэлэгдэл, илэрхийлэл байв. 6. Сүүлчийн хаан Ауранзэв 1658 онд хаан ширээнд сууснаар тус гүрний тэлэлт дээд цэгтээ хүрч мөн уналтын эхлэл болов. Аян дайнд улсын сан хөмрөгөө шавхсан, ислам номлолыг уян хатан бус тайлбарлаж байснаараа хамтрагчид болох ражпүдчүүд болон хинду албатуудаа өөрөөсөө хөндийрүүлсэн гэж үздэг. 1739 онд түүнийг нас барсны дараа эзэнт гүрний хаадууд ойр ойрхон солигдож эцэст нь 1857 онд Британичууд Моголын эзэнт гүрний сүүлчийн хаан Бабадур шахыг хаан ширээнээс нь зайлуулав. === Британийн раж === Европчууд хоолны амтлагч сонирхож эхэлснээр Энэтхэг рүү ихэд татагдах болжээ. 15-р зуунд Португальчууд худалдааны өндөр ашигтай хоол амтлагч хайж, Энэтхэгт хамгийн анх ирэв.Тэдний араас Англи болон бусад зарим Европын орнууд худалдаа наймааны ашиг хайж Энэтхэгт очжээ. Португальчуудтай өрсөлдөх зорилгоор Англи, Нидерландчууд тус тусдаа East India компаниудыг (1600 он) байгуулж, үйл ажиллагаагаа явуулж байв – эхэндээ худалдааны зорилготой байгууллагдсан ба яваандаа өөрийн гэсэн цэрэг армитай болов. Энэтхэгийн өнөөгийн хөгжлийн суурийг 1848-1885 оны үед тавигдсан гэж үздэг. Ист Индиа компаний захирагч Лорд Далхуиз 1848 онд Энэтхэг дахь орчин үеийн бүтээн байгуулалтын хийж эхэлжээ. Төмөр зам барьж, цахилгаан холбоо суурилуулж, иргэдэд Английн боловсролын системийг нэвтрүүлсэн байна. Гэвч 1858 онд Ист Индиа компаний эсрэг уугуул иргэдийн Англи загварын нийгмийн шинэчлэл, газрын өндөр татварын бодлогыг эсэргүүцсэн дургүйцэл Хойд Энэтхэгээс эхлэн Төв Энэтхэг хүртэл газар авч байв. Энэ бослогыг түүхэндээ тусгаар тогнолын төлөөх анхны дайн гэж нэрлэдэг. Гэвч уг бослогыг 1 жилийн дотор Англичууд таслан зогсоосон бөгөөд Энэтхэг дахь хяналтаа улам чангатгаж, Энэтхэг дахь Ист Индиа компаний удирдлагын оронд Британийн засгийн газрын шууд удирдлага дор оруулав. Түүнээс хойш хэдэн арван жилийн турш нийтийн улс төрийн хөдөлгөөн Энэтхэг даяар аажмаар бүрэлдэж, улмаар Энэтхэгийн Үндэсний Конгресс нам 1885 онд байгууллагдав. 19-р зууны 2-р хагас гэхэд технологи, газар тариалангийн худалдааны холын зах зээлтэй хамааралтай хэт хязгаарлагдмал байдал нь Энэтхэгийг хүнсний хомсдолд оруулж, ард иргэд нь өлсгөлөнд нэрвэгдэж байлаа. Харин Англичуудын барьсан төмөр замын сүлжээ ашиглалтанд орсноор Энэтхэгийн дөнгөж хөгжиж эхэлж байсан үйлдвэрлэлүүдэд ихээхэн дэмжлэг болж, хүнсний үнэ буурснаар ард иргэдэд нүүрлээд байсан өлсгөлөнгийн асуудал багасав. 1 сая гаруй Энэтхэгчүүд оролцсон [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайн]] дууссаны дараагаас Энэтхэгт шинэ үе эхлэв. Энэ бол Британий Энэтхэг дахь хараа хяналтаа сулруудах шинэчлэл ба Энэтхэгийн үндэсний түүхэн удирдагч [[Махатма Ганди]]<nowiki/>гийн эрх чөлөөний төлөө тайван хөдөлгөөн эхэлсэн үе юм. 1930 оны үед Английн шинэ хууль журам батлагдав. Үүнээс хойшхи 10 жил Энэтхэг Дэлхийн 2-р дайнд оролцож, ард иргэдийн дунд Муслим шашинтнуудын үндсэрхэг үзэл улам хүчээ авч байсан хүндхэн үе байв. {{multiple image|perrow=2|total_width=360 |image_style = border:none; |align = right | image1 = British Indian Empire 1909 Imperial Gazetteer of India.jpg | caption1 = 1909 онд Британийн Энэтхэг |image2=Nehru Gandhi AP 18050506381948 (cropped).jpg |caption2=[[Жавахарлал Неру]] болон [[Махатма Ганди]] }} 1945 онд [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн 2-р дайны]] төгсгөлд Британичууд бүх эрх мэдлээ хүлээлгэж өгөхийг зөвшөөрч, урт удаан хугацааны эрх чөлөөний тайван тэмцлийн үр дүнд 1947 онд Энэтхэг тусгаар тогтнолоо олсон боловч шашны үзэл сурталын хагаралдаанаас үүдэн Энэтхэг болон Пакистан улс болж хоёр хэсэг хуваагджээ. Энэ үеэр хилийн хоёр талд үлдсэн хүмүүсийг газар нутгаасаа хөөсөн 2 сар гаруй үргэлжилсэн шашны үймээн самуун дэгдэв. Нийт 12 сая орчим хүн хилийн наана, цаана гарч шилжин суурьшсан ба 1 сая гаруй хүн амь үрэгджээ. 1950 оны 1-р сарын 25-нд Энэтхэг улс [[Энэтхэгийн Үндсэн хууль|Үндсэн хуулиа]] батлаж парламент бүхий Энэтхэг улсыг байгуулсан юм. Эдийн засгийн чөлөөт зах зээлд 1990-ээд онд шилжсэнээс хойш Энэтхэг дэлхийн хамгийн хурдацтай хөгжиж буй улс болон хувирсан байна. === Кашмирын үүдэлтэй мөргөлдөөн === Хүн амын олонхи нь Мусулман шашинтай [[Кашмир|Кашмирын муж]] улсыг Энэтхэгт өгсөнөөс хойш тус мужийг эзэмшихийн төлөө Энэтхэг, Пакистаны хоорондоо мөргөлдөж иржээ. Тухайлбал, 1947-1948 болон 1965 онд тус тус дайтаж байв. Энэтхэг дахь Кашмирын Мусулманчуудыг 2001 онд Парлементын ордон руу, 2008 онд Мумбай дахь зочид буудал руу террорист халдлага хийсэн хэмээн буруутгав. 1998 онд Энэтхэг, Пакистан 2 улс цөмийн туршилт хийв. [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл]] цөмийн туршилт хийсэнд тус 2 улсыг шүүмжлээд, зэвсгийн бүх хөтөлбөрөө зогсоохыг шаардав. 1999 онд Энэтхэг, Пакистан 2 маргаантай асуудлаа шийдвэрлэх хүчин чармайлтаа идэвхижүүлэх тухай тохиролцсон Лахорын тунхаглалд гарын үсэг зурав. Гэсэн хэдий ч 2 улсын хооронд цөмийн мөргөлдөөний аюул өнөөг хүртэл оршсоор байгаа юм. 20-р зууны 2-р хагаст хөрш зэргэлдээ орнуудтай хил тойрсон байнгын маргаантай тулгарч эхэлсэн ба Хятад улстай 1962 онд дайтаж байсан ч өнөөг хүртэл зөвшилцөлд хүрч чадаагүй байна. Харин Пакистан улстай 1947, 1965, 1971 онуудад тус тус дайтаж байжээ. == Улс төр == [[Файл:NorthBlock.jpg|thumb|right|200px|Шинэ Делид засгийн газрын чухал салбарууд байрладаг.]] Улс төрийн тухайд [[Энэтхэгийн Үндэсний Конгресс нам]] голлох үүргийг гүйцэтгэх бөгөөд энэ намын лидерүүд нь Энэтхэг улс тусгаар тогтнолоо олж авсан үеэс эхлээд одоог хүртэл улс орныг удирдан залж яваа юм. Энэтхэг улсад үйл ажиллагаагаа явуулж буй намуудыг жагсаавал: * ''Энэтхэгийн Үндэсний Конгресс'' - Энэ нам нь хэдийгээр 100 гаруй жилийн түүхтэй ч хэд хэдэн удаа уналтанд орж байсан түүхтэй. [[Индира Ганди]]йн Энэтхэгийн Үндэсний Конгресс ч гэж нэрлэгдэж явсан үе бий. Зүүнийг тэргүүлэгч энэхүү нам нь 1947—1977, 1980—1989, 1991—1996 болон 2004 оноос өнөөг хүртэл бусад намуудын тэргүүнд явж байна. * ''[[Бхаратиа Жаната нам|Бхаратиа Жаната Нам]]'' (Энэтхэгийн Ардын Нам) - Энэхүү баруун хэсгийг тэргүүлэгч намыг 1980 онд Атал Бихари Ваджпаи, Лал Кришной Адвани нар байгуулсан бөгөөд хиндуизмыг баримтлагч нам юм. Улс орныг 1996 болон 1998-2004 онуудад тус тус удирдаж байсан. * Үлдсэн намууд нь ердөө 2-3 жижиг улсуудын хүрээнд хүчтэй байр суурь эзэлдэг байсан ба ийм намуудын тоонд ** ''Энтэхэгийн коммунист нам'' ** [[Самаджвадийн нам]] ** ''Жаната Далын нэгдсэн нам'' зэрэг орно. 1991 оноос эхэлсэн өөрчлөлт шинэчлэлтийн ачаар энэтхэг улс хөгжиж буй орнуудын нэг болжээ. Өөрчлөлт шинэчлэлтийг 1996 онд Атала Бихари Важпаи-гийн удирдсан засгийн газар, 2004 онд [[Сониа Ганди]]<nowiki/>гийн удирдсан Энэтхэгийн Үндэсний Конгресс сонгуульд ялж засгийн газрын тэргүүнээр нэрт эдийн засагч [[Манмохан Синг|Манмохан Сингх]] томилогдон үргэлжлүүлж байсан. == Засаг захиргааны хуваарь == Энэтхэг бол [[холбооны байгууламж]]ит улс. Энэтхэгийн холбооны байгууламжид 28 [[муж улс]] ({{lang-en|state}}) болон [[Энэтхэгийн холбооны долоон нутаг|холбооны 8 нутаг]] ({{lang-en|union territory}}) хамрагддаг.<ref>[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/India.pdf Country Profile: India (PDF)]. Library of Congress - Federal Research Division (December 2004)</ref> Муж улсууд доод тал нь нэг албан ёсны нутгийн хэлтэй байдгаас гадна холбооны хоёр нутгийн адил ([[Пүдүчэрри]], нийслэл [[Дели]]) өөрсдөө засгийн газраа сонгон байгуулах эрхтэй. Үлдэх холбооны таван нутаг улсын ерөнхийлөгчийн шууд хяналтанд байж төвөөс засаг даргыг нь томилдог. [[1956]] онд хүн амын зонхилох хэлийг харгалзан муж улсуудыг өөрчлөн байгуулсанаас хойш бараг өөрчлөгдөөгүй байна.<ref>{{cite web|url=http://www.commonlii.org/in/legis/num_act/sra1956250/|title=States Reorganisation Act, 1956|work=Constitution of India|publisher=Commonwealth Legal Information Institute|accessdate=2007-10-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080516123014/http://www.commonlii.org/in/legis/num_act/sra1956250/|archivedate=2008-05-16|url-status=dead}}</ref> Холбооны нэгж тус бүр дотроо [[тойрог (Засаг захиргааны нэгж)|тойргуудад]] ({{langx|hi|ज़िला }} ''zilā'', {{langx|en|district}}; {{langx|ru|округ}}) хуваагддаг. Өнөө үед улсын хэмжээнд 642 тойрог байна.<ref>{{cite web|url=http://districts.gov.in/|title=Districts of India|accessdate=2007-11-25|publisher=[[National Informatics Centre|National Informatics Centre (NIC)]]|work=Government of India}}</ref> Цаашилбал, дүүргийг хэд хэдэн [[техсил]] болгон хуваадаг. [[Файл:India-states-numbered.svg|thumb|right|300px|Энэтхэгийн холбооны 35 нэгжийн байршил (жагсаалтын дугаар, үсгийн дагуу)]] '''Энэтхэгийн 28 муж улс''' {| |- | # [[Андра Прадеш]] # [[Аруначал Прадеш]] # [[Ассам]] # [[Бихар]] # [[Чаттисгар]] # [[Гоа]] # [[Гужарат]] # [[Харяна]] # [[Химачал Прадеш]] | <ol start="11"> <li> [[Жарканд]] <li> [[Карнатака]] <li> [[Керала]] <li> [[Мадхя Прадеш]] <li> [[Махараштра]] <li> [[Манипур]] <li> [[Мегхалая]] <li> [[Мизорам]] <li> [[Нагаланд]] | <ol start="20"> <li> [[Орисса]] <li> [[Панжаб (Энэтхэг)|Панжаб]] <li> [[Ражастан]] <li> [[Сикким]] <li> [[Тамилнаду]] <li> [[Трипура]] <li> [[Уттар Прадеш]] <li> [[Уттараканд]] <li> [[Баруун Бенгал]] </ol> |} '''Холбооны 8 нутаг''' {| |- | <ol type="A"> <li> [[Андаман-Никобарын арлууд]] <li> [[Чандигарх]] <li> [[Дадра-Нагар Хавели Даман-Диу]] <li> [[Жамму-Кашмир]] <li> [[Лакшадвип]] <li> [[Дели|Нийслэл Делийн нутаг]] <li> [[Пүдүчэрри]] <li> [[Ладакх]] </ol> |} == Эдийн засаг == Энэтхэг нь 20-р зууны дунд үе хүртэл [[Британий эзэнт гүрэн|Британы эзэнт гүрний]] [[колони]] байгаад 1947 онд тусгаар тогтнолоо олж авч эдийн засаг болон цэрэг дайны салбар хүчтэй хөгжиж ялангуяа сүүлийн 20-д жилийн хугацаанд дээрх салбаруудад ихээхэн амжилт гарсан ажээ. Энэтхэгийн эдийн засаг нь номиналь ҮНБ-р тооцвол 12-т, худалдан авах чадварын паритетаар тооцвол дөрөвт жагсдаг. Эдийн засгийн шинэчлэлийн үр дүнд өсөлтөөрөө дэлхийд хоёрт ордог боловч ядуурал, бичиг үсэгт тайлагдахгүй байх, хоолны хомсдол зэрэг нь элбэг байна. Эдийн засгийн хувьд амьжиргааны түвшнээс доогуур хүн ам 25% (2002), [[инфляци]] 4,2% (2004), хөдөлмөрийн чадвартай хүн ам 482,2 сая (2004), [[ажилгүйдэл]] 9,2% (2004), аж үйлдвэрийн өсөлт 7,4% (2004), цахилгаан энерги үйлдвэрлэл 547,2 миллиард. кВт.цаг (2002), цахилгаан энергиин хэрэглээ 510,1 миллиард. кВт.цаг. (2002) байна. === Экспорт === Нийт [[экспорт]] нь 2012 оны байдлаар 69,18 миллиард доллар. Үүнээс [[АНУ]] — 20,3%, [[Хятад]] — 6,3%, [[Их Британи]] — 5,2%, [[Хонконг]] — 4,7%, [[Герман]] — 4,3%. === Импорт === Нийт [[импорт]] нь 2003 оны байдлаар 89,33 миллиард доллар. Үүнээс АНУ-аас — 6,7%, [[Бельги]]эс — 5,9%, Их Британиас 5%, Хятадаас — 4,5%, [[Сингапур]]аас — 4,2%. == Хүн ам == [[Зураг:India population density map en.svg|thumb|[[Инд-Гангын нам доор газар|Инд-Гангын нам доор газраар]]<br />хүн ам шигүү суурьшдаг.]] Дэлхийд Хятадын дараа [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|хоёрдугаар олон]] хүн амтай улс бол Энэтхэг 2014 оноос тэргүүлэх болсон. 2010 оны тооллогоорх хүн амын тоо - 1 тэрбум 210 сая.<ref>[http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/indiaatglance.html "Provisional Population Totals – Census 2011", Office of the Registrar General and Census Commissioner (Ministry of Home Affairs, Government of India)]</ref> Үүнээс 70% нь хотод бус хөдөө нутагтай. 2011 онд 53 [[саятан хот]]той байгаагаас<ref>[http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf "Cities having population 1 lakh and above". censusindia. The Registrar General & Census Commissioner, India. Retrieved 18 October 2011.]</ref> [[Мумбай]] (хуучнаар Бомбей), [[Дели]], [[Бангалор]], [[Хайдарабад]], [[Ахмадабад]]ад хамгаас олон оршин суугчтай. Хүн амын 64.8% бичиг үсэг тайлдагдсанаас хамгийн ихдээ [[Керала]] муж улсад 91%<ref>{{cite web|url=http://www.kerala.gov.in/education/|title=Kerala's literacy rate|publisher=[[Government of Kerala]]|accessdate=2007-12-13|work=kerala.gov.in|deadlink=404|archive-date=2003-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20030311192337/http://www.kerala.gov.in/education/|url-status=dead}}</ref>, хамгийн багадаа [[Бихар]]т 47% байна.<ref>{{cite web|url=http://gov.bih.nic.in/Profile/CensusStats-03.htm Census Statistics of Bihar: Literacy Rates|title=Literacy rate of Bihar|accessdate=2007-12-13|publisher=Government of Bihar}}</ref> Энэтхэг бол олон хэлтний өлгий нутаг. Үндсэндээ [[Энэтхэг-Ари хэлний бүлэг|Энэтхэг-Ари]] (хүн амын 74%), [[Дравид хэлний бүлэг|Дравид]] (24%) хоёр хэлний бүлэгт хамаардаг. Энэтхэг-Ари бүлгээс [[Хинди хэл|Хинди]] (41.0%), [[Бенгал хэл|Бенгал]] (8.1%), [[Маратхи хэл|Маратхи]] (7.0%), [[Урдү]] (5.0%), Гужарат (4.5%), Ория (3.2%), [[Панжаби хэл|Панжаби]] (2.8%), Дравид бүлгээс [[Телугу хэл|Тэлүгү]] (7.4%), [[Тамил хэл|Тамил]] (5.9%), Каннада (3.7%), Малаялам (3.2%) хэлнүүд түгээмэл тархжээ.<ref>[http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/Statement4.htm SCHEDULED LANGUAGES IN DESCENDING ORDER OF SPEAKERS' STRENGTH — 2001]</ref> Энэтхэгийн хүн амын 80.5% нь [[Хиндү шашин|Хиндү]], 13.4% нь [[Ислам]], 2.4% нь [[Христийн шашин|Христ]], 1.8% нь [[Сикх]], 0.7% нь [[Буддын шашин|Будда]], 0.4% нь [[Жайна шашин|Жайна шашны]] шүтлэгтэй юм байна.<ref>[http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/India_at_glance/religion.aspx 2001 оны Энэтхэг улсын хүн амын тооллогын дүн]</ref> == Мөн үзэх == * [[Энэтхэгийн хөдөө аж ахуй]] == Тэмдэглэл == {{notes|33em|}} == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == * {{commons|भारत}} * [http://india.gov.in/ Энэтхэг улсын Засгийн газар]&nbsp;– (Англи хэлээр) * [https://web.archive.org/web/20150317090758/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/india.htm Энэтхэг] ''UCB Libraries GovPubs'' дахь мэдээлэл {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл}} {{Хөтлөгч мөр Өмнөд Азийн бүс нутгийн хамтын ажиллагааны нийгэмлэг}} {{Хөтлөгч мөр Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Энэтхэг| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:БРИКС-ийн гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Парламентын засаглалтай холбооны бүгд найрамдах улс]] kngnl0xwvkrb762as888lw9p3pk0cbj Цусны бүлэг 0 2781 854512 814039 2026-04-22T19:31:35Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854512 wikitext text/x-wiki [[Image:ABO blood type.svg|thumb|right|410px|Эритроцитэд агуулагдах цусны ABO бүлгийн антигенийн агууламж нь цусны бүлгийг тодорхойлох чухал үүрэгтэй.]] '''Цусны бүлэг''' ('''цусны төрөл''') нь [[эритроцит]]ийн (улаан бөөм) гадаргууд [[антиген]] байгаа эсэх, мөн [[удамшил|удамших]] антигенлэг бодисууд байгаа эсэх дээр үндэслэсэн [[цус]]ны ангилал юм. Эдгээр антигенүүд нь цусны бүлгийн системээс хамааран, [[Уураг (молекул)|уураг]], [[нүүрс ус]], [[гликоуураг]], [[гликолипид]] байж болно. Эдгээр антигенүүдийн зарим нь өөр өөр [[Эд (биологи)|эдийн]] ялгаатай [[Эс|эсийн]] гадаргууд мөн оршдог. [[Улаан бөөм]]ний гадаргуун антигенүүдийн зарим нь нэг [[аллель|аллелээс]] үүсэлтэй байх ба эдгээр нь хамтдаа цусны бүлгийн системийг үүсгэнэ.<ref>{{cite book | last = Maton | first = Anthea |author2=Jean Hopkins|author3=Charles William McLaughlin|author4=Susan Johnson|author5=Maryanna Quon Warner|author6=David LaHart|author7=Jill D. Wright | title = Human Biology and Health | publisher = Prentice Hall | year = 1993 | location = Englewood Cliffs NJ | isbn = 0-13-981176-1}}</ref> Цусны төрөл нь эцэг эхийн аль альнаас нь удамшигдан төлөөлөгдсөн байдаг. [[Олон улсын цус сэлбэлтийн нийгэмлэг]] (ISBT) нь одоогийн байдлаар нийт 35 төрлийн [[хүний цусны бүлгийн систем]]ийг тодорхойлоод байна.<ref name="ISBT3.0">{{cite web |url= http://www.isbtweb.org/fileadmin/user_upload/files-2015/red%20cells/general%20intro%20WP/Table%20blood%20group%20systems%20v4.0%20141125.pdf |title= Table of blood group systems v4.0 |date= November 2014 |publisher= International Society of Blood Transfusion |accessdate= April 9, 2015 |archive-date= Дөрөвдүгээр сар 14, 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150414072238/http://www.isbtweb.org/fileadmin/user_upload/files-2015/red%20cells/general%20intro%20WP/Table%20blood%20group%20systems%20v4.0%20141125.pdf |url-status= dead }}</ref> Тэдгээрээс хамгийн чухал системүүд бол, [[ABO цусны бүлгийн систем|ABO]] ба [[Rh цусны бүлгийн систем|RhD]] антиген юм. Энэ хоёр системээр, хэн нэгний цус A, B, AB эсвэл O ба RhD төлөв нь эерэг, сөрөг эсвэл огт үгүй (null) гэдгийг тогтооно. == Түүх == [[Англи]]йн нэрт эрдэмтэн [[В.Харвей]]гийн нээлтийн дараа (1578-1657) судсаар дамжуулан цус сэлбэх санаа төржээ. 1667 оны 6-р сарын 15-нд философийн профессор [[Жеан Денис]], операторч [[Еммеретз]] нар анх удаа цус сэлбэжээ. Гэвч цусны бүлгийн талаар мэддэггүй байсан тул нэлээн хүн нас барсан байна. 1901 онд [[Австри]] эмч [[Ландстейнер]] цусны эхний 3-н бүлгийг тогтоож A、B、C гэж нэрлэж байсан. С нь сүүлд О гэж нэрлэгдэх болсон байна. Дараа нь АВ бүлгийг тогтоосноор цус сэлбэх ажиллагаа шинжлэх ухааны үндэстэй болж түгэн тархжээ. [[Ландстейнер]] хүмүүс (1-О, 2-А, 3-В, 4-АВ) гэсэн 4 бүлгийн цустай байдгийг тогтоож, энэ нь [[Менделийн хуулийн]] дагуу эцэг эхээс хүүхдэд нь удамшдагийг ажиглажээ. == Эх сурвалж == {{reflist}} == Гадаад холбоос == *[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gv/mhc/xslcgi.cgi?cmd=bgmut/home BGMUT] Blood Group Antigen Gene Mutation Database at [[National Center for Biotechnology Information|NCBI]], [[NIH]] has details of genes and proteins, and variations thereof, that are responsible for blood types * {{OMIM|110300|ABO Glycosyltransferase; ABO}} * {{OMIM|111680|Rhesus Blood Group, D Antigen; RHD}} * {{cite web |url= http://www.gene-tests.org/blood-group-test |title= Blood group test |accessdate= 2017-03-23 |publisher= Gentest.ch GmbH |archive-date= 2017-03-24 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170324083743/http://www.gene-tests.org/blood-group-test |url-status= dead }} * {{cite web | url = http://www.lifeshare.org/facts/raretraits.htm | title = Blood Facts&nbsp;– Rare Traits | accessdate = September 15, 2006 | publisher = LifeShare Blood Centers | deadurl = yes | archiveurl = https://web.archive.org/web/20060926110321/http://www.lifeshare.org/facts/raretraits.htm | archivedate = September 26, 2006 | df = }} * {{cite web | url = http://anthro.palomar.edu/vary/vary_3.htm | title = Modern Human Variation: Distribution of Blood Types | accessdate = November 23, 2006 | date = 2001-06-06 | publisher = Dr. Dennis O'Neil, Behavioral Sciences Department, Palomar College, San Marcos, California | archiveurl = https://web.archive.org/web/20010606114236/http://anthro.palomar.edu/vary/vary_3.htm | archivedate = 2001-06-06 | deadurl = yes | df = }} * {{cite web | url = http://www.bloodbook.com/world-abo.html | title = Racial and Ethnic Distribution of ABO Blood Types&nbsp;– BloodBook.com, Blood Information for Life | accessdate = September 15, 2006 | publisher = bloodbook.com | archive-date = Гуравдугаар сар 4, 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100304222457/http://www.bloodbook.com/world-abo.html | url-status = dead }} * {{cite web | url = http://abobloodgroup.googlepages.com/home | title = Molecular Genetic Basis of ABO | accessdate = July 31, 2008 | publisher = | archive-date = Арван хоёрдугаар сар 7, 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081207212956/http://abobloodgroup.googlepages.com/home | url-status = dead }} [[Ангилал:Цус]] [[Ангилал:Цус судлал]] [[Ангилал:Сэлбэх анагаах ухаан]] {{hematology-stub}} jcgumsuegfgh2p7wc9u4e41rpyp19fr Хүчиллэг бороо 0 4856 854509 776177 2026-04-22T19:14:56Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854509 wikitext text/x-wiki [[File:Origins of acid rain.svg|thumb|250px|Хүчиллэг бороо]] '''Хүчиллэг бороо''' (хүчлийн бороо) буюу хүчиллэг тунадас<ref>[http://pubs.usgs.gov/gip/acidrain/2.html (USGS)]</ref> гэдэгт [[pH]]-ын хэмжээ маш багатай<ref name="Brimblecombe 1996">Brimblecombe, P ([[1996]]). Air Composition and Chemistry. Cambridge University Press. ISBN</ref> [[хур тунадас|бороо]], [[хур тунадас|цас]], [[хур тунадас|шүүдэр]], [[агаар мандал|агаар мандалд]] агуулагдах хуурай тоосонцорыг багтаан ойлгоно. Өөрөөр хэлбэл [[хүхэр]], [[азот|азотын]] [[давхар исэл]] [[агаар мандал|агаар мандалд]] дэгдэн, [[ус|усны уурт]] уусаж, улмаар конденсацлагдан, [[рН]]-ын маш бага хэмжээтэй (рН нь 5.0-аас бага<ref>{{Cite web |url=http://www.enviroliteracy.org/article.php/2.html |title=Archive copy |access-date=2007-07-10 |archive-date=2006-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060421175435/http://www.enviroliteracy.org/article.php/2.html |url-status=dead }}</ref>) [[хур тунадас]] болон газрын [[хөрс|хөрсөнд]] буух үзэгдлыг хэлнэ. Энэ нь хөрс, урсгал болон тогтмол [[ус|усны]] [[рН]]-ын хэмжээг бууруулах<ref name="acidrain intro">http://www.epa.gov/region1/eco/acidrain/intro.html</ref> ба [[тунамал чулуулаг|карбонат чулуулаг]], [[барилгын материал|барилгын материалын]] [[өгөршилийг]] нэмэгдүүлэн, [[мод|ой мод]], [[ус|усан]] дахь [[амьтан]], [[ургамал|ургамалд]] их хэмжээний сөрөг нөлөө үзүүлнэ. Хүчлийн бороо нь хүний буруутай үйл ажилгаанаас үүсдэг.Дэлхийн дулааралтай холбоотой == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадны холбоос == * [http://www.esrl.noaa.gov/csd/AQRS/reports/napapreport05.pdf National Acid Precipitation Assessment Program Report] - a 98-page report to Congress * [http://www.geography-site.co.uk/pages/environ/acid.html Acid rain for schools] * U.S. Environmental Protection Agency - [http://www.epa.gov/region1/eco/acidrain/index.html New England Acid Rain Program] (superficial) * [https://web.archive.org/web/20060421175435/http://www.enviroliteracy.org/article.php/2.html Acid Rain] (more depth than ref. above) * U.S. Geological Survey - [http://pubs.usgs.gov/gip/acidrain/2.html What is acid rain?] * [https://web.archive.org/web/20190126143238/http://www2.iq.usp.br/docente/gutz/Curtipot_.html Acid rain analysis - freeware for simulation and evaluation of titration curves and pH calculations] * [http://archives.cbc.ca/IDD-1-75-584/science_technology/acid_rain/ CBC Digital Archives – Acid Rain: Pollution and Politics] * [http://pubs.acs.org/subscribe/journals/esthag/40/i02/html/011506feature_larssen.html Larssen, Thorjørn et al. “Acid Rain in China”. Environmental Science and Technology, 40:2, 2006, pp 418-425.] * [https://web.archive.org/web/20070212003546/http://www.adirondackcouncil.org/acrapub.pdf Acid Rain: A Continuing National Tragedy] - a report from The Adirondack Council on acid rain in the Adirondack region * [http://www.bookrags.com/Acid_rain Assortment of Summaries on Acid Rain] * [https://web.archive.org/web/20070701163739/http://pages.cthome.net/rwinkler/acidrain.htm Acid rain linked to decline of the wood thrush, a songbird of the Eastern Forest] [[Ангилал:Байгаль орчны бохирдол]] [[Ангилал:Ой хамгаалал]] [[Ангилал:Байгаль орчин]] [[Ангилал:Хур тунадас]] iffnjtxxj5c72mxtg576xdz95t5db9j Санжаасүрэнгийн Зориг 0 5354 854554 848848 2026-04-23T10:51:16Z Egzs 88168 Инфобокс нэмлээ 854554 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн|зураг=Sanjaasurengiin Zorig in 1990.jpg|тайлбар=С.Зориг. 1990 он.|алба1={{flagicon|Монгол}} Дэд бүтцийн хөгжлийн сайд|ээлж1=1998 оны 5 сар — 10 сарын 2|өмнөх1=[[Галсандагвын Нямдаваа]]|дараах1=[[Гаваагийн Батхүү]]|алба2={{flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын гишүүн]]|ээлж2=1992 оны 7 сарын 2 — 1998 оны 10 сарын 2|төрсөногноо=1962 оны 4 сарын 20|төрсөнгазар=[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]], [[Улаанбаатар]]|өнгөрсөногноо={{death date and age1|1998|10|02|1962|04|20}}|өнгөрсөнгазар=[[Монгол Улс]], Улаанбаатар|улсорон={{MGL3}}|намэвсэл=[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]]<br>(1992–1998)<br>[[Монголын Нэгдсэн Нам]]<br>(1991–1992)<br>[[Монголын Ардчилсан Нам (1990)|Монголын Ардчилсан Нам]]<br>(1990–1991)|сургууль=[[Москвагийн Улсын Их Сургууль]]|ажилүйл=улс төрч|алдарцол=Ардчиллын алтан хараацай|нэр=Санжаасүрэнгийн Зориг|гарынүсэг=|хочнэр=|төрөлсадан=[[Санжаасүрэнгийн Оюун]] (дүү)|дараах2=[[Санжаасүрэнгийн Оюун]]}}'''Санжаасүрэнгийн Зориг''' ([[1962]] оны [[4 сарын 20|4-р сарын 20-нд]] Улаанбаатарт төрсөн- [[1998]] оны [[10 сарын 2|10-р сарын 2]]-нд бусдын гарт амь алдсан)- Монголын Ардчилсан хувьсгалын хөдөлгөөний удирдагчдын нэг, [[XX зууны манлай]] улс төрч, төрийн зүтгэлтэн. == Амьдрал == === Боловсрол === * 1970-1980 онд Нийслэлийн 23-р дунд сургуульд сурч төгссөн. * 1980-1985 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын М.Ломоносовын нэрэмжит [[Москвагийн Улсын Их Сургууль|Москвагийн Улсын Их Сургуулийн]] философийн ангид сурч төгссөн. === Ажлын намтар === * 1985-1990 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-д Шинжлэх ухааны Коммунизмын онолын багш, [[Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл|МХЗЭ]]-ийн Улаанбаатар хотын Хороонд зааварлагч, * 1989-1990 онд [[Монголын Ардчилсан Холбоо|Монголын Ардчилсан Холбооны]] Ерөнхий зохицуулагч, * 1990-1992 онд Монголын Парламентын бүлгэмийн дарга, * 1992-1996 онд УИХ-ын гишүүн, * 1996-1998 онд УИХ-ын гишүүн бөгөөд УИХ-ын Төрийн байгуулалтын Байнгын Хорооны дарга, Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын Байнгын Хорооны дарга, Дэд бүтцийн сайд “Стратеги судалгааны төв" ТББ-г үүсгэн байгуулагч, Монголын Шатрын холбооны Ерөнхийлөгч, Монголын Ажил олгогч эздийн нэгдсэн холбооны Ерөнхийлөгч, эмзэг бүлгийхэн болон өнчин хүүхдүүдийг тусалж дэмжих зорилготой “Оюунтүлхүүр" сангийн Хүндэт ерөнхийлөгч, “Экспресс таймс", “Сайн байна уу", “Ардчилал таймс" сониныг санаачлагч. ===С.Зориг ба Ардчилсан хувьсгал=== Монголын ард түмний сод хүү, нэрт улс төрч, ардчилсан хувьсгалын алтан хараацай Санжаасүрэнгийн Зориг нь Монголын дээд боловсролын салбарын томоохон зүтгэлтнүүдийн нэг, МУИС-ийн декан, Боловсролын яамны орлогч сайдын албыг хашиж явсан '''Санжаасүрэн'''гийнд хоёр дахь хүү болон 1962 оны 4-р сарын 20-д мэндэлжээ. Түүний эх нь хүний их эмч Доржпалам нь Оросын нэрт эрдэмтэн, монгол судлаач [[Андрей Симуков]]<nowiki/>ын охин байжээ. Тэрбээр хар нялхдаа өнчирч, монгол эх эцгийн гар дээр өсөж өндийсөн төдийгүй Монголд европ эмнэлгийг дэлгэрүүлэхэд хүчин зүтгэж явсан Зөвлөлтийн эмч эмэгтэйн дүрийг уран сайхны [[Сэрэлт|Сэрэлт кинонд]] бүтээж олны танил болж байжээ. Зориг хүү монголын сэхээтнүүд үр хүүхдээ сургахыг эрхэмлэдэг байсан орос хэлний сургалттай тусгай 23-р дунд сургуульд 1970 онд элсэн орж 1980 онд төгсөөд, тэр үеийн [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]<nowiki/>ын номер нэг сургууль агуу эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]]<nowiki/>оор овоглосон [[Москвагийн Улсын Их Сургууль|Москвагийн улсын Их сургуулийг]] философич мэргэжлээр сурч 1985 онд төгссөн байна. [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөт Холбоот Улсад]] өрнөсөн [[Михаил Сергеевич Горбачёв|М.Горбачев]]<nowiki/>ын [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалт]]<nowiki/>ын үзэл санаа нь БНМАУ-д хүрч, нийгмийг ардчилахын төлөөх залуучуудын хөдөлгөөн үүсэж, түүний идэвхитэй гишүүдийн нэг нь тухайн үед дөнгөж 27 настай байсан С.Зориг байлаа. Тэрээр энэ үед (1989 онд) [[Монгол Улсын Их Сургууль]]<nowiki/>д философийн багшаар ажиллаж байжээ. С.Зориг нь [[Сүхбаатарын талбай]] дээр болж байсан цуглаанууд дээр Монголын Ардчилсан Холбооны зохицуулагчийн хувиар чанга яригч барин үг хэлж, иргэдийг өөрчлөлтөд уриалж байв. 1990 оны 3-р сард түүний болон хамтран зүтгэгчдийн хүчин зүтгэлээр тухайн үеийн эрх баригч Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хороо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцорч, Монголын түүхэнд шинэ үе эхэлсэн билээ. 1990 оны 6-р сард Монголд явагдсан анхны чөлөөт ардчилсан сонгуулиар Улсын Бага Хуралд сонгогдож, дэд ерөнхийлөгчийн албан тушаалд Монголын Ардчилсан Намаас нэр дэвшсэн боловч хөдөөнөөс сонгогдсон депутат олонтой Ардын Их Хурлын депутатууд малчдын амьдралыг мэдэхгүй гэсэн шалтгаанаар хөдөө төрж өссөн [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]<nowiki/>ийг сонгосон байдаг. Тэрээр 1992, 1996 оны сонгуулиар [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хуралд]] сонгогдож, [[Ардчилсан холбоо эвсэл|Ардчилсан Холбоо эвслийн]] хоёр дахь засгийн газар болох [[Цахиагийн Элбэгдорж]]<nowiki/>ийн Засгийн газарт [[Дэд бүтцийн сайд]]<nowiki/>ын албыг хашиж байв. == Аллага == [[Image:Sanjaasuren_Zorig2015-10-04.jpg|thumb|320px|С.Зориг агсны хөшөө]] [[1997]] онд болсон [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгчийн]] сонгуулиар сөрөг хүчин болох [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Намаас]] нэр дэвшсэн [[Нацагийн Багабанди]] ялав. [[1998]] оны 6-р сард банкны хямралыг гэтлэхийн тулд улсын өмчийн [[Сэргээн Босголт Банк|Сэргээн Босголт Банкийг]] хувийн [[Голомт банк|Голомт банктай]] нэгтгэх шийдвэр гаргасан хэмээн сөрөг хүчнийхэн Засгийн газрыг огцруулах саналыг [[Улсын Их Хурал|УИХ-д]] оруулж, [[Цахиагийн Элбэгдорж|Цахиагийн Элбэгдоржийн]] засгийн газар огцорлоо. Дараагийн ерөнхий сайдаар томилуулахаар эрх баригч Ардчилсан Холбоо эвслээс нэр дэвшүүлсэн хүмүүсийг ерөнхийлөгч Н.Багабанди тухай бүрд нь янз бүрийн шалтгаанаар буцаасаар УИХ хуульд заасан хугацаанд ерөнхий сайдыг томилж чадаагүй юм. Элбэгдоржийн засгийн газрын гишүүд үүрэг гүйцэтгэгч гэсэн тодотголтойгоор 4 сар ажиллаж байсан тэр үед буюу [[1998]] оны [[10 сарын 2]]-нд С.Зоригийг гэрт нь 18 удаа хутгалж амь насыг нь бүрэлгэв. 3 хоногийн дараа түүнтэй салах ёс гүйцэтгэхээр 30000 хүн цуглаж, эх орон даяар бүх нийтийн гашуудал зарлаж, Монголын ард түмэн хайрт хүүгийнхээ хойноос эмгэнэн гашуудаж байлаа. Түүнийг эрх баригч эвслийнхэн Ерөнхий сайдад нэрийг нь дэвшүүлэхээр Ерөнхийлөгчтэй зөвшилцөх гэж байсан гэсэн яриа бий. Ямартай ч Монголын ард түмэн энэ хэргийг улс төрийн аллага байсан гэдэгт итгэлтэй байдаг. Үүнийг бататгаж, Д.Энхтүвшин "Дуусан амьдараагүй Зориг" нийтлэлдээ "Тэр үеийн эрх баригч эвслийнхэн буюу Ардчилсан хүчнээс нэрийг нь Ерөнхий сайдад өргөн мэдүүлж, Ерөнхийлөгч Н.Багабандитай зөвшилцөх гэж байсан түүхэн эгзэгтэй мөчид амь насыг нь туйлын хорсолтойгоор хөнөөсөн нь гарцаагүй улс төрийн аллага байснаас зайлахгүй" гэж бичсэн байдаг. Уг хэрэг нь амьд гэрч (эхнэр Булган) үлдээсэн боловч өдийг хүртэл илрээгүй. Зоригийн аллагатай холбогдуулж олон хүнийг сэжигтнээр татаж байсан бөгөөд иргэн Б.Содномдаржаа, Т.Чимгээ нар тус хэргийг үйлдсэн гэгдэж, шат шатны шүүхээс хорих ялаар шийтгүүлсэн. Гэсэн ч Б.Содномдаржаа, Т.Чимгээ нарыг гүйцэтгэх ажиллагааны журам зөрчиж, эрүүдэн шүүж ял тулгасан хэргээр хууль шүүх, прокурор, цагдаа, тагнуулын албан хаагчид ял шийтгүүлснээр шүүхээс Содномдаржаа, Чимгээ нарын хэргийг дахин шалгах шаардлага тавьж, улмаар уг хоёр иргэнийг сулласан. == Түүнтэй холбоотой зүйлс == [[Файл:Zorig street.jpg|thumb|293x293px|Улаанбаатар хотын С.Зоригийн гудамж]] *Эцэг Санжаасүрэн нь Монголын дээд боловсролын салбарын томоохон зүтгэлтнүүдийн нэг, [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-ийн декан, [[Боловсролын яам]]ны орлогч сайдын албыг хашиж явсан. *Эх Доржпалам нь их эмч, Оросын нэрт эрдэмтэн, монголын анхны газрын зургийг зохиогч, монгол судлаач [[Андрей Симуков|А.Симуков]]<nowiki/>ын охин мөн [[Сэрэлт|"Сэрэлт]]" киноны гол дүр болох орос эмчийн дүрийг бүтээсэн хүн юм. *Дүү [[Санжаасүрэнгийн Оюун]] нь 1998 оноос эхлэн 2016 он хүртэл Улсын Их Хуралд сонгогдон ажиллаж байв, [[Иргэний Зориг Нам]]ыг "Зоригийн үйл хэргийг үргэлжлүүлнэ" хэмээн зорилгодоо тусган байгуулсан нам юм. эхнэр Б.Булган, хүний их эмч мэргэжилтэй. *С.Зориг нь сайд байхдаа согтуудаа Төрийн ордны нэг давхарын цонхоор бие зассан хэмээн Монголын шар хэвлэлүүдээр шуугиж байв. Гэвч энэ мэдээлэл нь үнэний оргүй гэдгийг хэд хэдэн албаны хүн нотолсон байдаг *Тэрээр [[шатар]] тоглох маш их дуртай байсан бөгөөд [[Монголын шатрын холбоо|Монголын Шатрын Холбооны]] ерөнхийлөгчийн сонгуульт албыг хашиж байв. ==Хэлсэн үг== *''Би монгол хүний саруул ухаанд итгэдэг.'' *''Бидний хувь заяа бидний гарт л байна.'' *''Монгол хүн гэдэг өөрөө асар их эрдмийн уурхай.'' *''Ухаан гэдэг нь өөрөө авъяас.'' ==Хэвлэл мэдээлэлд== {{Commonscat|Sanjaasürengiyn Zorig}} * [http://www.youtube.com/watch?v=u-D9tUEnORE С.Зориг (1962-1998) 1-р хэсэг] * [http://www.youtube.com/watch?v=6TZv66SYhb0 С.Зориг (1962-1998) 2-р хэсэг] {{DEFAULTSORT:Зориг, Санжаасүрэнгийн}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монголын багш]] [[Ангилал:Хувьсгалч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Хүн амины хэргийн хохирогч]] [[Ангилал:XX зууны манлай]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1962 онд төрсөн]] [[Ангилал:1998 онд өнгөрсөн]] nv7rsc9a1kn0xtbfmlliv9trb0qslrg Тбилиси 0 5822 854497 854313 2026-04-22T16:10:32Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854497 wikitext text/x-wiki {{short description|Гүржийн нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Тбилиси | native_name = თბილისი | native_name_lang = ka | other_name = Тифлис | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = | caption_align = center | perrow = 1/2/2/2 | image1 = View of Tbilisi from Tabori Church 2023-10-08-2.jpg | caption1 = Табори хийдээс харагдах Тбилиси хотын үзэмж | image2 = Freedom Square, Tbilisi, Georgia.jpg | caption2 = [[Эрх чөлөөний талбай, Тбилиси|Эрх чөлөөний талбай]] | image3 = 2014 Tbilisi, Widoki z Twierdzy Narikala (36).jpg | caption3 = [[Сиони]], [[Энхтайвны гүүр (Тбилиси)|Энхтайвны гүүр]], болон [[Тбилисийн Ариун Гурвалын сүм|Самеба]] | image4 = Old Tbilisi Panorama 09.23 (2).jpg | caption4 = [[Метехи сүм]]ээс харагдах хуучин хот }} | image_flag = Flag of Tbilisi.svg | flag_link = Тбилисийн далбаа | image_seal = Seal of Tbilisi, Georgia.svg | seal_link = Тбилисийн сүлд | mapsize = 230px | map_caption = | image_map1 = Tbilisi in Georgia.svg | image_map = {{Maplink|frame=yes|plain=y|frame-width=325|frame-height=325|zoom=10|frame-lat=41.720|frame-long=44.810|type=line|id=Q994|title=Tbilisi}} | map_caption1 = Гүрж дэх Тбилисийн байршил | pushpin_map = #Гүрж#Кавказын нуруу | pushpin_relief = 1 | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_name = {{GEO}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 455 он<ref>{{Webarchiv|url=https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/191351/1/Konspeqti_Saqartvelos_Itoriidan.pdf |wayback=20210205054429 |text=კონსპექტი საქართველოს ისტორიიდან შედგენილი ა. ქუთათელაძისგან |archiv-bot=2026-04-22 16:10:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210205054429/https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/191351/1/Konspeqti_Saqartvelos_Itoriidan.pdf |date=2021-02-05 }}. რვეული I. თბილისი, სტამბა წიგნების გამომცემელ ქართველთა ამხანაგობისა, 1900. გვერდი 38.</ref> | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга–зөвлөл]] | governing_body = [[Тбилиси Хотын Хурал]] | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Каха Каладзе]] ([[Гүржийн Мөрөөдөл|ГМ]])<ref>{{cite web|url=http://tbilisi.gov.ge/government/2?lang=en|title=Mayor of Tbilisi|publisher=Tbilisi City Hall|access-date=20 November 2017|archive-date=1 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201040850/http://tbilisi.gov.ge/government/2?lang=en|url-status=live}}</ref> | area_total_km2 = 504.3 | area_metro_km2 = 726 | area_water_km2 = | area_footnotes = <ref>{{cite web |url=http://geostat.ge/regions/ |title=Statistics of Tbilisi Region |publisher=Гүржийн Үндэсний Статистикийн Алба |access-date=2026-04-19 |archive-date=2021-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210528124101/https://www.geostat.ge/regions/ |url-status=live }}</ref> | population_as_of = 2024 | population_footnotes = | population_total = 1330217<ref>{{cite web|url=https://www.geostat.ge/en/modules/categories/12/2024-population-census-of-georgia-preliminary-results|website=www.geostat.ge|language=en|title=2024 Population Census of Georgia Preliminary results}}</ref> | population_density_km2 = 2,496.08 | population_demonym = Тбилисичүүд<br />Тбилисели (Гүржээр) | demographics_type1 = Угсаатны бүлэг<ref>{{cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm |title=Ethnic composition of Georgia 2014 |publisher=Pop-stat.mashke.org |date= |access-date=2026-04-19 |archive-date=2020-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201220100552/http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm |url-status=live }}</ref> | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = [[Гүржүүд]] | demographics1_info1 = 89.9% | demographics1_title2 = [[Тбилиси дэх арменичууд|Арменичууд]] | demographics1_info2 = 4.8% | demographics1_title3 = [[Гүрж дэх азербайжанчууд|Азербайжанчууд]] | demographics1_info3 = 1.4% | demographics1_title4 = [[Гүрж дэх оросууд|Оросууд]] | demographics1_info4 = 1.2% | demographics1_title5 = [[Гүрж дэх язидичууд|Язидичууд]] | demographics1_info5 = 1.0% | demographics1_title5 = Бусад | demographics1_info5 = 1.7% | demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2024)}}<ref name=gdp>{{cite web|url=https://geostat.ge/media/76119/mSp.xlsx|title=რეგიონული სტატისტიკა}}</ref> | demographics2_title1 = [[Нийслэл]] | demographics2_info1 = [[Гүрж лари|₾]]42.983 тэрбум<br/>([[Америк доллар|$]]15.818 тэрбум) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = ₾32,313 <br/>($11,891) | blank3_name = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2021) | blank3_info = 0.876<ref>{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/GEO/?levels=1+4&interpolation=0&extrapolation=0|title=Subnational HDI (v9.0)|publisher=Global Data Lab|access-date=2026-04-19|archive-date=2025-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20251219043210/https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/GEO/?levels=1%204&interpolation=0&extrapolation=0|url-status=live}}</ref> | timezone = [[Гүржийн Цаг|GET]] | utc_offset = +04:00 | coordinates = {{Coord|41|43|21|N|44|47|33|E|region:GE-TB_type:city(1,300,000)|display=it}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref>tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | elevation_max_m = 770 | elevation_max_ft = | elevation_min_m = 380 | elevation_min_ft = | area_code = +995 32 | iso_code = GE-TB | website = {{URL|http://www.tbilisi.gov.ge/|tbilisi.gov.ge}} | footnotes = | name = }} '''Тбилиси''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] {{mongolUnicode|ᠲᠪᠢᠯᠢᠰᠢ|h}}; [[Гүрж хэл|гүржээр]] თბილისი [тпилиси], орч. дулаан хот) нь [[Гүрж]] улсын [[нийслэл]] бөгөөд хамгийн том хот нь юм. [[Кура гол|Кура голын]] эрэг дээр орших бөгөөд газар нутаг нь 726 км², хүн ам нь 1,201,035 (2021). Энэ хот заримдаа 1939 оноос өмнөх хуучин нэр нь болох '''Тифлис''' буюу '''Тиффлис''' гэж нэрлэгддэг. Тбилиси бол Гүржийн аж үйлдвэр, нийгэм, соёлын төв юм. Энэ нь мөн үндэстэн дамнасан эрчим хүч, худалдааны дамжин өнгөрөх чухал зангилаа юм. Европ, Азийн уулзвар дахь стратегийн байрлал нь Тбилисийг Кавказ дахь янз бүрийн хүчний хоорондын маргааны талбар болж байжээ. Тбилиси хотод 17-19-р зууны үеийн архитектурын олон тооны дурсгалууд байдаг. Аялал жуулчлалын гол бүсүүд нь Абанотубани, Авлабари, Хуучин хотын төв хороолол бөгөөд [[Шота Руставели|Шота Руставелийн]] өргөн чөлөө юм. Тбилиси бол их ногоон хот юм. "4-р сарын 9-ний цэцэрлэг" хамгийн хуучин бөгөөд Ваке цэцэрлэг хамгийн том нь юм. Ерөнхийдөө орчин үеийн Тбилиси бол орчин үеийн архитектур, Кавказын уламжлалыг хослуулсан сонирхолтой хот бөгөөд улс орон шинэчлэгдэж, эдийн засаг өргөжин тэлэхийн хэрээр хурдацтай өөрчлөгдөж байна. == Түүх == Тбилиси хотыг V зуунд Иберийн хаан [[Вахтанг I Горгасали]] байгуулсан бөгөөд 6-р зуунд нийслэл болсон гэж үздэг. Хотын зарим дүүрэгт МЭӨ VI—III зууны үед хүн амьдарч баримтууд олдсон. Европ, Азийн хооронд стратегийн чухал байрлалтай учраас [[Перс]], [[Визант]], [[Арабчууд|Араб]], 1238-1327 онуудад Монголын эрхшээлд байсан. Дараа нь Османы эрхшээлд орсон. Хотын сүүлчийн сүйрлийг 1795 онд Ираны Шах Ага Магамед Хан авчирч, Тбилиси хотыг бараг бүрэн нураасан түүхтэй юм. Монголд эзлүүлж байсан үед тасарсан Гүржийн Оростой харилцаа сэргэж, байнгын шинжтэй болж эхэлсэн байна. Гүржийн эрх баригчид Орост хандан цэргийн тусламж хүсэж, Турк, Ираны эсрэг хамтарсан арга хэмжээ авахыг санал болгож байжээ. 17-р зууны төгсгөлд Москвад суугуул гүржүүдийн нэгдэл бий болсон нь Орос-Гүржийн харилцаа ойртоход чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Гүрж Оросын эзэнт гүрний нэг хэсэг болох 1801 оны үед Тбилисийг Тифлис гэж нэрлэсэн байна. Энэ хот нь засаг захиргааны чухал төв болж, 1844 оноос хойш Кавказ дахь Оросын эзэн хааны төлөөлөгчийн (захирагч) байнга оршин суух түшиц газар болжээ. ==== Цаг тооны хэлхээ ==== <blockquote> * Иберийн вант улс- / Kingdom of Iberia 450–530 * Сасаны Эзэнт улс- /Sasanian Empire (Sasanian Iberia) 530–570 * Иберийн гүнт улс- /Principality of Iberia 570–730 * Тбилисийн Эмират- /Emirate of Tbilisi 730–1122 * [[Гүржийн вант улс]]- /Kingdom of Georgia 1122–1490 * Картли вант улс- /Kingdom of Kartli 1490–1762 * Картли-Кахети вант улс- /Kingdom of Kartli-Kakheti 1762–1801 * [[Оросын Хаант Улс|Оросын хаант улс]]- /Russian Empire 1801–1917 * Оросын Бүгд найрамдах улс- /Russian Republic 1917 * Аркавказын улс- /Transcaucasian Commissariat 1917–1918 * Аркавказын Холбооны Ардчилсан Бүгд найрамдах улс- /Transcaucasian Democratic Federative Republic 1918 * Ардчилсан Бүгд Найрамдах Гүрж Улс- /Democratic Republic of Georgia 1918–1921 * Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Гүрж улс- /Georgian Soviet Socialist Republic 1921–1922 * [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улс]]- /Union of Soviet Socialist Republics 1922–1991 * [[Гүрж]] улс -/ Georgia 1991–өнөө хүртэл </blockquote> == Хүн ам == Тбилиси хотын хүн амын өсөлтийн динамик {| class="wikitable" !1825 !1833 !1840 !1867 !1870 !1923 !1926 !1937 !1959 !1979 |- |29 859 |19 170 |23 045 |60 937 |70 591 |233 958 |294 044 |451 679 |694 664 |1 066 022 |} {| class="wikitable" !1989 !2002 !2016 !2017 !2020 !2021 |- |1 259 692 |1. 073 345 | # 082 400 |1.083 800 |1.154 314 |1.172.10 |} 2022 оны байдлаар 1 202 731 хүн амтай байв. 2002 оны хүн амын тооллогоор нийслэлд итгэгчдийн 91.4 орчим хувь нь Гүржийн Үнэн алдартны сүмд, үлдсэн хэсэг нь Арменийн төлөөлөгчдийн сүмд (4.8%), мусульманчууд (1.1%), түүнчлэн цөөн тооны католик шашинтнууд (0.3%), иудейчүүд (0.2%), язидууд байсан юм. == Тээвэр == 1966 онд [[Тбилисийн метро]] ашиглалтад орсон. Тбилиси бол тус улсын хамгийн том тээврийн зангилаа төв бөгөөд Гүржийн төмөр замын өртөөтэй хамгийн чухал уулзвар юм. Энэ хотод Гүржийн гол нисэх онгоцны буудал болох [[Шота Руставели|Шота Руставелигийн]] нэрэмжит Тбилиси хотын Олон улсын нисэх онгоцны буудал байдаг. == Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Tbilisi by L. Nioradze.jpg|Эрх чөлөөний талбай Зураг:Tiflis by Timm, Vasilii Fedorovich.jpg|[[1852]] оны уран зурагт Зураг:Tbilisi sunset-6.jpg|Тбилисийн хуучин төв Зураг:Merto Station TAVISUPLEBIS MOEDANI.jpg|[[Тбилисийн метро]]ны буудал дотор Зураг:20110421 Tbilisi Georgia Panoramic.jpg|Дурын хэсэг </gallery> == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width=auto |location = Тбилиси (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1881–одоо) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 19.5 |Feb record high C = 22.4 |Mar record high C = 29.0 |Apr record high C = 34.4 |May record high C = 37.0 |Jun record high C = 38.7 |Jul record high C = 42.0 |Aug record high C = 40.4 |Sep record high C = 37.9 |Oct record high C = 33.3 |Nov record high C = 27.2 |Dec record high C = 22.8 |year record high C = 40.5 |Jan high C = 6.9 |Feb high C = 8.4 |Mar high C = 13.2 |Apr high C = 18.6 |May high C = 23.7 |Jun high C = 28.5 |Jul high C = 31.5 |Aug high C = 31.9 |Sep high C = 26.2 |Oct high C = 20.0 |Nov high C = 12.6 |Dec high C = 8.1 |year high C = |Jan mean C = 2.7 |Feb mean C = 3.8 |Mar mean C = 7.9 |Apr mean C = 12.9 |May mean C = 17.8 |Jun mean C = 22.3 |Jul mean C = 25.3 |Aug mean C = 25.4 |Sep mean C = 20.4 |Oct mean C = 14.7 |Nov mean C = 7.9 |Dec mean C = 3.9 |year mean C = |Jan low C = -0.6 |Feb low C = 0.2 |Mar low C = 4.0 |Apr low C = 8.4 |May low C = 13.2 |Jun low C = 17.3 |Jul low C = 20.4 |Aug low C = 20.3 |Sep low C = 15.9 |Oct low C = 11.0 |Nov low C = 4.7 |Dec low C = 1.2 |year low C = |Jan record low C = -24.4 |Feb record low C = −18.8 |Mar record low C = −12.8 |Apr record low C = -5.0 |May record low C = 1.0 |Jun record low C = 2.0 |Jul record low C = 9.3 |Aug record low C = 8.9 |Sep record low C = 3.1 |Oct record low C = -6.4 |Nov record low C = −16.0 |Dec record low C = −20.5 |year record low C = -24.4 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 16.4 |Feb precipitation mm = 18.2 |Mar precipitation mm = 29.1 |Apr precipitation mm = 63.8 |May precipitation mm = 82.9 |Jun precipitation mm = 84.0 |Jul precipitation mm = 41.6 |Aug precipitation mm = 39.4 |Sep precipitation mm = 34.8 |Oct precipitation mm = 46.3 |Nov precipitation mm = 34.2 |Dec precipitation mm = 20.8 |year precipitation mm = | snow colour = green | Jan snow cm = 7.1 | Feb snow cm = 5.5 | Mar snow cm = 7.2 | Apr snow cm = 1.3 | May snow cm = 0.0 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 0.6 | Nov snow cm = 1.6 | Dec snow cm = 2.2 | year snow cm = |Jan humidity = 75.3 |Feb humidity = 73 |Mar humidity = 68.6 |Apr humidity = 69 |May humidity = 69.7 |Jun humidity = 65.6 |Jul humidity = 63.1 |Aug humidity = 63.3 |Sep humidity = 69 |Oct humidity = 76.1 |Nov humidity = 78.4 |Dec humidity = 78.2 |year humidity = | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days =3.7 | Feb precipitation days =4.3 | Mar precipitation days =5.1 | Apr precipitation days =8.7 | May precipitation days =10.4 | Jun precipitation days =8.3 | Jul precipitation days =5.7 | Aug precipitation days =4.6 | Sep precipitation days =4.9 | Oct precipitation days =6.0 | Nov precipitation days =5.3 | Dec precipitation days =4.4 | year precipitation days = |Jan rain days = 4 |Feb rain days = 4 |Mar rain days = 8 |Apr rain days = 12 |May rain days = 12 |Jun rain days = 10 |Jul rain days = 7 |Aug rain days = 8 |Sep rain days = 9 |Oct rain days = 10 |Nov rain days = 10 |Dec rain days = 6 |year rain days = 100 |Jan snow days = 6 |Feb snow days = 8 |Mar snow days = 3 |Apr snow days = 0.1 |May snow days = 0 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0 |Oct snow days = 0.1 |Nov snow days = 1 |Dec snow days = 4 |year snow days = 22 |Jan sun = 99 |Feb sun = 102 |Mar sun = 142 |Apr sun = 171 |May sun = 213 |Jun sun = 249 |Jul sun = 256 |Aug sun = 248 |Sep sun = 206 |Oct sun = 164 |Nov sun = 103 |Dec sun = 93 |year sun = 2046 | Jan uv =1 | Feb uv =2 | Mar uv =4 | Apr uv =5 | May uv =7 | Jun uv =8 | Jul uv =7 | Aug uv =7 | Sep uv =6 | Oct uv =4 | Nov uv =3 | Dec uv =1 | year uv =4.5 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name=pogoda>{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate4.php?id=37545 | script-title = ru:Погода и Климат | publisher = Pogodaiklimat.ru | language = ru | access-date = 2026-04-19 | archive-date = 2021-03-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210322113406/http://www.pogodaiklimat.ru/climate4.php?id=37545 | url-status = live }}</ref> NOAA(чийгшэл, хур тунадас ба хур тунадасгүй өдөр<ref name=Clino91>{{Cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Georgia/CSV/Tbilisi_37445.csv |title=World Meteorological Organization Climate normals for 1991-2020: Tbilisi |website=ncei.noaa.gov |access-date=2026-04-19 |publisher=[[NOAA|National Oceanic and Atmosoheric Administration]] |no-pp=y |type=Excel |format=CSV |archive-date=2024-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318081128/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Georgia/CSV/Tbilisi_37445.csv |url-status=live }}</ref>)(Нартай цаг 1961–1990<ref name=NOAA >{{Cite FTP | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/GA/37549.TXT | server = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | title = Tbilisi/Novoalexeye Climate Normals 1961–1990 | access-date = 2026-04-19}}</ref>) |source 2 = Weather Atlas(цас-өдрийн гэрэл),<ref>{{cite web |title=The climate of Tbilisi |url=https://www.weather-atlas.com/en/georgia/tbilisi-climate |website=Weather Atlas |access-date=2026-04-19}}</ref> Nomadseaon(өдрийн UV 2022–2023)<ref name="UV">{{cite web |title=Monthly climate in Tbilisi, Georgia |url=https://nomadseason.com/climate/georgia/t-bilisi/tbilisi.html |website=Nomadseason |access-date=2026-04-19 |quote=Average daily maximum UV levels by month for Tbilisi}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commons|თბილისი|Тбилиси}} {{Wiktionary}} ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос}} {{Гүржийн хот}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Тбилиси| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Гүржийн бүс нутаг]] [[Ангилал:Гүржийн суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Торгоны зам]] fa1u56by3ug3h8fb5qbu2alcxv9ujy1 Оман 0 6386 854450 852340 2026-04-22T12:09:00Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854450 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html |wayback=20091028154443 |text=Oman |archiv-bot=2026-04-22 12:09:00 InternetArchiveBot }}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман <sup>кирил</sup> |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان <sup>араб</sup> → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman <sup>англи</sup> |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман <sup>орос</sup> |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] cicmvf4qyz0fbacj8sagjg3fj5a2y52 Тосонцэнгэл сум (Завхан) 0 6456 854451 830027 2026-04-22T12:20:15Z ~2026-24666-83 104117 854451 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Тосонцэнгэл сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠲᠣᠰᠤᠨᠴᠡᠩᠭᠡᠯ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = Tosontsengel, Zavkhan Province, Mongolia.jpg | imagesize = | image_caption = Тосонцэнгэл сумын төв | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = Zavkhan Tosontsengel map.png | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag zavkhan aimag.svg}} [[Завхан аймаг|Завхан]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Сумын төв | seat = Улиастай | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 5170 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{increase}} 9,543 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | coordinates = {{coord|48|45|23|N|98|16|17|E|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | blank_name = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank_info = [[Субарктикийн уур амьсгал|Dwc]] | website = | footnotes = }} '''Тосонцэнгэл''' нь [[Завхан]] [[Аймаг|аймгийн]] [[сум]] юм. Аймагтаа аймгийн төв [[Улиастай]]н дараа 2-т орох том сум, суурин газар болно. 9000 орчим оршин суугчтай, дунд сургууль, сум дундын эмнэлэгтэй. == Түүх == Анх одоогийн үндсэн засаг захиргааны нэгжүүд байгуулагдах үед /1923/ Идэрийн голын хойд хэсэг буюу хуучнаар Сайн ноён хан аймгийн Бирваарагчаа бэйсийн хошуу, голын өмнөд этгээд дэх Далайчойнхор вангийн хошууны зарим нутгийг нийлүүлэн Архангай аймгийн Тосонцэнгэл сумыг байгуулжээ. Тус нутагт орших Тосон, Цэнгэл уулуудын нэрээр ийн нэрлэх саналыг нутгийн иргэн гаргасан нь дэмжигдэж Тосонцэнгэл сум гэгдэх болсон. 1942 оны өөрчлөлтөөр аймгийн төвөөс хэт алслагдсан тул тус сумыг Завхан аймагт нэгтгэхээр болсон. Хожим тус сумыг Булнай сум гэгдэх болсон үед модны нөөцийг нь түшиглэн байгуулсан мод боловсруулах үйлдвэрийг тойрон томоохон суурин бий болсон байна. Тус сууринг орон нутгийн Тосонцэнгэл хот гэж нэрлэн харин хойд хэсэг буюу хуучин сум нь Булнай нэрээрээ үлджээ. Улс орон маань ардчилалд шилжиж байсан 90-ээд оны үед нутгийн иргэдийн саналаар сум нь Тосонцэнгэл гэдэг хуучин нэрээ сэргээж харин хот гэдэг статус нь модны үйлдвэрийн хамт үгүй болжээ.Тосонцэнгэл сум нь 7 багтай бөгөөд хөдөөгийн 4, сумын төвийн 3 багт хуваагдан оршдог. == Газар зүй == Тосонцэнгэл сум Завхан аймгийн зүүн хойд хэсэгт оршино. Баруун талаараа Завхан аймгийн Идэр, Тэлмэн сумд, хойд талаараа Хөвсгөл аймгийн Цэцэрлэг сум, зүүн талаараа Завхан аймгийн Их-Уул сум, урдталаараа Архангай аймгийн Цахир сумдтай хиллэдэг. [[Идэрийн гол]] сумын нутгийг 2 хэсэгт хуваадаг. Голын хойд талын хэсэг нь [[Хөвсгөл]], Завхан аймгийг заагласан [[Булнайн нуруу]]ны бэл болно. Сумын өмнөд хэсэг нь [[Хангайн нуруу]]ны гол салбар болох [[Тарвагатайн нуруу]]ны бэлд оршино. Сумын хамгийн өндөр цэг нь Марз уул (3205 м) юм. Ойт хээр, хээрийн бүсэд хамаардаг. Уур амьсгал нь нэлээд эрс тэс бөгөөд Монгол орны хамгийн хүйтэн цэгүүдийн нэг буюу сэрүүн бүсэд багтдаг. Өвөл нь -53 хэм, зун нь +38 хэм хүртэл температурын зөрүү бүртгэгдэж байсан. Монголын хангайн нурууны голлох хэсэг буюу Тарвагатайн нуруу энэ сумын ихэнх нутгийг эзэлдэг. Завханы хангайн сумдын гол төлөөлөгч болох Тосонцэнгэл нь модны асар их нөөцтэй. Гэвч социализмын үед байгуулагдсан, Монгол орны баруун аймгуудыг бүтэн ба хагас боловсруулсан модон бүтээгдэхүүнээр хангах зорилготой модны үйлдвэр нь уг нөөцийг маш үрэлгэн байдлаар ашиглаж газар нутгийг нь маш ихээр сүйтгэжээ. Байгалийн баялгийн хувьд хөрсөн доорхи баялаг нь сайтар судлагдаагүй, харин хөрсөн дээрх баялаг нь сумын иргэдийн гол амжиргааны эх үүсвэр болдог. Үүнд мод, төрөл бүрийн жимс жимсгэнэ, ан амьтан, барилгын зарим түүхий эд зэрэг орно. Энэ нутаг нь эртнээс сувиллын халуун рашаан усаараа алдартай. Сумын өмнөд хэсэгт Марз уулын бэлд орших Хожуулын халуун рашаан нь хүний биед эмчилгээний өндөр ашиг тустай. ==Эдийн засаг== Социализмын үед Монгол улсад томоохонд тооцогдох мод боловсруулах үйлдвэр ажиллаж байсан. Идэрийн гол дээр бага оврын [[усан цахилгаан станц]] бий. Бэлчээрийн мал аж ахуйд суурилсан түүхий эд бэлтгэн нийлүүлэх төв, улс дамнасан томоохон компаниудын салбар, Банкны сүлжээ, баруун аймгуудын нисэх онгоцны сумалгааны цэг, нефть бүтээгдэхүүн их хэмжээгээр хадгалах нөөц бүхий шатахуун түгээх станц, хүн эмнэлэгийн нэгдсэн төв, бүрэн дунд боловролын сургууль, цэцэрлэгүүдтэй. 2012 онд сумын төвд хатуу хучилттай 2 км зам ашиглалтад орсон. Мөн Тэлмэн суманд баригдах цахилгаан станцын генератороос тэжээгдэх цахилгаан дамжуулах шугам сүлжээ ашиглалтанд ороод байна. == Зам харилцаа == Тосонцэнгэл сум нь харьцангуй зам харилцаа сайтай. [[Улиастай]] (181 км), [[Мөрөн]] (213 км), [[Цэцэрлэг]] (361 км), [[Улаангом]] (573 км) хотуудтай холбогдсон. Мөн Оросын хилээс 307 км зайтай. [[Тосонцэнгэлийн нисэх онгоцны буудал]] сумын төвөөс 3,5 км зайд, Идэрийн голын урд эрэг дээр бий. == Цахим холбоос == *[https://web.archive.org/web/20081101223554/http://gate1.pmis.gov.mn/zavkhan/index.php?main5 Завхан аймгийн албан ёсны сайт]. *Булнай хошуу нутгийн түүх. Н.Амаржаргал, 1998 он. *{{cite web | url = http://www2.mcaa.gov.mn/pdf/mc/app51.pdf | title = Орон нутгийн 22 нисэх онгоцны буудал | format = PDF | publisher = [[Иргэний Нисэхийн Ерөнхий Газар]] | accessyear = 2009 | accessdate = 6 сарын 9 | archive-date = 2007-09-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070928123059/http://www2.mcaa.gov.mn/pdf/mc/app51.pdf | url-status = dead }} {{Хөтлөгч мөр Завханы сумууд}} [[Ангилал:Тосонцэнгэл сум (Завхан)| ]] [[Ангилал:Завхан аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] 2pcggpxg2874xqk6g1qcatogekqciof Шатдаг занар 0 7045 854522 852507 2026-04-22T20:08:42Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854522 wikitext text/x-wiki [[Файл:Oilshale.jpg|thumb|Шатдаг занараар гал түлж буй нь]] [[Файл:OilShaleEstonia.jpg|thumb]] [[Файл:OilShaleFossilsEstonia.jpg|thumb]] '''Шатдаг занар''' нь органик бодисын ([[кероген]]) өндөр агуулга бүхий нарийн ширхэгтэй [[чулуу|тунамал чулуулаг]] юм. Шатдаг занараас [[газрын тос|түүхий газрын тостой]] төстэй найрлага бүхий шингэн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авч болно. Шатдаг занар нь геологийн нэр томъёоны хувьд [[занар]]аас өөр чулуулаг бөгөөд, шатдаг занараас гарган авсан тос нь газрын тосноос бага зэрэг ялгаатай байна<ref name=wec74>WEC (2004), p. 74</ref>. Шатдаг занар нь харьцангуй өргөн тархалттай [[ашигт малтмал]] бөгөөд томоохон ордууд [[АНУ]], [[Бразил]], [[БНХАУ]], [[Эстони]]д байдаг. Дэлхийн шатдаг занарын нөөц (газрын тосонд шилжүүлсэн нөөц) 2.8–3.3 трилион (2.8–3.3&nbsp;x&nbsp;10<sup>12</sup>) [[баррель]] байна<ref name=wec101>WEC (2007), p. 101-102</ref><ref name=aeo2006>{{cite paper | title = Annual Energy Outlook 2006 | publisher = [[Energy Information Administration]] | date = February 2006 | url = http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/pdf/0383(2006).pdf | format = PDF | accessdate = 2007-06-22}} </ref><ref name=andrews>{{cite paper | last = Andrews | first = Anthony | title = Oil Shale: History, Incentives, and Policy | publisher = Congressional Research Service | date = [[2006-04-13]] | url = http://www.fas.org/sgp/crs/misc/RL33359.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-06-25 }} {{Webarchiv|url=http://www.fas.org/sgp/crs/misc/RL33359.pdf |wayback=20191212111028 |text=Oil Shale: History, Incentives, and Policy |archiv-bot=2026-04-22 20:08:41 InternetArchiveBot }}</ref><ref name=unconventional> {{cite paper | title = NPR's National Strategic Unconventional Resource Model | publisher = [[United States Department of Energy]] | date = April 2006 | url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NSURM_Documentation.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-07-09}}</ref>. Шатдаг занарыг нэрж (химийн аргаар боловсруулан) синтетик газрын тос, хий гарган авч болно. Энэ шингэн бүтээгдэхүүнийг "шатдаг занарын тос", "хий" гэж нэрлэнэ. Мөн шатдаг занарыг шууд түлш болгон хэрэглэж (шатааж) болохоос гадна химийн болон барилгын материалын түүхий эд болгон хэрэглэж болно<ref name=dyni> {{Cite paper | last =Dyni | first =John R. | title =Geology and resources of some world oil-shale deposits. Scientific Investigations Report 2005–5294 | publisher = U.S. Department of the Interior. U.S. Geological Survey | year = 2006 | url = http://pubs.usgs.gov/sir/2005/5294/pdf/sir5294_508.pdf | format=PDF | accessdate =2007-07-09}} </ref>. Газрын тосны нөөц шавхагдаж, үнэ ихээр нэмэгдэж буй өнөө үед шатдаг занар нь газрын тосыг орлох эрчим хүчний эх үүсвэр гэж тооцогдож байгаа болно<ref name=evi>{{Cite paper | title = Energy Security of Estonia | publisher = Estonian Foreign Policy Institute | date = September 2006 | url = http://www.evi.ee/lib/Security.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-10-20 }}</ref><ref name=doe>{{Cite web | title = Oil Shale Activities | publisher = [[United States Department of Energy]] | url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-08-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070813012953/http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html | url-status = dead }}</ref>. == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Oil shale}} *[http://www.kirj.ee/oilshale/ Oil Shale. A Scientific-Technical Journal]. Estonian Academy Publishers. ISSN 0208-189X *[https://web.archive.org/web/20060925211118/http://energy.cr.usgs.gov/other/oil_shale/pubs_data.html Selected online oil shale publications by the U.S. Geological Survey] *[http://www.mrw.interscience.wiley.com/emrw/9783527306732/ueic/article/a18_101/current/html Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry article on oil shale]{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (requires registration). Retrieved on [[2007-08-04]] * {{cite book |name = Andersson |first = Astrid |name2 = Dahlman |first2 = Bertil |name3 = Gee |first3 = Sven |name4 = Snäll |title = The Scandinavian Alum Shales |year = 1985 |pages = 49 |url = http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng |isbn = 9171583343 |accessdate = 2007-10-20 |archive-date = 2007-09-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070928003624/http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng |url-status = dead }} *{{cite web |url=http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm |title=Estonian oil shale |author=Mihkel Koel |date=1999 |accessdate=2007-10-20 |archive-date=2007-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071029040633/http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm |url-status=dead }} *[https://web.archive.org/web/20080512001727/http://www.mines.edu/outreach/cont_ed/oilshale/index.html 27th Oil Shale Symposium] * {{cite web | author = Daniel Fine | Publisher = Heritage Foundation | title = Oil Shale: Toward a Strategic Unconventional Fuels Supply Policy | date = [[2007-03-08]] | url = http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-10-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071020200615/http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm | url-status = dead }} * {{cite web | title = Statement Of Thomas Lonnie Assistant Director for Minerals, Realty & Resource Protection, Bureau of Land Management, U.S. Department of the Interior before the Senate Energy and Natural Resources Committee. Oversight Hearing on Oil Shale Development Efforts | date = [[2005-04-12]] | url = http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-10-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071025141852/http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm | url-status = dead }} [[Ангилал:Шатдаг занар| ]] [[Ангилал:Тунамал чулуулаг]] {{Energy-stub}} {{Geology-stub}} {{Geologic-formation-stub}} 8lkarbf9ynpy3lozgmg23xphamkkzh3 Сөүл 0 8187 854492 854368 2026-04-22T15:22:09Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854492 wikitext text/x-wiki {{short description|Өмнөд Солонгосын нийслэл ба хамгийн том хот}} {{about|Өмнөд Солонгосын нийслэл|хэрэглээг|Сөүл (салаа утга)}} {{Инфобокс суурин | name = Сөүл | official_name = Сөүл Тусгай Их Хот<br />{{lower|0.1em|{{nobold|{{lang|ko|서울특별시}}}}}} | translit_lang1 = Солонгос | translit_lang1_type = [[Хангыл]] | translit_lang1_info = {{lang|ko-Hang|서울특별시}} | translit_lang1_type1 = [[Ханжа]]{{nobold|{{Efn|Сөүл хотод Ханжа гаралтай нэр байхгүй. Хотын албан ёсны Хятад орчуулга нь ''Shou'er'' юм.}}}} | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|서울特別市}} | translit_lang1_type2 = [[Солонгос хэлний шинэчилсэн латинчлал|Шинэчилсэн&nbsp;латинчлал]] | translit_lang1_info2 = Seoul-Teukbyeolsi | translit_lang1_type3 = [[Маккьюн–Райшауэр]] | translit_lang1_info3 = Sŏul-T'ŭkpyŏlsi | native_name = {{nobold|{{lang|ko|서울}}}} | other_name = | settlement_type = [[Өмнөд Солонгосын тусгай хотын жагсаалт|Тусгай Их Хот]] | image_skyline = {{multiple image | caption_align = center | border = infobox | total_width = 300 | perrow = 1/2/2/1 | color = white | image1 = Seoul (175734251) (cropped).jpg | caption1 = Шөнийн Сөүл | image2 = 중화전의 낮.jpg | caption2 = [[Тогсүгүн ордон]] | image3 = Republic_of_Korea_capitol.jpg | caption3 = [[Үндэсний Ассамблейн хуралдааны танхим|Үндэсний Ассамблей]] | image4 = Lotte_World_day_view_2.jpg | caption4 = [[Lotte World]] ба [[Lotte World Tower]] | image5 = Gwanghwamun_20240413.jpg | caption5 = [[Кванхвамүн]] | image6 = Seoul at night (cropped).jpg | caption6 = [[Хан мөрөн (Солонгос)|Хан мөрөн]] дээгүүрх [[Сонсан гүүр]] }} | image_flag = Flag of Seoul.svg | flag_size = 110 | image_seal = Seal of Seoul, South Korea.svg | seal_size = 90 | image_blank_emblem = Logo of Seoul, South Korea.svg | blank_emblem_type = Сүлд | blank_emblem_size = 65 | blank_emblem_alt = Сүлд | motto = "Сөүл, миний сүнс"<ref>{{cite web |url=https://english.seoul.go.kr/seoul-my-soul-selected-as-the-citys-new-slogan/ |title="Seoul, my soul" selected as the city's new slogan |publisher=[[Сөүл хотын захиргаа]] |date=2023-04-05 |access-date=2026-04-21 |archive-date=2023-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507212039/https://english.seoul.go.kr/seoul-my-soul-selected-as-the-citys-new-slogan/ |url-status=live }}</ref> | image_map = {{maplink | frame = yes | plain = yes | frame-align = center | frame-width = 280 | frame-height = 280 | fill-opacity = 0 | stroke-width = 2 | stroke-color = #5f5f5f | frame-coord = SWITCH: {{coord|qid=Q8684}}### {{coord|qid=Q884}} | zoom = SWITCH:9;5 | type = SWITCH:shape;point | marker = city | fill = #0096FF | id2 = SWITCH:Q8684;Q884 | type2 = shape-inverse | stroke-width2 = 2 | stroke-color2 = #5f5f5f | switch = Seoul;South Korea }} | mapsize = | coordinates = {{coord|37|33|36|N|126|59|24|E|region:KR-11_type:adm1st|display=title,inline}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Өмнөд СОлонгос]] | subdivision_type1 = [[Солонгосын бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_type2 = | subdivision_type3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name1 = [[Сөүлийн Нийслэлийн Бүс Нутаг|Сөүл Нийслэл]] | subdivision_name2 = | subdivision_name3 = | subdivision_name4 = | established_title = | established_date = | established_title1 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date1 = | established_title2 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | founder = [[Тэжу ван]] | named_for = | seat_type = | seat = | parts_type = Дүүрэг | parts_style = | parts = [[Сөүлийн дүүргийн жагсаалт|25 дүүрэг]] | government_footnotes = | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засаглал|Хотын дарга–зөвлөл]] | governing_body = [[Сөүл Хотын Захиргаа]]<br />[[Сөүл Хотын Зөвлөл]] | leader_party = [[Ард түмний хүч нам (Өмнөд Солонгос)|Ард түмний хүч]] | leader_title = [[Сөүл хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[О Се Хун]] | leader_title1 = [[Үндэсний Ассамблей (Өмнөд Солонгос)|Үндэсний Ассамблей]] | leader_name1 = [[Өмнөд Солонгосын сонгуулийн тойргууд|49]] | total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> | unit_pref = <!--Enter: Imperial, to display imperial before metric--> | area_footnotes = <ref name="seoul1"/> | area_magnitude = <!-- use only to set a special wikilink --> | area_total_km2 = 605.21 <!-- ALL fields with measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--> | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = 12685 | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | elevation_footnotes = <!--for references: use<ref> tags--> | elevation_m = 38 | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[Шар тэнгис]] | elevation_max_m = 836.5 | elevation_max_point = [[Пугагсань]] | population_footnotes = <ref name="4-population">{{cite web |title=City Overview (Population) |url=http://english.seoul.go.kr/seoul-views/meaning-of-seoul/4-population/ |publisher=[[Сөүл хотын захиргаа]]}}</ref> | population_as_of = 1Q 2025 | population_total = 9602826 | population_rank = [[Өмнөд Солонгосын хотын жагсаалт#Хүн амын олноор|1-р байр]] | population_density_km2 = auto | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_metro = 26,037,000 | population_density_metro_km2 = 2053 | population_blank1_title = [[Ард түмний нэр]] | population_blank1 = Сөүлчүүд | population_density_blank1_km2 = | population_blank2_title = Аялга | population_blank2 = [[Гёнги аялга|Гёнги]] | population_note = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | demographics_type1 = ДНБ {{nobold|(нэрлэсэн, 2024)}} | demographics1_footnotes = <ref name="index.go.kr">{{cite web|url= https://kosis.kr/statHtml/statHtml.do?sso=ok&returnurl=https%3A%2F%2Fkosis.kr%3A443%2FstatHtml%2FstatHtml.do%3Fconn_path%3DI2%26tblId%3DDT_1C86%26language%3Den%26orgId%3D101%26|title= 2024년 지역소득(잠정)|website=www.kostat.go.kr}}</ref> | demographics1_title1 = [[Өмнөд Солонгосын тусгай хотын жагсаалт|Тусгай их хот]] | demographics1_info1 = $421.586 тэрбум | demographics1_title2 = [[Сөүл хотын бүс|Хотын бүс]] | demographics1_info2 = $991.249 тэрбум | footnotes = | timezone = Солонгосын Стандарт Цаг | utc_offset = +9 | iso_code = KR-11 | blank1_name = Өнгө | blank1_info = Сөүл Улаан<ref name="Seoul Metropolitan Government">{{cite web|title=Color|url=http://www.seoul.go.kr/v2012/seoul/symbol/color.html|access-date=2026-04-21|archive-date=2012-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20120511085412/http://www.seoul.go.kr/v2012/seoul/symbol/color.html|url-status=live}}</ref> | blank2_name = Цэцэг | blank2_info = [[Форситиа]] | blank3_name = Сахиус | blank3_info = [[Шьежи|Хэчи]] | anthem = ''байхгүй''<ref>{{cite web|url=https://opengov.seoul.go.kr/sanction/19815271|title=서울시 사이트에 서울 시가인 서울의 찬가가 없습니다.|publisher=Seoul Metropolitan Government|access-date=2021-09-22|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210922144023/https://opengov.seoul.go.kr/sanction/19815271|archive-date=2021-09-22}}</ref> | blank7_name = Мод | blank7_info = [[Гинкго билоба|Гинкго]] | image_shield = | blank_name_sec2 = Уур амьсгал | blank_info_sec2 = Dwa | website = {{URL|https://english.seoul.go.kr/|seoul.go.kr}} }} '''Сөүл''' (хуучнаар '''Сеул'''; 서울<sup>[[солонгос хэл|солонгос]]</sup> {{Audio|ko-Seoul.ogg|[соүль]}}, «нийслэл») — [[Өмнөд Солонгос]] улсын [[нийслэл]], 10 сая хүнтэй '''[[хот]]''' юм. Сөүл хот улсынхаа өрнө умард хэсэгт [[Кёнги]] аймгаар хүрээлэгдэн, [[Инчон]] хоттой хаяа залган оршдог. Хотын харьяалах талбай 605 км² байна. Засаг захиргааны хуваариар улсын нэгдүгээр дэсийн нутаг болох [[Өмнөд Солонгос#Засаг захиргааны хуваарь|онцгой хот]] юм. 10 сая хүн оршин сууж байгаагаараа [[Өмнөд Солонгосын хот|улсдаа тэргүүлэх]] бөгөөд дэлхийд [[Дэлхийн томоохон хот|8-р байрт]] жагсах их хот болно. Сөүлийн эргэн тойронд хотын бөөгнөрөл бий болсон бөгөөд энэхүү [[Сүдугвонь]] бүсэд улсын тал хувь буюу 25 сая хүн оршин сууж байна. Сөүл хотын дундуур [[Хань мөрөн]] урсдаг бөгөөд эртнээс энд суурин үүсч хөгжжээ. НТӨ 18 онд [[Пэгжэ]] улс энэ хавьд төвлөснөөс эхлээд өдгөө хүртэл улсын нийслэл болон хөгжжээ. Сөүлд ЮНЕСКО-гийн [[дэлхийн өв]]ийн газар болох [[Чандог ордон]], [[Хуасон цайз]], [[Жунмю сүм]], [[Намхань уулын цайз]], [[Чусоний вангуудын бунхан]] зэрэг түүхийн дурсгалт газар байна. Сөүл хот [[Пүхань]] зэрэг уулсаар хүрээлэгдсэн. Хотыг харах өргөн цэцэрлэгт хүрээлэнтэй. [[Сөүлийн цамхаг]], [[Тундэмүний загварын ордон]], [[Лотте Уорлд]], [[Паньбугийн гүүр|Сарны гэрлийн солонгот хүрхрээ]] зэрэг орчин үеийн үзэмж цогцолжээ. [[Солонгос поп]], [[Солонгос давалгаа]]ны гол газар бөгөөд дэлхийд эхний 10-т орох тоо буюу жилд 10 сая гаран жуулчин ирж сонирхдог. Сөүл Өмнөд Солонгос улсын эдийн засаг, санхүүгийн гол төв бөгөөд [[Каннам дүүрэг]] ихэд хөгжсөн. [[Самсон]], [[ЛЖ]], [[Хёндай-Киа]] зэрэг дэлхийд нэр хүндтэй олон компани энд төлөвлөжээ. Сөүлд [[хурдны галт тэрэг]], [[метро]] байна. Сөүлийг зорьсон агаарын тээврийн гол буудал [[Иньчоний олон улсын нисэх буудал]] нь 2005-2013 онд дараалан дэлхийн шилдэг нисэх буудлаар шалгарчээ. [[Лотте Уорлд цамхаг]] 123 давхар бөгөөд хотын хамгийн өндөр байшин юм. Сөүл 1986 оны [[Азийн наадам]], [[Сөүлийн олимп|1988 оны зуны олимп]], [[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002 оны Хөлбөмбөгийн ДАШТ]], 1980 оны [[Орчлонгийн сайхан хүүхэн]], 2010 оны [[Их хорь|Их хорийн]] уулзалт зэрэг спорт, улс төрийн наадам, уулзалтыг хүлээн авч зохион байгуулжээ. == Нэр == Энэ газар түүхэнд олон нэрээр тэмдэглэгджээ. [[Пэгжэ улс]]ын үед '''Виресон''' (위례성) гэж байв. Түүнээс нааш [[Шилла улс]]ын '''Ханжү''' (한주), [[Гуулин улс]]ын '''Намгён''' (남경), [[Чусонь улс]]ын '''Ханьсон''' (한성), '''Ханьян''' (한양) гэсэн нэртэй байлаа. Японы харьяаны үед '''Кэйжо''' (京城) гэгдсэн. Өдгөө солонгосоор «нийслэл» гэсэн утга бүхий [[Кёнжү|«Сораболь»]] (서라벌) хэмээх эртний үгээс улбаалж '''Соүль''' (서울) гэж байна. [[Монгол улс]]ад орос кирилээс улбаалж '''Сеул''' гэж байснаа БНСУ-ын албан хүсэлтээр '''Сөүл''' гэх болсон. == Түүх == Өнөөгийн Сөүл байгаа [[Хань мөрөн|Хань мөрний]] эрэгт НТӨ 4000 жилийн тэртээгээс суурин үүсчээ. Нийтийн тооллын эхлэх үеийн [[Пэгжэ]] улсын нийслэл Виресон энэ хавьд байсныг нь сударт тэмдэглэжээ. Сөүлийн гаднах [[Пүннабтусон]] хэмээх газар доор орсон овгор ханыг Виресоны хэрэм гэдэг. Энэ хавь Гурван улс буюу [[Когурё]]-Пэгжэ, 6-р зууны Когурё-[[Шилла]]гийн үеийн дайны талбар, чухал ач холбогдолт газар байжээ. [[Зураг:Hauptstrasse_und_Palasttor_in_Seoul.jpg|thumb|200px|left|19-р зуун. Кёнбуг <br> ордны өмнөх гудамж]] Нэгдсэн Шиллаг залган тогтсон [[Гуулин улс]] [[Кэсон|Кэгёнд]] нийслэл байгуулсан ба 11-р зуунд Сөүл хавьд зуны ордон барьж өмнөд нийслэл болгосноор суурин ихэд тэлжээ. Гуулин улсыг залгасан [[Чусонь]] улс нийслэлийг Сөүлд нүүлгэсэн ба Ханьян, дараа нь Ханьсон гэж нэрийджээ. 14-р зуунд баригдсан [[Кёнбуг]] ордонд 1592 он хүртэл улсын [[ван]] заларч байв. 1405 онд баригдсан [[Чандуггүн]] ордон нь 1611-1872 онд вангийн ордон болжээ. Дээр үед хот ан амьтан, хулгай дээрмээс сэргийлсэн чулуун хэрэмтэй байв. Хот томрохын хэрээр хэрмээс гадагш гарч тэлжээ. Хотын хаалгууд одоо хотын төвд байна. Үүнд [[Намдэмүнь]], [[Тундэмүнь]] зэрэг өмнөд, дорнод хаалга багтана. Чусоний үед хотын хаалгыг хонхны дуугаар нээж хаадаг байжээ. Хэдэн зуунд хаалттай байсны дараа 19-р зуунд Сөүл харийнханд хаалга нээж, орчин үеийн хот байгуулжээ. Азийн орнуудаас анх удаа хааны ордондоо [[цахилгаан]] нэвтрүүлсэн нь Сөүл хот байв. [[Зураг:Seoul_City_Hall_A01.JPG|thumb|200px|left|Хотын захиргааны байр]] [[Франц]], [[Америк]] зэрэг оронтой худалдаа хийдэг болсон ба Сөүлийн цахилгааны газар, Цахилгаан тэрэгний газар зэрэг нь Америк-Солонгосын хамтарсан өмчлөлийнх байв. Хот хөгжиж [[Дорно дахин|Дорнын]] хамгийн цэвэрхэн хот хэмээгдэх болсон. 1910 оны гэрээгээр [[Япон]]ы харьяанд орсны дараа хотын нэрийг солонгосоор Кёнсон, японоор Кэйжо хэмээжээ. Японы арга технологи хэрэглэгдэх болж [[Өрнө дахин|Өрнийн]] хийцийн барилга баригдах болов. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы эцэст Сөүл хот Японы эзэрхийллээс чөлөөлөгдсөн. [[Зураг:Seoulprefecturalannexation1914-1995.png|thumb|200px|right|Нутаг дэвсгэр тэлсэн он]] 1945 онд нийслэлийн нэрийг өнөөгийн нэрээр буюу Сөүл хэмээн нэрийдэгдэж [[БНСУ]] байгуулагдав. 1950-1953 оны [[Солонгосын дайн]]аар Сөүл ихэд сүйрсэн. 191 мянган барилга, 55 мянган байшин, 1000 үйлдвэр сүйджээ. Улсын нийслэл түр хугацаанд [[Пүсань]]д шилжсэн. Дайны дараа Сөүлийг чиглэсэн их нүүдэл болж байв. 1955 онд хотын хүн ам 1.5 саяд хүрсэн. Дайны дараа Сөүл орчин үеийн хийц бүхий барилга байшинтай сэргээн босгогдсон. 1960-аад онд аж үйлдвэржиж ажиллах хүчний шилжилт Сөүл болон бусад том хотуудыг чиглэжээ. 1970-аад онд Сөүлийн хэмжээ томорч ойр орчны сууринг хаман нэгтгэжээ. Сөүл улсын эдийн засаг, улс төр, соёлын гол төв бөгөөд улсын хүн амын 20% амьдарч, 50% нь ойр орчимд амьдарч байна. Сөүлд [[Самсон]], [[СК]], [[Хёньдай]], [[ПОСКО]], [[ЛЖ]] зэрэг дэлхийд томоохон компаниудын төв байр байрлажээ. Сөүл 1986 оны [[Азийн наадам]], [[Сөүлийн олимп|1988 оны зуны олимп]], [[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002 оны Хөлбөмбөгийн ДАШТ]]-ийг зохион байгуулсан. == Газар зүй == [[Зураг:Seoul 126.73851E 37.61213N.jpg|thumb|left|200px|Дээрээс харсан зураг]] Сөүл хот [[Өмнөд Солонгос]] орны өрнө умард биед, далайн түвшнээс дээш 20-40 м өндөрт, улсын хилээс 50 км зайнд оршдог. Хотын дундуур [[Хань мөрөн]] урсаж хотыг өмнөд умард хоёр хэсэг болгон хуваажээ. 1394 онд [[Иньвансань]], [[Намсань]], [[Нагсань]], [[Пугагсань]] дөрвөн уулын дунд багтаж байсан бол тэлсээр одоо найман уулын дунд гэж яригдаж, 15 км радиустай тойрогт багтах 605 км² газрыг харъяалдаг болжээ. Нутгийн баруун хэсэг мөрний адаг, нам доор газар байна. Хотын уламжлалт төв хэсэг нь [[Жунну]], [[Чун]] дүүрэг бол өнөөгийн санхүүгийн төв нь [[Ёиду]], эдийн засаг нь төв [[Каннам]] дүүрэг болсон. === Уур амьсгал === Сөүл нь Өмнөд Солонгосын бусад нутагтай ижил, чийглэг [[уур амьсгал]]тай. Учир нь Солонгосын хойг гурван талаараа далайгаар хүрээлэгдэнэ<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/country_guides/results.shtml?tt=TT002800 |title=BBC Weather - Country Guide |access-date=2006-04-23 |archive-date=2006-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060423072450/http://www.bbc.co.uk/weather/world/country_guides/results.shtml?tt=TT002800 |url-status=live }}</ref>. Зундаа халуун, чийглэг, наймдугаар сард хамгийн их хална. Энэ үед дундаж температур 22-30&nbsp;°C байна. Өвөлдөө дунджаар -7&nbsp;°C-1&nbsp;°C байна. Өвөлдөө харьцангуй хуурай байх ба жилд дунджаар 28 өдөр цас орно. {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Сөүл (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1907–одоо) | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 14.4 | Feb record high C = 18.7 | Mar record high C = 25.1 | Apr record high C = 29.8 | May record high C = 34.4 | Jun record high C = 37.2 | Jul record high C = 38.4 | Aug record high C = 39.6 | Sep record high C = 35.1 | Oct record high C = 30.1 | Nov record high C = 25.9 | Dec record high C = 17.7 | year record high C = 39.6 |Jan avg record high C = 9.2 |Feb avg record high C = 13.3 |Mar avg record high C = 19.2 |Apr avg record high C = 25.6 |May avg record high C = 30.2 |Jun avg record high C = 32.5 |Jul avg record high C = 33.7 |Aug avg record high C = 34.7 |Sep avg record high C = 30.9 |Oct avg record high C = 26.1 |Nov avg record high C = 19.7 |Dec avg record high C = 11.9 |year avg record high C = 35.1 | Jan high C = 2.1 | Feb high C = 5.1 | Mar high C = 11.0 | Apr high C = 17.9 | May high C = 23.6 | Jun high C = 27.6 | Jul high C = 29.0 | Aug high C = 30.0 | Sep high C = 26.2 | Oct high C = 20.2 | Nov high C = 11.9 | Dec high C = 4.2 | year high C = 17.4 | Jan mean C = -2.0 | Feb mean C = 0.7 | Mar mean C = 6.1 | Apr mean C = 12.6 | May mean C = 18.2 | Jun mean C = 22.7 | Jul mean C = 25.3 | Aug mean C = 26.1 | Sep mean C = 21.7 | Oct mean C = 15.0 | Nov mean C = 7.5 | Dec mean C = 0.2 | year mean C = 12.8 | Jan low C = −5.5 | Feb low C = −3.2 | Mar low C = 1.9 | Apr low C = 8.0 | May low C = 13.5 | Jun low C = 18.7 | Jul low C = 22.3 | Aug low C = 22.9 | Sep low C = 17.7 | Oct low C = 10.6 | Nov low C = 3.5 | Dec low C = −3.4 | year low C = 8.9 |Jan avg record low C = -12.7 |Feb avg record low C = -10.7 |Mar avg record low C = -4.9 |Apr avg record low C = 2.1 |May avg record low C = 8.7 |Jun avg record low C = 14.5 |Jul avg record low C = 18.9 |Aug avg record low C = 18.4 |Sep avg record low C = 12.1 |Oct avg record low C = 3.1 |Nov avg record low C = -4.7 |Dec avg record low C = -11.2 |year avg record low C = -13.9 | Jan record low C = −22.5 | Feb record low C = −19.6 | Mar record low C = −14.1 | Apr record low C = −4.3 | May record low C = 2.4 | Jun record low C = 8.8 | Jul record low C = 12.9 | Aug record low C = 13.5 | Sep record low C = 3.2 | Oct record low C = −5.1 | Nov record low C = −11.9 | Dec record low C = −23.1 | year record low C = -23.1 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 16.8 | Feb precipitation mm = 28.2 | Mar precipitation mm = 36.9 | Apr precipitation mm = 72.9 | May precipitation mm = 103.6 | Jun precipitation mm = 129.5 | Jul precipitation mm = 414.4 | Aug precipitation mm = 348.2 | Sep precipitation mm = 141.5 | Oct precipitation mm = 52.2 | Nov precipitation mm = 51.1 | Dec precipitation mm = 22.6 | year precipitation mm = 1417.9 | unit precipitation days = 1 мм | Jan precipitation days = 3.3 | Feb precipitation days = 3.4 | Mar precipitation days = 4.7 | Apr precipitation days = 6.5 | May precipitation days = 6.8 | Jun precipitation days = 7.6 | Jul precipitation days = 13.3 | Aug precipitation days = 11.8 | Sep precipitation days = 6.5 | Oct precipitation days = 4.8 | Nov precipitation days = 6.4 | Dec precipitation days = 4.2 | year precipitation days = 79.3 | Jan snow days = 7.1 | Feb snow days = 5.1 | Mar snow days = 2.8 | Apr snow days = 0.2 | May snow days = 0.0 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 0.0 | Oct snow days = 0.0 | Nov snow days = 2.3 | Dec snow days = 6.4 | year snow days = 23.9 | Jan humidity = 56.2 | Feb humidity = 54.6 | Mar humidity = 54.6 | Apr humidity = 54.8 | May humidity = 59.7 | Jun humidity = 65.7 | Jul humidity = 76.2 | Aug humidity = 73.5 | Sep humidity = 66.4 | Oct humidity = 61.8 | Nov humidity = 60.4 | Dec humidity = 57.8 | year humidity = 61.8 | Jan sun = 169.6 | Feb sun = 170.8 | Mar sun = 198.2 | Apr sun = 206.3 | May sun = 223.0 | Jun sun = 189.1 | Jul sun = 123.6 | Aug sun = 156.1 | Sep sun = 179.7 | Oct sun = 206.5 | Nov sun = 157.3 | Dec sun = 162.9 | year sun = 2143.1 | Jan percentsun = 52.3 | Feb percentsun = 53.6 | Mar percentsun = 51.0 | Apr percentsun = 51.9 | May percentsun = 48.4 | Jun percentsun = 41.2 | Jul percentsun = 26.8 | Aug percentsun = 36.2 | Sep percentsun = 47.2 | Oct percentsun = 57.1 | Nov percentsun = 50.2 | Dec percentsun = 51.1 | year percentsun = 46.4 | Jan uv = 2 | Feb uv = 3 | Mar uv = 5 | Apr uv = 7 | May uv = 8 | Jun uv = 9 | Jul uv = 10 | Aug uv = 9 | Sep uv = 7 | Oct uv = 4 | Nov uv = 3 | Dec uv = 2 | source 1 = [[Солонгосын Цаг Уурын Алба]] (нарны хувь 1981–2010)<ref name= KMA> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220129211110/https://data.kma.go.kr/resources/normals/pdf_data/korea_pdf_0106_v2.pdf | archive-date = 2022-01-29 | url = https://data.kma.go.kr/resources/normals/pdf_data/korea_pdf_0106_v2.pdf | title = Climatological Normals of Korea (1991 ~ 2020) | publisher = Солонгосын Цаг Уурын Алба | access-date = 2026-04-21 | language = ko}}</ref><ref name= KMAextremes> {{cite web | url = https://data.kma.go.kr/climate/extremum/selectExtremumList.do?pgmNo=103 | publisher = Солонгосын Цаг Уурын Алба | access-date = 2026-04-21 | script-title = ko:순위값 - 구역별조회 | language = ko}}</ref><ref name= KMAnormals> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20161207185450/http://www.kma.go.kr/down/Climatological_2010.pdf | archive-date = 2016-12-07 | url = http://www.kma.go.kr/down/Climatological_2010.pdf | publisher = Korea Meteorological Administration | access-date = 2026-04-21 | title = Climatological Normals of Korea | date = 2011 | page = 499 and 649}}</ref> | source 2 = Weather Atlas (UV),<ref>{{Cite web|url=https://www.weather-atlas.com/en/south-korea/seoul-climate|title=Seoul, South Korea - Detailed climate information and monthly weather forecast|publisher=Yu Media Group|website=Weather Atlas|language=en|access-date=2026-04-21|archive-date=2024-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240725124928/https://www.weather-atlas.com/en/south-korea/seoul-climate|url-status=dead}}</ref> Meteo Climat (хамгийн их, хамгийн бага)<ref name = meteoclimat> {{cite web | url = http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/station-1701-1770-2023.php | title = Сөүл станц | publisher = Meteo Climat | language = fr | access-date = 2026-04-21}}</ref> }} == Нутгийн хуваарь == [[Зураг:Neighborhood Regions and Autonomous Districts of Seoul.svg|thumb|right|300px|Сөүлийн 25 дүүрэг газрын зурагт]] Сөүл хот 25 [[Сөүлийн дүүргийн жагсаалт|дүүрэг]] (구 ''гү'')-т хуваагддаг. Дүүрэг нь [[хороо]] болж (동 ''дун'') хуваагдана. Нийт 423 хороо бий. Дүүргээс газар нутгаар хамгийн том нь [[Сочу]], хамгийн жижиг нь [[Чүн]] дүүрэг юм. Хүн амаар олон нь Сунба дүүрэг. {|class="wikitable sortable" |- !Далбаа !Нэр !Солонгос!!Хүн ам!!Талбай!!Хүн амын нягтшил |- |[[File:Flag of Dobong, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Тубун дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=도봉구|hanja=道峰區|labels=no}} | 355,712 | 20.70&nbsp;км<sup>2</sup> | 17184/км<sup>2</sup> |- |[[File:Flag of Dongdaemun, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Тундэмүнь дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=동대문구|hanja=東大門區|labels=no}} | 376,319 | 14.21&nbsp;км<sup>2</sup> | 26483/км<sup>2</sup> |- |[[File:Flag of Dongjak, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Тунжаг дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=동작구|hanja=銅雀區|labels=no}} | 419,261 | 16.35&nbsp;км<sup>2</sup> | 25643/км<sup>2</sup> |- |[[File:Flag of Eunpyeong, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Ыньпён дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=은평구|hanja=恩平區|labels=no}} | 503,243 | 29.70&nbsp;км<sup>2</sup> | 16944/км<sup>2</sup> |- |[[File:Flag of Gangbuk, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Канбүг дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=강북구|hanja=江北區|labels=no}} | 338,410 | 23.60&nbsp;км<sup>2</sup> | 14339/км<sup>2</sup> |- |[[File:Flag of Gangdong, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Кандун дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=강동구|hanja=江東區|labels=no}} | 481,332 | 24.59&nbsp;км<sup>2</sup> | 19574/км<sup>2</sup> |- |[[File:Flag of Gangnam, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Каннам дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=강남구|hanja=江南區|labels=no}} | 583,446 | 39.50&nbsp;км<sup>2</sup> | 14771/км<sup>2</sup> |- |[[File:Flag of Gangseo, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Кансо дүүрэг, Сөүл|Кансо дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=강서구|hanja=江西區|labels=no}} | 591,653 | 41.43&nbsp;км<sup>2</sup> | 14281/км<sup>2</sup> |- |[[File:Flag of Geumcheon, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Кымчонь дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=금천구|hanja=衿川區|labels=no}} | 258,030 | 13.02&nbsp;км<sup>2</sup> | 19818/км<sup>2</sup> |- |[[File:Flag of Guro, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Күру дүүрэг, Сөүл|Күру дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=구로구|hanja=九老區|labels=no}} | 457,131 | 20.12&nbsp;км<sup>2</sup> | 22720/км<sup>2</sup> |- |[[File:Flag of Gwanak, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Куанак дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=관악구|hanja=冠岳區|labels=no}} | 531,960 | 29.57&nbsp;км<sup>2</sup> | 17990/км<sup>2</sup> |- |[[File:Flag of Gwangjin, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Куанжинь дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=광진구|hanja=廣津區|labels=no}} | 377,375 | 17.06&nbsp;км<sup>2</sup> | 22120/км<sup>2</sup> |- |[[File:Flag of Jongno, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Чунну дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=종로구|hanja=鍾路區|labels=no}} | 165,344 | 23.91&nbsp;км<sup>2</sup> | 6915/км<sup>2</sup> |- |[[File:Flag of Junggu, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Чүн дүүрэг, Сөүл|Чүн дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=중구|hanja=中區|labels=no}} | 136,227 | 9.96&nbsp;км<sup>2</sup> | 13677/км<sup>2</sup> |- |[[File:Flag of Jungnang, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Чүннан дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=중랑구|hanja=中浪區|labels=no}} | 423,411 | 18.50&nbsp;км<sup>2</sup> | 22887/км<sup>2</sup> |- | [[File:Flag_of_Mapo,_Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Мабу дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=마포구|hanja=麻浦區|labels=no}} | 395,830 | 23.84&nbsp;км<sup>2</sup> | 16604/км<sup>2</sup> |- |[[File:Flag of Nowon, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Нувонь дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=노원구|hanja=蘆原區|labels=no}} | 586,056 | 35.44&nbsp;км<sup>2</sup> | 16536/км<sup>2</sup> |- |[[File:Flag of Seocho, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Сочу дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=서초구|hanja=瑞草區|labels=no}} | 454,288 | 47.00&nbsp;км<sup>2</sup> | 9666/км<sup>2</sup> |- |[[File:Flag of Seodaemun, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Содэмүнь дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=서대문구|hanja=西大門區|labels=no}} | 320,861 | 17.61&nbsp;км<sup>2</sup> | 18220/км<sup>2</sup> |- |[[File:Flag of Seongbuk, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Сонбүг дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=성북구|hanja=城北區|labels=no}} | 475,961 | 24.58&nbsp;км<sup>2</sup> | 19364/км<sup>2</sup> |- |[[File:Flag of Seongdong, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Сондун дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=성동구|hanja=城東區|labels=no}} | 303,891 | 16.86&nbsp;км<sup>2</sup> | 19364/км<sup>2</sup> |- |[[File:Flag of Songpa, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Сунба дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=송파구|hanja=松坡區|labels=no}} | 671,794 | 33.88&nbsp;км<sup>2</sup> | 19829/км<sup>2</sup> |- |[[File:Flag of Yangcheon, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Янчонь дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=양천구|hanja=陽川區|labels=no}} | 490,708 | 17.40&nbsp;км<sup>2</sup> | 28202/км<sup>2</sup> |- |[[File:Flag of Yeongdeungpo, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Ёндынбу дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=영등포구|hanja=永登浦區|labels=no}} | 421,436 | 24.53&nbsp;км<sup>2</sup> | 17180/км<sup>2</sup> |- |[[File:Flag of Yongsan, Seoul.svg|border|50x50px]] | [[Юнсань дүүрэг]] |{{Солонгос|hangul=용산구|hanja=龍山區|labels=no}} | 249,914 | 21.87&nbsp;км<sup>2</sup> | 11427/км<sup>2</sup> |- |- class="sortbottom" | colspan="2" |'''Сөүл''' |'''{{Солонгос|hangul=서울|labels=no}}''' | '''10,369,593''' | '''605.21&nbsp;км<sup>2</sup>''' | '''17134/км<sup>2</sup>''' |} == Хүн ам зүй == [[Зураг:Myeongdong2.JPG|thumb|200px|left|Чүн дүүрэг, Мён хороо. Худалдааны гудамж]] Сөүл хот 2013 онд 10.4 сая оршин суугчтай байв. Хүн амын тоогоор дэлхийн [[Дэлхийн их хотууд|8-р олон]] хүнтэй хот болно. Сөүл хотын бөөгнөрөл [[Сүдугвонь]]д 25 сая хүнтэй байгаа нь дэлхийд [[Токио]]гийн дараа хоёрдугаарт орох их дүн юм. Хүн амын нягт суурьшилтай. Сөүлийн оршин суугчид үндсэндээ [[солонгос үндэстэн]] байна. Цөөн хувь буюу 2011 оны байдлаар 281 мянган гадаадын иргэн оршин сууж байгаагийн ихэнх нь [[Хятад]], [[Япон]]оос иржээ. Сөүлд гэмт хэрэг маш бага. [[Буддын шашин|Буддын]] болон [[христийн шашин]] хүн амын дунд дэлгэрсэн. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Сөүлийн оршин суугчийн тоо (1660-2015) |- ! width="100" {{highlight1}} | Он ! width="60" {{highlight1}} | 1660 ! width="60" {{highlight1}} | 1880 ! width="60" {{highlight1}} | 1920 ! width="60" {{highlight1}} | 1955 ! width="60" {{highlight1}} | 1985 ! width="60" {{highlight1}} | 2015 |- | '''Хүний тоо'''||200,000 || 199,100|| 250,208|| 1,574,868|| 9,639,110||10,349,312 |- |} == Ах дүү хот == <div class="noprint"> {|class="wikitable collapsible" |- ! colspan="3"| Сөүлийн ах дүү хотын жагсаалт<ref name="Seoul twinnings">{{Cite web |url=http://english.seoul.go.kr/gtk/cg/cityhall.php?pidx=6 |title=Seoul – Sister Cities |access-date=2017-06-22 |archive-date=2012-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325052520/http://english.seoul.go.kr/gtk/cg/cityhall.php?pidx=6 |url-status=dead }}</ref> |- {|style="width:100%" |- |style="width:33.3%;"| * {{flagicon|TWN}} Тайванийн [[Тайбэй]] (1968) * {{flagicon|TUR}} Туркийн [[Анкара]] (1971) * {{flagicon|IRI}} Ираны [[Тегеран]] (1972) * {{flagicon|USA}} Америкийн [[Хонолулу]] (1973) * {{flagicon|USA}} Америкийн [[Сан-Франциско]] (1976) * {{flagicon|BRA}} Бразилын [[Сан-Паулу]] (1977) * {{flagicon|COL}} Колумбийн [[Богота]] (1982) || * {{flagicon|IDN}} Индонезийн [[Жакарта]] (1984) * {{flagicon|JPN}} Японы [[Токио]] (1988) * {{flagicon|RUS}} Оросын [[Москва]] (1991) * {{flagicon|AUS}} Австралийн [[Шинэ Өмнөд Вэльс]] (1991) * {{flagicon|MEX}} Мексикийн [[Мехико]] (1992) * {{flagicon|CHN}} Хятадын [[Бээжин]] (1993) * {{flagicon|MNG}} Монголын [[Улаанбаатар]] (1995) || * {{flagicon|VIE}} Вьетнамын [[Ханой]] (1996) * {{flagicon|POL}} Польшийн [[Варшав]] (1996) * {{flagicon|EGY}} Египетийн [[Каир]] (1997) * {{flagicon|KAZ}} Казахстаны [[Астана]] (2004) * {{flagicon|USA}} Америкийн [[Вашингтон хот|Вашингтон]] (2006) * {{flagicon|UZB}} Узбекистаны [[Ташкент]] (2010) * {{flagicon|BRU}} Брунейн [[Бандар-Сери-Бегеван]] (2012) |} == Зураг == <center><gallery widths="160px" heights="130px"> Changdeokgung-Injeongjeon.jpg|Чандоггүн ордон Deoksugung-02.jpg|Тогсүгүн Myeongdongchurch.jpg|Мёндунгийн цогчин дуган Seoul_S.jpg|Шөнийн хот Seoul_Buses.png|Нийтийн тээврийн автобус Lotte_World.jpg|Лотте Уорлд төв Gangnam Seoul January 2009.jpg|[[Каннам дүүрэг|Каннамын]] гудамж Korea-Seoul-Cheonggyecheon-2008-01.jpg|Чонгечонь горхи Korean_food_8.jpg|«Самгёбсаль» хоол </gallery></center> == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} == Цахим хуудас == {{commonscat|Seoul}} * [http://english.seoul.go.kr/ Цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20110126101418/http://maps.visitseoul.net/index.jsp?lang=eng Seoul Газрын зураг] {{БНСУ-ын хот}} {{БНСУ-ын засаг захиргааны хуваарь}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Сөүл| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын суурин]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] q9nlmiqsqmkc74ath8uebi8t2pwjana Сингапур 0 8302 854477 854372 2026-04-22T14:24:49Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854477 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн өмнөд Азийн тэнгисийн хот улс}} {{About|улсын|хэрэглээг}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Сингапур Улс | common_name = Сингапур | native_name = {{native name|ms|Republik Singapura}}<hr/>{{lang|zh|新加坡共和国}} ([[Умард Хятад хэл|Хятад]])<br/>{{tlit|zh|Xīnjiāpō Gònghéguó}} ([[пиньинь]])<hr/>{{native name|ta|சிங்கப்பூர் குடியரசு}}<br />{{tlit|ta|Ciṅkappūr Kuṭiyaracu}} | image_flag = Flag of Singapore.svg | flag_type = [[Сингапурын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Singapore.svg | symbol_type = [[Сингапурын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = {{native name|ms|Majulah Singapura}}<br />"Сингапур, урагшаа" | national_anthem = {{native name|ms|[[Сингапурын төрийн дуулал|Majulah Singapura]]}}<br />"Сингапур, урагшаа"<br/><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Majulah Singapura.ogg]]}}</div> | image_map = {{Switcher|[[File: Singapore on the globe (Southeast Asia centered) zoom.svg|frameless]]|Дэлхий|[[File:Location Singapore ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН|default=1}} | map_width = 250px | map_caption = {{map caption |location_color= ногоон |region= [[Зүүн Өмнөд Ази]] |region_color= none}} | coordinates = {{Coord|1|17|N|103|50|E|type:city(5,700,000)_region:SG|display=inline,title}} | capital = Сингапур<br>([[хот улс]]){{efn|Сингапур нь хот улс учраас албан ёсны нийслэлгүй.}} | largest_settlement = [[Тампинес]]<ref>{{cite web |url=https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/geographic-distribution/visualising-data/geographical-distribution-dashboard|title=Geographical Distribution Dashboard|publisher=Singstat |accessdate=2026-04-21|archive-date=2022-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20221224122208/https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/geographic-distribution/visualising-data/geographical-distribution-dashboard|url-status=live}}</ref> | largest_settlement_type = [[Сингапурын төлөвлөлтийн бүс|төлөвлөлтийн бүс]] {{nobold|(хүн амаар)}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = {{hlist|[[Англи хэл]]|[[Малай хэл]]|[[Умард Хятад хэл|Хятад хэл]]|[[Тамил хэл]]}} | languages2_type = [[Үндэсний хэл]] | languages2 = [[Малай хэл]] | ethnic_groups = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * 74.3% [[Сингапур дахь хятадууд|Хятадууд]] * 13.5% [[Малай Сингапурчууд|Малай]] * 9.0% [[Энэтхэг сингапурчууд|Энэтхэг]] * 3.2% [[Сингапурын хүн ам#Угсаатны бүлэг|Бусад]] {{Tree list/end}} }} | ethnic_groups_ref = {{efn|Сингапурт хүн амыг Сингапурын засгийн газраас ашигладаг Хятад-Малай-Энэтхэг-Бусад (CMIO) арьс өнгөний тогтолцоонд үндэслэн ангилдаг бөгөөд тухайн хүний угсаатны онцлогийг тусгадаггүй.<ref name="census2020">{{cite web |title=Population Trends 2023 |url=https://www.singstat.gov.sg/-/media/files/publications/population/population2023.ashx |website=Сингапурын Статистикийн Газар |access-date=2026-04-21 |archive-date=2024-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240706140335/https://www.singstat.gov.sg/-/media/files/publications/population/population2023.ashx|url-status=dead}}</ref>}} | ethnic_groups_year = 2023 | religion_year = 2020 | religion_ref = {{efn|Шашны шүтлэгийн хувь хэмжээг зөвхөн Сингапурын иргэд (SC) болон Байнгын оршин суугчид (PR) бүрдүүлдэг оршин суугч хүн амд үндэслэн тооцдог..<ref name="census2020"/>}} | religion = {{ublist |31.1% [[Сингапур дахь буддизм|Буддизм]] |20.0% [[Сингапур дахь шашингүй хүмүүс|Шашингүй]] |18.9% [[Сингапур дахь христийн шашин|Христ]] |15.6% [[Сингапур дахь ислам|Ислам]] | 8.8% [[Сингапур дахь бомбын шашин|Бомбо]] | 5.0% [[Сингапур дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] | 0.3% [[Сингапур дахь сикхизм|Сикхизм]] | 0.3% [[Сингапур дахь шашин шүтлэг|Бусад]]}} | demonym = [[Сингапурчууд‎]] | politics_link = Сингапурын улс төр | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[давамгайлагч намын тогтолцоо|ноёрхогч-намын]] [[парламентын бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Сингапурын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Тарман Шанмугаратнам]] | leader_title2 = [[Сингапурын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Лоуренс Вонг]] | legislature = [[Сингапурын Парламент|Парламент]] | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Их Британи]], [[Малайз]]аас) | established_event1 = {{nowrap|[[Сингапурын өөртөө засах байдал|Өөртөө засах]]}} | established_date1 = 6 сарын 3, 1959 он | established_event2 = {{nowrap|[[Малайзын хэлэлцээр]]}} | established_date2 = 9 сарын 16, 1963 он | established_event3 = [[Сингапурын тунхаглал]] | established_date3 = 8 сарын 9, 1965 он | area_km2 = 744.3 | area_footnote = <ref name="total area of Singapore">{{cite web |title=Environment – Latest Data |publisher=Сингапурын Статистикийн Газар |url=https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/society/environment/latest-data |access-date=2026-04-21 |archive-date=2026-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211210300/https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/society/environment/latest-data |url-status=dead}}</ref> | area_rank = 176 | percent_water = 1.43% | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 6,110,200{{efn|Сингапурын иргэний хүн ам 3,660,700 (59.9%), Байнгын оршин суугчийн хүн ам 543,800 (8.9%), Иргэн бус/оршин суугчийн хүн ам 1,906,000 (31.2%) байна.<ref name="Population in Brief 2025">{{cite web |title=Population in Brief 2025 |publisher=Singapore Department of Statistics |url=https://www.population.gov.sg/files/media-centre/publications/Population_in_Brief_2025.pdf|access-date=2026-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250929084313/https://www.population.gov.sg/files/media-centre/publications/Population_in_Brief_2025.pdf |archive-date=2025-09-29}}</ref>}} | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 111 | population_density_km2 = 8,290 | population_density_sq_mi = auto | population_density_rank = 3 | GDP_PPP = {{increase}} $1.063 их наяд<ref name="IMFWEO.SG">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан]] |website=www.imf.org |date=2026-04-14 |access-date=2026-04-21}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 34 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $173,708<ref name=IMFWEO.SG /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 1 | GDP_nominal = {{increase}} $659.572 тэрбум<ref name=IMFWEO.SG /> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 27 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $107,758<ref name=IMFWEO.SG /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 4 | Gini = 43.3 <!--number only--> | Gini_year = 2023 | Gini_change = steady <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |title=Key Household Income Trends, 2023 |url=https://www.singstat.gov.sg/-/media/files/publications/households/pp-s30.ashx#:~:text=7%20The%20Gini%20coefficient5%20based,fell%20from%200.433%20to%200.371 |website=singstat.gov.sg |publisher=Сингапурын Статистикийн Газар |access-date=2026-04-21 |archive-date=2024-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240713170530/https://www.singstat.gov.sg/-/media/files/publications/households/pp-s30.ashx#:~:text=7%20The%20Gini%20coefficient5%20based,fell%20from%200.433%20to%200.371 |url-status=live }}</ref> | HDI = 0.946 <!--number only--> | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = steady <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=2025-05-06 |access-date=2026-04-21 |publisher=[[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Хөгжлийн Хөтөлбөр]]}}</ref> | HDI_rank = 13 | currency = [[Сингапур доллар]] (S$) | currency_code = SGD | time_zone = [[Сингапурын Стандарт Цаг|SGT]] | utc_offset = +8 | date_format = {{abbr|өө|өдөр}}/{{abbr|сс|сар}}/{{abbr|жжжж|жил}} | drives_on = зүүн | calling_code = [[+65]] | iso3166code = SG | cctld = [[.sg]] }} '''Сингапур''' ([[Хятад хэл|Хятад]]:新加坡; [[Малай хэл|Малай]]: Singapura; [[Тамил хэл|Тамил]]:சிங்கப்பூர்) нь [[Малайн хойг]]ийн өмнөд хошуунд орших арлаас тогтох [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд Ази]]йн хот [[улс]] юм. [[Экватор]]ын хойд зүгт 137 км зайд, нийтдээ жижиг 63 арлаас бүтэж, [[Малайз]]ын Жохор мужийн өмнө, [[Индонез]]ийн Риау арлуудын хойно байрладаг. Газар нутаг нь 707.1 км² бөгөөд дэлхийд үлдсэн цөөн тооны [[хот улс]]уудын нэг юм. [[Британийн Дорнод Энэтхэг]] нэгдлийн харъяанд байхдаа 1819 онд Сингапурын цөм аралд худалдааны зээл болж үүсчээ. Энэ үед арлын гол суурин газар нь [[Сингапур гол]]ын аман дээрх Малайзын загасны аж ахуй эрхэлсэн тосгон байжээ. Мөн эрэг, голууд, жижиг арлууд дээр нутгийн уугуул иргэд болох Орган Лаут амьдардаг байв. Британичууд нь Сингапурыг "амтлагчийн зам" дахь стратегийн ач холбогдолтой түшиг газар болгон ашиглаж байжээ. Улмаар [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] хамгийн чухал худалдаа, цэрэг армийн төвүүдийн нэг болсон байна. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үеэр Сингапур [[Япон]]чуудад эзлэгдэхэд [[Уинстон Черчилль]] үүнийг тодорхойлдоо "Британийн хамгийн том ялагдал" хэмээжээ. [[1945]] онд эргээд Британийн эрх мэдэлд шилжсэн. 1963 онд Малай, Сабах, Саравактай нэгдэн Малайз улсыг үүсгэсэн боловч 1965 оны 8 сарын 9-нд хоёрхон жилийн дараа тусгаарлажээ. Сингапур нь мөн оны 9 сарын 21-нд [[НҮБ]]-д элссэн байна. Сингапур нь тусгаар тогтносноор улсын амьдрах стандарт нэмэгджээ. Гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт болон улсын удирдлагатай аж үйлдвэржилт нь цахилгаан хэрэгслийн үйлдвэрлэлт, нефтийн гаралтай химийн бодис үйлдвэрлэлт, [[аялал жуулчлал]], санхүүгийн үйлчилгээ, мөн уламжлалт худалдааны баазууд дээр тулгуурласан орчин үеийн эдийн засгийг бүтээж чаджээ. Энэ нь Голландын эдийн засагч [[Альберт Винсемиус]]ын төлөвлөгөө доор хийгдсэн байна. Сингапур нь 1 хүнд оногдох [[ҮНБ]]-ээр тооцвол дэлхийн 6 дахь баян орон юм. Мөн гадаад арилжааны нөөцөндөө 171.7353 тэрбум америк доллартай. == Хүн ам == Сингапурын хүн ам нь 4.59 сая орчим. Хүн амын дийлэнх хувийг [[Хятад үндэстэн|Хятадууд]] эзлэдэг. Захиргаанд хэрэглэгдэх албан ёсны хэл нь [[англи хэл]]. == Улс төр == Бүгд Найрамдах Сингапур Улсын Үндсэн Хуулинд улс төрийн системийг нь төлөөллийн ардчилал хэмээн тодорхойлсон боловч [[парламент]]ийн засаглалтай бүгд найрамдах улс хэмээн хүлээн зөвшөөрөгддөг. Улс төрийн амьдралд [[Ли Куан Ю|Ли Куан Югийн]] байгуулсан Ардын Үйл хэргийн Нам ([[Англи хэл|англи]]. ''People's Action Party'') давамгайлдаг бөгөөд [[1959]] оноос хойших бүх сонгуульд ялалт байгуулжээ. == Нэр == Малай хэлний ''Singapura'' (''Сингапура'') гэдэг нь [[Санскрит хэл|Санскрид]] хэлний सिंहपुर (''Симха пура''), орчуулвал "Арслан хот" гэх үгнээс гаралтай юм. Үнэндээ, Сингапурт [[арслан]]г ер нь байгаагүй гэж үздэг, харин тус нэрийг арсланд дур сонирхолтой Шривижаяа улсыг үндэслэгч өгсөн гэж таамагладаг. Өргөн дэлгэрсэн Монгол ардын нэг дуунд "Арслан хотын урчуудаар сийлүүлж хийсийм аа хө..." гэсэн мөр бас байдгаас бол урьдын цагт Арслан хот гэж нэрлэж байжээ. == Сингапур улсын түүхээс == Түүхэнд тэмдэглэгдсэн хамгийн эртний суурин МЭӨ 2-р зууны үед оршин байжээ. Энэ нь Темасек буюу далайн хот гэсэн нэртэй бөглүү тосгон бөгөөд Суматрагийн Шривижаяа улсын ноёрхол дор байсан юм. 16-гаас 19-р зууны хооронд Жохорын Султанатын харьяанд байсан. 1819 онд Томас Стэмфорд Раффлес Британийн Дорнод Энэтхэгийг төлөөлж Султан Хуссейн Шахтай гэрээ байгуулж, Сингапурын өмнөд хэсгийг Британийн худалдааны замын нэгэн цэг болгон ашиглах болжээ. == Газар зүй == [[Файл:CIA World Factbook map of Singapore (English).png|thumb|alt=Map showing Singapore's island and the territories belonging Singapore and its neighbours|Сингапурын арлууд болон усан зам]] Сингапур улсын газар нутаг нь Сингапур арал гэх гол арал болон бусад жижиг 62 арлаас бүтдэг. Жижиг арлуудаас Журон, Пулон, Пулой Убин, [[Сентоза арал|Сентоза арлууд]] нь арай томоохон нь юм. Эх газар буюу [[Малайз]]тай холбогдсон хоёр хуурай замын гарц байдаг. Эдгээр нь хойд зүгтээ [[Жохор]] хоттой холбогдсон Жохор-Сингапурын далан зам, баруун зүгтээ Малайз-Сингапурын холбоос нэрт гүүр хоёр болно. Сингапур нь бага нутаг дэвсгэртээ, шигүү суурьшилтайн учир эргийн гүехэн усанд шинээр хиймэл хөрст газар үүсгэдэг юм. 1960-иад онд 581.5 хавтгай дөрвөлжин километр нутагтай байсан бол өдгөө хэмжээ нь 704 болсон бөгөөд 2030 он гэхэд ахин 100-гаар нэмэгдэнэ гэж таамагладаг. == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Сингапур (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1929–1941 ба 1948–одоо) |metric first = y |single line = y <!-- consensus?? |temperature colour = pastel --> |Jan record high C = 35.2 |Feb record high C = 35.2 |Mar record high C = 36.0 |Apr record high C = 35.8 |May record high C = 35.4 |Jun record high C = 35.0 |Jul record high C = 34.0 |Aug record high C = 34.2 |Sep record high C = 34.4 |Oct record high C = 34.6 |Nov record high C = 35.4 |Dec record high C = 35.6 |year record high C = 36.0 |Jan high C = 30.6 |Feb high C = 31.5 |Mar high C = 32.2 |Apr high C = 32.4 |May high C = 32.3 |Jun high C = 31.9 |Jul high C = 31.4 |Aug high C = 31.4 |Sep high C = 31.6 |Oct high C = 31.8 |Nov high C = 31.2 |Dec high C = 30.5 |year high C = 31.6 |Jan mean C = 26.8 |Feb mean C = 27.3 |Mar mean C = 27.8 |Apr mean C = 28.2 |May mean C = 28.6 |Jun mean C = 28.5 |Jul mean C = 28.2 |Aug mean C = 28.1 |Sep mean C = 28.0 |Oct mean C = 27.9 |Nov mean C = 27.2 |Dec mean C = 26.8 |year mean C = 27.8 |Jan low C = 24.3 |Feb low C = 24.6 |Mar low C = 24.9 |Apr low C = 25.3 |May low C = 25.7 |Jun low C = 25.7 |Jul low C = 25.4 |Aug low C = 25.3 |Sep low C = 25.2 |Oct low C = 25.0 |Nov low C = 24.6 |Dec low C = 24.3 |year low C = 25.0 |Jan record low C = 19.4 |Feb record low C = 19.7 |Mar record low C = 20.2 |Apr record low C = 20.7 |May record low C = 21.2 |Jun record low C = 20.8 |Jul record low C = 19.7 |Aug record low C = 20.2 |Sep record low C = 20.7 |Oct record low C = 20.6 |Nov record low C = 21.1 |Dec record low C = 20.6 |year record low C = 19.4 |rain colour = green |Jan rain mm = 221.6 |Feb rain mm = 105.1 |Mar rain mm = 151.7 |Apr rain mm = 164.3 |May rain mm = 164.3 |Jun rain mm = 135.3 |Jul rain mm = 146.6 |Aug rain mm = 146.9 |Sep rain mm = 124.9 |Oct rain mm = 168.3 |Nov rain mm = 252.3 |Dec rain mm = 331.9 |year rain mm = 2113.2 |unit rain days = 0.2 мм |Jan rain days = 13 |Feb rain days = 9 |Mar rain days = 12 |Apr rain days = 15 |May rain days = 15 |Jun rain days = 13 |Jul rain days = 14 |Aug rain days = 14 |Sep rain days = 13 |Oct rain days = 15 |Nov rain days = 19 |Dec rain days = 19 |year rain days = 171 |Jan humidity = 83.5 |Feb humidity = 81.2 |Mar humidity = 81.7 |Apr humidity = 82.6 |May humidity = 82.3 |Jun humidity = 80.9 |Jul humidity = 80.9 |Aug humidity = 80.7 |Sep humidity = 80.7 |Oct humidity = 81.5 |Nov humidity = 84.9 |Dec humidity = 85.5 |year humidity = 82.2 | Jan dew point C = 23.2 | Feb dew point C = 23.2 | Mar dew point C = 23.7 | Apr dew point C = 24.1 | May dew point C = 24.5 | Jun dew point C = 24.2 | Jul dew point C = 23.9 | Aug dew point C = 23.7 | Sep dew point C = 23.7 | Oct dew point C = 23.8 | Nov dew point C = 23.8 | Dec dew point C = 23.6 | year dew point C = |Jan sun = 180.4 |Feb sun = 198.6 |Mar sun = 196.6 |Apr sun = 182.4 |May sun = 184.8 |Jun sun = 175.4 |Jul sun = 188.5 |Aug sun = 184.6 |Sep sun = 161.4 |Oct sun = 155.0 |Nov sun = 133.2 |Dec sun = 133.1 |year sun = 2074.0 |source 1 = Үндэсний Байгаль Орчны Агентлаг<ref>{{cite web | url = http://www.weather.gov.sg/climate-climate-of-singapore/ | title = Records of Climate Station Means (Climatological Reference Period: 1991-2020) | publisher = [[Үндэсний Байгаль Орчны Агентлаг]] (Сингапур) | access-date = 2026-04-21 | archive-url = | archive-date = }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.weather.gov.sg/climate-historical-extremes-temperature/ | title = Historical Extremes | publisher = [[Үндэсний Байгаль Орчны Агентлаг]] (Сингапур) | access-date = 2026-04-21 | archive-url = | archive-date = }}</ref> |source 2 = [[NOAA]] (зөвхөн нар, 1991–2020)<ref>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20230801152806/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-5-WMO-Normals-9120/Singapore/XLS/ChangiAirport_48698.xlsx | archive-date = 2023-08-01 | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-5-WMO-Normals-9120/Singapore/XLS/ChangiAirport_48698.xlsx | title = Singapore/Changi Climate Normals 1991–2020 | work = World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020) | publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | access-date = 2026-04-21 | url-status = live }}</ref>, Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web|url=https://weather.directory/sg/singapore |title= Singapore Weather & Climate Guide |access-date= 2026-04-21 |website= Weather.Directory}}</ref> | date = 2010 }} == Шашин == {{bar box |title=Сингапурын шашин шүтлэг<ref name=2010censuspercentage>{{cite press release |url=http://www.singstat.gov.sg/news/news/press12012011.pdf |title=Census of population 2010: Statistical Release 1 on Demographic Characteristics, Education, Language and Religion |publisher=Singapore Statistics |date=12 January 2011 |accessdate=16 January 2011 |archivedate=24 Нэгдүгээр сар 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110124160522/http://www.singstat.gov.sg/news/news/press12012011.pdf }}</ref> |titlebar=#ddd |left1=Шашин шүтлэг |right1=Хувь |float=right |bars= {{bar percent|[[Буддын шашин|Будда]]|orange|33}} {{bar percent|[[Христийн шашин|Христ]]|blue|18}} {{bar percent|[[Шашин шүтэхгүй байдал|Шүтдэггүй]]|grey|17}} {{bar percent|[[Ислам]] (Лал)|green|15}} {{bar percent|[[Бомбын шашин|Бомбо]] (Дао)|red|11}} {{bar percent|[[Хиндү шашин|Хиндү]]|yellow|5.1}} {{bar percent|Бусад|pink|0.9}} }} Сингапурт хамгийн өргөн тархсан шашин бол Буддын шашин юм. Саяхны тооллогоор байнгын оршин суугчдын 33% нь өөрсдийгөө Буддын шашныг баримтлагч хэмээн хэлсэн байна. Тоо үзүүлэлтээрээ Буддын шашны дараа орсон томоохон шашнууд бол Христ, Ислам, Таоизм, мөн Хинду шашнууд юм. Христ, Таоизм болон шүтлэггүй хүмүүсийн тоо 2000 оноос 2010 оны хооронд тус бүр 3%-аар нэмэгдсэн ба түүнийхээ хэрээр буддын шашинтнууд цөөрсөн байна. Бусад шашин шүтэгчдийн тоо харьцангуй тогтвортой байна. Сингапурт Буддын шашны гурван гол урсгал болох Теравада, Махаяана, Важраяанагийн сүм хийдүүд аль аль нь байдаг. Сингапурын Буддын шашинтнуудын ихэнх нь хятад хүмүүс бөгөөд тэд Махаяана урсгалыг шүтнэ. Хэдэн арван жилийн турш Тайвань, Хятадын номлогчид сургаалаа дэлгэрүүлсээр ирсэн тул Хятадын Махаяана зонхилдог. Гэхдээ Тайландын Теравада урсгал сүүлийн жилүүдэд дэлгэрч байна. Японы Буддын шашны Соока Гаккай байгууллага Сингапурт олон хүн сургадаг бөгөөд тэд нь ихэнхдээ Хятад угсаатнууд байдаг. Түүнчлэн Төвөдийн Буддизм алгуурхнаар Сингапурт нэвтрэн орж ирж байна. == Сингапурын орон нутгийн хэл == {{bar box |title=Сингапурчуудын төрөлх хэл<ref name="singstat1">{{cite web |url=http://www.singstat.gov.sg/pubn/popn/c2010sr1/t47-57.pdf |title=Census of Population 2010 |year=2010 |accessdate=19 February 2011 |archive-date=11 Тавдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222935/http://www.singstat.gov.sg/pubn/popn/c2010sr1/t47-57.pdf |url-status=dead }}</ref> |titlebar=#ddd |left1=Хэл |right1=эзлэх хувь |float=right |bars= {{bar percent|[[Хятад хэл|Хятад]]|yellow|49.9}} {{bar percent|[[Англи хэл|Англи]]|blue|32.3}} {{bar percent|[[Малай хэл|Малай]]|gray|12.2}} {{bar percent|[[Тамил хэл|Тамил]]|green|3.3}}}} Сингапур нь хятад, англи, малай, тамил гэсэн албан ёсны 4 хэлтэй. Англи хэл бол тус улсын тэргүүлэгч хэл ба энэ хэл нь бизнес, засгийн газар, дунд сургуулийн сургалтад хэрэглэгддэг. Сингапурын үндсэн хууль болон бүх хууль нь англи хэлээр бичигдсэн байдаг. Сингапурчуудын 80% нь англи хэлийг эзэмшсэн байдаг. Англи хэлний дараа Хятадын Мандарин хэл, тэгээд Малай, Тамил хэлнүүд ордог. Сингапурын англи хэлийн үндэс нь Британийн Англи хэл юм. Сингапурчуудын бараг тал нь гэртээ хятад хэл хэрэглэдэг. Сингапурын Мандарин хэл нь 1.2 сая хүний эх хэл нь болно. Хагас сая орчим нь хятад хэлний өөр аялгууд болох Хоккиэн, Теочев, Кантон аялгаар ярьдаг боловч мандарин, англи хэлнүүдтэй харьцуулахад хэрэглэгчдийн тоо буурч байна. Малай хэл бол "үндэсний хэл" бөгөөд түүхтэй холбогдолтойгоор илүү ёслолын шинж чанартай үйлд хэрэглэгддэг. Төрийн дуулал болох “Мажула Сингапура”, мөн цэргийн тушаалууд малай хэлээр байдаг. Өнөөдөр малай хэлээр голдуу малайчууд ярьдаг ба сингапурчуудын зөвхөн 16.8% нь малай хэлийг мэддэг, 12% нь эх хэлээ болгон хэрэглэдэг байна. Сингапурчуудын 100 мянга нь буюу 3% нь Тамил хэлийг эх хэлээ болгон хэрэглэж байна. Хэдийгээр зөвхөн тамил хэл нь албан ёсных гэж тооцогддог ч Энэтхэгийн бусад хэлнүүд бас хэрэглэгдэх нь бий. == Тээвэрлэлт == [[Файл:KSF C151B close view 0225.jpg|thumb|MRT]] Сингапурын нийтийн тээврийн сүлжээ нь галт тэрэг (MRT болон LRT системээс бүрдэх), автобус, таксигаар бүрддэг. Одоогоор зургаан MRT шугам (Хойд-Өмнөд MRT шугам, Зүүн-Баруун MRT шугам, Зүүн хойд MRT шугам, тойрог MRT шугам, Хотын төвийн MRT шугам болон Томсон-Зүүн эргийн MRT шугам), гурван LRT шугам Букит Панжанг болон хороололд үйлчилдэг. Чоа Чү Кан ((Bukit Panjang LRT шугам), Sengkang (Sengkang LRT шугам) болон Punggol (Punggol LRT шугам) нь нийтдээ 241 км (150 миль) замыг туулж, 300 гаруй автобусны чиглэлийг ажиллуулж байна. Такси бол бусад хөгжингүй орнуудтай харьцуулахад үнэ нь харьцангуй хямд байдаг бол Сингапурын автомашинууд дэлхий даяар хамгийн үнэтэй нь байдаг тул такси бол түгээмэл тээврийн хэрэгсэл юм. Жохор-Сингапурын гарц (Сингапурыг Малайзын Жохор Бахрутай холбодог) нь дэлхийн хамгийн ачаалалтай олон улсын хуурай замын хилийн боомт бөгөөд үүгээр өдөр бүр ойролцоогоор 350,000 жуулчин Woodlands Checkpoint болон Sultan Iskandar Building хоёрын хилийн шалган нэвтрүүлэх боомтоор (жилд нийт 128 сая) нэвтэрдэг. аялагчид). Газрын тээврийн газар (LTA) нь Сингапур дахь газрын тээвэртэй холбоотой бүх дэд бүтэц, үйл ажиллагааг хариуцдаг. == Цахим холбоос == * {{commonscat|Singapore|Сингапур}} == Тэмдэглэл == {{reflist|group=Note}} {{notelist}} == Эшлэл == {{Reflist}} {{Ази}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} {{Хөтлөгч мөр Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл}} [[Ангилал:Сингапур| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Сингапурын суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Энэтхэг-Хятадын хойг]] cdu9sx4g08tr33bm19w5kogl82igkfm Багдад 0 8562 854494 799712 2026-04-22T15:40:24Z Enkhsaihan2005 64429 854494 wikitext text/x-wiki {{Short description|Иракийн нийслэл}} {{ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс суурин | name = Багдад | official_name = Багдад Хотын Захиргаа | native_name = بَغدَاد | settlement_type = [[Нийслэл|Нийслэл хот]] | image_skyline = {{Multiple image | border = infobox | total_width = 290 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = 5628442718 b10fc2c47f o.jpg | caption1 = [[Ногоон бүс (Багдад)|Ногоон бүс]]ийн агаарын үзэмж | image2 = Al-Rashid Street.jpg | caption2 = [[Аль-Рашид гудамж, Багдад|Аль-Рашид гудамж]] | image3 = Al-Mustansriah School - NW Door 2.jpg | caption3 = [[Мустансира Медресе]] | image4 = Bab al-Wastani northern gate.jpg | caption4 = [[Баб аль-Вастани]] | image5 = ساعة القشلة 2024.jpg | caption5 = [[Кушла]] | image6 = نصب الشهيد 2024.jpg | caption6 = {{nowrap|[[Аль-Шахидын хөшөө]]}} | image7 = Al-Kadhimiya Mosque, Kadhmain Shrine.jpg | caption7 = [[Аль-Казимийя сүм]] }} | image_caption = | image_flag = Flag of Baghdad.svg | flag_size = 110 | image_seal = Seal of Baghdad.svg | seal_size = 90 | nickname = Энх Тайвны Хот (مَدِيْنَةُ السَّلَام)<ref>{{cite web |last1=Петерсен |first1=Эндрю |title=Baghdad (Madinat al-Salam) |url=http://islamic-arts.org/2011/baghdad-madinat-al-salam/ |publisher=Islamic Arts & Architecture |date=2011-09-13 |access-date=2026-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160916131027/http://islamic-arts.org/2011/baghdad-madinat-al-salam/ |archive-date=2016-09-16 }}</ref> | pushpin_map = Ирак#Ази | pushpin_label_position = | pushpin_relief = yes | pushpin_map_caption = Ирак дахь Багдадын байршил | coordinates = {{coord|33|18|55|N|44|21|58|E|region:IQ-BG_type:city(8,100,000)|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Ирак}} | subdivision_type1 = [[Иракийн засаг захиргааны хуваарь|Муж]] | subdivision_name1 = [[Багдад муж|Багдад]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 762 оны 7 сарын 30 | founder = [[аль-Мансур|Халиф аль-Мансур]] | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | governing_body = Багдад Хотын Зөвлөлдөх Зөвлөл | leader_title = [[Багдадын хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = Аммар Мусса Кадум | unit_pref = Metric | area_total_km2 = | elevation_m = 34 | population_density_km2 = | population_est = 8080012 | pop_est_as_of = 2023 | population_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://www.cosit.gov.iq/ar/2013-01-31-08-43-38|language=ar|title=المؤشرات الديمغرافية والسكانية - هيأة الإحصاء ونظم المعلومات الجغرافية|publisher=هيأة الاحصاء ونظم المعلومات الجغرافية}}</ref> | population_metro = 8,141,000 | population_rank = [[Иракийн хотын жагсаалт|1-р байр]]<br/>[[Арабын ертөнцийн хамгийн том хотын жагсаалт|Арабын Ертөнцөд 2-т]] | population_demonym = Багдадчууд | demographics_type1 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2024)}} | demographics1_footnotes = <ref name="TelluBase">{{cite web|url=https://tellusant.github.io/docs/fact-sheets/tellubase-factsheet-irq.pdf|publisher=Tellusant|title=TELLUBASE—IRAQ FACT SHEET 2024 data|website=tellusant.github.io}}</ref> | demographics1_title1 = Их хот | demographics1_info1 = [[Америк доллар|$]]46.2 тэрбум | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = $4,600 | timezone = [[Арабын Стандарт Цаг|АСЦ]] | utc_offset = +03:00 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 10001 to 10090 | area_code_type = (+964) 1 | website = {{URL|1=https://amanatbaghdad.gov.iq/index.php?lang=en|2=amanatbaghdad.gov.iq}} {{in lang|ar}} | parts_type = Дүүрэг | parts = [[Багдад дахь засаг захиргааны дүүргүүд|11]] | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | mapframe-wikidata = yes }} '''Багдад''' ([[Араб хэл|Араб]]: بغداد‎ ''Баэгдаэд'') нь [[Ирак]]ийн [[нийслэл]] бөгөөд хамгийн том хот нь юм. Мөн Багдад мужийн төв болно. Багдад нь хэмжээгээрээ [[Араб]]ын орнуудаас [[Каир]]ын дараа хоёрт, баруун өмнөд Азид [[Тегеран]]ы дараа мөн хоёрт орно. Багдад нь[[Тигр мөрөн|Тигр мөрний]] эрэг дээр орших бөгөөд доод тал нь 8-р зуунд, бодвол [[Ислам]]ын өмнөх үед байгуулагджээ. Нэгэн үе Исламын дэлхий болох Дар ал-саламын төв байсан бөгөөд [[2003]] оноос үргэлжилж буй [[Иракийн дайн]]ы улмаас дайн байлдаанд өртсөөр байна. == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = auto | location = Багдад (1991-2020) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan high C = 16.2 | Feb high C = 19.3 | Mar high C = 24.5 | Apr high C = 30.5 | May high C = 37.1 | Jun high C = 42.2 | Jul high C = 44.7 | Aug high C = 44.5 | Sep high C = 40.3 | Oct high C = 34.0 | Nov high C = 23.9 | Dec high C = 18.0 | Jan mean C = 10.0 | Feb mean C = 12.8 | Mar mean C = 17.5 | Apr mean C = 23.4 | May mean C = 29.5 | Jun mean C = 33.4 | Jul mean C = 35.8 | Aug mean C = 35.3 | Sep mean C = 31.2 | Oct mean C = 25.1 | Nov mean C = 16.5 | Dec mean C = 11.7 | Jan low C = 4.7 | Feb low C = 6.5 | Mar low C = 10.5 | Apr low C = 15.7 | May low C = 21.1 | Jun low C = 24.9 | Jul low C = 26.9 | Aug low C = 26.2 | Sep low C = 22.2 | Oct low C = 17.2 | Nov low C = 10.2 | Dec low C = 6.0 | Jan record high C = 24.8 | Feb record high C = 28.2 | Mar record high C = 36.6 | Apr record high C = 42.0 | May record high C = 46.7 | Jun record high C = 49.6 | Jul record high C = 51.8 | Aug record high C = 50.0 | Sep record high C = 48.4 | Oct record high C = 40.2 | Nov record high C = 35.6 | Dec record high C = 25.3 | year record high C = 51.8 | year high C = 30.6 | year low C = 14.9 | Jan record low C = -11.0 | Feb record low C = -10.0 | Mar record low C = -5.5 | Apr record low C = -0.6 | May record low C = 8.3 | Jun record low C = 14.6 | Jul record low C = 22.4 | Aug record low C = 20.6 | Sep record low C = 15.3 | Oct record low C = 6.2 | Nov record low C = -1.5 | Dec record low C = -8.7 | year record low C = -11.0 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 24.6 | Feb precipitation mm = 16.6 | Mar precipitation mm = 15.7 | Apr precipitation mm = 16.2 | May precipitation mm = 3.3 | Jun precipitation mm = 0 | Jul precipitation mm = 0 | Aug precipitation mm = 0 | Sep precipitation mm = 0.1 | Oct precipitation mm = 7.6 | Nov precipitation mm = 23.6 | Dec precipitation mm = 17.0 | unit precipitation days = | Jan precipitation days = 5 | Feb precipitation days = 5 | Mar precipitation days = 6 | Apr precipitation days = 4 | May precipitation days = 2 | Jun precipitation days = 0 | Jul precipitation days = 0 | Aug precipitation days = 0 | Sep precipitation days = 0 | Oct precipitation days = 1 | Nov precipitation days = 5 | Dec precipitation days = 6 | Jan humidity = 69.1 | Feb humidity = 58.9 | Mar humidity = 48.7 | Apr humidity = 41.1 | May humidity = 31.4 | Jun humidity = 24.4 | Jul humidity = 23.8 | Aug humidity = 25.7 | Sep humidity = 30.9 | Oct humidity = 41.6 | Nov humidity = 57.9 | Dec humidity = 68.0 | Jan sun = 192.2 | Feb sun = 203.4 | Mar sun = 244.9 | Apr sun = 255.0 | May sun = 300.7 | Jun sun = 348.0 | Jul sun = 347.2 | Aug sun = 353.4 | Sep sun = 315.0 | Oct sun = 272.8 | Nov sun = 213.0 | Dec sun = 195.3 | Jan uv = 3 | Feb uv = 4 | Mar uv = 6 | Apr uv = 8 | May uv = 10 | Jun uv = 11 | Jul uv = 11 | Aug uv = 10 | Sep uv = 8 | Oct uv = 6 | Nov uv = 4 | Dec uv = 3 | source 1 = [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]] (хур тунадастай өдөр 1976-2008)<ref>{{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Iraq/CSV/BAGHDAD_40650.csv | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Baghdad |format=CSV | publisher = [[NOAA|Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date = 2026-04-22}}</ref><ref name=WMO>{{cite web |url=http://worldweather.wmo.int/154/c01464.htm |title=World Weather Information Service – Baghdad |publisher=World Meteorological Organization |access-date=2026-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130625022518/http://worldweather.wmo.int/154/c01464.htm |archive-date=2013-06-25 |url-status=live}}</ref> | source 2 = Уур амьсгал ба температур<ref name=climatetemp>{{cite web |url=http://www.climatetemp.info/iraq/baghdad.html |title=Baghdad Climate Guide to the Average Weather & Temperatures, with Graphs Elucidating Sunshine and Rainfall Data & Information about Wind Speeds & Humidity |access-date=2026-04-22 |publisher=Climate & Temperature |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106135651/http://www.climatetemp.info/iraq/baghdad.html |archive-date=2012-01-06}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/iraq/baghdad-climate#uv_index |title=Monthly weather forecast and climate for Baghdad, Iraq |access-date=2026-04-22 |archive-date=2020-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919180124/https://www.weather-atlas.com/en/iraq/baghdad-climate#uv_index |url-status=live}}</ref> | date = 2010 }} == Цахим хуудас == {{commons|بغداد‎}} * [https://web.archive.org/web/20090930101151/http://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/iraq/baghdadmapb.jpg Багдадын газрын зураг] * [http://memory.loc.gov/cgi-bin/map_item.pl?style=plnews&data=/gmtemp/news/ni000001.sid&title=Baghdad,+2003 Багдадын интерактив газрын зураг] == Эшлэл == {{Reflist}} {{Иракийн хот}} {{Азийн улсын нийслэл}} [[Ангилал:Багдад| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Иракийн суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Төлөвлөсөн хот]] [[Ангилал:762 онд байгуулагдсан]] 69e4wc1s4davpjdexm9k5themloimfy Бангкок 0 8569 854501 838806 2026-04-22T17:02:40Z Enkhsaihan2005 64429 854501 wikitext text/x-wiki {{Short description|Тайландын нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Бангкок | other_name = | native_name = {{nobold|{{lang|th|กรุงเทพมหานคร}}}} | native_name_lang = th | official_name = Крун Теп Маха Нахон | settlement_type = [[Нийслэл]] ба [[Тайландын хотын захиргааны жагсаалт|засаг захиргааны тусгай бүс]] | image_skyline = {{multiple image | perrow = 1/2/3 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = 4Y1A1159 Bangkok (33536795515).jpg | caption1 = [[Силом]]–[[Сатон]] бизнес дүүрэг | image2 = 01-วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนารามราชวรวิหาร.jpg | caption2 = [[Ват Бенчамабопхит]] | image3 = Phra Thinang Chakri Maha Prasat (II) BKK.jpg | caption3 = [[Их ордон (Бангкок)|Их ордон]] | image4 = BKK-0972.JPG | caption4 = [[Сан Чинча]] | image5 = Democracy Monument Bangkok1.jpg | caption5 = [[Ардчиллын хөшөө (Бангкок)|Ардчиллын хөшөө]] | image6 = Wat arun1.jpg | caption6 = [[Ват Арун]] }} | image_flag = Flag of Bangkok.svg | flag_size = 110px | flag_link = Бангкокийн далбаа | image_seal = Seal Bangkok Metropolitan Admin (green).svg | seal_size = 90px | symbol_type = Бангкокийн тамга | image_blank_emblem = กทม lettermark.svg | nicknames = Сахиусан тэнгэрийн хот, Том Манго | blank_emblem_type = [[Үгийн тэмдэг]] | blank_emblem_size = 85px | anthem = มาร์ชกรุงเทพมหานคร<br>"Бангкокийн марш" (Де-факто) | mapframe = yes | pushpin_map = Тайланд#Ази | pushpin_relief = yes | coordinates = {{coord|13|45|09|N|100|29|39|E|region:TH-10_type:city(8,300,000)|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = <ref name="BMA geo"/> | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Тайланд]] | subdivision_type1 = [[Тайландын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Төв Тайланд]] | established_title = Анхны суурингууд | established_date = {{Circa|15-р зуун}} | established_title1 = Нийслэл болсон | established_date1 = 4 сарын 21, 1782 | founder = [[I Рама]] хаан | government_footnotes = | government_type = [[Засаг захиргааны тусгай бүс (Тайланд)|Засаг захиргааны тусгай бүс]] | leader_party = | leader_title = [[Бангкок Хотын Захиргаа#Захирагчдын жагсаалт|Захирагч]] | leader_name = [[Чадчарт Ситтипунт]] (б.д.) | total_type = Хот | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="BMA geo"/> | area_metro_footnotes = <ref name="Tangchonlatip"/> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank2_title = <!-- square km --> | area_total_km2 = 1568.737 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_metro_km2 = 7761.6 | elevation_footnotes = <ref name="Sinsakul"/> | elevation_m = 1.5 | population_footnotes = <ref name="2010 census 1">{{cite book|title=2010 оны Хүн ам, орон сууцны тооллого: Хаант улс|chapter=Table 1 Population by sex, household by type of household, changwat and area |chapter-url=http://popcensus.nso.go.th/report/WholeKingdom_T.pdf |publisher=Үндэсний статистикийн хороо|access-date=2020-09-06|date=2012|page=32|archive-url=https://web.archive.org/web/20190312075524/http://popcensus.nso.go.th/report/WholeKingdom_T.pdf|archive-date=2019-03-12}}</ref> | population_total = 8305218 | population_metro = 17400000 | population_as_of = 2010 census | pop_est_footnotes = <ref>{{cite|title=Planning Regions and Provinces|url=https://www.citypopulation.de/en/thailand/prov/admin/|website=citypopulation.de}}</ref> | population_rank = | pop_est_as_of = 2019 | population_est = 8833400 | population_density_km2 = auto | population_density_metro_km2 = auto | population_demonym = Бангкокчууд | blank4_name_sec1 = [[Human Development Index|HDI]] (2023) | blank4_info_sec1 = 0.833 (1-т) – {{color|green|маш өндөр}}<ref name="SHDI">{{cite web |title=Human Development Indices (9.0) - Thailand |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/THA/?levels=1+4&years=2023&interpolation=0&extrapolation=0 |access-date=2025-04-22 |website=Global Data Lab}}</ref> | population_note = | demographics_type2 = ДНБ (нэрлэсэн) | demographics2_footnotes = <ref name=GPP>{{cite web|title=Gross Regional and Provincial Product (GPP)|url=https://www.nesdc.go.th/nesdb_en/more_news.php?cid=156&filename=index|website=nesdc.go.th|access-date=2024-04-24|archive-date=2024-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240717193304/https://www.nesdc.go.th/nesdb_en/more_news.php?cid=156&filename=index|url-status=live}}</ref> | demographics2_title1 = Нийи | demographics2_info1 = [[Тайн бат|฿]] 6.143 их наяд<br />($176 тэрбум) (2023) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = THB 675,979<br />(US$19,448) (2023) | timezone1 = [[Тайландын цаг|ICT]] | utc_offset1 = +07:00 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 10### | area_code_type = | area_code = 02 | iso_code = TH-10 | blank_name_sec2 = Уур амьсгал | blank_info_sec2 = [[Тропикийн уур амьсгал]] (Aw) | website = {{URL|https://main.bangkok.go.th/}} | footnotes = }} '''Бангкок''' ([[Тай хэл|Тай]]: กรุงเทพมหานคร ''Круң Теп Маха Нахон'', богиноор '''Крун Теп''') нь [[Тайланд]] улсын [[нийслэл]] бөгөөд хамгийн том хот нь юм. Анх Айуттаяа улсын үед [[Чао Прая гол]]ын аманд худалдааны өртөө байдлаар байгуулсан бөгөөд 1768 онд [[Айуттаяа]] улс мөхсөний дараа шинээр байгуулагдсан [[Тонбури улс]]ын нийслэл нь Бангкок болжээ. Харин [[1782]] онд нийслэл Бирмчуудаар дээрэмдүүлж тонуулсаны дараа голын нөгөө талд нүүлгэсний дараа Одоогийн [[Раттанокосын хаант улс]] нь байгуулагдсан байна. Раттанокосын нийслэлийг одоогоор албан ёсоор "Пра Накорн" гэдэг бөгөөд энэ нь [[хотжилт]]ийн төв хэсгийг илтгэнэ. Бангкок гэсэн нэр нь 18-р зуунаас бөөгнөрсөн, тусдаа нийтийн захиргаа, захирагчтай хотын бүхлийг хэлдэг. Хоёр зуун гаруй жилийн турш Бангкок нь [[Тайланд]] төдийгүй [[зүүн өмнөд ази]]йн ихэнх хэсэг болон [[Индохятад]]ын улс төр, нийгэм, эдийн засгийн төв хэвээр байна. [[Соёл урлаг]], [[улс төр]], [[хувцасны загвар моод]], [[боловсрол]], [[үзвэр үйлчилгээ]]нд үзүүлэх нөлөөнүүд болон Азийн [[бизнес]], [[санхүү]], соёл урлагийн төв байх явдал нь Бангкокт дэлхийн хот байх статус өгчээ. Бангкокийн Тайланд, [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Буддизм|Буддист]], [[Ислам]]ын, [[Барууны соёл]]уудын нийлмэл байдал болон Тайланд улсын эдийн засгийн төв байдаг явдал нь үүнийг бизнес, [[аялал жуулчлал]]д таатай хот болгож байна. Бангкок нь дэлхийд хүн амаараа 22-т ордог бөгөөд 6,704,000 орчим оршин суугчтай. Гэхдээ албан бүртгэлгүй, зүүн хойд Тайланд болон бусад орнуудаас цагаачлан ирсэн хүмүүсийг тооцвол 15 сая орчим хүн байна гэсэн тооцоо бий. Үүний үр дүнд анх ганц үндэстэн давамгайлдаг байсан Тайландыг барууны, энэтхэгийн, хятадын олон төрлийн хүмүүстэй хот болж байна. Бангкок муж нь Нонтхабури, Патхум Тхани, Чачоэнгсао, Самут Пракан, Самут Сакхон, Накхон Патхом гэсэн зургаан өөр мужтай хиллэдэг бөгөөд эдгээр нь бүгд Бангкокийн метрополи нутаг дэвсгэрт нэгддэг. == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Бангкок (1991–2020, туйлын үе 1951–одоо) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 37.6 |Feb record high C = 38.8 |Mar record high C = 40.1 |Apr record high C = 40.0 |May record high C = 41.0 |Jun record high C = 38.8 |Jul record high C = 38.4 |Aug record high C = 38.2 |Sep record high C = 37.4 |Oct record high C = 37.9 |Nov record high C = 38.8 |Dec record high C = 37.1 |year record high C = |Jan high C = 32.7 |Feb high C = 33.7 |Mar high C = 34.7 |Apr high C = 35.7 |May high C = 35.1 |Jun high C = 34.1 |Jul high C = 33.5 |Aug high C = 33.3 |Sep high C = 33.2 |Oct high C = 33.3 |Nov high C = 33.1 |Dec high C = 32.3 |year high C = 33.7 |Jan mean C = 27.4 |Feb mean C = 28.6 |Mar mean C = 29.7 |Apr mean C = 30.7 |May mean C = 30.3 |Jun mean C = 29.7 |Jul mean C = 29.2 |Aug mean C = 29.2 |Sep mean C = 28.6 |Oct mean C = 28.4 |Nov mean C = 28.4 |Dec mean C = 27.3 |year mean C = 28.9 |Jan low C = 23.4 |Feb low C = 24.8 |Mar low C = 26.4 |Apr low C = 27.2 |May low C = 26.9 |Jun low C = 26.4 |Jul low C = 26.1 |Aug low C = 25.9 |Sep low C = 25.4 |Oct low C = 25.2 |Nov low C = 24.7 |Dec low C = 23.2 |year low C = 25.4 |Jan record low C = 9.9 |Feb record low C = 14.9 |Mar record low C = 13.7 |Apr record low C = 19.9 |May record low C = 21.1 |Jun record low C = 21.1 |Jul record low C = 21.9 |Aug record low C = 21.2 |Sep record low C = 21.3 |Oct record low C = 18.3 |Nov record low C = 14.2 |Dec record low C = 10.5 |year record low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 23.6 |Feb precipitation mm = 21.4 |Mar precipitation mm = 51.0 |Apr precipitation mm = 93.3 |May precipitation mm = 216.8 |Jun precipitation mm = 198.5 |Jul precipitation mm = 189.7 |Aug precipitation mm = 227.1 |Sep precipitation mm = 335.9 |Oct precipitation mm = 288.7 |Nov precipitation mm = 44.6 |Dec precipitation mm = 11.6 |year precipitation mm = 1702.1 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 1.9 |Feb precipitation days = 1.9 |Mar precipitation days = 3.4 |Apr precipitation days = 5.4 |May precipitation days = 12.4 |Jun precipitation days = 13.4 |Jul precipitation days = 14.1 |Aug precipitation days = 15.6 |Sep precipitation days = 18.0 |Oct precipitation days = 14.4 |Nov precipitation days = 3.8 |Dec precipitation days = 1.0 |year precipitation days = |Jan humidity = 67.9 |Feb humidity = 70.5 |Mar humidity = 72.6 |Apr humidity = 72.0 |May humidity = 74.4 |Jun humidity = 75.2 |Jul humidity = 75.5 |Aug humidity = 76.4 |Sep humidity = 79.3 |Oct humidity = 78.0 |Nov humidity = 68.8 |Dec humidity = 65.6 |year humidity = |Jan sun = 216.0 |Feb sun = 215.8 |Mar sun = 234.2 |Apr sun = 226.6 |May sun = 196.2 |Jun sun = 158.4 |Jul sun = 140.7 |Aug sun = 128.9 |Sep sun = 129.6 |Oct sun = 157.5 |Nov sun = 194.8 |Dec sun = 213.5 |year sun = 2212.2 |source 1 = [[NOAA]],<ref name= WMOCLINO>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20230927104846/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Thailand/CSV/BangkokMetropolis_48455.csv | archive-date = 2023-09-27 | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Thailand/CSV/BangkokMetropolis_48455.csv | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Bangkok Metropils | publisher = [[Байгаль орчны мэдээллийн үндэсний төвүүд]] | format = CSV | access-date = 2026-04-22 | url-status = dead }}</ref> Тайландын Цаг Уурын Хэлтэс (2-5 сарын дээд, 1951–2022;<ref>{{cite web |script-title=th:สถิติอุณหภูมิสูงที่สุดในช่วงฤดูร้อนของประเทศไทยระหว่าง พ.ศ. 2494 – 2565 |trans-title=Тайландын зуны улирлын хамгийн дээд температур (1951–2022) |url=https://www4.tmd.go.th/programs/uploads/tempstat/max_stat_latest.pdf | publisher= Climatological Group, Meteorological Development Bureau, Meteorological Department |website = tmd.go.th |location= Тайланд |access-date=2026-04-22 |archive-date=2023-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319074901/https://www4.tmd.go.th/programs/uploads/tempstat/max_stat_latest.pdf |url-status=dead }}</ref> 11-2 сарын доод, 1951–2021<ref name="extreme minimum" />), CNN (5 сарын хамгийн өндөр),<ref name=CNN/> Ogimet (бусад дээд/доод үеүүд) |source 2 = Meteo Climat (өгөгдөл)<ref name = meteoclimat> {{cite web |url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/station-691-1840-2023.php |title=Station Bangkok| website = |publisher=Meteo Climat |language=fr |access-date = 2026-04-22}}</ref> }} == Цахим хуудас == {{commons|กรุงเทพมหานคร}} * [http://www.bma.go.th/ Бангкокийн метрополийн засаг захиргаа] * [https://web.archive.org/web/20151022120349/http://www.mybangkokmap.com/ Бангкокийн газрын зураг] * [https://web.archive.org/web/20170512184003/http://www.bangkoktourist.com/ Бангкокийн аялал жуулчлалын дивиз] == Эшлэл == {{Reflist}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Бангкок| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Тайландын суурин]] 49fzlbarmw4sjxuwsv3oq892jgxkb0m Бейрут 0 8570 854507 846158 2026-04-22T19:07:12Z Enkhsaihan2005 64429 854507 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ливаны нийслэл болон хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Бейрут | native_name = {{lang|ar|بيروت}} | settlement_type = [[Ливаны хот, суурингийн жагсаалт|Нийслэл]] ба [[хотын захиргаа]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 280 | border = infobox | perrow = 1/2/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Beirut close to plane descent.jpg | caption1 = Бейрутын агаарын зураг | image2 = Hamra Street, Beirut (1).jpg | caption2 = [[Хамра гудамж]] | image3 = BeirutNejmehSq.jpg | caption3 = [[Нежме талбай]] дахь цагийн цамхаг | image4 = ChurchMosque.jpg | caption4 = [[Гэгээн Жоржийн Маронит цогчин дуган, Бейрут|Гэгээн Жоржийн]] болон [[Мохаммад Аль-Амины сүм]] | image5 = Sursock_house.jpg | caption5 = [[Сурсок музей]] | image6 = Beirut Zaituna Bay.jpg | caption6 = Зайтунай булан | image7 = National Museum of Beirut, Lebanon.jpg | caption7 = [[Бейрутын Үндэсний Музей|Үндэсний Музей]] | image8 = Panorama of Rawshe (8232500618).jpg | caption8 = [[Рауш]]ын тагтаа чулуу }} | image_caption = | image_flag = Drapeau de Beyrouth.png | image_shield = Blason de Beyrouth.png | seal_size = 60px | motto = ''[[Бейрутын хуулийн сургууль|Berytus Nutrix Legum]]'' {{small|([[Латин хэл|Латин]])}}<br/>Бейрут, хуулийн эх | nickname = Дорнодын Парис<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/travel/2002/jun/02/lebanon.observerescapesection |title=Дорнодын Парис уу? Хурдны хувьд Афин шиг |work=[[The Guardian сонин|The Guardian]] |first=Рэйчел |last=Күүк |date=2006-11-22 |access-date=2024-09-29 |archive-date=2022-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221107120129/https://www.theguardian.com/travel/2002/jun/02/lebanon.observerescapesection |url-status=live }}</ref> | pushpin_map = Ливан#Ойрх Дорнод3#Ази | pushpin_label_position = bottom | pushpin_relief = yes | pushpin_map_caption = Ливан дахь байршил##Ази дахь байршил | coordinates = {{coord|33|53|53|N|35|30|21|E|region:LB-BA_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Ливан}} | subdivision_type1 = [[Ливаны мужууд|Ливан]] | subdivision_name1 = [[Бейрут муж|Бейрут]] | leader_title = [[Захирагч]] | leader_name = [[Марван Аббуд]] ([[Бие даагч]]) | leader_title1 = [[Хотын дарга]] | leader_name1 = Ибрахим Зейдан ([[Үндэсний Хэлэлцээний Нам]]) | area_total_km2 = 19 | area_metro_km2 = 35 |population_rank=[[Ливаны хот, суурингийн жагсаалт|1-т]] | population_total = {{circa|433249}} | population_as_of = 2017 | population_footnotes = <ref name="auto">{{cite web |url=https://www.citypopulation.de/en/lebanon/admin/ |title=Ливан: Захиргааны хэлтэс (Засаг захиргаа ба дүүрэг) - Хүн амын статистик, график, газрын зураг |access-date=2024-09-29 |archive-date=2021-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210702015028/https://www.citypopulation.de/en/lebanon/admin/ |url-status=live }}</ref><ref name="UN-Habitat">{{cite web |title=Beirut City Profile 2021 |url=https://unhabitat.org/sites/default/files/2021/07/2021.07.19.pdf |website=unhabitat.org |publisher=НҮБ-ын Хүн амын суурьшлын хөтөлбөр |access-date=2026-04-22}}</ref> | population_density_km2 = 23000 | population_metro = {{circa|3.5 сая}} | population_metro_footnotes = <ref name="auto"/> | population_demonym = Бейрутчууд | area_code = +961 (01) | iso_code = LB-BA | website = {{Official URL}} | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +02:00 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +03:00 }} '''Бейрут''' ({{lang-ar|بيروت‎}} ''Баирут'', {{lang-gr|Βηρυττός}} ''Вириттис'', {{lang-fr|Beyrouth}}, [[Сири хэл]]: ܒܝܪܘܬ) нь [[Ливан]]ы нийслэл бөгөөд хамгийн том [[хот]] нь юм. [[Газар дундын тэнгис]]ийн эрэгийн жижиг [[хойг]]т орших Ливаны хамгийн чухал усан боомт юм. Энэ хотыг анх МЭӨ 15-р зууны, [[эртний Египет]]ийн [[Телл эл Амарна]] бичгүүдэд дурьдсан байдаг бөгөөд үүнээс хойш хүмүүс байнга оршин суусаар байна. Бейрутад Ливаны засгийн газрын төв орших бөгөөд [[эдийн засаг]]т нь голчлох үүрэг гүйцэтгэдэг. Энэ хот нь мөн тухайн бүсийн [[соёл урлаг]]ийн амьдралд чухал байр суурь эзлэдэг бөгөөд [[хэвлэл]], [[театр]], урлагийн үзмэрүүдээрээ алдартай. [[Ливаны иргэний дайн]]ы дараа Бейрутад сэргээн засварлах үйл ажиллагаа өрнөж, дахин хийсэн хотын төв болон боомтууд, [[паб]], [[шөнийн амьдрал]]ын дүүргүүд нь жуулчдыг дахин ихэд татах болжээ. == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = [[Бейрутын олон улсын нисэх буудал]] |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 27.9 |Feb record high C = 30.5 |Mar record high C = 36.6 |Apr record high C = 39.3 |May record high C = 39.0 |Jun record high C = 40.0 |Jul record high C = 40.4 |Aug record high C = 39.5 |Sep record high C = 37.5 |Oct record high C = 37.0 |Nov record high C = 33.1 |Dec record high C = 30.0 |year record high C = 40.4 |Jan high C = 17.4 |Feb high C = 17.5 |Mar high C = 19.6 |Apr high C = 22.6 |May high C = 25.4 |Jun high C = 27.9 |Jul high C = 30.0 |Aug high C = 30.7 |Sep high C = 29.8 |Oct high C = 27.5 |Nov high C = 23.2 |Dec high C = 19.4 |year high C = 24.3 |Jan mean C = 14.0 |Feb mean C = 14.0 |Mar mean C = 16.0 |Apr mean C = 18.7 |May mean C = 21.7 |Jun mean C = 24.9 |Jul mean C = 27.1 |Aug mean C = 27.8 |Sep mean C = 26.8 |Oct mean C = 24.1 |Nov mean C = 19.5 |Dec mean C = 15.8 |year mean C = 20.9 |Jan low C = 11.2 |Feb low C = 11.0 |Mar low C = 12.6 |Apr low C = 15.2 |May low C = 18.2 |Jun low C = 21.6 |Jul low C = 24.0 |Aug low C = 24.8 |Sep low C = 23.7 |Oct low C = 21.0 |Nov low C = 16.3 |Dec low C = 12.9 |year low C = 17.7 |Jan record low C = 0.8 |Feb record low C = 3.0 |Mar record low C = 0.2 |Apr record low C = 7.6 |May record low C = 10.0 |Jun record low C = 15.0 |Jul record low C = 18.0 |Aug record low C = 19.0 |Sep record low C = 17.0 |Oct record low C = 11.1 |Nov record low C = 7.0 |Dec record low C = 4.6 |year record low C = 0.8 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 154 |Feb precipitation mm = 127 |Mar precipitation mm = 84 |Apr precipitation mm = 31 |May precipitation mm = 11 |Jun precipitation mm = 1 |Jul precipitation mm = 0.3 |Aug precipitation mm = 0 |Sep precipitation mm = 5 |Oct precipitation mm = 60 |Nov precipitation mm = 115 |Dec precipitation mm = 141 |year precipitation mm = 730 |Jan rain days = 12 |Feb rain days = 10 |Mar rain days = 8 |Apr rain days = 5 |May rain days = 2 |Jun rain days = 2 |Jul rain days = 0.04 |Aug rain days = 0.1 |Sep rain days = 1 |Oct rain days = 4 |Nov rain days = 7 |Dec rain days = 11 |year rain days = 62 |Jan humidity = 64 |Feb humidity = 64 |Mar humidity = 64 |Apr humidity = 66 |May humidity = 70 |Jun humidity = 71 |Jul humidity = 72 |Aug humidity = 71 |Sep humidity = 65 |Oct humidity = 62 |Nov humidity = 60 |Dec humidity = 63 |year humidity = 66 | Jan dew point C =7 | Feb dew point C =8 | Mar dew point C =9 | Apr dew point C =12 | May dew point C =16 | Jun dew point C =19 | Jul dew point C =22 | Aug dew point C =22 | Sep dew point C =19 | Oct dew point C =16 | Nov dew point C =11 | Dec dew point C =8 |Jan sun = 131 |Feb sun = 143 |Mar sun = 191 |Apr sun = 243 |May sun = 310 |Jun sun = 348 |Jul sun = 360 |Aug sun = 334 |Sep sun = 288 |Oct sun = 245 |Nov sun = 200 |Dec sun = 147 |year sun = 2940 |source 1 = Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн (нар 1931–1960)<ref name=DMI>{{cite web |url=http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf |title=Libanon – Beyrouth |last1=Cappelen |first1=John |last2=Jensen |first2=Jens |work=Climate Data for Selected Stations (1931–1960) |page=167 |publisher=Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн |language=da |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116071752/http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf |archive-date=2013-01-16 |access-date=2026-04-22}}</ref> |source 2=[https://www.timeanddate.com/weather/lebanon/beirut/climate Time and Date] (шүүдрийн цэг, 1985-2015 оны хооронд)<ref>{{cite web |url=https://www.timeanddate.com/weather/lebanon/beirut/climate |title=Climate & Weather Averages at Beirut Airport weather station (40100) |publisher=Time and Date |access-date=2026-04-22 |archive-date=2022-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204041541/https://www.timeanddate.com/weather/lebanon/beirut/climate |url-status=live }}</ref> |date=2011}} == Цахим хуудас == {{commons|Beyrouth بيروت}} * [https://web.archive.org/web/20080513151617/http://www.beirut.gov.lb/www.beirut.gov.lb/MCMSEN/Home/ Бейрут хотын албан ёсны сайт] * [[:commons:Atlas of Lebanon|Ливаны газрын зураг]] == Эшлэл == {{Reflist}} {{Ливаны хот}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Бейрут| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Ливаны суурин]] [[Ангилал:Ливаны археологийн олдворт газар]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Финик]] pdqqx6z8351515v2tgcivts9jn1xb5q Буэнос-Айрес 0 8575 854510 799488 2026-04-22T19:21:29Z Enkhsaihan2005 64429 854510 wikitext text/x-wiki {{Short description|Аргентины нийслэл ба хамгийн их хүн амтай хот}} {{Инфобокс суурин | name = Буэнос-Айрес | native_name = Buenos Aires | settlement_type = [[Нийслэл]] | official_name = Буэнос-Айрес өөртөө засах хот<br />{{nobold|''Ciudad Autónoma de Buenos Aires''}} | image_skyline = {{multiple image | perrow = 1/3/2/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Puerto Madero, Buenos Aires (40689219792) (cropped).jpg | caption1 = [[Пуэрто-Мадеро]]гийн үзэмж | image2 = Caminito, La Boca.jpg | caption2 = [[Ла Бока]] | image3 = Buenos_Aires_Obelisk_4.jpg | caption3 = [[Буэнос-Айресын хөшөө]] | image4 = Torre_Monumental_(Buenos_Aires)_edit.jpg | caption4 = [[Торре Монументаль]] | image5 = Catedral Metropolitana - Buenos Aires2.jpg | caption5 = [[Буэнос-Айрес хотын сүм]] | image6 = ID 243 Casa Rosada 5183.jpg | caption6 = [[Ягаан өргөө, Буэнос-Айрес|Ягаан өргөө]] болон [[5 сарын талбай]] | image7 = Frente del Teatro Colón.jpg | caption7 = [[Колумбын театр]] | image8 = Congreso_Nacional_Buenos_Aires.jpg | caption8 = [[Аргентины Үндэсний Конгрессын ордон]] | color = green }} | image_caption = <!-- symbols --> | image_flag = Bandera de la Ciudad de Buenos Aires.svg | flag_size = 100 | flag_link = Буэнос-Айресын далбаа | image_seal = Escudo de la Ciudad de Buenos Aires.svg | seal_size = 60 | seal_link = Буэнос-Айресын сүлд | image_blank_emblem = Ba logo gold.svg | blank_emblem_type = Лого | blank_emblem_size = 80 | nicknames = Байрес,<ref>{{cite web | url=https://www.cooperatingvolunteers.com/home/5-cosas-que-tienes-que-ver-en-buenos-aires/ | title=5 cosas que tienes que ver en Buenos aires | date=2016-03-07 | access-date=2024-09-29 | archive-date=2018-12-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181227230439/https://www.cooperatingvolunteers.com/home/5-cosas-que-tienes-que-ver-en-buenos-aires/ | url-status=live }}</ref> [[Мөнгөн гол]]ын хатан хаан ({{lang|es|La reina del Plata}})<ref>{{cite web |url=http://www.perfil.com/sociedad/en-la-reina-del-plata-solo-el-3-de-las-calles-tiene-nombre-de-mujer.phtml |title=En la 'Reina del Plata', sólo el 3% de las calles tiene nombre de mujer |language=es |last=Корсалини |first=Клаудио |date=2017-02-04 |access-date=2024-09-29 |work=Perfil |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201103329/http://www.perfil.com/sociedad/en-la-reina-del-plata-solo-el-3-de-las-calles-tiene-nombre-de-mujer.phtml |archive-date=2017-12-01 |url-status=live }}</ref><ref name="Short history">{{cite book |title=Аргентин: Богино түүх |first=Колин М. |last=Льюис |publisher=Oneworld Publications |location=Оксфорд |year=2002 |isbn=1-85168-300-3 }}</ref><br/>Өмнөд Америкийн Парис ({{lang|es|La París de Sudamérica}})<ref>{{cite news |last1=Грин |first1=Тоби |title=Өмнөд Америкийн Парис |url=https://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/the-paris-of-south-america-5365543.html |work=[[The Independent]] |access-date=2024-09-29 |date=2001-02-04 |archive-date=2020-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609202918/https://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/the-paris-of-south-america-5365543.html |url-status=live }}</ref> | image_map = | mapsize = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 10 | map_caption = Аргентин дахь байршил | pushpin_map = Аргентин#Өмнөд Америк | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|34|36|14|S|58|22|53|W|region:AR|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Аргентин}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = *{{Start date and age|1536|02|02}} ([[Педро де Мендоса]]) *{{Start date and age|1580|06|11}} ([[Хуан де Гарай]])<!-- Buenos Aires was founded twice.--> | government_type = [[Өөртөө засах хот]] | governing_body = [[Буэнос-Айрес хотын хууль тогтоох хурал|Хотын хууль тогтоох хурал]] | leader_title = [[Буэнос-Айресын хотын дарга, засгийн газрын тэргүүнүүдийн жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = [[Хорхе Макри]] ([[Бүгд найрамдах намын санал|PRO]]) | leader_title1 = Засгийн газрын орлогч | leader_name1 = [[Клара Муццио]] | leader_title2 = [[Аргентины төлөөлөгчдийн танхим|Үндэсний төлөөлөгчид]] | leader_name2 = [[Одоогийн Аргентины төлөөлөгчдийн жагсаалт|25]] | leader_title3 = [[Аргентины Сенат|Үндэсний сенаторууд]] | leader_name3 = {{Plainlist| *[[Патрисия Буллрич]] ([[Эрх чөлөөний дэвшил|LLA]]) *Агустин Монтеверде ([[Эрх чөлөөний дэвшил|LLA]]) *[[Мариано Рекалде]] ([[Эх орны хүчин|FP]])}} | elevation_m = 25 | elevation_ft = 82 | area_total_km2 = 205.9 | area_footnotes = <ref name="Indec.Census2022">{{cite web |title=Cuadro 2. Total del país. Total de población, densidad y superficie - Ciudad Autónoma de Buenos Aires (205.9 km<sup>2</sup>) y 24 Partidos del Gran Buenos Aires (3,773.3 км<sup>2</sup>) [2022] |url=https://www.indec.gob.ar/ftp/cuadros/poblacion/c2022_tp_est_c2.xlsx |publisher=[[Аргентины Үндэсний Статистик ба Хүн амын тооллогын Хүрээлэн|INDEC]] |website=www.indec.gob.ar |date=2023-11-21 |access-date=2026-04-22}}</ref> | area_urban_km2 = 3979.2 | area_urban_footnotes = {{efn|[[Их Буэнос-Айрес]] – Өөртөө засах хот болон 24 дүүрэг ([[Буэнос-Айресын дүүргүүд|partidos]])}}<ref name="Indec.Census2022" /> | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = 13267 | area_metro_footnotes = <ref name="Indec.Census(2022)">{{cite news |title=Región Metropolitana: Ciudad Autónoma de Buenos Aires y 39 partidos de la provincia de Buenos Aires (2022) [pg.7-10] |url=https://www.indec.gob.ar/ftp/cuadros/poblacion/censo2022_rmba.pdf |publisher=[[Аргентины Үндэсний Статистик ба Хүн амын тооллогын Хүрээлэн|INDEC]] |website=www.indec.gob.ar |isbn=978-950-896-676-6 |date=2024 |access-date=2026-04-22}}</ref> | area_metro_mi = | population_total = 3121707 | population_as_of = 2022 оны тооллого | population_footnotes = <ref name="Indec.Census2022" /> | population_density_km2 = {{#expr:3121707/205.9 round 0}} | population_urban = 13971006 | population_urban_footnotes = <ref name="Indec.Census2022" /> | population_density_urban_km2 = {{#expr:13971006/3979.2 round 0}} | population_metro = 16366641 | population_metro_footnotes = <ref name="Indec.Census(2022)" /><ref>{{cite web|title=Mercado de trabajo. Tasas e indicadores socioeconómicos (EPH)|date=18 Dec 2024 |url=https://www.indec.gob.ar/uploads/informesdeprensa/mercado_trabajo_eph_3trim241364F3C2B4.pdf |page=17 |publisher=[[INDEC]]}}</ref> | population_density_metro_km2 = {{#expr:16366641/13267 round 0}} | population_rank = [[Аргентины хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Аргентинд 1-т]]<br/>[[Өмнөд Америкийн хотын жагсаалт|Өмнөд Америкт 7-д]] | timezone1 = [[Аргентины цаг|ART]] | utc_offset1 = −03:00 | area_code = [[Аргентины утасны дугаарлалтын төлөвлөгөө|011]] | website = {{URL|https://buenosaires.gob.ar/inicio/|buenosaires.gob.ar}} | population_demonyms = Боомтын хүмүүс ({{lang|es|[[porteño]]}} (эр), {{lang|es|porteña}} (эм)) <!-- Spanish demonyms are always displayed in lower-case --> | demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2023)}} | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = Их хот | demographics2_info1 = $235.6 тэрбум<ref name="TelluBase"/> | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = $15,200<ref name="TelluBase">{{cite web|url=https://tellusant.com/repo/tb/tellubase_factsheet_arg.pdf|publisher=Tellusant|title=TelluBase—Argentina Fact Sheet (Tellusant Public Service Series)|access-date=2026-04-22|archive-date=2024-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20240116134959/https://tellusant.com/repo/tb/tellubase_factsheet_arg.pdf|url-status=live}}</ref> | blank_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2021) | blank_info_sec2 = 0.882 {{color|darkgreen|маш өндөр}} ([[Аргентины мужийн жагсаалт (хүний хөгжлийн илтгэцүүрээр)|1-т]])<ref name="ArgentinaHDI">{{cite web|title=El mapa del desarrollo humano en Argentina|url=https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/2022-11/PNUD_ElMapaDelDesarrollo_FINAL_1.pdf|work=[[United Nations Development Programme]]|date=2023-06-25|access-date=2024-09-29|archive-date=2023-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230611203524/https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/2022-11/PNUD_ElMapaDelDesarrollo_FINAL_1.pdf|url-status=live}}</ref> | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = B1601XXX-B8512XXX<ref>{{cite web|title=Буэнос-Айресын шуудангийн кодууд|url=https://postal.codesofcountry.com/argentina/buenos-aires/|website=postal.codesofcountry.com|accessdate=2024-09-29|archive-date=2024-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20240302183618/https://zippinpostal.com/argentina/buenos-aires/|url-status=live}}</ref> | iso_code = AR-B<ref>{{cite web|title=Argentina Country Codes|url=https://codesofcountry.com/countries/ar|website=codesofcountry.com|accessdate=2024-09-29|archive-date=2024-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240703181011/https://codesofcountry.com/countries/ar|url-status=dead}}</ref> }} '''Буэнос-Айрес''' ({{lang-es|Buenos Aires}}) нь [[Аргентин]]ы [[нийслэл]] бөгөөд хамгийн том хот нь юм. Энэ хот нь Рио де ла Платагийн өмнөд эрэг дээрх Буэнос-Айрес мужийн хажууд байрладаг. Их Буэнос-Айрес нь 13 сая хүнтэйгээрээ [[Латин Америк]]ийн гурав дахь том хот юм. 19-р зууны дотоодын тэмцлийн дараа Буэнос-Айрест холбооны статус олгогдож, [[1880]] онд Буэнос-Айрес мужаас салгажээ. Хотын зах хязгаарыг ч томруулж, Белграно, Флорес гэсэн хуучны тосгодыг хамруулах болсон байна. Буэнос-Айрес гэдэг нь сайхан салхи эсвэл сайн агаар гэсэн утгатай бөгөөд анх Сардиниа дахь Каглиаригийн "Ностра Сигнора ди Бонариа" (Бидний хатагтай Бонариа гэсэн [[Итали хэл|Итали хэллэг]])-гийн сүмийн өмнөөс нэрлэжээ. [[1994]] оны Үндсэн хуулиар хот [[автономит]] болж, одоогийн албан ёсны ''Ciudad Autónoma de Buenos Aires'' нэрээ авчээ. Буэнос-Айресын иргэдийг ''porteños'' буюу боомтын хүмүүс гэдэг. ==Газарзүй== ===Уур амьсгал=== {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Буэнос-Айресын төв ажиглалтын төв (1991–2020, туйлын үе 1906–одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 43.3 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 38.9 |Apr record high C = 36.0 |May record high C = 31.6 |Jun record high C = 28.5 |Jul record high C = 30.2 |Aug record high C = 34.4 |Sep record high C = 35.3 |Oct record high C = 36.3 |Nov record high C = 36.8 |Dec record high C = 40.5 |year record high C = 43.3 |Jan high C = 30.1 |Feb high C = 28.9 |Mar high C = 27.0 |Apr high C = 23.2 |May high C = 19.4 |Jun high C = 16.4 |Jul high C = 15.5 |Aug high C = 17.9 |Sep high C = 19.7 |Oct high C = 22.6 |Nov high C = 26.0 |Dec high C = 29.0 |year high C = 22.9 |Jan mean C = 24.9 |Feb mean C = 23.8 |Mar mean C = 22.0 |Apr mean C = 18.2 |May mean C = 14.8 |Jun mean C = 12.0 |Jul mean C = 11.0 |Aug mean C = 13.0 |Sep mean C = 14.9 |Oct mean C = 17.9 |Nov mean C = 20.9 |Dec mean C = 23.6 |year mean C = 18.1 |Jan low C = 20.2 |Feb low C = 19.4 |Mar low C = 17.7 |Apr low C = 14.1 |May low C = 11.1 |Jun low C = 8.4 |Jul low C = 7.5 |Aug low C = 8.9 |Sep low C = 10.6 |Oct low C = 13.4 |Nov low C = 16.1 |Dec low C = 18.5 |year low C = 13.8 |Jan record low C = 5.9 |Feb record low C = 4.2 |Mar record low C = 2.8 |Apr record low C = −2.3 |May record low C = −4.0 |Jun record low C = −5.3 |Jul record low C = −5.4 |Aug record low C = −4.0 |Sep record low C = −2.4 |Oct record low C = −2.0 |Nov record low C = 1.6 |Dec record low C = 3.7 |year record low C = −5.4 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 134.4 |Feb precipitation mm = 129.3 |Mar precipitation mm = 120.0 |Apr precipitation mm = 130.3 |May precipitation mm = 93.5 |Jun precipitation mm = 61.5 |Jul precipitation mm = 74.4 |Aug precipitation mm = 70.3 |Sep precipitation mm = 80.6 |Oct precipitation mm = 122.9 |Nov precipitation mm = 117.6 |Dec precipitation mm = 122.8 |year precipitation mm = 1257.6 |unit precipitation days = 0.1 мм |Jan precipitation days = 8.9 |Feb precipitation days = 8.0 |Mar precipitation days = 8.2 |Apr precipitation days = 8.9 |May precipitation days = 7.2 |Jun precipitation days = 7.3 |Jul precipitation days = 7.4 |Aug precipitation days = 7.0 |Sep precipitation days = 7.4 |Oct precipitation days = 10.2 |Nov precipitation days = 8.9 |Dec precipitation days = 8.9 |year precipitation days = 98.3 |Jan humidity = 64.6 |Feb humidity = 69.1 |Mar humidity = 72.0 |Apr humidity = 75.6 |May humidity = 78.7 |Jun humidity = 78.2 |Jul humidity = 77.0 |Aug humidity = 72.6 |Sep humidity = 69.5 |Oct humidity = 69.4 |Nov humidity = 65.3 |Dec humidity = 62.8 |year humidity = 71.2 |Jan sun = 272.8 |Feb sun = 223.2 |Mar sun = 217.0 |Apr sun = 168.0 |May sun = 158.1 |Jun sun = 135.0 |Jul sun = 142.6 |Aug sun = 170.5 |Sep sun = 180.0 |Oct sun = 204.6 |Nov sun = 246.0 |Dec sun = 266.6 |year sun = |Jand sun = 8.8 |Febd sun = 7.9 |Mard sun = 7.0 |Aprd sun = 5.6 |Mayd sun = 5.1 |Jund sun = 4.5 |Juld sun = 4.6 |Augd sun = 5.5 |Sepd sun = 6.0 |Octd sun = 6.6 |Novd sun = 8.2 |Decd sun = 8.6 |yeard sun = 6.5 |source 1 = [[Үндэсний цаг уурын алба (Аргентин)|Үндэсний цаг уурын алба]]<ref name=SMN/><ref>{{cite web | url = https://ssl.smn.gob.ar/dpd/observaciones/estadisticas_normales_9120.zip | title = Estadísticas Climatológicas Normales – período 1991–2020 | publisher = Үндэсний цаг уурын алба | language = es | access-date = 2026-04-22 | archive-date = 2023-03-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230303032103/https://ssl.smn.gob.ar/dpd/observaciones/estadisticas_normales_9120.zip | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20230708235600/http://repositorio.smn.gob.ar/bitstream/handle/20.500.12160/2506/estad%C3%ADsticas_climatol%C3%B3gicas_normales_1991-2020.pdf?sequence=4&isAllowed=y | archive-date = 2023-07-08 | url = http://repositorio.smn.gob.ar/handle/20.500.12160/2506 | title = Estadísticas Climatológicas Normales – período 1991–2020 | publisher = Үндэсний цаг уурын алба | language = es | access-date = 2026-04-22 | year = 2023 | last1 = алба | first1 = Үндэсний цаг уурын алба }}</ref><ref name=SMNextremes>{{cite web | url = https://www.smn.gob.ar/estadisticas | title = Clima en la Argentina: Guia Climática por Buenos Aires | work = Caracterización: Estadísticas de largo plazo | publisher = Үндэсний цаг уурын алба | language = es | accessdate = 2026-04-22 | archive-date = 2019-02-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190207103528/https://www.smn.gob.ar/caracterizaci%C3%B3n-estad%C3%ADsticas-de-largo-plazo | url-status = live }}</ref> }} == Гадаад холбоос == * [http://www.buenosaires.gov.ar/ Засгийн газрын албан ёсны сайт] ([[Испани хэл|Испани]]) * [http://www.bue.gov.ar/home/index.php?&lang=en Албан ёсны аялал жуулчлалын сайт] * [http://www.mapabsas.com/?lang=en Буэнос-Айресийн газрын зураг] * {{Commons|Buenos Aires}} [[Ангилал:Аргентины суурин]] [[Ангилал:Буэнос-Айрес| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Өмнөд Америкийн нийслэл]] [[Ангилал:Саятан хот]] f7e4huy8oy5zl1qq34mwy6mlyfaux77 Каир 0 8581 854513 825690 2026-04-22T19:41:09Z Enkhsaihan2005 64429 854513 wikitext text/x-wiki {{short description|Египетийн нийслэл ба хамгийн том хот}} {{About|Египетийн нийслэлийн}} {{Инфобокс суурин | name = Каир | native_name = {{lang|arz|القاهرة}} | native_name_lang = ar | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/3/3/2 | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Cairo Opera House, Al Hurriyah Park and the Nile river (14797782354).jpg | caption1 = [[Нил мөрөн|Нил мөрний]] эрэг дээрх Каир | image2 = Cairo "Egyptian Museum" - panoramio.jpg | caption2 = [[Египетийн музей]] | image3 = The Cairo Tower.jpg | caption3 = [[Каирын цамхаг]] | image4 = شارع المعز فجراً.jpg | caption4 = [[Аль-Муиз гудамж]] | image5 = Ibn Tulun Mosque minaret DSCF3911.jpg | caption5 = [[Ибн Тулуны сүм]] | image6 = Tahrir Square (Cairo).jpg | caption6 = [[Тахрир талбай]] | image7 = Al Azhar park.jpg | caption7 = [[Аль-Азхар цэцэрлэгт хүрээлэн]] | image8 = Cairo Opera House - panoramio.jpg | caption8 = [[Каирын дуурийн театр]] | image9 = Flickr - HuTect ShOts - Citadel of Salah El.Din and Masjid Muhammad Ali قلعة صلاح الدين الأيوبي ومسجد محمد علي - Cairo - Egypt - 17 04 2010 (4).jpg | caption9 = [[Каирын цайз]] | border = infobox }} | nickname = Мянган минаретын хот | image_flag = Flag of Cairo.svg | flag_size = 110 | image_blank_emblem = Emblem Cairo Governorate.svg | blank_emblem_type = Сүлд | blank_emblem_size = 65 | pushpin_map = Египет#Африк | pushpin_label_position = left | pushpin_relief = 1 | pushpin_map_caption = Египет дэх Каирын байршил | coordinates = {{Coord|30|2|40|N|31|14|9|E|region:EG-C_type:city(9,801,536)|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Египет]] | subdivision_type1 = [[Египетийн засаг захиргааны хуваарь|Муж]] | subdivision_name1 = [[Каир муж|Каир]] | established_title1 = Анхны томоохон байгуулалт | established_date1 = МЭ&nbsp;641–642 ([[Фустат]]) | established_title2 = Сүүлийн томоохон байгуулалт | established_date2 = МЭ&nbsp;969 (Каир) | leader_title = Захирагч | leader_name = Ибрахим Сабер<ref>{{cite web |title=At least 8 killed in building collapse in Cairo |url=https://apnews.com/article/egypt-building-collapse-cairo-97420b8cda693a9866edf9f876218509 |website=AP News |language=en |date=2024-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404190944/https://apnews.com/article/egypt-building-collapse-cairo-97420b8cda693a9866edf9f876218509 |archive-date=2025-04-04 |url-status=live}}</ref> | area_footnotes = {{efn|Каирын хотын захиргааг мужийн хязгаарт хамаарах бүх нутгийг хамрахаар томруулсан. Засгийн газрын статистик мэдээгээр засаг захиргаа бүхэлдээ хот суурин газар байдаг бөгөөд бүх муж нь Каир хотын метрополитан хот шиг харьцдаг. Каир мужийн засаг захиргаа нь хотын харьяалалд тооцогддог бөгөөд хотын захиргааны үүргийг гүйцэтгэдэг. Александрия хот нь Каир хоттой ижил зарчмаар ажилладаг бөгөөд засаг захиргааны хот юм. Үүнээс үүдэн Каир хотыг хот, хөдөө, дэд хэсэгт хуваах, хотын захиргааны нутаг дэвсгэрийн тодорхой хэсгийг янз бүрийн сэдвээр (албан бус статистик, мэдээлэл) устгахад хэцүү байдаг.}}<ref name="citypopulation2023">{{cite web |title=Egypt: Governorates, Major Cities & Towns - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/egypt/cities/ |website=www.citypopulation.de |access-date=2026-04-22}}</ref><ref name="citypopulation2025metro">{{cite web |title=Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps |url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/ |website=citypopulation.de |access-date=2026-04-22 |language=en-us |archive-date=2024-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225085332/https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/ |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 606 | area_metro_km2 = 2,734 | elevation_m = 23 | population_footnotes = <ref name="egypt2023" /> | population_as_of = 2023 | population_total = 9,801,536 | population_rank = [[Египетийн хот, суурингийн жагсаалт|1-т]] | population_density_km2 = auto | population_metro = 22,200,000 | population_density_metro_km2 = auto | population_blank1_title = [[Ард түмний нэр]]шил | population_blank1 = Каирчууд | demographics_type1 = ДНБ {{nobold|(нэрлэсэн, 2024)}} | demographics1_footnotes = <ref name="TelluBase">{{cite web |title=TelluBase—Egypt Fact Sheet (Tellusant Public Service Series) |url=https://tellusant.com/repo/tb/tellubase-factsheet-egy.pdf |publisher=Tellusant |access-date=2026-04-22}}</ref> | demographics1_title1 = Их хот | demographics1_info1 = $103.6 тэрбум | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = $4,604 | postal_code_type = 5 оронтой шуудангийн кодын систем | postal_code = | area_code = (+20) 2 | website = {{URL|http://www.cairo.gov.eg/|cairo.gov.eg}} | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | footnotes = {{designation list |embed=yes | designation1 = WHS | designation1_offname = [[Исламын Каир|Түүхэн Каир]] | designation1_date = 1979 | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/89/ 89] | designation1_criteria = i, v, vi | designation1_type = Соёлын }} }} '''Каир''' ({{lang-ar|القاهرة}}, ''Ал-Кахира'', "Ялагч" гэсэн утгатай үг) нь [[Египет]]ийн [[нийслэл]] бөгөөд хамгийн том хот юм. [[Араб]]ын ба [[Африк]]ийн орнууд доторх хамгийн их хүн амтай хот юм. Албан ёсны нэр нь Ал-Кахира боловч голдуу Египетийг дуудах нэр болох [[Египет Араб хэл]]ээр ''Маср'' гэдэг. Маср нь "Майхнуудын хот" буюу Египетийн анхны [[Араб]] нийслэл болох Миср ал-Фустатын (Фустат) нэрнээс үүсчээ.Каирийн оршин суугчдыг Египет дотор Масри биш Масрауэя гэдэг. Каир нь Египетийн нийслэл гэдэг утгаараа түүх нь улсынхтай нь салшгүй холбоотой юм. Каир нь анх [[Фатимидын калиф]]уудаар хааны хаалттай гэр болж байгуулагдсан бөгөөд Фустатыг орлож засгийн газрын байрладаг хот болжээ. Хожим нь [[мамлюк]]уудын удирдлага доор, 1517-1798 онуудад [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] удирдлага доор, мөн түр зуур [[Наполеон]]ы цэргүүдээр эзлэгдэж байв. 1805 оноос 1882 он хүртэл [[Египетийн Мухаммад Али]] нь Каирыг өөрийн тусгаар тогносон эзэнт гүрнийхээ нийслэл болгосон боловч дараа нь [[Британийн эзэнт гүрэн|Британичуудын]] удирлагад оржээ. 1922 онд Египет тусгаар тогтносноор дахин Египетчүүдэд эрх мэдэл шилжсэн аж. 2006 оны хүн амын тооллогоор Каир нь 6.8 сая хүнтэй хэмээн тогтоогдсон байна. Үүнээс 10% нь [[христийн шашин]]тнууд юм. Тооллогын үеэр хүн ам нь саяаар илүү байсан боловч 2008 оны 4 сард Хелван муж Каир мужийн хэсгүүдээс байгуулагдснаар тоог нь багасгажээ. Каирын метрополи газар нутаг нт 17.285 орчим хүн амтай бөгөөд үүгээрээ дэлхийд 16-д, Африкт нэгд жагсдаг байна. Өнөөгийн Их Каир нь олон түүхэн тосгон ба орчин үеийн дүүргүүдийг нэгтгэсэн, дэлхийн хамгийн их хүн амтай хотуудын нэг болжээ. == Газар зүй == === Цаг агаар === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Каир ([[Каирын олон улсын нисэх буудал]]) 1991–2020 |metric first = yes |single line = yes |collapsed = {{{collapsed|}}} |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 34.8 |Mar record high C = 39.6 |Apr record high C = 43.2 |May record high C = 47.8 |Jun record high C = 46.4 |Jul record high C = 44.3 |Aug record high C = 43.4 |Sep record high C = 43.7 |Oct record high C = 41.0 |Nov record high C = 37.4 |Dec record high C = 31.7 |year record high C = 47.8 |Jan high C = 18.9 |Feb high C = 20.5 |Mar high C = 23.8 |Apr high C = 28.1 |May high C = 32.2 |Jun high C = 34.6 |Jul high C = 35.0 |Aug high C = 34.9 |Sep high C = 33.4 |Oct high C = 30.0 |Nov high C = 24.9 |Dec high C = 20.5 |year high C = 28.1 |Jan mean C = 14.4 |Feb mean C = 15.6 |Mar mean C = 18.3 |Apr mean C = 21.8 |May mean C = 25.6 |Jun mean C = 28.2 |Jul mean C = 29.1 |Aug mean C = 29.2 |Sep mean C = 27.6 |Oct mean C = 24.6 |Nov mean C = 20.0 |Dec mean C = 15.9 |year mean C = 22.5 |Jan low C = 10.1 |Feb low C = 11.0 |Mar low C = 13.2 |Apr low C = 15.9 |May low C = 19.3 |Jun low C = 22.2 |Jul low C = 23.8 |Aug low C = 24.3 |Sep low C = 22.7 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 15.6 |Dec low C = 11.7 |year low C = 17.5 |Jan record low C = 1.2 |Feb record low C = 3.6 |Mar record low C = 5.0 |Apr record low C = 7.6 |May record low C = 12.3 |Jun record low C = 16.0 |Jul record low C = 18.2 |Aug record low C = 19.0 |Sep record low C = 14.5 |Oct record low C = 12.3 |Nov record low C = 5.2 |Dec record low C = 3.0 |year record low C = 1.2 |Jan precipitation mm = 4.8 |Feb precipitation mm = 3.8 |Mar precipitation mm = 6.3 |Apr precipitation mm = 1.3 |May precipitation mm = 0.2 |Jun precipitation mm = 0 |Jul precipitation mm = 0 |Aug precipitation mm = 0 |Sep precipitation mm = 0 |Oct precipitation mm = 0.7 |Nov precipitation mm = 4.3 |Dec precipitation mm = 3.4 |year precipitation mm = 24.8 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 1.3 |Feb precipitation days = 2.0 |Mar precipitation days = 1.2 |Apr precipitation days = 1.3 |May precipitation days = 0.6 |Jun precipitation days = 0.6 |Jul precipitation days = 0.7 |Aug precipitation days = 1.0 |Sep precipitation days = 0.7 |Oct precipitation days = 0.1 |Nov precipitation days = 0.6 |Dec precipitation days = 0.8 |year precipitation days = 11.0 |Jan sun = 213 |Feb sun = 234 |Mar sun = 269 |Apr sun = 291 |May sun = 324 |Jun sun = 357 |Jul sun = 363 |Aug sun = 351 |Sep sun = 311 |Oct sun = 292 |Nov sun = 248 |Dec sun = 198 |year sun = 3451 |Jan percentsun = 66 |Feb percentsun = 75 |Mar percentsun = 73 |Apr percentsun = 75 |May percentsun = 77 |Jun percentsun = 85 |Jul percentsun = 84 |Aug percentsun = 86 |Sep percentsun = 84 |Oct percentsun = 82 |Nov percentsun = 78 |Dec percentsun = 62 |year percentsun = 77 |Jan humidity = 59 |Feb humidity = 54 |Mar humidity = 53 |Apr humidity = 47 |May humidity = 46 |Jun humidity = 49 |Jul humidity = 58 |Aug humidity = 61 |Sep humidity = 60 |Oct humidity = 60 |Nov humidity = 61 |Dec humidity = 61 |year humidity = 56 | Jan dew point C = 5.2 | Feb dew point C = 5.0 | Mar dew point C = 6.1 | Apr dew point C = 7.5 | May dew point C = 10.1 | Jun dew point C = 13.9 | Jul dew point C = 17.5 | Aug dew point C = 18.3 | Sep dew point C = 16.7 | Oct dew point C = 14.0 | Nov dew point C = 10.7 | Dec dew point C = 6.7 | Jan uv =4 | Feb uv =5 | Mar uv =7 | Apr uv =9 | May uv =10 | Jun uv =11.5 | Jul uv =11.5 | Aug uv =11 | Sep uv =9 | Oct uv =7 | Nov uv =5 | Dec uv =3 |source 1 = [[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]] (чийгшил, шүүдрийн цэг, мэдээлэл 1961–1990)<ref name=WMOCLINO>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20231002040804/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-1-WMO-Normals-9120/Egypt/CSV/CairoAP_62366.csv | archive-date = 2023-10-02 | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-1-WMO-Normals-9120/Egypt/CSV/CairoAP_62366.csv | title = Cairo Airport Normals 1991–2020 | work = World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020) | publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа | access-date = 2026-04-22}}</ref><ref name=WMOCliRef>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20231002041608/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-I/UB/62366.TXT | archive-date = 2023-10-02 | url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-I/UB/62366.TXT | title = Cairo (A) | work = World Meteorological Organization Climatological Reference Normals (1961–1990) | publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа | access-date = 2026-04-22}}</ref> |source 2= Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн (1931–1960)<ref name=DMI>{{cite web | last1 = Каппелен | first1 = Жон | last2 = Женсен | first2 = Женс | archive-url = https://web.archive.org/web/20130427173827/http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf | archive-date = 2013-04-27 | url = http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf | work = Climate Data for Selected Stations (1931–1960) | title = Egypten - Cairo | publisher = Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн | page = 82 | language = da | access-date = April 14, 2014}}</ref> and Weather2Travel (ultraviolet)<ref>{{cite web |title=Cairo Climate Guide: Monthly Weather, Egypt |url=https://www.weather2travel.com/climate-guides/egypt/cairo.php |access-date=2026-04-22}}</ref> }} == Түүх == {{өргөтгөх хэсэг}} == Цахим холбоос == {{commons|القاهرة|Каир}} {{Wikivoyage}} {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20090506015346/http://www.cairo.gov.eg/C15/C8/EHome/default.aspx Каир хотын засгийн газар] * [http://www.demographia.com/db-cairo.htm Хүн ам зүй - Каирын бүсүүдийн хүн ам ба нягтшил] * [http://st-takla.org/Links/Coptic-Links-02-Churches-a-Egypt.html#Cairo%20&%20Giza: Каирын копт сүмүүд] * [http://www.cairo.co.uk: Каирын лавлах бичиг] [[Ангилал:Африкийн нийслэл]] [[Ангилал:Африкийн суурин]] [[Ангилал:Египетийн суурин]] [[Ангилал:Каир| ]] [[Ангилал:Египетийн мужийн төв]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Нил мөрний суурин]] lm8f0lufbh24h8h67ffnm09y1bnv1rd 854516 854513 2026-04-22T19:42:40Z Enkhsaihan2005 64429 854516 wikitext text/x-wiki {{short description|Египетийн нийслэл ба хамгийн том хот}} {{About|Египетийн нийслэлийн}} {{Инфобокс суурин | name = Каир | native_name = {{lang|arz|القاهرة}} | native_name_lang = ar | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/3/3/2 | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Cairo Opera House, Al Hurriyah Park and the Nile river (14797782354).jpg | caption1 = [[Нил мөрөн|Нил мөрний]] эрэг дээрх Каир | image2 = Cairo "Egyptian Museum" - panoramio.jpg | caption2 = [[Египетийн музей]] | image3 = The Cairo Tower.jpg | caption3 = [[Каирын цамхаг]] | image4 = شارع المعز فجراً.jpg | caption4 = [[Аль-Муиз гудамж]] | image5 = Ibn Tulun Mosque minaret DSCF3911.jpg | caption5 = [[Ибн Тулуны сүм]] | image6 = Tahrir Square (Cairo).jpg | caption6 = [[Тахрир талбай]] | image7 = Al Azhar park.jpg | caption7 = [[Аль-Азхар цэцэрлэгт хүрээлэн]] | image8 = Cairo Opera House - panoramio.jpg | caption8 = [[Каирын дуурийн театр]] | image9 = Flickr - HuTect ShOts - Citadel of Salah El.Din and Masjid Muhammad Ali قلعة صلاح الدين الأيوبي ومسجد محمد علي - Cairo - Egypt - 17 04 2010 (4).jpg | caption9 = [[Каирын цайз]] | border = infobox }} | nickname = Мянган минаретын хот | image_flag = Flag of Cairo.svg | flag_size = 110 | image_blank_emblem = Emblem Cairo Governorate.svg | blank_emblem_type = Сүлд | blank_emblem_size = 65 | pushpin_map = Египет#Африк | pushpin_label_position = left | pushpin_relief = 1 | pushpin_map_caption = Египет дэх Каирын байршил | coordinates = {{Coord|30|2|40|N|31|14|9|E|region:EG-C_type:city(9,801,536)|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Египет]] | subdivision_type1 = [[Египетийн засаг захиргааны хуваарь|Муж]] | subdivision_name1 = [[Каир муж|Каир]] | established_title1 = Анхны томоохон байгуулалт | established_date1 = МЭ&nbsp;641–642 ([[Фустат]]) | established_title2 = Сүүлийн томоохон байгуулалт | established_date2 = МЭ&nbsp;969 (Каир) | leader_title = Захирагч | leader_name = Ибрахим Сабер<ref>{{cite web |title=At least 8 killed in building collapse in Cairo |url=https://apnews.com/article/egypt-building-collapse-cairo-97420b8cda693a9866edf9f876218509 |website=AP News |language=en |date=2024-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404190944/https://apnews.com/article/egypt-building-collapse-cairo-97420b8cda693a9866edf9f876218509 |archive-date=2025-04-04 |url-status=live}}</ref> | area_footnotes = {{efn|Каирын хотын захиргааг мужийн хязгаарт хамаарах бүх нутгийг хамрахаар томруулсан. Засгийн газрын статистик мэдээгээр засаг захиргаа бүхэлдээ хот суурин газар байдаг бөгөөд бүх муж нь Каир хотын метрополитан хот шиг харьцдаг. Каир мужийн засаг захиргаа нь хотын харьяалалд тооцогддог бөгөөд хотын захиргааны үүргийг гүйцэтгэдэг. Александрия хот нь Каир хоттой ижил зарчмаар ажилладаг бөгөөд засаг захиргааны хот юм. Үүнээс үүдэн Каир хотыг хот, хөдөө, дэд хэсэгт хуваах, хотын захиргааны нутаг дэвсгэрийн тодорхой хэсгийг янз бүрийн сэдвээр (албан бус статистик, мэдээлэл) устгахад хэцүү байдаг.}}<ref name="citypopulation2023">{{cite web |title=Egypt: Governorates, Major Cities & Towns - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/egypt/cities/ |website=www.citypopulation.de |access-date=2026-04-22}}</ref><ref name="citypopulation2025metro">{{cite web |title=Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps |url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/ |website=citypopulation.de |access-date=2026-04-22 |language=en-us |archive-date=2024-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225085332/https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/ |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 606 | area_metro_km2 = 2,734 | elevation_m = 23 | population_footnotes = <ref name="egypt2023" /> | population_as_of = 2023 | population_total = 9,801,536 | population_rank = [[Египетийн хот, суурингийн жагсаалт|1-т]] | population_density_km2 = auto | population_metro = 22,200,000 | population_density_metro_km2 = auto | population_blank1_title = [[Ард түмний нэр]]шил | population_blank1 = Каирчууд | demographics_type1 = ДНБ {{nobold|(нэрлэсэн, 2024)}} | demographics1_footnotes = <ref name="TelluBase">{{cite web |title=TelluBase—Egypt Fact Sheet (Tellusant Public Service Series) |url=https://tellusant.com/repo/tb/tellubase-factsheet-egy.pdf |publisher=Tellusant |access-date=2026-04-22}}</ref> | demographics1_title1 = Их хот | demographics1_info1 = $103.6 тэрбум | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = $4,604 | postal_code_type = 5 оронтой шуудангийн кодын систем | postal_code = | area_code = (+20) 2 | website = {{URL|http://www.cairo.gov.eg/|cairo.gov.eg}} | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | footnotes = {{designation list |embed=yes | designation1 = WHS | designation1_offname = [[Исламын Каир|Түүхэн Каир]] | designation1_date = 1979 | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/89/ 89] | designation1_criteria = i, v, vi | designation1_type = Соёлын }} }} '''Каир''' ({{lang-ar|القاهرة}}, ''Ал-Кахира'', "Ялагч" гэсэн утгатай үг) нь [[Египет]]ийн [[нийслэл]] бөгөөд хамгийн том хот юм. [[Араб]]ын ба [[Африк]]ийн орнууд доторх хамгийн их хүн амтай хот юм. Албан ёсны нэр нь Ал-Кахира боловч голдуу Египетийг дуудах нэр болох [[Египет Араб хэл]]ээр ''Маср'' гэдэг. Маср нь "Майхнуудын хот" буюу Египетийн анхны [[Араб]] нийслэл болох Миср ал-Фустатын (Фустат) нэрнээс үүсчээ.Каирийн оршин суугчдыг Египет дотор Масри биш Масрауэя гэдэг. Каир нь Египетийн нийслэл гэдэг утгаараа түүх нь улсынхтай нь салшгүй холбоотой юм. Каир нь анх [[Фатимидын калиф]]уудаар хааны хаалттай гэр болж байгуулагдсан бөгөөд Фустатыг орлож засгийн газрын байрладаг хот болжээ. Хожим нь [[мамлюк]]уудын удирдлага доор, 1517-1798 онуудад [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] удирдлага доор, мөн түр зуур [[Наполеон]]ы цэргүүдээр эзлэгдэж байв. 1805 оноос 1882 он хүртэл [[Египетийн Мухаммад Али]] нь Каирыг өөрийн тусгаар тогносон эзэнт гүрнийхээ нийслэл болгосон боловч дараа нь [[Британийн эзэнт гүрэн|Британичуудын]] удирлагад оржээ. 1922 онд Египет тусгаар тогтносноор дахин Египетчүүдэд эрх мэдэл шилжсэн аж. 2006 оны хүн амын тооллогоор Каир нь 6.8 сая хүнтэй хэмээн тогтоогдсон байна. Үүнээс 10% нь [[христийн шашин]]тнууд юм. Тооллогын үеэр хүн ам нь саяаар илүү байсан боловч 2008 оны 4 сард Хелван муж Каир мужийн хэсгүүдээс байгуулагдснаар тоог нь багасгажээ. Каирын метрополи газар нутаг нт 17.285 орчим хүн амтай бөгөөд үүгээрээ дэлхийд 16-д, Африкт нэгд жагсдаг байна. Өнөөгийн Их Каир нь олон түүхэн тосгон ба орчин үеийн дүүргүүдийг нэгтгэсэн, дэлхийн хамгийн их хүн амтай хотуудын нэг болжээ. == Газар зүй == === Цаг агаар === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Каир ([[Каирын олон улсын нисэх буудал]]) 1991–2020 |metric first = yes |single line = yes |collapsed = {{{collapsed|}}} |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 34.8 |Mar record high C = 39.6 |Apr record high C = 43.2 |May record high C = 47.8 |Jun record high C = 46.4 |Jul record high C = 44.3 |Aug record high C = 43.4 |Sep record high C = 43.7 |Oct record high C = 41.0 |Nov record high C = 37.4 |Dec record high C = 31.7 |year record high C = 47.8 |Jan high C = 18.9 |Feb high C = 20.5 |Mar high C = 23.8 |Apr high C = 28.1 |May high C = 32.2 |Jun high C = 34.6 |Jul high C = 35.0 |Aug high C = 34.9 |Sep high C = 33.4 |Oct high C = 30.0 |Nov high C = 24.9 |Dec high C = 20.5 |year high C = 28.1 |Jan mean C = 14.4 |Feb mean C = 15.6 |Mar mean C = 18.3 |Apr mean C = 21.8 |May mean C = 25.6 |Jun mean C = 28.2 |Jul mean C = 29.1 |Aug mean C = 29.2 |Sep mean C = 27.6 |Oct mean C = 24.6 |Nov mean C = 20.0 |Dec mean C = 15.9 |year mean C = 22.5 |Jan low C = 10.1 |Feb low C = 11.0 |Mar low C = 13.2 |Apr low C = 15.9 |May low C = 19.3 |Jun low C = 22.2 |Jul low C = 23.8 |Aug low C = 24.3 |Sep low C = 22.7 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 15.6 |Dec low C = 11.7 |year low C = 17.5 |Jan record low C = 1.2 |Feb record low C = 3.6 |Mar record low C = 5.0 |Apr record low C = 7.6 |May record low C = 12.3 |Jun record low C = 16.0 |Jul record low C = 18.2 |Aug record low C = 19.0 |Sep record low C = 14.5 |Oct record low C = 12.3 |Nov record low C = 5.2 |Dec record low C = 3.0 |year record low C = 1.2 |Jan precipitation mm = 4.8 |Feb precipitation mm = 3.8 |Mar precipitation mm = 6.3 |Apr precipitation mm = 1.3 |May precipitation mm = 0.2 |Jun precipitation mm = 0 |Jul precipitation mm = 0 |Aug precipitation mm = 0 |Sep precipitation mm = 0 |Oct precipitation mm = 0.7 |Nov precipitation mm = 4.3 |Dec precipitation mm = 3.4 |year precipitation mm = 24.8 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 1.3 |Feb precipitation days = 2.0 |Mar precipitation days = 1.2 |Apr precipitation days = 1.3 |May precipitation days = 0.6 |Jun precipitation days = 0.6 |Jul precipitation days = 0.7 |Aug precipitation days = 1.0 |Sep precipitation days = 0.7 |Oct precipitation days = 0.1 |Nov precipitation days = 0.6 |Dec precipitation days = 0.8 |year precipitation days = 11.0 |Jan sun = 213 |Feb sun = 234 |Mar sun = 269 |Apr sun = 291 |May sun = 324 |Jun sun = 357 |Jul sun = 363 |Aug sun = 351 |Sep sun = 311 |Oct sun = 292 |Nov sun = 248 |Dec sun = 198 |year sun = 3451 |Jan percentsun = 66 |Feb percentsun = 75 |Mar percentsun = 73 |Apr percentsun = 75 |May percentsun = 77 |Jun percentsun = 85 |Jul percentsun = 84 |Aug percentsun = 86 |Sep percentsun = 84 |Oct percentsun = 82 |Nov percentsun = 78 |Dec percentsun = 62 |year percentsun = 77 |Jan humidity = 59 |Feb humidity = 54 |Mar humidity = 53 |Apr humidity = 47 |May humidity = 46 |Jun humidity = 49 |Jul humidity = 58 |Aug humidity = 61 |Sep humidity = 60 |Oct humidity = 60 |Nov humidity = 61 |Dec humidity = 61 |year humidity = 56 | Jan dew point C = 5.2 | Feb dew point C = 5.0 | Mar dew point C = 6.1 | Apr dew point C = 7.5 | May dew point C = 10.1 | Jun dew point C = 13.9 | Jul dew point C = 17.5 | Aug dew point C = 18.3 | Sep dew point C = 16.7 | Oct dew point C = 14.0 | Nov dew point C = 10.7 | Dec dew point C = 6.7 | Jan uv =4 | Feb uv =5 | Mar uv =7 | Apr uv =9 | May uv =10 | Jun uv =11.5 | Jul uv =11.5 | Aug uv =11 | Sep uv =9 | Oct uv =7 | Nov uv =5 | Dec uv =3 |source 1 = [[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]] (чийгшил, шүүдрийн цэг, мэдээлэл 1961–1990)<ref name=WMOCLINO>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20231002040804/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-1-WMO-Normals-9120/Egypt/CSV/CairoAP_62366.csv | archive-date = 2023-10-02 | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-1-WMO-Normals-9120/Egypt/CSV/CairoAP_62366.csv | title = Cairo Airport Normals 1991–2020 | work = World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020) | publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа | access-date = 2026-04-22}}</ref><ref name=WMOCliRef>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20231002041608/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-I/UB/62366.TXT | archive-date = 2023-10-02 | url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-I/UB/62366.TXT | title = Cairo (A) | work = World Meteorological Organization Climatological Reference Normals (1961–1990) | publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа | access-date = 2026-04-22}}</ref> |source 2= Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн (1931–1960)<ref name=DMI>{{cite web | last1 = Каппелен | first1 = Жон | last2 = Женсен | first2 = Женс | archive-url = https://web.archive.org/web/20130427173827/http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf | archive-date = 2013-04-27 | url = http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf | work = Climate Data for Selected Stations (1931–1960) | title = Egypten - Cairo | publisher = Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн | page = 82 | language = da | access-date = April 14, 2014}}</ref> and Weather2Travel (ultraviolet)<ref>{{cite web |title=Cairo Climate Guide: Monthly Weather, Egypt |url=https://www.weather2travel.com/climate-guides/egypt/cairo.php |access-date=2026-04-22}}</ref> }} == Түүх == {{өргөтгөх хэсэг}} ==Тэмдэглэл== {{notelist}} ==Эшлэл== {{Reflist|23em}} == Цахим холбоос == {{commons|القاهرة|Каир}} {{Wikivoyage}} {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20090506015346/http://www.cairo.gov.eg/C15/C8/EHome/default.aspx Каир хотын засгийн газар] * [http://www.demographia.com/db-cairo.htm Хүн ам зүй - Каирын бүсүүдийн хүн ам ба нягтшил] * [http://st-takla.org/Links/Coptic-Links-02-Churches-a-Egypt.html#Cairo%20&%20Giza: Каирын копт сүмүүд] * [http://www.cairo.co.uk: Каирын лавлах бичиг] [[Ангилал:Африкийн нийслэл]] [[Ангилал:Африкийн суурин]] [[Ангилал:Египетийн суурин]] [[Ангилал:Каир| ]] [[Ангилал:Египетийн мужийн төв]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Нил мөрний суурин]] azd6nux2ey8u2mxs1kqlb9j6qiwoy5s Дамаск 0 8587 854518 819840 2026-04-22T19:55:56Z Enkhsaihan2005 64429 854518 wikitext text/x-wiki {{Short description|Сирийн нийслэл}} {{ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс суурин | name = Дамаск | native_name = دِمَشْق | native_name_lang = ar | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 280 | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Damascus from qasioun mountain.jpg | caption1 = [[Касиюн уул]]аас харагдах шөнийн хот | image2 = الجامع_الأموي_في_دمشق.jpg | caption2 = [[Умайядын сүм]] | image3 = Damascus_Syrian_Catholic_Archbischop_4731.jpg | caption3 = [[Гэгээн Паулын Сирийн Католик сүм]] | image4 = Umayyad_Square,_Damascus.jpg | caption4 = [[Умайядын талбай]] | image5 = Citadel_of_Damascus.jpg | caption5 = [[Дамаскийн цайз]] | image6 = Damascus Straight Street and East Gate 8193.jpg | caption6 = [[Шулуун гудамж]] | image7 = Azm Palace - Damascus.jpg | caption7 = [[Аль-Азм ордон|Азм ордон]] }} | nicknames = [[Мэлрэг]] цэцгийн хот | motto = | image_flag = Flag of Damascus (until 2024).svg | image_seal = Emblem of Damascus Governorate (from 2024).svg | seal_type = Сүлд | map_caption = | pushpin_map = Сири#Ойрх Дорнод2#Ази | pushpin_label_position = right | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Сири дэх байршил##Ойрх Дорнод дахь байршил##Ази дахь байршил | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|33|30|47|N|36|18|34|E|region:SY|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Сири}} | subdivision_type1 = [[Сирийн засаг захиргааны хуваарь|Муж]] | subdivision_name1 = [[Дамаск муж|Дамаск]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | government_footnotes = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]]<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Damascus/Administration-and-society|title=Damascus Administration and society|date=2024-08-03 }}</ref> | leader_title = [[Дамаскийн захирагчдын жагсаалт|Захирагч]] | leader_name = [[Мохаммед Яссер Газал]] | parts_type = Хотын захиргаа | parts = [[Дамаск хотын захиргаанууд|16]] | established_title = Суурьшсан | established_date = {{circa}} МЭӨ 3000 | area_footnotes = <ref>Albaath.news [http://www.albaath.news.sy/user/?act=print&id=811&a=73882 statement by the governor of Damascus, Syria] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110516062342/http://www.albaath.news.sy/user/?act=print&id=811&a=73882 |date=2011-05-16 }} {{in lang|ar}}, 2010</ref> | area_total_km2 = 105 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_urban_km2 = 77 | area_urban_sq_mi = 29.73 | elevation_m = 680 | population_urban = | population_as_of = 2024 оны тооцоо | population_metro = 2,799,960<ref>{{Cite web |date=2025-12-18 |title=Damascus Population 2025 |url=https://worldpopulationreview.com/cities/syria/damascus |access-date=2026-04-22 |website=World Population Review |language=en}}</ref> | population_density_metro_km2 = 26,666 | population_density_urban_km2 = | population_note = | population_rank = [[Сирийн хотын жагсаалт|Сирид 1-т]] <br/>[[Арабын Ертөнцийн хамгийн том хотын жагсаалт|Арабын ертөнцөд 15-д]] | population_demonyms = Дамаскчууд<br />{{lang-ar|دِمَشقِيّ|links=no|Dımaşkî}} | blank3_name = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2021) | blank3_info = 0.612<ref>{{cite web |last1=Sub-national HDI |title=Area Database – Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/SYR/?levels=1+4&years=2021&interpolation=0&extrapolation=0 |website=hdi.globaldatalab.org |language=en}}</ref> – <span style="color:#fc0;">дундаж</span> | blank_name_sec2 = [[Олон улсын нисэх буудал]] | blank_info_sec2 = [[Дамаскийн олон улсын нисэх буудал]] | timezone = [[Арабын Стандарт Цаг|AST]] | utc_offset = +03:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 0100 | area_code = Улсын код: 963, Хотын код: 11 | geocode = C1001 | iso_code = SY-DI | blank_name = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank_info = [[Цөлийн уур амьсгал#Хүйтэн цөлийн уур амьсгал|BWk]] | website = {{URL|damascus.gov.sy}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-wikidata = yes | footnotes = {{designation list | embed = yes | designation1 = WHS | designation1_offname = [[Дамаскийн эртний хот]] | designation1_date = 1979 {{small|(3-р [[Дэлхийн өвийн хороо|( чуулган]])}} | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/20 20] | designation1_criteria = i, ii, iii, iv, vi | designation1_type = Соёлын | designation1_free1name = Бүс нутаг | designation1_free1value = [[Арабын улсууд дахь дэлхийн өвийн жагсаалт|Арабын улсууд]] }} }} '''Дамаск''' [{{IPA|daˈmaskʊs}}] ({{lang-ar|دمشق}}, ''Димашк'', мөн الشام ''аш-Шам'' гэгддэг) нь [[Сири]] Улсын [[нийслэл]] ба хамгийн том хот нь бөгөөд хамгийн удаан хугацааны туршид тасралтгүй оршин суугдаж ирсэн хотуудын нэг юм. Хүн ам нь 1.67 сая хэмээн тооцогдож байна. Хот нь өөрөө муж бөгөөд үүнээс гадна Риф Димашк (тосгоны Дамаск) мужийн төв юм. == Түүх == Дамаск хот нь МЭӨ 6000 - МЭӨ 5000 жилийн өмнө үндэслэгдсэн хүн төрөлхтний түүхэнд дэх хамгийн эртний хотуудын нэг билээ. Дамаскийн тухай анхны түүхэн мэдээлэл нь МЭӨ 15-р зууны үед буюу энэ хот Египетийн фараонуудын захиргаанд байсан үеэс эхтэй. Дамаск нь Ассирийн нэг хэсэг, Шинэ-Вавилоны хаант улс, Израилийн хаант улс, Ахеменидийн гүрэн, Александр Македонскийн эзэнт гүрэн, түүнийг нас барсны дараа үүссэн Эллинистын Селевкид хаант улсын бүрэлдэхүүнд байжээ. МЭӨ 83 онд Дамаск болон бүх Сири Армений эзэнт гүрний нэг хэсэг болсон. МЭӨ 64 онд Ромын жанжин Гней Помпей түүнийг Ромын эзэнт гүрэнд нэгтгэв. Энд Персүүдийн эсрэг тулалдаж байсан Ромын легионуудын түшиц газар байрладаг байжээ. 395 онд хот Византийн эзэнт улсын нэг хэсэг болжээ. Анхны Христэд итгэгчид Дамаскт МЭ 1-р зуунд Төлөөлөгч Паулын айлчлалын дараа гарч ирсэн байна. Ярмук гол дахь тулалдаанд (636 оны 8-р сард) Арабчууд Византийн армийг ялсаны үр дүнд Дамаск Арабын Халифатын нэг хэсэг болжээ. 661-750 онд Дамаск нь Умайя Халифатын нийслэл байсан. 1260 онд Египетийн мамлюкууд Дамаскийг эзлэн эрх мэдлээ тогтоосон байна. 1300 онд Дамаскийг монголчууд эзлэн авчээ. Тэдний байлдан дагуулалтыг Арабын түүхч аль-Макризи-гийн хэлснээр "цус гудамжаар гол мэт урсаж байв" гэжээ. Зуун жилийн дараа 1400 онд Доглон Төмөр хотыг сүйрүүлжээ. Шилдэг зэвсгийн дархчууд, гар урчуудыг Самарканд руу боолчлолд авч явсан байна. Османы эзэнт гүрний үед Дамаск нь Мекка руу хаж мөргөл хийхээр явж буй мөргөлчдийн дамжин өнгөрөх гол цэг гэгддэг мужийн төвүүдийн нэг болжээ. 1833 онд Мехмед-Али Сирийг эзлэж Дамаскийг түр захирсан боловч Султаны Европын холбоотнууд түүнийг Сирийн хамт 1840 онд Туркт буцааж өгчээ. Дэлхийн нэгдүгээр дайнд ялагдсаны дараахан Османы эзэнт гүрэн задарч, олон газар нутаг хуваагдсан. 1920 онд Сирийн Арабын Хаант улс байгуулагдаж, төв нь Дамаск хотод байрладаг. Хожим Иракийн хаан болсон Хашимуудын угсааны Фейсалыг тус нутгийн хаан хэмээн зарлав. Гэвч Сирийн тусгаар тогтнол тийм ч удаан үргэлжилсэнгүй. Хэдэн сарын дараа Францын арми Сирийг эзэлж, 1920 оны 7 дугаар сарын 23-нд Майсалуны давааны тулалдаанд Сирийн цэргүүдийг бут ниргэжээ. Франц 1922 онд Сирийн нутаг дэвсгэрт Үндэстнүүдийн Лигийн мандаттай болсон. 1926 онд мандаттай газар нутгийг Ливан, Сири гэж хоёр хуваасан байна. 1920-1943 онд Дамаск нь Францад харьяалагддаг Сирийн мандаттай нутаг дэвсгэрийн засаг захиргааны төв байсан бөгөөд 1943 онд Сири улс тусгаар тогтнолоо зарласны дараа нийслэл нь болсон түүхтэй. == Газар зүй == Тус хот нь Газар дундын тэнгисээс 80 орчим километрийн зайд, Антиливан нурууны зүүн хэсэгт байрладаг бөгөөд далайн түвшнээс дээш 680 метрийн өндөрт өргөгдсөн тэгш өндөрлөг дээр байрладаг. Дамаск хотын нийт талбай нь 105 км². [[File:Districts_of_damascus-ru.svg|thumb|400px|center|]] == Зураг == <gallery widths="180px" heights="140px"> Зураг:Al-Hamidiyah Souq 02.jpg Зураг:Courtyard2(js).jpg Зураг:Damascus SPOT 1363.jpg Зураг:Al-Fayhaa Stadium in Damascus, Syria as seen from Mount Qasioun.jpg </gallery> == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = auto | location = Дамаск ([[Дамаскийн олон улсын нисэх буудал]]) 1991–2020 | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 23.2 | Feb record high C = 28.0 | Mar record high C = 34.4 | Apr record high C = 37.6 | May record high C = 41.4 | Jun record high C = 45.0 | Jul record high C = 45.8 | Aug record high C = 44.8 | Sep record high C = 44.6 | Oct record high C = 38.0 | Nov record high C = 31.0 | Dec record high C = 25.1 | year record high C = 45.8 | Jan high C = 13.1 | Feb high C = 15.3 | Mar high C = 20.0 | Apr high C = 25.3 | May high C = 30.9 | Jun high C = 35.3 | Jul high C = 37.8 | Aug high C = 37.6 | Sep high C = 34.6 | Oct high C = 29.0 | Nov high C = 20.6 | Dec high C = 14.8 |Jan mean C = 5.9 |Feb mean C = 7.8 |Mar mean C = 11.0 |Apr mean C = 15.5 |May mean C = 20.2 |Jun mean C = 24.4 |Jul mean C = 26.3 |Aug mean C = 26.0 |Sep mean C = 23.2 |Oct mean C = 18.1 |Nov mean C = 11.8 |Dec mean C = 7.2 | year mean C = 16.6 | Jan low C = 0.8 | Feb low C = 2.0 | Mar low C = 4.8 | Apr low C = 8.0 | May low C = 12.1 | Jun low C = 15.9 | Jul low C = 18.6 | Aug low C = 18.6 | Sep low C = 15.3 | Oct low C = 11.0 | Nov low C = 5.2 | Dec low C = 1.9 | Jan record low C = −10.8 | Feb record low C = −12.0 | Mar record low C = −6.0 | Apr record low C = −7.5 | May record low C = 1.4 | Jun record low C = 6.2 | Jul record low C = 10.5 | Aug record low C = 9.5 | Sep record low C = 3.5 | Oct record low C = -1.0 | Nov record low C = −8.6 | Dec record low C = −8.8 | year record low C = -12.0 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 26.0 | Feb precipitation mm = 22.4 | Mar precipitation mm = 13.9 | Apr precipitation mm = 5.6 | May precipitation mm = 4.8 | Jun precipitation mm = 0.3 | Jul precipitation mm = 0 | Aug precipitation mm = 0 | Sep precipitation mm = 0.3 | Oct precipitation mm = 6.3 | Nov precipitation mm = 21.4 | Dec precipitation mm = 23.6 | year precipitation mm = 124.7 | unit precipitation days = 1 мм | Jan precipitation days = 4.8 | Feb precipitation days = 4.4 | Mar precipitation days = 2.6 | Apr precipitation days = 1.3 | May precipitation days = 1.0 | Jun precipitation days = 0.1 | Jul precipitation days = 0.0 | Aug precipitation days = 0.0 | Sep precipitation days = 0.1 | Oct precipitation days = 1.2 | Nov precipitation days = 3.3 | Dec precipitation days = 4.2 | year precipitation days = 23.0 | Jan snow days = 1 | Feb snow days = 1 | Mar snow days = 0.1 | Apr snow days = 0 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 0 | Dec snow days = 0.2 | year snow days = | Jan humidity = 76 | Feb humidity = 69 | Mar humidity = 59 | Apr humidity = 50 | May humidity = 43 | Jun humidity = 41 | Jul humidity = 44 | Aug humidity = 48 | Sep humidity = 47 | Oct humidity = 52 | Nov humidity = 63 | Dec humidity = 75 | year humidity = 56 | Jan sun = 164.3 | Feb sun = 182.0 | Mar sun = 226.3 | Apr sun = 249.0 | May sun = 322.4 | Jun sun = 357.0 | Jul sun = 365.8 | Aug sun = 353.4 | Sep sun = 306.0 | Oct sun = 266.6 | Nov sun = 207.0 | Dec sun = 164.3 | year sun = 3164.1 | Jand sun = 5.3 | Febd sun = 6.5 | Mard sun = 7.3 | Aprd sun = 8.3 | Mayd sun = 10.4 | Jund sun = 11.9 | Juld sun = 11.8 | Augd sun = 11.4 | Sepd sun = 10.2 | Octd sun = 8.6 | Novd sun = 6.9 | Decd sun = 5.3 | yeard sun = 8.5 | Jan uv = 3 | Feb uv = 4 | Mar uv = 6 | Apr uv = 8 | May uv = 10 | Jun uv = 12 | Jul uv = 12 | Aug uv = 11 | Sep uv = 9 | Oct uv = 6 | Nov uv = 4 | Dec uv = 3 | source 1 = [[NOAA]] (дундаж температур 1961–1990, чийгшил ба нар 1970–1990)<ref name = NOAA>{{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Syria/XLS/DamaskusIntAirport_40080.xls | title = Damascus INTL Climate Normals 1991–2020 | publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | access-date = 2026-04-22 | archive-date = 2017-10-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171019065948/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/SY/40080.TXT | url-status = live }}</ref><ref> {{cite web|access-date=2026-04-22|publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009220956/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/SY/40080.TXT|archive-date=2017-10-09|url-status=dead|title=Damascus INTL Climate Normals 1961&ndash;1990|url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/SY/40080.TXT}}</ref> }} == Эх сурвалж== {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commons|دمشق|Дамаск}} {{Commonscat|Damascus Governorate|Дамаск муж}} {{Wikivoyage}} {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20060208061815/http://www.syriantours.net/Maps/Cities/damascus_big.jpg Дамаск хотын газрын зураг] {{Сирийн хот}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Дамаск| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв]] [[Ангилал:Азийн археологийн олдворт газар]] [[Ангилал:Библийн суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Исламын шашны мөргөлийн суурин]] [[Ангилал:Сири дэх дэлхийн соёлын өв]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Сирийн суурин]] [[Ангилал:Сирийн муж]] [[Ангилал:Сүйрч буй дэлхийн өв]] [[Ангилал:Сири дэх Эртний Ойрх Дорнодын олдворт газар]] [[Ангилал:Эртний Сирийн хот]] o2a4mwrjq435vmkuc6b4tsmry7ohaax Дублин 0 8588 854520 792288 2026-04-22T20:02:29Z Enkhsaihan2005 64429 854520 wikitext text/x-wiki {{short description|Ирландын нийслэл ба хамгийн том хот}} {{About|Ирландын нийслэлийн}} {{Инфобокс суурин | name = Дублин | native_name = {{native name|ga|Baile Átha Cliath}} | native_name_lang = | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 270 | perrow = 1/1/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Dublin - aerial - 2025-07-07 01.jpg | caption1 = Дублин хотын үзэмж | image2 = Samuel Beckett Bridge At Sunset Dublin Ireland (97037639) (cropped).jpeg | caption2 = [[Самюэль Беккетийн гүүр]] | image3 = Dublin The Convention Centre 01.JPG | caption3 = [[Дублин хурлын төв|Хурлын төв]] | image4 = GoergeSalmonTrinityCollegeDublin.jpg | caption4 = [[Тринити коллеж (Дублин)|Тринити коллеж]] | image5 = O'Connell Bridge (25748548914).jpg | caption5 = [[О'Коннелийн гүүр]] | image6 = DublinTheCustomHouse-2014-10.jpg | caption6 = [[Гаалийн ордон, Дублин|Гаалийн ордон]] | image7 = (Ireland) Dublin Castle Up Yard.JPG | caption7 = [[Дублины ордон]] }} | image_flag = IRL Dublin flag.svg | flag_size = 150px | image_shield = Coat of Arms of Dublin, Ireland.png | shield_size = 100px | nickname = Шударга хот | motto = {{lang|la|Obedientia Civium Urbis Felicitas}}<br />"Иргэдийн дуулгавартай байдал аз жаргалтай хотыг бий болгодог"<ref>{{cite web |url=http://www.dublincity.ie/main-menu-your-council-lord-mayor-history/dublin-city-coat-arms |title=Дублин хотын зөвлөл, Дублин хотын сүлд |publisher=Dublincity.ie |access-date=2024-09-30 |archive-date=2019-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107003033/http://www.dublincity.ie/main-menu-your-council-lord-mayor-history/dublin-city-coat-arms%20 |url-status=dead}}</ref><br />Өөрөөр орчуулвал<br />"Дуулгавартай иргэд аз жаргалтай хотыг бий болгодог"<ref>{{cite web |url=http://www.dublincastle.ie/event/an-obedient-citizenry-produces-a-happy-city-human-experience/?instance_id=336|title=Дуулгавартай иргэд аз жаргалтай хотыг бий болгодог - Хүний туршлага|publisher=[[Office of Public Works]]|access-date=2024-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190510093034/http://www.dublincastle.ie/event/an-obedient-citizenry-produces-a-happy-city-human-experience/?instance_id=336|archive-date=2019-05-10|url-status=dead}}</ref> | mapsize = 250px | pushpin_map = Ирланд#Европ | pushpin_map_caption = Ирланд дахь байршил##Европ дахь байршил | pushpin_relief = 1 | pushpin_label = Дублин | coordinates = {{Coord|53|21|00|N|06|15|37|W|type:city(593,000)_region:IE-D|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Ирланд}} | subdivision_type1 = [[Ирландын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Ленстер]] | subdivision_type2 = [[Ирландын тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Дублин тойрог|Дублин]] | leader_title = [[Бүгд Найрамдах Ирланд Улсын орон нутгийн засаг захиргаа|Local authority]] | leader_name = [[Дублин Хотын Зөвлөл]] | leader_title1 = Төв байр | leader_name1 = [[Хотын захиргаа, Дублин|Дублин хотын захиргаа]] | leader_title2 = [[Дублин хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name2 = [[Рэй Макадам]] ([[Фине Гэл]]) | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref>{{cite web |title=Дублин хотын танилцуулга |website=Maynooth University |publisher=Дублин хотын хөгжлийн зөвлөл |date=2002-01-01 |url=https://www.maynoothuniversity.ie/sites/default/files/assets/document/WPS15JW%2CJBandCMannion_0_1.pdf |access-date=2024-09-30 |archive-date=2019-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191104025722/https://www.maynoothuniversity.ie/sites/default/files/assets/document/WPS15JW%2CJBandCMannion_0_1.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="cso population density interactive table">{{cite web|title=Хүн амын тооллого 2011|website=Population Density and Area Size by Towns by Size, Census Year and Statistic|publisher=Статистикийн төв газар|date=April 2012|url=http://www.cso.ie/px/pxeirestat/Statire/SelectVarVal/Define.asp?maintable=CD116&PLanguage=0|access-date=2024-09-30|archive-date=2019-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107003018/https://www.cso.ie/px/pxeirestat/Statire/SelectVarVal/Define.asp?maintable=CD116&PLanguage=0|url-status=live}}</ref> | area_total_km2 = 117.8 | area_urban_km2 = 345 | population_total = 592,713<ref name="2022mapdcc"/> | population_density_km2 = 5,032 | population_density_urban_km2 = 4,449 | population_urban = 1,534,900<ref>{{cite web | title=Population and Migration Estimates, April 2024 | publisher=CSO | date=2024-08-27 | url=https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-pme/populationandmigrationestimatesapril2024/ | access-date=2026-04-22 | archive-date=2024-11-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20241120032359/https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-pme/populationandmigrationestimatesapril2024/ | url-status=live }}</ref> | population_demonyms = Дублинчууд | demographics_type1 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2023)}} | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cirgdp/countyincomesandregionalgdp2022-2023/gvabyregion/ | title=GVA by Region County Incomes and Regional GDP 2022 - 2023 - Central Statistics Office|website=www.ec.europa.eu| date=2025-02-05}}</ref> | demographics1_title1 = Хотын | demographics1_info1 = €248.323 тэрбум | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €165,405 | postal_code_type = [[Ирланд дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = D01-D18, D20, D22, D24 & D6W | area_code = 01 (+3531) | timezone = [[GMT]] | utc_offset = 0 | timezone_DST = [[Ирландын стандарт цаг|ИСЦ]] | utc_offset_DST = +1 | official_name = | population_as_of = 2022 | established_date = Тодорхойгүй<ref>{{cite news | url = https://www.irishtimes.com/opinion/8-january-1986-bogus-selection-of-date-to-mark-dublin-s-millennium-1.1266478 | newspaper = The Irish Times | title = 8 January 1986: 'Bogus' selection of date to mark Dublin's millennium | access-date = 2024-09-30 | archive-date = 2021-06-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210624195445/https://www.irishtimes.com/opinion/8-january-1986-bogus-selection-of-date-to-mark-dublin-s-millennium-1.1266478 | url-status = live }}</ref> | established_title = Байгуулагдсан | mapframe = yes | mapframe-wikidata = yes | mapframe-zoom = 10 | population_urban_footnotes = <small>{{0}}(2024)</small> | iso_code = IE-D | website = {{official website}} }} '''Дублин''' ({{lang-en|Dublin}}; [[Ирланд хэл]]: Baile Átha Cliath, ''Саадтай оломын тосгон'') нь [[Ирланд]]ын [[нийслэл]] бөгөөд хамгийн том хот нь юм. Ирландын зүүн эргийн дунд хэсэгт, Лиффи голын аманд, Дублин бүсийн төвд оршино. [[Викинг]]чүүдийн суурин болж байгуулагдсан бөгөөд [[дундад зууны үе]]эс тухайн арлын гол хот байсаар иржээ. Өнөө үед [[Ирланд арал|Ирланд арлын]] [[эдийн засаг]], [[засаг захиргаа]], [[соёл]]ын төв бөгөөд Европын нийслэлүүдээс хамгийн хурдацтайгаар өсч байна. Дублин нь 3 сая орчим хүн амтай Дублин-Белфаст корридорын бүсийн хот юм. [[Англи хэл]]ээрх Дублин (Dublin) гэсэн нэр нь 'Dubh Linn' ([[Ирланд хэл]], dubh -> [[хар]], and linn -> [[цөөрөм]]) гэдгээс үүссэн үг юм. Орчин үеийн Ирланд хэлээр Дублиныг 'Baile Átha Cliath' гэдэг. 'Áth Cliath' нь Лиффи голын оломын нэр бөгөөд 'Baile Átha Cliath' гэдэг нэрийг анх одоо [[Католик шашин|Католик]] сүм болсон эртний [[Христийн шашин|Христийн шашны]] сүмд өгч байжээ. Нэрийн уртаас болж заримдаа BÁC гэж товчлогддог. Дублин хот эсвэл каунтигаас ирсэн хүнийг Даб (Dub) гэдэг. == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = [[Меррион талбай]], Дублин, (1991–2020), өндөр: {{convert|13|m|ft|0|abbr=on}} | collapsed = y | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 17.5 | Feb record high C = 17.2 | Mar record high C = 19.6 | Apr record high C = 22.7 | May record high C = 24.1 | Jun record high C = 27.7 | Jul record high C = 29.1 | Aug record high C = 30.0 | Sep record high C = 26.2 | Oct record high C = 22.5 | Nov record high C = 18.6 | Dec record high C = 16.6 | year record high C = | Jan high C = 8.8 | Feb high C = 9.1 | Mar high C = 10.7 | Apr high C = 12.6 | May high C = 15.4 | Jun high C = 18.1 | Jul high C = 20.1 | Aug high C = 19.6 | Sep high C = 17.4 | Oct high C = 14.2 | Nov high C = 11.1 | Dec high C = 9.2 | year high C = | Jan low C = 4.1 | Feb low C = 4.2 | Mar low C = 5.1 | Apr low C = 6.6 | May low C = 9.1 | Jun low C = 11.7 | Jul low C = 13.5 | Aug low C = 13.3 | Sep low C = 11.3 | Oct low C = 8.9 | Nov low C = 6.1 | Dec low C = 4.4 | year low C = | Jan record low C = -8.1 | Feb record low C = -4.6 | Mar record low C = -4.2 | Apr record low C = -2.5 | May record low C = 0.4 | Jun record low C = 4.2 | Jul record low C = 7.8 | Aug record low C = 6.4 | Sep record low C = 3.6 | Oct record low C = 0.1 | Nov record low C = -5.1 | Dec record low C = -7.6 | year record low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 61.2 | Feb precipitation mm = 49.0 | Mar precipitation mm = 50.0 | Apr precipitation mm = 48.5 | May precipitation mm = 53.6 | Jun precipitation mm = 60.4 | Jul precipitation mm = 57.9 | Aug precipitation mm = 64.1 | Sep precipitation mm = 60.6 | Oct precipitation mm = 75.0 | Nov precipitation mm = 80.6 | Dec precipitation mm = 65.5 | year precipitation mm = | Jan precipitation days = 12.0 | Feb precipitation days = 9.9 | Mar precipitation days = 9.0 | Apr precipitation days = 9.9 | May precipitation days = 9.6 | Jun precipitation days = 8.8 | Jul precipitation days = 10.5 | Aug precipitation days = 9.7 | Sep precipitation days = 9.5 | Oct precipitation days = 11.0 | Nov precipitation days = 11.6 | Dec precipitation days = 11.8 | year precipitation days = | unit precipitation days = 1&nbsp;мм | source 1 = Met Éireann<ref name="auto"/> | source 2 = European Climate Assessment & Dataset<ref>{{cite web|url=https://eca.knmi.nl//download/millennium/millennium.php|title=Climatological Information for Merrion Square, Ireland|publisher=European Climate Assessment & Dataset|archive-url=https://web.archive.org/web/20180709010608/https://eca.knmi.nl//download/millennium/millennium.php|archive-date=2018-07-09|url-status=dead}}</ref> }} == Сонирхолтой газрууд == Дублинд олон зууныг дамжин ирсэн байгалын болон түүхийн дурсгал бүхий газрууд олон бий. Тэдгээрээс хамгийн эртнийх нь Дублин Цайз (англ. ''Dublin Castle'') бөгөөд 1169 оны Ирландын Норманы бүслэлтийн дараагаар 1204 онд Ангийн Хаан Жоннын тушаалаар гол хамгаалалтын бүс байхаар суурь нь тавигджээ. Цайз нь зузаан хана болон сайн шуудуутай, шүүх удирдлагын төв байхаар, мөн Хаанийн эрдэнэсийн сангийн хамгаалалт байхаар баригджээ. Цайз нь 1230 онд баригдаж дууссан байна. Дублинийн хамгийн сүүлийн үеийн байгууламж болох Дублиний Орой (англ. ''Spire of Dublin'') буюу албан нэрээр Гэрэлт Хөшөө (англ. ''Monument of Light'') юм. Энэ нь 121.2 метрийн зэвэрдэггүй гангаар хийгдсэн конус хэлбэрийн орой бөгөөд О'Kоннел гудамжинд байрладаг. == Эшлэл == {{Reflist}} '''Эх сурвалж''' {{refbegin}} * {{cite book|title=Dublin Under the Georges|first=Constantia|last=Maxwell|publisher=Lambay Books|year=1997|isbn=0-7089-4497-3}} {{refend}} == Цахим холбоос == {{commons|Dublin}} * [http://www.visitdublin.com Дублины аялал жуулчлалын албан ёсны сайт] * [http://www.dublincity.ie Дублин хотын зөвлөл] * [https://web.archive.org/web/20080709012425/http://www.dublinmapped.com/ Дублины интерактив газрын зураг] [[Ангилал:Дублин| ]] [[Ангилал:Ирландын суурин]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Ирландын гүнлиг]] [[Ангилал:Ирландын их сургуулийн хот]] bx3qru382qtmnve2q6negr0z4ct1nz2 854521 854520 2026-04-22T20:02:44Z Enkhsaihan2005 64429 854521 wikitext text/x-wiki {{short description|Ирландын нийслэл ба хамгийн том хот}} {{About|Ирландын нийслэлийн}} {{Инфобокс суурин | name = Дублин | native_name = {{native name|ga|Baile Átha Cliath}} | native_name_lang = | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 270 | perrow = 1/1/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Dublin - aerial - 2025-07-07 01.jpg | caption1 = Дублин хотын үзэмж | image2 = Samuel Beckett Bridge At Sunset Dublin Ireland (97037639) (cropped).jpeg | caption2 = [[Самюэль Беккетийн гүүр]] | image3 = Dublin The Convention Centre 01.JPG | caption3 = [[Дублин хурлын төв|Хурлын төв]] | image4 = GoergeSalmonTrinityCollegeDublin.jpg | caption4 = [[Тринити коллеж (Дублин)|Тринити коллеж]] | image5 = O'Connell Bridge (25748548914).jpg | caption5 = [[О'Коннелийн гүүр]] | image6 = DublinTheCustomHouse-2014-10.jpg | caption6 = [[Гаалийн ордон, Дублин|Гаалийн ордон]] | image7 = (Ireland) Dublin Castle Up Yard.JPG | caption7 = [[Дублины ордон]] }} | image_flag = IRL Dublin flag.svg | flag_size = 150px | image_shield = Coat of Arms of Dublin, Ireland.png | shield_size = 100px | nickname = Шударга хот | motto = {{lang|la|Obedientia Civium Urbis Felicitas}}<br />"Иргэдийн дуулгавартай байдал аз жаргалтай хотыг бий болгодог"<ref>{{cite web |url=http://www.dublincity.ie/main-menu-your-council-lord-mayor-history/dublin-city-coat-arms |title=Дублин хотын зөвлөл, Дублин хотын сүлд |publisher=Dublincity.ie |access-date=2024-09-30 |archive-date=2019-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107003033/http://www.dublincity.ie/main-menu-your-council-lord-mayor-history/dublin-city-coat-arms%20 |url-status=dead}}</ref><br />Өөрөөр орчуулвал<br />"Дуулгавартай иргэд аз жаргалтай хотыг бий болгодог"<ref>{{cite web |url=http://www.dublincastle.ie/event/an-obedient-citizenry-produces-a-happy-city-human-experience/?instance_id=336|title=Дуулгавартай иргэд аз жаргалтай хотыг бий болгодог - Хүний туршлага|publisher=[[Office of Public Works]]|access-date=2024-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190510093034/http://www.dublincastle.ie/event/an-obedient-citizenry-produces-a-happy-city-human-experience/?instance_id=336|archive-date=2019-05-10|url-status=dead}}</ref> | mapsize = 250px | pushpin_map = Ирланд#Европ | pushpin_map_caption = Ирланд дахь байршил##Европ дахь байршил | pushpin_relief = 1 | pushpin_label = Дублин | coordinates = {{Coord|53|21|00|N|06|15|37|W|type:city(593,000)_region:IE-D|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Ирланд}} | subdivision_type1 = [[Ирландын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Ленстер]] | subdivision_type2 = [[Ирландын тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Дублин тойрог|Дублин]] | leader_title = [[Бүгд Найрамдах Ирланд Улсын орон нутгийн засаг захиргаа|Нутгийн захиргаа]] | leader_name = [[Дублин Хотын Зөвлөл]] | leader_title1 = Төв байр | leader_name1 = [[Хотын захиргаа, Дублин|Дублин хотын захиргаа]] | leader_title2 = [[Дублин хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name2 = [[Рэй Макадам]] ([[Фине Гэл]]) | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref>{{cite web |title=Дублин хотын танилцуулга |website=Maynooth University |publisher=Дублин хотын хөгжлийн зөвлөл |date=2002-01-01 |url=https://www.maynoothuniversity.ie/sites/default/files/assets/document/WPS15JW%2CJBandCMannion_0_1.pdf |access-date=2024-09-30 |archive-date=2019-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191104025722/https://www.maynoothuniversity.ie/sites/default/files/assets/document/WPS15JW%2CJBandCMannion_0_1.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="cso population density interactive table">{{cite web|title=Хүн амын тооллого 2011|website=Population Density and Area Size by Towns by Size, Census Year and Statistic|publisher=Статистикийн төв газар|date=April 2012|url=http://www.cso.ie/px/pxeirestat/Statire/SelectVarVal/Define.asp?maintable=CD116&PLanguage=0|access-date=2024-09-30|archive-date=2019-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107003018/https://www.cso.ie/px/pxeirestat/Statire/SelectVarVal/Define.asp?maintable=CD116&PLanguage=0|url-status=live}}</ref> | area_total_km2 = 117.8 | area_urban_km2 = 345 | population_total = 592,713<ref name="2022mapdcc"/> | population_density_km2 = 5,032 | population_density_urban_km2 = 4,449 | population_urban = 1,534,900<ref>{{cite web | title=Population and Migration Estimates, April 2024 | publisher=CSO | date=2024-08-27 | url=https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-pme/populationandmigrationestimatesapril2024/ | access-date=2026-04-22 | archive-date=2024-11-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20241120032359/https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-pme/populationandmigrationestimatesapril2024/ | url-status=live }}</ref> | population_demonyms = Дублинчууд | demographics_type1 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2023)}} | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cirgdp/countyincomesandregionalgdp2022-2023/gvabyregion/ | title=GVA by Region County Incomes and Regional GDP 2022 - 2023 - Central Statistics Office|website=www.ec.europa.eu| date=2025-02-05}}</ref> | demographics1_title1 = Хотын | demographics1_info1 = €248.323 тэрбум | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €165,405 | postal_code_type = [[Ирланд дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = D01-D18, D20, D22, D24 & D6W | area_code = 01 (+3531) | timezone = [[GMT]] | utc_offset = 0 | timezone_DST = [[Ирландын стандарт цаг|ИСЦ]] | utc_offset_DST = +1 | official_name = | population_as_of = 2022 | established_date = Тодорхойгүй<ref>{{cite news | url = https://www.irishtimes.com/opinion/8-january-1986-bogus-selection-of-date-to-mark-dublin-s-millennium-1.1266478 | newspaper = The Irish Times | title = 8 January 1986: 'Bogus' selection of date to mark Dublin's millennium | access-date = 2024-09-30 | archive-date = 2021-06-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210624195445/https://www.irishtimes.com/opinion/8-january-1986-bogus-selection-of-date-to-mark-dublin-s-millennium-1.1266478 | url-status = live }}</ref> | established_title = Байгуулагдсан | mapframe = yes | mapframe-wikidata = yes | mapframe-zoom = 10 | population_urban_footnotes = <small>{{0}}(2024)</small> | iso_code = IE-D | website = {{official website}} }} '''Дублин''' ({{lang-en|Dublin}}; [[Ирланд хэл]]: Baile Átha Cliath, ''Саадтай оломын тосгон'') нь [[Ирланд]]ын [[нийслэл]] бөгөөд хамгийн том хот нь юм. Ирландын зүүн эргийн дунд хэсэгт, Лиффи голын аманд, Дублин бүсийн төвд оршино. [[Викинг]]чүүдийн суурин болж байгуулагдсан бөгөөд [[дундад зууны үе]]эс тухайн арлын гол хот байсаар иржээ. Өнөө үед [[Ирланд арал|Ирланд арлын]] [[эдийн засаг]], [[засаг захиргаа]], [[соёл]]ын төв бөгөөд Европын нийслэлүүдээс хамгийн хурдацтайгаар өсч байна. Дублин нь 3 сая орчим хүн амтай Дублин-Белфаст корридорын бүсийн хот юм. [[Англи хэл]]ээрх Дублин (Dublin) гэсэн нэр нь 'Dubh Linn' ([[Ирланд хэл]], dubh -> [[хар]], and linn -> [[цөөрөм]]) гэдгээс үүссэн үг юм. Орчин үеийн Ирланд хэлээр Дублиныг 'Baile Átha Cliath' гэдэг. 'Áth Cliath' нь Лиффи голын оломын нэр бөгөөд 'Baile Átha Cliath' гэдэг нэрийг анх одоо [[Католик шашин|Католик]] сүм болсон эртний [[Христийн шашин|Христийн шашны]] сүмд өгч байжээ. Нэрийн уртаас болж заримдаа BÁC гэж товчлогддог. Дублин хот эсвэл каунтигаас ирсэн хүнийг Даб (Dub) гэдэг. == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = [[Меррион талбай]], Дублин, (1991–2020), өндөр: {{convert|13|m|ft|0|abbr=on}} | collapsed = y | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 17.5 | Feb record high C = 17.2 | Mar record high C = 19.6 | Apr record high C = 22.7 | May record high C = 24.1 | Jun record high C = 27.7 | Jul record high C = 29.1 | Aug record high C = 30.0 | Sep record high C = 26.2 | Oct record high C = 22.5 | Nov record high C = 18.6 | Dec record high C = 16.6 | year record high C = | Jan high C = 8.8 | Feb high C = 9.1 | Mar high C = 10.7 | Apr high C = 12.6 | May high C = 15.4 | Jun high C = 18.1 | Jul high C = 20.1 | Aug high C = 19.6 | Sep high C = 17.4 | Oct high C = 14.2 | Nov high C = 11.1 | Dec high C = 9.2 | year high C = | Jan low C = 4.1 | Feb low C = 4.2 | Mar low C = 5.1 | Apr low C = 6.6 | May low C = 9.1 | Jun low C = 11.7 | Jul low C = 13.5 | Aug low C = 13.3 | Sep low C = 11.3 | Oct low C = 8.9 | Nov low C = 6.1 | Dec low C = 4.4 | year low C = | Jan record low C = -8.1 | Feb record low C = -4.6 | Mar record low C = -4.2 | Apr record low C = -2.5 | May record low C = 0.4 | Jun record low C = 4.2 | Jul record low C = 7.8 | Aug record low C = 6.4 | Sep record low C = 3.6 | Oct record low C = 0.1 | Nov record low C = -5.1 | Dec record low C = -7.6 | year record low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 61.2 | Feb precipitation mm = 49.0 | Mar precipitation mm = 50.0 | Apr precipitation mm = 48.5 | May precipitation mm = 53.6 | Jun precipitation mm = 60.4 | Jul precipitation mm = 57.9 | Aug precipitation mm = 64.1 | Sep precipitation mm = 60.6 | Oct precipitation mm = 75.0 | Nov precipitation mm = 80.6 | Dec precipitation mm = 65.5 | year precipitation mm = | Jan precipitation days = 12.0 | Feb precipitation days = 9.9 | Mar precipitation days = 9.0 | Apr precipitation days = 9.9 | May precipitation days = 9.6 | Jun precipitation days = 8.8 | Jul precipitation days = 10.5 | Aug precipitation days = 9.7 | Sep precipitation days = 9.5 | Oct precipitation days = 11.0 | Nov precipitation days = 11.6 | Dec precipitation days = 11.8 | year precipitation days = | unit precipitation days = 1&nbsp;мм | source 1 = Met Éireann<ref name="auto"/> | source 2 = European Climate Assessment & Dataset<ref>{{cite web|url=https://eca.knmi.nl//download/millennium/millennium.php|title=Climatological Information for Merrion Square, Ireland|publisher=European Climate Assessment & Dataset|archive-url=https://web.archive.org/web/20180709010608/https://eca.knmi.nl//download/millennium/millennium.php|archive-date=2018-07-09|url-status=dead}}</ref> }} == Сонирхолтой газрууд == Дублинд олон зууныг дамжин ирсэн байгалын болон түүхийн дурсгал бүхий газрууд олон бий. Тэдгээрээс хамгийн эртнийх нь Дублин Цайз (англ. ''Dublin Castle'') бөгөөд 1169 оны Ирландын Норманы бүслэлтийн дараагаар 1204 онд Ангийн Хаан Жоннын тушаалаар гол хамгаалалтын бүс байхаар суурь нь тавигджээ. Цайз нь зузаан хана болон сайн шуудуутай, шүүх удирдлагын төв байхаар, мөн Хаанийн эрдэнэсийн сангийн хамгаалалт байхаар баригджээ. Цайз нь 1230 онд баригдаж дууссан байна. Дублинийн хамгийн сүүлийн үеийн байгууламж болох Дублиний Орой (англ. ''Spire of Dublin'') буюу албан нэрээр Гэрэлт Хөшөө (англ. ''Monument of Light'') юм. Энэ нь 121.2 метрийн зэвэрдэггүй гангаар хийгдсэн конус хэлбэрийн орой бөгөөд О'Kоннел гудамжинд байрладаг. == Эшлэл == {{Reflist}} '''Эх сурвалж''' {{refbegin}} * {{cite book|title=Dublin Under the Georges|first=Constantia|last=Maxwell|publisher=Lambay Books|year=1997|isbn=0-7089-4497-3}} {{refend}} == Цахим холбоос == {{commons|Dublin}} * [http://www.visitdublin.com Дублины аялал жуулчлалын албан ёсны сайт] * [http://www.dublincity.ie Дублин хотын зөвлөл] * [https://web.archive.org/web/20080709012425/http://www.dublinmapped.com/ Дублины интерактив газрын зураг] [[Ангилал:Дублин| ]] [[Ангилал:Ирландын суурин]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Ирландын гүнлиг]] [[Ангилал:Ирландын их сургуулийн хот]] 6h4m3pm9ss1qz8mwefu0cp2vaulbtms Эдинбург 0 8589 854524 792568 2026-04-22T20:18:36Z Enkhsaihan2005 64429 854524 wikitext text/x-wiki {{short description|Шотландын нийслэл}} {{about|Шотландын нийслэлийн}} {{Инфобокс суурин | name = Эдинбург | native_name = {{native name|gd|Dùn Èideann}} | settlement_type = [[Нийслэл]] ба [[тойрог (Шотланд)|тойрог]] | image_skyline = {{multiple image |border=infobox |total_width=280 |image_style=border:1; |perrow=1/3/3/2 |caption_align = center | image1 = Skyline of Edinburgh.jpg | caption1 = Эдинбург хотын төвийн үзэмж | image2 = Schottland-Edinburgh-Sir Walter Scott Monument.JPG | caption2 = [[Скоттын хөшөө]] | image3 = Scottish Parliament 1 (4531374464).jpg | caption3 = [[Шотландын Парламентын барилга|Шотландын Парламент]] | image4 = National monument Edinburgh.jpg | caption4 = [[Шотландын үндэсний хөшөө]] | image5 = Edinburgh , St Giles' Cathedral - geograph.org.uk - 6656568.jpg | caption5 = [[Гэгээн Гилесийн сүм]] | image6 = Arthur's Seat from Bernard Terrace, Edinburgh - geograph.org.uk - 5453114.jpg | caption6 = [[Артурын суудал]] | image7 = Entrance to Holyrood Palace (geograph 2168252).jpg | caption7 = [[Холирудын байшин]] | image8 = Edinburgh Castle from the North.JPG | caption8 = [[Эдинбургийн цайз]] | image9 = Edinburgh - Royal Scottish Academy Building - 20140421192731.jpg | caption9 = [[Шотландын хааны академийн барилга]] }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Edinburgh.svg | flag_alt = | flag_link = | image_shield = Coat of Arms of the Edinburgh City Council.svg | shield_alt = | shield_link = Эдинбургийн сүлд | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | blank_emblem_type = | blank_emblem_link = | etymology = | nicknames = "''Auld Reekie''", "''Edina''", "''Умардын Афин''" | map_caption = Шотланд дахь хотын байршил | motto = ''[[Psalm 127|Nisi Dominus Frustra]]'' <small>([[Латин хэл|Латин]])</small><br />Эзэнгүйгээр бүх зүйл дэмий хоосон | image_map = Edinburgh UK location map.svg | map_alt = | map_caption = [[Шотланд]] дахь Эдинбург хот | pushpin_map = Шотланд#Их Британи | pushpin_map_caption = Шотланд дахь байршил##Их Британи дахь байршил | pushpin_relief = yes | coordinates = {{coord|55|57|12|N|03|11|21|W|region:GB_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Бүрэн эрхт улс]] | subdivision_name = {{flag|Нэгдсэн Хаант Улс}} | subdivision_type1 = {{nowrap|[[Их Британийн харьяат улс|Улс]]}} | subdivision_name1 = {{flag|Шотланд}} | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 7-р зуунаас өмнө | established_title2 = Өөрийн удирдлагатай | established_date2 = 1124 | established_title3 = Хотын статус | established_date3 = 1633<ref>{{cite web |last1=Коллетт |first1=Ричард |title=How Many Cities in Scotland? Everything You Need to Know. |url=https://www.travel-tramp.com/how-many-cities-in-scotland/ |website=Travel Tramp |access-date=2024-10-01 |date=2024-01-05}}</ref> | named_for = | seat_type = Захирагч биет | seat = [[Эдинбург хотын танхимууд]] | parts_type = | parts = | government_footnotes = <ref name="Council leadership">{{cite web |url=https://www.edinburgh.gov.uk/council-democracy |title=Council and Committees |website=Эдинбург хотын зөвлөл |access-date=2026-04-22 }}</ref> | government_type = [[Шотландын орон нутгийн засаг захиргаа|Зөвлөл]] | governing_body = {{nowrap|[[Эдинбург хотын зөвлөл|Эдинбург хотын зөвлөл]]}} | leader_title1 = [[Их Британийн орон нутгийн зөвлөлийн улс төрийн бүтэц|Хяналт]] | leader_name1 = Ерөнхий хяналт байхгүй | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | area_footnotes = <ref name="popstats">{{UK subdivision statistics citation }}</ref> | area_total_km2 = {{UK subdivision area|GSS=S12000036}} | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 23-р байр | population_footnotes = <ref name="popstats" /> | population_as_of = {{UK subdivision statistics year}} | population_total = {{UK subdivision population|GSS=S12000036}} | population_rank = 2-р байр | population_density_km2 = {{UK subdivision density|GSS=S12000036}} | population_demonym = Эдинбургчууд | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics_type2 = | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = | demographics2_info1 = | timezone1 = [[Гринвичийн стандарт цаг|ГСЦ]] | utc_offset1 = +0 | timezone1_DST = [[Британийн Зуны Цаг|БЗЦ]] | utc_offset1_DST = +1 | postal_code_type = [[Нэгдсэн Хаант Улс дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = EH1–17, EH28–30 | area_code_type = [[Нэгдсэн Хаант Улс дахь утасны дугаар|Залгах код]] | area_code = 0131 | iso_code = [[ISO 3166-2:GB|GB-EDH]] | blank1_name = [[ONS кодлох систем|ONS код]] | blank1_info = S12000036 | website = {{URL|https://www.edinburgh.gov.uk}} | footnotes = {{Инфобокс ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өв |child = yes |Official_name = Эдинбургийн хуучин ба шинэ хот |ID = 728 |Criteria = Соёлын: ii, iv |Year = 1995 }} {{Инфобокс ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өв |child = yes |Official_name = Форт гүүр |ID = 1485 |Criteria = Соёлын: i, iv |Year = 2015 }} }} '''Эдинбург''' ({{lang-en|Edinburgh}}; [[Шотланд гаэл хэл]]: Dùn Èideann) нь [[Нэгдсэн Вант Улс]]ын хэсэг [[Шотланд]]ын [[нийслэл]] бөгөөд [[Глазго]]гийн дараа хоёр дахь том хот нь юм. Шотландын 32 орон нутгийн засгийн газрын зөвлөлийн газар нутгуудын нэг ба Нэгдсэн Вант Улсын долоо дахь том хот болно. Эдинбург нь Шотландын зүүн өмнөд хэсэгт, Төвийн Бүсийн зүүн эрэг дээр, Ферт-оф-Фортын дагуу, [[Хойд тэнгис]]ийн орчим оршдог. Ширүүн тэгш бус нутаг дэвсгэр, [[дундад зууны үе]]ийн болон Жорж хаадын үеийн [[архитектур]] зэргээс болж [[Европ]]ын хамгийн үзэсгэлэнт хотуудын дунд тооцогддог. == Газар зүй == Энэ хот нь Эдинбург хотын зөвлөлийн газар нутгийг үүсгэдэг бөгөөд энэ нь Эдинбург хот ба 78 км² нутагтай хөдөөний бүсийг оролцуулдаг. == Түүх == [[1437]] оноос Скоуныг орлож Шотландын нийслэл болсон бөгөөд Шотландын парламент байрладаг газар юм. Эдинбург нь [[гэгээрлийн үе]]ийн гол төвүүдийн нэг байсан бөгөөд үүнд [[Эдинбургийн Их Сургууль]] тэргүүлэн оролцож, хот нь "[[Умардын Афин]]" хочтой болжээ. Эдинбургийн Хуучин тосгон, Шинэ тосгоны дүүргүүд нь 1995 онд [[ЮНЕСКО]]-гийн [[Дэлхийн өв]] хэмээн тэмдэглэгдсэн байна. Хот дотор 4,500 гаруй барилга, 448,625 хүн оршин суудаг ([[2001]] оны тооллогоор). == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Эдинбург (өндөр: {{cvt|23|m|ft|0}}, 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1960–одоо | collapsed = | metric first = y | single line = y | Jan record high C = 15.0 | Feb record high C = 15.2 | Mar record high C = 20.0 | Apr record high C = 24.1 | May record high C = 29.0 | Jun record high C = 28.4 | Jul record high C = 31.0 | Aug record high C = 31.4 | Sep record high C = 26.7 | Oct record high C = 24.4 | Nov record high C = 20.6 | Dec record high C = 15.4 | Jan high C = 7.3 | Feb high C = 8.0 | Mar high C = 9.7 | Apr high C = 12.2 | May high C = 14.9 | Jun high C = 17.4 | Jul high C = 19.3 | Aug high C = 19.1 | Sep high C = 16.9 | Oct high C = 13.4 | Nov high C = 9.9 | Dec high C = 7.3 | year high C = 13.0 | Jan mean C = 4.5 | Feb mean C = 4.8 | Mar mean C = 6.3 | Apr mean C = 8.4 | May mean C = 11.0 | Jun mean C = 13.7 | Jul mean C = 15.4 | Aug mean C = 15.3 | Sep mean C = 13.3 | Oct mean C = 10.0 | Nov mean C = 6.8 | Dec mean C = 4.5 | year mean C = 9.5 | Jan low C = 1.7 | Feb low C = 1.7 | Mar low C = 2.9 | Apr low C = 4.7 | May low C = 7.1 | Jun low C = 9.9 | Jul low C = 11.6 | Aug low C = 11.5 | Sep low C = 9.7 | Oct low C = 6.7 | Nov low C = 3.8 | Dec low C = 1.6 | year low C = 6.1 | Jan record low C = -15.5 | Feb record low C = -11.7 | Mar record low C = -11.1 | Apr record low C = -6.1 | May record low C = -2.4 | Jun record low C = 1.1 | Jul record low C = 4.4 | Aug record low C = 2.2 | Sep record low C = -1.1 | Oct record low C = -3.7 | Nov record low C = -8.3 | Dec record low C = -11.5 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 64.7 | Feb precipitation mm = 53.1 | Mar precipitation mm = 48.5 | Apr precipitation mm = 40.8 | May precipitation mm = 47.6 | Jun precipitation mm = 66.2 | Jul precipitation mm = 72.1 | Aug precipitation mm = 71.6 | Sep precipitation mm = 54.9 | Oct precipitation mm = 75.7 | Nov precipitation mm = 65.3 | Dec precipitation mm = 67.4 | year precipitation mm = 727.7 | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 12.4 | Feb precipitation days = 9.8 | Mar precipitation days = 9.8 | Apr precipitation days = 8.6 | May precipitation days = 9.6 | Jun precipitation days = 10.4 | Jul precipitation days = 11.5 | Aug precipitation days = 10.4 | Sep precipitation days = 9.9 | Oct precipitation days = 11.7 | Nov precipitation days = 11.7 | Dec precipitation days = 12.3 | year precipitation days = 128.3 | Jan sun = 55.2 | Feb sun = 82.2 | Mar sun = 117.3 | Apr sun = 157.3 | May sun = 194.7 | Jun sun = 161.8 | Jul sun = 169.9 | Aug sun = 160.0 | Sep sun = 130.1 | Oct sun = 99.4 | Nov sun = 72.1 | Dec sun = 49.2 | year sun = 1449.1 | Jan uv =0 | Feb uv =1 | Mar uv =2 | Apr uv =3 | May uv =5 | Jun uv =6 | Jul uv =5 | Aug uv =5 | Sep uv =3 | Oct uv =1 | Nov uv =1 | Dec uv =0 | source 1 = [[Met Office]],<ref name="Met Averages">{{cite web |url=https://www.metoffice.gov.uk/research/climate/maps-and-data/uk-climate-averages/gcvwqum6h |title=Эдинбург 1991–2020 оны дундаж |access-date=2026-04-22 |publisher=Met Office }}</ref> [[Нидерландын Хааны Цаг Уурын Хүрээлэн|KNMI]]<ref>{{cite web |url=https://eca.knmi.nl//download/millennium/millennium.php |title=Indices Data |access-date=2026-04-22 |publisher=[[KNMI (хүрээлэн)|KNMI]] |archive-date=9 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709010608/https://eca.knmi.nl//download/millennium/millennium.php |url-status=dead }}</ref> and Weather Atlas<ref>{{Cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/united-kingdom/edinburgh-climate |title=Edinburgh, United Kingdom – Detailed climate information and monthly weather forecast |publisher=Yu Media Group |website=Weather Atlas |language=en |access-date=2026-04-22 }}</ref> }} == Соёл == Эдинбург хот нь 8 сарын эхнээс дөрөв орчим 7 хоногийн туршид зохион байгуулагддаг, албан ёсны ба хувийн наадам фестивалиудаас бүрдсэн [[Эдинбургийн наадам|Эдинбургийн наадмаараа]] алдартай бөгөөд энэ үед хотын хүн амтай ойролцоо тооны жуулчид ирдэг байна. Эдгээрт Эдинбург Фринж (дэлхийн хамгийн том [[соёл урлаг]]ийн фестиваль), Эдинбургийн хошин урлагийн наадам (дэлхийн хамгийн том [[хошин урлаг]]ийн фестиваль), Эдинбургийн олон улсын наадам, Эдинбургийн цэрэг армийн шивээс, Эдинбургийн [[киноны наадам]], Эдинбургийн олон улсын номын наадам зэрэг орно. Эдинбург нь Европын [[аялал жуулчлал]]ын томоохон бүс бөгөөд жилд 12 орчим сая жуулчид ирдэг. Нэгдсэн Вант Улс дотроо жуулчдаараа [[Лондон]]ы дараа хоёрт ордог. == Зургийн цомог == {{wide image|Edinburgh Old Town Skyline.jpg|1500px|Эдинбургийн хуучин хот}} <gallery widths="200"> Shandwick Place (geograph 3902721).jpg Museum of Scotland.jpg </gallery> == Эх сурвалж == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{commons|Edinburgh|Эдинбург}} * [http://www.edinburgh.gov.uk Эдинбург хотын зөвлөл] * [http://www.edinburgh.org/ Эдинбургийн аялал жуулчлалын сайт] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Европ дахь дэлхийн соёлын өв]] [[Ангилал:Шотланд дахь дэлхийн соёлын өв]] [[Ангилал:Шотландын орон нутгийн тойрог]] [[Ангилал:Шотландын суурин]] [[Ангилал:Шотландын хот]] [[Ангилал:Шотландын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Эдинбург| ]] pfnk8hulb8q7jgpzspm9dsl37bu6rxh Триполи, Ливи 0 8591 854525 848969 2026-04-22T20:25:38Z Enkhsaihan2005 64429 854525 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ливийн нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Триполи | native_name = {{Nobold|{{lang|ar|طرابلس}}}} | settlement_type = [[Ливийн хотын жагсаалт|Нийслэл хот]] | image_skyline = {{multiple image |perrow = 1/2/2 |border = infobox |total_width = 275 |caption_align = center |image1 = Tripoli at night.jpg |caption1 = Триполийн эрэг |image2 = Tripoli_Central_Business_District_from_Oea_Park.JPG |caption2 = Триполи төв бизнес дүүрэг |image3 = Marcus Aurelius Arch Tripoli Libya.jpg |caption3 = [[Марк Аврелийн нуман хаалга (Триполи)|Марк Аврелийн хаалга]] |image4 = Green Square Tripoli.jpg |caption4 = [[Тарчлагчдын талбай, Tripoli|Тарчлагчдын талбай]] |image5 = Old Castle at sunset, Tripoli - Libya.jpg |caption5 = [[Улаан ордны музей]] }} | imagesize = 270px | image_flag = Flag of Tripoli, Libya.svg | image_seal = Coat of arms of the Municipality of Central Tripoli.svg | seal_link = Триполийн сүлд | motto = | map_caption = Ливи дэх байршил | pushpin_map = Ливи#Африк | pushpin_relief = yes | pushpin_map_caption = Ливи болон Африк дахь байршил | coordinates = {{coord|32|53|14|N|13|11|29|E|region:LY|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Ливи}} | subdivision_type1 = [[Ливийн засаг захиргааны хуваарь|Муж]] | subdivision_type2 = [[Ливийн тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name1 = [[Триполитани]] | subdivision_name2 = [[Триполи тойрог, Ливи|Триполи тойрог]] | established_title = Анхны суурин | established_date = МЭӨ 7-р зуун | founder = [[Финик|Финикчүүд]] | leader_title = Хотын дарга (Төв Триполи) | leader_name = Фадел Абу Аркуб | leader_title1 = Захирагч биет | leader_name1 = Триполийн нутгийн зөвлөл | area_total_km2 = 1507 | elevation_m = 81 | elevation_ft = 266 |population_rank = Ливид [[Ливийн хотын жагсаалт|1-т]] | population_total = 1,183,000 <ref name="cia.gov">{{cite web | url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20260117185320/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya/ | url-status=dead | archive-date=17 January 2026 | title=Libya | date=6 November 2023 }}</ref> | population_as_of = 2023<ref name="cia.gov"/> | population_footnotes = | population_urban = 1,176,296 | population_metro = 1,192,436 | area_code = 21 | website = [https://web.archive.org/web/20120109061450/http://tlc.gov.ly/ tlc.gov.ly] (архивласан) | leader_title2 = | leader_name2 = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | name = | registration_plate_type = [[Ливийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | registration_plate = 5 | mapframe = yes | mapframe-zoom = 8 }} '''Триполи''' нь [[Ливи]]йн [[нийслэл]]. Ливийн умард хэсэгт, [[Газар дундын тэнгис]]ийн эрэг дээр орших хот юм. Хүн ам нь 1 сая 800 мянга бөгөөд тус орны хамгийн том хот болно. Хотын нэр нь [[МЭӨ 7-р зуун]]д [[Карфаген]]чуудын байгуулсан 3 хотод [[финик]]чүүд суурьшиж, [[грек хэл]]ний "3 хот" гэсэн утга бүхий ''Tripolis'' хэмээн нэрлэснээс үүдэлтэй. [[Араб хэл]]ээр '''Тарабулус''' ('''طرابلس''' Tarābulus) гэгддэг ба [[Ливан]]д байдаг ижил нэртэй [[Триполи, Ливан|Триполи]] хотоос ялгахын тулд "Баруун Триполи" (Тарабулус ал-Гарб, طرابلس الغرب Tarābulus al-Gharb) гэж нэрлэх нь бий. == Түүх == [[Вандалын хаант улс]]ын үед Ливи нутгийн төв болон цэцэглэж, [[645]] онд [[Исламын эзэнт гүрэн|Исламын эзэнт гүрний]] харьяанд орсон бөгөөд хожим [[Сицилийн вант улс]]ад түр эзлэгдэж байсныг эс тооцвол [[Тунис]] болон [[Египет]] зэрэг [[муслим]] улсуудын захиргаанд оршиж байв. [[1510]] онд [[Испани]]йн довтолгоонд нэрвэгдэж, [[1530]] оноос [[Мальтын орден]]ы захиргаанд орсон боловч [[1551]] онд [[Османы эзэнт гүрэн]]д эзлэгдэж, тус улсын Баруун Триполи мужийн төв болсон байна. Баруун Триполи муж нь [[1911]] онд [[Итали]]д эзлэгдэх хүртэл оршжээ. Италийн колони болсон тус бүс нутаг [[дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед буюу [[1943]] онд [[Английн арми]]д эзлэгдэж, [[1951]] онд тусгаар тогтносон Ливи улсын нийслэл болсноор тус улсын улс төр, эдийн засаг, соёлын төв болон хөгжиж байна. [[1986]] онд Ливийн ерөнхийлөгч [[Муаммар Каддафи]]г хөнөөхөөр АНУ-ын агаарын болон тэнгисийн цэргийн хүчнүүд тус хотыг бөмбөгдсөн юм. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Триполи (1961–1990, туйлын үе 1944–1993) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 32.2 |Feb record high C = 35.3 |Mar record high C = 40.0 |Apr record high C = 42.2 |May record high C = 45.6 |Jun record high C = 47.8 |Jul record high C = 48.3 |Aug record high C = 48.3 |Sep record high C = 47.2 |Oct record high C = 42.2 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.1 |year record high C = 48.3 |Jan high C = 16.4 |Feb high C = 18.5 |Mar high C = 20.7 |Apr high C = 23.7 |May high C = 27.1 |Jun high C = 30.4 |Jul high C = 31.7 |Aug high C = 32.6 |Sep high C = 31.0 |Oct high C = 26.5 |Nov high C = 23.0 |Dec high C = 18.7 |year high C = |Jan mean C = 12.7 |Feb mean C = 13.9 |Mar mean C = 15.3 |Apr mean C = 18.7 |May mean C = 21.9 |Jun mean C = 25.3 |Jul mean C = 26.7 |Aug mean C = 27.7 |Sep mean C = 26.2 |Oct mean C = 21.5 |Nov mean C = 16.8 |Dec mean C = 13.9 |year mean C = |Jan low C = 8.0 |Feb low C = 9.1 |Mar low C = 10.5 |Apr low C = 13.7 |May low C = 16.7 |Jun low C = 20.1 |Jul low C = 21.7 |Aug low C = 22.7 |Sep low C = 21.4 |Oct low C = 17.6 |Nov low C = 12.5 |Dec low C = 9.3 |year low C = |Jan record low C = -0.6 |Feb record low C = -0.6 |Mar record low C = 0.6 |Apr record low C = 2.8 |May record low C = 5.0 |Jun record low C = 10.0 |Jul record low C = 12.2 |Aug record low C = 13.9 |Sep record low C = 11.8 |Oct record low C = 6.6 |Nov record low C = 1.1 |Dec record low C = -1.3 |year record low C = -1.3 |rain colour = green |Jan rain mm = 62.1 |Feb rain mm = 32.2 |Mar rain mm = 29.6 |Apr rain mm = 14.3 |May rain mm = 4.6 |Jun rain mm = 1.3 |Jul rain mm = 0.7 |Aug rain mm = 0.1 |Sep rain mm = 16.7 |Oct rain mm = 46.6 |Nov rain mm = 58.2 |Dec rain mm = 67.5 |year rain mm = 333.9 |Jan rain days = 9.4 |Feb rain days = 6.4 |Mar rain days = 5.8 |Apr rain days = 3.3 |May rain days = 1.5 |Jun rain days = 0.6 |Jul rain days = 0.2 |Aug rain days = 0.0 |Sep rain days = 2.3 |Oct rain days = 6.8 |Nov rain days = 6.9 |Dec rain days = 9.1 |year rain days = 57.4 |unit rain days = 0.1 mm |Jan humidity = 66 |Feb humidity = 61 |Mar humidity = 58 |Apr humidity = 55 |May humidity = 53 |Jun humidity = 49 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 51 |Sep humidity = 57 |Oct humidity = 60 |Nov humidity = 61 |Dec humidity = 65 |year humidity = 57 |Jan sun = 170.5 |Feb sun = 189.3 |Mar sun = 226.3 |Apr sun = 255.0 |May sun = 306.9 |Jun sun = 297.0 |Jul sun = 356.5 |Aug sun = 337.9 |Sep sun = 258.0 |Oct sun = 226.3 |Nov sun = 186.0 |Dec sun = 164.3 |year sun = |Jand sun = 5.5 |Febd sun = 6.7 |Mard sun = 7.3 |Aprd sun = 8.5 |Mayd sun = 9.9 |Jund sun = 9.9 |Juld sun = 11.5 |Augd sun = 10.9 |Sepd sun = 8.6 |Octd sun = 7.3 |Novd sun = 6.2 |Decd sun = 5.3 |yeard sun = 8.1 |source 1 = [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]]<ref name = wmo>{{cite web|url=http://worldweather.wmo.int/157/c01179.htm|title= World Weather Information Service – Tripoli|date= 2011|access-date=2026-04-22|publisher= Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага}}</ref> |source 2=[[Deutscher Wetterdienst]] (хэтийн үзүүлэлт ба чийгшил),<ref name = DWD>{{cite web|url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_620100_kt.pdf|title=Klimatafel von Tripolis (Flugh.) / Libyen|work=Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world|publisher=Deutscher Wetterdienst|language=de|access-date=2026-04-22}}</ref> Arab Meteorology Book (зөвхөн нар)<ref name=climate>{{cite web|url=http://extras.springer.com/2007/978-1-4020-4577-6/Book_Shahin_ISBN_9781402045776_Appendix.pdf|title=Appendix I: Meteorological Data|publisher=Springer|access-date=2026-04-22|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304072830/http://extras.springer.com/2007/978-1-4020-4577-6/Book_Shahin_ISBN_9781402045776_Appendix.pdf|url-status=dead}}</ref>|date=2011}} == Цахим холбоос == {{commonscat|Tripoli|Триполи}} [[Ангилал:Африкийн нийслэл]] [[Ангилал:Африкийн суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Ливийн суурин]] [[Ангилал:Ливийн тойргийн төв]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Триполи| ]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] hnp2tb3nzj73g5hoxwatjvi9vxmokzo Хонконг 0 8612 854531 751675 2026-04-23T07:29:25Z Enkhsaihan2005 64429 854531 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хятадын тусгай захиргааны бүс}} {{About}} {{Инфобокс улс төрийн хуваалт | name = Хонконг | native_name = 香港 | native_name_lang = zh-Hant-HK | settlement_type = [[Тусгай захиргааны бүс (БНХАУ)|Тусгай захиргааны бүс]] | official_name = {{raise|0.2em|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын тусгай захиргааны бүс Хонконг}}{{Инфобокс |subbox=yes |bodystyle=font-size:90%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedrow |label1=[[Хятад хэл|Хятад]]:|data1={{lang|zh-hant|中華人民共和國香港特別行政區}} | rowclass2 = mergedrow |label2=[[Пиньинь]]: |data2=''Zhōnghuá rénmín gònghéguó xiānggǎng tèbié xíngzhèngqū'' }} | image_flag = Flag of Hong Kong.svg | flag_size = 125 | flag_link = Хонконгийн далбаа | flag_type = Төрийн далбаа | image_seal = Regional Emblem of Hong Kong.svg | seal_size = 85px | seal_type = Сүлд | seal_link = Хонконгийн сүлд | image_map = File:China Hong Kong 4 levels localisation.svg | map_alt = Хонконгийн байршил | map_caption = Хятад дахь Хонконгийн байршил | mapsize = 250px | subdivision_type = [[Бүрэн эрхт улс]] | subdivision_name = {{CHN}} | established_title = [[Чуенпийн конвенц|Британийн эзэмшил]] | established_date = 1 сарын 26, 1841 он | established_title1 = [[Нанкины гэрээ]] | established_date1 = 8 сарын 29, 1842 он | established_title2 = [[Бээжингийн конвенц]] | established_date2 = 10 сарын 24, 1860 он | established_title3 = [[Хонконгийн нутаг дэвсгэрийг өргөтгөх тухай конвенц|Шинэ нутаг дэвсгэрийн түрээс]] | established_date3 = 6 сарын 9, 1898 он | established_title4 = [[Хонконгийн Японы эзлэн түрэмгийлэл|Японы эзлэн түрэмгийлэл]] | established_date4 = 1941 оны 12 сарын 25 - 1945 оны 8 сарын 30 | established_title5 = [[Британийн далайн чанад дахь нутаг дэвсгэр|Британийн харьят нутаг дэвсгэр болсон]] | established_date5 = 1 сарын 1, 1981 он | established_title6= [[Хятад-Британийн хамтарсан тунхаг]] | established_date6 = 12 сарын 19, 1984 он | established_title7 = [[Хонконгийн хүлээлгэн өгөлт|Хятадад шилжүүлэв]] | established_date7 = 7 сарын 1, 1997 он | official_languages = {{hlist|Хятад{{efn|name=chinese-varieties|Тус нутаг дэвсгэрт албан ёсны ямар ч хятад хэл байдаггүй. ршин суугчид ''де факто'' бүс нутгийн стандарт болох [[Кантон хэлний Хонконг аялга|Кантон хэлээр]] голчлон ярьдаг.<ref>{{harvnb|Leung|2016}}.</ref><ref name="OfficialLanguagesOrd">{{harvnb|Official Languages Ordinance}}.</ref><ref name="2021By-CensusLanguages">{{harvnb|Population By-Census|2021|pp=31, 51–52}}</ref>}}|[[Англи хэлний Хонконг аялга|Англи хэл]]{{efn|name=language-status|Төрийн бүх хэрэглээнд [[Уламжлалт Хятад ханз|уламжлалт хятад үсгээр]] бичигдсэн баримт бичиг нь [[Хялбаршуулсан Хятад ханз|хялбаршуулсан хятад үсгээр]] бичигдсэн бичиг баримтаас давуу эрхтэй.<ref>{{harvnb|Legislative Council Disclaimer and Copyright Notice}}</ref> Англи хэл албан ёсны бүх ажиллагаанд Хятад хэлтэй ижил статустай байдаг<ref name="ChineseInCourt">{{harvnb|Use of Chinese in Court Proceedings|2011}}</ref>}}}} | capital_type = [[Засаг захиргааны төв|Захиргааны төв]] | capital = [[Тамар, Хонконг|Тамар]] | largest_settlement_type = [[Хонконгийн дүүрэг|дүүрэг]]<br />{{nobold|(хүн амаар)}} | largest_settlement = [[Шатинь дүүрэг|Шатинь]] | languages_type = [[Бүс нутгийн хэл|Нутгийн]] болон [[уугуул хэл]] | languages_sub = yes | languages = {{hlist|[[Кантон хэлний Хонконг аялга|Кантон хэл]]{{efn|name=chinese-varieties}}|[[Вэйтоу аялга]]|[[Хакка хэл|Хакка]]|[[Танка аялга|Танка]]}} | languages2_type = [[Албан бичиг]] | languages2_sub = yes | languages2 = [[Уламжлалт Хятад ханз|Уламжлалт Хятад]]{{efn|name=language-status}}<br />[[Англи цагаан толгой|Англи үсэг]] | demonym = [[Хонконгчууд]] | ethnic_groups = 91.6% [[Хятадууд]]<br />2.7% [[Хонконг дахь филиппинчүүд‎|Филиппинчүүд‎]]<br />1.9% [[Хонконг дахь индонезчүүд‎|Индонезчүүд‎]]<br />0.8% [[Цагаан хүн|Цагаан]]<br />0.6% [[Хонконг дахь өмнөд азиуд|Энэтхэгчүүд]]<br />0.4% [[Хонконг дахь өмнөд азиуд|Балбачууд‎]]<br />2% бусад<ref name="demographics">{{harvnb|Population By-Census|2021|p=46}}.</ref> | ethnic_groups_year = 2021 | politics_link = Хонконгийн улс төр | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[нэг намын систем|нэг намын]] төрийн хүрээнд [[Гүйцэтгэх засаглал|гүйцэтгэх засаглалтай]] засгийн газар<ref>{{cite web|title=China (People's Republic of) 1982 (rev. 2004)|url=https://www.constituteproject.org/constitution/China_2004?lang=en|publisher=Constitute project|access-date=25 August 2019}}</ref> | leader_title1 = [[Хонконгийн ерөнхий дарга|Ерөнхий Дарга]]<!--- DO NOT insert Head of State of PRC here; HK is not a sovereign state and the Hong Kong Government's website (http://www.gov.hk) indicates there is no such position as Head of State of Hong Kong. ---> | leader_name1 = [[Жон Ли Ка-чиу|Жон Ли]] | leader_title2 = [[Захиргааны ерөнхий нарийн бичгийн дарга|Ерөнхий Нарийн Бичгийн Дарга]] | leader_name2 = [[Эрик Чан]] | leader_title3 = [[Хонконгийн Хууль Тогтоох Зөвлөлийн дарга|Зөвлөлийн дарга]] | leader_name3 = [[Старри Ли]] | leader_title4 = [[Давж заалдах шатны шүүхийн ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name4 = [[Эндрю Ченг]] | legislature = [[Хонконгийн Хууль Тогтоох Зөвлөл|Хууль Тогтоох Зөвлөл]] | national_representation_type1 = [[Ардын төлөөлөгчдийн их хурал]] | national_representation1 = [[Хонконг дахь 2022 оны Ардын төлөөлөгчдийн их хурлын сонгууль|36 гишүүн]] | national_representation_type2 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл]] | national_representation2 = 203 төлөөлөгч<ref name="NationalReps">{{harvnb|Cheung|2017}}.</ref> | area_km2 = 2,754.97 | area_rank = 168 | area_label2 = Хуурай газар | area_data2 = 1,110.18 км{{smallsup|2}}<ref name="landsd area"/> <!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --> | percent_water = 59.70%<br />(1,644.79 км{{smallsup|2}}<ref name="landsd area"/> | elevation_max_m = 957 | elevation_max_point = [[Таймошань]] | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[Өмнөд Хятадын тэнгис]] | population_estimate = {{increaseNeutral}} 7,498,100<ref>{{cite press release |title=Mid-year population for 2023 |date=2023-08-15 |publisher=[[Хүн амын тооллого, статистикийн газар]] |url=https://www.censtatd.gov.hk/en/press_release_detail.html?id=5265 |access-date=2026-04-23 |archive-date=2023-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231115122540/https://www.censtatd.gov.hk/en/press_release_detail.html?id=5265 |url-status=live }}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = | population_census = {{increaseNeutral}} 7,413,070<ref>{{cite web|url=https://www.census2021.gov.hk/doc/media/Table(EN).pdf |title= Key statistics of the 2021 and 2011 Population Census |publisher=census2021.gov.hk |access-date=2022-03-15}}</ref> | population_census_year = 2021 | population_density_km2 = 6,801<ref>{{cite web|url=https://www.census2021.gov.hk/en/main_tables.html |title= Main Tables – 2021 Population Census |publisher=census2021.gov.hk |access-date=2022-03-15}}</ref> | population_density_sq_mi = 17,614 <!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --> | population_density_rank = 4 | GDP_PPP = {{increase}} $635.594 тэрбум<ref name="IMFWEO.HK">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=2026-04-23}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 50 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $84,212<ref name="IMFWEO.HK" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 18 | GDP_nominal = {{increase}} $450.138 тэрбум<ref name="IMFWEO.HK" /> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 39 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $59,640<ref name="IMFWEO.HK" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 20 | Gini = 45.7 <!-- number only --><!--- DO NOT USE CIA World Factbook. The Gini index is used to calculate the HDI, so the Gini index and the HDI should be from the same source, i.e., the Human Development Report 2009. ---> | Gini_year = 2024 | Gini_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref ={{efn|Татвар болон нийгмийн төлбөрийн дараа}}<ref name="GiniRef">{{harvnb|Household Income Distribution|2021|p=5}}</ref> | HDI = 0.955 <!-- number only --> | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease<!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=2025-05-06 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=2025-05-06 |access-date=2026-04-23 |publisher=[[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Хөгжлийн Хөтөлбөр]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 8 | currency = [[Хонконг доллар]] (HK$) | currency_code = HKD | timezone = [[Хонконгийн Цаг|ХКЦ]] | utc_offset = +08:00 | date_format = өө/сс/жжжж<br />жжжж年сс月өө日 | electricity = 220 В–50 Гц | drives_on = зүүн{{efn|Баруун талд жолооддог [[Хонконг-Жухай-Макао гүүр#Хонконгын холбоос зам|Хонконг-Жухай-Макао гүүр Хонконгын холбоос замаас]] бусад.<ref>{{harvnb|Technical Legislative Amendments on Traffic Arrangements for the Hong Kong-Zhuhai-Macao Bridge|2017}}</ref>}} | calling_code = [[Хонконг дахь утасны дугаар|+852]] | blank_name_sec1 = [[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар#Хонконг, Макаотой хиллэх хил|Улсын дугаарын угтвар]] | blank_info_sec1 = Орон нутгийн тээврийн хэрэгсэлд байхгүй, хил дамнасан тээврийн хэрэгсэлд {{lang|zh-cn|粤Z}} | blank_name_sec2 = Уур амьсгал | blank_info_sec2 = [[Чийглиг субтропикийн уур амьсгал]] (Cwa) | iso_code = {{hlist|[[ISO 3166-2:HK|HK]]|[[ISO 3166-2:CN|CN-HK]]}} | cctld = {{hlist|[[.hk]]|[[.香港]]}} }} '''Хонконг''' ({{юникодмонгол|ᠰᠢᠶᠠᠩᠭᠠᠩ|}};монгол хэлнээ анх орсноор '''Хонконг'''; {{lang-en|Hong Kong}}, '''Хонконг'''; {{lang-zh|香港}} ''Шианган'', [[Юэ аялгуу|кан.]] ''Heūnggóng'', ''Хөнгон'') — [[Ази]] дахь Дэлхийн [[санхүү]]гийн томоохон төв [[хот]]; [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|БНХАУ]]-ын [[Тусгай захиргааны бүс (БНХАУ)|тусгай захиргааны хоёр бүс]]ийн нэг (нөгөө нь [[Макао]]). Хонконг нь Хятадын өмнөд хэсэгт орших бөгөөд хойд талаараа [[Гуандун муж]]тай хиллэдэг. Зүүн, баруун, өмнөд талд нь [[Өмнөд Хятадын тэнгис]] оршино. Хонконг нь 1942 оноос 1997 онд Хятадад шилжүүлэгдэх хүртлээ [[Нэгдсэн Вант Улс]]ын засаг захиргаан дор байжээ. [[Хятад-Британийн хамтарсан тунхаг]] болон [[Хонг Конгийн Үндсэн Хууль|Хонконгийн Үндсэн Хуулинд]] зааснаар шилжүүлгээс тавин жилийн дараа буюу доод тал нь 2047 он хүртэл Хонконг нь Хятадаас ихээхэн хэмжээний автономит байдалтай байх ёстой. "Нэг улс, хоёр систем" гэсэн бодлогын дагуу, Хятадын Засгийн Газар нь Хонконгийн [[аюулгүй байдал]], [[гадаад бодлого|гадаад бодлогыг]] хариуцах бол [[хуулийн систем]], [[цагдаа]]гийн хүчин, [[мөнгөн тэмдэгт]], [[гааль|гаалийн бодлого]], [[цагаачлал]]ын бодлого, олон улсын байгууллага, үйл явдалд илгээх төлөөлөгчдөө өөрөө зохицуулна. Анх худалдааны боомт болж байгуулагдсан Хонконг нь 20-р зууны сүүлчээр томоохон [[санхүү]]гийн төв болжээ. [[Капитализм|Капиталист]] [[эдийн засаг]] нь голдуу үйлчилгээний салбарт тулгуурладаг бөгөөд засгийн газар үл оролцох бодлого нь ихээхэн тус үзүүлдэг. Хүн ам нь голдуу Хятад гаралтай боловч бусад үндэстнүүдийн иргэд нь нийгмийн жижиг боловч чухал хэсгийг бүрдүүлдэг. Хонконгод барууны, зүүний соёл урлаг ихээхэн нөлөөлсөн бөгөөд энэ нь [[хоол]], [[кино]], [[хөгжим|хөгжмийн]] урлагуудад нь тод харагддаг. == Газар зүй == === Цаг уур === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Хонконг ([[Хонконгийн ажиглалтын төв]]), хэвийн үе 1991–2020, туйлын үе 1884–1939 ба 1947–одоо |metric first = Y |single line = Y |collapsed = Y |Jan record high C = 26.9 |Feb record high C = 28.3 |Mar record high C = 31.5 |Apr record high C = 33.4 |May record high C = 36.1 |Jun record high C = 35.6 |Jul record high C = 36.1 |Aug record high C = 36.6 |Sep record high C = 35.9 |Oct record high C = 34.6 |Nov record high C = 31.8 |Dec record high C = 28.7 |year record high C = 36.6 |Jan avg record high C = 24.0 |Feb avg record high C = 25.1 |Mar avg record high C = 27.5 |Apr avg record high C = 30.2 |May avg record high C = 32.3 |Jun avg record high C = 33.6 |Jul avg record high C = 34.1 |Aug avg record high C = 34.2 |Sep avg record high C = 33.4 |Oct avg record high C = 31.3 |Nov avg record high C = 28.4 |Dec avg record high C = 25.1 |year avg record high C = 34.7 |Jan high C = 18.7 |Feb high C = 19.4 |Mar high C = 21.9 |Apr high C = 25.6 |May high C = 28.8 |Jun high C = 30.7 |Jul high C = 31.6 |Aug high C = 31.3 |Sep high C = 30.5 |Oct high C = 28.1 |Nov high C = 24.5 |Dec high C = 20.4 |year high C = 26.0 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 17.1 |Mar mean C = 19.5 |Apr mean C = 23.0 |May mean C = 26.3 |Jun mean C = 28.3 |Jul mean C = 28.9 |Aug mean C = 28.7 |Sep mean C = 27.9 |Oct mean C = 25.7 |Nov mean C = 22.2 |Dec mean C = 18.2 |year mean C = 23.5 |Jan low C = 14.6 |Feb low C = 15.3 |Mar low C = 17.6 |Apr low C = 21.1 |May low C = 24.5 |Jun low C = 26.5 |Jul low C = 26.9 |Aug low C = 26.7 |Sep low C = 26.1 |Oct low C = 23.9 |Nov low C = 20.3 |Dec low C = 16.2 |year low C = 21.6 |Jan avg record low C = 9.1 |Feb avg record low C = 10.2 |Mar avg record low C = 12.2 |Apr avg record low C = 16.3 |May avg record low C = 20.7 |Jun avg record low C = 23.6 |Jul avg record low C = 24.2 |Aug avg record low C = 24.3 |Sep avg record low C = 23.5 |Oct avg record low C = 20.1 |Nov avg record low C = 15.3 |Dec avg record low C = 10.1 |year avg record low C = 7.8 |Jan record low C = 0.0 |Feb record low C = 2.4 |Mar record low C = 4.8 |Apr record low C = 9.9 |May record low C = 15.4 |Jun record low C = 19.2 |Jul record low C = 21.7 |Aug record low C = 21.6 |Sep record low C = 18.4 |Oct record low C = 13.5 |Nov record low C = 6.5 |Dec record low C = 4.3 |year record low C = 0.0 |rain colour = green |Jan rain mm = 33.2 |Feb rain mm = 38.9 |Mar rain mm = 75.3 |Apr rain mm = 153.0 |May rain mm = 290.6 |Jun rain mm = 491.5 |Jul rain mm = 385.8 |Aug rain mm = 453.2 |Sep rain mm = 321.4 |Oct rain mm = 120.3 |Nov rain mm = 39.3 |Dec rain mm = 28.8 |year rain mm = 2431.2 |unit rain days = 0.1 мм |Jan rain days = 5.70 |Feb rain days = 7.97 |Mar rain days = 10.50 |Apr rain days = 11.37 |May rain days = 15.37 |Jun rain days = 19.33 |Jul rain days = 18.43 |Aug rain days = 17.50 |Sep rain days = 14.90 |Oct rain days = 7.83 |Nov rain days = 5.70 |Dec rain days = 5.30 |year rain days = 139.90 |Jan humidity = 74 |Feb humidity = 79 |Mar humidity = 82 |Apr humidity = 83 |May humidity = 83 |Jun humidity = 82 |Jul humidity = 81 |Aug humidity = 81 |Sep humidity = 78 |Oct humidity = 73 |Nov humidity = 72 |Dec humidity = 70 |year humidity = 78 | Jan dew point C = 11.7 | Feb dew point C = 13.2 | Mar dew point C = 16.1 | Apr dew point C = 19.7 | May dew point C = 23.0 | Jun dew point C = 24.9 | Jul dew point C = 25.2 | Aug dew point C = 25.1 | Sep dew point C = 23.6 | Oct dew point C = 20.2 | Nov dew point C = 16.7 | Dec dew point C = 12.4 | year dew point C = 19.3 |Jan sun = 145.8 |Feb sun = 101.7 |Mar sun = 100.0 |Apr sun = 113.2 |May sun = 138.8 |Jun sun = 144.3 |Jul sun = 197.3 |Aug sun = 182.1 |Sep sun = 174.4 |Oct sun = 197.8 |Nov sun = 172.3 |Dec sun = 161.6 |year sun = 1829.3 |Jan percentsun = 43 |Feb percentsun = 32 |Mar percentsun = 27 |Apr percentsun = 30 |May percentsun = 34 |Jun percentsun = 36 |Jul percentsun = 48 |Aug percentsun = 46 |Sep percentsun = 47 |Oct percentsun = 55 |Nov percentsun = 52 |Dec percentsun = 48 |year percentsun = 41 |source 1 = [[Хонконгийн ажиглалтын төв]]<ref name="met_norms">{{cite web |url=https://www.hko.gov.hk/en/cis/normal/1991_2020/normals.htm |title=Monthly Meteorological Normals for Hong Kong (1991–2020) |publisher=Хонконгийн ажиглалтын төв |access-date=2026-04-23 |archive-date=2021-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208043254/https://www.hko.gov.hk/en/cis/normal/1991_2020/normals.htm |url-status=live }}</ref><ref name="extremeshko">{{cite web |url=http://www.weather.gov.hk/en/cis/extreme/mon_extreme.htm |title=Extreme Values of Meteorological Elements in Hong Kong and their Occurrence Dates (1884–1939, 1947–2024) |publisher=Хонконгийн ажиглалтын төв |access-date=2026-04-23 |archive-date=2021-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208053745/http://www.weather.gov.hk/en/cis/extreme/mon_extreme.htm |url-status=live }}</ref><ref name="meanmaxmin">{{cite web |url=https://www.hko.gov.hk/en/cis/monthlyElement.htm |title=Monthly Data for Single Element |publisher=Хонконгийн ажиглалтын төв |access-date=2026-04-23 |archive-date=2022-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220209091006/https://www.hko.gov.hk/en/cis/monthlyElement.htm |url-status=live }}</ref> }} ==Түүх== ===Британийн эзэмшил=== 1839 онд [[Чин улс]] [[хар тамхи]] импортлохоос татгалзсанаас болж [[Британи]]тай [[Хар тамхины нэгдүгээр дайн]]д хүч үзсэн. 1841 оны 1 сарын 20-д Британийн хүчин [[Хонконг арал|Хонконг арлыг]] эзлэн авч, 1842 оны 8 сарын 29-д [[Наньжин]]гийн гэрээгээр өөрийн мэдэлд авч суурингаа (Виктори гэх нэртэй) байгуулжээ. [[Зураг:City of Victoria, Hong Kong.jpg|thumb|left|1890-ээд оны Виктори суурин<br/>(одоо Төв дүүргийн газар)]] 1860 онд Британи [[Хар тамхины хоёрдугаар дайн|Хар тамхины удаах дайн]]д дийлж Каулан ({{lang-en|Kowloon}}) хошууг өмнөхийн адил авсан бол 1898 онд урьдны газраасаа бүр том Шинэ газрыг (''New territories'') 99 жилийн түрээсийн гэрээгээр нэмж авчээ.<ref name="Wiltshire">{{cite book|first=Trea|last=Wiltshire|title=Old Hong Kong|volume=Volume II: 1901–1945|page=148|publisher=FormAsia Books|edition=5th|year=1997|isbn=962-7283-13-4}}</ref> 1841 онд загасч голдуу 7,450 [[Хятад үндэстэн|хятад]] байсан бол 1870 онд 115 мянган хятад, 8,754 [[европ]] хүн оршин суудаг болсон нь хүн ам цугларч эхэлсний жишээ юм.<ref>Linda Pomerantz-Zhang (1992). "''[http://books.google.cz/books?id=otwbBh_GgrwC&pg=PA19&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Wu Tingfang (1842–1922): reform and modernization in modern Chinese history]''". Hong Kong University Press. p.8. ISBN 962-209-287-X</ref> ===Японы түрэмгийлэл=== [[Япон|Японы эзэнт гүрэн]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн]]д Азийн дорноос довтлон эзлэж байх үедээ 1941 оны 12 сарын 8-д Хонконг руу дайрсан.<ref>{{cite web |first=Klemen |last=L |url=http://www.dutcheastindies.webs.com/december2.html |title=Chronology of the Dutch East Indies, 7 December 1941 – 11 December 1941 |date=1999–2000 |work=Forgotten Campaign: The Dutch East Indies Campaign 1941–1942 |access-date=6 Долдугаар сар 2012 |archive-date=15 Аравдугаар сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015214226/http://www.dutcheastindies.webs.com/december2.html |url-status=dead }}</ref> Британи, Канадын хамгаалагч хүчин 1941 оны 12 сарын 25-д Хонконгийг алджээ.<ref>{{cite web |first=Klemen |last=L |url=http://www.dutcheastindies.webs.com/december5.html |title=Chronology of the Dutch East Indies, 25 December 1941 – 31 December 1941 |date=1999–2000 |work=Forgotten Campaign: The Dutch East Indies Campaign 1941–1942 |access-date=6 Долдугаар сар 2012 |archive-date=15 Аравдугаар сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015232456/http://www.dutcheastindies.webs.com/december5.html |url-status=dead }}</ref> Японд эзлэгдсэн хэдэн жилд хүнс хомсдож, үнэ харьцангуй өссөн. Хятадууд хойш нүүсээр 1941 онд 1.5 сая хүн байснаа 1945 онд Британи эргүүлэн авахад 6 буман хүн болж цөөрсөн байдаг.<ref name="NYTime05">{{cite news|last=Bradsher|first=Keith|url=http://www.nytimes.com/2005/04/17/international/asia/17cnd-hong.html|title=Thousands March in Anti-Japan Protest in Hong Kong|newspaper=[[The New York Times]]|date=17 April 2005|accessdate=20 October 2010}}</ref> ===Хүйтэн дайны үе=== Дайны дараа [[Хятадын иргэний дайн]]аас дүрвэгчдээр хүн амын тоо түргэн нөхөгджээ. Ялангуяа 1949 онд [[БНХАУ]] байгуулагдахад [[Хятадын эв хамт нам]]ын бодлогод хавчигдахаас зайлж Хонконг руу цагаачлах урсгал хөвөрсөн гэдэг.<ref name="Wiltshire" /> [[Зураг:Hk1989a.jpg|thumb|left|1989 оны Хонконг]] 1950-иад онд Хонконгод даавууны экспорт болон бусад [[аж үйлдвэр]] ихэд хөгжсөн. Энэ үед хүн амын тоо үргэлжлэн өсч, хөдөлмөрийн хөлс хэвээрээ шахуу байсан ч хүн ардын амьдралын тав тух дээшилсэн байна.<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=cxxGJ7c10noC&pg=PA48&dq=textiles+growth+hong+kong&q=textiles%20growth%20hong%20kong |title=The growth and structure of international trade since the Second World War | first=Lynden |last=Moore |year=1985 | page=48 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-46979-1 |accessdate=2011-09-01}}</ref> Хонконгод 80, 90-ээд онд аж үйлдвэрийн салбарт ажиллах хүчний багтаамж ханах үед зөрөөд [[үйлчилгээ]]ний салбарын нийт хэмжээ их хувиар өсчээ.<ref name="Dodsworth">{{cite book|work=Hong Kong, China: Growth, Structural Change, and Economic Stability During the Transition|publisher=International Monetary Fund|year=1997|page=54|isbn=1-55775-672-4|first=John|last=Dodsworth|first2=Dubravko|last2=Mihaljek}}</ref> [[Их Британи]] 1997 онд Шинэ газрын ({{lang-en|New territories}}) түрээсийн хугацаа дуусахад Хятадад Хонконгийг мэдэх бүрэн эрхээ шилжүүлнэ гэдгээ 1984 онд Хятадтай хамтарсан тунхаг үйлдэхдээ баталжээ.<ref name="Wiltshire" /> ===1997 оноос хойш=== [[Хятад]]ын мэдэлд ирснээр Британийн үед байснаас Хятадад тааруулж өөрчлөгдсөн зүйлс байдаг. Гэхдээ бас өөрчлөгдөөгүй зүйлс ч байна. Хятадаас ялгарах заримаас нь онцолвол, өөрийн нэрээр [[ДХБ]], [[ОУОХ]] г.м хэд хэдэн олон улсын байгууллагын гишүүн хэвээр, бүх сургуульд [[англи хэл]] заадаг хэвээр, Хонконгийн тусгай бүсийн паспорттой хүн [[Европ]], [[Умард Америк]]т чөлөөтэй нэвтрэх эрхтэй хэвээр, [[хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөө]]тэй хэвээрээ байна. == Төр засаг == [[Зураг:Legislative_Council_Complex_2011_Chamber.JPG|thumb|Хууль тогтоох зөвлөлийн байр]] [[Зураг:HK_Chater_Road_LegCo_view.jpg|thumb|Эцэслэн шийдэх шүүхийн байр]] Хонконг бол Хятад улсын онцгой захиргаат орон юм. Хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх эрх мэдэл нь засгийн газраас тусдаа тогтсон байна. Хятад-Их Британийн хамтарсан тунхаг ёсоор харьяалах улс нь Британи байж байгаад Хятад болж солигдсон ч эдийн засаг, засаг захиргааны бүтэц хэвээр үргэлжлэхээр заасан байна. Хятад улсын «Нэг улс, хоёр тогтолцоо» зарчмын хүрээнд Хонконгийн суурь хууль нь муж, орны түвшнийх байна. Тус орны засаг захиргаа нь дараах байдлаар хуваагддаг: # Гүйцэтгэх засаг: Муж, орны хуулийг сахиулах эрх мэдэл Ерөнхий хэрэгжүүлэгчид байдаг. Мөн Ерөнхий хэрэгжүүлэгч нь Хэрэгжүүлэх зөвлөлийн гишүүд болон гол албан тушаалтнуудыг томилдог. # Хууль тогтоох засаг: Нэг танхим бүхий Хууль тогтоох зөвлөлтэй. Тус зөвлөл нь Хонконг оронд мөрдөх хууль, төсөвийг батлах болон Ерөнхий хэрэгжүүлэгчийг огцруулах эрхтэй. # Шүүх засаг: Эцэслэн шийдэх шүүх болон түүнээс бага шатны шүүх байгууллага нь суурь хуулийг хэрэгжүүлэхэд хяналт тавьдаг. Шүүгчийг Ерөнхий Хэрэгжүүлэгч томилдог Ерөнхий хэрэгжүүлэгч нь Хонконг орны төр засгийн тэргүүн бөгөөд ихдээ таван жилээр хоёр удаа ажиллах эрхтэй. Хятад улсын Төрийн зөвлөл нь 1200 бизнес, олон нийт, төрийн удирдагчдыг хамаарч байдаг Сонгуулийн хорооноос нэр дэвшүүлсэн Ерөнхий хэрэгжүүлэгчийг тохоон томилдог. Хууль тогтоох зөвлөл нь 70 гишүүнтэй, дөрвөн жил ажилладаг. 35 гишүүн нь ялгаатай газар нутгийн төлөөлөл байх бөгөөд үлдсэн 35 гишүүн нь чиг үүргийн төлөөлөл байна. Чиг үүргийн гишүүдийн 30 нь эдийн засаг, тусгай сонирхолын бүлгүүдээс хязгаарт тооны дагуу сонгогдсон байх бөгөөд үлдсэн 5 гишүүн нь Дүүргийн зөвлөлийн гишүүдээс нэр дэвшиж, хоёр сонгуулиар шигшигдэн сонгогддог. Бүх гишүүд пропорциональ тогтолцооны сонгуулиар сонгогддог. 2016 оны Хууль тогтоох зөвлөлийн сонгуульд хоёр нам төлөөллөө сонгуульсан. Эдгээр нам нь үндсэн гурван янз байна: Хятад улсын бодлогыг хэрэгжүүлэгч (өнөөгийн төр засаг), ардчиллын төлөө хүчин, орон нутгийн хүчин энэ гурав байна. Одоогоор Хятад улсын хууль Хонконгд үйлчлэхгүй бөгөөд хуучин үйлчилж асан хууль үйлчилдэг. Хятад улсын бусад газраас Хонконг руу орж гарах хилээр шалгуулдаг бөгөөд нэвтрэх эрх авдаг. Мөн төсвийн орлого нь Хятад улсаас тусдаа бөгөөд ямар нэгэн татаас, санхүүжилт авдаггүй. Хонконгийн аюулгүй байдлыг Хятад улсын Ардын чөлөөлөх цэргийн дугаар хэсэг хариуцдаг. Хонконгийн ард иргэнийг цэрэгт татдаггүй. Гадаад улстай харьцахад Хятад улсын төр, Гадаад хэргийн сайд Хонконгийг төлөөлөх ёстой, гэхдээ эдийн засаг, соёлын харилцаанд Хонконг бие даан гадаадтай харьцдаг. Дэлхийн худалдааны байгууллага, Ази-Номхон далайн эдийн засаг хамтын ажилллагааны байгууллага, Олон улсын олимпын хороо болон НҮБ-ын салбар хороодын гишүүн байдаг. === Засаг захиргааны хуваарь === Хонконг орны газар нутаг 18 дүүрэгт хуваагддаг. Дүүргийн зөвлөлийн 479 суудлаас 452 нь шууд сонгогддог бол 27 суудал нь хөдөө нутгийн зөвлөлийн дарга нар байдаг.<ref>{{harvnb|District Councils Ordinance}}.</ref> [[File:Map of Hong Kong 18 Districts international.svg|thumb|400px|Хонконгийн нутаг дэвсгэрийн хуваарь]] ;Хонконг арал <br> 1. Төв-Өрнөд <br> 2. Ваньчай <br> 3. Дорнод <br> 4. Өмнөд <br> ;Коулун хошуу <br> 5. Яучиммон <br> 6. Шамшуйпо <br> 7. Коулунсити <br> 8. Вонтайсинь <br> 9. Куньтон <br> ;Шинэ газар <br> 10. Куайчин <br> 11. Чюньвань <br> 12. Тюньмунь <br> 13. Юньлон <br> 14. Умард <br> 15. Тайпо <br> 16. Шатинь <br> 17. Сайкун <br> 18. Арал == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commonscat|Hong Kong|Хонконг}} {{Wikivoyage}} * [http://www.gov.hk/ Хонгконгийн засгийн газрын албан ёсны цахим хуудас] * [http://www.censtatd.gov.hk/ Хонгконгийн статистикийн газрын албан ёсны цахим хуудас] {{Хятадын хот}} {{БНХАУ-ын дээд нутаг}} [[Ангилал:Хонконг| ]] [[Ангилал:Азийн бүсчлэл]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Метропол бүс нутаг]] [[Ангилал:Хонконгийн суурин|!Хонконг]] [[Ангилал:Хятадын онцгой захиргаат бүс]] [[Ангилал:Хятадын улс төр]] [[Ангилал:Хонконгийн түүх]] [[Ангилал:Британийн Хонконг|!]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Азийн колоничлолын түүх]] [[Ангилал:Далайн чанад дахь түүхэн бүс нутаг]] [[Ангилал:Эдийн засгийн онцгой бүс]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] bq9rbt1rn4k5w9htso380zz91ld47k7 Словак хэл 0 8627 854478 852402 2026-04-22T14:26:37Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854478 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |wayback=20191214104352 |text=The relationship between official and minority languages in Poland |archiv-bot=2026-04-22 14:26:37 InternetArchiveBot }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] 7h06xjk1ppbd6urt2co61by07qlt0f8 Жакарта 0 8648 854544 820912 2026-04-23T09:16:17Z Enkhsaihan2005 64429 854544 wikitext text/x-wiki {{Short description|Индонезийн де-факто нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Ижил нэрийн тайлбар|Жакарта (салаа утга)}} {{Инфобокс суурин | name = Жакарта | native_name = Jakarta | other_name = | official_name = Жакартын Тусгай Нийслэлийн Нутаг<br />{{lang|id|{{nobold|Daerah Khusus Ibukota Jakarta}}}} | settlement_type = [[Индонезийн мужууд|Тусгай Нийслэлийн Нутаг]] | image_skyline = {{multiple image |total_width = 300 |border = infobox |perrow = 1/2/2/2 |caption_align = center |image1 = Jakarta CBD.jpg |caption1 = [[Жакартын Алтан гурвалжин]] |image2 = Bundaran Hotel Indonesia (2025).jpg |caption2 = [[Селамат Датанг хөшөө|Бундаран HI]] |image3 = Batavia City Hall (Jakarta History Museum) Fatahillah Square (2025) - img 03.jpg |caption3 = [[Жакартын хуучин хот]] |image4 = Jakarta Indonesia National-Museum-01.jpg |caption4 = [[Индонезийн үндэсний музей|Үндэсний музей]] |image5 = Museum Bahari02.jpg |caption5 = [[Далайн музей (Индонез)|Далайн музей]] |image6 = Istana Negara (30139691680).jpg |caption6 = [[Мердека ордон]] |image7 = Jakarta Indonesia National-Monument-02.jpg |caption7 = [[Үндэсний хөшөө (Индонез)|Монас]] }} | nickname = {{hlist|''Том [[Дуриан]]''|''Жавагийн [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]]''|''J-Town''<ref>{{Cite web|url=http://www.jetstarmag.com/story/a-day-on-the-j-town/1595/1/|title=A Day in J-Town|work=Jetstar Magazine|date=2012|access-date=2026-04-23|archive-date=2013-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130801063908/http://www.jetstarmag.com/story/a-day-on-the-j-town/1595/1}}</ref>}} | motto = {{native phrase|sa-Latn|Jaya Raya}}<br />"Ялсан ба Агуу" | anthem = Mars DKI Jakarta | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | mapframe-frame-coord = {{coord}} | coordinates = {{Coord|format=dms|display=inline, title}} | image_seal = Coat of arms of Jakarta.svg | image_flag = | seal_size = 75px | seal_type = Сүлд | seal_link = Жакартын сүлд | image_blank_emblem = +Jakarta Logo.svg | blank_emblem_type = Тэмдэг | blank_emblem_size = 110px | pushpin_map = Индонез#Ази | pushpin_mapsize = 300px | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = Индонез дахь байршил##[[Ази]] дахь байршил | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{INA}} | subdivision_type1 = [[Индонезийн бүс нутаг|Бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Жава]] | subdivision_type3 = Захиргааны хот, тойргууд | subdivision_name3 = {{Collapsible list |title = [[Жакарта дахь засаг захиргааны тойрог, хотуудын жагсаалт|Жагсаалт]] |frame_style = border:none; padding:0 |title_style = |list_style = text-align:left; display:none |1= [[Төв Жакарта]] |2= [[Умард Жакарта]] |3= [[Өмнөд Жакарта]] |4= [[Баруун Жакарта]] |5= [[Зүүн Жакарта]] |6= [[Мянган арал (Индонез)|Мянган арал]] }} | subdivision_type2 = [[Индонезийн их хотын бүсийн жагсаалт|Их хотын бүс]] | subdivision_name2 = [[Жакарта их хотын бүс|Их Жакарта]] | seat_type = Нийслэл | seat = Байхгүй{{Efn|Жакарта нь таван ''Kota Administrasi'' (захиргааны хот/хотын захиргаа) болон нэг ''Kabupaten Administrasi'' (захиргааны тойрог)-аас бүрддэг мужийн түвшний Нийслэлийн тусгай нутаг юм. Жакарта нь ''де-юре'' нийслэлгүй ч засгийн газрын олон барилга Төв Жакартад байрладаг.}} | established_title = Гарал үүсэл | established_date = МЭ 397 ([[Сунда Келапа]]) | established_title1 = Анх дурдсан | established_date1 = МЭ 358 ([[Тугу бичээс]]) | established_title2 = [[Сунда Келапагийн байлдан дагуулалт|Суурь]] | established_date2 = {{Start date and age|1527|06|22}}<ref name="kemendagri">{{Cite web|url=http://www.kemendagri.go.id/pages/profil-daerah/provinsi/detail/31/dki-jakarta|title=Provinsi – Kementerian Dalam Negeri – Republik Indonesia|trans-title=Аймаг – Дотоод хэргийн яам – Бүгд Найрамдах Индонез Улс|language=id|publisher=[[Дотоод хэргийн яам (Индонез)|Дотоод хэргийн яам]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130219073545/http://www.kemendagri.go.id/pages/profil-daerah/provinsi/detail/31/dki-jakarta|archive-date=2013-02-19|access-date=2026-04-23|url-status=live}}</ref> | established_title3 = [[Батавиа, Нидерландын Зүүн Энэтхэг|Батавиа]] | established_date3 = {{Start date and age|1619|05|30}} | established_title4 = [[Индонез дахь хотын статус|Хотын статус]] | established_date4 = {{Start date and age|1621|03|04}}<ref name="kemendagri"/> | established_title5 = [[Индонезийн муж|Мужийн статус]] | established_date5 = {{Start date and age|1961|08|28}}<ref name="kemendagri"/> | government_type = [[Индонезийн засаг захиргааны хуваарь#Нэгдүгээр зэрэг|Тусгай захиргааны бүс]] | governing_body = Жакарта мужийн засгийн газрын тусгай нийслэлийн бүс | leader_title = [[Жакартын захирагч|Захирагчийн үүрэг гүйцэтгэгч]] | leader_name = [[Прамоно Анунг]] | leader_title2 = [[Жакартын дэд захирагч|Дэд захирагч]] | leader_name2 = [[Рано Карно]] | leader_title3 = [[Бүсийн Төлөөлөгчдийн Танхим|Хууль тогтоох байгууллага]] | leader_name3 = [[Жакартын бүсийн төлөөлөгчдийн танхим]] (DPRD) | total_type = Хотын нутаг | area_total_km2 = 662 | area_urban_km2 = 3,546 | area_metro_km2 = 7,076.31 | area_rank = [[Индонезийн муж|Индонезид 38-д]] | elevation_m = 8 | population_as_of = 2025 | population_total = 11,010,514 | population_rank = Индонезид [[Индонезийн муж|6-р]] муж<br />Индонезид [[Индонезийн хотын жагсаалт (хүн амаар)|1-т]] | population_density_km2 = auto | population_footnotes = <ref name="DisDukCapilJakarta" /> | population_urban = 35,386,000 | population_urban_footnotes = <ref name="Demog19th">{{Cite web|title=Demographia World Urban Areas|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|edition=19th annual|date=2023|access-date=2026-04-23}}</ref> | population_density_urban_km2 = auto | population_metro = 32,594,159 | population_density_metro_km2 = auto | population_metro_footnotes = <ref>{{Cite web|url=http://perkotaan.bpiw.pu.go.id/v2/metropolitan/3|title=Urban area development centre database|website=perkotaan.bpiw.pu.go.id|access-date=2026-04-23|archive-date=2020-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200206220012/http://perkotaan.bpiw.pu.go.id/v2/metropolitan/3|url-status=live}}</ref> | population_demonym = Жакартачууд | demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2023)}} | demographics2_footnotes = <ref name="bpsdatagdp2023">{{Cite web|author=Statistics Indonesia|author-link=Индонезийн Статистикийн Төв Товчоо|year=2024|title=Regional Gross Domestic Product (Billion Rupiah), 2022–2023|url=https://www.bps.go.id/id/statistics-table/2/Mjg2IzI=/-seri-2010--produk-domestik-regional-bruto---milyar-rupiah-.html|publisher=Индонезийн Статистикийн Төв Товчоо (BPS)|location=Жакарта|language=id}}</ref><ref name="bpsdataperkapita2023">{{Cite web|author=Statistics Indonesia|author-link=Индонезийн Статистикийн Төв Товчоо|year=2024|title=[2010 Series] Gross Regional Domestic Product per Capita (Thousand Rupiah), 2022–2023|url=https://www.bps.go.id/id/statistics-table/2/Mjg4IzI=/-seri-2010--produk-domestik-regional-bruto-per-kapita--ribu-rupiah-.html|publisher=Индонезийн Статистикийн Төв Товчоо|location=Жакарта|language=id}}</ref> | demographics1_title3 = [[Индонезийн хэлнүүд|Хэл, аялга]] | demographics1_info3 = {{ubl|[[Индонез хэл|Индонез]] (албан ёсны)|[[Бетави хэл|Бетави]] ([[lingua franca]])}} | demographics2_title1 = [[Индонезийн мужууд|Тусгай бүс нутаг]] | demographics2_info1 = {{ubl|[[Индонез рупиа|Rp]] 3,442.98&nbsp;их наяд|[[Америк доллар|$]]225.88&nbsp;тэрбум|[[Int$]] 724.01&nbsp;тэрбум ([[Худалдан авах чадварын паритет|PPP]])}} | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = {{ubl|[[Индонез рупиа|Rp]] 322.62&nbsp;сая|[[Америк доллар|$]]21,166|[[Int$]] 67,842&nbsp;([[Худалдан авах чадварын паритет|PPP]])}} | demographics2_title3 = Их хот | demographics2_info3 = {{ubl|[[Индонез рупиа|Rp]] 6,404.70 их наяд|[[Америк доллар|$]]420.192 тэрбум|[[Int$]] 1.346 их наяд ([[Худалдан авах чадварын паритет|PPP]])}} | timezone = [[Индонез дахь цаг|WIB]] | utc_offset = +07:00 | postal_code_type = [[Индонез дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = {{ubl|10110–14540|19110–19130}} | registration_plate = B | blank5_name = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2024) | blank5_info = {{Increase}} 0.850<ref>{{Cite web|url=https://www.bps.go.id/id/pressrelease/2024/11/15/2296/indeks-pembangunan-manusia--ipm--indonesia-tahun-2024-mencapai-75-02--meningkat-0-63-poin-atau-0-85-persen-dibandingkan-tahun-sebelumnya-yang-sebesar-74-39-.html|title=Human Development Index 2024|publisher=[[Индонезийн Статистикийн Төв Товчоо]]|date=2024|language=id|access-date=2026-04-23}}</ref> (1-т) – <span style=color:#090>маш&nbsp;өндөр</span> | area_code = +62 21 | iso_code = ID-JK | website = {{Official URL}} }} '''Жакарта''', албан ёсоор '''Жакартын Тусгай Нийслэлийн Нутаг''' ({{langx|id|Daerah Khusus Ibukota Jakarta}}) нь [[Индонез]] улсын [[нийслэл]], улсынхаа хамгийн том, 10.2 сая хүнтэй [[хот]]. Жакарта хотын бөөгнөрлийг янз бүрээр тооцдогоос албан ёсных буюу 6,682.8 км² нутгийг хамрах "Жаботедабекжур" нутагт 2010 онд 28.3 сая хүн байна гэж тоологджээ. Жакартын газарт 4-р зууны үед суурин байсан. Түүхэндээ МЭӨ 397–1527 оны үеийг нь "Сунда Келапа" (''Sunda Kelapa''), 1527–1619 оныхыг "Жаякарта" (''Jayakarta''), 1619-1942 оныхыг "Батавиа" (''Batavia'') зэргээр нэрийдэж байв. Колонийн үеийн Батавиаг халсан "Жакарта" гэх нэр нь өмнөх Жаякарта гэдэг үгний хураагдсан хэллэг юмсанжээ. Сукарно-Хатта, Халим-Перданакусума гэх хоёр нисэх буудал, далайн Танжун боомтоор олон улстай холбогддог. [[АСЕАН]]-ы төв байр Жакартад байдаг. == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location= Жакартын төв ([[Кемаёран]]) (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1924–одоо) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C=36.9 |Feb record high C=35.8 |Mar record high C=36.0 |Apr record high C=35.9 |May record high C=36.1 |Jun record high C=36.3 |Jul record high C=35.6 |Aug record high C=35.6 |Sep record high C=37.1 |Oct record high C=37.9 |Nov record high C=37.1 |Dec record high C=36.7 |Jan record low C=20.6 |Feb record low C=20.6 |Mar record low C=20.6 |Apr record low C=20.6 |May record low C=21.1 |Jun record low C=19.4 |Jul record low C=19.4 |Aug record low C=19.4 |Sep record low C=18.9 |Oct record low C=20.6 |Nov record low C=20.0 |Dec record low C=19.4 |Jan high C = 31.0 |Feb high C = 30.8 |Mar high C = 32.1 |Apr high C = 32.8 |May high C = 33.2 |Jun high C = 32.9 |Jul high C = 32.7 |Aug high C = 33.0 |Sep high C = 33.4 |Oct high C = 33.4 |Nov high C = 32.8 |Dec high C = 32.0 |year high C = 32.5 |Jan mean C = 27.5 |Feb mean C = 27.3 |Mar mean C = 28.0 |Apr mean C = 28.4 |May mean C = 28.7 |Jun mean C = 28.4 |Jul mean C = 28.2 |Aug mean C = 28.3 |Sep mean C = 28.6 |Oct mean C = 28.8 |Nov mean C = 28.4 |Dec mean C = 28.0 |year mean C = 28.2 |Jan low C = 25.2 |Feb low C = 25.2 |Mar low C = 25.5 |Apr low C = 25.6 |May low C = 25.8 |Jun low C = 25.5 |Jul low C = 25.3 |Aug low C = 25.3 |Sep low C = 25.5 |Oct low C = 25.6 |Nov low C = 25.6 |Dec low C = 25.5 |year low C = 25.5 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 373.3 |Feb precipitation mm = 381.4 |Mar precipitation mm = 210.4 |Apr precipitation mm = 164.1 |May precipitation mm = 103.2 |Jun precipitation mm = 80.4 |Jul precipitation mm = 77.7 |Aug precipitation mm = 51.5 |Sep precipitation mm = 61.0 |Oct precipitation mm = 112.2 |Nov precipitation mm = 134.8 |Dec precipitation mm = 183.3 |year precipitation mm = 1933.3 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 17.5 |Feb precipitation days = 17.9 |Mar precipitation days = 14.1 |Apr precipitation days = 11.5 |May precipitation days = 8.2 |Jun precipitation days = 6.2 |Jul precipitation days = 4.8 |Aug precipitation days = 3.3 |Sep precipitation days = 4.0 |Oct precipitation days = 7.4 |Nov precipitation days = 10.4 |Dec precipitation days = 12.8 |year precipitation days = 118.1 |Jan humidity=85 |Feb humidity=85 |Mar humidity=83 |Apr humidity=82 |May humidity=82 |Jun humidity=81 |Jul humidity=78 |Aug humidity=76 |Sep humidity=75 |Oct humidity=77 |Nov humidity=81 |Dec humidity=82 |year humidity=81 |Jan sun = 139.5 |Feb sun = 138.3 |Mar sun = 189.1 |Apr sun = 216.0 |May sun = 220.1 |Jun sun = 219.0 |Jul sun = 229.4 |Aug sun = 235.6 |Sep sun = 225.0 |Oct sun = 207.7 |Nov sun = 180.0 |Dec sun = 148.8 |year sun = |Jand sun = 4.5 |Febd sun = 5.2 |Mard sun = 6.1 |Aprd sun = 7.2 |Mayd sun = 7.1 |Jund sun = 7.3 |Juld sun = 7.4 |Augd sun = 7.6 |Sepd sun = 7.5 |Octd sun = 6.7 |Novd sun = 6.0 |Decd sun = 4.8 |yeard sun = |source 1 = [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]]<ref name=WMO>{{cite web |archive-url = https://web.archive.org/web/20231019195817/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-5-WMO-Normals-9120/Indonesia/CSV/StasiunMeteorologiKemayoran_96745.csv |archive-date = 2023-10-19 |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-5-WMO-Normals-9120/Indonesia/CSV/StasiunMeteorologiKemayoran_96745.csv |title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020 |work = World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020) |publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date = 2026-04-23}}</ref> |source 2=Sistema de Clasificación Bioclimática Mundial,<ref>{{cite web|url=http://www.globalbioclimatics.org/station/in-halim.htm|title=Indonesia – Halim Perdanakus|publisher=Centro de Investigaciones Fitosociológicas|access-date=26 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614155103/http://www.globalbioclimatics.org/station/in-halim.htm|archive-date=2021-06-14|url-status=live}}</ref> [[Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн]] (чийгшил),<ref>{{cite web|url=http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf|title=Stations Number 96745|publisher=Эрчим хүч, нийтийн аж ахуй, цаг уурын яам|access-date=2026-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116071752/http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf|archive-date=2013-01-16}}</ref> [[Deutscher Wetterdienst]] (өдрийн нар 1889–1921)<ref name = DWD> {{cite web|url=https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_967450_kt.pdf|title=Klimatafel von Jakarta (Stadt, Obs.), West-Java / Indonesien|work=Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world|publisher=Deutscher Wetterdienst|language=de|access-date = 2026-04-23}}</ref> }} == Засаг захиргааны хуваарь == Мөн Жакарта Дотроо 5 [[хот]] болж хуваагдана: * Төв Жакарта * Өрнө Жакарта * Өмнө Жакарта * Дорно Жакарта * Умар Жакарта *[[Файл:Jakarta.jpg|thumb| ]]Мянган арал == Зураг == [[Зураг:View of Jakarta from Monas.jpg|thumb|750px|center|]] [[Зураг:Jakarta City Skyline part 2.jpg|thumb|750px|center|]] == Гадаад холбоос == * [https://web.archive.org/web/20070214070511/http://www.jakarta.go.id/v21/home/default.asp?lg=2 Албан ёсны сайт] * [https://web.archive.org/web/20051217212246/http://www.emp.pdx.edu/htliono/jkt.html Жакарта руу аялах тухай] * [https://web.archive.org/web/20081024233201/http://www.kbri-bangkok.com/about_indonesia/special_region_jakarta/special_region_jakarta_01.html Жакартын талаар] *{{commons|Jakarta|Жакарта}} == Зүүлт тайлбар == {{reflist}} {{Ü-links}} *<small>[[Англи хэл|англиар]]</small> Jakarta <span style="color:gray;">(Jakarta)</span> *<small>[[Араб хэл|арабаар]]</small> جاكرتا <span style="color:gray;">(jakarta) </span> *<small>[[Грек хэл|грекээр]]</small> Τζακάρτα <span style="color:gray;">(Tzakárta) </span> *<small>[[Орос хэл|оросоор]]</small> Джакарта <span style="color:gray;">(Džakarta)</span> *<small>[[Нидерланд хэл|нидерландаар]]</small> Jakarta <span style="color:gray;">(Jakarta) </span> {{Ü-Abstand}} *<small>[[Хинди хэл|хиндээр]]</small> जकार्ता <span style="color:gray;">(jakārtā) </span> *<small>[[Япон хэл|японоор]]</small> ジャカルタ <span style="color:gray;">(Jakaruta) </span> *<small>[[Солонгос хэл|солонгосоор]]</small> 자카르타 <span style="color:gray;">(Jakareuta)</span> *<small>[[Тай хэл|тай хэлээр]]</small> จาการ์ตา <span style="color:gray;">(jaa-gaa-dtaa) </span> *<small>[[Хятад хэл|хятадаар]]</small> 雅加達 <span style="color:gray;">(Yǎjiādá)</span> {{Ü-Abstand}} *<small><span style="color:gray;">нэрлэх —</span> </small> Жакарт *<small><span style="color:gray;">харъяалах —</span> </small> Жакартын *<small><span style="color:gray;">өгөх, орших —</span> </small> Жакартад *<small><span style="color:gray;">заах —</span> </small> Жакартыг {{Ü-Abstand}} *<small><span style="color:gray;">гарах —</span> </small> Жакартаас *<small><span style="color:gray;">үйлдэх —</span> </small> Жакартаар *<small><span style="color:gray;">хамтрах —</span> </small> Жакарттай *<small><span style="color:gray;">чиглэх —</span> </small> Жакарт руу {{Ü-rechts}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Азийн суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Индонезийн аймаг]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Жавагийн суурин]] [[Ангилал:Жакарта| ]] [[Ангилал:Саятан хот]] 6bfeswsu5f7lz4prst6qzuwaofuk957 Мельбурн 0 8655 854545 799994 2026-04-23T09:19:44Z Enkhsaihan2005 64429 854545 wikitext text/x-wiki {{Short description|Австралийн Викториа мужийн нийслэл}} {{Инфобокс суурин |name = Мельбурн |native_name = Melbourne |native_name_lang = <!-- ISO 639-1 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> |settlement_type = Мужийн нийслэл |image_skyline = {{multiple image | total_width = 280 | border = infobox | perrow = 1/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Melburnian Skyline b.jpg | caption1 = [[Мельбурны хамгийн өндөр барилгуудын жагсаалт|Мельбурн хотын үзэмж]] | image2 = Flinders Street Station Melbourne March 2021.jpg | caption2 = [[Флиндерс гудамжны төмөр замын өртөө|Флиндерс гудамжны өртөө]] | image3 = Shrine of Remembrance 1 (cropped).jpg | caption3 = [[Мельбурны дайны дурсгал]] | image4 = 2017 AFL Grand Final panorama during national anthem (cropped).jpg | caption4 = [[Мельбурны крикетийн талбай]] | image5 = Royal exhibition building tulips straight.jpg | caption5 = [[Хатан хааны үзэсгэлэнгийн барилга|Хааны үзэсгэлэнгийн барилга]] | image6 = Melbourne Skyline and Princes Bridge - Dec 2008 (cropped).jpg | caption6 = [[Мельбурны төв бизнес дүүрэг|Төв бизнес дүүрэг]] болон [[Ханхүүгийн гүүр]] }} |image_flag = Flag of Melbourne.svg |flag_link = Мельбурны далбаа |image_shield = Coat of Arms of Melbourne.svg |shield_link = Мельбурны сүлд |nickname = |image_map = Free vector map of Sydney city Australia Level 12.svg |mapsize = 270px |map_caption = Сидней хотын газрын зураг |pushpin_map = Австрали |pushpin_relief = 1 |pushpin_mapsize = 250 |pushpin_map_caption = Австрали дахь байршил |coordinates = {{coord|33|52|04|S|151|12|36|E|display=inline,title}} |subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] |subdivision_name = {{flag|Австрали}} |subdivision_type1 = [[Австралийн муж ба нутаг дэвсгэрүүд|Муж]] |subdivision_name1 = {{flagicon image|Flag of Victoria (Australia).svg}} [[Викториа (Австрали)|Викториа]] |established_title = Суурин |established_date = {{Start date and age|1835|08|30}} |established_title1 = Хотын статус |established_date1 = 1847 он |government_type = |governing_body = |leader_party = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |unit_pref = Metric |area_footnotes = <ref name=ABSGCCSAXLS>{{cite web |url=http://www.censusdata.abs.gov.au/CensusOutput/copsub.NSF/All%20docs%20by%20catNo/2011~Community%20Profile~1GSYD/$File/BCP_1GSYD.zip?OpenElement |title=Greater Sydney: Basic Community Profile |publisher=[[Австралийн Статистикийн Товчоо]] |work=2011 Census Community Profiles |date=2013-03-28 |format=xls |access-date=2026-04-23 |archive-date=2022-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221107230439/https://www.censusdata.abs.gov.au/CensusOutput/copsub.NSF/All%20docs%20by%20catNo/2011~Community%20Profile~1GSYD/%24File/BCP_1GSYD.zip?OpenElement |url-status=dead }}</ref> |area_total_km2 = 9,993 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_urban_km2 = |area_rural_km2 = |area_metro_km2 = |area_blank1_km2 = |area_blank2_km2 = |population_footnotes = <ref name=ABSGCCSA>{{cite web|title=Regional Population - 2021-22 final |website=abs.gov.au |publisher=[[Австралийн Статистикийн Товчоо]] |url =https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |access-date= 19 August 2023}}</ref> |population_as_of = 2025 |population_total = 5,435,590 |population_density_km2 = auto |population_note = |population_demonym = Мельбурнчууд |timezone1 = [[Австралийн Дорнодын Стандарт Цаг|АДСЦ]] |utc_offset1 = +10 |timezone1_DST = [[Австралийн Дорнодын Зуны Цаг|АДЗЦ]] |utc_offset1_DST = +11 |postal_code_type = Шуудангийн код |postal_code = 3000–3207 |area_code = 0370, 0371, 0372, 0374, 0376, 0377, 0378, 0379, 0383, 0385, 0386, 0390, 0391, 0392, 0393, 0394, 0395, 0396, 0398, 0399 |area_codes = <!-- for multiple area codes --> |iso_code = |website = {{URL|http://www.cityofsydney.nsw.gov.au/}}<!-- {{URL|example.com}} --> |module = |footnotes = }} '''Мельбурн''' ({{lang-en|Melbourne}}) нь [[Австрали]]йн [[Викториа (Австрали)|Викториа мужийн]] төв бөгөөд хүн амаараа [[Австрали]]йд хоёрт байрлана. [[Метрополитан]] хотын хүн ам нь 5 сая гаруй бөгөөд энэ нь улсын нийт хүн амын тавны нэгтэй тэнцэнэ. Байршлын хувьд Австралийн зүүн өмнөд хэсэгт, [[Порт Филлипийн булан]]гийн зэргэлдээ оршино. Мельбурн дэлхийн хамгийн өмнөд хэсэгт байрлах саятан хот юм. Мельбурн хот нь худалдаа [[арилжаа]], [[аж үйлдвэр]], [[соёл урлаг]]ийн томоохон төв бөгөөд Австралийн "[[спорт]] ба соёл урлагийн нийслэл" хэмээдэг. Австралийн хамгийн чухал соёл урлаг, спортын үйл явдлууд зохиогдож, байгууллууд оршдог. Энэ хот нь [[Лоубороугийн их сургууль|Лоубороугийн их сургуулийн]] "[[дэлхийн хот]]"-уудын жагсаалтад бүртгэгджээ. Мельбурн хот Викторийн үеийн болон орчин үеийн [[архитектур]]ийн холилдсон байдал, [[трамвай]]н сүлжээ болон викторийн үеийн [[парк]], [[цэцэрлэг]]үүд, мөн олон янз байдалт, олон үндэстэн амьдардаг нийгмээрээ алдартай. [[Мельбурны олимп|1956 оны зуны Олимп]] болон 2006 оны [[Хамтын Нөхөрлөлийн наадам]] энд зохиогдсон байна. Мөн 2006 онд дэлхийн хамгийн том эдийн засагтай 19 орны удирдагчид оролцдог [[G20]]-ын дээд хэмжээний уулзалт мөн зохион байгуулж байсан юм. Австралид [[Европ]]чууд анх ирснээс 47 жилийн дараа буюу 1835 онд Мельбурн нь [[Ярра гол]]ын орчмын [[хонины аж ахуй]]н суурин болж чөлөөт оршин суугчдаар байгуулагджээ. 1850-аад онд Викторийн [[алтны эрэл]]ээр хурдацтайгаар томоохон [[метрополитан]] болтлоо хөгжсөн бөгөөд 1865 он гэхэд "Гайхамшигт Мельбурн" (''Marvellous Melbourne'') нь Австралийн хамгийн том, хамгийн чухал хот болсон байна. Харин 20-р зууны эхээр [[Сидней]] хот Австралийн хамгийн том хот болжээ. Шинэ улс 1901 онд байгуулагдснаас хойш 1927 онд [[Канберра]] хот баригдах хүртэл Мельбурн нь холбооны улсын Засгийн газрын байрлах, [[нийслэл]] хот байв. == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width=auto |metric first=y |single line=y |collapsed = Y |location = Мельбурн (2013–2025 оны дундаж, туйлын үе 2013–2025) | Jan record high C = 43.4 | Feb record high C = 40.7 | Mar record high C = 38.9 | Apr record high C = 33.1 | May record high C = 26.7 | Jun record high C = 20.4 | Jul record high C = 23.8 | Aug record high C = 23.8 | Sep record high C = 30.6 | Oct record high C = 35.8 | Nov record high C = 40.9 | Dec record high C = 43.5 | year record high C = | Jan avg record high C = 35.8 | Feb avg record high C = 33.7 | Mar avg record high C = 31.4 | Apr avg record high C = 27.0 | May avg record high C = 21.7 | Jun avg record high C = 17.5 | Jul avg record high C = 17.2 | Aug avg record high C = 19.1 | Sep avg record high C = 23.4 | Oct avg record high C = 27.0 | Nov avg record high C = 30.8 | Dec avg record high C = 34.1 | year avg record high C = 35.8 | Jan high C = 26.8 | Feb high C = 25.9 | Mar high C = 24.3 | Apr high C = 20.8 | May high C = 17.6 | Jun high C = 14.7 | Jul high C = 14.5 | Aug high C = 15.6 | Sep high C = 18.0 | Oct high C = 20.5 | Nov high C = 22.2 | Dec high C = 24.7 | year high C = | Jan mean C = 21.7 | Feb mean C = 21.0 | Mar mean C = 19.6 | Apr mean C = 16.5 | May mean C = 13.7 | Jun mean C = 11.2 | Jul mean C = 11.0 | Aug mean C = 11.8 | Sep mean C = 13.8 | Oct mean C = 15.7 | Nov mean C = 17.5 | Dec mean C = 19.6 | year mean C = | Jan low C = 16.5 | Feb low C = 16.0 | Mar low C = 14.8 | Apr low C = 12.2 | May low C = 9.7 | Jun low C = 7.7 | Jul low C = 7.5 | Aug low C = 8.0 | Sep low C = 9.6 | Oct low C = 10.9 | Nov low C = 12.7 | Dec low C = 14.4 | year low C = | Jan avg record low C = 13.1 | Feb avg record low C = 13.1 | Mar avg record low C = 11.2 | Apr avg record low C = 8.6 | May avg record low C = 6.2 | Jun avg record low C = 4.3 | Jul avg record low C = 3.8 | Aug avg record low C = 4.8 | Sep avg record low C = 5.5 | Oct avg record low C = 7.3 | Nov avg record low C = 9.0 | Dec avg record low C = 10.8 | year avg record low C = 3.8 |Jan record low C = 10.3 |Feb record low C = 9.9 |Mar record low C = 8.5 |Apr record low C = 5.0 |May record low C = 1.7 |Jun record low C = 1.3 |Jul record low C = 0.6 |Aug record low C = 0.8 |Sep record low C = 3.4 |Oct record low C = 4.2 |Nov record low C = 6.4 |Dec record low C = 8.1 |year record low C = |rain colour = green |Jan rain mm = 57.6 |Feb rain mm = 24.7 |Mar rain mm = 34.5 |Apr rain mm = 66.7 |May rain mm = 46.3 |Jun rain mm = 41.3 |Jul rain mm = 40.8 |Aug rain mm = 45.6 |Sep rain mm = 42.7 |Oct rain mm = 64.2 |Nov rain mm = 64.4 |Dec rain mm = 50.2 |year rain mm = |source 1 =[[Цаг уурын товчоо (Австрали)|Цаг уурын товчоо]]<ref>{{cite web |url = https://www.bom.gov.au/climate/averages/tables/cw_086338.shtml |title = Climate data online (Melbourne Olympic Park) |publisher = Цаг уурын товчоо |access-date = 2026-04-23 |archive-date = 2026-02-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20260202180810/https://www.bom.gov.au/climate/averages/tables/cw_086338.shtml |url-status = live }}</ref>}} == Цахим холбоос == {{commons|Melbourne|Мельбурн}} * [http://www.melbourne.vic.gov.au Мельбурн хотын албан ёсны сайт] [[Ангилал:Мельбурн| ]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Викториагийн суурин]] [[Ангилал:Австралийн их сургуулийн хот]] qzcny8c9x1t3s4qe5q1wileh8rycl3n Мумбай 0 8658 854550 850197 2026-04-23T10:00:01Z Enkhsaihan2005 64429 854550 wikitext text/x-wiki {{Short description|Энэтхэгийн Махараштра мужийн нийслэл}} {{Инфобокс суурин | name = Мумбай | native_name = मुंबई | native_name_lang = mr | other_name = Бомбей | settlement_type = [[Мегахот]] | image_shield = Emblem of Mumbai.png | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 310 | image_style = | perrow = 1/3/3/2 | caption_align = center | image1 = Coastal Road, Mumbai, November 2025 (cropped).jpg | caption1 = Мумбай хотын үзэмж | image2 = Great Indian Pennunsula Railways Exhibition @CST,Mumbai - panoramio (89).jpg | caption2 = [[Чхатрапати-Шиважи өртөө]] | image3 = Mumbai 03-2016 30 Gateway of India.jpg | caption3 = [[Энэтхэгийн хаалга (Мумбай)|Энэтхэгийн хаалга]] | image4 = Hotel The Taj Mahal Palace (cropped).jpg | caption4 = [[Таж Махал Палас зочид буудал]] | image5 = Clock_Tower_Mumbai_University_retouched.jpg | caption5 = [[Ражабай Цагийн Цамхаг]] | image6 = Ikea_mumbai_backside.jpg | caption6 = [[World One]] | image7 = Hutatma_Chowk.jpg | caption7 = [[Хутатма Чоук]] | image8 = Mumbai_Bandra-Worli_Sea_Link.jpg | caption8 = [[Бандра-Ворли тэнгисийн гүүр]] | image9 = Marine Lines Mumbai 2021.jpg | caption9 = [[Марин Драйв, Мумбай|Марин Драйв]] }} | image_caption = | flag_size = 120px | nicknames = ''Мөрөөдлийн хот'', ''[[Бомбейн долоон арал|Долоон арлын хот]],''<ref>{{Cite web |date=1995-07-16 |title=The Seven Islands |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026175045/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |archive-date=2012-10-26 |access-date=2024-10-19 |publisher=The Mumbai Pages}}</ref> ''Том [[Далдуу мод|наргил]]'',<ref>{{Cite book |last=Руни |first=Жон Ф. |url=https://books.google.com/books?id=WujvZbzZAeUC&dq=%22the+big+coconut%22+mumbai&pg=PA162 |title=The Daemon in Our Dreams |date=2007 |publisher=Жон Ф. Руни |isbn=978-0-9752756-7-2 |language=en |access-date=2024-10-19 |archive-date=2024-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240216023910/https://books.google.com/books?id=WujvZbzZAeUC&dq=%22the+big+coconut%22+mumbai&pg=PA162 |url-status=live }}</ref> ''[[Хэзээ ч унтдаггүй хот (хоч)|Хэзээ ч унтдаггүй хот]]''<ref>{{Cite news |title=Амьдралын амтлагч: Хэзээ ч унтдаггүй хотод нойргүй |work=The Hindustan Times |url=https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |access-date=2024-10-19 |archive-date=2024-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416190118/https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |url-status=live }}</ref> | image_map = {{switcher |{{maplink|display=|frame=yes|type=shape-inverse|id=Q1156|plain=y|title=Мумбай|description=|coord=|marker=|zoom=10|icon=no|frame-width=300|fill=#000000|stroke-width=3|frame-height=300|frame-align=center}} | Мумбайн газрын зураг |{{maplink|frame=yes|frame-align=center|plain=y|type=shape-inverse|id=Q1191|frame-width=370|frame-height=300|stroke-width=3|frame-lat=18.92|frame-long=76.68|zoom=6|type2=point|coord2={{Coord|19|04|34|N|72|52|39|E}}|marker-size2=medium}} | Махараштра дахь Мумбай | [[File:Mumbai area locator map.svg|300px]] | Мумбай бүсийн газрын зураг }} | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_mapsize = | coordinates = {{coord|19|04|34|N|72|52|39|E|type:city(12,500,000)_region:IN-MH|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Энэтхэг}} | subdivision_type1 = [[Энэтхэгийн муж, нутаг дэвсгэрүүд|Муж]] | subdivision_type2 = [[Махараштрын хэлтэс|Хэлтэс]] | subdivision_type3 = [[Махараштрын тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Flag of Maharashtra.svg}} [[Махараштра]] | subdivision_name2 = [[Конкан хэлтэс|Конкан]] | subdivision_name3 = [[Мумбай хотын тойрог|Мумбай хот]]<br />[[Мумбай хотын захын тойрог|Мумбай хотын зах]] | established_title = Анхны суурин | established_date = {{start date and age|1507}}<ref>{{cite web |title=Mumbai Settlement |url=https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |url-status=live |website=Британниа |access-date=2026-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226181014/https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |archive-date=2022-12-26}}</ref> | named_for = [[Мумбадеви]] | government_type = [[Хотын корпораци (Энэтхэг)|Хотын корпораци]] | governing_body = [[Их Мумбайн хотын корпораци]] | leader_title = [[Мумбай хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Риту Тавде]] ([[Бхаратиа Жаната нам|БЖН]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor">{{cite news |title=BJP's Ritu Tawde named Mahayuti candidate for Mumbai mayor; Shinde Sena's Sanjay Shankar Ghadi for deputy mayor |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |work=Hindustan Times |date=2026-02-07 |access-date=2026-04-23}}</ref> | leader_title1 = Дэд дарга | leader_name1 = Санжай Гади ([[Шив Сена (2022–одоо)|SHS]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor"/> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 603.4 | area_rank = | area_metro_km2 = 6328 | area_metro_sq_mi = 1681.5 | elevation_footnotes = | elevation_m = 14 | population_total = 12,442,373 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Махараштра (Энэтхэг): Тойрог, Хот, Суурин болон Өсөх тойргууд – Газрын зураг, график дахь хүн амын статистик |url=http://www.citypopulation.de/php/india-maharashtra.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006153720/http://www.citypopulation.de/php/india-maharashtra.php |archive-date=2014-10-06}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 18,414,288 <br />20,748,395 (Өргөтгөсөн ХБ) | population_metro_footnotes = <ref name="extended UA 2011">{{Cite web |title=ЭНЭТХЭГ СТАТИСТИК: 2011 оны тооллогоор Энэтхэг дэх сая хүн амтай хотууд |url=http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630112755/http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |archive-date=2015-06-30 |access-date=2024-10-20 |website=Хэвлэл мэдээллийн товчоо, Мумбай |publisher=Үндэсний мэдээлэл зүйн төв}}</ref> | population_rank = Энэтхэгт [[Энэтхэгийн хамгийн их хүн амтай хотын жагсаалт|1-т]]<br/>Азид [[Азийн хотын жагсаалт (хотын хязгаар доторх хүн амын тоогоор)|5-д]] | population_demonym = Мумбайчууд | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_title1 = [[Худалдан авах чадварын паритет|ХАЧП]] | demographics_type2 = Хэлнүүд | demographics1_info1 = $400&nbsp;тэрбум<ref>{{Cite news |last=Баруча |first=Наузер |date=2017-05-30 |title=Nine Indian Cities in JLL's latest 'Global' 300 rankings|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |work=[[The Times of India]] |access-date=2026-04-23}}</ref> | demographics1_title2 = [[Мегахот]] | demographics1_info2 = [[Энэтхэг рупи|₹]]{{FXConvert|IND|9133|b|year=2024|lk=on}}<ref>{{cite web |title=Economic Survey of Maharashtra 2025–26 |url=https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |website=mls.org.in}}</ref> | demographics1_title3 = [[Их хотын бүс|Их хот]] | demographics1_info3 = $277&nbsp;тэрбум<ref>{{cite web|title=Global Wealth GDP Nominal Distribution: Who Are The Leaders Of The Global Economy? – Full Size|url=https://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|website=visualcapitalist.com|access-date=2026-04-23|archive-date=2024-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20240206071739/http://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|url-status=live}}</ref> | timezone1 = [[Энэтхэгийн Стандарт Цаг|ЭСЦ]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Шуудангийн индексийн дугаар|ШИД]] | postal_code = 400 001-400 107 | area_code = [[Энэтхэг дэх утасны дугаар|+91-22]] | registration_plate = {{plainlist| *MH-01 Мумбай(Ө/Т) *MH-02 Мумбай(Б) *MH-03 Мумбай(З) *MH-47 Боривали<ref>{{Cite web |title=Maharashtra Government-Know Your RTO |url=https://mahades.maharashtra.gov.in/files/report/pdf/Know%20Your%20RTO.pdf |access-date=2024-10-20}}</ref><!--RTO offices in Mumbai as per Maharashtra Government RTO list. Do not make changes--> }} | blank3_name = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] | blank3_info = {{Increase}} 0.841<ref>{{Cite web|url=https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|title=Махараштрын хүний ​​хөгжлийн тайлан, 2012 он|access-date=2024-10-20|archive-date=2023-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204141145/https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|url-status=dead}}</ref> – <span style=color:#090>маш өндөр</span> | blank4_name_sec1 = [[Олон улсын нисэх буудал]] | blank4_info_sec1 = [[Чхатрапати-Шиважи Махараж олон улсын нисэх буудал]] | blank5_name_sec1 = [[Нийтийн тээвэр]] | blank5_info_sec1 = '''[[Метро]]''': [[Мумбайн метро]], [[Мумбайн монорэйл]] | blank1_name_sec1 = Уур амьсгал | blank1_info_sec1 = [[Тропикийн саванны уур амьсгал]] (Aw) | blank_name_sec2 = {{nowrap|[[Албан ёсны хэл]]}} | blank_info_sec2 = [[Марати хэл|Марати]]<ref name="NCLMreport">[http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf National Commissioner Linguistic Minorities 50th report, page 131] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |date=2016-07-08}}. Энэтхэгийн засгийн газар. Татаж авсан: 2015-07-15.</ref><ref>{{cite web |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |title=Maharashtra official languages act}}</ref><ref name="MCGMhistmilestone">{{cite web |title=Evolution of the Corporation, Historical Milestones |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715172504/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |archive-date=2015-07-15 |access-date=2026-04-23 |publisher=[[Их Мумбайн хотын корпораци]] |location=Мумбай}}</ref> | website = {{URL|https://mumbaicity.gov.in/}} | footnotes = {{designation list | embed = yes | designation1 = WHS | designation1_offname = [[Элефанта агуй]], [[Чхатрапати-Шиважи өртөө]] ба [[Мумбайн Викторийн готик болон арт деко чуулга]] | designation1_date = 1987, 2004, 2018 (11-р, 28-р 42-р [[Дэлхийн өвийн хороо|чуулган]]) | designation1_type = Соёлын | designation1_criteria = i, ii, iii, iv | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/244]; [https://whc.unesco.org/en/list/945] [https://whc.unesco.org/en/list/1480] | designation1_free1name = Бүс нутаг | designation1_free1value = [[Өмнөд Азийн Дэлхийн өвийн жагсаалт|Өмнөд Ази]] }} | area_metro_footnotes = <ref name="projectsecoa1">{{cite web |title=Mumbai metropolitan area |url=http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513105912/http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |archive-date=2013-05-13 |access-date=2026-04-23 |publisher=Projectsecoa.eu |language=it}}</ref> }} '''Мумбай''' ([[Марати хэл]]: मुंबई), хуучнаар '''Бомбей''' нь [[Энэтхэг]]ийн Махараштра мужийн төв юм. 13.66 сая хүн амаараа дэлхийд Шанхайн дараа хоёрт жагсана. Нави Мумбай ба Тане гэсэн хотын захын дүүргүүдтэй хамт дэлхийд хүн амаараа тавд ордог арван есөн сая хүн амтай [[метрополи]] газар нутгийг бүрдүүлдэг. Мумбай нь Энэтхэгийн баруун эрэг дээр орших бөгөөд гүн [[боомт]]той. Энэ боомт нь [[Энэтхэгийн далай]]гаар дамждаг барааны тал хувийг гүйцэлдүүдэг. Мумбай нь Энэтхэгийн [[худалдаа]] [[арилжаа]] болон [[үзвэр үйлчилгээ]]ний төв бөгөөд нийт [[ҮНБ]]-ий 5 хувийг, [[аж үйлдвэр]]ийн бүтээгдэхүүний 25 хувийг, далайн худалдааны 40 хувийг гаргадаг бөгөөд мөнгөний гүйлгээний 70 хувь энэ хотоор дамждаг. Мумбай нь дэлхийн хамгийн том санхүүгийн төвүүдийн нэг бөгөөд Энэтхэгийн нөөц банк, [[Бомбейн Хөрөнгийн Бирж]], Энэтхэгийн Үндэсний Хөрөнгийн Бирж, мөн олон томоохон компаниудын төвүүд байрладаг газар юм. Мумбайд [[Болливуд]] гэгч Энэтхэгийн Хинди [[кино]], [[телевиз]]ийн үйлдвэр оршдог. Энэ хотын бизнесийн боломжууд ба амьдралын сайн чанар нь Энэтхэг даяарх олон хүмүүсийг татдаг бөгөөд энэ нь Мумбайг олон үндэстэн, урлаг нийлсэн хот болгодог. == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Мумбай ([[Чхатрапати-Шиважи Махараж олон улсын нисэх буудал]]) 1991–2020, туйлын үе 1951–2012) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 37.4 | Feb record high C = 39.6 | Mar record high C = 41.7 | Apr record high C = 42.2 | May record high C = 41.0 | Jun record high C = 39.8 | Jul record high C = 36.2 | Aug record high C = 33.7 | Sep record high C = 37.0 | Oct record high C = 38.6 | Nov record high C = 37.6 | Dec record high C = 37.2 | year record high C = 42.2 | Jan high C = 31.2 | Feb high C = 31.7 | Mar high C = 33.1 | Apr high C = 33.4 | May high C = 33.7 | Jun high C = 32.5 | Jul high C = 30.4 | Aug high C = 30.2 | Sep high C = 30.9 | Oct high C = 33.6 | Nov high C = 34.1 | Dec high C = 32.6 | year high C = 32.3 |Jan mean C = 24.6 |Feb mean C = 25.3 |Mar mean C = 27.6 |Apr mean C = 28.8 |May mean C = 30.2 |Jun mean C = 29.3 |Jul mean C = 27.9 |Aug mean C = 27.8 |Sep mean C = 27.9 |Oct mean C = 29.0 |Nov mean C = 28.0 |Dec mean C = 25.8 |year mean C = | Jan low C = 16.9 | Feb low C = 18.1 | Mar low C = 21.1 | Apr low C = 24.2 | May low C = 27.0 | Jun low C = 26.6 | Jul low C = 25.5 | Aug low C = 25.2 | Sep low C = 24.9 | Oct low C = 23.9 | Nov low C = 21.4 | Dec low C = 18.4 | year low C = 22.8 | Jan record low C = 7.4 | Feb record low C = 8.5 | Mar record low C = 12.7 | Apr record low C = 16.9 | May record low C = 20.2 | Jun record low C = 19.8 | Jul record low C = 21.2 | Aug record low C = 19.4 | Sep record low C = 20.7 | Oct record low C = 16.7 | Nov record low C = 13.3 | Dec record low C = 10.6 | year record low C = 7.4 | rain colour = green | Jan rain mm = 0.2 | Feb rain mm = 0.2 | Mar rain mm = 0.1 | Apr rain mm = 0.1 | May rain mm = 7.3 | Jun rain mm = 526.3 | Jul rain mm = 919.9 | Aug rain mm = 560.8 | Sep rain mm = 383.5 | Oct rain mm = 91.3 | Nov rain mm = 11.0 | Dec rain mm = 1.6 | year rain mm = 2502.3 | Jan rain days = 0.0 | Feb rain days = 0.0 | Mar rain days = 0.1 | Apr rain days = 0.0 | May rain days = 0.7 | Jun rain days = 14.0 | Jul rain days = 23.3 | Aug rain days = 21.4 | Sep rain days = 14.4 | Oct rain days = 3.9 | Nov rain days = 0.6 | Dec rain days = 0.2 | year rain days = 78.6 | time day = 17:30 [[Энэтхэгийн Стандарт Цаг|IST]] | Jan humidity = 49 | Feb humidity = 47 | Mar humidity = 51 | Apr humidity = 59 | May humidity = 65 | Jun humidity = 74 | Jul humidity = 81 | Aug humidity = 81 | Sep humidity = 76 | Oct humidity = 63 | Nov humidity = 54 | Dec humidity = 51 | year humidity = 63 | source 1 = [[Энэтхэгийн Цаг Уурын Хэлтэс]]<ref name=IMDnormals>{{cite web |url=https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |publisher=India Meteorological Department |title=Climatological Information - Mumbai (Santacruz) (43003) |access-date=2026-04-23 |archive-date=2022-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721003320/https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=Энэтхэгийн Цаг Уурын Хэлтэс |date=2016 |page=M146 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date=5 February 2020 |url-status=live}}</ref> |source 2 = Токиогийн цаг уурын төв (дундаж температур 1991–2020)<ref name=TCC1> {{cite web | url = https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | title = Normals Data: Bombay / Santacruz – India Latitude: 19.12°N Longitude: 72.85°E Height: 14 (m) | publisher = Японы Цаг Уурын Агентлаг | access-date = 2026-04-23}}</ref> }} }}<!-- end of "center" --> == Эшлэл == {{Reflist|30em}} == Цахим холбоос == {{commons|Mumbai|Мумбай}} * [https://web.archive.org/web/20171028225646/http://www.mcgm.gov.in/ Хотын албан ёсны сайт] * [https://web.archive.org/web/20090310212824/http://mdmu.maharashtra.gov.in/pages/Mumbai/mumbaiplanShow.php Хотын албан ёсны мэдээлэл] * [http://theory.tifr.res.in/bombay/ The Mumbai Pages&nbsp;— Хотын тухай мэдээлэл] {{Энэтхэгийн хот}} [[Ангилал:Мумбай| ]] [[Ангилал:Махараштрын суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Энэтхэгийн холбооны муж улсын эсвэл холбооны нутаг дэвсгэрийн нийслэл]] [[Ангилал:Энэтхэгийн их сургуулийн хот]] acly2ig8ah4a1jybqrdw450thm2g45k Найроби 0 8670 854563 811495 2026-04-23T11:57:31Z Enkhsaihan2005 64429 854563 wikitext text/x-wiki {{Short description|Кенийн нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Найроби | native_name = Nairobi | official_name = | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 270 | perrow = 1/2/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Nairobi skyline from Gem Hotel.jpg | caption1 = Найроби хотын үзэмж | image2 = Kenyatta International Convention Centre 02.jpg | caption2 = [[Кениатагийн олон улсын хурлын төв|KICC]] | image3 = The Nairobi Expressway in Chiromo.jpg | caption3 = [[Найроби хурдны зам]] | image4 = External views of the Nairobi National Museum 05.jpg | caption4 = [[Кенийн үндэсний музей]] | image5 = Lascar Statue of Dedan Kimathi Waciuri (4540820430).jpg | caption5 = [[Дедан Кимати]]йн хөшөө | image6 = UAP Towers seen from Uhuru Park, Nairobi.jpg | caption6 = [[Ухуру цэцэрлэгт хүрээлэн]] | image7 = Karen Blixen House and Museum, Nairobi, KE.jpg | caption7 = [[Карен Бликсений музей, Кени|Карен Бликсений музей]] | image8 = Britam Tower and surrounding buildings in sunlight from Radisson Blu hotel, Nairobi, KE.jpg | caption8 = [[Бритам цамхаг]] | image9 = SAFARI AT THE NATIONAL PARK (20).png | caption9 = [[Найроби үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] }} | image size = | image_flag = Flag of Nairobi.svg | flag_size = 100px | image_shield = Coat of Arms of Nairobi.svg | shield_size = 90px | nickname = "Нарны доорх ногоон хот" | map_caption = Найробийн байршил#Африк дахь байршил | pushpin_map = Кени#Африкийн эвэр#Африк | pushpin_map_caption = Кени дэх байршил | pushpin_relief = yes | mapframe = yes | mapframe-id = Q3870 | mapframe-wikidata = yes | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Кени}} | subdivision_type1 = [[Кенийн мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Найроби хотын муж|Найроби хот]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{start date and age|1899|df=y}} <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government -->| seat_type = | seat = | governing_body = [[Найроби муж|Найроби хотын муж]] | leader_title = Хууль тогтоох байгууллага | leader_name = [[Найроби муж|Мужийн хурал]] | leader_title1 = [[Кенийн мужийн захирагчид|Захирагч]] | leader_name1 = [[Жонсон Сакажа]] | area_footnotes = {{Efn|Зарим эх сурвалжын мэдээлснээр Найроби {{convert|703.9|km2|sqmi|1|abbr=on}} талбайтай<ref>{{cite web|title=Nairobi County|url=http://countytrak.infotrakresearch.com/nairobi-county/|website=Infotrak|accessdate=2026-04-23|archive-date=2022-11-08|archive--url=https://web.archive.org/web/20221108202809/http://countytrak.infotrakresearch.com/nairobi-county/|url-status=live}}</ref>}}<ref>{{cite web |url=https://worldpopulationreview.com/world-cities/nairobi-population |title=Nairobi Population 2022 |work=World Population Review |access-date=2026-04-23 |archive-date=2023-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529154047/https://worldpopulationreview.com/world-cities/nairobi-population |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 696.1 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | population_as_of = 2019 | population_footnotes = <ref name=currentpop>{{cite web |url=https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county |title=2019 Kenya Population and Housing Census Volume I: Population by County and Sub-County |publisher=knbs.or.ke |access-date=2026-04-23 |archive-date=2019-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191113191208/https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county |url-status=dead }}</ref> | population_urban = 4,397,073 | population_metro = | population_rank = [[Кенийн хот, суурингийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|1-т]] | population_total = 4,397,073 | population_density_km2 = auto | pop_est_as_of = 2024 | pop_est_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.knbs.or.ke/download/2019-kphc-analytical-report-on-population-projections-vol-xvi/|title=2019 KPHC – Analytical Report on Population Projections Vol XVI|access-date=2026-04-23|date=2022|website=Кенийн Үндэсний Статистикийн Товчоо|page=38|archive-date=2022-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204110524/https://www.knbs.or.ke/download/2019-kphc-analytical-report-on-population-projections-vol-xvi/|url-status=live}}</ref> | population_est = 4,828,000 | population_demonym = Найробичууд | demographics_type1 = ДНБ (ХАЧП) | demographics1_title1 = [[ДНБ|Нийт]] | demographics1_info1 = <small>''Хот ''</small>{{ increase }} $91.0 тэрбум <small>''Их хот''</small> $150B<ref>{{cite web|url=https://www.knbs.or.ke/gross-county-product/ |title=GCP |access-date=2026-04-23}}</ref> | demographics1_title2 = [[ДНБ|Нэг хүнд ноогдох]] | demographics1_info2 = {{increase }} $18,958 | demographics_type2 = ДНБ (нэрлэсэн)| | demographics2_title1 = [[ДНБ|Нийт]] | demographics2_info1 = <small>''Хот ''</small>{{increase}} $35 тэрбум <small>''Metro '' </small>$106B| | demographics2_title2 = [[ДНБ|Нэг хүнд ноогдох]] | demographics2_info2 = {{increase}} $7,291 | area_code = 020 | timezone = [[Зүүн Африкийн Цаг|EAT]] | utc_offset = +03:00 | mapframe-zoom = 9 | coordinates = {{coord|01|17|11|S|36|49|02|E|region:KE|display=inline,title}} | elevation_ft = 5889 | elevation_m = 1795 | footnotes = | blank_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank_info_sec1 = 0.771<ref>{{cite web | url=https://statskenya.co.ke/at-stats-kenya/about/human-development-index-in-kenya-hdi-by-county/114/ | title=Human Development Index in Kenya – HDI by County }}</ref>{{ font color | green| |өндөр}} | blank1_name_sec1 = Уур амьсгал | blank1_info_sec1 = [[Далайн уур амьсгал|Cwb]] | website = {{URL|https://nairobi.go.ke}} }} '''Найроби''' (''Nairobi'') нь [[Кени]]йн [[нийслэл]] бөгөөд хамгийн том хот нь юм. "Найроби" гэсэн нэр нь [[Масаи]]чуудын ''Энкаре Нйироби'' буюу "Сэрүүн усны газар" гэдэг хэлцээс гаралтай. Харин олны дунд бол "Наран дахь Ногоон Хот" хэмээн хочлогддог. Найроби нь [[1899]] онд байгуулагдсан бөгөөд [[1905]] онд [[Момбаса]]гийн оронд нийслэл болжээ. Кени улсаас гадна Найроби муж болон Найроби дүүргийн төв нь юм. Найроби нь улсынхаа өмнөд хэсэгт, [[Найроби гол]]ын эрэг дээр 1661 м өндөрт оршдог. Найроби нь зүүн Африкийн хамгийн их хүн амтай хот бөгөөд нийт хотын эргэн тойронд 3-аас 4 сая хүн амьдардаг. 1999 оны тооллогоор Найроби хотын 684 км² захиргааны нутаг дэвсгэрт 2,143,254 хүн амьдардаг байна. Найроби нь одоогоор Африкийн 4 дахь том хот нь юм. Найроби нь [[улс төр]], [[санхүү]]гийн хувьд Африкийн хамгийн чухал хотуудын нэг юм. Олон компани, байгууллага үйл ажиллагаа явуулдаг бөгөөд [[бизнес]], [[соёл урлаг]]ийн томоохон төв болдог. Глобалчлал ба Дэлхийн Хотуудын Судалгааны Групп ба Сүлжээ (GaWC) нь Найробиг нийгмийн томоохон төв хэмээн тодорхойлжээ. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Найроби ([[Жомо Кениата олон улсын нисэх буудал]]), өндөр {{convert|1615|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1961–1990, 1999–одоо) | metric first = yes | single line = yes | collapsed = yes | Jan record high C = 32.2 | Feb record high C = 33.6 | Mar record high C = 32.5 | Apr record high C = 32.2 | May record high C = 32.4 | Jun record high C = 29.0 | Jul record high C = 29.4 | Aug record high C = 32.2 | Sep record high C = 32.5 | Oct record high C = 35.7 | Nov record high C = 32.2 | Dec record high C = 32.2 | year record high C = | Jan high C = 26.9 | Feb high C = 27.4 | Mar high C = 28.0 | Apr high C = 26.2 | May high C = 24.9 | Jun high C = 23.7 | Jul high C = 23.6 | Aug high C = 24.1 | Sep high C = 26.3 | Oct high C = 26.9 | Nov high C = 25.3 | Dec high C = 25.8 | year high C = | Jan mean C = 20.5 | Feb mean C = 20.8 | Mar mean C = 21.6 | Apr mean C = 20.8 | May mean C = 19.8 | Jun mean C = 18.5 | Jul mean C = 17.7 | Aug mean C = 18.2 | Sep mean C = 19.4 | Oct mean C = 20.6 | Nov mean C = 19.9 | Dec mean C = 19.7 | year mean C = | Jan low C = 14.1 | Feb low C = 14.1 | Mar low C = 15.1 | Apr low C = 15.4 | May low C = 14.8 | Jun low C = 13.1 | Jul low C = 11.9 | Aug low C = 12.5 | Sep low C = 12.9 | Oct low C = 14.3 | Nov low C = 15.4 | Dec low C = 14.8 | year low C = | Jan record low C = 3.2 | Feb record low C = 5.8 | Mar record low C = 7.2 | Apr record low C = 9.8 | May record low C = 6.3 | Jun record low C = 6.1 | Jul record low C = 2.8 | Aug record low C = 4.4 | Sep record low C = 4.2 | Oct record low C = 5.4 | Nov record low C = 7.8 | Dec record low C = 5.3 | year record low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 57.8 | Feb precipitation mm = 36.2 | Mar precipitation mm = 74.7 | Apr precipitation mm = 130.2 | May precipitation mm = 108.9 | Jun precipitation mm = 28.8 | Jul precipitation mm = 10.9 | Aug precipitation mm = 18.5 | Sep precipitation mm = 16.9 | Oct precipitation mm = 50.0 | Nov precipitation mm = 130.6 | Dec precipitation mm = 85.4 | year precipitation mm = | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 4.4 | Feb precipitation days = 3.5 | Mar precipitation days = 7.1 | Apr precipitation days = 10.7 | May precipitation days = 8.9 | Jun precipitation days = 3.6 | Jul precipitation days = 1.8 | Aug precipitation days = 2.2 | Sep precipitation days = 2.3 | Oct precipitation days = 6.4 | Nov precipitation days = 13.8 | Dec precipitation days = 7.3 | year precipitation days = | Jan humidity = 69 | Feb humidity = 63 | Mar humidity = 66 | Apr humidity = 77 | May humidity = 79 | Jun humidity = 76 | Jul humidity = 74 | Aug humidity = 71 | Sep humidity = 67 | Oct humidity = 67 | Nov humidity = 77 | Dec humidity = 76 | year humidity = 72 | Jan sun = 282.1 | Feb sun = 265.6 | Mar sun = 263.5 | Apr sun = 204.0 | May sun = 179.8 | Jun sun = 159.0 | Jul sun = 124.0 | Aug sun = 124.0 | Sep sun = 168.0 | Oct sun = 213.9 | Nov sun = 204.0 | Dec sun = 254.2 | year sun = | Jand sun = 9.1 | Febd sun = 9.4 | Mard sun = 8.5 | Aprd sun = 6.8 | Mayd sun = 5.8 | Jund sun = 5.3 | Juld sun = 4.0 | Augd sun = 4.0 | Sepd sun = 5.6 | Octd sun = 6.9 | Novd sun = 6.8 | Decd sun = 8.2 | yeard sun = 6.7 | source 1 = [[Deutscher Wetterdienst]] (чийгшил ба нар 1961–1990)<ref name = DWD2>{{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_637400_kt.pdf | title = Klimatafel von Nairobi-Kenyatta (Int.Flugh.) / Kenia | work = Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world | publisher = Deutscher Wetterdienst | language = de | access-date = 2026-04-23 | archive-date = 2022-03-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220328223214/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_637400_kt.pdf | url-status = live }}</ref> | source 2 = Starlings Roost Weather<ref>{{cite web |url=https://www.roostweather.com/worldclimate/graphs.php?climate=9120&code=63740 |title=JOMO KENYATTA NTERNATIONAL AIRPORT Climate: 1991–2020 |publisher=Starlings Roost Weather |access-date=2026-04-23 }}</ref> }} == Цахим холбоос == {{commons|Nairobi}} * [https://web.archive.org/web/20070508215351/http://www.nairobicity.org/ Найроби хотын албан ёсны сайт] * [https://web.archive.org/web/20120317211008/http://www.nairobians.com/ Nairobians.Com - Найробийнхан] * [https://web.archive.org/web/20100929024048/http://www.nairobi.com/ Nairobi.com] * [http://www.fallingrain.com/world/KE/5/Nairobi.html Найробийн газрын зураг] == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Африкийн нийслэл]] [[Ангилал:Африкийн суурин]] [[Ангилал:Кенийн муж]] [[Ангилал:Кенийн суурин]] [[Ангилал:Найроби| ]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] 5bruwkwtvlo2dgqddojog6i4w43cr58 Филиппин 0 9223 854503 852444 2026-04-22T17:50:52Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854503 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines--> | languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км<sup>2</sup> | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 7zjyywzj72fsg99ezytx6zspgl9nxtn Цоохор ирвэс 0 10691 854511 828432 2026-04-22T19:30:27Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854511 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Цоохор ирвэс | fossil_range = Хожуу [[Плиоцен]] буюу түрүү [[Плейстоцен]]ээс одоо хүртэл | status = NT | status_system = iucn3.1 | status_ref =<ref name=IUCN>{{IUCN2008|assessors=Breitenmoser, U., Breitenmoser-Wursten, C., Henschel, P. & Hunter, L.|year=2008|id=15954|title=Panthera pardus|downloaded=9 October 2008}}</ref> | image =Leopard africa.jpg | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] |subphylum = [[Сээр нуруутан]] | classis = [[Хөхтөн]] | ordo = [[Мах идэштэн]] | familia = [[Мийнхэн]] | genus = ''Panthera'' | species = Цоохор ирвэс | binomial = ''Panthera pardus'' | binomial_authority = Линней, 1758 | range_map = Leopard distribution.gif }} [[File:Leopard.ogv|Цоохор ирвэс|thumb]] '''Цоохор ирвэс''' (''Panthera pardus'') мийнхэн овгийн ''Panthera'' төрлийн дөрвөн зүйл дундаа хамгийн жижиг нь; бусад гурав нь [[бар]], [[арслан]], [[ягуар]]. Урьд нь өмнөд [[Ази]], [[Африк]] даяар, [[Солонгос]]оос [[Өмнөд Африк]] хүртэл тархаж байсан цоохор ирвэсийн тархалт ан, амьдрах орчны алдагдал зэргээс болж эрс хумигдсан бөгөөд өдгөө Сахаараас өмнөх Африкт л голдуу тархсан. Түүнчлэн [[Пакистан]], [[Энэтхэг]], [[Энэтхэг-Хятадын хойг]], [[Малайз]], [[Хятад]]ад алаг цоог тархалттай. Тоо толгой нь багассаар байгаагийн зэрэгцээ, тархац нутаг нь хумигдаж байгаа тул энэ зүйлийг ховордох дөхсөн зүйлийн тоонд оруулсан. Гэхдээ ''Panthera'' төрлийн бусад зүйлтэй харьцуулахад тоо толгой олон. <ref name=IUCN/> Цоохор ирвэс харьцангуй богино хөл, урт бие, том гавалтай. Биеийн төрх байдлын хувьд ягуартай төстэй боловч жижиг, туранхайвтар биетэй. Үс нь голдоо цэггүй толботой тул ягуараас ялгагдана. Хар буюу маш бараан зүстэй, [[мелани]] цоохор ирвэсийг хар ирвэс гэцгээдэг. Зэрлэгээрээ устаагүй үлдсэн нь түүний таарснаа барьдаг, янз бүрийн орчинд дасан зохицож чаддаг, цагт 60 орчим км хурдан явдаг зэрэгтэй нь холбоотой. Цоохор ирвэс бараг бүх зүйлийн амьтныг барьж иддэг. Ширэнгэн ойгоос, цөлийн бүсэд хүртэл нутаглана. Экологийн үүрэг роль нь Америк тивүүдэд тархсан ойролцоо хэмжээтэй пуматай төстэй. == Тайлбар == {{reflist|2}} == Лавлах материал == * Allsen, Thomas T. (2006). "Natural History and Cultural History: The Circulation of Hunting Leopards in Eurasia, Seventh-Seventeenth Centuries." In: ''Contact and Exchange in the Ancient World''. Ed. Victor H. Mair. University of Hawai'i Press. Pp. 116-135. ISBN-13: ISBN 978-0-8248-2884-4; ISBN-10: ISBN 0-8248-2884-4 * Khalaf-von Jaffa, Norman Ali Bassam Ali Taher (2005). [https://web.archive.org/web/20080728035707/http://www.geocities.com/jaffacity/Arabischer_Leopard.html The Arabian Leopard (Panthera pardus nimr)]. Gazelle: The Palestinian Biological Bulletin. Number 42, June 2005. pp. 1-8. (in German). * Khalaf-Sakerfalke von Jaffa, Norman Ali Bassam Ali Taher (2006). [https://web.archive.org/web/20080730021935/http://www.geocities.com/jaffacity/Chinese_Leopard.html The Chinese leopard (Panthera pardus japonensis, Gray 1862) in Neunkirchen Zoo, Neunkirchen, Saarland, Germany]. Gazelle: The Palestinian Biological Bulletin. Number 60, December 2006. pp. 1-10. * Leopards and spots on ears and tail [https://web.archive.org/web/20200604081626/https://animals.sandiegozoo.org/] * DeRuiter, D.J. and [[Lee R. Berger|Berger, L.R.]] (2000) Leopards as Taphonomic Agents in dolomitic Caves - Implications for bone Accumulations in the Hominid-bearing Deposits of South Africa. J. Arch. Sci. 27, 665-684. == Гадны холбоос == {{commons|Panthera pardus}} * [http://www.theanimalfiles.com/mammals/carnivores/leopard.html Pictures and Information on Leopards] * [http://leopards.wild-cat.org/ Leopards at wild-cat.org] * [https://web.archive.org/web/20090627073443/http://www.landmarkfoundation.org.za/leopard.htm South African Leopard and Predator Conservation] * [http://www.awf.org/wildlives/147 Leopard: Wildlife summary from the African Wildlife Foundation] * [https://web.archive.org/web/20060709022402/http://about-south-africa.com/html/leopard.html African leopard] * [https://web.archive.org/web/20090112065857/http://www.nature.org/animals/mammals/animals/leopard.html The Nature Conservatory's Species Profile: Leopard] * [https://web.archive.org/web/20160121211542/http://www.persianleopardcs.org/ Persian Leopard Conservation Society] * [https://web.archive.org/web/20080915165434/http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Panthera_pardus_nimr/ Images and movies of the South Arabian leopard ''(Panthera pardus nimr)''] from ARKive * [https://web.archive.org/web/20080725063918/http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Panthera_pardus_kotiya/ Images and movies of the Sri Lankan leopard ''(Panthera pardus kotiya)''] from ARKive * [https://web.archive.org/web/20100815081640/http://www.bigcatcare.org/ Center for Animal Research and Education] Providing Sanctuary for over 50 big cats [[Ангилал:Мийнхэн]] ada55e3yxtyoccdklsou0z83x49o6h5 Шилүүс 0 10702 854523 841181 2026-04-22T20:14:00Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854523 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Шилүүс | image = lynx-canadensis.jpg | image_caption = [[Канадын шилүүс]] | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] |subphylum = [[Сээр нуруутан]] | classis = [[Хөхтөн]] | ordo = [[Мах идэштэн]] | familia = [[Мийнхэн]] | subfamilia = Felinae | genus = '''''Шилүүс''''' | genus_authority = Кэрр, 1792 | type_species = [[Евразийн шилүүс|''Felis lynx'']] | type_species_authority = Линней, 1758 | subdivision_ranks = Зүйл | subdivision = ''Lynx lynx''<br />''Lynx canadensis''<br />''Lynx pardinus''<br />''Lynx rufus'' | range_map = Lynx range.png | range_map_caption = ''Шилүүсний'' зүйлүүдийн нийт тархалт. }} '''Шилүүс'''ийн төрөлд мийнхэн овгийн дөрвөн дунд зэргийн биетэй зүйл багтана. Гэхдээ эдгээр мийг хэрхэн ангилах талаар маргаантай байсаар байна. Зарим эрдэмтэд тэднийг ''Felis'' төрөлд багтаадаг. Персийн буюу Африкийн шилүүс гэгддэг [[Каракал]] энэ төрөлд багтахгүй. == Гадаад төрх == [[Зураг:Canadian Lynx.jpg|thumb|left|Филадельфийн амьтны хүрээлэн дэх Канадын шилүүс.]] Шилүүс богино сүүлтэй, чихнийхээ үзүүрт туг хар үстэй байдгаараа өвөрмөц. Хүзүүнийхээ дор зангиа шиг харагддаг өрөвлөгтэй. Том хавтгай тавхайтай байдаг нь цасан дээр явахад зохимжтой бөгөөд нүүрэндээ урт сахалтай. Биеийн өнгө дунд зэргийн хүрнээс, алтлаг, хул ухаа цагаан өнгөтэй, хааяа ялангуяа мөчин дээрээ бараан хүрэн толботой. Шилүүсийн бүх зүйл цээж, гэдэс, хөлнийхөө дотор талд цагаан үстэй. Мөн шилүүсийн өнгө, үсний урт, тавхайн хэмжээ цаг уурын бүсээс хамааран өөр өөр байна. Баруун өмнөд АНУ-д үс нь богино, өнгө нь бараан, тавхай нь жижиг байдаг бол Умардын хүйтэн цаг ууртай газрын шилүүсийн үс өтгөн, өнгө нь цайвар (харагдахгүй байх), тавхай нь өргөн болдог. Бусад муурын овгийн амьтдыг бодвол шилүүс байгальд орших үедээ амьтан, хүнд аюултай амьтан боловч гаршуулсан тохиолдолд гэрийн муур шиг дасдаг ажээ. == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commons|Lynx|Шилүүс}} * [https://web.archive.org/web/20170824072037/http://www.soslynx.org/ SOS Lynx: photos, news and information about the Iberian Lynx in English and Portuguese] * [https://web.archive.org/web/20080515050307/http://www.sinapu.org/Pages/Lynx/Lynx.htm Canada Lynx in the Southern Rockies] * [https://web.archive.org/web/20130529082338/http://www.iberianature.com/material/iberianlynx.htm The Iberian Lynx] The natural history of the Iberian lynx * [https://web.archive.org/web/20080229152550/http://www.nature.org/animals/mammals/animals/lynx.html The Nature Conservatory's Species Profile: Lynx] * [https://web.archive.org/web/20070426094909/http://mountain-prairie.fws.gov/species/mammals/lynx/ Canada lynx (U.S. Fish & Wildlife Service] * [https://web.archive.org/web/20090225062522/http://www.nature-pictures.org/foto/380/ Lynx photos] European Lynx wildlife photography [[Ангилал:Мийнхэн]] 3019b69kovk9ewrrqng4vgaw5rbuq7b Персеполь 0 10826 854452 820873 2026-04-22T12:42:51Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854452 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Дэлхийн өв |нэр =Персеполь |зураг =[[Файл:Persepolis 06.jpg|250px]] |зургийн_тайлбар =Персеполийн туурь |улс ={{IRI}} |төрөл =Соёлын |шалгуур =i, iii, vi |ID =114 |гогцоо = |бүс =[[Ази, Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн өвүүд]] |солбицол = |он =1979 |чуулган =3 |сунгалт = |аюул = }} '''Персеполь''' буюу '''Персеполис''' ([[Перс хэл]]:تخت جمشید/پارسه) нь [[Эртний Перс]]ийн эзэнт гүрэн [[Ахейменидийн улс]]ын ёслолын нийслэл хот бөгөөд өнөөгийн [[Иран]] улсын [[Фарс муж]]ийн [[Шираз]] хотоос зүүх хойш 70 км зайд байрладаг. Орчин үеийн Перс хэлээр уг газрыг ''Тахт-и Жамшид (Жамшидын хаан суудал)'' буюу ''Парсех'' гэдэг. МЭӨ 515 оны орчмоос Персеполийн түүх эхэлдэг. Паарса буюу “Персүүдийн хот” хэмээн нэрлэгддэг эртний Персүүдийн хотыг [[Грек хэл]]нээ Πέρσης πόλις ''(Perses polis: “Персийн хот”)'' хэмээн тэмдэглэдэг байжээ. [[БиБиСи телевиз]]ийн 10 ангит алдарт цуврал баримтат [[кино]] болох Дан Круйкшанкийн “[[Дэлхийг тойрсон 80 эрдэнэс]]”-т Персеполь багтдаг. 1930-аад онд [[Франц]]ийн археологич [[Андре Годард]] Персеполийн малталтын ажлыг эхлүүлжээ. Тэрээр [[Их Кир]]ийн булш байгаа хэмээн таамаглаглаж байсан ч [[Их Дари]] хааны байгуулсан хотыг илрүүлсэн юм. Дари хаан өндөрлөг дэвсэг дээр [[Апандана ордон]] болон эзэнт гүрний эрдэнэсийн сангийн ордонг байгуулахыг зарлигдаж, эхлүүлсэн бөгөөд түүний хүү бөгөөд залгамжлагч [[Их Ксеркс]] хааны засаглалын үед дуусчээ. Дараа дараагийн барилга байгууламжуудыг үргэлжлүүлэн барих болсон бөгөөд Ахейменидийн улс мөхөх хүртэл үргэлжилсэн байна. Эзэнт гүрний бэлэгдэл болох Персеполийн барилга байгууламжууд нь сүр жавхлант орчинтой бөгөөд онцгой баяр ёслолууд, тэр дундаа [[Новруз]]ын үеэр жинхэнэ нүд гялбам болдог байв. Ахейменидийн улсын үед Персеполь хэзээ ч эзэнт гүрний төв байгаагүй аж. Персеполийн байгууламжууд аварга [[Ливаны хуш]], [[Энэтхэг]]ийн тийк модон багануудтай байдгаараа бусдаас онцгойрдог бөгөөд уран барилгын өөрийн гэсэн хэв маягийг бий болгосон байдаг. Персеполь нь Пулвар хэмээх бэсрэг голын эрэг дээрх 125000 ам дөрвөлжин метр талбай бүхий дэнж дээр байгуулагдсан байдаг ба гурван давхар тэгш хэмт хэрмээр хүрээлэгдсэн [[цэргийн хуаран]], [[эрдэнэсийн сан]], хүлээн авалтын танхим, болон эзэн хааны орднууд гэсэн үндсэн 4 дүүрэгтэй. [[Македоны Александр]] Персийг байлдан дагуулж, өөрийн армийн хамтаар МЭӨ 330 онд Персепольд нэвтрэн оржээ. Александр өөрийн цэргүүдээ эрдэнэсийн санг талан дээрэмдэхийг зөвшөөрч, [[Ксерксийн ордон]]г түймэрдэхэд хотын бусад хэсэг галд автан сүйрчээ. МЭӨ 316 онд [[Их Македоны эзэнт гүрэн|Их Македоны эзэнт гүрний]] Перс мужийн нийслэлээр Персеполь хотыг сонгож, сэргээн засварласан ч эртний сүр хүчээ эгнэгт алдсан гэдэг. == Панорам == [[Файл:Persepolis-Panorama.jpg|center|800px|thumb|Персеполийн панорам фото - 1]] [[Файл:PersepolisPanorama2007.jpg|center|800px|thumb|Персеполийн панорам фото - 2]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Persepolis|Персеполь}} {{Wiktionary}} * [http://persepolistablets.blogspot.com/ Persepolis Fortification Archive Project] (This site provides information on the Persepolis Fortification Archive project based at the Oriental Institute of the University of Chicago) * Virtual Reconstruction of Persepolis: [https://web.archive.org/web/20190823000358/http://www.3dparse.com/ 3dparse] * Virtual Reconstruction of, amongst others, Persepolis: [https://web.archive.org/web/20090228185613/http://persepolis3d.com/frameset.html persepolis3D] * [http://www.virtualtourengine.com/tour.aspx?id=17&langindex=1 Persepolis Before Incursion] (Virtual tour project) * [http://maps.google.com/maps?f=q&hl=en&q=persepolis,+iran&ie=UTF8&z=17&ll=29.934947,52.890544&spn=0.004844,0.01075&t=k&om=0 Persepolis Satellite view @ Google Maps] * [https://web.archive.org/web/20070205040025/http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/PA/IRAN/PAAI/PAAI.html Persepolis Photographs] and [https://web.archive.org/web/20110515235355/http://oi.uchicago.edu/research/projects/per/ Introduction to the Persian Expedition], [[Oriental Institute]] of the [[University of Chicago]]. * [https://web.archive.org/web/20090407083946/http://www.letsgoiran.com/persepolis/persepolis-travel-guide Persepolis Photos and videos] * [https://web.archive.org/web/20071022043021/http://www.iraninfo.dk/persepolis-recreated-filmen-om-genskabelse-af-persepolis-2.html PERSEPOLIS RECREATED Documentary Movie - ] -*** Reconstruction of Persepolis * [https://web.archive.org/web/20060702231619/http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html Photos and a map of Persepolis] * [http://www.livius.org/a/iran/persepolis/persepolis.html Picture archive of Persepolis] * [https://web.archive.org/web/20220216111240/http://www.persepolis3d.com/ 3D reconstructed pictures and movies of Persepolis] * [http://www.chn.ir/en/news/?section=2&id=6166 Secret of staircase of G-Palace in Persepolis revealed], [[Cultural Heritage News Agency]], February 13, 2006. * [https://web.archive.org/web/20070105203909/http://oi.uchicago.edu/OI/DEPT/PUB/SRC/OIP/117/OIP117.html ''Seals on the Persepolis Fortification Tablets''] - by Mark B. Garrison and Margaret C. Root, at the [http://oi.uchicago.edu Oriental Institute webpage] * Farzin Rezaeian, and Hossein Hazarati, ''Persepolis Recreated'', a video documentary made in 2004:<br /> [http://www.youtube.com/v/nCwxJsk14e4&hl=en&rel=0&border=1 Part I] (8 min 38 sec), [http://www.youtube.com/v/LGeJRTw7mW8&hl=en&rel=0&border=1 Part II] (9 min 52 sec), [http://www.youtube.com/v/rIPHEb9lWXA&hl=en&rel=0&border=1 Part III] (8 min 52 sec), [http://www.youtube.com/v/VXLaeZnJzVY&hl=en&rel=0&border=1 Part IV] (10 min 29 sec), [http://www.youtube.com/v/gqQH56JcEhE&hl=en&rel=0&border=1 Part V] (3 min 22 sec). * [http://www.anobanini.ir/travel/fa/fars/1385/10/post_19.php#more Useful text and pictures of Persepolis (Persian)] * http://www.rugreview.com/13-3pers.htm Persepolis == Нэмэлт мэдээлэл == * Curtis, J. and Tallis, N. (eds). (2005). ''Forgotten Empire: The World of Ancient Persia.'' University of California Press. ISBN 0-520-24731-0. * Wilber, Donald Newton. (1989). ''Persepolis: The Archaeology of Parsa, Seat of the Persian Kings''. Darwin Press. Revised edition ISBN 0-87850-062-6. [[Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв]] [[Ангилал:Иран дахь дэлхийн соёлын өв]] [[Ангилал:Ираны архитектур]] [[Ангилал:Иран дахь Эртний Ойрх Дорнодын олдворт газар]] [[Ангилал:Ираны урьдын нийслэл]] [[Ангилал:Балгас хот]] [[Ангилал:Персеполь| ]] [[Ангилал:Персийн эзэнт гүрэн]] [[Ангилал:Эртний Ираны хот]] 4dilchum3nciq27qmzj34qpe9p6dnl5 Хэрэйд 0 10913 854508 854109 2026-04-22T19:07:12Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854508 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Mongol Empire c.1207.png|thumb|249x249px]] {{Загвар:Монголчуудын түүх}} '''Хэрэйд''' НТӨ III зуун Хүннү улсын үед Хүннүгийн бүрэлдхүүнд байжээ. Хожим нь өмнөд Хүннү нь Хан улстай холбооны улс үүсгэн дагаж ороход Хэрэйдүүдийн зарим нь тэр дагаж орогсодын дунд байсан аж. Хятадууд Хэрэйд гэх үгийг Хэлүнь гэж дууддаг болохыг ӨвөрМонголын судлаачид нотлон өгүүлдэг юм. Хэрэйдүүд эрт цагтаа тэнгэр шүтлэгтэй байсан бөгөөд Өмнөд Хүннүгийн Хэрэйд Бөө Бэх гэх ноён Хан улс мөхсөний хойно Чань-Аань хотыг эзлэн авч төрт улс байгуулж байсан баримт үлджээ. Гэвч энэ Хэрэйдүүд нь Хятадад уусан сураггүй болжээ. Умрад Хүннүгийн бүрэлдхүүнд байсан Хэрэйдүүд нь Сяньби, Нирун, Түрэг, Уйгар,Киданы үеийг бүтцээ хадгалан өнгөрөөж XII зуунтай золгожээ. Хэрэйдүүдийн гол цөм нь Хэрэйдийн ханлиг гэгдэж [[Орхон гол|Орхон]], [[Хэрлэн гол]]уудын хооронд, [[Найман]]ы зүүн талд нутаглаж байсан бөгөөд ханы орд өргөө нь [[Туул гол]]ын эрэг дээр голлон нутаглаж байсан гэдэг. Энэ Хэрэйдүүд Киданы үед Христийн шашинд орсон байсан нь Марко Пологийн тэмдэглэлд тодорхой байдаг юм. Чингис хааны бэр, Тулуйн эхнэр нь хэрэйд аймгийн несторын шүтлэгтэй [[Сорхагтани Бэки]] байсан бөгөөд [[Мөнх хаан|Мөнх]], [[Хубилай хаан|Хубилай]], Хүлэгү, Аригбөх зэрэг түүний хөвгүүд хожим их хаад болсон билээ. == Түүх == Угтаа [[хэрээ]] гэсэн үгэнд олон тооны "-д" нөхцөлийг залгаж бүтээсэн нэр гэж эрдэмтэд тайлжээ. Өөрөөр хэлбэл хэрээ шувууг өөрийн овог болон аймгийн онгон сүлд болгон шүтдэг овгийнхны нэр юм. Бас христос гэдэг шашны нэртэй холбосон тайлбар ч байдаг. Хэрээд аймаг нь Хятан, Алтан улсын үед монгол нутагт оршиж байсан томоохон хүчирхэг аймаг байсан юм. XIII зуунаас өмнө Хэрээд, жирхин, конкайд, сакаид, тумауд, албат, тункайд, хиркун гэдэг Хэрээдийн найман аймаг байжээ. Хэрээдийн гарал үүслийн талаар түрэг, монгол гэсэн хоёр ацан судалгаа байдаг. Судалгааны явцад монголын салбар аймаг байсан нь батлагддаг байна. === Нутаг дэвсгэр === Хэрээдийн хожуухан үеийн нутаг нь Яг Ябган (Заг Завхан), Туул, Сэлэнгэ, Элсэн говийн хооронд байж баруун талаараа наймантай зах нийлж, хойд талаараа мэргидтэй хил залгаж, зүүн талаараа төв монголчуудтай нутаг савлаж, өмнөд талаараа тангудын Ся улстай хязгаар тулсан байжээ. Хятаны сүүлч, Алтан улсын эхэн үед Хэрээдийн хан Тоорилын зуны ордон нь Далан-Даваа гэдэг газар, өвлийн орд нь Онгийн голд байсан хэмээн түүхэн сурвалжид тэмдэглэжээ. Эдгээвпрходдр газрууд нь Орхон голын сав дагуу байгаа болно. Тоорилын баруун жигүүрийн цэрэг анги нь: Тулсутан, Джалсутанд, зүүн жигүүрийн цэрэг анги нь: Илат, Тарат (тариат), Айджиэ, Күтүкэн (Өтүкэн), Урут, Укрут, Ийлет, Тертит-д нутагладаг байжээ. Энэ нь Хэрээдийн ханы нутгийн хожуу үеийн мэдээ боловч тэд өвөг дээдсээсээ тэнд нутагшин суусан нь мэдээж юм. === Хаад === Хэрээд аймгууд Хятан улсын (Х-ХI зууны) үеийн Зу-бу гурван аймгийн дотор багтаж байсан нь газар зүйн талаар гарцаагүй тохирч байна. ХI-XII зууны үеэр Хэрээдийн ханлиг нь хүчтэй болж, бараг бие даасан жижиг улс мэт болжээ. Хэрээдийн хан Маркусыг бас буюруг гэж нэрлэдэг байжээ. Хэрээдийн түүхэнд нэр нь үлдсэн хамгийн эртний буюруг хан бол Маркус болно. XII зууны эхэнд Маркус хан Хэрээдийн төр барьж байсан, тэр цагт татарууд хүчирхэг Хэрээдийн эсрэг хандаж нэлээд эв түнжингүй байжээ. Чухам ингэж Алтан улсад хараат байсан татарууд нь Хэрээдийн хан буюруг Маркусыг гэнэдүүлэн барьж, Алтан улсад хүргүүлэн модон илжигт хадаж амийг нь хороосон ажээ. Буюруг хан Маркус хоёр хүүтэй: нэг нь Куржакуз буюруг, нөгөө нь Гүр хан байжээ. Гэвч Маркусын хоёр хүү нь Хэрээдийн ханлигийн төрийн эрх мэдлийг тэр даруйд залгаж эзлээгүй. Маркусаас хойш Сарык хан гэгч (XII зууны эхэн үед) Хэрээдийг мэдэж явсан ажээ. Сарык ханы үед Хэрээдийг татарууд гурван удаа довтлон түйвээж зугатагсдыг нэхүүлж мөрдүүлэн тусгай баг цэргээр үлдэгсдийг тонуулсан хэмээн Рашид-ад-Дин бас бичжээ. Түүний дараа Сарык хан Орхон голын эхэнд орд бууж, алчи татарын 70 овгийг гэнэдүүлэн дарахаар цэрэг сэмхэн зэхэж байгаад Сарык ханы нэг цэрэг татарт очиж нууцыг задруулан мэдээлснээс болж сэрэмжгүй байсан Сарык хан татарын цэрэгт тэндээ цохигджээ. Сарык ханы хамт тулалдааны газраас Тарбай каян хэмээх эмэгтэй зугатан гараад: "Бид дээдэс доодсыг хорсгон гомдоож байлаа." гэж хэлэхэд "Энэ эмэгтэй зөв хэлж байна" гэж Сарык хан хүлээн зөвшөөрч байжээ. Үүнийг хянаж үзвэл, Хэрээдийн ноёлох хэсгийн захирлага ширүүсэж, ардын хилэн тэмцэл ихтэй байсан нь илэрхий байна. Түүнээс хойш Хэрээдийн ханлиг үнэндээ татарын мэдэлд түр оржээ. Сарык хан татаруудад ялагдсаныхаа дараа Хажир хэмээх хантай хамтран цэрэг хуралдуулж, татарыг довтолж Хэрэйчин ханлигийг татараас ангижруулан авчээ. Тэр цагт Куржакузын ахмад хүү Тоорил эх Илма хатны хамт татарт олзлогдоод байсныг бас авран гаргажээ. Илма хатанд сэтгэлтэй болсон Элжидайг Хэрээдэд үүрд өгсөн гэнэ. Сарык хан хзрэйдийн ханлигийг хэдий хүртэл мэдэж явсныг лавлан мэдэх баримт байхгүй. XII зууны эхэн хагасын эцсээр Хэрээдийн ханлигийг Маркусын ууган хуү Куржакуз (Сарык ханы хургэн) мэдэх болсон байна. Куржакуз буюруг Тоорилоос гадна бас бус олон хөвүүнтэй байсан гэдэг. XII зууны эхэн хагаст Хэрээдийн дотор ноёлог ёс хөгжиж, хан хөвүүдийн эрх мэдэл ахиж, бие биеэс тэргүүлэн гарахыг оролдох болсон байна. Куржакуз буюруг хан өөрөө Орду-Балагасун (одоогийн Хар балгас)-нд нутаглаж, дүү Гүр хан, ахмад хүү Тоорил нарт Яг-Ябган (Заг-Завхан) гэдэг газрыг захируулахаар шийдвэрлэж, бусад хүү Юла-Магус, Тай-Тимур тайш нарт Каргас-Буругус гэдэг газрыг мэдүүлэхээр тушаасан байжээ. Тэгээд хэлсэн нь: Хэрэв тэд цуг байвал эвлэхгүй, миний үхсэн хойно эд өглөөнөөс шөнө хүртэл, шөнөөс өглөө хүртэл Хэрээдийн улсыг үлдээхгүй гэжээ. Куржакуз буюруг хан тийм ч шалтгаанаар хөвүүдээ ангид салангид байлгасан гэж түүхэнд тэмдэглэжээ. === [[Тоорил хан]]<nowiki/>ы үе === Куржакузын нас барсны дараа Тай-Тимур, Бука-Тимур нар эцгийн даатган өгсөн нутгий нь захируулахаар Тоорилыг явуулж, Хэрээдийн хан ширээг эзэлсэн байна. Гэвч Хэрээдийн ханлигийн эрхийг Куржакузын хөвуүд жинхэнэ барьж чадаагүй, харин урьд Илма хатныг дагаж ирсэн Элжидай хэрэг дээрээ Хэрээдийг захиран мэдэж байх болсон ажээ. Тийм учраас Тоорил: "Одоо яагаад улс захирах явдлыг Элжидайд олгов" гэж Тай-Тимур тайш, Юла-Магус хоёроос асууж байжээ. Тоорил тийнхүү Хэрээдийн эрхийг булаан авах замд орсон байх бөгөөд түүнээс хойш Тоорил аян шалтаг олж, зарим дүү нараа алж, заримыг хөөж, эцгийн суурийг эзэлжээ. Энэ нь XII зууны дундуур үед болсон хэрэг явдал ажээ. Түүнээс хойш Хэрээдэд үнэндээ хоёр хан сууж, хан ширээг булаалдах ширүүн тэмцэл тасралтгүй үргэлжилж Хэрээдийг төрийн талаар сулруулж байжээ. "Хоёр наран ургаваас Худгийг усан-баар хугаюу (ширгэюү) Хоёр хаан сууваас Хамаг улсаа баръюу” гэж Наймалчин гэгч эмгэн Тоорилд зэмлэн сургаж байсан тухай мэдээнээс үзэхэд, Хэрээдийн ханлиг нь тэр үеэр хан ноёдын хоорондын хямрал тэмцлийн хөлд ихээхэн нэрвэгдэж байсан нь тодорхой. Тэр тэмцэлд Хэрээдийн өрнөд дорнод хөршийн хаад, ноёд шууд оролцож эхэлсэн байна. "Миний ахын нулимс нь бас л эгшээгүй, нугас нь хөшөөгуй байхад, чи ахаа алж, дүүгээ сөнөөж байх. Улс маань хэрхэн үлдэж хоцрох вэ?" гэж Гүр хан Тоорилыг донгодон хэлж, түүнийг талж зугадуулсан гэдэг. Ингэж Тоорилыг түүний авга Гүр хан эсэргүүцэж эхэлсэн ажээ. Тоорил дарагдан зуугаад хүнтэй зугадаж, монголын Есүгэй баатарт ирэхэд Есүгэй "энэ хүнтэй бид нөхөрлөвөл зохино" гэж Тоорилтой Туулын Хар-Түнэ (шугуй)-д анд бололцож, Гүр ханыг довтолж зугатуулан, Тоорилд Хэрээдийг эзлүүлсэн байна. === Хэрээд ба Монголчууд === Ер нь Хэрээд Монголчуудын анд бололцох явдал үүгээр эхэлсэн биш Хэрээдийн Сарык хан монголчуудыг "дүүс" маань гэж үзэж, монгол, хэрээд хоёр хоорондоо гэрлэхгүй, найрамдан явахыг сануулж байжээ. Монголчууд, Сарык ханы хүч суларсныг харгалзан тэдний хүн бүрт арав арван морь өгч тэнхрүүлж байсан удаа бий ажээ. Түүгээр ч барахгүй, Ван ханы авга Гүр хантай Амбагайн хүү Хадаан тайш сайн харилцаатай байжээ. Хэрээдийн ханлиг XII зууны хоёрдугаар хагаст дотооддоо төрийн тэмцэлтэй, бутархай байсны дээр, түүний хөрш Найманы ханлиг, Тангудын Ся улс, Хар Хятан улсын уулга довтолгоонд Хэрээд эрсэдсээр байсан байна. Энэ нь Хэрээд аймгийн холбооны дотоод төрийн тэмцлийг улам гүнзгийрүүлж, Хэрээдийн ханлигийн эрх мэдэл Тоорил, түүний дүү Эрх Хар хоёрын гар дамжин байсаар Хэрээдийн ханлигийг доройтуулахад хүргэсэн байна. Хэрээд аймаг христос шашин шүтдэг байсан гэж XIII зууны Сирийн нэгэн түүхч бичсэн байдаг. <references group="http://forum.asuultserver.com/viewtopic.php?f=102&t=168687&view=previous" /> == Орчин үед == === Монголчуудын дунд === Хэрэйд хэмээх нэртэй овог аймаг өдгөө [[Монгол Улс]]ын [[Халх]] ястан дунд, мөн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон]] дахь [[Ордос]], [[Баарин]] ястнууд дунд бий. Монголчуудын дундах хэрэйдийн гол төлөөлөгч нь [[торгууд]] юм. Халимагуудын дийлэнхийг торгууд бүрэлдүүлдэг байсан бөгөөд одоо ч хэвээрээ байна. Махчин хэрэйд зэрэг овогтой торгуудын ноёд угийн бичгээ Хэрэйдийн Тоорил ханаас эхлүүлэн бичдэг байжээ. === Түрэгүүдийн дунд=== Мөн одоогийн Казахстан улсын дунд ордод хэрэйд овогтой хүмүүс байдаг бөгөөд тэдний зарим нь Монголд бий. Казахуудын дунд хэрэйд, найман овгийн сая гаруй хүн байдаг. [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] үед казахын хэрэйд гаралтай гэгддэг кереи овог [[Шиньжян|Шиньжяний]] хойд хэсгийн [[Алтайн нуруу]], [[Алтай тойрог]], [[Хар Эрчис]] мөрөн хавиар нутаглаж байсан ба хожим нь [[Ойрад|ойрадууд]] довтлон баруун тийш нь шахжээ. Иймд [[Зүүнгар]] унасны дараа Шиньжянь, Алтайн нуруунд ирсэн казахууд уугуул нутагтаа байгаа гэж үздэг.<ref>{{Cite web |url=http://www.bayanulgii.mn/mn/news/57-monkazakh.html |title=Монголын казахуудын гарвал түүх |access-date=2014-05-13 |archive-date=2015-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150330023108/http://www.bayanulgii.mn/mn/news/57-monkazakh.html |url-status=dead }}</ref> Шиньжяний Алтай тойрог зэрэг казахууд нүүж ирсэн нутагт [[Манжийн үе|манжийн үед]] казах, ойрадуудын дунд газар нутгийн маргаан гарч байсан бөгөөд манж нар үүнийг зориуд дэвэргэж өөрийн талд ашигтайгаар эргүүлэхийг оролдож байв. Алтай тойрог нь Монголын [[Ховдын хязгаар|Ховдын хязгаарын]] харъяаны нутаг байжээ. Шиньжяний казахууд хэрэйд нар энэ нутагт байсан гэж үзэж байсан бол ойрадууд ч мөн адил өөрсдийн нутаг хэмээн үзэж байв. Шиньжяний сая гаруй казахуудын дийлэнх нь найманчууд бол үлдсэн хэсгийн нилээд нь кереи болон их ордод орох албан,суан, дулат зэрэг овгийн хүмүүс юм. Казахын хэрэйд гаралтай гэдэг керей, керейт гэсэн 2 овог бий. Казахстаны баруун талын бага ордод байдаг керейт хэмээх овгийн нэр хэрэйдтэй бараг ижил учир тэд хэрэйд гаралтай гэж судлаачид үздэг .<ref>{{Citation |title=Rashid al-Din Hamadani |date=2026-04-03 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Rashid_al-Din_Hamadani&oldid=1346851643 |work=Wikipedia |access-date=2026-04-19 |language=en}}</ref> Мөн зарим түрэг хүн 12-13-р зууны зарим хэрэйд, [[татар]], [[тайчууд]] зэрэг зарим монгол аймгуудыг хамтад нь нэрлэж байсан [[Онгуд|хар татар]] гэсэн нэрний хар (түрэгээр кара) гэсэн үг сунжирч кереи болсон, хар татарууд түрэг хүмүүс байсан гэж тайлбарладаг юм. ==Эшлэл== {{Reflist}} * Хойт С. К. [https://www.academia.edu/5253542/%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B8%D1%82%D1%8B_%D0%B2_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B5_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B2_%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B8_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%8B._%D0%AD%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0_%D0%98%D0%B7%D0%B4-%D0%B2%D0%BE_%D0%9A%D0%93%D0%A3_2008._82_%D1%81._ISBN_978-5-91458-044-2_Kereits_in_enthnogenesis_of_peoples_of_Eurasia_historiography_of_the_problem._Elista_Kalmyk_State_University_Press_2008._82_p._in_Russian_ Кереиты в этногенезе народов Евразии: историография проблемы]. — Элиста, 2008. — 82 с. ISBN — 978-5-91458-044-2 - оросоор {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Нүүдэлчид]] [[Ангилал:Aзийн түүхэн угсаатан]] [[Ангилал:Монгол угсаатан]] [[Ангилал:Түрэг хэлт угсаатан]] [[Ангилал:Монголын түүх]] kyx7zic1kv09josq53eo84oetuj4pdw Транснистрийн дайн 0 15318 854498 818605 2026-04-22T16:49:26Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854498 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн |image=[[Зураг:TransnistrianRegionMap.png]] |imagesize=200 |caption=Мөргөлдөөн гарсан бүс нутаг |conflict=Транснистрийн дайн |date=1992 оны 3 сарын 2 - 1992 оны 7 сарын 21 (142 өдөр) |place=Зүүн [[Молдав]] |result=[[Транснистр]] нь [[де-факто]] тусгаар тогтносон улс болсон, гэхдээ олон улсад Молдавын бүрэлдэхүүн хэсэг гэж үздэг |combatant1={{flag|Транснистр}}<br>{{flagicon|Орос|1991}} [[Орос]]ын сайн дурынхан<br> {{flagicon|Украин}} [[Украин]]ы сайн дурынхан<br>[[Зураг:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]] [[Доны козак]]ууд<ref>Hughes, James and Sasse, Gwendolyn: ''Ethnicity and territory in the former Soviet Union: regions in conflict.'' Taylor & Francis, 2002, page 107. ISBN 0714682101</ref><br>[[Зураг:Red Army flag (Fictitious).svg|22px]] Оросын 14-р Армийн бүрэлдэхүүн хэсэг<ref name=humphries>[https://archive.is/20120713073603/search.japantimes.co.jp/cgi-bin/fv20011008a2.html|Transnistria: relic of a bygone era], The Japan Times, Richard Humphries, 2001 оны 10 сарын 8. 2010 оны 1 сарын 19-нд авсан.</ref> |combatant2={{flagicon|Молдав}} [[Молдав]]<br>{{flagicon|Румын}}[[Румын]]ы сайн дурынхан<ref name=humphries /><ref name=rupesinghe>[http://www.unu.edu/unupress/unupbooks/uu12ee/uu12ee0b.htm#7%20large%20scale%20inter%20ethnic%20violence "Ethnicity and power in the contemporary world" Chapter 5, "Dynamics of the Moldova Trans-Dniester ethnic conflict (late 1980s to early 1990s)"], Kumar Rupesinghe and Valery A. Tishkov, United Nations University Press, 1996</ref><br>{{flagicon|Румын}} [[Румын]]ы зөвлөгчид |commander1= {{flagicon|Транснистр}} [[Игорь Смирнов]]<br>{{flagicon|Орос|1991}} [[Александр Лебедь]] |commander2= {{flagicon|Молдав}} [[Мирча Снегур]] |strength1=нийт 14,000<br/>9,000 цэрэг<br/>5,000+ сайн дурынхан |strength2=нийт 25,000-35,000 |casualties1='''1,413+ хүн'''<br>(823 Транснистр<ref name="nr2.ru">[http://www.nr2.ru/pmr/90227.html Dubossary marked anniversary of the first Dniester engagement]</ref>, 90 [[козак]]<ref>[http://www.olvia.idknet.com/ol166-12-06.htm ВОЗРОЖДЕННОМУ В ПРИДНЕСТРОВЬЕ ЧЕРНОМОРСКОМУ КАЗАЧЬЕМУ ВОЙСКУ – 15 ЛЕТ] Olvia Press. 2006 оны 12 сарын 18. 2010 оны 1 сарын 19-нд авсан.; Мөн үзэх: [http://www.nr2.ru/pmr/96375.html "В Приднестровье отмечают 15-летие Черноморского казачьего войск,"]''«Новый Регион – Приднестровье»,'' December 14, 2006.</ref> ~600 энгийн иргэн)<br><br>'''эсвэл'''<br><br>'''1,544 хүн'''<br>(364 байлдагч алагдаж, 624 шархадсан<ref>Dnestrovskaya Pravda, no. 84-85, page 2, November 24, 2001</ref>, 600 орчим энгийн иргэн) |casualties2='''1,859-1,904 хүн'''<br>279<ref>[http://www.monument.md/catalog/compozitii_monumentale/165/# Monumentul eroilor căzuţi în războiul transnistrean, MONUMENT.MD]</ref> - 324<ref>''Accente'', Nr. 36, 2002 оны 3 сарын 14</ref> байлдагч алагдаж (90 цагдаа, 109 цэрэг, 125 сайн дурынхан)<br>1,180 байлдагч шархадсан<br>(579 цагдаа, 560 цэрэг, 41 сайн дурынхан), 400 орчим энгийн иргэн }} '''Транснистрийн дайн''' ({{lang-ru|Приднестровский конфликт}}) гэдэг нь [[1990]] оны 11 сарын эхээр [[Дубоссары]]д болсон мөргөлдөөнөөс үүдэлтэй зөрчилдөөн даамжирсаар [[Орос]]ын 14-р армиар дэмжүүлсэн [[Транснистр]]ийн Бүгд Найрамдах Гвард, зэвсэгт хүчин, козакийн нэгжүүд болон [[Молдав]]ын цагдаа, зэвсэгт хүчний хооронд гарсан зэвсэгт мөргөлдөөн юм. [[1992]] оны [[3 сарын 1]]-нд Молдав улс НҮБ-д элсмэгц дараагийн өдөр нь Транснистрт цэрэг оруулснаар эхэлсэн энэхүү мөргөлдөөн 7 сарын 21-нд гал зогсоосноор өндөрлөжээ. ==Түүхэн нөхцөл байдал== [[ЗХУ]] Бессараби болон Хойд Буковиныг эзлэн ЗСБНМолдав Улсыг байгуулахаас өмнө [[Бессараби]] буюу [[Днестр мөрөн|Днестр мөрний]] баруун эргийн нутаг [[Румын]]ы бүрэлдэхүүнд байв (1918 - 1940 онд). 1940 онд ЗХУ, [[Нацист Герман]]ы хооронд байгуулагдсан Молотов-Риббентропын гэрээ буюу [[Зөвлөлт-Германы харилцан үл довтлолцох гэрээ|Харилцан үл довтлолцох гэрээг]] Молдав улс тусгаар тогтнолоо зарласан 1991 онд хүчингүйд тооцсоноо мэдэгджээ. Гэхдээ ЗХУ задрах явцад улсуудын хил хязгаар хуучин байснаараа үлдсэн байна. ЗСБНМолдав Улс байгуулагдахаас өмнө Транснистр нь 1924 - 1940 онд ЗСБН Украин Улсын бүрэлдэхүүнд багтаж, [[Тирасполь]]д нийслэлтэй [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Автономит Молдав Улс]] гэгдэж байсан бөгөөд Молдавын газар нутгийн аравны нэгээс илүүг эзэлж байлаа. ==Улс төрийн нөхцөл байдал== 1980-аад оны сүүлчээр [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]]ын дэвшүүлсэн өөрчлөн байгуулалт буюу перестройка, гласность нь улс төрийн олон ургальч байдлыг хөхиүлэн дэмжиж, ЗСБНМолдав Улсын удирдлага ч түүнд талтай хандаж байлаа. Үндэсний үзэл сэргэж, ЗХУ-аас салан тусгаарлаж, Румынд нэгдэх хандлага цухалзах болсон нь хүн амын цөөнх болох орос, украин зэрэг слав иргэдийн болгоомжлолыг төрүүлж байв. Транснистрт хүн амын олонх нь ЗХУ-ын үед шилжин суурьшсан слав гаралтай иргэд байсан бөгөөд 1989 оны тооллогоор молдавчууд дөнгөж 39.9 хувийг эзэлж байжээ. 1989 оны 8 сарын 31-нд ЗБСНМолдав Улсын Дээд Зөвлөл 2 хууль батлан гаргаж, [[Молдав хэл]]ийг албан ёсны хэл болгон, латин үсэг хэрэглэх болов. 1940 - 1989 онд румын хэлний молдав аялгыг ЗХУ-д молдав хэл тусад нь авч үздэг байсныг дурьдууштай. Мөн 1990 оны 4 сарын 27-нд ЗБСНМолдав Улсын Дээд Зөвлөл хуучин гурван өнгөт (цэнхэр, шар, улаан) далбаагаа сэргээн хэрэглэж, ''Deşteaptă-te, române!''-г төрийн сүлд дууллаа болгов (1946 оноос өмнө, мөн 1989 оноос хойш Румын улсын төрийн сүлд дуулал болж ирсэн). Мөн оны сүүлчээр Зөвлөлт, Социалист гэдэг үгнүүдийг улсын нэрнээсээ хасч, ердөө л Бүгд Найрамдах Молдав Улс гэх болжээ. 1989 оны 12 сард [[Николае Чаушеску|Чаушескугийн]] дэглэм Румынд нуран унасны дараа, 1990 оны 5 сарын 6-нд хоёр улс хилийн зарим хэсгээ нээж, тун удахгүй Румынд нэгдэх нь гэсэн сэтгэхүй хүчтэй болж ирэв. Энэ мэт үйл явдлууд Молдавт амьдардаг орос хэлээр ярилцагч иргэдийн дургүйцлийг төрүүлэх болжээ. 1989 оны 9 сард Молдавын засгийн газрын цөөнх үндэстнүүдийг хяхан хавчсан бодлогын эсрэг тэмцэл гарав. Тэр дундаа Гагаузиа, Транснистрт зохион байгуулалтад орж, өөртөө засан тохинох эрхийг шаардан, орос, гагауз хэлийг албан ёсны хэлээ болгосноо зарлаж байв. Үндэсний үзэлтнүүд зонхилсон Молдавын Дээд Зөвлөл дээрх хөдөлгөөнүүдийг хууль бус гэж зарлахад тэд ЗХУ-ын бүрэлдэхүүн дэх Бүгд Найрамдах Улс болсноо зарлаж, Молдаваас тусгаарласнаа мэдэгджээ. ==Улс төрийн зөрчилдөөн== 1990 оны 9 сарын 2-нд Транснистр нь өөрийгөө орос дуудлага болох Приднестр гэж нэрлэх болсноо ([[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Приднестр Улс]]) зарлаж, ерөнхийлөгч Михайл Горбачев 12 сарын 22-нд түүнийг нь баталсан байна. Харин Молдавын эрх баригчид түүнийг нь хүлээн зөвшөөрсөнгүй. Ийнхүү [[Абхаз]], [[Өмнөд Осети]], [[Бүгд Найрамдах Арцах Улс|Уулын Карабах]] зэрэг, олон улсын тавцанд хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй орны тоо нэгээр нэмэгдсэн бөгөөд тэдгээр орон хоорондоо хамтран ажиллаж байв. Зөрчилдөөн хурцадсаар 1990 оны 11 сарын 3-нд Дубоссарыд Молдавын цагдаа нар Днестр мөрөн дээрх гүүрийг хааж, Транснистрийг төв засгийн газартай холбогдох боломжгүй болгов. Энэ үеэр буудалцаан болж 3 энгийн иргэн алагдаж, анх удаа цус урсчээ. [[Зөвлөлтийн 1991 оны төрийн эргэлт хийх оролдлого]] гарсны дараа 1991 оны 8 сарын 27-нд Молдавын Засгийн газар тусгаар тогтнолоо зарлаж, Молотов-Риббентропын гэрээг үгүйсгэн, Бессараби, Хойд Буковина, Херца бүс нутагт ЗБСНМолдав улсыг тунхагласан актыг хүчингүй болгожээ. Харин Транснистрийн тал үүнийг 1940 оны үеийн байдлаар газрын зургийг сэргээх ёстой буюу Транснистр нь Молдаваас тусгаарлах ёстой гэж тайлбарлажээ. 1992 онд байдал хурцдаж, зэвсэгт мөргөлдөөнд шилжих үед Молдав улс армигүй байлаа. Гэхдээ л Молдавын удирдагчид ЗХУ-ын цэргийг өөрийн нутгаас гарахыг шаарджээ. 1991 оны 8 сарын 29-нд Транснистрийн удирдагч [[Игорь Смирнов]] [[Киев]]т очиж, Украины удирдагч [[Леонид Кравчук]]тай уулзаад ирмэгц Молдавын цагдаа нар түүнийг баривчлав. Тэр үед Галина Андреевагийн удирдсан эмэгтэйчүүд Москва-Кишиневын галт тэрэгний замыг хааж эсэргүүцэн тэмцсэн тул [[Молдавын ерөнхийлөгч]] [[Мирча Снегур]] Смирновыг суллахаас өөр аргагүй болжээ. 1991 оны сүүлчээр Тирасполь, Рибницагийн цагдаа нар Транснистрийн талыг дэмжихээ илэрхийлэв. ==Хүчний байдал== 1992 оны 3 сарын 17-нд Молдавын Батлан Хамгаалах Яам байгуулагдаж, цэрэг татлага зарлагдав. 1992 оны 7 сарын байдлаар Молдавын зэвсэгт хүчний бие бүрэлдэхүүн 25,000-35,000-д хүрээд байлаа. Мөн Румынаас зэвсэг авч армиа зэвсэглэсэн байна. Нөгөө талд Оросын Гвардийн 14-р арми 14,000 орчим мэргэжлийн цэргийг тухайн бүс нутагт байлгаж байв. Түүн дээр Транснистрийнхэн 9,000 хүн нэмснийг 14-р армийн нөөцөөр зэвсэглэжээ. Оросын телевизээр Транснистрийнхнийг дэмжих талаар ухуулга явагдсаны үр дүнд 5,000-6,000 сайн дурынхан цугласан байна. 1991 оны 12 сард Молдавын эрх баригчид 14-р армийн командлагч, Транснистрийн Батлан Хамгаалах, Аюулгүй Байдлын газрын дарга хошууч генерал Яковлевыг Украины нутгаас баривчилсан байна. ОХУ-ын засгийн газар түүнийг суллуулахаар, Дубоссарыгийн мөргөлдөөний үеэр Транснистрийн талд саатуулагдсан 26 цагдаагийн албан хаагчаар сольжээ. 1992 оны 4 сарын 5-нд ОХУ-ын дэд ерөнхийлөгч [[Александр Руцкой]] Транснистрийн ард иргэдийг тусгаар тогтнолынхоо төлөө тэмцэхэд нь 5000 хүн илгээж туслахаа мэдэгдэв. ==Байлдагч талууд== Транснистрийн тал мөргөлдөөний үеэр Молдаваас илүү их дэмжлэг авч байлаа. Тэдэнд ОХУ, Украин улсууд тусалж байв. Харин Молдавуудад зөвхөн Румын улс л дэмжлэг үзүүлж байсан билээ. ==Зэвсэгт мөргөлдөөн== Молдав улс НҮБ-д элссэн 1992 оны 3 сарын 2-ны өдөр дайн эхэлж, 7 сарын 21-нийг хүртэл Днестр мөрний орчмын гурван газарт төвлөрөн явагджээ. ==Гал зогсоосон нь, Хамтарсан Хяналтын Комисс== 1992 оны 7 сарын 21-нд ОХУ-ын ерөнхийлөгч [[Борис Ельцин]], Молдавын ерөнхийлөгч Мирча Снегур нар гал зогсоох хэлэлцээрт гарын үсэг зурж, хамтарсан хяналтын комиссыг байгуулан, хилийн шугамыг тогтоосноор энэхүү дайн өндөрлөжээ. == Эшлэл == {{reflist}} == Гадны холбоос == * [https://web.archive.org/web/20140424033844/http://www.memo.ru/hr/hotpoints/moldavia/benderye.htm Бендери хот дотор болон ойр орчимд болсон зэвсэгт мөргөлдөөн] == Ном зүй == * Vlad Grecu, "O viziune din focarul conflictului de la Dubăsari”, Editura Prut International, Chişinău, 2005 [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Транснистр]] [[Ангилал:Молдавын түүх]] [[Ангилал:Молдавын улс төр]] [[Ангилал:Хилийн мөргөлдөөн]] [[Ангилал:20-р зууны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:21-р зууны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын дараах зөрчилдөөн]] 561nxhzmky4656i32ogpt3sxio9xzvx Зүүнгарын Хаант Улс 0 15849 854472 854414 2026-04-22T14:11:11Z HorseBro the hemionus 100126 854472 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1665–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1690–1758 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == === Нэршил === "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} === "Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн"-ий тухай ойлголт === 18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын хаант улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ "тал хээрийн эзэнт гүрэн" гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын "үндэсний" захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр "ясак" хүмүүс" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: "ясаш төлдөг үл итгэгчид" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}} == Түүх == {{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}} Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]] '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын хаант улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} 1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын хаант улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын хаант улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын хаант улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === ==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ==== [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюси (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> ==== <u>Хуан Чин Жигун Ту</u> ==== Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв. <gallery widths="150px" heights="200px" perrow="5"> Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. </gallery> == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчилсан жил !Нас нөгчсөн он ! |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]] |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}} |Тодорхойгүй |1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1653{{sfn|Adle|2003|p=148}} | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн [[хунтайж]] |Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}} |Тодорхойгүй |1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}} |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}} |1644 |1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}} |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}} |Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}} |1665 |1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |Цэвээнравдангийн ахмад хүү |1693 |1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |[[Хунтайж]] |Галданцэрэнгийн отгон хүү |1732{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1750{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |7 |[[Ламдаржаа]] |[[Хунтайж]] |Галданцэрэнгийн ахмад хүү |1726{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1752{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |8 |[[Даваач]] |[[Хунтайж]] |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1759{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |9 |[[Амарсанаа]] |[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]] |Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}} |1723{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} | |} ==Газрын зурагууд== <gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын хаант улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> == Мөн үзэх == *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book|last=Kuznetsov |first=V. S.|title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983|language=ru|place=Novosibirsk|publisher=Nauka|pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}} *{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V|last2=Kradin|first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 2ursv63mififyceauuy0fac63dvb5i9 Төмөрийн улс 0 19373 854500 852442 2026-04-22T17:02:02Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854500 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire at its greatest extent in February 1405.png | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч Туркестан, Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] o39xrj2esdikinhkrw2ad932vxjrd9x Форест Уитакер 0 19582 854504 852445 2026-04-22T17:55:14Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854504 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Форест Уитакер | зураг = Forest Whitaker.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар. | төрсөн нэр = Форест Стивен Уитакер | төрсөн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}} | төрсөн газар = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1982–одоо | нөхөр = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)<br />Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй) | дотнотүнш = | website = }} '''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж<ref name="Boston Globe">[http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 "In general, he rules."] ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.</ref><ref name="CBS">[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml "Forest Whitaker: The King Of The Oscars?"] ''CBS News''. February 4, 2007.</ref> байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацаар тус тус хүртэж байв. [[Оскарын шагнал|Оскарын]] "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm "Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role."] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.</ref> == Намтар == Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн<ref name="Patterson">Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features "The bigger picture."] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.</ref> бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.<ref>[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html "Forest Whitaker Biography (1961–)."] ''FilmReference.com''.</ref><ref name="IAS">{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |wayback=20081206094603 |text=Forest Whitaker |archiv-bot=2026-04-22 17:55:13 InternetArchiveBot }}</ref> Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг<ref>{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}</ref> дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг. == Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь == Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн<ref name="Longino">Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text="The power of Forest Whitaker." |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.</ref> [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}</ref>, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм. Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн "Сүнст нохой" хочитын дүрд тогложээ."<ref>Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html "'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality."] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.</ref> Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ. 2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.<ref name="PositiveKing">{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}</ref><ref name="SydneyKing">{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}</ref> == Кино бүтээлүүд == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Жүжигчин |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Он ! Монгол хэлээр ! Англи хэлээр ! Бүтээсэн дүр |- |[[1982]] |[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]] |Fast Times at Ridgemont High |Чарльз Жефферсон |- |rowspan=3|[[1986]] |[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] |The Color of Money |Амос |- |[[Хойд ба Өмнөд 2]] |North and South, Book II |Каффи |- |[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]] |Platoon |Үлэмж биет Харольд |- |[[1987]] |[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] |Good Morning, Vietnam |Эдвард Гэрлик |- |rowspan=2|[[1988]] |[[Шувуу (кино)|Шувуу]] |Bird |[[Чарльз Паркер]] |- |[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] |Bloodsport |Роулинс |- |[[1990]] |[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]] |Downtown |Деннис Куррен |- |rowspan=2|[[1991]] | |Diary of a Hitman |Деккер |- | |A Rage in Harlem |Жексон |- |rowspan=2|[[1992]] | |The Crying Game |Жоди |- | |Last Light |Фред Уитмор |- |[[1993]] | |Body Snatchers |хошууч Коллинз |- |rowspan=3|[[1994]] | |Blown Away |Энтони Франклин |- | |Prкt-а-Porter |Си Бьянко |- | |The Enemy Within |хурандаа Маккензи Кейси |- |rowspan=2|[[1995]] | |Species |Дэн Смитсон |- | |Smoke |Сайрус Кол |- |[[1996]] | |Phenomenon |Нэйт Поуп |- |[[1999]] |[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]] |Ghost Dog: The Way of the Samurai |Сүнст нохой |- |[[2000]] | |Battlefield Earth |Кер |- |rowspan=2|[[2002]] |[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]] |Panic Room |Бёрнхэм |- |[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] |Phone Booth |ахмад Эд Рейми |- |rowspan=3|[[2005]] | |A Little Trip to Heaven |Эбе Холт |- | |American Gun |Картер |- | |Mary |Тэд Янгер |- |rowspan=2|[[2006]] |[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] |The Last King of Scotland |[[Иди Амин]] |- | |The Marsh |Жеффри Хант |- |rowspan=2|[[2007]] | |The Air I Breathe | |- | |The Great Debaters |Доктор Жеймс Фармер |- |rowspan=2|[[2008]] | |Vantage Point |Ховард Льюис |- | |Street Kings |Ахмад Жек Уандер |- |[[2009]] | |Powder Blue |Чарли |- |[[2010]] | |''Repo Men'' |Жейк |- |[[2010]] | |''The Experiment'' |Бэррис |} == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Холбоос == * {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']</span> * {{imdb|0001845}} * {{tvtome person|61686}} * [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda] {{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Техасын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] jvezd9eszr3j7i3futzv7zso7g09e90 Рерихийн гэр музей (Улаанбаатар) 0 22558 854456 853140 2026-04-22T13:17:16Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854456 wikitext text/x-wiki [[Файл:Roerich Home Museum in Ulan Bator.jpg|200px|thumb|Музейн байшин]] [[Файл:Visit of Telo Tulku to Roerich House, U.B..jpg|200px|thumb|[[Канад]]ын буддын шашны эрдэмтэн [[Глен Мулин]], академич [[Шагдарын Бира]], [[Дилав хутагт]] музейд]] '''Рерихийн гэр музей''' нь [[Монгол улс]]ын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотын [[Баянзүрх]] дүүрэгт орших [[музей]] юм. Оросын алдарт зураач, гүн ухаантан [[Николай Рерих]]ийн дурсгалд зориулсан. ==Түүх== [[1926]]—[[1927]] оны өвлийн хэдэн сар [[Николай Рерих]] [[Төв Ази]]йн экспедиц, гэр бүлтэйгээ [[Улаанбаатар]] дахь нэгэн орос маягийн модон байшинд байрлаж байсан. Энэ үед Рерих [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Балингийн Цэрэндорж]]ид өөрийн зурсан, шинэ Монгол улсад зориулсан "''Шамбалын Догшин хүрдэт хаан Рэгдэндагва''" гэдэг зургийг бэлэглэсэн юм.<ref>[http://www.monkey.mn/read//14722/post-edit.g?blogID=3641114910784840300&postID=2035029971443139486 Н. К. Рерих «Их Улаан баатар» зураг]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Монгол судлаач, Николай Рерихийн хүү [[Юрий Рерих]] нарын шавь, Рерихийн Монголын Нийгэмлэгийн Олон улсын холбооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга, академич [[Шагдарын Бира]] энэ байшинд музей нээхийг санаачилсан.<ref>{{Cite web |url=http://www.khanbank.com/mn/155/%D0%9C%D1%8D%D0%B4%D1%8D%D1%8D.html?n=88 |title=«Рерих ба Би» үзэсгэлэн нээлтээ хийлээ |access-date=2011-07-08 |archive-date=2012-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516205743/http://www.khanbank.com/mn/155/%D0%9C%D1%8D%D0%B4%D1%8D%D1%8D.html?n=88 |url-status=dead }}</ref><ref name=autogenerated1>[http://lebendige-ethik.net/1-roerich-mongolia.html Открытие дома-музея Рерихов в Улан-Баторе]</ref> Рерихийн гэр музей [[2009]] оны [[6 сарын 6]]-нд, [[Далай лам]]ын төрсөн өдрийн баяраар нээгдсэн. Байшингийн өмнөх Зөвлөлтийн танкийн төмрөөр хийсэн [[Буддизм|Бурханы шашны]] [[Суварга|сувраганд]] Николай Рерих, хүү [[Юрий Рерих]], гэргий [[Елена Рерих]]ийн бичсэн номууд, [[Ганжуур]], [[Данжуур]] бий.<ref name=autogenerated1 /><ref>{{Cite web |url=http://agnivesti.ru/news4675 |title=В Улан-Баторе открылся Дом-музей Николая Рериха |access-date=2011-07-08 |archive-date=2014-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141225032004/http://agnivesti.ru/news4675 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.inet.mn/?vfile=9&vmet_id=10794&vmet_main=579&vt=archive&vl=archive&vdate=&vofile=18&left=yes&vpage=145 |title=Н.Рерихийн нэрэмжит музей нээгдлээ |access-date=2011-07-08 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134833/http://www.inet.mn/?vfile=9&vmet_id=10794&vmet_main=579&vt=archive&vl=archive&vdate=&vofile=18&left=yes&vpage=145 |url-status=dead }}</ref> == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Баянзүрх дүүрэг]] [[Ангилал:Улаанбаатарын музей]] {{Монгол улсад хамаарах}} {{museum-stub}} lz9nvaekjz7rp5vfyvzu8p8nxj0d88k Рожер Жонсон 0 24855 854459 748276 2026-04-22T13:36:27Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854459 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Рожер Жонсон |уугуул нэр = Рожер Жонсон |зураг = Roger Johnson.jpg |хэмжээ = 200px |тайлбар = Рожер Жонсон [[2011]] онд |мэндэлсэн огноо = 1983 оны 4 сарын 28 |мэндэлсэн газар = [[Англи]], [[Ашфорд]] |иргэншил = {{Далбаа Англи|20px}} [[Англи]] |өндөр = 191 |жин = 70 |байрлал = [[хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хамгаалагч]] |одоогийн баг = {{Далбаа Англи|20px}} [[Чарльтон Атлетик]] |дугаар = |залуучуудын багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |1998—2000|{{Далбаа Англи|20px}} [[Уиком Уондерерс]]| }} |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |2000—2006|{{Далбаа Англи|20px}} [[Уиком Уондерерс]]|156 (19) |2006—2009|{{Далбаа Англи|20px}} [[Кардифф Сити]]|119 (12) |2009—2011|{{Далбаа Англи|20px}} [[Бирмингем Сити]]|76 (2) |2011—2015|{{Далбаа Англи|20px}} [[Вулверхэмптон Уондерерс]]|69 (2) |2013—2014|{{аренда}}{{Далбаа Англи|20px}} [[Шеффилд Уэнсдей]]|17 (0) |2014|{{аренда}}{{Далбаа Англи|20px}} [[Вест Хэм Юнайтед]]|4 (0) |2015—одоо|{{Далбаа Англи|20px}} [[Чарльтон Атлетик]]|12 (0)}} |сүүлд шинэчилсэн = 2015 оны 5 сарын 4 }} '''Рожер Жонсон''' ({{lang-en|Roger Johnson}}; [[1983]] оны [[4 сарын 28|дөрөвдүгээр сарын 28-нд]] [[Ашфорд]] [[хот]]од төрсөн) — [[Англи]]йн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд «[[Чарльтон Атлетик]]» багт [[хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хамгаалагчаар]] тоглодог. == Замнал == Тэрээр [[Зүүн Өмнөд Англи]]йн [[Бакингемшир]] каунтигийн [[Хай-Уоиком]] хотын «[[Уиком Уондерерс]]» багаас мэргэжлийн замналаа эхэлсэн бөгөөд [[2006]] оноос [[2009]] оныг хүртэл «[[Кардифф Сити]]» багт 275,000 [[фунт стерлинг]]ийн гэрээгээр тоглож байв. Улмаар энэ багт ур чадвар, нэр хүндээ өсгөсөн Жонсон «[[Бирмингем Сити]]» багтай [[2009]] онд 5 сая фунтийн гэрээг байгуулж тухайн жилээ багийнхныхаа хамт 12 тоглолтонд ялагдалгүйгээр тоглож [[2011 оны Хөлбөмбөгийн лигийн цом|2011 оны Лигийн цомд]] түрүүлсэн байдаг байна. Жонсон 7 сая фунтээр<ref>{{cite news |title=Wolves agree £7m fee to buy Roger Johnson from Birmingham |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/14104644.stm |publisher=BBC Sport |date=11 July 2011 |accessdate=11 July 2011}}</ref> «Вулверхэмптон Уондерерст» тоглосон. [[2011]] оны [[7 сарын 11|долоодугаар сарын 11-нд]] дөрвөн жилийн гэрээ байгуулсан билээ.<ref>{{cite web |title=Roger And In! |url=http://www.wolves.co.uk/page/News/0,,10307~2391472,00.html |publisher=Wolverhampton Wanderers F.C |date=13 July 2011 |accessdate=13 July 2011 |archive-date=16 Наймдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816183734/http://www.wolves.co.uk/page/News/0,,10307~2391472,00.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=Wolves quids in on Roger Johnson and Jamie O'Hara deals |url=http://www.expressandstar.com/sport/wolverhampton-wanderers-fc/2011/07/23/wolves-quids-in-on-roger-johnson-and-jamie-ohara-deals/ |newspaper=Express & Star |date=23 July 2011 |accessdate=23 July 2011 |archive-date=17 Аравдугаар сар 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161017085645/http://www.expressandstar.com/sport/wolverhampton-wanderers-fc/2011/07/23/wolves-quids-in-on-roger-johnson-and-jamie-ohara-deals/ |url-status=dead }}</ref> Удалгүй дасгалжуулагч [[Мик Маккарти]] Жонсоныг ахлагч болгосон юм.<ref>{{cite news |title=Johnson the new captain |url=http://www.wolves.co.uk/page/News/0,,10307~2407703,00.html |publisher=Wolverhampton Wanderers F.C |date=2 August 2011 |access-date=7 Нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=8 Наймдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110808043359/http://www.wolves.co.uk/page/News/0,,10307~2407703,00.html |url-status=dead }}</ref> == Амжилт == '''Кардифф Сити''' * {{Английн хөлбөмбөгийн цом}} '''[[Английн хөлбөмбөгийн цом|Английн цом]]''' ** {{Мөнгө}} '''Дэд байр (1):''' 2008 '''Бирмингем Сити''' * {{Хөлбөмбөгийн лигийн цом}} '''[[Английн хөлбөмбөгийн лигийн цом|Английн лигийн цом]]''' ** {{Алт}} '''Түрүү (1):''' 2011 == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадны холбоос == * [https://web.archive.org/web/20120429072114/http://www.wolves.co.uk/page/ProfilesDetail/0,,10307~9907,00.html Профайл - «Вулверхэмптон»] {{england-footy-bio-stub}} {{Чарльтон Атлетик багийн бүрэлдэхүүн}} [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]] [[Ангилал:Вулверхэмптон Уондерерс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Кардифф Сити багийн тоглогч]] [[Ангилал:Бирмингем Сити багийн тоглогч]] [[Ангилал:Уиком Уондерерс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Вест Хэм Юнайтед багийн тоглогч]] [[Ангилал:Чарльтон Атлетик багийн тоглогч]] [[Ангилал:Англичууд]] [[Ангилал:1983 онд төрсөн]] 25tf4uytu93rea99yx2alcif807lf77 Ташкент 0 26486 854496 833622 2026-04-22T16:10:27Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854496 wikitext text/x-wiki {{Short description|Узбекистаны нийслэл болон хамгийн том хот}} {{for-multi|Туркийн суурин болон тойргийн тухай|Ташкент, Турк}} {{Инфобокс суурин | name = Ташкент | native_name = {{lang|uz|Toshkent / Тошкент}} | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{multiple image |perrow = 1/2/2/1 |border = infobox |caption_align = center |total_width = 280 |image1 = Vue de l'Aqua-Park - Tachkent.jpg |caption1 = Ташкент хотын үзэмж |image2 = Tashkent, Paque Navoi 3.jpg |caption2 = [[Олий Мажлис|Дээд Чуулганы]] барилга |image3 = Madrasah Kukaldash (Tashkent) 12-07.JPG |caption3 = [[Кукелдаш медресе (Ташкент)|Кукелдаш медресе]] |image4 = |caption4 = [[Хумо Арена]] |image5 = Amir-Timur-Museum Taschkent 01.jpg |caption5 = [[Доголон Төмөрийн музей]] |image6 = Успенский кафедральный собор в Ташкенте.JPG |caption6 = [[Онгон охины сүм, Ташкент|Онгон охины сүм]] }} | image_flag = Flag of Tashkent.svg | flag_size = 110px | image_seal = Coat of Arms of Tashkent 2019.svg | seal_size = | image_shield = | shield_size = | motto = {{lang|uz|Kuch Adolatdadir}}<br />("Хүч шударга ёсонд байдаг") | nickname = ''Tosh'' ({{lit|Чулуу}}) | pushpin_map = Узбекистан#Ази | pushpin_relief = yes | pushpin_label_position = bottom | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = Toshkent Shahri in Uzbekistan (special marker).svg | coordinates = {{Coord|41|18|40|N|69|16|47|E|region:UZ|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Узбекистан}} | established_title = Суурьшсан | established_date = МЭӨ 3-р зуун | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | parts_type = Дүүрэг | parts = [[Ташкентын дүүргүүд|12 дүүрэг]] | government_footnotes = | government_type = Хотын захиргаа | leader_title = [[Ташкент мужийн хокимуудын жагсаалт|Хоким]] | leader_name = Шавкат Умирзаков | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = 631.29 | area_total_sq_mi = 243.74 | area_water_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 455 | elevation_ft = | population_total = 3,095,498 <ref>{{Cite web|url=https://toshstat.uz/uz/ |title=Toshkent shahar statistika boshqarmasi }}</ref> | population_rank = [[Узбекистаны хотын жагсаалт|Узбекистан 1-т]] | population_as_of = 1 сарын 1, 2024 | population_footnotes = <ref>{{Cite web |url=http://uzdaily.uz/index.php/ru/post/83111 |website=[[TUzdaily|Web]] |title=Распределение численности постоянного населения в городе Ташкент |access-date=2025-07-06 |archive-date=2025-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250318021736/https://uzdaily.uz/index.php/ru/post/83111 |url-status=dead }}</ref> | population_metro = 2,633,661 | population_density_km2 = 4816 | population_demonym = {{native name|uz|toshkentlik}} | population_note = | postal_code_type = | postal_code = 100000–100214 | area_code = 71 | registration_plate = 01 | website = {{URL|https://tashkent.uz/}} | blank1_name = [[Олон улсын нисэх онгоцны буудал]] | blank1_info = [[Ислам Каримовын Ташкентын олон улсын нисэх онгоцны буудал]] | blank2_name = [[Шуурхай тээврийн систем]] | blank2_info = [[Ташкентын метро]] | timezone = [[Узбекистаны цаг|UZT]] | utc_offset = +05:00 | blank_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2019) | blank_info_sec1 = 0.820<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |language=en |access-date=2025-07-06}}</ref><br />{{color|green|маш өндөр}} | population_density_metro_km2 = auto | population_density_metro_sq_mi = auto | area_metro_km2 = 6400 | population_density_sq_mi = auto | population_urban = 2,575,431 | official_name = Tashkent | native_name_lang = | length_km = 25 | width_km = 30 | module = {{Инфобокс ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өв |child = yes |official_name = [[Тэнгэр Уул|Баруун Тэнгэр Уул]] |criteria = {{UNESCO WHS type|(x)}} |ID = 1490 |year = 2016 |area = 528,177.6 га }} }} '''Ташкент хот''' ([[узбек хэл]]ний латинаар ''Toshkent'', кириллээр ''Тошкент'', «чулуун хот») — нь [[Узбекистан]]ы [[нийслэл]], улсынхаа төдийгүй [[Дундад Ази]]йн хамгийн олон хүнтэй [[хот]]. ==Газар нутаг== Одоо цагт улсын зүүн хойд биеийн [[Чирчик гол]]ын хөндийд д.т.дээш 440—480 м өндөрт 334.8 км²<ref>{{Cite web |url=http://igras.ru/stolica.php?r=59&id=406 |title=Ташкент (Узбекистан) |access-date=2012-07-02 |archive-date=2011-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110823013245/http://www.igras.ru/stolica.php?r=59&id=406 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://tonkosti.ru/%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 Ташкент, Узбекистан: все о Ташкенте от «Тонкостей туризма»]</ref> талбайг Ташкент хотод хамааруулан хуваарилсан байдаг.<ref name="Gorod">{{Cite web |url=http://tashkent.uz/ru/articles/22/ |title=Справка о городе на официальном сайте хокимията г. Ташкент |access-date=2012-05-30 |archive-date=2012-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120125175336/http://tashkent.uz/ru/articles/22/ |url-status=dead }}</ref> ==Хүн ам== Хүн ам нийт (2009) - 2,220,700 хүн<ref>{{Cite web |url=http://qmmp.ru/content/21/read653.html |title=Население Ташкента |access-date=2012-07-02 |archive-date=2013-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130706011641/http://qmmp.ru/content/21/read653.html |url-status=dead }}</ref><ref name="Pop2011">[http://stat.uz/upload/iblock/c0a/naselenie.xlsx Демографические данные]</ref>, метрополи газар нутаг 4.45 олон.<ref>[http://www.uzbektourism.uz Uzbektourism.uz]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Яг албан бүртгэлээр 2009 оны байдлаар 2.3 сая<ref name="Pop2011"/> оршин суугчтай гэдэг ч шилжин ирээд бүртгэлгүй суугчдыг тооцвол 4.45 сая хүний хот болсон бололтой.<ref>[http://www.uzbektourism.uz Uzbektourism.uz]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2008 онд хотын хүн амын 63.0% - [[Узбекүүд|узбек]], 20.0% - [[Оросууд|орос]], 4.5% - [[Татар угсаатан|татар]] угсаатан байжээ.<ref>{{Cite web |url=http://tashkent.uz/ru/articles/354/ |title=Этнический состав населения Ташкента на 2008 год |access-date=2012-06-30 |archive-date=2012-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120126030620/http://tashkent.uz/ru/articles/354/ |url-status=dead }}</ref> ==Засаг захиргааны нэгж== Ташкент анх 4 хуваагддаг байсан бол нэмэгдсээр байгаад одоо 11 дүүрэгтэй. [[Файл:Tashkent City districts.png|thumb|300px|right|Ташкентын дүүргүүд]] {| class="wikitable" |- ! Дүүрэг<ref>{{Cite web |url=http://tashkent.uz/uz/articles/351/ |title=Административно-территориальное деление на сайте хокимията г. Ташкент (узб.) |access-date=2012-07-02 |archive-date=2010-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100726065326/http://tashkent.uz/uz/articles/351/ |url-status=dead }}</ref> ! Хүн ам<br />мянг. хүн<br />(01.01.2009)<ref>{{Cite web |url=http://tashkent.uz/ru/articles/351/ |title=Административно-территориальное деление на сайте хокимията г. Ташкент (рус.) |access-date=2012-07-02 |archive-date=2015-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207152807/http://tashkent.uz/ru/articles/351/ |url-status=dead }}</ref> ! Газар нутаг<br />км² ! Нягтрал<br />хүн/км² |- |Бектемир | 27,5 | 20,5 | 1341 |- |МирзоУлуғбек | 245,2 | 31,9 | 7687 |- |Миробод | 122,7 | 17,1 | 7175 |- |Олмазор | 305,4 | 34,5 | 8852 |- |Сергели | 149,0 | 56,0 | 2661 |- |Учтепа | 237,0 | 28,2 | 8404 |- |Хамза | 204,8 | 33,7 | 6077 |- |Чилонзор | 217,0 | 30,0 | 7233 |- |Шайхонтохур | 285,8 | 27,2 | 10&nbsp;507 |- |Юнусобод | 296,7 | 41,1 | 7219 |- |Яккасарой | 115,2 | 14,6 | 7890 |- |'''Ташкент''' | '''2206,3''' | '''334,8''' | '''6590''' |} ===Засаг захиргааны нэгжүүдийн түүхэн нэрс=== Анх: #Бешйохоч #Кукча #Шайхонтохур #Себзор 1940: #Октябрь #Киров #Сталин #Фрунзе #Ленин #Куйбышев 1981: #Бектемир #Акмаль Икрамов (Учтепинский) #Хамза (Хамза) #Ленин (Мирабад) #Куйбышев (Мирзо Улугбек) #Сергели #Октябрь (Шайхонтохур) #Собир Рахимов (Олмазар) #Чиланзар #Фрунзе (Яккасарайск) #Киров (Юнусабад) == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт | TABELLE = | DIAGRAMM TEMPERATUR = rechts | DIAGRAMM NIEDERSCHLAG = deaktiviert | DIAGRAMM NIEDERSCHLAG HÖHE = 200 | QUELLE = [http://worldweather.wmo.int/032/c00115.htm WMO]; [http://wetterkontor.de/de/klima/klima2.asp?land=uz&stat=38457 wetterkontor.de] | Überschrift = | Ort = Ташкент <!-- durchschnittliche Höchsttemperatur für den jeweiligen Monat in °C --> | hmjan = 5.8 | hmfeb = 7.9 | hmmär = 14.3 | hmapr = 21.8 | hmmai = 27.4 | hmjun = 33.2 | hmjul = 35.7 | hmaug = 34.0 | hmsep = 28.7 | hmokt = 21.0 | hmnov = 14.2 | hmdez = 8.5 <!-- durchschnittliche Niedrigsttemperatur für den jeweiligen Monat in °C --> | lmjan = −3.1 | lmfeb = −1.5 | lmmär = 4.2 | lmapr = 9.9 | lmmai = 13.7 | lmjun = 17.7 | lmjul = 19.4 | lmaug = 17.2 | lmsep = 12.4 | lmokt = 7.2 | lmnov = 3.3 | lmdez = −0.3 <!-- durchschnittliche Temperatur für den jeweiligen Monat in °C --> | avjan = | avfeb = | avmär = | avapr = | avmai = | avjun = | avjul = | avaug = | avsep = | avokt = | avnov = | avdez = <!-- durchschnittliche Niederschlagsmenge für den jeweiligen Monat in mm --> | nbjan = 54.5 | nbfeb = 46.8 | nbmär = 72.3 | nbapr = 63.6 | nbmai = 32.0 | nbjun = 7.1 | nbjul = 3.5 | nbaug = 2.0 | nbsep = 4.5 | nbokt = 34.1 | nbnov = 45.0 | nbdez = 53.4 <!-- durchschnittliche Anzahl täglicher Sonnenstunden für den jeweiligen Monat in h/d --> | shjan = 3.8 | shfeb = 4.4 | shmär = 5.3 | shapr = 7.2 | shmai = 9.8 | shjun = 12.1 | shjul = 12.4 | shaug = 11.8 | shsep = 10.0 | shokt = 7.3 | shnov = 5.0 | shdez = 3.4 <!-- durchschnittliche Wassertemperatur (Meere, Seen u.ä.) für den jeweiligen Monat in °C --> | wtjan = | wtfeb = | wtmär = | wtapr = | wtmai = | wtjun = | wtjul = | wtaug = | wtsep = | wtokt = | wtnov = | wtdez = <!-- durchschnittliche Regentage für den jeweiligen Monat in d --> | rdjan = 13.7 | rdfeb = 12.3 | rdmär = 13.8 | rdapr = 12.9 | rdmai = 10.2 | rdjun = 5.1 | rdjul = 2.9 | rdaug = 1.9 | rdsep = 3.2 | rdokt = 8.1 | rdnov = 10.2 | rddez = 12.8 <!-- durchschnittliche Luftfeuchtigkeit für den jeweiligen Monat in % --> | lfjan = 70 | lffeb = 68 | lfmär = 63 | lfapr = 60 | lfmai = 53 | lfjun = 41 | lfjul = 40 | lfaug = 43 | lfsep = 46 | lfokt = 58 | lfnov = 66 | lfdez = 71 }} ==Метро== [[Файл:Tashkent metro map.svg|lang=en|thumb|[[Ташкентын метро]]ны бүдүүвч зураг]] Ташкент хотод метроны шугам сүлжээ бий. [[Ташкентын метро]] 1977 онд байгуулагдсан. Шугамууд: *Чинлазар (1977 онд ашиглалтад орсон) *Узбекистан (1984 онд ашиглалтад орсон) *Юнусабад (2001 онд ашиглалтад орсон)<ref>Первый участок Юнусабадской линии был пущен в эксплуатацию 24 октября 2001 года.</ref>. ==Түүх== <!--Not understandable: Ба II — I зуун<ref>[http://goskompriroda.ccc.uz/Tashkent/russian/background/istdr.htm Наиболее ранние известные сведения о Ташкенте встречаются в древнекитайских хрониках 2 в. до н. э., когда входивший в состав государства [[Кангюй]] ташкентский оазис и его центральный город, упоминаются под именем Юни. В транскрипции некоторых древнекитайских источников оно передано как Ши. В надписи на «Каабе Зороастра» (262 г. н. э.) персидского царя [[Шапур I|Шапура I]] ташкентский оазис упоминается под наименованием Чач.]</ref><ref>В XIX веке считалось, что первые достоверные сведения о Ташкенте, упоминаемом под именем [[Чач]], были известны с VII века, когда он упоминался в записках китайского путешественника Сюаньцзана.</ref> - [[Шаш-тепа]]<ref>''Шаш-тепа'' на языках иранской языковой группы означает ''шесть холмов''.</ref>, Чач-тепа. XI зуун - ''Ташкент'', нэвтрилэг ''Чулуун хот'' ({{lang-uz|tosh}} — ‘чулуу’). Хатядын Ташкент - Ши, Чжэми и Юени, Чач, Шаш и Джач. Хатядын «ши» - «чулуу» ({{lang-zh|石|shí}}), тюркын хэл «таш» (чулуу). Голын зуун хот Бинкент<ref>[http://ru.wikipedia.org/wiki/%CF%F0%EE%E8%F1%F5%EE%E6%E4%E5%ED%E8%E5_%ED%E0%E7%E2%E0%ED%E8%FF_%E3%EE%F0%EE%E4%E0_%D2%E0%F8%EA%E5%ED%F2 Происхождение названия города Ташкента]</ref>.--> ===Зургийн цомог=== Ташкентын түүхэн газрын зургууд: <gallery> File:Tashkent History 1860.jpg|1865 File:Tashkent History 1913.jpg|1913 File:Tashkent History 1940.jpg|1940 File:Tashkent History 1965.jpg|1965 File:Tashkent History 1967.jpg|1966 File:Tashkent History 1981.jpg|1981 File:Tashkent History 2000.jpg|2000 </gallery> ==Ардын аж ахуй== ===Зургийн цомог=== Ташкентын худалдаа үйлчилгээний төв: <gallery></gallery> Бусад: <gallery> File:Madrasah Kukaldash (Tashkent) 12-07.JPG </gallery> == Aх дүү хотууд == * {{flagicon|Орос}} [[Орос]], [[Москва]] * {{flagicon|Турк}} [[Турк]], [[Стамбул]] * {{flagicon|АНУ}} [[АНУ]], [[Сиэтл]] * {{flagicon|Пакистан}} [[Пакистан]], [[Карачи]] * {{flagicon|Украин}} [[Украйн]], [[Днипро хот|Днипро]] * {{flagicon|Украин}} [[Украйн]], [[Киев]] * {{flagicon|Казахстан}} [[Казахстан]], [[Нур-Султан|Астана]] * {{flagicon|Казахстан}} [[Казахстан]], [[Алматы]] * {{flagicon|Македон}} [[Умард Македон]], [[Скопье]] * {{flagicon|Латви}} [[Латви]], [[Рига]]<ref>[http://www.gorod.lv/novosti/51061/karamel_layma_sdelano_v_tashkente Карамель «Лайма». Сделано в Ташкенте]</ref> * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад улс|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]], [[Бээжин]] ([[2008]]) * {{GER}}, [[Берлин]] ([[1993]]) * {{EGY}}, [[Каир]] * {{flagicon|Турк}} [[Турк]], [[Анкара]] ([[2004]]) * {{KGZ}}, [[Бишкек]] * [[Файл:Flag_of_Israel.svg|22px]] [[Израил]], [[Раанана]] ==Мөн үзэх== * [[Узбекистаны хотын жагсаалт]] <categorytree>Узбекистаны хотууд</categorytree> == Цахим холбоос == {{Commons|Tashkent|Ташкент}} {{Wiktionary}} * Stronski, Paul, ''Tashkent: Forging a Soviet City, 1930–1966'' (Pittsburgh, University of Pittsburgh Press, 2010). * Jeff Sahadeo, ''Russian Colonial Society in Tashkent, 1865–1923'' (Bloomington, IN, Indiana University Press, 2010). *[https://web.archive.org/web/20081205032020/http://www.east-site.com/pictures-of-tashkent Photos of historical monuments and modern buildings in Tashkent] *[http://www.flickr.com/photos/bittabola/ Recent photos of Tashkent with comments in English] *[https://web.archive.org/web/20061012013326/http://www.dirn.uz/eng/index.php Disability Information Resource Centre in Tashkent] *[http://www.tcity.uz/en/index.php Tashkent Directory]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Эшлэл == <references/> {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Ташкент| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Узбекистаны суурин]] [[Ангилал:Узбекистаны засаг захиргааны гишүүнчлэл]] [[Ангилал:Торгоны зам]] l6tusbc1215uuk6upcbsk33ecinjscc Юань улсын хаад 0 26725 854527 766976 2026-04-23T05:40:07Z ~2026-21144-89 103741 854527 wikitext text/x-wiki [[1271]]—[[1368]] онд оршин тогтносон '''[[Юань улс]]ын хаад'''ын жагсаалт. Аюурбарбад, Шадбал, Аригиба, Хүслэн, Аюушридар гэдэг нэр нь [[Санскрит хэл|Санскрит]] гаралтай. Ринчинбалын нэр [[Төвөд хэл|Төвөд]], Хайсан гэдэг нь [[Хятад хэл|Хятад]] хэлнээс гаралтай. == Монголын Их Хаад == {|class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" |+ '''[[1260]]—[[1368]]''' |- ! style="background:#efefef;" | Хааны нэр ! style="background:#efefef;" | Нэхэн өргөмжилсөн Монгол цол ! style="background:#efefef;" | Амьдарсан жилүүд ! style="background:#efefef;" | Хаанчилсан жилүүд ! style="background:#efefef;" | [[Монгол Хятад оны цол|Хятад оны цол]] ! style="background:#efefef;" | Хятад сүмийн цол |- | [[Хубилай хаан|Хубилай]] | Сэцэн хаан | [[1215]]-[[1294]] | [[1260]]-1294 | [[Жунтун|Чжунтун]] (1260-1264)<br /> [[Жыюань]] (1264-1294) | Шизү |- | [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр]] | Өлзийт хаан | [[1265]]-[[1307]] | [[1294]]-1307 | [[Юаньчжэнь]] (1295-1297) <br /> [[Дадэ]] (1297-1307) | Чэнзун |- | [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан]] | Хүлэг хаан | [[1281]]-[[1311]] | [[1307]]-1311 | [[Жыда]] <br /> (1308-1311) | Үзун |- | [[Аюурбарбад буянт хаан|Аюурбарбад]] | Буянт хаан | [[1285]]-[[1320]] | [[1311]]-1320 | [[Хуанцин]] <br /> (1312-1313)<br>[[Яньёу]] <br /> (1314-1320) | Рэньзун |- | [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал]] | Гэгээн хаан | [[1303]]-[[1323]] | [[1320]]-1323 | [[Жыжы]] <br /> (1320-1323) | Инзун |- | [[Есөнтөмөр хаан|Есөнтөмөр]] | '''Энх тайвант''' | [[1293]]-[[1328]] | [[1323]]-1328 | [[Тайдин]] <br /> (1323-1328)<br/>[[Жыхө]] <br/> (1328) | (Тайдинди) |- | [[Аригиба хаан|Аригиба]] | - | [[1230]]-[[1328]] | 1328 | [[Тяньшүнь (1328 он)|Тяньшүнь]] <br /> (1328) | (Тяньшүньди) |- | [[Хүслэн хаан|Хүслэн]] | Хутагт хаан | [[1300]]-[[1329]] | 1329 | [[Тяньли]] <br /> (1329) | Минзун |- | [[Тугтөмөр хаан|Тугтөмөр]] | Заяат хаан | [[1304]]-[[1332]] | [[1328]]-[[1329]], <br />1329-1332 | Тяньли <br /> (1328-1330)<br/> [[Жышүнь]]<br/> (1330-1332) | Вэньзун |- | [[Ринчинбал хаан|Ринчинбал]] | (Эрдэнэцогт) | [[1326]]-[[1332]] | 1332 | Жышүнь<br/> (1332) | Нинзун |- | [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр]] | Ухаант хаан | [[1320]]-[[1370]] | [[1333]]-[[1368]] | [[Юаньтун]] <br /> (1333-1335)<br/> [[Жыюань]]<br/> (1335-1340)<br/> [[Жижөн]] <br/> (1341-1370) | Хуйзун <br>(Юань Шүньди) |} === Умард Юань үеийн Их Хаад === {|class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" |+ '''[[1368]]—[[1388]]''' |- ! style="background:#efefef;" | Хааны нэр ! style="background:#efefef;" | Нэхэн өргөмжилсөн Монгол цол ! style="background:#efefef;" | Амьдарсан жилүүд ! style="background:#efefef;" | Хаанчилсан жилүүд ! style="background:#efefef;" | [[Монгол Хятад оны цол|Хятад оны цол]] ! style="background:#efefef;" | Хятад сүмийн цол |- | [[Аюушридар хаан|Аюушридар]] | Билэгт хаан | [[1139]]-[[1378]] | [[1370]]-1378 | [[Сюаньгуан]] (1370-1378) | Жаозун |- | [[Төгстөмөр хаан|Төгстөмөр]] | Усхал хаан | [[1342]]-[[1388]] | [[1378]]-1388 | [[Сюаньгуан]] (1378-1379) <br /> [[Тяньюань]] (1379-1388) | (Тяньюаньди) |} ==Зураг== <gallery mode="packed" heights="180"> Файл:YuanEmperorAlbumKhubilaiPortrait.jpg|Хубилай цэцэн хаан Файл:YuanEmperorAlbumTemurOljeituPortrait.jpg|Өлзийт хаан Файл:YuanEmperorAlbumQaishanKulugPortrait.jpg|Хайсан хүлэг хаан Файл:YuanEmperorAlbumAyurbarvadaBuyantuPortrait.jpg|Буянт хаан Файл:YuanEmperor Kusala.jpg|Хүслэн хаан Файл:YuanEmperorAlbumTughTemurPortrait.jpg|Тугтөмөр хаан Файл:YuanEmperorAlbumIrinchinbalPortrait.jpg|Ринчинбал хаан Файл:Ayushirdari.jpg </gallery> [[Ангилал:Юань улсын хаан| ]] 7xuktm7y89wcbmbp14m02esijxwqfsm 854543 854527 2026-04-23T08:46:30Z Megzer 20491 854543 wikitext text/x-wiki [[1271]]—[[1368]] онд оршин тогтносон '''[[Юань улс]]ын хаад'''ын жагсаалт. Юань Улсын монгол хаад хятад зэрэг олон сая хүн амтай газар орныг удаан хугацаанд эзэгнэн захирахын тулд хятадын төрт улсуудын төрийн тогтолцоо, хаадынх нь баримталж байсан ёс дүрмийг ашиглах болсон нь зуу илүү жил болсон. Эдгээр нь хаадын оны цол, тахилын онгоны өргөмж цол, алдар гавъяаг нь нэхэн дурсаж өргөмжилсөн цол гэх мэтийн монголын урьдын хаадад байгаагүй ёс журмыг ашиглах болсон. Мөн 1260-аад оноос буддын шашны төвөдийн сажа ёсны урсгалын лам нарыг улсын багш болгон улс даяар дээдлэн шүтэж эхлэсэн цагаас монголын хаад язгууртнууд санскрит, төвөд, хятад нэрстэй болж хувьссан. Жишээ нь: Аюурбарбад, Шадбал, Аригиба, Хүслэн, Аюушридар гэдэг нэр нь [[Санскрит хэл|Санскрит]] гаралтай. Ринчинбалын нэр [[Төвөд хэл|Төвөд]], Хайсан гэдэг нь [[Хятад хэл|Хятад]] хэлнээс гаралтай. == Монголын Их Хаад == {|class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" |+ '''[[1260]]—[[1368]]''' |- !Хөрөг ! style="background:#efefef;" | Хааны нэр ! style="background:#efefef;" | Нэхэн өргөмжилсөн Монгол цол ! style="background:#efefef;" | Амьдарсан жилүүд ! style="background:#efefef;" | Хаанчилсан жилүүд ! style="background:#efefef;" | [[Монгол Хятад оны цол|Хятад оны цол]] ! style="background:#efefef;" | Хятад сүмийн цол |- |[[Файл:YuanEmperorAlbumKhubilaiPortrait.jpg|152x152px]] | [[Хубилай хаан|Хубилай]] | Сэцэн хаан{{sfn|Ш.Чоймаа|2006|p=229}} | [[1215]]-[[1294]] | [[1260]]-1294 | [[Жунтун|Чжунтун]] (1260-1264)<br /> [[Жыюань]] (1264-1294) | Шизү |- |[[Файл:YuanEmperorAlbumTemurOljeituPortrait.jpg|150x150px]] | [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр]] | Өлзийт хаан{{sfn|Ш.Чоймаа|2006|p=229}} | [[1265]]-[[1307]] | [[1294]]-1307 | [[Юаньчжэнь]] (1295-1297) <br /> [[Дадэ]] (1297-1307) | Чэнзун |- |[[Файл:YuanEmperorAlbumQaishanKulugPortrait.jpg|150x150px]] | [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан]] | Хүлүг хаан{{sfn|Ш.Чоймаа|2006|p=229}} | [[1281]]-[[1311]] | [[1307]]-1311 | [[Жыда]] <br /> (1308-1311) | Үзун |- |[[Файл:YuanEmperorAlbumAyurbarvadaBuyantuPortrait.jpg|151x151px]] | [[Аюурбарбад буянт хаан|Аюурбарбад]] | Буянт хаан{{sfn|Ш.Чоймаа|2006|p=229}} | [[1285]]-[[1320]] | [[1311]]-1320 | [[Хуанцин]] <br /> (1312-1313)<br>[[Яньёу]] <br /> (1314-1320) | Рэньзун |- |[[Файл:Gegeen Khan.png|159x159px]] | [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал]] | Гэгээн хаан{{sfn|Ш.Чоймаа|2006|p=229}} | [[1303]]-[[1323]] | [[1320]]-1323 | [[Жыжы]] <br /> (1320-1323) | Инзун |- |[[Файл:Yesün Temür.png|159x159px]] | [[Есөнтөмөр хаан|Есөнтөмөр]] | Энх тайвант{{sfn|石庄|2015|p=304}} | [[1293]]-[[1328]] | [[1323]]-1328 | [[Тайдин]] <br /> (1323-1328)<br/>[[Жыхө]] <br/> (1328) | (Тайдинди) |- |[[Файл:Ragibagh Khan.png|157x157px]] | [[Аригиба хаан|Аригиба]] | - | [[1320]]-[[1328]] | 1328 | [[Тяньшүнь (1328 он)|Тяньшүнь]] <br /> (1328) | (Тяньшүньди) |- |[[Файл:YuanEmperor Kusala.jpg|153x153px]] | [[Хүслэн хаан|Хүслэн]] (Хошила) | Хутагт хаан{{sfn|Ш.Чоймаа|2006|p=230}} | [[1300]]-[[1329]] | 1329 | [[Тяньли]] <br /> (1329) | Минзун |- |[[Файл:YuanEmperorAlbumTughTemurPortrait.jpg|151x151px]] | [[Тугтөмөр хаан|Тугтөмөр]] | Заяат хаан{{sfn|Ш.Чоймаа|2006|p=230}} | [[1304]]-[[1332]] | [[1328]]-[[1329]], <br />1329-1332 | Тяньли <br /> (1328-1330)<br/> [[Жышүнь]]<br/> (1330-1332) | Вэньзун |- |[[Файл:YuanEmperorAlbumIrinchinbalPortrait.jpg|150x150px]] | [[Ринчинбал хаан|Ринчинбал]] | (Эрдэнэцогт{{sfn|Ш.Чоймаа|2006|p=230}}) | [[1326]]-[[1332]] | 1332 | Жышүнь<br/> (1332) | Нинзун |- |[[Файл:Toghon Temur.png|158x158px]] | [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр]] | Ухаант хаан{{sfn|Ш.Чоймаа|2006|p=230}} | [[1320]]-[[1370]] | [[1333]]-[[1368]] | [[Юаньтун]] <br /> (1333-1335)<br/> [[Жыюань]]<br/> (1335-1340)<br/> [[Жижөн]] <br/> (1341-1370) | Хуйзун <br>(Юань Шүньди) |} === Умард Юань үеийн Их Хаад === {|class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" |+ '''[[1368]]—[[1388]]''' |- !Хөрөг ! style="background:#efefef;" | Хааны нэр ! style="background:#efefef;" | Нэхэн өргөмжилсөн Монгол цол ! style="background:#efefef;" | Амьдарсан жилүүд ! style="background:#efefef;" | Хаанчилсан жилүүд ! style="background:#efefef;" | [[Монгол Хятад оны цол|Хятад оны цол]] ! style="background:#efefef;" | Хятад сүмийн цол |- |[[Файл:Ayushirdari.jpg|160x160px]] | [[Аюушридар хаан|Аюушридар]] | Билэгт хаан{{sfn|Ш.Чоймаа|2006|p=237}} | [[1139]]-[[1378]] | [[1370]]-1378 | [[Сюаньгуан]] (1370-1378) | Жаозун |- |[[Файл:Togstumur Usgal khan.jpg|159x159px]] | [[Төгстөмөр хаан|Төгстөмөр]] | Усхал хаан{{sfn|Ш.Чоймаа|2006|p=237}} | [[1342]]-[[1388]] | [[1378]]-1388 | [[Сюаньгуан]] (1378-1379) <br /> [[Тяньюань]] (1379-1388) | (Тяньюаньди) |} ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Ном зүй== {{s-start}} * {{Cite book|last=王|first=石庄|title=元史名词术语汉蒙对照词典.上册|year=2015|publisher=内蒙古人民出版社出版 |isbn=978-7-204-13715-2 |location=呼和浩特}} * {{Cite book|last=Ш|first=Чоймаа|title=Лу.Алтан товч|publisher=Соёмбо принтинг|isbn=99929-9-189-5|location=Улаанбаатар|edition=1st|year=2006}} {{end}} [[Ангилал:Юань улсын хаан| ]] [[Ангилал:Монголын хаан]] ovjsbls2zph0v6b19erp2gtd0w25xv5 Туркууд 0 32849 854499 846915 2026-04-22T16:53:47Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854499 wikitext text/x-wiki {{Short description|Түрэг угсаатны бүлэг}} {{distinguish|Түрэгүүд}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Туркууд | native_name = {{native name|tr|Türkler}} | image = Map of the Turkish Diaspora in the World.svg | caption = Дэлхий даяарх Турк хүмүүсийн газрын зураг | native_name_lang = tr | pop = ойролцоогоор '''80 сая''' | popplace = {{далбаа|Турк}} 60,000,000-65,000,000<ref name=Garibova2011>{{citation|last=Гарибова|first=Жала|year=2011|chapter=A Pan-Turkic Dream: Language Unification of Turks|title=Handbook of Language and Ethnic Identity: The Success-Failure Continuum in Language and Ethnic Identity Efforts|editor1-last=Фишман|editor1-first=Жошуа|editor2-last=Гарсиа|editor-first2=Офелия|chapter-url=https://books.google.com/books?id=oUydX_3rG0AC&dq=60+million+ethnic+Turks+living+in+its+territories&pg=PA268|publisher=[[Оксфордын их сургуулийн хэвлэл]]|page=268|quote=200 сая орчим хүн,... 40 шахам түрэг хэл, аялгаар ярьдаг. Турк бол хамгийн том түрэг улс бөгөөд түүний нутаг дэвсгэрт 60 сая орчим турк үндэстэн амьдардаг.|isbn=9780199837991}}</ref><ref name=Hobbs2017>{{citation|last=Хоббс|first=Жозеф Ж.|year=2017|title=Fundamentals of World Regional Geography|url=https://books.google.com/books?id=0rUaCgAAQBAJ&dq=The+greatest+are+the+65+million+Turks+of+Turkey&pg=PA223|publisher=[[Cengage]]|quote=Хамгийн том нь турк хэлээр ярьдаг Туркийн 65 сая туркууд юм...|page=223|isbn=9781305854956}}</ref> <br/> {{далбаа|Умард Кипр}} 315,000{{smallsup|a}}<ref>{{cite web |title=KKTC 2011 NÜFUS VE KONUT SAYIMI |url=http://www.devplan.org/Nufus-2011/nufus%20son_.pdf |access-date=2025-05-18 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927104440/http://www.devplan.org/Nufus-2011/nufus%20son_.pdf |archive-date=2013-09-27}}</ref><br/> '''Бусад улсууд''' | region3 = '''[[Туркийн диаспора]]:''' | pop3 = &nbsp;<!-- needed to force display of the header --> | region4 = {{flag|Герман}} | pop4 = 3,000,000-аас 7,000,000 гаруй | ref4 = <ref>{{cite book |last1=Орвис|first1=Стивен|last2=Дрогус|first2=Кэрол Анн|year=2018|title=Introducing Comparative Politics: Concepts and Cases in Context |publisher=CQ Press|quote=Өдгөө Германд гурван сая орчим турк үндэстэн амьдардаг бөгөөд олон хүн тэнд хүүхэд өсгөн хүмүүжүүлжээ.|isbn=978-1-5443-7444-4|page=305|language=en}}</ref><ref name=Engstrom2021>{{citation|last=Энгстром|first=Айнейас|title=Turkish-German "dream team" behind first COVID-19 vaccine|url=https://psuvanguard.com/turkish-german-dream-team-behind-first-covid-19-vaccine/|journal=[[Portland State Vanguard]]|date=2021-01-12 |publisher=[[Портланд мужийн их сургууль]]|quote=Германы хүн амын тооллого нь угсаатны талаар мэдээлэл цуглуулдаггүй боловч тооцоолсноор Германд турк гаралтай 4-7 сая хүн буюу хүн амын 5-9 хувь нь амьдардаг.|access-date=2025-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210327134346/https://psuvanguard.com/turkish-german-dream-team-behind-first-covid-19-vaccine/|archive-date=2021-03-27}}</ref><ref name=Zestos&Cooke2020>{{citation|last1=Зестос|first1=Жорж К.|last2=Күүк|first2=Рэйчел Н.|year=2020|title=Challenges for the EU as Germany Approaches Recession |publisher=[[Левигийн эдийн засгийн хүрээлэн]]|pages=22|url=http://www.levyinstitute.org/pubs/wp_948.pdf|quote=Одоогоор (2020) Германд долоон сая гаруй турк хүн амьдарч байна.}}</ref><ref>{{citation|last=[[Тесса Шишковитц|Шишковиц, Тесса]]|year=2005|chapter=Герман|title=Europe Confronts Terrorism|editor-last=Фон Хиппель|editor-first=Карин|publisher=Palgrave Macmillan|pages=53|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Pyx-DAAAQBAJ&q=It+is+a+little+late+to+start+the+debate+about+being+an+immigrant+country+now%2C+when+already+seven+million+Turks+live+in+Germany&pg=PA53|isbn=978-0230524590|quote=Германд долоон сая турк хүн амьдарч байхад цагаач орон болох тухай маргаан одоо эхлэхэд жаахан оройтсон байна.}}</ref> | region5 = {{flag|АНУ}} | pop5 = 1,000,000–3,000,000 | ref5 = <ref name=Bryson>{{citation|author=[[Жон Брайсон|Брайсон, Жон]]|year=2012|title =Remarks by Commerce Secretary Bryson, April 5, 2012|journal=Foreign Policy Bulletin|volume=22|issue=3|page=137|quote=Энд АНУ-д та бидний хүн хоорондын харилцаа өдөр бүр хүчирхэгжиж байгааг харж болно. Үүнийг АНУ-д суралцаж буй 13,000 Турк оюутнуудаас харж болно. Та үүнийг Кока-Кола компанийн гүйцэтгэх захирал Мухтар Кент зэрэг компанийн удирдагчдаас харж болно, мөн манай улсын баялаг соёл, эд баялагт нэмэр болж буй нэг сая гаруй турк-америкчуудаас үүнийг харж болно.|publisher=[[Кембрижийн их сургуулийн хэвлэл]]}} Энэ ишлэлийг {{citation|year=2012|title =Америкийн Прогресс ба Туркийн Бизнес эрхлэгчид, Үйлдвэрлэгчдийн Холбооны (TUSKON) Үдийн зоог дахь Тайлбараас авах боломжтой.| url=https://2010-2014.commerce.gov/news/secretary-speeches/2012/04/05/remarks-center-american-progress-confederation-businessmen-and-in.html|publisher =[[АНУ-ын Худалдааны Яам]]|access-date =2025-05-21}}</ref><ref name="Feldman2022">{{citation|author=[[Брайан Фелдман (улс төрч)|Фелдман, Брайан]]|year=2022|url=https://www.facebook.com/BrianJeffreyFeldman/photos/a.205098992924823/3565112543590101/|publisher=[[Facebook]]|title=The District 15 Delegation will be making an appearance Thursday on a TV show which reaches over 2 million Turkish Americans as well as viewers in Turkey!|access-date=2025-05-21}}</ref><ref name=Şafak2009/><ref name="Lucena2022">{{citation|last=Лусена|first=Хорхе|year=2022|title=MEET MURAD ISLAMOV: THE FOUNDER AND CEO OF MAYA BAGEL EXPRESS|url=https://flaunt.com/content/murad-islamov|publisher=Flaunt|quote=3 сая гаруй турк америкчууд АНУ-ын янз бүрийн мужуудад амьдардаг. Тэд нэгдсэн улсын соёл, ололт амжилт, түүхэнд чухал нөлөө үзүүлсэн. |access-date=2025-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220326175348/https://flaunt.com/content/murad-islamov|archive-date=2022-03-26}}</ref> | region6 = {{flag|Франц}} | pop6 = 1,000,000 гаруй | ref6 = <ref name=Hentz&Hasselmann2010>{{cite book|last1=Хенц|first1=Жан-Густав|last2=Хассельман|first2=Мишель|year=2010|title=Transculturalité, religion, traditions autour de la mort en réanimation|url=https://link.springer.com/chapter/10.1007%2F978-2-287-99072-4_33|quote=La France d’aujourd’hui est une société multiculturelle et multiethnique riche de 4,9 millions de migrants représentant environ 8 % de la population du pays. L’immigration massive de populations du sud de l’Europe de culture catholique après la deuxième guerre mondiale a été suivie par l’arrivée de trois millions d’Africains du Nord, d’un million de Turcs et de contingents importants d’Afrique Noire et d’Asie qui ont implanté en France un islam majoritairement sunnite (Maghrébins et Africains de l’Ouest) mais aussi chiite (Pakistanais et Africains de l’Est).|publisher=[[Springer Publishing|Springer-Verlag France]]|doi=10.1007/978-2-287-99072-4_33|isbn=978-2-287-99072-4}}</ref><ref name=Gallard&Nguyen2020>{{citation|last1=Галлард|first1= Иосеф|last2=Нгуен|first2=Жулиен|year=2020|title="Il est temps que la France appelle à de véritables sanctions contre le jeu d'Erdogan"|url=https://www.marianne.net/agora/tribunes-libres/il-est-temps-que-la-france-appelle-a-de-veritables-sanctions-contre-le-jeu-derdogan|publisher=[[Marianne (сэтгүүл)|Marianne]]|quote=... et ce grâce à la nombreuse diaspora turque, en particulier en France et en Allemagne. Ils seraient environ un million dans l'Hexagone, si ce n’est plus...es raisons derrière ne sont pas difficiles à deviner : l’immense population turque en Allemagne, estimée par Merkel elle-même aux alentours de sept millions et qui ne manquerait pas de se faire entendre si l’Allemagne prenait des mesures allant à l’encontre de la Turquie. |access-date=2025-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210214154041/https://www.marianne.net/agora/tribunes-libres/il-est-temps-que-la-france-appelle-a-de-veritables-sanctions-contre-le-jeu-derdogan|archive-date=2021-02-14}}</ref><ref name=Garriaud-Maylam2021>{{citation|year=2021|title=Contrat d'objectifs et de moyens (COM) 2020-2022 de France Médias Monde: Mme Joëlle Garriaud-Maylam, co-rapporteur|url=http://www.senat.fr/rap/r20-308/r20-3087.html|quote=Enfin, comme vous l'avez dit au sujet de la Turquie, il est essentiel que la France investisse davantage dans les langues qui sont parlées sur le territoire national. On recense plus d'un million de Turcs en France. Ils ne partagent pas toujours nos objectifs et nos valeurs, parce qu'ils subissent l'influence d'une presse qui ne nous est pas toujours très favorable. Il est donc très utile de les prendre en compte dans le développement de nos médias.|publisher=[[Сенат (Франц)|Sénat]]|access-date=2025-05-21}}</ref> | region7 = {{flag|Нидерланд}} | pop7 = 500,000-аас 2,000,000 гаруй | ref7 = <ref name="Aalberseetal2019">{{citation|last1=Аалберсе|first1=Сюзанна|last2=Бэкус|first2=Ад|author3-link=:nl:Питер Мейскен|last3=Мейскен, Питер |year=2019|title=Heritage Languages: A language Contact Approach|url=https://books.google.com/books?id=ab-9DwAAQBAJ&q=the+Dutch+Turkish+community+over+the+years+must+have+numbered+half+a+million.&pg=PA90|page=90|publisher=[[John Benjamins Publishing Company]]|quote=Нидерландын Турк нийгэмлэг... олон жилийн туршид хагас сая хүн амтай байх ёстой.|isbn=978-9027261762}}</ref><ref name="Tocci">{{citation|author-link=Натали Точчи|last=Точчи, Натали|year=2004|title=EU Accession Dynamics and Conflict Resolution: Catalysing Peace Or Consolidating Partition in Cyprus?|url=https://books.google.com/books?id=ndWzAAAAIAAJ&q=%22two+million+Turks+in+Holland%22|page=130|publisher=[[Ashgate Publishing]]|quote=The Dutch government was concerned about Turkey's reaction to the European Council's conclusions on Cyprus, keeping in mind the presence of two million Turks in Holland and the strong business links with Turkey.|isbn=9780754643104}}</ref><ref name="vanVeen2007">{{citation|last=ван Веен|first=Рита|year=2007|title='De koningin heeft oog voor andere culturen'|url=https://www.trouw.nl/nieuws/de-koningin-heeft-oog-voor-andere-culturen~be1cbe71/?referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F|publisher=[[Trouw]]|quote=Erol kan niet voor alle twee miljoen Turken in Nederland spreken, maar hij denkt dat Beatrix wel goed ligt bij veel van zijn landgenoten.|access-date=2025-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412080206/https://www.trouw.nl/nieuws/de-koningin-heeft-oog-voor-andere-culturen~be1cbe71/?referrer=https://www.google.com/|archive-date=2021-04-12}}</ref><ref name="Baker2021">{{citation|last=Бейкер|first=Рауф|year=2021|title=The Netherlands: The EU's "New Britain"?|url=https://besacenter.org/netherlands-eu-gateway/|publisher=[[Бегин–Садатын стратегийн судалгааны төв]], [[Бар-Илан их сургууль]]|quote=Нийт 17 сая хүн амтай Нидерландад хоёр сая орчим турк оршин суудаг,...}}</ref> | region8 = {{flag|Нэгдсэн Хаант Улс}} | pop8 = 500,000{{smallsup|b}} | ref8 = <ref>{{cite news|work=The Guardian |title=UK immigration analysis needed on Turkish legal migration, say MPs|date=2011-08-01 |url=https://www.theguardian.com/uk/2011/aug/01/turkish-immigration-possibilities-assessed|access-date=2025-05-21}}</ref><ref>{{cite web|author=[[Federation of Turkish Associations UK]]|title=Short history of the Federation of Turkish Associations in UK |url=http://www.turkishfederationuk.org/en/index.php?option=com_content&task=view&id=26&Itemid=31|date=2008-06-19|access-date=2025-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20120110204634/http://www.turkishfederationuk.org/en/index.php?option=com_content&task=view&id=26&Itemid=31|archive-date=2012-01-10|url-status=dead}}</ref> | region9 = {{flag|Австри}} | pop9 = 360,000–500,000 | ref9 = <ref name="InitiativeMinderheiten">{{citation|year=2011|title=Warum die Türken?|url=https://homepage.univie.ac.at/sabine.strasser/stimme_78_editorial.pdf|publisher=[[:de:Initiative Minderheiten|Initiative Minderheiten]]|volume=78|quote=Was sind die Gründe für dieses massive Unbehagen angesichts von rund 360.000 Menschen türkischer Herkunft?|access-date=2025-05-21|archive-date=2021-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210118011455/https://homepage.univie.ac.at/sabine.strasser/stimme_78_editorial.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="Mölzer">{{cite web|last=[[Андреас Мёлцер|Мёлцер, Андреас]]|title=In Österreich leben geschätzte 500.000 Türken, aber kaum mehr als 10–12.000 Slowenen|url=http://www.andreas-moelzer.at/index.php?id=24|access-date=2025-05-21|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225063611/http://www.andreas-moelzer.at/|archive-date=2018-12-25}}</ref> | region10 = {{flag|Бельги}} | pop10 = 250,000–500,000 | ref10 = <ref>{{citation |last1=Манчо|first1=Алтай|last2=Таш|first2=Эртугрул|year=2019|title=Migrations Matrimoniales: Facteurs de Risque en Sante´ Mentale|page=444|url= |journal=[[Канадын сэтгэцийн эмгэг судлалын сэтгүүл]]|volume=64|issue=6|publisher=[[SAGE Publishing]]|doi=10.1177/0706743718802800|pmid=30380909|pmc=6591757}}</ref><ref name="Debels2021">{{citation|author=[[:nl:Thierry Debels|Debels, Thierry]]|year=2021|title=Operatie Rebel: toen de Belgische heroïnehandel in Turkse handen was|work=PNWS |url=https://pnws.be/operatie-rebel-toen-de-belgische-heroinehandel-in-turkse-handen-was/|quote=Volgens diverse bronnen zouden eerst een half miljoen Turken die toen in Belgie verbleven – Belgen van Turkse afkomst en aanverwanten – gescreend zijn.|publisher=PMagazine|access-date=2025-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816145656/https://pnws.be/operatie-rebel-toen-de-belgische-heroinehandel-in-turkse-handen-was/|archive-date=2021-08-16}}</ref> | region11 = {{flag|Австрали}} | pop11 = 320,000{{smallsup|c}} | ref11 = <ref name=Lennie>{{cite web|last=Ленни|first=Сорая|year=2017|title=Turkish diaspora in Australia vote in referendum|url=https://www.trtworld.com/turkey/turkish-diaspora-in-australia-vote-in-referendum-327290|publisher=[[TRT World]]|quote=Австралид ойролцоогоор 200,000 турк амьдардаг бөгөөд ихэнх нь Мельбурн хотын хойд захад амьдардаг.|page=28|access-date=2025-05-21|archive-date=2024-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20241130091803/https://www.trtworld.com/turkey/turkish-diaspora-in-australia-vote-in-referendum-327290|url-status=dead}}</ref><ref name=Vahdettinetal>{{citation|last1=Вахдеттин|first1=Левент|last2=Аксой|first2=Сечил|last3=Оз|first3=Улаш|last4=Орхан|first4=Каан|year=2016|title=Three-dimensional cephalometric norms of Turkish Cypriots using CBCT images reconstructed from a volumetric rendering program in vivo|publisher=[[Туркийн Шинжлэх ухаан, технологийн судалгааны зөвлөл]]|quote=Сүүлийн үеийн тооцоогоор одоо Туркэд 500,000 турк кипрчүүд, Их Британид 300,000, Австралид 120,000, АНУ-д 5000, Германд 2000, Канадад 1800, Шинэ Зеландад 1600 нь Өмнөд Африкт цөөн хүн амтай амьдарч байна.}}</ref> | region12 = {{flag|Казахстан}} | pop12 = 250,000{{smallsup|d}} | ref12 = <ref name="Karcı2018">{{citation|last=Каржы|first=Дурмуш|year=2018|title=The Effects of Language Characters and Identity of Meskhetian Turkish in Kazakhstan|url=https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1519899|journal=Кесит академийн сэтгүүл|volume=4|issue=13|pages=301–303}}</ref> | region13 = {{flag|Швед}} | pop13 = 185,000{{smallsup|e}} | ref13 = <ref name="Sayıner">{{cite web|last=Сайынер|first=Арда|year=2018|title=Swedish touch in Turkey|url=https://www.dailysabah.com/history/2018/06/25/swedish-touch-in-turkey|publisher=[[Daily Sabah]]|access-date=2025-05-21}}</ref><ref name="Laczko">{{citation|last1= Лачко|first1= Франк|last2=Стахер|first2=Ирен|last3=Klekowski von Koppenfels|first3=Amanda|year=2002|title= New challenges for Migration Policy in Central and Eastern Europe|page=187|publisher= Кембрижийн их сургуулийн хэвлэл|isbn= 978-90-6704-153-9 }}</ref><ref name="Widding">{{cite web|last=Виддинг|first=Ларс|title=Historik|url=http://www.prespabirlik.se/f%C3%B6reningen/historik|publisher=KSF Prespa Birlik|access-date=2025-05-21|archive-date=2021-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210720141334/https://www.prespabirlik.se/historik/|url-status=dead}}</ref> | region14 = {{flag|Орос}} | pop14 = 109,883–150,000 | ref14 = <ref name=Russian2010census>{{cite web |author=Демоскоп Weekly |script-title=ru:Всероссийская перепись населения 2010 г. Национальный состав населения Российской Федерации |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_10.php |access-date=2025-05-21 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120521170119/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_10.php |archive-date=2012-05-21}}</ref>{{sfn|Ryazantsev|2009|p=172}} | region15 = {{flag|Азербайжан}} | pop15 = 130,000{{smallsup|d}} | ref15 = <ref name="Karcı2018"/> | region16 = {{flag|Швейцар}} | pop16 = 120,000 | ref16 = <ref>{{citation|year=2009|title=Schweizer Nein könnte Europa-Skeptiker stärken|url=https://www.tagesspiegel.de/politik/tuerkei-schweizer-nein-koennte-europa-skeptiker-staerken/1836640.html|quote=Dabei erwarten Vertreter der rund 120.000 Türken in der Schweiz nach dem Referendum keine gravierenden Änderungen in ihrem Alltag.|publisher=[[Der Tagesspiegel]]|access-date=2025-05-21}}</ref> | region17 = {{flag|Канад}} | pop17 = 100,000 гаруй | ref17 = <ref name="Aytac2018">{{citation|last=Айтач|first=Сейит Ахмет|year=2018|url=https://www.aa.com.tr/en/life/shared-issues-stronger-ties-canadas-envoy-to-turkey/1332258#|title=Shared issues, stronger ties: Canada's envoy to Turkey|quote=Turkish diaspora of some 100,000 Turks largely in Toronto is growing, says Canadian Ambassador Chris Cooter{{nbsp}}... We have a growing Turkish diaspora and they're doing very well in Canada. We think it's 100,000, largely in Toronto. We have several thousand Turkish students in Canada as well.|publisher=[[Анадолу агентлаг]]|access-date=2025-05-21}}</ref> | region18 = {{flag|Дани}} | pop18 = 70,000–75,000 | ref18 = <ref name=Larsen2008>{{citation|last=Ларсен|first=Ник Агаард|year=2008|title=Tyrkisk afstand fra Islamisk Trossamfund|url=https://www.dr.dk/nyheder/indland/tyrkisk-afstand-fra-islamisk-trossamfund|publisher=[[DR (нэвтрүүлэгч)|Данийн өргөн нэвтрүүлгийн корпораци]]|quote=Ud af cirka 200.000 muslimer i Danmark har 70.000 tyrkiske rødder, og de udgør dermed langt den største muslimske indvandrergruppe.|access-date=2025-05-21}}</ref><ref name=Milliyet2015>{{citation|last=|first=|year=2015|title=Türk kadınının derdi Danimarka'da da aynı|url=https://www.milliyet.com.tr/gundem/turk-kadininin-derdi-danimarka-da-da-ayni-2046656|publisher=[[Milliyet]]|quote=Danimarka’da yaşayan 75 bin Türk nüfusunda,...|access-date=2025-05-21}}</ref> | region19 = {{flag|Киргиз}} | pop19 = 55,000{{smallsup|d}} | ref19 = <ref name="Karcı2018"/> | region20 = {{flag|Итали}} | pop20 = 50,000 | ref20 = <ref>{{citation|last=Seçkin|first=Barış|year=2020|title=İtalya'daki Türk vatandaşları Kovid-19 nedeniyle kayıp vermedi|url=https://www.aa.com.tr/tr/dunya/italyadaki-turk-vatandaslari-kovid-19-nedeniyle-kayip-vermedi-/1813990|publisher=[[Анадолу агентлаг]]|quote=İtalya’da yaşayan 50 bin kadar Türk vatandaşının|access-date=2025-05-21}}</ref> | region21 = {{flag|Узбекистан}} | pop21 = 25,000{{smallsup|d}} | ref21 = <ref name="Karcı2018"/> | region22 = {{flag|Норвеги}} | pop22 = 16,500 | ref22 = <ref>{{citation|year=2013|title=Norwegian-Turkish cooperation|url=https://www.royalcourt.no/nyhet.html?tid=118715|publisher=Норвегийн хааны ордон|access-date=2025-05-21|archive-date=2021-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412080211/https://www.royalcourt.no/nyhet.html?tid=118715|url-status=dead}}</ref> | region23 = {{flag|Украин}} | pop23 = 8,844–15,000 | ref23 = <ref name=census>{{cite web |author=Украины улсын статистикийн алба |title=Ukrainian Census (2001):The distribution of the population by nationality and mother tongue |url=http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/ |access-date=2025-05-21 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080501100907/http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/ |archive-date=2008-05-01}}</ref><ref name="Karcı2018"/> | region24 = {{flag|Туркменистан}} | pop24 = 13,000 | ref24 = <ref name=2012Turkmencensus>{{cite web|author=Asgabat|title=Национальный и религиозный состав населения Туркменистана сегодня|url=http://asgabat.net/stati/obschestvo/nacionalnyi-i-religioznyi-sostav-naselenija-turkmenistana-segodnja.html|access-date=2025-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160624062134/http://asgabat.net/stati/obschestvo/nacionalnyi-i-religioznyi-sostav-naselenija-turkmenistana-segodnja.html|archive-date=2016-06-24|url-status=dead}}</ref> | region25 = {{flag|Финланд}} | pop25 = 10,000 | ref25 = <ref>{{citation|last=Күтүк|first=Зеки|year=2010|title=Finlandiya'da Yabancı Düşmanlığı, Sosyal Dışlanma ve Türk Diasporası|url=https://tasam.org/tr-TR/Icerik/4448/finlandiyada_yabanci_dusmanligi_sosyal_dislanma_ve_turk_diasporasi|quote=Toplam sayılarının 10 000 civarında olduğu tahmin edilen Türklerin...|publisher=[[:tr:TASAM|Türk Asya Stratejik Araştırmalar Merkezi]]|access-date=2025-05-21}}</ref> | region26 = {{flag|Польш}} | pop26 = 5,000 | ref26 = <ref>{{citation|last=Павловска-Салинска|first=Катажина|year=2013|title=Nie pytaj Turka o kebab i język arabski|url=https://wyborcza.pl/1,75398,13642657,Nie_pytaj_Turka_o_kebab_i_jezyk_arabski.html?disableRedirects=true|publisher=[[Gazeta Wyborcza]]|quote=Turków jest w Polsce ok. 5 tys. – wynika z danych opracowanych przez Instytut Spraw Publicznych. |access-date=2025-05-21}}</ref> | region27 = {{flag|Шинэ Зеланд}} | pop27 = 3,600–4,600{{smallsup|f}} | ref27 = <ref name=pif>{{cite web|url=http://pif.org.nz/index.php?option=com_content&view=article&id=73:question-how-many-turks-living-in-new-zealand-&catid=46:turkish-community&Itemid=79|title=How many Turks living in New Zealand?|publisher=Pearl of the Islands Foundation|access-date=2025-05-21|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100513092537/http://pif.org.nz/index.php?option=com_content&view=article&id=73:question-how-many-turks-living-in-new-zealand-&catid=46:turkish-community&Itemid=79|archive-date=2010-05-13}}</ref><ref name=Vahdettinetal/> | region28 = {{flag|Ирланд}} | pop28 = 2,000–3,000 | ref28 = <ref>{{citation|last=Lacey|first=Jonathan|year=2007|url=http://www.translocations.ie/volume1issue2-8.pdf|title=Exploring the Transnational Engagements of a Turkic Religio-Cultural Community in Ireland|journal=Translocations: The Irish Migration, Race and Social Transformation Review|volume=1|issue=2|access-date=2025-05-21|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721140752/http://www.translocations.ie/volume1issue2-8.pdf|archive-date=2011-07-21}}</ref> | region29 = {{flag|Бразил}} | pop29 = 2,000–6,300 | ref29 = <ref>{{Cite web|title=Imigrantes internacionais registrados no Brasil|url=https://www.nepo.unicamp.br/observatorio/bancointerativo/numeros-imigracao-internacional/sincre-sismigra/|access-date=20 August 2021|website=www.nepo.unicamp.br}}</ref><ref>{{Cite web|title=Imigrantes internacionais registrados no Brasil|url=https://joshuaproject.net/people_groups/18274|access-date=2025-05-21}}</ref> | region30 = {{flag|Лихтенштайн}} | pop30 = 1,000 | ref30 = <ref>{{citation|year=2009|title=Bir masal ülkesinde yaşam öğretisi.|url=http://blog.milliyet.com.tr/bir-masal-ulkesinde-yasam-ogretisi/Blog/?BlogNo=166707|quote= Bu küçücük ülkede yaşayan 1000 Türk'ten...|publisher=[[Milliyet]]|access-date=2025-05-21}}</ref> | region31 = '''[[Арабын ертөнц дэх туркууд]]:''' | pop31 = &nbsp;<!-- needed to force display of the header --> | region32 = {{flag|Ирак}} | pop32 = 3,000,000–5,000,000 | ref32 = <ref name=Triana2017>{{citation |last=Триана|first=Мария|year=2017|title=Managing Diversity in Organizations: A Global Perspective|url=https://books.google.com/books?id=VC4lDwAAQBAJ&dq=Iraqi+citizens+of+Turkish+origin&pg=PA168|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=978-1-317-42368-3|page=168 |quote=Турк гаралтай Иракийн иргэд болох туркменууд нь Иракийн Араб, Курдуудын дараа ордог гурав дахь том үндэстэн бөгөөд Иракийн Төлөвлөлтийн яамны мэдээлснээр Иракийн 34.7 сая иргэний 3 сая орчим нь тэд гэж үздэг.}}</ref><ref>{{cite web |last=Бассем|first=Васим|year=2016|title=Iraq's Turkmens call for independent province|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/10/turkmens-iraq-mosul-tal-afar.html|publisher=[[Al-Monitor]]|quote=Иракийн Төлөвлөлтийн яамны 2013 оны мэдээллээр туркменууд бол суннит болон шийтүүдийн холимог бөгөөд Иракийн нийт 34.7 сая хүн амын 3 сая орчим нь Араб, Курдуудын дараа ордог гурав дахь том үндэстэн юм.|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161017222707/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/10/turkmens-iraq-mosul-tal-afar.html|archive-date=2016-10-17}}</ref><ref name=Tastekin2018>{{cite web|last=Тастеким|first=Фехим|year=2018|title=Why Iraqi Turkmens are excluded from the new government|url=https://www.al-monitor.com/originals/2018/10/turkey-iraq-new-administration-excludes-turkmens.html|publisher=[[Al-Monitor]]|quote=Туркменчууд Иракийн нийт хүн амын 10-13 хувийг эзэлдэг [жишээ нь. Нийт 40 сая хүн амын 4-5 сая нь] боловч энэ харьцаа парламентад тусгагдаагүй байна.|access-date=2025-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210912125910/https://www.al-monitor.com/originals/2018/10/turkey-iraq-new-administration-excludes-turkmens.html|archive-date=2021-09-12}}</ref> | region33 = {{flag|Сири}} | pop33 = 1,000,000–1,700,000{{smallsup|g}} | ref33 = <ref name=Taef2005>{{cite journal |last=Таф |first=Эль-Азхари |year=2005 |title=The Turkmen Identity Crisis in the fifteenth-century Middle East: The Turkmen-Turkish Struggle for Supremacy |url=http://acta.bibl.u-szeged.hu/5799/1/chronica_005_097-107.pdf|quote=Туркменчууд олон хүн амтай ч энэ нутагт мартагдсан цөөнх байсаар ирсэн. Албан ёсны бүртгэл байхгүй учраас тэдний тоог тооцоолох боломжгүй ч Иракт гурван сая, Сири болон бусад улс оронд нэг сая давж байгааг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөг.|journal=Chronica |volume=5 |access-date=2025-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143728/http://acta.bibl.u-szeged.hu/5799/1/chronica_005_097-107.pdf |archive-date=2018-06-12 |url-status=live}}</ref><ref name="Aikman">{{citation |last=Айкман|first=Дэвид|year=2014|title=The Mirage of Peace: Understand The Never-Ending Conflict in the Middle East|url=https://books.google.com/books?id=EIwXBQAAQBAJ&dq=There+is+also+about+1.7+million+Turks+in+Syria&pg=PT35|publisher=[[Baker Publishing Group]]|quote=Мөн Сирид 1.7 сая орчим турк, 800 мянга орчим друз байдаг,...|isbn=9781441223555}}</ref> | region34 = {{flag|Ливи}} | pop34 = 1,000,000–1,400,000{{smallsup|h}} | ref34 = <ref>{{cite web|last=Рашад|first=Сара|year=2020|title=Kouloughlis: Turkey's bridge to intervention in Libya|url=https://www.thereference-paris.com/9263|publisher=Centre d'Etudes Moyen-Orient (CEMO)|access-date=2025-05-21}}</ref><ref>{{citation|last=Сципион|first=Алессандро|year=2019|title=Libia, la mappa dei combattenti stranieri|url=https://it.insideover.com/guerra/libia-la-mappa-dei-combattenti-stranieri.html|publisher=Inside Over|access-date=2025-05-21|quote=La Turchia peraltro può vantare in Livia una numerosa comunità dei “Koroglu” (i libici di discendenza turca) che conterrebbe ben 1,4 milioni di individui, concentrati soprattutto a Misurata, la “città-Stato” situata circa 180 chilometri a est di Tripoli: praticamente meno un libico su quattro in Libia ha origini turche.}}</ref> | region35 = {{flag|Египет}} | pop35 = 100,000–1,500,000 | ref35 = <ref>{{citation|last=Гамаль|first=Гамаль|title=Did the Turks sweeten Egypt's kitty? |publisher=[[Al-Ahram Weekly]]|url=http://weekly.ahram.org.eg/News/16549.aspx|quote=Өнөөдөр Египетийн угсаатны туркуудын тоо ихээхэн ялгаатай бөгөөд 100,000-аас 1,500,000 хүртэл байдаг гэсэн тооцоо байдаг. Ихэнх нь Египетийн нийгэмд холилдсон бөгөөд Турк гаралтай египетчүүдийн нэлээд хэсэг нь хоёр хэлтэй байсан ч турк бус египетчүүдээс бараг ялгагдахгүй.|access-date=2025-05-21}}</ref> | region36 = {{flag|Ливан}} | pop36 = 280,000{{smallsup|i}} | ref36 = <ref name=Al-Akhbar> {{cite web|author=Al-Akhbar|title=Lebanese Turks Seek Political and Social Recognition|url=http://english.al-akhbar.com/content/lebanese-turks-seek-political-and-social-recognition|access-date=2025-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620232105/https://english.al-akhbar.com/content/lebanese-turks-seek-political-and-social-recognition|publisher=[[Al Akhbar (Lebanon)|Al Akhbar]]|quote=100 жилийн өмнө цагаачлан ирсэн туркууд өнөөдөр бараг 80 мянгад хүрч байгааг Эрдоганы элч нар гайхаж байв.|archive-date=2018-06-20|url-status=dead}} </ref><ref name=tbmm>{{cite web|year=2018|title=Suriye Türkmenlerinin sorunlarına ilişkin gündem dışı konuşması|url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/genel_kurul.cl_getir?pEid=68928|quote= Yaklaşık olarak 200 bin Türkmen'in Lübnan'da yaşadığı tahmin edilmektedir.|publisher=[[Туркийн Үндэсний Их Хурал]]|access-date=2025-05-21}}</ref> | region37 = {{flag|Саудын Араб}} | pop37 = 270,000–350,000 | ref37 = {{sfn|Akar|1993|p=95}}{{sfn|Karpat|2004|p=12}} | region38 = {{flag|Йемен}} | pop38 = 10,000–100,000 | ref38 = <ref name="NGOs">{{citation|publisher= Union of NGOs of The Islamic World|year=2014|title=Yemen Raporu|page=26|quote=Bu noktadan hareketle, bölgede yaklaşık 10 bin ila 100 bin arasında Türk asıllı vatandaş bulunduğu tahmin edilmektedir.}}</ref> | region39 = {{flag|Йордан}} | pop39 = 50,000 | ref39 = <ref>{{cite web|last=Alaca|first=Mehmet |year=2019 |title='Ürdün'de Kadim Türk Varlığı ve Akraba Topluluklar' raporu tanıtıldı|url=https://www.aa.com.tr/tr/turkiye/urdunde-kadim-turk-varligi-ve-akraba-topluluklar-raporu-tanitildi/1515642|publisher=[[Анадолу агентлаг]]|access-date=2025-05-21}}</ref> | region40 = '''[[Балкан дахь туркууд]]:''' | pop40 = &nbsp;<!-- needed to force display of the header --> | region41 = {{flag|Болгар}} | pop41 = 588,318–800,000 | ref41 = <ref>{{cite web|author=Болгарын Үндэсний статистикийн хүрээлэн|year=2011|title=2011 Population Census in the Republic of Bulgaria (Final data)|publisher=Болгарын Үндэсний статистикийн хүрээлэн |url=http://www.nsi.bg/census2011/PDOCS2/Census2011final_en.pdf}}</ref><ref name=Karakulaketal2018>{{citation|last1=Айдинли-Каракулак|first1=Арзу|last2=Байлар|first2=Айбен|last3=Келеш|first3=Серай Чагла|last4=Димитрова|first4=Радосвета |year=2018|chapter=Positive Affect and School Related Outcomes: Feeling Good Facilitates School Engagement Among Turkish-Bulgarian Minority Adolescents|title=Well-Being of Youth and Emerging Adults across Cultures: Novel Approaches and Findings from Europe, Asia, Africa and America|editor1-last=Димитрова|editor1-first=Радосвета|chapter-url=|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|page=149|quote=Болгар дахь туркууд бол Болгарын нийт долоон сая хүн амын бараг 10 хувийг бүрдүүлдэг тус улсын хамгийн том үндэстний цөөнхийг төлөөлдөг...|isbn=9783319683638}}</ref>{{sfn|Bokova|2010|p=170}} | region42 = {{flag|Умард Македон}} | pop42 = 77,959–200,000 | ref42 = <ref>{{cite web|url=http://www.stat.gov.mk/pdf/kniga_13.pdf|title=Census of Population, Households and Dwellings in the Republic of Macedonia, 2002|year=2005|publisher=Бүгд Найрамдах Македон Улс - Улсын статистикийн алба |access-date=2025-05-21}}</ref><ref name=Knowlton2020>{{citation|last1=Ноултон|first1=МэриЛи|last2=Невинс|first2=Дебби|year=2020|title=Умард Македон|url=https://books.google.com/books?id=7j0mEAAAQBAJ&dq=turks+in+macedonia+second+largest&pg=PA63|publisher=Cavendish Square Publishing|quote=Туркууд бол Македонийн хоёр дахь том үндэсний цөөнх юм. Бусад угсаатны бүлгүүдийн нэгэн адил тэд 170,000-аас 200,000-ын хооронд тооллогын дүнгээс илүү өндөр тоотой гэж мэдэгддэг.|isbn=9781502655905}}</ref> | region43 = {{flag|Грек}} | pop43 = 49,000–130,000 | ref43 = <ref>{{cite web|url=http://www.minelres.lv/reports/greece/greece_NGO.htm|title=GREEK HELSINKI MONITOR|website=Minelres.lv|access-date=2025-05-21}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.eurfedling.org/Greece.htm|title=Demographics of Greece|work=European Union National Languages|access-date=2025-05-21|archive-date=2021-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115154100/http://www.eurfedling.org/Greece.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/reports/pdfs/g/greece/greece908.pdf|title=Destroying Ethnic Identity: The Turks of Greece|publisher=[[Human Rights Watch]]|access-date=2025-05-21}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/reports/1999/greece/Greec991-04.htm|title=Turks Of Western Thrace|publisher=[[Human Rights Watch]]|access-date=2025-05-21}}</ref> | region44 = {{flag|Румын}} | pop44 = 28,226–80,000 | ref44 = <ref>{{citation|last=Үндэсний статистикийн хүрээлэн|year=2011|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011.pdf|title=Comunicat de presă privind rezultatele provizorii ale Recensământului Populaţiei şi Locuinţelor – 2011|publisher=Румын-Үндэсний статистикийн хүрээлэн|page=10|access-date=2025-05-21|archive-date=2019-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190802060014/http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{citation |last=Финнемор |first=Дэвид|year=2006|title=The EU and Romania: accession and beyond |publisher=Холбооны боловсрол, судалгааны итгэмжлэл|url=https://books.google.com/books?id=HU1pAAAAMAAJ&q=Today,+there+are+around+55,000+Turks+living+in+Romania|quote=Өнөөдөр Румынд 55 мянга орчим турк оршин суудаг бөгөөд тэд парламентад цөөнх болж төлөөлдөг.|isbn= 978-1-903403-78-5|page=157}}</ref><ref>{{citation |last1=Константин |first1=Даниэла Л.|last2=Гошин |first2=Зизи|last3=Драгусин |first3=Мариана|year=2008|title=Ethnic entrepreneurship as an integration factor in civil society and a gate to religious tolerance. A spotlight on Turkish entrepreneurs in Romania|quote=Румынд амьдардаг Туркийн томоохон хүн ам (цагаачдыг оролцуулаад 80,000 орчим хүн)...|journal=Journal for the Study of Religions and Ideologies|volume=7 |issue=20|page=59}}</ref> | region45 = {{flag|Косово}} | pop45 = 18,738–60,000 | ref45 = <ref>Бүгд Найрамдах Косово Улсын 2011 оны хүн амын тооллого.{{full citation needed|date=July 2021}}</ref><ref name=OSCE2010>{{citation |last=OSCE|year=2010|chapter-url=http://www.osce.org/kosovo/75450|chapter=Community Profile: Kosovo Turks|title=Kosovo Communities Profile|page=3|quote=Өнөөдөр Косовод 30,000 орчим Косово туркууд амьдарч байгаа бол Косовогийн өөр өөр нийгэмлэгийн 250,000 орчим хүн турк хэлээр ярьдаг эсвэл ойлгодог... Призрен, Вуштрри/ Вучитрн мужуудад турк хэл албан ёсны хэлний статустай болсон.|publisher=Европын аюулгүй байдал, хамтын ажиллагааны байгууллага}}</ref><ref>{{citation|last1=Кибароглу|first1= Мустафа|last2=Кибароглу|first2=Айшегүл|year=2009|title=Global Security Watch—Turkey: A Reference Handbook|url=|page=107|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|quote=Туркууд өөрсдөө ч тус бүс нутагт чухал үндэстний цөөнх юм... Косовогийн хувьд тэдний тоо 60,000 орчим байдаг... |isbn=9780313345609}}</ref> | region46 = {{flag|Босни}} | pop46 = 1,108 | ref46 = <ref name="popis">"{{Webarchiv|url=http://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |wayback=20180620181203 |text=1. Stanovništvo prema etničkoj/nacionalnoj pripadnosti – detaljna klasifikacija |archiv-bot=2026-01-26 13:50:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180620181203/http://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |date=2018-06-20 }}". ''Popis.gov.ba''.</ref> | region47 = {{flag|Серби}} | pop47 = 850 | ref47 = <ref name="2022Serbiancensus">{{Cite web |title=Population by ethnicity |url=https://data.stat.gov.rs/Home/Result/3104020102?languageCode=en-US |access-date=2023-09-03 |website=Бүгд Найрамдах Серб Улсын Статистикийн алба}}</ref> | region48 = {{flag|Албани}} | pop48 = 714 | ref48 = <ref name="2011Albaniancensus">{{cite web|year=2012|title=Population and Housing Census 2011|url=http://www.instat.gov.al/media/177354/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf|page=72|publisher=[[Статистикийн хүрээлэн (Албани)]] |access-date=2025-05-21 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141114073838/http://www.instat.gov.al/media/177354/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf |archive-date=2014-11-14 }}</ref> | region49 = {{flag|Хорват}} | pop49 = 367 | ref49 = <ref>{{Croatian Census 2011 |url=http://web.dzs.hr/Hrv/censuses/census2011/results/htm/usp_03_HR.htm |title=Stanovništvo prema narodnosti, popisi 1971. – 2011. |access-date=2025-05-21}}</ref> | region50 = {{flag|Монтенегро}} | pop50 = 1,816 | ref50 = <ref name="2023MontenegroCensus">{{cite web |author=Монтенегро улсын статистикийн алба|title=Population of Montenegro by sex, type of settlement, etnicity<!--sic-->, religion and mother tongue, per municipalities|url= https://monstat.org/uploads/files/popis%202021/saopstenja/SAOPSTENJE_Popis%20stanovnistva%202023%20II_cg.pdf}}</ref> | languages = [[Турк хэл]] | religions = Голдуу [[Ислам]]<ref name=Mayer2010/><br />([[Суннит Ислам|Суннизм]], [[Алевизм]], [[Мазхабгүй Мусульман|мазхабгүй]])<ref>{{cite web | url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/turkey/ | title=Турк }}</ref><ref>{{cite web | url=https://turkeytravelplanner.com/Religion/index.html | title=Religion & Islam in Turkey }}</ref><ref>https://is.muni.cz/th/gmgyv/Sects_and_Meaning_in_the_Contemporary_Turkish_Society.docx?lang=cs;stahnout=1;dk=c4J9awIh</ref><ref>https://www.washingtonpost.com/lifestyle/travel/heres-what-you-should-know-before-attending-a-whirling-dervish-ceremony-in-turkey/2019/04/11/1af4bbac-57af-11e9-9136-f8e636f1f6df_story.html</ref><br />Цөөнх нь [[шашингүйн үзэл|шашингүй]]<ref>{{cite news |last=Гирит |first=Селин |date=2018-05-10 |title=Losing their religion: The young Turks rejecting Islam |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-43981745 |url-status=live |work=[[BBC News]] |location=[[Лондон]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206105549/https://www.bbc.com/news/world-europe-43981745 |archive-date=2021-12-06 |access-date=2025-05-21}}</ref><ref>{{cite news |last=Маккернан |first=Бетан |date=2020-04-29 |title=Turkish students increasingly resisting religion, study suggests |url=https://www.theguardian.com/world/2020/apr/29/turkish-students-increasingly-resisting-religion-study-suggests |url-status=live |work=[[The Guardian]] |location=[[Лондон]] |issn=1756-3224 |oclc=60623878 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122171105/https://www.theguardian.com/world/2020/apr/29/turkish-students-increasingly-resisting-religion-study-suggests |archive-date=2021-11-22 |access-date=2025-05-21}}</ref> | footnotes = {{smallsup|a}} Ойролцоогоор 200,000 орчим нь [[Турк Кипрчүүд]], үлдсэн нь [[Умард Кипр дэх Туркийн суурьшигчид|Турк суурьшигчид]] юм.<ref name=Mayer2010/><br/>{{smallsup|b}} [[Британийн туркууд|Турк-Британи]] хүн амын 300,000-аас<ref>{{citation|last1=Фриман|first1=Майкл|last2=Эллена|first2=Кэтрин|last3=Катор-Мубарес|first3=Амина|year=2021|title=The Global Spread of Islamism and the Consequences for Terrorism|url=https://books.google.com/books?id=0uAMEAAAQBAJ&pg=PA83|quote=Их Британид одоо 300,000 орчим киприйн туркууд оршин суудаг.|page=83|publisher=[[Небраскагийн их сургуулийн хэвлэл]]|isbn=9781640124165}}</ref> 400,000<ref>{{citation|last=Скотт-Геддес|first=Артур|year=2019|title=London's Turkish restaurants take a hit in uncertain times|url=https://www.thenationalnews.com/world/europe/london-s-turkish-restaurants-take-a-hit-in-uncertain-times-1.930386|quote=Их Британийн турк хүн амын бараг 90 хувь нь Лондонд амьдардаг бөгөөд үүний дотор Хакни, Энфилд, Харингей зэрэг Лондонгийн хойд болон зүүн хойд хэсэгт төвлөрдөг 400,000 киприйн туркууд байдаг.|publisher=[[The National (Абу-Даби)|The National]]|access-date=10 January 2021}}</ref> нь киприйн туркууд юм. Дараагийн том бүлэгт эх газрын туркууд, дараа нь [[Туркийн Болгарууд]], [[Турк дэх румынчууд|Туркийн Румынчууд]] ордог.<ref>{{cite web |author=Home Affairs Committee|date=2011-08-01|title=Implications for the Justice and Home Affairs area of the accession of Turkey to the European Union|url=https://publications.parliament.uk/pa/cm201012/cmselect/cmhaff/789/789.pdf|publisher=The Stationery Office|page=Ev 34|access-date=2025-05-21}}</ref> Турк цөөнх мөн Ирак,<ref name="International Organization for Migration loc=5">{{cite web|author=International Organization for Migration|url=http://www.iomlondon.org/doc/mapping/IOM_IRAQ.pdf|title=Iraq: Mapping exercise|location=Лондон|date=2007|access-date=2025-05-21|publisher=Олон улсын цагаачлалын байгууллага|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716163637/http://www.iomlondon.org/doc/mapping/IOM_IRAQ.pdf|archive-date=2011-07-16|page=5}}</ref> Грек,<ref name="ABTTF">{{citation|title=Avrupa'da Batı Trakya Batı Trakya Türkleri Gerçeği ve Avrupa Batı Trakya Türk Federasyonu|url=https://www.abttf.org/about.php?id=79|quote=Avustralya ve Amerika Birleşik Devletleri, Kanada gibi uzak ülkelerin dışında aralarında Hollanda, İngiltere, İsveç, Fransa, Belçika ve Avusturya gibi ülkelerde de sayısı yadsınamayacak bir Batı Trakyalı Türk kitlesi yaşamaktadır.|publisher=Avrupa Batı Trakya Türk Federasyonu|access-date=2025-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511122835/https://www.abttf.org/about.php?id=79|archive-date=2021-05-11}}</ref> зэрэг улсуудаас суурьшсан.<br/>{{smallsup|c}} [[Турк Австраличууд]] нь эх газрын 200,000 Турк,<ref name=Lennie/> 120,000 Киприйн Турк<ref name=Vahdettinetal /> болон Болгар,<ref name="Maeva2008">{{citation|last=Маева|first=Мила|year=2008|chapter=Modern Migration Waves of Bulgarian Turks|title=Dynamics of National Identity and Transnational Identities in the Process of European Integration|editor-last=Марушякова|editor-first=Елен|publisher=Cambridge Scholars Publishing|pages=227–229|isbn=9781847184719}}</ref> Грек,<ref name="Inglisetal">{{citation |last=Инглис|first=К. С.|year=2008|title=Sacred Places: War Memorials in the Australian Landscape|page=108|publisher=The Miegunyah Press|isbn=978-0-522-85479-4}}</ref> Умард Македон,<ref name="Inglisetal" /> Сири,<ref name="Crowe 2015">{{cite news |last=Кроу |first=Дэвид |year=2015 |title=First Syrian refugees here for Christmas: Tony Abbott |url=https://www.theaustralian.com.au/in-depth/europes-migrant-crisis/first-syrian-refugees-here-for-christmas-tony-abbott/news-story/ea0107b2fe83cb96c9f8367457c99ffd |publisher=[[The Australian]] |access-date=2025-05-21}}</ref>, Баруун Европын<ref name="Inglisetal" /> Туркийн жижиг бүлгүүд юм.<br/>{{smallsup|d}} Эдгээр тоонд зөвхөн [[Месхетийн Туркууд]] багтсан болно. Албан ёсны тооллого нь олон туркуудыг "азери",<ref>{{citation |mode=cs1 |title=Meskhetian Turks: Solutions and Human Security |chapter=Chapter Two: Contemporary Conditions and Dilemmas |chapter-url=http://www.osi.hu/fmp/html/mesktwo.html |first=Arthur C. |last=Helton |publisher=Open Society Institute |year=1998 |access-date=2025-05-21|quote=1958-1962 оны хооронд Азербайжанд 20,000-25,000 месхетийн турк суурьшсан гэж үздэг. Энэ урсгал олон жилийн турш үргэлжилсээр байсан ч олонх нь Азербайжан гэж албан ёсоор бүртгэгдсэн тул нарийн тоог гаргахад хэцүү байдаг. Азербайжан дахь Ватан намын удирдагчид 1989 онд буюу Зөвлөлтийн сүүлчийн хүн амын тооллогын үеэр тус бүгд найрамдах улсад 40 мянга орчим месхетийн турк оршин суудаг гэж мэдэгдэв. Дараа нь Узбекистаны асуудлаас зугтахын тулд Азербайжанд ирсэн 45,000 гаруй хүнээр эдгээр тоо нэмэгджээ. Зарим тооцоогоор 1990-ээд онд Оросоос 5000 гаруй хүн Азербайжанд иржээ.|archive-url=https://web.archive.org/web/20070415043834/http://www.osi.hu/fmp/html/mesktwo.html |archive-date=2007-04-15}}</ref><ref>{{citation |last=UNHCR|year=1999|title=Background Paper on Refugees and Asylum Seekers from Azerbaijan|url=http://www.unhcr.org/refworld/pdfid/3ae6a6504.pdf|publisher=НҮБ-ын Дүрвэгсдийн асуудал эрхэлсэн дээд комиссар|page=14}}</ref> "Казах",<ref name="Khazanov202">{{citation |last=Хазанов|first=Анатолий Михайлович|year=1995|title=After the USSR: Ethnicity, Nationalism and Politics in the Commonwealth of Independent States|page=202|publisher=[[Висконсины их сургуулийн хэвлэл]]|isbn=978-0-299-14894-2}}</ref> "Киргиз",<ref name="Aydıngün1">{{harvnb|Aydıngün|Harding|Hoover|Kuznetsov|2006}}: Гэхдээ энэ тоо нь месхетийн туркуудын жинхэнэ хүн амыг тусгаагүй, учир нь Зөвлөлтийн эрх баригчид тэдний ихэнх нь Азери, Казах, Киргиз, Узбек зэрэг бусад үндэстэнд харьяалагддаг гэж тэмдэглэсэн байдаг."</ref>, "Узбек" гэж буруу бүртгэсэн тул найдваргүй гэж үздэг.<ref name="Aydıngün1" /><br/>{{smallsup|e}} [[Швед дэх туркууд|Шведийн Турк]] нийгэмлэгт эх газрын 150,000 турк,<ref name="Sayıner" /> 30,000 Туркийн Болгар,<ref name="Laczko" /> 5,000 Туркийн Македон<ref name="Widding" /> болон Ирак, Сирийн жижиг бүлгүүд багтдаг.<br/>{{smallsup|f}} Үүнд 2000-3000 эх газрын турк<ref name=pif />, 1600 киприйн турк багтана.<ref name=Vahdettinetal/><br/>{{smallsup|g}} Үүнд зөвхөн турк хэлээр ярьдаг цөөнх (жишээ нь [[Сирийн Туркууд]]ын 30%) орно.<ref name=Khalifa2013 /> Арабжсан туркуудыг багтаасан тооцоогоор 3.5-6 сая хүн байна.<ref name="Piccinin">{{citation |author=[[:fr:Pierre Piccinin da Prata|Piccinin, Pierre]]|year=2011|title=Après avoir été sur le terrain|publisher=[[La Libre Belgique]]|quote=Les Turcomans pratiquant exclusivement leur dialecte turc sont 1 500 000. L'ensemble des Turcomans de Syrie (y compris ceux qui ont adopté l'arabe comme langue usuelle), sont estimés entre 3,5 et 6 millions, soit de 15 à 20 % de la population. C'est le troisième groupe de population en importance.}}</ref><br/>{{smallsup|h}} Эртний Туркийн эрх баригч ангийн удам болох [[Кулугличууд]] багтана.<ref name=Ahmida2011>{{citation|last=Ахмида|first= Али Абдуллатиф|year=2011|title=The Making of Modern Libya: State Formation, Colonization, and Resistance, Second Edition|quote=Хүн амын дийлэнх нь шашны цөөнхөөс гадна Турк, Арабын Бербер, эсвэл хар арьст хүмүүс байсан... Зарим оршин суугчид, тухайлбал Кулугли нар Туркийн хуучин ноёрхсон ангийн үр удам байсан...|page=44|publisher=[[Нью-Йорк мужийн их сургууль]]|isbn=9781438428932}}</ref><br/>{{smallsup|i}} Үүнд 80,000 [[Ливан дахь туркууд|Ливаны Турк]]<ref name=Al-Akhbar/>, Сириэс саяхан ирсэн 200,000 дүрвэгсэд багтсан.<ref name=tbmm /> | related = [[Азербайжанчууд]]<ref name=barthold>{{harvp|Barthold|1962}}""Миний өвөө Коркутын ном" ("Китаб-и дэдем Коркут") нь дундад зууны үеийн Огузуудын баатарлаг туульсын гайхамшигт дурсгал юм. Орчин үеийн түрэг хэлтэн гурван ард түмэн болох туркмен, азербайжан, туркууд нь дундад зууны үеийн огузуудтай угсаатны болон хэл шинжлэлийн хувьд холбоотой байдаг."</ref> болон [[Туркменчүүд]]<ref name="barthold"/> }} '''Турк''' (өөрөөр '''түрк'''<ref>Тайлбар: түрк — турктэй адил үг. түрк нь турк дуудлагыг монголтой ижилсүүлсэн хэлбэр.</ref>, '''түрэг'''<ref>Тайлбар: түрэг — турктэй адил үг. түрэг нь кирил монголоор хэвшсэн монгол хэлбэр.</ref>, [[турк хэл]]: '''Türk''') — [[Турк]] улсын үндсэн хүн ам болсон бөгөөд [[түрэг угсаатан|түрэг угсаатны]] хамгийн том хэсэг, 66-70 сая хүнтэй [[үндэстэн]]. Төрөлх [[турк хэл]] нь [[алтай хэлний язгуур|алтай язгуурын]] [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг салбарын]] огуз бүлэгт хамаардаг. [[File:Seljuq Dynasty 1037-1194 (AD).png|thumb|Сельжук улс]] [[Зураг:Sultan_Ahmed_Mosque_Istanbul_Turkey_retouched.jpg|thumb|1616 онд баригдсан Хөх сүм]] == Газар нутаг == Туркууд [[Турк]] даяар тархан суусан. [[Кипр]] улс, ялангуяа [[Умард Кипр]]т олноор байна. Мөн [[Гүрж]], [[Балканы хойг]], [[Левант]], [[Умард Африк]]ийн нутгаар эртнээс суурьшсан. Харин [[Европ]], [[Америк тив]]д сүүлд очжээ. == Хүн ам == Дэлхий даяар 66-70 сая турк хүн байна. [[Турк]] улсын хүн амын 70—75%-ийг бүрдүүлсэн 55–60 сая, [[Кипр]] улсын хүн амын тал хувийг шахуу бүрдүүлсэн [[Умард Кипр]]т суугаа 300 мянгыг юун түрүүн дурдаж болно. Балканы хойг дахь [[Болгар]]т 600 мянга, [[Грек]]т 130 мянга, [[Македон]]д 80 мянга, [[Босни ба Херцеговина]]д 50 мянга; Ойрх Дорнодын [[Сири]]д 750 мянга, [[Алжир]]т 600 мянга, [[Тунис]]т 500 мянга, [[Ирак]]т 500 мянга бий. Мөн Европын [[Герман]]д 3 сая, [[Франц]]ад 500 мянга, [[Их Британи]]д 500 мянга, [[Нидерланд]]ад 400 мянган турк хүн оршин суудаг. == Шашин шүтлэг == Турк үндэстэн 99% [[ислам]]ын шашинтай. Үндсэндээ [[лал|суннит]] дэгийг барьдаг. == Хэл бичиг == Турк хэлийг эрдэмтэд [[алтай хэлний язгуур|алтай]] язгуурын [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг]] төрлийн хэл гээд [[азербайжан хэл|азербайжан]], [[туркмен хэл|туркмен]], [[гагауз хэл|гагауз]]ын хамтаар огуз (баруун өмнөд) бүлэгт харьяалуулжээ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичиж байснаа 1928 онд [[латин үсэг|латин үсгээр]] сольсон. ==Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос}}{{Түрэг угсаатан}} [[Ангилал:Туркууд| ]] [[Ангилал:Түрэг хэлт угсаатан]] [[Ангилал:Турк дэх угсаатан]] [[Ангилал:Кипр дэх угсаатан]] [[Ангилал:Кавказ дахь угсаатан]] kb608h4podde0dwbmimvuz0vkaip7qi Казах–Зүүнгарын дайнууд 0 37154 854473 853122 2026-04-22T14:18:12Z HorseBro the hemionus 100126 854473 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайнууд | date = 1634–1741 | place = Казахстан | territory = | result = Үр дүнгүй | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Янгир хаан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Тавак хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>[[Аблай султан]]{{POW}} | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] <br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]] }} '''Казах–Зүүнгарын дайнууд''' нь 17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн [[Казахууд|Казах жузууд]] ([[Казахын ханлиг|Казах хаант улсын]] гурван овгийн холбоо) болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар хаант улсын]] хоорондох цуврал цэргийн мөргөлдөөн байв. Казахууд болон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] (Удалгүй Зүүнгарууд) хоорондох мөргөлдөөн 16-р зууны эхний хагасаас 18-р зууны сүүл үе хүртэл үргэлжилсэн байна. Хоёр үндэстэн хожим нь [[Чин улс|Чин гүрний]] эсрэг, ялангуяа [[Арван Их аян дайн|Арван Их аян дайны]] үеэр Хятад–Казах улсын анхны дайнд тулалдсан бөгөөд хоёр үндэстэн бие биенээсээ бодит давуу тал эсвэл урт хугацааны үр дагавар авч чадаагүй юм. ==Мөн үзэх== * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Казахын Хант Улс|Казахын хаант улс]] * [[Халимагийн хант улс]] ==Урлагийн бүтээлүүд== * [[Аблай султан|Аблай хааны]] залуу насыг өгүүлсэн 2005 оны казах түүхэн туульсын кино болох "Nomad". * 2011 оны казах түүхэн драмын кино болох "Myn Bala". Казакууд болон Зүүнгарын хоорондох 1729 оны дайны үеэр өрнөдөг. == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === {{refbegin}} * {{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO |isbn=978-8120820463 |edition=5th |ref={{harvid|Adle|2003}}}} * {{cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |publisher=Chulunbatyn Altangerel |pages=107, 641 |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world |ref={{harvid|Altangerel|n.d.}}}} * {{cite book |last=Apollova |first=N. G. |title=The Economic and Political Relations of Kazakhstan with Russia |publisher=Academy of Sciences |year=1960 |page=89 |ref={{harvid|Apollova|1960}}}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries |ref={{harvid|Atygaev|2023}}}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}} * {{cite journal |last=Besprozvannykh |first=E. L. |year=2003 |title=Китайские документы о принятии волжских калмыков в цинское подданство |trans-title=Chinese documents on the acceptance of the Volga Kalmyks into Qing subjecthood |url=https://cyberleninka.ru/article/n/kitayskie-dokumenty-o-prinyatii-volzhskih-kalmykov-v-tsinskoe-poddanstvo |journal=Вестник Калмыцкого университета |language=ru |ref={{harvid|Besprozvannykh|2003}}}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Relations between Mongolia and Central Asia in the 17th and 18th centuries |publisher=Science. Editorial office of Eastern Literature (publishing house) |year=1979 |page=32 |language=ru |ref={{harvid|Chimitdorzhiev|1979}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{cite journal |last=Haines |first=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676–1745) |url=https://muse.jhu.edu/article/685819 |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |volume=51 |pages=170–185 |doi=10.1353/mng.2017.0008 |ref={{harvid|Haines|2017}}}} * {{cite web |date=30 March 2021 |title=Убаши-хан: судить нельзя простить |url=https://halmgynn.ru/12527-ubashi-han-sudit-nelzya-prostit.html |website=halmgynn.ru |language=ru |ref={{harvid|Halmgynn|2021}}}} * {{cite book |last=Hummel |first=Arthur W. |title=Eminent Chinese of the Qing Period |publisher=Berkshire Publishing Group |year=2017 |isbn=9781614728498 |page=601 |ref={{harvid|Hummel|2017}}}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |ref={{harvid|Kadyrbaev|2023}}}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90_%D0%9A_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_2001_182_%D1%81 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Kushkumbaev|2001}}}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |publisher=Nauka |year=1983 |place=Novosibirsk |pages=18, 128 |language=ru |ref={{harvid|Kuznetsov|1983}}}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Moiseev|1991}}}} * {{cite web |title=Судьба калмыцкого ханства после «пыльного похода» в XVIII веке |url=https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719172819/https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-date=2023-07-19 |access-date=2023-07-19 |language=ru |ref={{harvid|Polessu|n.d.}}}} * {{cite book |last=Pozdneev |first=A. M. |title=Образцы народной литературы монгольских племён. Вып. I |date=1880 |publisher=A. M. Pozdneev |pages=148 |language=ru |trans-title=Examples of Folk Literature of the Mongolian Tribes. Issue 1 |ref={{harvid|Pozdneev|1880}}}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{cite book |last1=Tompiev |first1=Maral |title=Эпоха обретения границ |last2=Uali |first2=Murat |year=2015 |place=Almaty |page=210 |language=ru |trans-title=The era of gaining borders |ref={{harvid|Tompiev|Uali|2015}}}} * {{cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=Ordabasy Kurultai |publisher=Kazakh encyclopedias |year=2006 |location=Almaty |pages=221–222 |ref={{harvid|Unknown|2006}}}} * {{cite web |title=From the history of Kazakhstan in the 18th century |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm |website=vostlit.info |language=ru |ref={{harvid|Vostlit|n.d.}}}} *{{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} *{{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} {{refend}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] 5obe6fqljprn7q6r99m8esysi9oxy0i 854474 854473 2026-04-22T14:18:39Z HorseBro the hemionus 100126 854474 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайнууд | date = 1634–1741 | place = Казахстан | territory = | result = Үр дүнгүй | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Янгир хаан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Тавак хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>[[Аблай султан]]{{POW}} | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] <br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]] }} '''Казах–Зүүнгарын дайнууд''' нь 17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн [[Казахууд|Казах жузууд]] ([[Казахын ханлиг|Казах хаант улсын]] гурван овгийн холбоо) болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар хаант улсын]] хоорондох цуврал цэргийн мөргөлдөөн байв. Казахууд болон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] (Удалгүй Зүүнгарууд) хоорондох мөргөлдөөн 16-р зууны эхний хагасаас 18-р зууны сүүл үе хүртэл үргэлжилсэн байна. Хоёр үндэстэн хожим нь [[Чин улс|Чин гүрний]] эсрэг, ялангуяа [[Арван Их аян дайн|Арван Их аян дайны]] үеэр [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайнд]] тулалдсан бөгөөд хоёр үндэстэн бие биенээсээ бодит давуу тал эсвэл урт хугацааны үр дагавар авч чадаагүй юм. ==Мөн үзэх== * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Казахын Хант Улс|Казахын хаант улс]] * [[Халимагийн хант улс]] ==Урлагийн бүтээлүүд== * [[Аблай султан|Аблай хааны]] залуу насыг өгүүлсэн 2005 оны казах түүхэн туульсын кино болох "Nomad". * 2011 оны казах түүхэн драмын кино болох "Myn Bala". Казакууд болон Зүүнгарын хоорондох 1729 оны дайны үеэр өрнөдөг. == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === {{refbegin}} * {{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO |isbn=978-8120820463 |edition=5th |ref={{harvid|Adle|2003}}}} * {{cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |publisher=Chulunbatyn Altangerel |pages=107, 641 |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world |ref={{harvid|Altangerel|n.d.}}}} * {{cite book |last=Apollova |first=N. G. |title=The Economic and Political Relations of Kazakhstan with Russia |publisher=Academy of Sciences |year=1960 |page=89 |ref={{harvid|Apollova|1960}}}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries |ref={{harvid|Atygaev|2023}}}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}} * {{cite journal |last=Besprozvannykh |first=E. L. |year=2003 |title=Китайские документы о принятии волжских калмыков в цинское подданство |trans-title=Chinese documents on the acceptance of the Volga Kalmyks into Qing subjecthood |url=https://cyberleninka.ru/article/n/kitayskie-dokumenty-o-prinyatii-volzhskih-kalmykov-v-tsinskoe-poddanstvo |journal=Вестник Калмыцкого университета |language=ru |ref={{harvid|Besprozvannykh|2003}}}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Relations between Mongolia and Central Asia in the 17th and 18th centuries |publisher=Science. Editorial office of Eastern Literature (publishing house) |year=1979 |page=32 |language=ru |ref={{harvid|Chimitdorzhiev|1979}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{cite journal |last=Haines |first=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676–1745) |url=https://muse.jhu.edu/article/685819 |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |volume=51 |pages=170–185 |doi=10.1353/mng.2017.0008 |ref={{harvid|Haines|2017}}}} * {{cite web |date=30 March 2021 |title=Убаши-хан: судить нельзя простить |url=https://halmgynn.ru/12527-ubashi-han-sudit-nelzya-prostit.html |website=halmgynn.ru |language=ru |ref={{harvid|Halmgynn|2021}}}} * {{cite book |last=Hummel |first=Arthur W. |title=Eminent Chinese of the Qing Period |publisher=Berkshire Publishing Group |year=2017 |isbn=9781614728498 |page=601 |ref={{harvid|Hummel|2017}}}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |ref={{harvid|Kadyrbaev|2023}}}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90_%D0%9A_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_2001_182_%D1%81 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Kushkumbaev|2001}}}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |publisher=Nauka |year=1983 |place=Novosibirsk |pages=18, 128 |language=ru |ref={{harvid|Kuznetsov|1983}}}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Moiseev|1991}}}} * {{cite web |title=Судьба калмыцкого ханства после «пыльного похода» в XVIII веке |url=https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719172819/https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-date=2023-07-19 |access-date=2023-07-19 |language=ru |ref={{harvid|Polessu|n.d.}}}} * {{cite book |last=Pozdneev |first=A. M. |title=Образцы народной литературы монгольских племён. Вып. I |date=1880 |publisher=A. M. Pozdneev |pages=148 |language=ru |trans-title=Examples of Folk Literature of the Mongolian Tribes. Issue 1 |ref={{harvid|Pozdneev|1880}}}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{cite book |last1=Tompiev |first1=Maral |title=Эпоха обретения границ |last2=Uali |first2=Murat |year=2015 |place=Almaty |page=210 |language=ru |trans-title=The era of gaining borders |ref={{harvid|Tompiev|Uali|2015}}}} * {{cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=Ordabasy Kurultai |publisher=Kazakh encyclopedias |year=2006 |location=Almaty |pages=221–222 |ref={{harvid|Unknown|2006}}}} * {{cite web |title=From the history of Kazakhstan in the 18th century |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm |website=vostlit.info |language=ru |ref={{harvid|Vostlit|n.d.}}}} *{{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} *{{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} {{refend}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] 1juhys15p2ecjwc0pnc2obbzrkj6hqr 854476 854474 2026-04-22T14:20:17Z HorseBro the hemionus 100126 854476 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайнууд | date = 1634–1741 | place = [[Казахын ханлиг]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | result = Үр дүнгүй | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Янгир хаан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Тавак хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}} | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] <br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]] }} '''Казах–Зүүнгарын дайнууд''' нь 17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн [[Казахууд|Казах жузууд]] ([[Казахын ханлиг|Казах хаант улсын]] гурван овгийн холбоо) болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар хаант улсын]] хоорондох цуврал цэргийн мөргөлдөөн байв. Казахууд болон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] (Удалгүй Зүүнгарууд) хоорондох мөргөлдөөн 16-р зууны эхний хагасаас 18-р зууны сүүл үе хүртэл үргэлжилсэн байна. Хоёр үндэстэн хожим нь [[Чин улс|Чин гүрний]] эсрэг, ялангуяа [[Арван Их аян дайн|Арван Их аян дайны]] үеэр [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайнд]] тулалдсан бөгөөд хоёр үндэстэн бие биенээсээ бодит давуу тал эсвэл урт хугацааны үр дагавар авч чадаагүй юм. ==Мөн үзэх== * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Казахын Хант Улс|Казахын хаант улс]] * [[Халимагийн хант улс]] ==Урлагийн бүтээлүүд== * [[Аблай султан|Аблай хааны]] залуу насыг өгүүлсэн 2005 оны казах түүхэн туульсын кино болох "Nomad". * 2011 оны казах түүхэн драмын кино болох "Myn Bala". Казакууд болон Зүүнгарын хоорондох 1729 оны дайны үеэр өрнөдөг. == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === {{refbegin}} * {{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO |isbn=978-8120820463 |edition=5th |ref={{harvid|Adle|2003}}}} * {{cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |publisher=Chulunbatyn Altangerel |pages=107, 641 |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world |ref={{harvid|Altangerel|n.d.}}}} * {{cite book |last=Apollova |first=N. G. |title=The Economic and Political Relations of Kazakhstan with Russia |publisher=Academy of Sciences |year=1960 |page=89 |ref={{harvid|Apollova|1960}}}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries |ref={{harvid|Atygaev|2023}}}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}} * {{cite journal |last=Besprozvannykh |first=E. L. |year=2003 |title=Китайские документы о принятии волжских калмыков в цинское подданство |trans-title=Chinese documents on the acceptance of the Volga Kalmyks into Qing subjecthood |url=https://cyberleninka.ru/article/n/kitayskie-dokumenty-o-prinyatii-volzhskih-kalmykov-v-tsinskoe-poddanstvo |journal=Вестник Калмыцкого университета |language=ru |ref={{harvid|Besprozvannykh|2003}}}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Relations between Mongolia and Central Asia in the 17th and 18th centuries |publisher=Science. Editorial office of Eastern Literature (publishing house) |year=1979 |page=32 |language=ru |ref={{harvid|Chimitdorzhiev|1979}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{cite journal |last=Haines |first=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676–1745) |url=https://muse.jhu.edu/article/685819 |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |volume=51 |pages=170–185 |doi=10.1353/mng.2017.0008 |ref={{harvid|Haines|2017}}}} * {{cite web |date=30 March 2021 |title=Убаши-хан: судить нельзя простить |url=https://halmgynn.ru/12527-ubashi-han-sudit-nelzya-prostit.html |website=halmgynn.ru |language=ru |ref={{harvid|Halmgynn|2021}}}} * {{cite book |last=Hummel |first=Arthur W. |title=Eminent Chinese of the Qing Period |publisher=Berkshire Publishing Group |year=2017 |isbn=9781614728498 |page=601 |ref={{harvid|Hummel|2017}}}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |ref={{harvid|Kadyrbaev|2023}}}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90_%D0%9A_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_2001_182_%D1%81 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Kushkumbaev|2001}}}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |publisher=Nauka |year=1983 |place=Novosibirsk |pages=18, 128 |language=ru |ref={{harvid|Kuznetsov|1983}}}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Moiseev|1991}}}} * {{cite web |title=Судьба калмыцкого ханства после «пыльного похода» в XVIII веке |url=https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719172819/https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-date=2023-07-19 |access-date=2023-07-19 |language=ru |ref={{harvid|Polessu|n.d.}}}} * {{cite book |last=Pozdneev |first=A. M. |title=Образцы народной литературы монгольских племён. Вып. I |date=1880 |publisher=A. M. Pozdneev |pages=148 |language=ru |trans-title=Examples of Folk Literature of the Mongolian Tribes. Issue 1 |ref={{harvid|Pozdneev|1880}}}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{cite book |last1=Tompiev |first1=Maral |title=Эпоха обретения границ |last2=Uali |first2=Murat |year=2015 |place=Almaty |page=210 |language=ru |trans-title=The era of gaining borders |ref={{harvid|Tompiev|Uali|2015}}}} * {{cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=Ordabasy Kurultai |publisher=Kazakh encyclopedias |year=2006 |location=Almaty |pages=221–222 |ref={{harvid|Unknown|2006}}}} * {{cite web |title=From the history of Kazakhstan in the 18th century |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm |website=vostlit.info |language=ru |ref={{harvid|Vostlit|n.d.}}}} *{{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} *{{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} {{refend}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] o3nf1fhh67zn9qo04f9hsbtbhf9c1w7 854480 854476 2026-04-22T14:36:17Z HorseBro the hemionus 100126 854480 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайнууд | date = 1634–1741 | place = [[Казахын ханлиг]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | result = Үр дүнгүй | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Янгир хаан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Тавак хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}} | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] <br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]] }} '''Казах–Зүүнгарын дайнууд''' нь 17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн [[Казахууд|Казах жузууд]] ([[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] гурван овгийн холбоо) болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар хаант улсын]] хоорондох цуврал цэргийн мөргөлдөөн байв. Казахууд болон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] (Удалгүй Зүүнгарууд) хоорондох мөргөлдөөн 16-р зууны эхний хагасаас 18-р зууны сүүл үе хүртэл үргэлжилсэн байна. Хоёр үндэстэн хожим нь [[Чин улс|Чин гүрний]] эсрэг, ялангуяа [[Арван Их аян дайн|Арван Их аян дайны]] үеэр [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайнд]] тулалдсан бөгөөд хоёр үндэстэн бие биенээсээ бодит давуу тал эсвэл урт хугацааны үр дагавар авч чадаагүй юм. == Өмнөтгөл == 15-р зуунд [[Ойрадууд]] буюу саяхан өөрийн улс [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] байгуулсан Баруун Монголын ард түмэн одоогийн [[Казахстан|Казахстаны]] нутаг дэвсгэрт тэлэлтээ эхлүүлжээ. Ойрадууд [[Долоон ус|Долоон Ус]] дахь гол худалдааны замууд болон үржил шимтэй газар тариалангийн баянбүрдүүдийг хянах зорилготой байсан бөгөөд Төв Ази руу, ялангуяа [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] захирдаг [[Узбекийн хант улс|Узбекийн хант улсын]] эсрэг удаа дараа довтолсон. 1452,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1455,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457{{sfn|Barthold|1956|p=148}} онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] хоёр хүү, Амасанж тайж ба Өч Төмөр нарын удирдлага дор Ойрадууд Узбекийн хант улс руу [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд|довтлов]]. Ойрадууд Чу голыг гатлахдаа Абулхайр хааныг ялж, [[Сырдарья]] голын бүс нутгийн томоохон хотуудыг эзлэн авч чаджээ. Үүнд [[Сигнак]], [[Ташкент]] хотууд багтжээ.{{sfn|Bregel|2003|p=44}}{{Sfn|Atygaev|2023|p=106}} Ялагдлын дараа Абулхайр хан [[Түркистан|Туркистаныг]] түр орхин Дешт-и-Кипчакийн тал нутаг руу буцаж, хожим нь 1460 онд Сырдарья мужид дахин гарч ирэв.{{Sfn|Bregel|2003|p=44}} Улс төрийн тогтворгүй байдлын энэ үед Төрийн эзэнт гүрний хоёр Чингисийн султан болох Жанибек хан, Керей хан нар Абулхайрын засаглалд сэтгэл дундуур байсан тул дагалдагчдаа зүүн тийш Долоон ус рүү дагуулж, [[Моголистан|Моголистанд]] суурьшжээ. Тэнд тэд 1465 онд Казахын ханлигийг байгуулжээ. Узбекийн хант улсаас салсан тэдний дагалдагчдыг анх "Узбек казакууд" (Түрэг хэлний qazaq буюу "чөлөөт" гэсэн утгатай) гэж нэрлэдэг байжээ.{{Sfn|Dughlat|1969|p=fols. 37a, 386}} хожим [[казахууд]] (qazaqtar) гэж нэрлэгдэх болсон. 16-р зууны эхэн үед казах, ойрадуудын харилцаа суларсан байв. Энэ нь Ойрадуудыг Сырдарийн хот, суурин руу довтлохыг оролдоход хүргэсэн. Керей хаан, [[Тайр хаан|Тайр хааны]] удирдлаган дор казахууд Ойрадуудтай тулалдаж, Долоон усын бүс нутагт цайз барьсан.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1552 он гэхэд Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдийн]] [[Алтан хан|Алтан ханд]] [[Хархорум|Хэлин]] хот болон [[Хангайн нуруу|Хангайн нуруугаа]] алдсан тул хөөгдсөн,{{Sfn|Adle|2003|p=143}} Энэ нь Ойрадуудыг Казахын бэлчээр болох [[Эрчис мөрөн|Эрчис]], [[Или мөрөн|Или]], Чу, Талас голууд руу хөөхөд хүргэсэн.{{Sfn|Adle|2003|pp=154–155}} [[Шигай хаан|Шигай хааны]] хүү Тауекел Султаны удирдлаган дор казахууд Ойрадуудыг довтолсон боловч Ойрадуудад ялагдсан. Хожим нь Ойрадууд 1552–1556 онд Казах хаант улсад их хэмжээний хүчээр довтолсон.{{Sfn|Barthold|1956|p=170}} Учир нь энэ нь Тауекелийг Ташкент руу явахад хүргэсэн. Тауекел Ташкентын захирагч Науруз Ахмедтай холбоо тогтоохыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч тэрээр Ойрадуудыг өөрсөдтэйгөө төстэй арван хан ч ялж чадахгүй гэж мэдэгдэж, хүсэлтийг нь татгалзсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=159}} Ойрадын томоохон хүч Науруз Ахмедыг холбоотноос татгалзахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=110}} ==Мөн үзэх== * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Казахын Хант Улс|Казахын хаант улс]] * [[Халимагийн хант улс]] ==Урлагийн бүтээлүүд== * [[Аблай султан|Аблай хааны]] залуу насыг өгүүлсэн 2005 оны казах түүхэн туульсын кино болох "Nomad". * 2011 оны казах түүхэн драмын кино болох "Myn Bala". Казакууд болон Зүүнгарын хоорондох 1729 оны дайны үеэр өрнөдөг. == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === {{refbegin}} * {{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO |isbn=978-8120820463 |edition=5th |ref={{harvid|Adle|2003}}}} * {{cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |publisher=Chulunbatyn Altangerel |pages=107, 641 |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world |ref={{harvid|Altangerel|n.d.}}}} * {{cite book |last=Apollova |first=N. G. |title=The Economic and Political Relations of Kazakhstan with Russia |publisher=Academy of Sciences |year=1960 |page=89 |ref={{harvid|Apollova|1960}}}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries |ref={{harvid|Atygaev|2023}}}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}} * {{cite journal |last=Besprozvannykh |first=E. L. |year=2003 |title=Китайские документы о принятии волжских калмыков в цинское подданство |trans-title=Chinese documents on the acceptance of the Volga Kalmyks into Qing subjecthood |url=https://cyberleninka.ru/article/n/kitayskie-dokumenty-o-prinyatii-volzhskih-kalmykov-v-tsinskoe-poddanstvo |journal=Вестник Калмыцкого университета |language=ru |ref={{harvid|Besprozvannykh|2003}}}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Relations between Mongolia and Central Asia in the 17th and 18th centuries |publisher=Science. Editorial office of Eastern Literature (publishing house) |year=1979 |page=32 |language=ru |ref={{harvid|Chimitdorzhiev|1979}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{cite journal |last=Haines |first=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676–1745) |url=https://muse.jhu.edu/article/685819 |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |volume=51 |pages=170–185 |doi=10.1353/mng.2017.0008 |ref={{harvid|Haines|2017}}}} * {{cite web |date=30 March 2021 |title=Убаши-хан: судить нельзя простить |url=https://halmgynn.ru/12527-ubashi-han-sudit-nelzya-prostit.html |website=halmgynn.ru |language=ru |ref={{harvid|Halmgynn|2021}}}} * {{cite book |last=Hummel |first=Arthur W. |title=Eminent Chinese of the Qing Period |publisher=Berkshire Publishing Group |year=2017 |isbn=9781614728498 |page=601 |ref={{harvid|Hummel|2017}}}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |ref={{harvid|Kadyrbaev|2023}}}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90_%D0%9A_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_2001_182_%D1%81 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Kushkumbaev|2001}}}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |publisher=Nauka |year=1983 |place=Novosibirsk |pages=18, 128 |language=ru |ref={{harvid|Kuznetsov|1983}}}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Moiseev|1991}}}} * {{cite web |title=Судьба калмыцкого ханства после «пыльного похода» в XVIII веке |url=https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719172819/https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-date=2023-07-19 |access-date=2023-07-19 |language=ru |ref={{harvid|Polessu|n.d.}}}} * {{cite book |last=Pozdneev |first=A. M. |title=Образцы народной литературы монгольских племён. Вып. I |date=1880 |publisher=A. M. Pozdneev |pages=148 |language=ru |trans-title=Examples of Folk Literature of the Mongolian Tribes. Issue 1 |ref={{harvid|Pozdneev|1880}}}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{cite book |last1=Tompiev |first1=Maral |title=Эпоха обретения границ |last2=Uali |first2=Murat |year=2015 |place=Almaty |page=210 |language=ru |trans-title=The era of gaining borders |ref={{harvid|Tompiev|Uali|2015}}}} * {{cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=Ordabasy Kurultai |publisher=Kazakh encyclopedias |year=2006 |location=Almaty |pages=221–222 |ref={{harvid|Unknown|2006}}}} * {{cite web |title=From the history of Kazakhstan in the 18th century |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm |website=vostlit.info |language=ru |ref={{harvid|Vostlit|n.d.}}}} *{{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} *{{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} {{refend}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] r6e8qk8minu4odjdz6ymuwg77v96cyg 854482 854480 2026-04-22T14:42:30Z HorseBro the hemionus 100126 854482 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайнууд | date = 1634–1741 | place = [[Казахын ханлиг]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | result = Үр дүнгүй | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Янгир хаан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Тавак хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}} | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] <br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]] }} '''Казах–Зүүнгарын дайнууд''' нь 17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн [[Казахууд|Казах жузууд]] ([[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] гурван овгийн холбоо) болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар хаант улсын]] хоорондох цуврал цэргийн мөргөлдөөн байв. Казахууд болон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] (Удалгүй Зүүнгарууд) хоорондох мөргөлдөөн 16-р зууны эхний хагасаас 18-р зууны сүүл үе хүртэл үргэлжилсэн байна. Хоёр үндэстэн хожим нь [[Чин улс|Чин гүрний]] эсрэг, ялангуяа [[Арван Их аян дайн|Арван Их аян дайны]] үеэр [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайнд]] тулалдсан бөгөөд хоёр үндэстэн бие биенээсээ бодит давуу тал эсвэл урт хугацааны үр дагавар авч чадаагүй юм. == Өмнөтгөл == 15-р зуунд [[Ойрадууд]] буюу саяхан өөрийн улс [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] байгуулсан Баруун Монголын ард түмэн одоогийн [[Казахстан|Казахстаны]] нутаг дэвсгэрт тэлэлтээ эхлүүлжээ. Ойрадууд [[Долоон ус|Долоон Ус]] дахь гол худалдааны замууд болон үржил шимтэй газар тариалангийн баянбүрдүүдийг хянах зорилготой байсан бөгөөд Төв Ази руу, ялангуяа [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] захирдаг [[Узбекийн хант улс|Узбекийн хант улсын]] эсрэг удаа дараа довтолсон. 1452,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1455,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457{{sfn|Barthold|1956|p=148}} онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] хоёр хүү, Амасанж тайж ба Өч Төмөр нарын удирдлага дор Ойрадууд Узбекийн хант улс руу [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд|довтлов]]. Ойрадууд Чу голыг гатлахдаа Абулхайр хааныг ялж, [[Сырдарья]] голын бүс нутгийн томоохон хотуудыг эзлэн авч чаджээ. Үүнд [[Сигнак]], [[Ташкент]] хотууд багтжээ.{{sfn|Bregel|2003|p=44}}{{Sfn|Atygaev|2023|p=106}} Ялагдлын дараа Абулхайр хан [[Түркистан|Туркистаныг]] түр орхин Дешт-и-Кипчакийн тал нутаг руу буцаж, хожим нь 1460 онд Сырдарья мужид дахин гарч ирэв.{{Sfn|Bregel|2003|p=44}} Улс төрийн тогтворгүй байдлын энэ үед Төрийн эзэнт гүрний хоёр Чингисийн султан болох Жанибек хан, Керей хан нар Абулхайрын засаглалд сэтгэл дундуур байсан тул дагалдагчдаа зүүн тийш Долоон ус рүү дагуулж, [[Моголистан|Моголистанд]] суурьшжээ. Тэнд тэд 1465 онд Казахын ханлигийг байгуулжээ. Узбекийн хант улсаас салсан тэдний дагалдагчдыг анх "Узбек казакууд" (Түрэг хэлний qazaq буюу "чөлөөт" гэсэн утгатай) гэж нэрлэдэг байжээ.{{Sfn|Dughlat|1969|p=fols. 37a, 386}} хожим [[казахууд]] (qazaqtar) гэж нэрлэгдэх болсон. 16-р зууны эхэн үед казах, ойрадуудын харилцаа суларсан байв. Энэ нь Ойрадуудыг Сырдарийн хот, суурин руу довтлохыг оролдоход хүргэсэн. Керей хаан, [[Тайр хаан|Тайр хааны]] удирдлаган дор казахууд Ойрадуудтай тулалдаж, Долоон усын бүс нутагт цайз барьсан.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1552 он гэхэд Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдийн]] [[Алтан хан|Алтан ханд]] [[Хархорум|Хэлин]] хот болон [[Хангайн нуруу|Хангайн нуруугаа]] алдсан тул хөөгдсөн,{{Sfn|Adle|2003|p=143}} Энэ нь Ойрадуудыг Казахын бэлчээр болох [[Эрчис мөрөн|Эрчис]], [[Или мөрөн|Или]], Чу, Талас голууд руу хөөхөд хүргэсэн.{{Sfn|Adle|2003|pp=154–155}} [[Шигай хаан|Шигай хааны]] хүү Тауекел Султаны удирдлаган дор казахууд Ойрадуудыг довтолсон боловч Ойрадуудад ялагдсан. Хожим нь Ойрадууд 1552–1556 онд Казах хаант улсад их хэмжээний хүчээр довтолсон.{{Sfn|Barthold|1956|p=170}} Учир нь энэ нь Тауекелийг Ташкент руу явахад хүргэсэн. Тауекел Ташкентын захирагч Науруз Ахмедтай холбоо тогтоохыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч тэрээр Ойрадуудыг өөрсөдтэйгөө төстэй арван хан ч ялж чадахгүй гэж мэдэгдэж, хүсэлтийг нь татгалзсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=159}} Ойрадын томоохон хүч Науруз Ахмедыг холбоотноос татгалзахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=110}} 1560-аад оны үед Ойрадууд Дорнод руу чиглэсэн дарамт шахалт нэмэгдсэний улмаас улам бүр зугтжээ. [[Дөрвөд]], [[Торгууд]] аймгууд Эрчис мөрөн болон, [[Ишим гол]] руу нүүж ирсэн бол [[Хошууд]], [[Цорос]] аймгууд Долоон ус руу нүүжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=112}} Казахын ханлигийн [[Хакназар хаан]] мөн Долоон усыг эзлэхийн тулд Моголистаны эсрэг дайн зарласан. Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Моголтой холбоо тогтоож, Моголистанд туслахаар хөндлөнгөөс оролцсон. Могол–Ойрадын эвсэл Казах армийг няцааж, Моголистанд Жетисугийн бүс нутгийг аюулгүй болгоход нь тусалж чадсан боловч Ойрадууд 1570-аад оны сүүлээр тус бүс нутгийг эзэлсэн. Зарим Ойрадууд удалгүй 1570-аад онд Казахуудад захирагджээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} ==Мөн үзэх== * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Казахын Хант Улс|Казахын хаант улс]] * [[Халимагийн хант улс]] ==Урлагийн бүтээлүүд== * [[Аблай султан|Аблай хааны]] залуу насыг өгүүлсэн 2005 оны казах түүхэн туульсын кино болох "Nomad". * 2011 оны казах түүхэн драмын кино болох "Myn Bala". Казакууд болон Зүүнгарын хоорондох 1729 оны дайны үеэр өрнөдөг. == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === {{refbegin}} * {{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO |isbn=978-8120820463 |edition=5th |ref={{harvid|Adle|2003}}}} * {{cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |publisher=Chulunbatyn Altangerel |pages=107, 641 |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world |ref={{harvid|Altangerel|n.d.}}}} * {{cite book |last=Apollova |first=N. G. |title=The Economic and Political Relations of Kazakhstan with Russia |publisher=Academy of Sciences |year=1960 |page=89 |ref={{harvid|Apollova|1960}}}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries |ref={{harvid|Atygaev|2023}}}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}} * {{cite journal |last=Besprozvannykh |first=E. L. |year=2003 |title=Китайские документы о принятии волжских калмыков в цинское подданство |trans-title=Chinese documents on the acceptance of the Volga Kalmyks into Qing subjecthood |url=https://cyberleninka.ru/article/n/kitayskie-dokumenty-o-prinyatii-volzhskih-kalmykov-v-tsinskoe-poddanstvo |journal=Вестник Калмыцкого университета |language=ru |ref={{harvid|Besprozvannykh|2003}}}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Relations between Mongolia and Central Asia in the 17th and 18th centuries |publisher=Science. Editorial office of Eastern Literature (publishing house) |year=1979 |page=32 |language=ru |ref={{harvid|Chimitdorzhiev|1979}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{cite journal |last=Haines |first=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676–1745) |url=https://muse.jhu.edu/article/685819 |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |volume=51 |pages=170–185 |doi=10.1353/mng.2017.0008 |ref={{harvid|Haines|2017}}}} * {{cite web |date=30 March 2021 |title=Убаши-хан: судить нельзя простить |url=https://halmgynn.ru/12527-ubashi-han-sudit-nelzya-prostit.html |website=halmgynn.ru |language=ru |ref={{harvid|Halmgynn|2021}}}} * {{cite book |last=Hummel |first=Arthur W. |title=Eminent Chinese of the Qing Period |publisher=Berkshire Publishing Group |year=2017 |isbn=9781614728498 |page=601 |ref={{harvid|Hummel|2017}}}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |ref={{harvid|Kadyrbaev|2023}}}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90_%D0%9A_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_2001_182_%D1%81 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Kushkumbaev|2001}}}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |publisher=Nauka |year=1983 |place=Novosibirsk |pages=18, 128 |language=ru |ref={{harvid|Kuznetsov|1983}}}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Moiseev|1991}}}} * {{cite web |title=Судьба калмыцкого ханства после «пыльного похода» в XVIII веке |url=https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719172819/https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-date=2023-07-19 |access-date=2023-07-19 |language=ru |ref={{harvid|Polessu|n.d.}}}} * {{cite book |last=Pozdneev |first=A. M. |title=Образцы народной литературы монгольских племён. Вып. I |date=1880 |publisher=A. M. Pozdneev |pages=148 |language=ru |trans-title=Examples of Folk Literature of the Mongolian Tribes. Issue 1 |ref={{harvid|Pozdneev|1880}}}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{cite book |last1=Tompiev |first1=Maral |title=Эпоха обретения границ |last2=Uali |first2=Murat |year=2015 |place=Almaty |page=210 |language=ru |trans-title=The era of gaining borders |ref={{harvid|Tompiev|Uali|2015}}}} * {{cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=Ordabasy Kurultai |publisher=Kazakh encyclopedias |year=2006 |location=Almaty |pages=221–222 |ref={{harvid|Unknown|2006}}}} * {{cite web |title=From the history of Kazakhstan in the 18th century |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm |website=vostlit.info |language=ru |ref={{harvid|Vostlit|n.d.}}}} *{{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} *{{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} {{refend}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] k2mzgsckl21dpb8myq8trge09e92cmw 854483 854482 2026-04-22T14:49:42Z HorseBro the hemionus 100126 854483 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайнууд | date = 1634–1741 | place = [[Казахын ханлиг]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | result = Үр дүнгүй | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Янгир хаан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Тавак хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}} | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] <br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]] }} '''Казах–Зүүнгарын дайнууд''' нь 17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн [[Казахууд|Казах жузууд]] ([[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] гурван овгийн холбоо) болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар хаант улсын]] хоорондох цуврал цэргийн мөргөлдөөн байв. Казахууд болон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] (Удалгүй Зүүнгарууд) хоорондох мөргөлдөөн 16-р зууны эхний хагасаас 18-р зууны сүүл үе хүртэл үргэлжилсэн байна. Хоёр үндэстэн хожим нь [[Чин улс|Чин гүрний]] эсрэг, ялангуяа [[Арван Их аян дайн|Арван Их аян дайны]] үеэр [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайнд]] тулалдсан бөгөөд хоёр үндэстэн бие биенээсээ бодит давуу тал эсвэл урт хугацааны үр дагавар авч чадаагүй юм. == Өмнөтгөл == 15-р зуунд [[Ойрадууд]] буюу саяхан өөрийн улс [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] байгуулсан Баруун Монголын ард түмэн одоогийн [[Казахстан|Казахстаны]] нутаг дэвсгэрт тэлэлтээ эхлүүлжээ. Ойрадууд [[Долоон ус|Долоон Ус]] дахь гол худалдааны замууд болон үржил шимтэй газар тариалангийн баянбүрдүүдийг хянах зорилготой байсан бөгөөд Төв Ази руу, ялангуяа [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] захирдаг [[Узбекийн хант улс|Узбекийн хант улсын]] эсрэг удаа дараа довтолсон. 1452,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1455,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457{{sfn|Barthold|1956|p=148}} онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] хоёр хүү, Амасанж тайж ба Өч Төмөр нарын удирдлага дор Ойрадууд Узбекийн хант улс руу [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд|довтлов]]. Ойрадууд Чу голыг гатлахдаа Абулхайр хааныг ялж, [[Сырдарья]] голын бүс нутгийн томоохон хотуудыг эзлэн авч чаджээ. Үүнд [[Сигнак]], [[Ташкент]] хотууд багтжээ.{{sfn|Bregel|2003|p=44}}{{Sfn|Atygaev|2023|p=106}} Ялагдлын дараа Абулхайр хан [[Түркистан|Туркистаныг]] түр орхин Дешт-и-Кипчакийн тал нутаг руу буцаж, хожим нь 1460 онд Сырдарья мужид дахин гарч ирэв.{{Sfn|Bregel|2003|p=44}} Улс төрийн тогтворгүй байдлын энэ үед Төрийн эзэнт гүрний хоёр Чингисийн султан болох Жанибек хан, Керей хан нар Абулхайрын засаглалд сэтгэл дундуур байсан тул дагалдагчдаа зүүн тийш Долоон ус рүү дагуулж, [[Моголистан|Моголистанд]] суурьшжээ. Тэнд тэд 1465 онд Казахын ханлигийг байгуулжээ. Узбекийн хант улсаас салсан тэдний дагалдагчдыг анх "Узбек казакууд" (Түрэг хэлний qazaq буюу "чөлөөт" гэсэн утгатай) гэж нэрлэдэг байжээ.{{Sfn|Dughlat|1969|p=fols. 37a, 386}} хожим [[казахууд]] (qazaqtar) гэж нэрлэгдэх болсон. 16-р зууны эхэн үед казах, ойрадуудын харилцаа суларсан байв. Энэ нь Ойрадуудыг Сырдарийн хот, суурин руу довтлохыг оролдоход хүргэсэн. Керей хаан, [[Тайр хаан|Тайр хааны]] удирдлаган дор казахууд Ойрадуудтай тулалдаж, Долоон усын бүс нутагт цайз барьсан.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1552 он гэхэд Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдийн]] [[Алтан хан|Алтан ханд]] [[Хархорум|Хэлин]] хот болон [[Хангайн нуруу|Хангайн нуруугаа]] алдсан тул хөөгдсөн,{{Sfn|Adle|2003|p=143}} Энэ нь Ойрадуудыг Казахын бэлчээр болох [[Эрчис мөрөн|Эрчис]], [[Или мөрөн|Или]], Чу, Талас голууд руу хөөхөд хүргэсэн.{{Sfn|Adle|2003|pp=154–155}} [[Шигай хаан|Шигай хааны]] хүү Тауекел Султаны удирдлаган дор казахууд Ойрадуудыг довтолсон боловч Ойрадуудад ялагдсан. Хожим нь Ойрадууд 1552–1556 онд Казах хаант улсад их хэмжээний хүчээр довтолсон.{{Sfn|Barthold|1956|p=170}} Учир нь энэ нь Тауекелийг Ташкент руу явахад хүргэсэн. Тауекел Ташкентын захирагч Науруз Ахмедтай холбоо тогтоохыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч тэрээр Ойрадуудыг өөрсөдтэйгөө төстэй арван хан ч ялж чадахгүй гэж мэдэгдэж, хүсэлтийг нь татгалзсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=159}} Ойрадын томоохон хүч Науруз Ахмедыг холбоотноос татгалзахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=110}} 1560-аад оны үед Ойрадууд Дорнод руу чиглэсэн дарамт шахалт нэмэгдсэний улмаас улам бүр зугтжээ. [[Дөрвөд]], [[Торгууд]] аймгууд Эрчис мөрөн болон, [[Ишим гол]] руу нүүж ирсэн бол [[Хошууд]], [[Цорос]] аймгууд Долоон ус руу нүүжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=112}} Казахын ханлигийн [[Хакназар хаан]] мөн Долоон усыг эзлэхийн тулд Моголистаны эсрэг дайн зарласан. Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Моголтой холбоо тогтоож, Моголистанд туслахаар хөндлөнгөөс оролцсон. Могол–Ойрадын эвсэл Казах армийг няцааж, Моголистанд Жетисугийн бүс нутгийг аюулгүй болгоход нь тусалж чадсан боловч Ойрадууд 1570-аад оны сүүлээр тус бүс нутгийг эзэлсэн. Зарим Ойрадууд удалгүй 1570-аад онд Казахуудад захирагджээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Шигай хааны өөр нэг хүү Ондан баатар мөн Ойрадуудтай тулалдсан бөгөөд энэ нь түүнийг ялагдал хүлээлгэсэн. Түүнийг нас барсны дараа Туркистан хотод оршуулагджээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=112–113}} Гэсэн хэдий ч Ойрадын ноёд 1590-ээд онд казахуудад дахин захирагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=101}} 16-р зууны эцэс гэхэд [[Тауекел хаан]] өөрийн ах Шахмахетыг Ойрадын захирагчаар томилжээ.{{Sfn|Atygaev|2005|p=113}} Ойрадууд казахуудад [[Казахууд Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэх|Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэхд]] нь тусалсан. Тауекел хаан нас барсны дараа Ойрадууд Казахуудын эрхшээлийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, Хойд Казахстан болон Баруун Өмнөд Сибирь рүү нүүдэллэж эхэлсэн бөгөөд Ногай болон Казах хаадуудын хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=114}} Ойрадууд мөн бэлчээрийн газар эзэмшиж чадахгүй байсан тул хүнсний хангамж мэдэгдэхүйц буурсан тул Оросын цайзууд байгуулснаар саад болж байв.{{Sfn|Atygaev|2005|p=115}} 1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} ==Мөн үзэх== * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Казахын Хант Улс|Казахын хаант улс]] * [[Халимагийн хант улс]] ==Урлагийн бүтээлүүд== * [[Аблай султан|Аблай хааны]] залуу насыг өгүүлсэн 2005 оны казах түүхэн туульсын кино болох "Nomad". * 2011 оны казах түүхэн драмын кино болох "Myn Bala". Казакууд болон Зүүнгарын хоорондох 1729 оны дайны үеэр өрнөдөг. == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === {{refbegin}} * {{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO |isbn=978-8120820463 |edition=5th |ref={{harvid|Adle|2003}}}} * {{cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |publisher=Chulunbatyn Altangerel |pages=107, 641 |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world |ref={{harvid|Altangerel|n.d.}}}} * {{cite book |last=Apollova |first=N. G. |title=The Economic and Political Relations of Kazakhstan with Russia |publisher=Academy of Sciences |year=1960 |page=89 |ref={{harvid|Apollova|1960}}}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries |ref={{harvid|Atygaev|2023}}}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}} * {{cite journal |last=Besprozvannykh |first=E. L. |year=2003 |title=Китайские документы о принятии волжских калмыков в цинское подданство |trans-title=Chinese documents on the acceptance of the Volga Kalmyks into Qing subjecthood |url=https://cyberleninka.ru/article/n/kitayskie-dokumenty-o-prinyatii-volzhskih-kalmykov-v-tsinskoe-poddanstvo |journal=Вестник Калмыцкого университета |language=ru |ref={{harvid|Besprozvannykh|2003}}}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Relations between Mongolia and Central Asia in the 17th and 18th centuries |publisher=Science. Editorial office of Eastern Literature (publishing house) |year=1979 |page=32 |language=ru |ref={{harvid|Chimitdorzhiev|1979}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{cite journal |last=Haines |first=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676–1745) |url=https://muse.jhu.edu/article/685819 |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |volume=51 |pages=170–185 |doi=10.1353/mng.2017.0008 |ref={{harvid|Haines|2017}}}} * {{cite web |date=30 March 2021 |title=Убаши-хан: судить нельзя простить |url=https://halmgynn.ru/12527-ubashi-han-sudit-nelzya-prostit.html |website=halmgynn.ru |language=ru |ref={{harvid|Halmgynn|2021}}}} * {{cite book |last=Hummel |first=Arthur W. |title=Eminent Chinese of the Qing Period |publisher=Berkshire Publishing Group |year=2017 |isbn=9781614728498 |page=601 |ref={{harvid|Hummel|2017}}}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |ref={{harvid|Kadyrbaev|2023}}}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90_%D0%9A_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_2001_182_%D1%81 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Kushkumbaev|2001}}}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |publisher=Nauka |year=1983 |place=Novosibirsk |pages=18, 128 |language=ru |ref={{harvid|Kuznetsov|1983}}}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Moiseev|1991}}}} * {{cite web |title=Судьба калмыцкого ханства после «пыльного похода» в XVIII веке |url=https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719172819/https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-date=2023-07-19 |access-date=2023-07-19 |language=ru |ref={{harvid|Polessu|n.d.}}}} * {{cite book |last=Pozdneev |first=A. M. |title=Образцы народной литературы монгольских племён. Вып. I |date=1880 |publisher=A. M. Pozdneev |pages=148 |language=ru |trans-title=Examples of Folk Literature of the Mongolian Tribes. Issue 1 |ref={{harvid|Pozdneev|1880}}}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{cite book |last1=Tompiev |first1=Maral |title=Эпоха обретения границ |last2=Uali |first2=Murat |year=2015 |place=Almaty |page=210 |language=ru |trans-title=The era of gaining borders |ref={{harvid|Tompiev|Uali|2015}}}} * {{cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=Ordabasy Kurultai |publisher=Kazakh encyclopedias |year=2006 |location=Almaty |pages=221–222 |ref={{harvid|Unknown|2006}}}} * {{cite web |title=From the history of Kazakhstan in the 18th century |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm |website=vostlit.info |language=ru |ref={{harvid|Vostlit|n.d.}}}} *{{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} *{{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} {{refend}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] 569m2avi9wcr7xe7ml5by10o8se0wy4 854549 854483 2026-04-23T09:52:17Z HorseBro the hemionus 100126 854549 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайнууд | date = 1634–1741 | place = [[Казахын ханлиг]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | result = Үр дүнгүй | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Янгир хаан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Тавак хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}} | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] <br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]] }} '''Казах–Зүүнгарын дайнууд''' нь 17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн [[Казахууд|Казах жузууд]] ([[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] гурван овгийн холбоо) болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар хаант улсын]] хоорондох цуврал цэргийн мөргөлдөөн байв. Казахууд болон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] (Удалгүй Зүүнгарууд) хоорондох мөргөлдөөн 16-р зууны эхний хагасаас 18-р зууны сүүл үе хүртэл үргэлжилсэн байна. Хоёр үндэстэн хожим нь [[Чин улс|Чин гүрний]] эсрэг, ялангуяа [[Арван Их аян дайн|Арван Их аян дайны]] үеэр [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайнд]] тулалдсан бөгөөд хоёр үндэстэн бие биенээсээ бодит давуу тал эсвэл урт хугацааны үр дагавар авч чадаагүй юм. == Өмнөтгөл == 15-р зуунд [[Ойрадууд]] буюу саяхан өөрийн улс [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] байгуулсан Баруун Монголын ард түмэн одоогийн [[Казахстан|Казахстаны]] нутаг дэвсгэрт тэлэлтээ эхлүүлжээ. Ойрадууд [[Долоон ус|Долоон Ус]] дахь гол худалдааны замууд болон үржил шимтэй газар тариалангийн баянбүрдүүдийг хянах зорилготой байсан бөгөөд Төв Ази руу, ялангуяа [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] захирдаг [[Узбекийн хант улс|Узбекийн хант улсын]] эсрэг удаа дараа довтолсон. 1452,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1455,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457{{sfn|Barthold|1956|p=148}} онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] хоёр хүү, Амасанж тайж ба Өч Төмөр нарын удирдлага дор Ойрадууд Узбекийн хант улс руу [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд|довтлов]]. Ойрадууд Чу голыг гатлахдаа Абулхайр хааныг ялж, [[Сырдарья]] голын бүс нутгийн томоохон хотуудыг эзлэн авч чаджээ. Үүнд [[Сигнак]], [[Ташкент]] хотууд багтжээ.{{sfn|Bregel|2003|p=44}}{{Sfn|Atygaev|2023|p=106}} Ялагдлын дараа Абулхайр хан [[Түркистан|Туркистаныг]] түр орхин Дешт-и-Кипчакийн тал нутаг руу буцаж, хожим нь 1460 онд Сырдарья мужид дахин гарч ирэв.{{Sfn|Bregel|2003|p=44}} Улс төрийн тогтворгүй байдлын энэ үед Төрийн эзэнт гүрний хоёр Чингисийн султан болох Жанибек хан, Керей хан нар Абулхайрын засаглалд сэтгэл дундуур байсан тул дагалдагчдаа зүүн тийш Долоон ус рүү дагуулж, [[Моголистан|Моголистанд]] суурьшжээ. Тэнд тэд 1465 онд Казахын ханлигийг байгуулжээ. Узбекийн хант улсаас салсан тэдний дагалдагчдыг анх "Узбек казакууд" (Түрэг хэлний qazaq буюу "чөлөөт" гэсэн утгатай) гэж нэрлэдэг байжээ.{{Sfn|Dughlat|1969|p=fols. 37a, 386}} хожим [[казахууд]] (qazaqtar) гэж нэрлэгдэх болсон. 16-р зууны эхэн үед казах, ойрадуудын харилцаа суларсан байв. Энэ нь Ойрадуудыг Сырдарийн хот, суурин руу довтлохыг оролдоход хүргэсэн. Керей хаан, [[Тайр хаан|Тайр хааны]] удирдлаган дор казахууд Ойрадуудтай тулалдаж, Долоон усын бүс нутагт цайз барьсан.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1552 он гэхэд Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдийн]] [[Алтан хан|Алтан ханд]] [[Хархорум|Хэлин]] хот болон [[Хангайн нуруу|Хангайн нуруугаа]] алдсан тул хөөгдсөн,{{Sfn|Adle|2003|p=143}} Энэ нь Ойрадуудыг Казахын бэлчээр болох [[Эрчис мөрөн|Эрчис]], [[Или мөрөн|Или]], Чу, Талас голууд руу хөөхөд хүргэсэн.{{Sfn|Adle|2003|pp=154–155}} [[Шигай хаан|Шигай хааны]] хүү Тауекел Султаны удирдлаган дор казахууд Ойрадуудыг довтолсон боловч Ойрадуудад ялагдсан. Хожим нь Ойрадууд 1552–1556 онд Казах хаант улсад их хэмжээний хүчээр довтолсон.{{Sfn|Barthold|1956|p=170}} Учир нь энэ нь Тауекелийг Ташкент руу явахад хүргэсэн. Тауекел Ташкентын захирагч Науруз Ахмедтай холбоо тогтоохыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч тэрээр Ойрадуудыг өөрсөдтэйгөө төстэй арван хан ч ялж чадахгүй гэж мэдэгдэж, хүсэлтийг нь татгалзсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=159}} Ойрадын томоохон хүч Науруз Ахмедыг холбоотноос татгалзахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=110}} 1560-аад оны үед Ойрадууд Дорнод руу чиглэсэн дарамт шахалт нэмэгдсэний улмаас улам бүр зугтжээ. [[Дөрвөд]], [[Торгууд]] аймгууд Эрчис мөрөн болон, [[Ишим гол]] руу нүүж ирсэн бол [[Хошууд]], [[Цорос]] аймгууд Долоон ус руу нүүжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=112}} Казахын ханлигийн [[Хакназар хаан]] мөн Долоон усыг эзлэхийн тулд Моголистаны эсрэг дайн зарласан. Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Моголтой холбоо тогтоож, Моголистанд туслахаар хөндлөнгөөс оролцсон. Могол–Ойрадын эвсэл Казах армийг няцааж, Моголистанд Жетисугийн бүс нутгийг аюулгүй болгоход нь тусалж чадсан боловч Ойрадууд 1570-аад оны сүүлээр тус бүс нутгийг эзэлсэн. Зарим Ойрадууд удалгүй 1570-аад онд Казахуудад захирагджээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Шигай хааны өөр нэг хүү Ондан баатар мөн Ойрадуудтай тулалдсан бөгөөд энэ нь түүнийг ялагдал хүлээлгэсэн. Түүнийг нас барсны дараа Туркистан хотод оршуулагджээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=112–113}} Гэсэн хэдий ч Ойрадын ноёд 1590-ээд онд казахуудад дахин захирагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=101}} 16-р зууны эцэс гэхэд [[Тауекел хаан]] өөрийн ах Шахмахетыг Ойрадын захирагчаар томилжээ.{{Sfn|Atygaev|2005|p=113}} Ойрадууд казахуудад [[Казахууд Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэх|Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэхд]] нь тусалсан. Тауекел хаан нас барсны дараа Ойрадууд Казахуудын эрхшээлийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, Хойд Казахстан болон Баруун Өмнөд Сибирь рүү нүүдэллэж эхэлсэн бөгөөд Ногай болон Казах хаадуудын хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=114}} Ойрадууд мөн бэлчээрийн газар эзэмшиж чадахгүй байсан тул хүнсний хангамж мэдэгдэхүйц буурсан тул Оросын цайзууд байгуулснаар саад болж байв.{{Sfn|Atygaev|2005|p=115}} 1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}} 1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул Есим хаан болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн Далай баатар, Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} ==Мөн үзэх == * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Казахын Хант Улс|Казахын хаант улс]] * [[Халимагийн хант улс]] ==Урлагийн бүтээлүүд== * [[Аблай султан|Аблай хааны]] залуу насыг өгүүлсэн 2005 оны казах түүхэн туульсын кино болох "Nomad". * 2011 оны казах түүхэн драмын кино болох "Myn Bala". Казакууд болон Зүүнгарын хоорондох 1729 оны дайны үеэр өрнөдөг. == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === {{refbegin}} * {{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO |isbn=978-8120820463 |edition=5th |ref={{harvid|Adle|2003}}}} * {{cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |publisher=Chulunbatyn Altangerel |pages=107, 641 |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world |ref={{harvid|Altangerel|n.d.}}}} * {{cite book |last=Apollova |first=N. G. |title=The Economic and Political Relations of Kazakhstan with Russia |publisher=Academy of Sciences |year=1960 |page=89 |ref={{harvid|Apollova|1960}}}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries |ref={{harvid|Atygaev|2023}}}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}} * {{cite journal |last=Besprozvannykh |first=E. L. |year=2003 |title=Китайские документы о принятии волжских калмыков в цинское подданство |trans-title=Chinese documents on the acceptance of the Volga Kalmyks into Qing subjecthood |url=https://cyberleninka.ru/article/n/kitayskie-dokumenty-o-prinyatii-volzhskih-kalmykov-v-tsinskoe-poddanstvo |journal=Вестник Калмыцкого университета |language=ru |ref={{harvid|Besprozvannykh|2003}}}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Relations between Mongolia and Central Asia in the 17th and 18th centuries |publisher=Science. Editorial office of Eastern Literature (publishing house) |year=1979 |page=32 |language=ru |ref={{harvid|Chimitdorzhiev|1979}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{cite journal |last=Haines |first=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676–1745) |url=https://muse.jhu.edu/article/685819 |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |volume=51 |pages=170–185 |doi=10.1353/mng.2017.0008 |ref={{harvid|Haines|2017}}}} * {{cite web |date=30 March 2021 |title=Убаши-хан: судить нельзя простить |url=https://halmgynn.ru/12527-ubashi-han-sudit-nelzya-prostit.html |website=halmgynn.ru |language=ru |ref={{harvid|Halmgynn|2021}}}} * {{cite book |last=Hummel |first=Arthur W. |title=Eminent Chinese of the Qing Period |publisher=Berkshire Publishing Group |year=2017 |isbn=9781614728498 |page=601 |ref={{harvid|Hummel|2017}}}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |ref={{harvid|Kadyrbaev|2023}}}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90_%D0%9A_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_2001_182_%D1%81 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Kushkumbaev|2001}}}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |publisher=Nauka |year=1983 |place=Novosibirsk |pages=18, 128 |language=ru |ref={{harvid|Kuznetsov|1983}}}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Moiseev|1991}}}} * {{cite web |title=Судьба калмыцкого ханства после «пыльного похода» в XVIII веке |url=https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719172819/https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-date=2023-07-19 |access-date=2023-07-19 |language=ru |ref={{harvid|Polessu|n.d.}}}} * {{cite book |last=Pozdneev |first=A. M. |title=Образцы народной литературы монгольских племён. Вып. I |date=1880 |publisher=A. M. Pozdneev |pages=148 |language=ru |trans-title=Examples of Folk Literature of the Mongolian Tribes. Issue 1 |ref={{harvid|Pozdneev|1880}}}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{cite book |last1=Tompiev |first1=Maral |title=Эпоха обретения границ |last2=Uali |first2=Murat |year=2015 |place=Almaty |page=210 |language=ru |trans-title=The era of gaining borders |ref={{harvid|Tompiev|Uali|2015}}}} * {{cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=Ordabasy Kurultai |publisher=Kazakh encyclopedias |year=2006 |location=Almaty |pages=221–222 |ref={{harvid|Unknown|2006}}}} * {{cite web |title=From the history of Kazakhstan in the 18th century |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm |website=vostlit.info |language=ru |ref={{harvid|Vostlit|n.d.}}}} *{{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} *{{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} {{refend}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] hoi2pwj5mtfdb5aukl0idmo7s36s40g 854551 854549 2026-04-23T10:29:50Z HorseBro the hemionus 100126 854551 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайнууд | date = 1634–1741 | place = [[Казахын ханлиг]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | result = Үр дүнгүй | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Янгир хаан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Тавак хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}} | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] <br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]] }} '''Казах–Зүүнгарын дайнууд''' нь 17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн [[Казахууд|Казах жузууд]] ([[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] гурван овгийн холбоо) болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар хаант улсын]] хоорондох цуврал цэргийн мөргөлдөөн байв. Казахууд болон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] (Удалгүй Зүүнгарууд) хоорондох мөргөлдөөн 16-р зууны эхний хагасаас 18-р зууны сүүл үе хүртэл үргэлжилсэн байна. Хоёр үндэстэн хожим нь [[Чин улс|Чин гүрний]] эсрэг, ялангуяа [[Арван Их аян дайн|Арван Их аян дайны]] үеэр [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайнд]] тулалдсан бөгөөд хоёр үндэстэн бие биенээсээ бодит давуу тал эсвэл урт хугацааны үр дагавар авч чадаагүй юм. == Өмнөтгөл == 15-р зуунд [[Ойрадууд]] буюу саяхан өөрийн улс [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] байгуулсан Баруун Монголын ард түмэн одоогийн [[Казахстан|Казахстаны]] нутаг дэвсгэрт тэлэлтээ эхлүүлжээ. Ойрадууд [[Долоон ус|Долоон Ус]] дахь гол худалдааны замууд болон үржил шимтэй газар тариалангийн баянбүрдүүдийг хянах зорилготой байсан бөгөөд Төв Ази руу, ялангуяа [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] захирдаг [[Узбекийн хант улс|Узбекийн хант улсын]] эсрэг удаа дараа довтолсон. 1452,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1455,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457{{sfn|Barthold|1956|p=148}} онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] хоёр хүү, Амасанж тайж ба Өч Төмөр нарын удирдлага дор Ойрадууд Узбекийн хант улс руу [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд|довтлов]]. Ойрадууд Чу голыг гатлахдаа Абулхайр хааныг ялж, [[Сырдарья]] голын бүс нутгийн томоохон хотуудыг эзлэн авч чаджээ. Үүнд [[Сигнак]], [[Ташкент]] хотууд багтжээ.{{sfn|Bregel|2003|p=44}}{{Sfn|Atygaev|2023|p=106}} Ялагдлын дараа Абулхайр хан [[Түркистан|Туркистаныг]] түр орхин Дешт-и-Кипчакийн тал нутаг руу буцаж, хожим нь 1460 онд Сырдарья мужид дахин гарч ирэв.{{Sfn|Bregel|2003|p=44}} Улс төрийн тогтворгүй байдлын энэ үед Төрийн эзэнт гүрний хоёр Чингисийн султан болох Жанибек хан, Керей хан нар Абулхайрын засаглалд сэтгэл дундуур байсан тул дагалдагчдаа зүүн тийш Долоон ус рүү дагуулж, [[Моголистан|Моголистанд]] суурьшжээ. Тэнд тэд 1465 онд Казахын ханлигийг байгуулжээ. Узбекийн хант улсаас салсан тэдний дагалдагчдыг анх "Узбек казакууд" (Түрэг хэлний qazaq буюу "чөлөөт" гэсэн утгатай) гэж нэрлэдэг байжээ.{{Sfn|Dughlat|1969|p=fols. 37a, 386}} хожим [[казахууд]] (qazaqtar) гэж нэрлэгдэх болсон. 16-р зууны эхэн үед казах, ойрадуудын харилцаа суларсан байв. Энэ нь Ойрадуудыг Сырдарийн хот, суурин руу довтлохыг оролдоход хүргэсэн. Керей хаан, [[Тайр хаан|Тайр хааны]] удирдлаган дор казахууд Ойрадуудтай тулалдаж, Долоон усын бүс нутагт цайз барьсан.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1552 он гэхэд Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдийн]] [[Алтан хан|Алтан ханд]] [[Хархорум|Хэлин]] хот болон [[Хангайн нуруу|Хангайн нуруугаа]] алдсан тул хөөгдсөн,{{Sfn|Adle|2003|p=143}} Энэ нь Ойрадуудыг Казахын бэлчээр болох [[Эрчис мөрөн|Эрчис]], [[Или мөрөн|Или]], Чу, Талас голууд руу хөөхөд хүргэсэн.{{Sfn|Adle|2003|pp=154–155}} [[Шигай хаан|Шигай хааны]] хүү Тауекел Султаны удирдлаган дор казахууд Ойрадуудыг довтолсон боловч Ойрадуудад ялагдсан. Хожим нь Ойрадууд 1552–1556 онд Казах хаант улсад их хэмжээний хүчээр довтолсон.{{Sfn|Barthold|1956|p=170}} Учир нь энэ нь Тауекелийг Ташкент руу явахад хүргэсэн. Тауекел Ташкентын захирагч Науруз Ахмедтай холбоо тогтоохыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч тэрээр Ойрадуудыг өөрсөдтэйгөө төстэй арван хан ч ялж чадахгүй гэж мэдэгдэж, хүсэлтийг нь татгалзсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=159}} Ойрадын томоохон хүч Науруз Ахмедыг холбоотноос татгалзахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=110}} 1560-аад оны үед Ойрадууд Дорнод руу чиглэсэн дарамт шахалт нэмэгдсэний улмаас улам бүр зугтжээ. [[Дөрвөд]], [[Торгууд]] аймгууд Эрчис мөрөн болон, [[Ишим гол]] руу нүүж ирсэн бол [[Хошууд]], [[Цорос]] аймгууд Долоон ус руу нүүжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=112}} Казахын ханлигийн [[Хакназар хаан]] мөн Долоон усыг эзлэхийн тулд Моголистаны эсрэг дайн зарласан. Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Моголтой холбоо тогтоож, Моголистанд туслахаар хөндлөнгөөс оролцсон. Могол–Ойрадын эвсэл Казах армийг няцааж, Моголистанд Жетисугийн бүс нутгийг аюулгүй болгоход нь тусалж чадсан боловч Ойрадууд 1570-аад оны сүүлээр тус бүс нутгийг эзэлсэн. Зарим Ойрадууд удалгүй 1570-аад онд Казахуудад захирагджээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Шигай хааны өөр нэг хүү Ондан баатар мөн Ойрадуудтай тулалдсан бөгөөд энэ нь түүнийг ялагдал хүлээлгэсэн. Түүнийг нас барсны дараа Туркистан хотод оршуулагджээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=112–113}} Гэсэн хэдий ч Ойрадын ноёд 1590-ээд онд казахуудад дахин захирагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=101}} 16-р зууны эцэс гэхэд [[Тауекел хаан]] өөрийн ах Шахмахетыг Ойрадын захирагчаар томилжээ.{{Sfn|Atygaev|2005|p=113}} Ойрадууд казахуудад [[Казахууд Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэх|Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэхд]] нь тусалсан. Тауекел хаан нас барсны дараа Ойрадууд Казахуудын эрхшээлийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, Хойд Казахстан болон Баруун Өмнөд Сибирь рүү нүүдэллэж эхэлсэн бөгөөд Ногай болон Казах хаадуудын хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=114}} Ойрадууд мөн бэлчээрийн газар эзэмшиж чадахгүй байсан тул хүнсний хангамж мэдэгдэхүйц буурсан тул Оросын цайзууд байгуулснаар саад болж байв.{{Sfn|Atygaev|2005|p=115}} 1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}} 1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн Далай баатар, Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу "салхи шиг хурдан" гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} Эдгээр цуврал мөргөлдөөнөөс үл хамааран Ойрад болон Казахууд ихэвчлэн найрсаг харилцаатай байсан бөгөөд ялангуяа [[Бухарын хант улс]] болон [[Сефевийн улс|Сефевийн улсийн]] эсрэг байв.{{Sfn|Atygaev|2023|p=109}} === Зүүнгарын байгуулалт === 1630-аад оны дунд үед Өмнөд болон Баруун [[Сибирь|Сибирийн]] өргөн уудам нутгаар нүүдэллэн ирсэн Ойрадууд Цорос овгийн Хархулын удирдлага дор нэгдэж эхэлсэн. Ойрадын овог аймгуудын дундах энэ бүлгийг "Зүүнгар" буюу [[Зүүнгарын ард түмэн]] гэж нэрлэдэг байв. 1634 онд [[Хархул|Хархулыг]] нас барсны дараа түүний хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] удирдаж эхэлсэн. 1638 онд Далай лам түүнд "баатар хунтайж" цол олгосон. 1635 оныг Төв Азийн угсаатны улс төрийн газрын зураг дээр Монгол хэлтэй нүүдэлчдийн шинэ бөгөөд хүчирхэг улс болох [[Зүүнгарын Хаант Улс]] гарч ирсэн анхны жил гэж үздэг. Оросын түүхч [[Василий Бартольд]] үүнийг "Төв Азийн сүүлчийн агуу нүүдэлчин эзэнт гүрэн" гэж үздэг байв.{{sfn|Atygaev|2025|p=347}} 16-р зууны сүүлч, 17-р зууны эхэн үед [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] дотоод хуваагдал нь түүний байр суурийг сулруулж, 17-р зууны эхээр байгуулагдсан шинэ бүс нутгийн гүрэн болох Казахын ханлигийн өсөлтөд хувь нэмэр оруулсан. Казах, Зүүнгарын хоорондох мөргөлдөөний эхний үе шат нь Зүүнгар улс байгуулагдсаны дараахан 1635 онд эхэлсэн.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}} == Эрдэнэбаатар хунтайжын казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == Зүүнгарын хаант улсын захирагч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] казах нутаг руу цэргийн томоохон аян дайн эхлүүлэв. 1635 онд казахуудтай хийсэн дайны үеэр Султан [[Салкам Янгир хаан|Янгирыг]] олзолжээ.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}}{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Тэрээр удалгүй 1640 онд Казахын нутаг руу Зүүнгарын хоёр дахь аян дайн эхлүүлжээ. Энэ удаад Зүүнгарын феодал ноёдын хувьд ч амжилттай болж, [[Иссык-Кул|Иссык-Кул нуур]] болон Чу голын хооронд 16,000 казак-киргизийн Токмакийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219–220}} Турсун Султановын хэлснээр Жангирын ичгүүртэй олзлолт түүнийг Зүүнгарын эвлэршгүй дайсан болгосон бөгөөд тэрээр үлдсэн амьдралаа тэдэнтэй тулалдахад зориулсан юм. Энэ тэмцэлд Янгир хувийн эр зориг, цэргийн авьяас чадвараа харуулж, нэр нь алдаршсан. Түүний эр зориг, цэргийн амжилтын төлөө ард түмэн түүнийг "''Салкам Янгир хаан''" гэж хочилдог байжээ. 1643 онд Эрдэнэбаатар хунтайжын удирдсан арми [[Долоон ус]] руу довтлов. [[Орбулагийн тулаан]] [[Или мөрөн]] дээрх Орбулагийн голын хавцалд болжээ. Янгир хааны удирдсан 600 казах дайчид 25,000-50,000 хүнтэй Зүүнгарын армийг нарийхан уулын даваанд хэсэг хугацаанд саатуулжээ. Зүүнгарууд тал нутагт хүрсний дараа, [[Самарканд|Самаркандын]] [[Эмир]], [[Ялангтош Баходир|Ялангтош Баходирын]] авчирсан 20,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй тусламжийн армитай тулалдсан. Зүүнгарын армийг зогсоож, Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгар руу буцсан.{{Sfn|Burton|1997|p=220}} Энэ бүтэлгүйтэл нь Эрдэнэбаатар хунтайж аян дайныг дэмжээгүй хүмүүсийг шийтгэхэд хүргэсэн бөгөөд энэ нь Зүүнгарын хаант улсад дотоод үймээн самуун дэгдээсэн юм. Тэрээр мөн казахуудын эсрэг [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] [[Халимаг ястан|Халимагуудтай]] хамтарсан аян дайн зохион байгуулахыг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=45}} Салкам Янгир хаан 17 настай [[Хошууд]] тайж, [[Галдмаа баатар]] хөнөөсөн.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Тэрээр хожим нь Зүүнгарууд Галдмаа баатрын удирдлаган дор Чу, Талас гол дээр Бухарын тусламжийн хүчийг ялж, 1658 онд Абушухер нояныг алжээ. Казахын ханлиг болон Зүүнгарын хаант улсын хил хязгаарыг Аягоз голоос Талас гол хүртэл нэгтгэсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=138}} == Галдан бошигт хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == == Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == === 1698–1703 === === 1708–1712 === === 1712 оны дараах === === 1723–1730 === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)}} == Галданцэрэн хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == === 1739 оноос өмнөх === === 1739–1741 === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)}} ==Мөн үзэх == * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Казахын Хант Улс|Казахын хаант улс]] * [[Халимагийн хант улс]] ==Урлагийн бүтээлүүд== * [[Аблай султан|Аблай хааны]] залуу насыг өгүүлсэн 2005 оны казах түүхэн туульсын кино болох "Nomad". * 2011 оны казах түүхэн драмын кино болох "Myn Bala". Казакууд болон Зүүнгарын хоорондох 1729 оны дайны үеэр өрнөдөг. == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === {{refbegin}} * {{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO |isbn=978-8120820463 |edition=5th |ref={{harvid|Adle|2003}}}} * {{cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |publisher=Chulunbatyn Altangerel |pages=107, 641 |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world |ref={{harvid|Altangerel|n.d.}}}} * {{cite book |last=Apollova |first=N. G. |title=The Economic and Political Relations of Kazakhstan with Russia |publisher=Academy of Sciences |year=1960 |page=89 |ref={{harvid|Apollova|1960}}}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries |ref={{harvid|Atygaev|2023}}}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}} * {{cite journal |last=Besprozvannykh |first=E. L. |year=2003 |title=Китайские документы о принятии волжских калмыков в цинское подданство |trans-title=Chinese documents on the acceptance of the Volga Kalmyks into Qing subjecthood |url=https://cyberleninka.ru/article/n/kitayskie-dokumenty-o-prinyatii-volzhskih-kalmykov-v-tsinskoe-poddanstvo |journal=Вестник Калмыцкого университета |language=ru |ref={{harvid|Besprozvannykh|2003}}}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Relations between Mongolia and Central Asia in the 17th and 18th centuries |publisher=Science. Editorial office of Eastern Literature (publishing house) |year=1979 |page=32 |language=ru |ref={{harvid|Chimitdorzhiev|1979}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{cite journal |last=Haines |first=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676–1745) |url=https://muse.jhu.edu/article/685819 |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |volume=51 |pages=170–185 |doi=10.1353/mng.2017.0008 |ref={{harvid|Haines|2017}}}} * {{cite web |date=30 March 2021 |title=Убаши-хан: судить нельзя простить |url=https://halmgynn.ru/12527-ubashi-han-sudit-nelzya-prostit.html |website=halmgynn.ru |language=ru |ref={{harvid|Halmgynn|2021}}}} * {{cite book |last=Hummel |first=Arthur W. |title=Eminent Chinese of the Qing Period |publisher=Berkshire Publishing Group |year=2017 |isbn=9781614728498 |page=601 |ref={{harvid|Hummel|2017}}}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |ref={{harvid|Kadyrbaev|2023}}}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90_%D0%9A_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_2001_182_%D1%81 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Kushkumbaev|2001}}}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |publisher=Nauka |year=1983 |place=Novosibirsk |pages=18, 128 |language=ru |ref={{harvid|Kuznetsov|1983}}}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Moiseev|1991}}}} * {{cite web |title=Судьба калмыцкого ханства после «пыльного похода» в XVIII веке |url=https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719172819/https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-date=2023-07-19 |access-date=2023-07-19 |language=ru |ref={{harvid|Polessu|n.d.}}}} * {{cite book |last=Pozdneev |first=A. M. |title=Образцы народной литературы монгольских племён. Вып. I |date=1880 |publisher=A. M. Pozdneev |pages=148 |language=ru |trans-title=Examples of Folk Literature of the Mongolian Tribes. Issue 1 |ref={{harvid|Pozdneev|1880}}}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{cite book |last1=Tompiev |first1=Maral |title=Эпоха обретения границ |last2=Uali |first2=Murat |year=2015 |place=Almaty |page=210 |language=ru |trans-title=The era of gaining borders |ref={{harvid|Tompiev|Uali|2015}}}} * {{cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=Ordabasy Kurultai |publisher=Kazakh encyclopedias |year=2006 |location=Almaty |pages=221–222 |ref={{harvid|Unknown|2006}}}} * {{cite web |title=From the history of Kazakhstan in the 18th century |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm |website=vostlit.info |language=ru |ref={{harvid|Vostlit|n.d.}}}} *{{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} *{{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} {{refend}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] mfwjt1ytnc8q5oukluonpmd7cfypo5d 854553 854551 2026-04-23T10:47:38Z HorseBro the hemionus 100126 854553 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайнууд | date = 1634–1741 | place = [[Казахын ханлиг]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | result = Үр дүнгүй | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Янгир хаан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Тавак хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Кайп хан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}} | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] <br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]] }} '''Казах–Зүүнгарын дайнууд''' нь 17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн [[Казахууд|Казах жузууд]] ([[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] гурван овгийн холбоо) болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар хаант улсын]] хоорондох цуврал цэргийн мөргөлдөөн байв. Казахууд болон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] (Удалгүй Зүүнгарууд) хоорондох мөргөлдөөн 16-р зууны эхний хагасаас 18-р зууны сүүл үе хүртэл үргэлжилсэн байна. Хоёр үндэстэн хожим нь [[Чин улс|Чин гүрний]] эсрэг, ялангуяа [[Арван Их аян дайн|Арван Их аян дайны]] үеэр [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайнд]] тулалдсан бөгөөд хоёр үндэстэн бие биенээсээ бодит давуу тал эсвэл урт хугацааны үр дагавар авч чадаагүй юм. == Өмнөтгөл == 15-р зуунд [[Ойрадууд]] буюу саяхан өөрийн улс [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] байгуулсан Баруун Монголын ард түмэн одоогийн [[Казахстан|Казахстаны]] нутаг дэвсгэрт тэлэлтээ эхлүүлжээ. Ойрадууд [[Долоон ус|Долоон Ус]] дахь гол худалдааны замууд болон үржил шимтэй газар тариалангийн баянбүрдүүдийг хянах зорилготой байсан бөгөөд Төв Ази руу, ялангуяа [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] захирдаг [[Узбекийн хант улс|Узбекийн хант улсын]] эсрэг удаа дараа довтолсон. 1452,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1455,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457{{sfn|Barthold|1956|p=148}} онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] хоёр хүү, Амасанж тайж ба Өч Төмөр нарын удирдлага дор Ойрадууд Узбекийн хант улс руу [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд|довтлов]]. Ойрадууд Чу голыг гатлахдаа Абулхайр хааныг ялж, [[Сырдарья]] голын бүс нутгийн томоохон хотуудыг эзлэн авч чаджээ. Үүнд [[Сигнак]], [[Ташкент]] хотууд багтжээ.{{sfn|Bregel|2003|p=44}}{{Sfn|Atygaev|2023|p=106}} Ялагдлын дараа Абулхайр хан [[Түркистан|Туркистаныг]] түр орхин Дешт-и-Кипчакийн тал нутаг руу буцаж, хожим нь 1460 онд Сырдарья мужид дахин гарч ирэв.{{Sfn|Bregel|2003|p=44}} Улс төрийн тогтворгүй байдлын энэ үед Төрийн эзэнт гүрний хоёр Чингисийн султан болох Жанибек хан, Керей хан нар Абулхайрын засаглалд сэтгэл дундуур байсан тул дагалдагчдаа зүүн тийш Долоон ус рүү дагуулж, [[Моголистан|Моголистанд]] суурьшжээ. Тэнд тэд 1465 онд Казахын ханлигийг байгуулжээ. Узбекийн хант улсаас салсан тэдний дагалдагчдыг анх "Узбек казакууд" (Түрэг хэлний qazaq буюу "чөлөөт" гэсэн утгатай) гэж нэрлэдэг байжээ.{{Sfn|Dughlat|1969|p=fols. 37a, 386}} хожим [[казахууд]] (qazaqtar) гэж нэрлэгдэх болсон. 16-р зууны эхэн үед казах, ойрадуудын харилцаа суларсан байв. Энэ нь Ойрадуудыг Сырдарийн хот, суурин руу довтлохыг оролдоход хүргэсэн. Керей хаан, [[Тайр хаан|Тайр хааны]] удирдлаган дор казахууд Ойрадуудтай тулалдаж, Долоон усын бүс нутагт цайз барьсан.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1552 он гэхэд Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдийн]] [[Алтан хан|Алтан ханд]] [[Хархорум|Хэлин]] хот болон [[Хангайн нуруу|Хангайн нуруугаа]] алдсан тул хөөгдсөн,{{Sfn|Adle|2003|p=143}} Энэ нь Ойрадуудыг Казахын бэлчээр болох [[Эрчис мөрөн|Эрчис]], [[Или мөрөн|Или]], Чу, Талас голууд руу хөөхөд хүргэсэн.{{Sfn|Adle|2003|pp=154–155}} [[Шигай хаан|Шигай хааны]] хүү Тауекел Султаны удирдлаган дор казахууд Ойрадуудыг довтолсон боловч Ойрадуудад ялагдсан. Хожим нь Ойрадууд 1552–1556 онд Казах хаант улсад их хэмжээний хүчээр довтолсон.{{Sfn|Barthold|1956|p=170}} Учир нь энэ нь Тауекелийг Ташкент руу явахад хүргэсэн. Тауекел Ташкентын захирагч Науруз Ахмедтай холбоо тогтоохыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч тэрээр Ойрадуудыг өөрсөдтэйгөө төстэй арван хан ч ялж чадахгүй гэж мэдэгдэж, хүсэлтийг нь татгалзсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=159}} Ойрадын томоохон хүч Науруз Ахмедыг холбоотноос татгалзахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=110}} 1560-аад оны үед Ойрадууд Дорнод руу чиглэсэн дарамт шахалт нэмэгдсэний улмаас улам бүр зугтжээ. [[Дөрвөд]], [[Торгууд]] аймгууд Эрчис мөрөн болон, [[Ишим гол]] руу нүүж ирсэн бол [[Хошууд]], [[Цорос]] аймгууд Долоон ус руу нүүжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=112}} Казахын ханлигийн [[Хакназар хаан]] мөн Долоон усыг эзлэхийн тулд Моголистаны эсрэг дайн зарласан. Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Моголтой холбоо тогтоож, Моголистанд туслахаар хөндлөнгөөс оролцсон. Могол–Ойрадын эвсэл Казах армийг няцааж, Моголистанд Жетисугийн бүс нутгийг аюулгүй болгоход нь тусалж чадсан боловч Ойрадууд 1570-аад оны сүүлээр тус бүс нутгийг эзэлсэн. Зарим Ойрадууд удалгүй 1570-аад онд Казахуудад захирагджээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Шигай хааны өөр нэг хүү Ондан баатар мөн Ойрадуудтай тулалдсан бөгөөд энэ нь түүнийг ялагдал хүлээлгэсэн. Түүнийг нас барсны дараа Туркистан хотод оршуулагджээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=112–113}} Гэсэн хэдий ч Ойрадын ноёд 1590-ээд онд казахуудад дахин захирагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=101}} 16-р зууны эцэс гэхэд [[Тауекел хаан]] өөрийн ах Шахмахетыг Ойрадын захирагчаар томилжээ.{{Sfn|Atygaev|2005|p=113}} Ойрадууд казахуудад [[Казахууд Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэх|Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэхд]] нь тусалсан. Тауекел хаан нас барсны дараа Ойрадууд Казахуудын эрхшээлийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, Хойд Казахстан болон Баруун Өмнөд Сибирь рүү нүүдэллэж эхэлсэн бөгөөд Ногай болон Казах хаадуудын хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=114}} Ойрадууд мөн бэлчээрийн газар эзэмшиж чадахгүй байсан тул хүнсний хангамж мэдэгдэхүйц буурсан тул Оросын цайзууд байгуулснаар саад болж байв.{{Sfn|Atygaev|2005|p=115}} 1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}} 1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн Далай баатар, Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу "салхи шиг хурдан" гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} Эдгээр цуврал мөргөлдөөнөөс үл хамааран Ойрад болон Казахууд ихэвчлэн найрсаг харилцаатай байсан бөгөөд ялангуяа [[Бухарын хант улс]] болон [[Сефевийн улс|Сефевийн улсийн]] эсрэг байв.{{Sfn|Atygaev|2023|p=109}} === Зүүнгарын байгуулалт === 1630-аад оны дунд үед Өмнөд болон Баруун [[Сибирь|Сибирийн]] өргөн уудам нутгаар нүүдэллэн ирсэн Ойрадууд Цорос овгийн Хархулын удирдлага дор нэгдэж эхэлсэн. Ойрадын овог аймгуудын дундах энэ бүлгийг "Зүүнгар" буюу [[Зүүнгарын ард түмэн]] гэж нэрлэдэг байв. 1634 онд [[Хархул|Хархулыг]] нас барсны дараа түүний хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] удирдаж эхэлсэн. 1638 онд Далай лам түүнд "баатар хунтайж" цол олгосон. 1635 оныг Төв Азийн угсаатны улс төрийн газрын зураг дээр Монгол хэлтэй нүүдэлчдийн шинэ бөгөөд хүчирхэг улс болох [[Зүүнгарын Хаант Улс]] гарч ирсэн анхны жил гэж үздэг. Оросын түүхч [[Василий Бартольд]] үүнийг "Төв Азийн сүүлчийн агуу нүүдэлчин эзэнт гүрэн" гэж үздэг байв.{{sfn|Atygaev|2025|p=347}} 16-р зууны сүүлч, 17-р зууны эхэн үед [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] дотоод хуваагдал нь түүний байр суурийг сулруулж, 17-р зууны эхээр байгуулагдсан шинэ бүс нутгийн гүрэн болох Казахын ханлигийн өсөлтөд хувь нэмэр оруулсан. Казах, Зүүнгарын хоорондох мөргөлдөөний эхний үе шат нь Зүүнгар улс байгуулагдсаны дараахан 1635 онд эхэлсэн.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}} == Эрдэнэбаатар хунтайжын казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == Зүүнгарын хаант улсын захирагч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] казах нутаг руу цэргийн томоохон аян дайн эхлүүлэв. 1635 онд казахуудтай хийсэн дайны үеэр Султан [[Салкам Янгир хаан|Янгирыг]] олзолжээ.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}}{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Тэрээр удалгүй 1640 онд Казахын нутаг руу Зүүнгарын хоёр дахь аян дайн эхлүүлжээ. Энэ удаад Зүүнгарын феодал ноёдын хувьд ч амжилттай болж, [[Иссык-Кул|Иссык-Кул нуур]] болон Чу голын хооронд 16,000 казак-киргизийн Токмакийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219–220}} Турсун Султановын хэлснээр Жангирын ичгүүртэй олзлолт түүнийг Зүүнгарын эвлэршгүй дайсан болгосон бөгөөд тэрээр үлдсэн амьдралаа тэдэнтэй тулалдахад зориулсан юм. Энэ тэмцэлд Янгир хувийн эр зориг, цэргийн авьяас чадвараа харуулж, нэр нь алдаршсан. Түүний эр зориг, цэргийн амжилтын төлөө ард түмэн түүнийг "''Салкам Янгир хаан''" гэж хочилдог байжээ. 1643 онд Эрдэнэбаатар хунтайжын удирдсан арми [[Долоон ус]] руу довтлов. [[Орбулагийн тулаан]] [[Или мөрөн]] дээрх Орбулагийн голын хавцалд болжээ. Янгир хааны удирдсан 600 казах дайчид 25,000-50,000 хүнтэй Зүүнгарын армийг нарийхан уулын даваанд хэсэг хугацаанд саатуулжээ. Зүүнгарууд тал нутагт хүрсний дараа, [[Самарканд|Самаркандын]] [[Эмир]], [[Ялангтош Баходир|Ялангтош Баходирын]] авчирсан 20,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй тусламжийн армитай тулалдсан. Зүүнгарын армийг зогсоож, Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгар руу буцсан.{{Sfn|Burton|1997|p=220}} Энэ бүтэлгүйтэл нь Эрдэнэбаатар хунтайж аян дайныг дэмжээгүй хүмүүсийг шийтгэхэд хүргэсэн бөгөөд энэ нь Зүүнгарын хаант улсад дотоод үймээн самуун дэгдээсэн юм. Тэрээр мөн казахуудын эсрэг [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] [[Халимаг ястан|Халимагуудтай]] хамтарсан аян дайн зохион байгуулахыг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=45}} Салкам Янгир хаан 17 настай [[Хошууд]] тайж, [[Галдмаа баатар]] хөнөөсөн.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Тэрээр хожим нь Зүүнгарууд Галдмаа баатрын удирдлаган дор Чу, Талас гол дээр Бухарын тусламжийн хүчийг ялж, 1658 онд Абушухер нояныг алжээ. Казахын ханлиг болон Зүүнгарын хаант улсын хил хязгаарыг Аягоз голоос Талас гол хүртэл нэгтгэсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=138}} == Галдан бошигт хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} == Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == === 1698–1703 === 18-р зууны эхээр Казахстаны өмнөд хэсгийн баянбүрд, худалдаа, гар урлалын төвүүдийг хянахын тулд казах холбоод болон Зүүнгарын хаан [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] цэргүүдийн хооронд тэмцэл өрнөж, 1698 онд 40,000 хүнтэй Зүүнгарын арми Чу, Талас голуудаар тэнүүчилж байсан [[Ахлах Жүз|Ахлах Жүзийг]] ялжээ. Хэдэн мянган хүн алагдаж, 10,000 олзлогдов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Бас Тэнгиз нуурд хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл [[Долоон ус]] болон [[Ташкент|Ташкентийг]] хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Цэвээнравдан хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланд]] бичсэн захидалдаа казахуудын эсрэг хийсэн дайнаа зөвтгөсөн. Тэрээр: # Тавак Галданы цэргүүдэд олзлогдсон хүүгээ буцааж өгөхийг шаардсан; Цэвээнравдан хаан зөвшөөрч, түүнийг 500 цэрэгтэй харуултайгаар гэрт нь илгээсэн боловч Тавак харуулуудыг алж, Үерхудэ баатар тайж болон 100 гаруй [[Алтайн Урианхай|Урианхайчуудыг]] гэр бүлийнхэнтэй нь хамт барьцаалсан, # Казахууд Зүүнгарын хаанд гэрлэсэн [[Аюук хан|Аюук ханы]] охины (Сэтэржав) цуваа руу дайрсан, # Цэвээнравдан хааны буцаж ирсэн худалдаачдыг казах дээрэмчид дээрэмдэж, дээрэмдсэн, гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} 1702 онд казахууд 1698 оны довтолгоонд хариу цохилт өгч, мөн Халимаг, Зүүнгар руу довтолсон боловч энэ аян дайн бүтэлгүйтсэн. 1703 онд Тавак хан, [[Кайп хан]] нар гал зогсоох хэлэлцээр хийхээр элчин сайд илгээжээ. Тохиролцоонд хүрсэн эсэх нь тодорхойгүй байгаа ч дараагийн жилүүдэд томоохон мөргөлдөөн болоогүй.{{sfn|Moiseev|1991|pp=64–65}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} === 1708–1712 === 1708 онд Зүүнгарын цөөн тооны хүч Ахмад Жүзийн нутаг дэвсгэрт довтлон орж, казахууд Ташкент руу ухарчээ. Зүүнгарын цэргийн давшилтын ангиуд Төв Казахстаны Сарысу голд хүрчээ. Энэ нь Казахын анхны [[хуралдай]] 1710 оны зун Каракумд болоход хүргэсэн. Курултай [[Богенбай баатар|Богенбай баатрыг]] Казахын цэргийн даргаар томилохоор шийджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=66}}{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} Богенбай 1711–1712 онд болсон цуврал тулалдаанд Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} === 1712 оны дараах === === 1723–1730 === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)}} == Галданцэрэн хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == === 1739 оноос өмнөх === === 1739–1741 === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)}} == Үр дагавар == ==Мөн үзэх == * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Казахын Хант Улс|Казахын хаант улс]] * [[Халимагийн хант улс]] ==Урлагийн бүтээлүүд== * [[Аблай султан|Аблай хааны]] залуу насыг өгүүлсэн 2005 оны казах түүхэн туульсын кино болох "Nomad". * 2011 оны казах түүхэн драмын кино болох "Myn Bala". Казакууд болон Зүүнгарын хоорондох 1729 оны дайны үеэр өрнөдөг. == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === {{refbegin}} * {{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO |isbn=978-8120820463 |edition=5th |ref={{harvid|Adle|2003}}}} * {{cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |publisher=Chulunbatyn Altangerel |pages=107, 641 |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world |ref={{harvid|Altangerel|n.d.}}}} * {{cite book |last=Apollova |first=N. G. |title=The Economic and Political Relations of Kazakhstan with Russia |publisher=Academy of Sciences |year=1960 |page=89 |ref={{harvid|Apollova|1960}}}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries |ref={{harvid|Atygaev|2023}}}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}} * {{cite journal |last=Besprozvannykh |first=E. L. |year=2003 |title=Китайские документы о принятии волжских калмыков в цинское подданство |trans-title=Chinese documents on the acceptance of the Volga Kalmyks into Qing subjecthood |url=https://cyberleninka.ru/article/n/kitayskie-dokumenty-o-prinyatii-volzhskih-kalmykov-v-tsinskoe-poddanstvo |journal=Вестник Калмыцкого университета |language=ru |ref={{harvid|Besprozvannykh|2003}}}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Relations between Mongolia and Central Asia in the 17th and 18th centuries |publisher=Science. Editorial office of Eastern Literature (publishing house) |year=1979 |page=32 |language=ru |ref={{harvid|Chimitdorzhiev|1979}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{cite journal |last=Haines |first=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676–1745) |url=https://muse.jhu.edu/article/685819 |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |volume=51 |pages=170–185 |doi=10.1353/mng.2017.0008 |ref={{harvid|Haines|2017}}}} * {{cite web |date=30 March 2021 |title=Убаши-хан: судить нельзя простить |url=https://halmgynn.ru/12527-ubashi-han-sudit-nelzya-prostit.html |website=halmgynn.ru |language=ru |ref={{harvid|Halmgynn|2021}}}} * {{cite book |last=Hummel |first=Arthur W. |title=Eminent Chinese of the Qing Period |publisher=Berkshire Publishing Group |year=2017 |isbn=9781614728498 |page=601 |ref={{harvid|Hummel|2017}}}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |ref={{harvid|Kadyrbaev|2023}}}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90_%D0%9A_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_2001_182_%D1%81 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Kushkumbaev|2001}}}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |publisher=Nauka |year=1983 |place=Novosibirsk |pages=18, 128 |language=ru |ref={{harvid|Kuznetsov|1983}}}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Moiseev|1991}}}} * {{cite web |title=Судьба калмыцкого ханства после «пыльного похода» в XVIII веке |url=https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719172819/https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-date=2023-07-19 |access-date=2023-07-19 |language=ru |ref={{harvid|Polessu|n.d.}}}} * {{cite book |last=Pozdneev |first=A. M. |title=Образцы народной литературы монгольских племён. Вып. I |date=1880 |publisher=A. M. Pozdneev |pages=148 |language=ru |trans-title=Examples of Folk Literature of the Mongolian Tribes. Issue 1 |ref={{harvid|Pozdneev|1880}}}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{cite book |last1=Tompiev |first1=Maral |title=Эпоха обретения границ |last2=Uali |first2=Murat |year=2015 |place=Almaty |page=210 |language=ru |trans-title=The era of gaining borders |ref={{harvid|Tompiev|Uali|2015}}}} * {{cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=Ordabasy Kurultai |publisher=Kazakh encyclopedias |year=2006 |location=Almaty |pages=221–222 |ref={{harvid|Unknown|2006}}}} * {{cite web |title=From the history of Kazakhstan in the 18th century |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm |website=vostlit.info |language=ru |ref={{harvid|Vostlit|n.d.}}}} *{{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} *{{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} {{refend}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] k250dvswfohgl6kvlbt71e947ko0lah 854555 854553 2026-04-23T11:06:59Z HorseBro the hemionus 100126 854555 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайнууд | date = 1634–1741 | place = [[Казахын ханлиг]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | result = Үр дүнгүй | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Янгир хаан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Тавак хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Кайп хан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}} | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] <br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]] }} '''Казах–Зүүнгарын дайнууд''' нь 17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн [[Казахууд|Казах жузууд]] ([[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] гурван овгийн холбоо) болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар хаант улсын]] хоорондох цуврал цэргийн мөргөлдөөн байв. Казахууд болон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] (Удалгүй Зүүнгарууд) хоорондох мөргөлдөөн 16-р зууны эхний хагасаас 18-р зууны сүүл үе хүртэл үргэлжилсэн байна. Хоёр үндэстэн хожим нь [[Чин улс|Чин гүрний]] эсрэг, ялангуяа [[Арван Их аян дайн|Арван Их аян дайны]] үеэр [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайнд]] тулалдсан бөгөөд хоёр үндэстэн бие биенээсээ бодит давуу тал эсвэл урт хугацааны үр дагавар авч чадаагүй юм. == Өмнөтгөл == === Ойрадууд Узбекүүд рүү довтлов === {{Main|Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд}} 15-р зуунд [[Ойрадууд]] буюу саяхан өөрийн улс [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] байгуулсан Баруун Монголын ард түмэн одоогийн [[Казахстан|Казахстаны]] нутаг дэвсгэрт тэлэлтээ эхлүүлжээ. Ойрадууд [[Долоон ус|Долоон Ус]] дахь гол худалдааны замууд болон үржил шимтэй газар тариалангийн баянбүрдүүдийг хянах зорилготой байсан бөгөөд Төв Ази руу, ялангуяа [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] захирдаг [[Узбекийн хант улс|Узбекийн хант улсын]] эсрэг удаа дараа довтолсон. 1452,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1455,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457{{sfn|Barthold|1956|p=148}} онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] хоёр хүү, Амасанж тайж ба Өч Төмөр нарын удирдлага дор Ойрадууд Узбекийн хант улс руу [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд|довтлов]]. Ойрадууд Чу голыг гатлахдаа Абулхайр хааныг ялж, [[Сырдарья]] голын бүс нутгийн томоохон хотуудыг эзлэн авч чаджээ. Үүнд [[Сигнак]], [[Ташкент]] хотууд багтжээ.{{sfn|Bregel|2003|p=44}}{{Sfn|Atygaev|2023|p=106}} Ялагдлын дараа Абулхайр хан [[Түркистан|Туркистаныг]] түр орхин Дешт-и-Кипчакийн тал нутаг руу буцаж, хожим нь 1460 онд Сырдарья мужид дахин гарч ирэв.{{Sfn|Bregel|2003|p=44}} ==== Казахын ханлигийг '''байгуулалт''' ==== Улс төрийн тогтворгүй байдлын энэ үед Төрийн эзэнт гүрний хоёр Чингисийн султан болох Жанибек хан, Керей хан нар Абулхайрын засаглалд сэтгэл дундуур байсан тул дагалдагчдаа зүүн тийш Долоон ус рүү дагуулж, [[Моголистан|Моголистанд]] суурьшжээ. Тэнд тэд 1465 онд Казахын ханлигийг байгуулжээ. Узбекийн хант улсаас салсан тэдний дагалдагчдыг анх "Узбек казакууд" (Түрэг хэлний qazaq буюу "чөлөөт" гэсэн утгатай) гэж нэрлэдэг байжээ.{{Sfn|Dughlat|1969|p=fols. 37a, 386}} хожим [[казахууд]] (qazaqtar) гэж нэрлэгдэх болсон. === Казах–Ойрадын дайнууд === 16-р зууны эхэн үед казах, ойрадуудын харилцаа суларсан байв. Энэ нь Ойрадуудыг Сырдарийн хот, суурин руу довтлохыг оролдоход хүргэсэн. Керей хаан, [[Тайр хаан|Тайр хааны]] удирдлаган дор казахууд Ойрадуудтай тулалдаж, Долоон усын бүс нутагт цайз барьсан.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1552 он гэхэд Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдийн]] [[Алтан хан|Алтан ханд]] [[Хархорум|Хэлин]] хот болон [[Хангайн нуруу|Хангайн нуруугаа]] алдсан тул хөөгдсөн,{{Sfn|Adle|2003|p=143}} Энэ нь Ойрадуудыг Казахын бэлчээр болох [[Эрчис мөрөн|Эрчис]], [[Или мөрөн|Или]], Чу, Талас голууд руу хөөхөд хүргэсэн.{{Sfn|Adle|2003|pp=154–155}} [[Шигай хаан|Шигай хааны]] хүү Тауекел Султаны удирдлаган дор казахууд Ойрадуудыг довтолсон боловч Ойрадуудад ялагдсан. Хожим нь Ойрадууд 1552–1556 онд Казах хаант улсад их хэмжээний хүчээр довтолсон.{{Sfn|Barthold|1956|p=170}} Учир нь энэ нь Тауекелийг Ташкент руу явахад хүргэсэн. Тауекел Ташкентын захирагч Науруз Ахмедтай холбоо тогтоохыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч тэрээр Ойрадуудыг өөрсөдтэйгөө төстэй арван хан ч ялж чадахгүй гэж мэдэгдэж, хүсэлтийг нь татгалзсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=159}} Ойрадын томоохон хүч Науруз Ахмедыг холбоотноос татгалзахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=110}} 1560-аад оны үед Ойрадууд Дорнод руу чиглэсэн дарамт шахалт нэмэгдсэний улмаас улам бүр зугтжээ. [[Дөрвөд]], [[Торгууд]] аймгууд Эрчис мөрөн болон, [[Ишим гол]] руу нүүж ирсэн бол [[Хошууд]], [[Цорос]] аймгууд Долоон ус руу нүүжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=112}} Казахын ханлигийн [[Хакназар хаан]] мөн Долоон усыг эзлэхийн тулд Моголистаны эсрэг дайн зарласан. Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Моголтой холбоо тогтоож, Моголистанд туслахаар хөндлөнгөөс оролцсон. Могол–Ойрадын эвсэл Казах армийг няцааж, Моголистанд Жетисугийн бүс нутгийг аюулгүй болгоход нь тусалж чадсан боловч Ойрадууд 1570-аад оны сүүлээр тус бүс нутгийг эзэлсэн. Зарим Ойрадууд удалгүй 1570-аад онд Казахуудад захирагджээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Шигай хааны өөр нэг хүү Ондан баатар мөн Ойрадуудтай тулалдсан бөгөөд энэ нь түүнийг ялагдал хүлээлгэсэн. Түүнийг нас барсны дараа Туркистан хотод оршуулагджээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=112–113}} Гэсэн хэдий ч Ойрадын ноёд 1590-ээд онд казахуудад дахин захирагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=101}} 16-р зууны эцэс гэхэд [[Тауекел хаан]] өөрийн ах Шахмахетыг Ойрадын захирагчаар томилжээ.{{Sfn|Atygaev|2005|p=113}} Ойрадууд казахуудад [[Казахууд Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэх|Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэхд]] нь тусалсан. Тауекел хаан нас барсны дараа Ойрадууд Казахуудын эрхшээлийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, Хойд Казахстан болон Баруун Өмнөд Сибирь рүү нүүдэллэж эхэлсэн бөгөөд Ногай болон Казах хаадуудын хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=114}} Ойрадууд мөн бэлчээрийн газар эзэмшиж чадахгүй байсан тул хүнсний хангамж мэдэгдэхүйц буурсан тул Оросын цайзууд байгуулснаар саад болж байв.{{Sfn|Atygaev|2005|p=115}} 1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}} 1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн Далай баатар, Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу "салхи шиг хурдан" гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} Эдгээр цуврал мөргөлдөөнөөс үл хамааран Ойрад болон Казахууд ихэвчлэн найрсаг харилцаатай байсан бөгөөд ялангуяа [[Бухарын хант улс]] болон [[Сефевийн улс|Сефевийн улсийн]] эсрэг байв.{{Sfn|Atygaev|2023|p=109}} === Зүүнгарын байгуулалт === 1630-аад оны дунд үед Өмнөд болон Баруун [[Сибирь|Сибирийн]] өргөн уудам нутгаар нүүдэллэн ирсэн Ойрадууд Цорос овгийн Хархулын удирдлага дор нэгдэж эхэлсэн. Ойрадын овог аймгуудын дундах энэ бүлгийг "Зүүнгар" буюу [[Зүүнгарын ард түмэн]] гэж нэрлэдэг байв. 1634 онд [[Хархул|Хархулыг]] нас барсны дараа түүний хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] удирдаж эхэлсэн. 1638 онд Далай лам түүнд "баатар хунтайж" цол олгосон. 1635 оныг Төв Азийн угсаатны улс төрийн газрын зураг дээр Монгол хэлтэй нүүдэлчдийн шинэ бөгөөд хүчирхэг улс болох [[Зүүнгарын Хаант Улс]] гарч ирсэн анхны жил гэж үздэг. Оросын түүхч [[Василий Бартольд]] үүнийг "Төв Азийн сүүлчийн агуу нүүдэлчин эзэнт гүрэн" гэж үздэг байв.{{sfn|Atygaev|2025|p=347}} 16-р зууны сүүлч, 17-р зууны эхэн үед [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] дотоод хуваагдал нь түүний байр суурийг сулруулж, 17-р зууны эхээр байгуулагдсан шинэ бүс нутгийн гүрэн болох Казахын ханлигийн өсөлтөд хувь нэмэр оруулсан. Казах, Зүүнгарын хоорондох мөргөлдөөний эхний үе шат нь Зүүнгар улс байгуулагдсаны дараахан 1635 онд эхэлсэн.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}} == Эрдэнэбаатар хунтайжын казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == Зүүнгарын хаант улсын захирагч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] казах нутаг руу цэргийн томоохон аян дайн эхлүүлэв. 1635 онд казахуудтай хийсэн дайны үеэр Султан [[Салкам Янгир хаан|Янгирыг]] олзолжээ.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}}{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Тэрээр удалгүй 1640 онд Казахын нутаг руу Зүүнгарын хоёр дахь аян дайн эхлүүлжээ. Энэ удаад Зүүнгарын феодал ноёдын хувьд ч амжилттай болж, [[Иссык-Кул|Иссык-Кул нуур]] болон Чу голын хооронд 16,000 казак-киргизийн Токмакийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219–220}} Турсун Султановын хэлснээр Жангирын ичгүүртэй олзлолт түүнийг Зүүнгарын эвлэршгүй дайсан болгосон бөгөөд тэрээр үлдсэн амьдралаа тэдэнтэй тулалдахад зориулсан юм. Энэ тэмцэлд Янгир хувийн эр зориг, цэргийн авьяас чадвараа харуулж, нэр нь алдаршсан. Түүний эр зориг, цэргийн амжилтын төлөө ард түмэн түүнийг "''Салкам Янгир хаан''" гэж хочилдог байжээ. 1643 онд Эрдэнэбаатар хунтайжын удирдсан арми [[Долоон ус]] руу довтлов. [[Орбулагийн тулаан]] [[Или мөрөн]] дээрх Орбулагийн голын хавцалд болжээ. Янгир хааны удирдсан 600 казах дайчид 25,000-50,000 хүнтэй Зүүнгарын армийг нарийхан уулын даваанд хэсэг хугацаанд саатуулжээ. Зүүнгарууд тал нутагт хүрсний дараа, [[Самарканд|Самаркандын]] [[Эмир]], [[Ялангтош Баходир|Ялангтош Баходирын]] авчирсан 20,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй тусламжийн армитай тулалдсан. Зүүнгарын армийг зогсоож, Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгар руу буцсан.{{Sfn|Burton|1997|p=220}} Энэ бүтэлгүйтэл нь Эрдэнэбаатар хунтайж аян дайныг дэмжээгүй хүмүүсийг шийтгэхэд хүргэсэн бөгөөд энэ нь Зүүнгарын хаант улсад дотоод үймээн самуун дэгдээсэн юм. Тэрээр мөн казахуудын эсрэг [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] [[Халимаг ястан|Халимагуудтай]] хамтарсан аян дайн зохион байгуулахыг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=45}} Салкам Янгир хааныг 17 настай [[Хошууд]] тайж, [[Галдмаа баатар]] хөнөөсөн.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Тэрээр хожим нь Зүүнгарууд Галдмаа баатрын удирдлаган дор Чу, Талас гол дээр Бухарын тусламжийн хүчийг ялж, 1658 онд Абушухер нояныг алжээ. Казахын ханлиг болон Зүүнгарын хаант улсын хил хязгаарыг Аягоз голоос Талас гол хүртэл нэгтгэсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=138}} == Галдан бошигт хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} == Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == === 1698–1703 === 18-р зууны эхээр Казахстаны өмнөд хэсгийн баянбүрд, худалдаа, гар урлалын төвүүдийг хянахын тулд казах холбоод болон Зүүнгарын хаан [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] цэргүүдийн хооронд тэмцэл өрнөж, 1698 онд 40,000 хүнтэй Зүүнгарын арми Чу, Талас голуудаар тэнүүчилж байсан [[Ахлах Жүз|Ахлах Жүзийг]] ялжээ. Хэдэн мянган хүн алагдаж, 10,000 олзлогдов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Бас Тэнгиз нуурд хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл [[Долоон ус]] болон [[Ташкент|Ташкентийг]] хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Цэвээнравдан хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланд]] бичсэн захидалдаа казахуудын эсрэг хийсэн дайнаа зөвтгөсөн. Тэрээр: # Тавак Галданы цэргүүдэд олзлогдсон хүүгээ буцааж өгөхийг шаардсан; Цэвээнравдан хаан зөвшөөрч, түүнийг 500 цэрэгтэй харуултайгаар гэрт нь илгээсэн боловч Тавак харуулуудыг алж, Үерхудэ баатар тайж болон 100 гаруй [[Алтайн Урианхай|Урианхайчуудыг]] гэр бүлийнхэнтэй нь хамт барьцаалсан, # Казахууд Зүүнгарын хаанд гэрлэсэн [[Аюук хан|Аюук ханы]] охины (Сэтэржав) цуваа руу дайрсан, # Цэвээнравдан хааны буцаж ирсэн худалдаачдыг казах дээрэмчид дээрэмдэж, дээрэмдсэн, гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} 1702 онд казахууд 1698 оны довтолгоонд хариу цохилт өгч, мөн Халимаг, Зүүнгар руу довтолсон боловч энэ аян дайн бүтэлгүйтсэн. 1703 онд Тавак хан, [[Кайп хан]] нар гал зогсоох хэлэлцээр хийхээр элчин сайд илгээжээ. Тохиролцоонд хүрсэн эсэх нь тодорхойгүй байгаа ч дараагийн жилүүдэд томоохон мөргөлдөөн болоогүй.{{sfn|Moiseev|1991|pp=64–65}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} === 1708–1712 === 1708 онд Зүүнгарын цөөн тооны хүч Ахмад Жүзийн нутаг дэвсгэрт довтлон орж, казахууд Ташкент руу ухарчээ. Зүүнгарын цэргийн давшилтын ангиуд Төв Казахстаны Сарысу голд хүрчээ. Энэ нь Казахын анхны [[хуралдай]] 1710 оны зун Каракумд болоход хүргэсэн. Курултай [[Богенбай баатар|Богенбай баатрыг]] Казахын цэргийн даргаар томилохоор шийджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=66}}{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} Богенбай 1711–1712 онд болсон цуврал тулалдаанд Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} === 1712 оны дараах === 1713–1714 оны хооронд Зүүнгарууд казахуудад томоохон ялагдал хүлээв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} 1716 онд Зүүнгарын ханлигт байсан Чин улсын дипломатч Бао Жу Энх амгаланд дараах байдлаар мэдээлжээ:{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}} {{Quote|Гурав дахь жилдээ Хазакууд [Казахууд] довтлох ажиллагаа явуулж, хил орчмын олон сууринг бүрэн сүйтгэж, олон хүнийг алж, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг олзлон авчээ... Өнгөрсөн жил гурван мянган цэрэгтэй тэдний эсрэг зогсож байсан Зайсангийн хунтайж Дулер [Дугар] ялагдаж, их хэмжээний хохирол амсаж буцаж ирэв.|Бао Жу{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}}}} 1714 онд [[Абулхайр хаан|Абулхайрын]] удирдлаган дор казахууд Зүүнгарын хаант улсын хил рүү довтлов. Үүний хариуд Цэван Рабтан [[Тянь Шань]] дахь [[Киргизийн ард түмэн|Киргизүүд]]-ийн нутгаар дамжуулан үйл ажиллагаа явуулж эхлэв.{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}} Цэвээнравдан хаан хоёр хүүгээ Шар ус, руу Зайсан нуур илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан Зүүнгарын хааныг "шийтгэх" саналыг Киргиз, Казах улсын удирдагчдад хандан гаргажээ. Киргиз, Казахууд Зүүн Туркестанд идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн боловч Зүүнгарууд эдгээр мөргөлдөөнийг тэсвэрлэж чадсан юм.{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=128}} 1716 онд Казахын цэргүүд [[Или мөрөн]] дээрх [[Цорос|Цоросын]] нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} Дараа нь Казахын цэрэг Зүүнгарын эсрэг дахин нэг дайн эхлүүлсэн боловч бүтэлгүйтсэн. Кайп хан, Абулхайр хааны хоорондох санал зөрөлдөөний улмаас казахууд хохирол амсаж, ухарчээ. Энэ үед Казахын удирдагчид Сибирийн захирагч М.П. Гагаринтай Зүүнгарын эсрэг хамтарсан ажиллагаа явуулах талаар хэлэлцээр хийж эхэлсэн. Гэсэн хэдий ч Сибирийн засаг захиргаа эсэргүүцлийг дэмжиж байсан ч Казах–Оросын бүрэн хэмжээний цэргийн холбооноос зайлсхийж байв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1717 онд Кайп, Абул Хайр нар Гагарины Зүүнгарын тэлэлтийн талаар анхааруулсан захидлуудаас хэсэгчлэн нөлөөлсөн [[Их Петр|I Петр]]-тэй Зүүнгарын эсрэг эвсэл байгуулахыг оролдсон. Оросын засгийн газар Зүүнгарын хаант улсын эсрэг хамтарсан аян дайн хийхийг дэмжээгүй бөгөөд үүнийг Чин гүрний өсөн нэмэгдэж буй хүч чадлын эсрэг жин гэж үзэж, энх тайвнаар нэгтгэх боломжийг илүүд үзсэн. Үүний үр дүнд Санкт-Петербург ерөнхий дэмжлэгээр хязгаарлагдаж, цэргийн тусламжийн талаар тодорхой амлалт өгөөгүй.{{sfn|Erofeeva|2007|p=155}} Мөн онд Зүүнгарын цэргүүд [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулаанд]] 30,000 хүнтэй казах цэргийг{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} ялсан. Зүүнгарууд нэмэлт хүч иртэл байр сууриа хадгалахын тулд модон шуудуу, бэхлэлт босгосон. Дараа нь 1,500 орчим хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй нэмэлт хүч ирж, Казахын армийг ялав.{{Sfn|Кушкумбаев|2001|p=127}} 1718 оны хавар Зүүнгарууд [[Долоон ус|Долоон усаас]] [[Арыс (гол)|Арыс]] болон Чаян голууд руу хурдан довтлон, Казах хаадын төв байр болох Туркистаныг эзлэхийг эрэлхийлэв. Хэд хэдэн тулалдаан болж, Зүүнгарууд "Казах ордныг бут цохисон" гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] эхэлсний дараа Зүүнгарын довтолгоо дуусав. Энэ нь казахуудад газар нутгаа эргүүлэн авч, 3000 орчим Зүүнгарын олзлогдогчийг олзлох боломжийг олгосон юм. Зүүнгарын хаант улсад суугаа Оросын элчин сайд И.Д. Чередов 1720 онд "Казакийн ордон ойртож, гурван мянга орчим хүнийг олзлон авч явсан" гэж мэдээлсэн.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=21}} === 1723–1730 === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)}} == Галданцэрэн хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == === 1739 оноос өмнөх === === 1739–1741 === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)}} == Үр дагавар == ==Мөн үзэх == * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Казахын Хант Улс|Казахын хаант улс]] * [[Халимагийн хант улс]] ==Урлагийн бүтээлүүд== * [[Аблай султан|Аблай хааны]] залуу насыг өгүүлсэн 2005 оны казах түүхэн туульсын кино болох "Nomad". * 2011 оны казах түүхэн драмын кино болох "Myn Bala". Казакууд болон Зүүнгарын хоорондох 1729 оны дайны үеэр өрнөдөг. == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === {{refbegin}} * {{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO |isbn=978-8120820463 |edition=5th |ref={{harvid|Adle|2003}}}} * {{cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |publisher=Chulunbatyn Altangerel |pages=107, 641 |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world |ref={{harvid|Altangerel|n.d.}}}} * {{cite book |last=Apollova |first=N. G. |title=The Economic and Political Relations of Kazakhstan with Russia |publisher=Academy of Sciences |year=1960 |page=89 |ref={{harvid|Apollova|1960}}}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries |ref={{harvid|Atygaev|2023}}}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}} * {{cite journal |last=Besprozvannykh |first=E. L. |year=2003 |title=Китайские документы о принятии волжских калмыков в цинское подданство |trans-title=Chinese documents on the acceptance of the Volga Kalmyks into Qing subjecthood |url=https://cyberleninka.ru/article/n/kitayskie-dokumenty-o-prinyatii-volzhskih-kalmykov-v-tsinskoe-poddanstvo |journal=Вестник Калмыцкого университета |language=ru |ref={{harvid|Besprozvannykh|2003}}}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Relations between Mongolia and Central Asia in the 17th and 18th centuries |publisher=Science. Editorial office of Eastern Literature (publishing house) |year=1979 |page=32 |language=ru |ref={{harvid|Chimitdorzhiev|1979}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{cite journal |last=Haines |first=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676–1745) |url=https://muse.jhu.edu/article/685819 |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |volume=51 |pages=170–185 |doi=10.1353/mng.2017.0008 |ref={{harvid|Haines|2017}}}} * {{cite web |date=30 March 2021 |title=Убаши-хан: судить нельзя простить |url=https://halmgynn.ru/12527-ubashi-han-sudit-nelzya-prostit.html |website=halmgynn.ru |language=ru |ref={{harvid|Halmgynn|2021}}}} * {{cite book |last=Hummel |first=Arthur W. |title=Eminent Chinese of the Qing Period |publisher=Berkshire Publishing Group |year=2017 |isbn=9781614728498 |page=601 |ref={{harvid|Hummel|2017}}}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |ref={{harvid|Kadyrbaev|2023}}}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90_%D0%9A_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_2001_182_%D1%81 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Kushkumbaev|2001}}}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |publisher=Nauka |year=1983 |place=Novosibirsk |pages=18, 128 |language=ru |ref={{harvid|Kuznetsov|1983}}}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Moiseev|1991}}}} * {{cite web |title=Судьба калмыцкого ханства после «пыльного похода» в XVIII веке |url=https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719172819/https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-date=2023-07-19 |access-date=2023-07-19 |language=ru |ref={{harvid|Polessu|n.d.}}}} * {{cite book |last=Pozdneev |first=A. M. |title=Образцы народной литературы монгольских племён. Вып. I |date=1880 |publisher=A. M. Pozdneev |pages=148 |language=ru |trans-title=Examples of Folk Literature of the Mongolian Tribes. Issue 1 |ref={{harvid|Pozdneev|1880}}}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{cite book |last1=Tompiev |first1=Maral |title=Эпоха обретения границ |last2=Uali |first2=Murat |year=2015 |place=Almaty |page=210 |language=ru |trans-title=The era of gaining borders |ref={{harvid|Tompiev|Uali|2015}}}} * {{cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=Ordabasy Kurultai |publisher=Kazakh encyclopedias |year=2006 |location=Almaty |pages=221–222 |ref={{harvid|Unknown|2006}}}} * {{cite web |title=From the history of Kazakhstan in the 18th century |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm |website=vostlit.info |language=ru |ref={{harvid|Vostlit|n.d.}}}} *{{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} *{{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} {{refend}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] 51lpeerqj6g9p84gd66lv23wy4ulx04 854556 854555 2026-04-23T11:08:07Z HorseBro the hemionus 100126 854556 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайнууд | date = 1634–1741 | place = [[Казахын ханлиг]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | result = Үр дүнгүй | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Янгир хаан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Тавак хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Кайп хан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}} | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] <br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]] }} '''Казах–Зүүнгарын дайнууд''' нь 17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн [[Казахууд|Казах жузууд]] ([[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] гурван овгийн холбоо) болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар хаант улсын]] хоорондох цуврал цэргийн мөргөлдөөн байв. Казахууд болон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] (Удалгүй Зүүнгарууд) хоорондох мөргөлдөөн 16-р зууны эхний хагасаас 18-р зууны сүүл үе хүртэл үргэлжилсэн байна. Хоёр үндэстэн хожим нь [[Чин улс|Чин гүрний]] эсрэг, ялангуяа [[Арван Их аян дайн|Арван Их аян дайны]] үеэр [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайнд]] тулалдсан бөгөөд хоёр үндэстэн бие биенээсээ бодит давуу тал эсвэл урт хугацааны үр дагавар авч чадаагүй юм. == Өмнөтгөл == === Ойрадууд Узбекүүд рүү довтлов === {{Main|Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд}} 15-р зуунд [[Ойрадууд]] буюу саяхан өөрийн улс [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] байгуулсан Баруун Монголын ард түмэн одоогийн [[Казахстан|Казахстаны]] нутаг дэвсгэрт тэлэлтээ эхлүүлжээ. Ойрадууд [[Долоон ус|Долоон Ус]] дахь гол худалдааны замууд болон үржил шимтэй газар тариалангийн баянбүрдүүдийг хянах зорилготой байсан бөгөөд Төв Ази руу, ялангуяа [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] захирдаг [[Узбекийн хант улс|Узбекийн хант улсын]] эсрэг удаа дараа довтолсон. 1452,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1455,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457{{sfn|Barthold|1956|p=148}} онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] хоёр хүү, Амасанж тайж ба Өч Төмөр нарын удирдлага дор Ойрадууд Узбекийн хант улс руу [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд|довтлов]]. Ойрадууд Чу голыг гатлахдаа Абулхайр хааныг ялж, [[Сырдарья]] голын бүс нутгийн томоохон хотуудыг эзлэн авч чаджээ. Үүнд [[Сигнак]], [[Ташкент]] хотууд багтжээ.{{sfn|Bregel|2003|p=44}}{{Sfn|Atygaev|2023|p=106}} Ялагдлын дараа Абулхайр хан [[Түркистан|Туркистаныг]] түр орхин Дешт-и-Кипчакийн тал нутаг руу буцаж, хожим нь 1460 онд Сырдарья мужид дахин гарч ирэв.{{Sfn|Bregel|2003|p=44}} ==== Казахын ханлигийн байгуулалт ==== Улс төрийн тогтворгүй байдлын энэ үед Төрийн эзэнт гүрний хоёр Чингисийн султан болох Жанибек хан, Керей хан нар Абулхайрын засаглалд сэтгэл дундуур байсан тул дагалдагчдаа зүүн тийш Долоон ус рүү дагуулж, [[Моголистан|Моголистанд]] суурьшжээ. Тэнд тэд 1465 онд Казахын ханлигийг байгуулжээ. Узбекийн хант улсаас салсан тэдний дагалдагчдыг анх "Узбек казакууд" (Түрэг хэлний qazaq буюу "чөлөөт" гэсэн утгатай) гэж нэрлэдэг байжээ.{{Sfn|Dughlat|1969|p=fols. 37a, 386}} хожим [[казахууд]] (qazaqtar) гэж нэрлэгдэх болсон. === Казах–Ойрадын дайнууд === 16-р зууны эхэн үед казах, ойрадуудын харилцаа суларсан байв. Энэ нь Ойрадуудыг Сырдарийн хот, суурин руу довтлохыг оролдоход хүргэсэн. Керей хаан, [[Тайр хаан|Тайр хааны]] удирдлаган дор казахууд Ойрадуудтай тулалдаж, Долоон усын бүс нутагт цайз барьсан.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1552 он гэхэд Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдийн]] [[Алтан хан|Алтан ханд]] [[Хархорум|Хэлин]] хот болон [[Хангайн нуруу|Хангайн нуруугаа]] алдсан тул хөөгдсөн,{{Sfn|Adle|2003|p=143}} Энэ нь Ойрадуудыг Казахын бэлчээр болох [[Эрчис мөрөн|Эрчис]], [[Или мөрөн|Или]], Чу, Талас голууд руу хөөхөд хүргэсэн.{{Sfn|Adle|2003|pp=154–155}} [[Шигай хаан|Шигай хааны]] хүү Тауекел Султаны удирдлаган дор казахууд Ойрадуудыг довтолсон боловч Ойрадуудад ялагдсан. Хожим нь Ойрадууд 1552–1556 онд Казах хаант улсад их хэмжээний хүчээр довтолсон.{{Sfn|Barthold|1956|p=170}} Учир нь энэ нь Тауекелийг Ташкент руу явахад хүргэсэн. Тауекел Ташкентын захирагч Науруз Ахмедтай холбоо тогтоохыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч тэрээр Ойрадуудыг өөрсөдтэйгөө төстэй арван хан ч ялж чадахгүй гэж мэдэгдэж, хүсэлтийг нь татгалзсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=159}} Ойрадын томоохон хүч Науруз Ахмедыг холбоотноос татгалзахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=110}} 1560-аад оны үед Ойрадууд Дорнод руу чиглэсэн дарамт шахалт нэмэгдсэний улмаас улам бүр зугтжээ. [[Дөрвөд]], [[Торгууд]] аймгууд Эрчис мөрөн болон, [[Ишим гол]] руу нүүж ирсэн бол [[Хошууд]], [[Цорос]] аймгууд Долоон ус руу нүүжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=112}} Казахын ханлигийн [[Хакназар хаан]] мөн Долоон усыг эзлэхийн тулд Моголистаны эсрэг дайн зарласан. Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Моголтой холбоо тогтоож, Моголистанд туслахаар хөндлөнгөөс оролцсон. Могол–Ойрадын эвсэл Казах армийг няцааж, Моголистанд Жетисугийн бүс нутгийг аюулгүй болгоход нь тусалж чадсан боловч Ойрадууд 1570-аад оны сүүлээр тус бүс нутгийг эзэлсэн. Зарим Ойрадууд удалгүй 1570-аад онд Казахуудад захирагджээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Шигай хааны өөр нэг хүү Ондан баатар мөн Ойрадуудтай тулалдсан бөгөөд энэ нь түүнийг ялагдал хүлээлгэсэн. Түүнийг нас барсны дараа Туркистан хотод оршуулагджээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=112–113}} Гэсэн хэдий ч Ойрадын ноёд 1590-ээд онд казахуудад дахин захирагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=101}} 16-р зууны эцэс гэхэд [[Тауекел хаан]] өөрийн ах Шахмахетыг Ойрадын захирагчаар томилжээ.{{Sfn|Atygaev|2005|p=113}} Ойрадууд казахуудад [[Казахууд Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэх|Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэхд]] нь тусалсан. Тауекел хаан нас барсны дараа Ойрадууд Казахуудын эрхшээлийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, Хойд Казахстан болон Баруун Өмнөд Сибирь рүү нүүдэллэж эхэлсэн бөгөөд Ногай болон Казах хаадуудын хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=114}} Ойрадууд мөн бэлчээрийн газар эзэмшиж чадахгүй байсан тул хүнсний хангамж мэдэгдэхүйц буурсан тул Оросын цайзууд байгуулснаар саад болж байв.{{Sfn|Atygaev|2005|p=115}} 1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}} 1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн Далай баатар, Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу "салхи шиг хурдан" гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} Эдгээр цуврал мөргөлдөөнөөс үл хамааран Ойрад болон Казахууд ихэвчлэн найрсаг харилцаатай байсан бөгөөд ялангуяа [[Бухарын хант улс]] болон [[Сефевийн улс|Сефевийн улсийн]] эсрэг байв.{{Sfn|Atygaev|2023|p=109}} === Зүүнгарын байгуулалт === 1630-аад оны дунд үед Өмнөд болон Баруун [[Сибирь|Сибирийн]] өргөн уудам нутгаар нүүдэллэн ирсэн Ойрадууд Цорос овгийн Хархулын удирдлага дор нэгдэж эхэлсэн. Ойрадын овог аймгуудын дундах энэ бүлгийг "Зүүнгар" буюу [[Зүүнгарын ард түмэн]] гэж нэрлэдэг байв. 1634 онд [[Хархул|Хархулыг]] нас барсны дараа түүний хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] удирдаж эхэлсэн. 1638 онд Далай лам түүнд "баатар хунтайж" цол олгосон. 1635 оныг Төв Азийн угсаатны улс төрийн газрын зураг дээр Монгол хэлтэй нүүдэлчдийн шинэ бөгөөд хүчирхэг улс болох [[Зүүнгарын Хаант Улс]] гарч ирсэн анхны жил гэж үздэг. Оросын түүхч [[Василий Бартольд]] үүнийг "Төв Азийн сүүлчийн агуу нүүдэлчин эзэнт гүрэн" гэж үздэг байв.{{sfn|Atygaev|2025|p=347}} 16-р зууны сүүлч, 17-р зууны эхэн үед [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] дотоод хуваагдал нь түүний байр суурийг сулруулж, 17-р зууны эхээр байгуулагдсан шинэ бүс нутгийн гүрэн болох Казахын ханлигийн өсөлтөд хувь нэмэр оруулсан. Казах, Зүүнгарын хоорондох мөргөлдөөний эхний үе шат нь Зүүнгар улс байгуулагдсаны дараахан 1635 онд эхэлсэн.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}} == Эрдэнэбаатар хунтайжын казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == Зүүнгарын хаант улсын захирагч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] казах нутаг руу цэргийн томоохон аян дайн эхлүүлэв. 1635 онд казахуудтай хийсэн дайны үеэр Султан [[Салкам Янгир хаан|Янгирыг]] олзолжээ.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}}{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Тэрээр удалгүй 1640 онд Казахын нутаг руу Зүүнгарын хоёр дахь аян дайн эхлүүлжээ. Энэ удаад Зүүнгарын феодал ноёдын хувьд ч амжилттай болж, [[Иссык-Кул|Иссык-Кул нуур]] болон Чу голын хооронд 16,000 казак-киргизийн Токмакийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219–220}} Турсун Султановын хэлснээр Жангирын ичгүүртэй олзлолт түүнийг Зүүнгарын эвлэршгүй дайсан болгосон бөгөөд тэрээр үлдсэн амьдралаа тэдэнтэй тулалдахад зориулсан юм. Энэ тэмцэлд Янгир хувийн эр зориг, цэргийн авьяас чадвараа харуулж, нэр нь алдаршсан. Түүний эр зориг, цэргийн амжилтын төлөө ард түмэн түүнийг "''Салкам Янгир хаан''" гэж хочилдог байжээ. 1643 онд Эрдэнэбаатар хунтайжын удирдсан арми [[Долоон ус]] руу довтлов. [[Орбулагийн тулаан]] [[Или мөрөн]] дээрх Орбулагийн голын хавцалд болжээ. Янгир хааны удирдсан 600 казах дайчид 25,000-50,000 хүнтэй Зүүнгарын армийг нарийхан уулын даваанд хэсэг хугацаанд саатуулжээ. Зүүнгарууд тал нутагт хүрсний дараа, [[Самарканд|Самаркандын]] [[Эмир]], [[Ялангтош Баходир|Ялангтош Баходирын]] авчирсан 20,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй тусламжийн армитай тулалдсан. Зүүнгарын армийг зогсоож, Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгар руу буцсан.{{Sfn|Burton|1997|p=220}} Энэ бүтэлгүйтэл нь Эрдэнэбаатар хунтайж аян дайныг дэмжээгүй хүмүүсийг шийтгэхэд хүргэсэн бөгөөд энэ нь Зүүнгарын хаант улсад дотоод үймээн самуун дэгдээсэн юм. Тэрээр мөн казахуудын эсрэг [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] [[Халимаг ястан|Халимагуудтай]] хамтарсан аян дайн зохион байгуулахыг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=45}} Салкам Янгир хааныг 17 настай [[Хошууд]] тайж, [[Галдмаа баатар]] хөнөөсөн.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Тэрээр хожим нь Зүүнгарууд Галдмаа баатрын удирдлаган дор Чу, Талас гол дээр Бухарын тусламжийн хүчийг ялж, 1658 онд Абушухер нояныг алжээ. Казахын ханлиг болон Зүүнгарын хаант улсын хил хязгаарыг Аягоз голоос Талас гол хүртэл нэгтгэсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=138}} == Галдан бошигт хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} == Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == === 1698–1703 === 18-р зууны эхээр Казахстаны өмнөд хэсгийн баянбүрд, худалдаа, гар урлалын төвүүдийг хянахын тулд казах холбоод болон Зүүнгарын хаан [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] цэргүүдийн хооронд тэмцэл өрнөж, 1698 онд 40,000 хүнтэй Зүүнгарын арми Чу, Талас голуудаар тэнүүчилж байсан [[Ахлах Жүз|Ахлах Жүзийг]] ялжээ. Хэдэн мянган хүн алагдаж, 10,000 олзлогдов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Бас Тэнгиз нуурд хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл [[Долоон ус]] болон [[Ташкент|Ташкентийг]] хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Цэвээнравдан хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланд]] бичсэн захидалдаа казахуудын эсрэг хийсэн дайнаа зөвтгөсөн. Тэрээр: # Тавак Галданы цэргүүдэд олзлогдсон хүүгээ буцааж өгөхийг шаардсан; Цэвээнравдан хаан зөвшөөрч, түүнийг 500 цэрэгтэй харуултайгаар гэрт нь илгээсэн боловч Тавак харуулуудыг алж, Үерхудэ баатар тайж болон 100 гаруй [[Алтайн Урианхай|Урианхайчуудыг]] гэр бүлийнхэнтэй нь хамт барьцаалсан, # Казахууд Зүүнгарын хаанд гэрлэсэн [[Аюук хан|Аюук ханы]] охины (Сэтэржав) цуваа руу дайрсан, # Цэвээнравдан хааны буцаж ирсэн худалдаачдыг казах дээрэмчид дээрэмдэж, дээрэмдсэн, гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} 1702 онд казахууд 1698 оны довтолгоонд хариу цохилт өгч, мөн Халимаг, Зүүнгар руу довтолсон боловч энэ аян дайн бүтэлгүйтсэн. 1703 онд Тавак хан, [[Кайп хан]] нар гал зогсоох хэлэлцээр хийхээр элчин сайд илгээжээ. Тохиролцоонд хүрсэн эсэх нь тодорхойгүй байгаа ч дараагийн жилүүдэд томоохон мөргөлдөөн болоогүй.{{sfn|Moiseev|1991|pp=64–65}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} === 1708–1712 === 1708 онд Зүүнгарын цөөн тооны хүч Ахмад Жүзийн нутаг дэвсгэрт довтлон орж, казахууд Ташкент руу ухарчээ. Зүүнгарын цэргийн давшилтын ангиуд Төв Казахстаны Сарысу голд хүрчээ. Энэ нь Казахын анхны [[хуралдай]] 1710 оны зун Каракумд болоход хүргэсэн. Курултай [[Богенбай баатар|Богенбай баатрыг]] Казахын цэргийн даргаар томилохоор шийджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=66}}{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} Богенбай 1711–1712 онд болсон цуврал тулалдаанд Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} === 1712 оны дараах === 1713–1714 оны хооронд Зүүнгарууд казахуудад томоохон ялагдал хүлээв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} 1716 онд Зүүнгарын ханлигт байсан Чин улсын дипломатч Бао Жу Энх амгаланд дараах байдлаар мэдээлжээ:{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}} {{Quote|Гурав дахь жилдээ Хазакууд [Казахууд] довтлох ажиллагаа явуулж, хил орчмын олон сууринг бүрэн сүйтгэж, олон хүнийг алж, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг олзлон авчээ... Өнгөрсөн жил гурван мянган цэрэгтэй тэдний эсрэг зогсож байсан Зайсангийн хунтайж Дулер [Дугар] ялагдаж, их хэмжээний хохирол амсаж буцаж ирэв.|Бао Жу{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}}}} 1714 онд [[Абулхайр хаан|Абулхайрын]] удирдлаган дор казахууд Зүүнгарын хаант улсын хил рүү довтлов. Үүний хариуд Цэван Рабтан [[Тянь Шань]] дахь [[Киргизийн ард түмэн|Киргизүүд]]-ийн нутгаар дамжуулан үйл ажиллагаа явуулж эхлэв.{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}} Цэвээнравдан хаан хоёр хүүгээ Шар ус, руу Зайсан нуур илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан Зүүнгарын хааныг "шийтгэх" саналыг Киргиз, Казах улсын удирдагчдад хандан гаргажээ. Киргиз, Казахууд Зүүн Туркестанд идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн боловч Зүүнгарууд эдгээр мөргөлдөөнийг тэсвэрлэж чадсан юм.{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=128}} 1716 онд Казахын цэргүүд [[Или мөрөн]] дээрх [[Цорос|Цоросын]] нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} Дараа нь Казахын цэрэг Зүүнгарын эсрэг дахин нэг дайн эхлүүлсэн боловч бүтэлгүйтсэн. Кайп хан, Абулхайр хааны хоорондох санал зөрөлдөөний улмаас казахууд хохирол амсаж, ухарчээ. Энэ үед Казахын удирдагчид Сибирийн захирагч М.П. Гагаринтай Зүүнгарын эсрэг хамтарсан ажиллагаа явуулах талаар хэлэлцээр хийж эхэлсэн. Гэсэн хэдий ч Сибирийн засаг захиргаа эсэргүүцлийг дэмжиж байсан ч Казах–Оросын бүрэн хэмжээний цэргийн холбооноос зайлсхийж байв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1717 онд Кайп, Абул Хайр нар Гагарины Зүүнгарын тэлэлтийн талаар анхааруулсан захидлуудаас хэсэгчлэн нөлөөлсөн [[Их Петр|I Петр]]-тэй Зүүнгарын эсрэг эвсэл байгуулахыг оролдсон. Оросын засгийн газар Зүүнгарын хаант улсын эсрэг хамтарсан аян дайн хийхийг дэмжээгүй бөгөөд үүнийг Чин гүрний өсөн нэмэгдэж буй хүч чадлын эсрэг жин гэж үзэж, энх тайвнаар нэгтгэх боломжийг илүүд үзсэн. Үүний үр дүнд Санкт-Петербург ерөнхий дэмжлэгээр хязгаарлагдаж, цэргийн тусламжийн талаар тодорхой амлалт өгөөгүй.{{sfn|Erofeeva|2007|p=155}} Мөн онд Зүүнгарын цэргүүд [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулаанд]] 30,000 хүнтэй казах цэргийг{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} ялсан. Зүүнгарууд нэмэлт хүч иртэл байр сууриа хадгалахын тулд модон шуудуу, бэхлэлт босгосон. Дараа нь 1,500 орчим хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй нэмэлт хүч ирж, Казахын армийг ялав.{{Sfn|Кушкумбаев|2001|p=127}} 1718 оны хавар Зүүнгарууд [[Долоон ус|Долоон усаас]] [[Арыс (гол)|Арыс]] болон Чаян голууд руу хурдан довтлон, Казах хаадын төв байр болох Туркистаныг эзлэхийг эрэлхийлэв. Хэд хэдэн тулалдаан болж, Зүүнгарууд "Казах ордныг бут цохисон" гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] эхэлсний дараа Зүүнгарын довтолгоо дуусав. Энэ нь казахуудад газар нутгаа эргүүлэн авч, 3000 орчим Зүүнгарын олзлогдогчийг олзлох боломжийг олгосон юм. Зүүнгарын хаант улсад суугаа Оросын элчин сайд И.Д. Чередов 1720 онд "Казакийн ордон ойртож, гурван мянга орчим хүнийг олзлон авч явсан" гэж мэдээлсэн.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=21}} === 1723–1730 === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)}} == Галданцэрэн хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == === 1739 оноос өмнөх === === 1739–1741 === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)}} == Үр дагавар == ==Мөн үзэх == * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Казахын Хант Улс|Казахын хаант улс]] * [[Халимагийн хант улс]] ==Урлагийн бүтээлүүд== * [[Аблай султан|Аблай хааны]] залуу насыг өгүүлсэн 2005 оны казах түүхэн туульсын кино болох "Nomad". * 2011 оны казах түүхэн драмын кино болох "Myn Bala". Казакууд болон Зүүнгарын хоорондох 1729 оны дайны үеэр өрнөдөг. == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === {{refbegin}} * {{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO |isbn=978-8120820463 |edition=5th |ref={{harvid|Adle|2003}}}} * {{cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |publisher=Chulunbatyn Altangerel |pages=107, 641 |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world |ref={{harvid|Altangerel|n.d.}}}} * {{cite book |last=Apollova |first=N. G. |title=The Economic and Political Relations of Kazakhstan with Russia |publisher=Academy of Sciences |year=1960 |page=89 |ref={{harvid|Apollova|1960}}}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries |ref={{harvid|Atygaev|2023}}}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}} * {{cite journal |last=Besprozvannykh |first=E. L. |year=2003 |title=Китайские документы о принятии волжских калмыков в цинское подданство |trans-title=Chinese documents on the acceptance of the Volga Kalmyks into Qing subjecthood |url=https://cyberleninka.ru/article/n/kitayskie-dokumenty-o-prinyatii-volzhskih-kalmykov-v-tsinskoe-poddanstvo |journal=Вестник Калмыцкого университета |language=ru |ref={{harvid|Besprozvannykh|2003}}}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Relations between Mongolia and Central Asia in the 17th and 18th centuries |publisher=Science. Editorial office of Eastern Literature (publishing house) |year=1979 |page=32 |language=ru |ref={{harvid|Chimitdorzhiev|1979}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{cite journal |last=Haines |first=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676–1745) |url=https://muse.jhu.edu/article/685819 |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |volume=51 |pages=170–185 |doi=10.1353/mng.2017.0008 |ref={{harvid|Haines|2017}}}} * {{cite web |date=30 March 2021 |title=Убаши-хан: судить нельзя простить |url=https://halmgynn.ru/12527-ubashi-han-sudit-nelzya-prostit.html |website=halmgynn.ru |language=ru |ref={{harvid|Halmgynn|2021}}}} * {{cite book |last=Hummel |first=Arthur W. |title=Eminent Chinese of the Qing Period |publisher=Berkshire Publishing Group |year=2017 |isbn=9781614728498 |page=601 |ref={{harvid|Hummel|2017}}}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |ref={{harvid|Kadyrbaev|2023}}}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90_%D0%9A_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_2001_182_%D1%81 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Kushkumbaev|2001}}}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |publisher=Nauka |year=1983 |place=Novosibirsk |pages=18, 128 |language=ru |ref={{harvid|Kuznetsov|1983}}}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Moiseev|1991}}}} * {{cite web |title=Судьба калмыцкого ханства после «пыльного похода» в XVIII веке |url=https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719172819/https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-date=2023-07-19 |access-date=2023-07-19 |language=ru |ref={{harvid|Polessu|n.d.}}}} * {{cite book |last=Pozdneev |first=A. M. |title=Образцы народной литературы монгольских племён. Вып. I |date=1880 |publisher=A. M. Pozdneev |pages=148 |language=ru |trans-title=Examples of Folk Literature of the Mongolian Tribes. Issue 1 |ref={{harvid|Pozdneev|1880}}}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{cite book |last1=Tompiev |first1=Maral |title=Эпоха обретения границ |last2=Uali |first2=Murat |year=2015 |place=Almaty |page=210 |language=ru |trans-title=The era of gaining borders |ref={{harvid|Tompiev|Uali|2015}}}} * {{cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=Ordabasy Kurultai |publisher=Kazakh encyclopedias |year=2006 |location=Almaty |pages=221–222 |ref={{harvid|Unknown|2006}}}} * {{cite web |title=From the history of Kazakhstan in the 18th century |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm |website=vostlit.info |language=ru |ref={{harvid|Vostlit|n.d.}}}} *{{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} *{{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} {{refend}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] jumw74v4dt751dsghqkffw017y8iu3h 854557 854556 2026-04-23T11:31:42Z HorseBro the hemionus 100126 854557 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайнууд | date = 1634–1741 | place = [[Казахын ханлиг]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | result = Үр дүнгүй | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Янгир хаан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Тавак хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Кайп хан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}} | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] <br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]] }} '''Казах–Зүүнгарын дайнууд''' нь 17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн [[Казахууд|Казах жузууд]] ([[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] гурван овгийн холбоо) болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар хаант улсын]] хоорондох цуврал цэргийн мөргөлдөөн байв. Казахууд болон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] (Удалгүй Зүүнгарууд) хоорондох мөргөлдөөн 16-р зууны эхний хагасаас 18-р зууны сүүл үе хүртэл үргэлжилсэн байна. Хоёр үндэстэн хожим нь [[Чин улс|Чин гүрний]] эсрэг, ялангуяа [[Арван Их аян дайн|Арван Их аян дайны]] үеэр [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайнд]] тулалдсан бөгөөд хоёр үндэстэн бие биенээсээ бодит давуу тал эсвэл урт хугацааны үр дагавар авч чадаагүй юм. == Өмнөтгөл == === Ойрадууд Узбекүүд рүү довтлов === {{Main|Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд}} 15-р зуунд [[Ойрадууд]] буюу саяхан өөрийн улс [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] байгуулсан Баруун Монголын ард түмэн одоогийн [[Казахстан|Казахстаны]] нутаг дэвсгэрт тэлэлтээ эхлүүлжээ. Ойрадууд [[Долоон ус|Долоон Ус]] дахь гол худалдааны замууд болон үржил шимтэй газар тариалангийн баянбүрдүүдийг хянах зорилготой байсан бөгөөд Төв Ази руу, ялангуяа [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] захирдаг [[Узбекийн хант улс|Узбекийн хант улсын]] эсрэг удаа дараа довтолсон. 1452,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1455,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457{{sfn|Barthold|1956|p=148}} онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] хоёр хүү, Амасанж тайж ба Өч Төмөр нарын удирдлага дор Ойрадууд Узбекийн хант улс руу [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд|довтлов]]. Ойрадууд Чу голыг гатлахдаа Абулхайр хааныг ялж, [[Сырдарья]] голын бүс нутгийн томоохон хотуудыг эзлэн авч чаджээ. Үүнд [[Сигнак]], [[Ташкент]] хотууд багтжээ.{{sfn|Bregel|2003|p=44}}{{Sfn|Atygaev|2023|p=106}} Ялагдлын дараа Абулхайр хан [[Түркистан|Туркистаныг]] түр орхин Дешт-и-Кипчакийн тал нутаг руу буцаж, хожим нь 1460 онд Сырдарья мужид дахин гарч ирэв.{{Sfn|Bregel|2003|p=44}} ==== Казахын ханлигийн байгуулалт ==== Улс төрийн тогтворгүй байдлын энэ үед Төрийн эзэнт гүрний хоёр Чингисийн султан болох Жанибек хан, Керей хан нар Абулхайрын засаглалд сэтгэл дундуур байсан тул дагалдагчдаа зүүн тийш Долоон ус рүү дагуулж, [[Моголистан|Моголистанд]] суурьшжээ. Тэнд тэд 1465 онд Казахын ханлигийг байгуулжээ. Узбекийн хант улсаас салсан тэдний дагалдагчдыг анх "Узбек казакууд" (Түрэг хэлний qazaq буюу "чөлөөт" гэсэн утгатай) гэж нэрлэдэг байжээ.{{Sfn|Dughlat|1969|p=fols. 37a, 386}} хожим [[казахууд]] (qazaqtar) гэж нэрлэгдэх болсон. === Казах–Ойрадын дайнууд === 16-р зууны эхэн үед казах, ойрадуудын харилцаа суларсан байв. Энэ нь Ойрадуудыг Сырдарийн хот, суурин руу довтлохыг оролдоход хүргэсэн. Керей хаан, [[Тайр хаан|Тайр хааны]] удирдлаган дор казахууд Ойрадуудтай тулалдаж, Долоон усын бүс нутагт цайз барьсан.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1552 он гэхэд Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдийн]] [[Алтан хан|Алтан ханд]] [[Хархорум|Хэлин]] хот болон [[Хангайн нуруу|Хангайн нуруугаа]] алдсан тул хөөгдсөн,{{Sfn|Adle|2003|p=143}} Энэ нь Ойрадуудыг Казахын бэлчээр болох [[Эрчис мөрөн|Эрчис]], [[Или мөрөн|Или]], Чу, Талас голууд руу хөөхөд хүргэсэн.{{Sfn|Adle|2003|pp=154–155}} [[Шигай хаан|Шигай хааны]] хүү Тауекел Султаны удирдлаган дор казахууд Ойрадуудыг довтолсон боловч Ойрадуудад ялагдсан. Хожим нь Ойрадууд 1552–1556 онд Казах хаант улсад их хэмжээний хүчээр довтолсон.{{Sfn|Barthold|1956|p=170}} Учир нь энэ нь Тауекелийг Ташкент руу явахад хүргэсэн. Тауекел Ташкентын захирагч Науруз Ахмедтай холбоо тогтоохыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч тэрээр Ойрадуудыг өөрсөдтэйгөө төстэй арван хан ч ялж чадахгүй гэж мэдэгдэж, хүсэлтийг нь татгалзсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=159}} Ойрадын томоохон хүч Науруз Ахмедыг холбоотноос татгалзахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=110}} 1560-аад оны үед Ойрадууд Дорнод руу чиглэсэн дарамт шахалт нэмэгдсэний улмаас улам бүр зугтжээ. [[Дөрвөд]], [[Торгууд]] аймгууд Эрчис мөрөн болон, [[Ишим гол]] руу нүүж ирсэн бол [[Хошууд]], [[Цорос]] аймгууд Долоон ус руу нүүжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=112}} Казахын ханлигийн [[Хакназар хаан]] мөн Долоон усыг эзлэхийн тулд Моголистаны эсрэг дайн зарласан. Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Моголтой холбоо тогтоож, Моголистанд туслахаар хөндлөнгөөс оролцсон. Могол–Ойрадын эвсэл Казах армийг няцааж, Моголистанд Жетисугийн бүс нутгийг аюулгүй болгоход нь тусалж чадсан боловч Ойрадууд 1570-аад оны сүүлээр тус бүс нутгийг эзэлсэн. Зарим Ойрадууд удалгүй 1570-аад онд Казахуудад захирагджээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Шигай хааны өөр нэг хүү Ондан баатар мөн Ойрадуудтай тулалдсан бөгөөд энэ нь түүнийг ялагдал хүлээлгэсэн. Түүнийг нас барсны дараа Туркистан хотод оршуулагджээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=112–113}} Гэсэн хэдий ч Ойрадын ноёд 1590-ээд онд казахуудад дахин захирагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=101}} 16-р зууны эцэс гэхэд [[Тауекел хаан]] өөрийн ах Шахмахетыг Ойрадын захирагчаар томилжээ.{{Sfn|Atygaev|2005|p=113}} Ойрадууд казахуудад [[Казахууд Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэх|Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэхд]] нь тусалсан. Тауекел хаан нас барсны дараа Ойрадууд Казахуудын эрхшээлийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, Хойд Казахстан болон Баруун Өмнөд Сибирь рүү нүүдэллэж эхэлсэн бөгөөд Ногай болон Казах хаадуудын хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=114}} Ойрадууд мөн бэлчээрийн газар эзэмшиж чадахгүй байсан тул хүнсний хангамж мэдэгдэхүйц буурсан тул Оросын цайзууд байгуулснаар саад болж байв.{{Sfn|Atygaev|2005|p=115}} 1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}} 1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн Далай баатар, Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу "салхи шиг хурдан" гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} Эдгээр цуврал мөргөлдөөнөөс үл хамааран Ойрад болон Казахууд ихэвчлэн найрсаг харилцаатай байсан бөгөөд ялангуяа [[Бухарын хант улс]] болон [[Сефевийн улс|Сефевийн улсийн]] эсрэг байв.{{Sfn|Atygaev|2023|p=109}} === Зүүнгарын байгуулалт === 1630-аад оны дунд үед Өмнөд болон Баруун [[Сибирь|Сибирийн]] өргөн уудам нутгаар нүүдэллэн ирсэн Ойрадууд Цорос овгийн Хархулын удирдлага дор нэгдэж эхэлсэн. Ойрадын овог аймгуудын дундах энэ бүлгийг "Зүүнгар" буюу [[Зүүнгарын ард түмэн]] гэж нэрлэдэг байв. 1634 онд [[Хархул|Хархулыг]] нас барсны дараа түүний хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] удирдаж эхэлсэн. 1638 онд Далай лам түүнд "баатар хунтайж" цол олгосон. 1635 оныг Төв Азийн угсаатны улс төрийн газрын зураг дээр Монгол хэлтэй нүүдэлчдийн шинэ бөгөөд хүчирхэг улс болох [[Зүүнгарын Хаант Улс]] гарч ирсэн анхны жил гэж үздэг. Оросын түүхч [[Василий Бартольд]] үүнийг "Төв Азийн сүүлчийн агуу нүүдэлчин эзэнт гүрэн" гэж үздэг байв.{{sfn|Atygaev|2025|p=347}} 16-р зууны сүүлч, 17-р зууны эхэн үед [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] дотоод хуваагдал нь түүний байр суурийг сулруулж, 17-р зууны эхээр байгуулагдсан шинэ бүс нутгийн гүрэн болох Казахын ханлигийн өсөлтөд хувь нэмэр оруулсан. Казах, Зүүнгарын хоорондох мөргөлдөөний эхний үе шат нь Зүүнгар улс байгуулагдсаны дараахан 1635 онд эхэлсэн.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}} == Эрдэнэбаатар хунтайжын казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == Зүүнгарын хаант улсын захирагч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] казах нутаг руу цэргийн томоохон аян дайн эхлүүлэв. 1635 онд казахуудтай хийсэн дайны үеэр Султан [[Салкам Янгир хаан|Янгирыг]] олзолжээ.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}}{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Тэрээр удалгүй 1640 онд Казахын нутаг руу Зүүнгарын хоёр дахь аян дайн эхлүүлжээ. Энэ удаад Зүүнгарын феодал ноёдын хувьд ч амжилттай болж, [[Иссык-Кул|Иссык-Кул нуур]] болон Чу голын хооронд 16,000 казак-киргизийн Токмакийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219–220}} Турсун Султановын хэлснээр Жангирын ичгүүртэй олзлолт түүнийг Зүүнгарын эвлэршгүй дайсан болгосон бөгөөд тэрээр үлдсэн амьдралаа тэдэнтэй тулалдахад зориулсан юм. Энэ тэмцэлд Янгир хувийн эр зориг, цэргийн авьяас чадвараа харуулж, нэр нь алдаршсан. Түүний эр зориг, цэргийн амжилтын төлөө ард түмэн түүнийг "''Салкам Янгир хаан''" гэж хочилдог байжээ. 1643 онд Эрдэнэбаатар хунтайжын удирдсан арми [[Долоон ус]] руу довтлов. [[Орбулагийн тулаан]] [[Или мөрөн]] дээрх Орбулагийн голын хавцалд болжээ. Янгир хааны удирдсан 600 казах дайчид 25,000-50,000 хүнтэй Зүүнгарын армийг нарийхан уулын даваанд хэсэг хугацаанд саатуулжээ. Зүүнгарууд тал нутагт хүрсний дараа, [[Самарканд|Самаркандын]] [[Эмир]], [[Ялангтош Баходир|Ялангтош Баходирын]] авчирсан 20,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй тусламжийн армитай тулалдсан. Зүүнгарын армийг зогсоож, Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгар руу буцсан.{{Sfn|Burton|1997|p=220}} Энэ бүтэлгүйтэл нь Эрдэнэбаатар хунтайж аян дайныг дэмжээгүй хүмүүсийг шийтгэхэд хүргэсэн бөгөөд энэ нь Зүүнгарын хаант улсад дотоод үймээн самуун дэгдээсэн юм. Тэрээр мөн казахуудын эсрэг [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] [[Халимаг ястан|Халимагуудтай]] хамтарсан аян дайн зохион байгуулахыг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=45}} Салкам Янгир хааныг 17 настай [[Хошууд]] тайж, [[Галдмаа баатар]] хөнөөсөн.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Тэрээр хожим нь Зүүнгарууд Галдмаа баатрын удирдлаган дор Чу, Талас гол дээр Бухарын тусламжийн хүчийг ялж, 1658 онд Абушухер нояныг алжээ. Казахын ханлиг болон Зүүнгарын хаант улсын хил хязгаарыг Аягоз голоос Талас гол хүртэл нэгтгэсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=138}} == Галдан бошигт хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} == Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == === 1698–1703 === 18-р зууны эхээр Казахстаны өмнөд хэсгийн баянбүрд, худалдаа, гар урлалын төвүүдийг хянахын тулд казах холбоод болон Зүүнгарын хаан [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] цэргүүдийн хооронд тэмцэл өрнөж, 1698 онд 40,000 хүнтэй Зүүнгарын арми Чу, Талас голуудаар тэнүүчилж байсан [[Ахлах Жүз|Ахлах Жүзийг]] ялжээ. Хэдэн мянган хүн алагдаж, 10,000 олзлогдов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Бас Тэнгиз нуурд хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл [[Долоон ус]] болон [[Ташкент|Ташкентийг]] хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Цэвээнравдан хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланд]] бичсэн захидалдаа казахуудын эсрэг хийсэн дайнаа зөвтгөсөн. Тэрээр: # Тавак Галданы цэргүүдэд олзлогдсон хүүгээ буцааж өгөхийг шаардсан; Цэвээнравдан хаан зөвшөөрч, түүнийг 500 цэрэгтэй харуултайгаар гэрт нь илгээсэн боловч Тавак харуулуудыг алж, Үерхудэ баатар тайж болон 100 гаруй [[Алтайн Урианхай|Урианхайчуудыг]] гэр бүлийнхэнтэй нь хамт барьцаалсан, # Казахууд Зүүнгарын хаанд гэрлэсэн [[Аюук хан|Аюук ханы]] охины (Сэтэржав) цуваа руу дайрсан, # Цэвээнравдан хааны буцаж ирсэн худалдаачдыг казах дээрэмчид дээрэмдэж, дээрэмдсэн, гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} 1702 онд казахууд 1698 оны довтолгоонд хариу цохилт өгч, мөн Халимаг, Зүүнгар руу довтолсон боловч энэ аян дайн бүтэлгүйтсэн. 1703 онд Тавак хан, [[Кайп хан]] нар гал зогсоох хэлэлцээр хийхээр элчин сайд илгээжээ. Тохиролцоонд хүрсэн эсэх нь тодорхойгүй байгаа ч дараагийн жилүүдэд томоохон мөргөлдөөн болоогүй.{{sfn|Moiseev|1991|pp=64–65}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} === 1708–1712 === 1708 онд Зүүнгарын цөөн тооны хүч Ахмад Жүзийн нутаг дэвсгэрт довтлон орж, казахууд Ташкент руу ухарчээ. Зүүнгарын цэргийн давшилтын ангиуд Төв Казахстаны Сарысу голд хүрчээ. Энэ нь Казахын анхны [[хуралдай]] 1710 оны зун Каракумд болоход хүргэсэн. Курултай [[Богенбай баатар|Богенбай баатрыг]] Казахын цэргийн даргаар томилохоор шийджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=66}}{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} Богенбай 1711–1712 онд болсон цуврал тулалдаанд Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} === 1712 оны дараах === 1713–1714 оны хооронд Зүүнгарууд казахуудад томоохон ялагдал хүлээв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} 1716 онд Зүүнгарын ханлигт байсан Чин улсын дипломатч Бао Жу Энх амгаланд дараах байдлаар мэдээлжээ:{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}} {{Quote|Гурав дахь жилдээ Хазакууд [Казахууд] довтлох ажиллагаа явуулж, хил орчмын олон сууринг бүрэн сүйтгэж, олон хүнийг алж, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг олзлон авчээ... Өнгөрсөн жил гурван мянган цэрэгтэй тэдний эсрэг зогсож байсан Зайсангийн хунтайж Дулер [Дугар] ялагдаж, их хэмжээний хохирол амсаж буцаж ирэв.|Бао Жу{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}}}} 1714 онд [[Абулхайр хаан|Абулхайрын]] удирдлаган дор казахууд Зүүнгарын хаант улсын хил рүү довтлов. Үүний хариуд Цэван Рабтан [[Тянь Шань]] дахь [[Киргизийн ард түмэн|Киргизүүд]]-ийн нутгаар дамжуулан үйл ажиллагаа явуулж эхлэв.{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}} Цэвээнравдан хаан хоёр хүүгээ Шар ус, руу Зайсан нуур илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан Зүүнгарын хааныг "шийтгэх" саналыг Киргиз, Казах улсын удирдагчдад хандан гаргажээ. Киргиз, Казахууд Зүүн Туркестанд идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн боловч Зүүнгарууд эдгээр мөргөлдөөнийг тэсвэрлэж чадсан юм.{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=128}} 1716 онд Казахын цэргүүд [[Или мөрөн]] дээрх [[Цорос|Цоросын]] нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} Дараа нь Казахын цэрэг Зүүнгарын эсрэг дахин нэг дайн эхлүүлсэн боловч бүтэлгүйтсэн. Кайп хан, Абулхайр хааны хоорондох санал зөрөлдөөний улмаас казахууд хохирол амсаж, ухарчээ. Энэ үед Казахын удирдагчид Сибирийн захирагч М.П. Гагаринтай Зүүнгарын эсрэг хамтарсан ажиллагаа явуулах талаар хэлэлцээр хийж эхэлсэн. Гэсэн хэдий ч Сибирийн засаг захиргаа эсэргүүцлийг дэмжиж байсан ч Казах–Оросын бүрэн хэмжээний цэргийн холбооноос зайлсхийж байв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1717 онд Кайп, Абул Хайр нар Гагарины Зүүнгарын тэлэлтийн талаар анхааруулсан захидлуудаас хэсэгчлэн нөлөөлсөн [[Их Петр|I Петр]]-тэй Зүүнгарын эсрэг эвсэл байгуулахыг оролдсон. Оросын засгийн газар Зүүнгарын хаант улсын эсрэг хамтарсан аян дайн хийхийг дэмжээгүй бөгөөд үүнийг Чин гүрний өсөн нэмэгдэж буй хүч чадлын эсрэг жин гэж үзэж, энх тайвнаар нэгтгэх боломжийг илүүд үзсэн. Үүний үр дүнд Санкт-Петербург ерөнхий дэмжлэгээр хязгаарлагдаж, цэргийн тусламжийн талаар тодорхой амлалт өгөөгүй.{{sfn|Erofeeva|2007|p=155}} Мөн онд Зүүнгарын цэргүүд [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулаанд]] 30,000 хүнтэй казах цэргийг{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} ялсан. Зүүнгарууд нэмэлт хүч иртэл байр сууриа хадгалахын тулд модон шуудуу, бэхлэлт босгосон. Дараа нь 1,500 орчим хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй нэмэлт хүч ирж, Казахын армийг ялав.{{Sfn|Кушкумбаев|2001|p=127}} 1718 оны хавар Зүүнгарууд [[Долоон ус|Долоон усаас]] [[Арыс (гол)|Арыс]] болон Чаян голууд руу хурдан довтлон, Казах хаадын төв байр болох Туркистаныг эзлэхийг эрэлхийлэв. Хэд хэдэн тулалдаан болж, Зүүнгарууд "Казах ордныг бут цохисон" гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] эхэлсний дараа Зүүнгарын довтолгоо дуусав. Энэ нь казахуудад газар нутгаа эргүүлэн авч, 3000 орчим Зүүнгарын олзлогдогчийг олзлох боломжийг олгосон юм. Зүүнгарын хаант улсад суугаа Оросын элчин сайд И.Д. Чередов 1720 онд "Казакийн ордон ойртож, гурван мянга орчим хүнийг олзлон авч явсан" гэж мэдээлсэн.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=21}} === 1723–1730 === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)}} == Галданцэрэн хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == === 1739 оноос өмнөх === === 1739–1741 === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)}} == Үр дагавар == [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай султанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа иргэний дайн эхлэв. [[Аблай султан]] [[Амарсанаа]], [[Даваач]] нарыг [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] удирдсан довтолгооноос хамгаалсан.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар [[Хошууд]], Дөрвөд болон [[Хойд|Хойдуудад]] нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайны]] улмаас хоёр улс нэгдсэн дайсны эсрэг анхны бөгөөд цорын ганц удаа нэг тугийн дор нэгтгэж чадсан юм. [[Файл:东归英雄纪念塔.jpg|left|thumb|201x201px|[[Хорол хот]] дахь [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хаан]] [[Убаши]] хааны хөшөө.]] 1771 онд [[Убаши|Убаши хааны]] удирдлаган дор Ижил мөрний Халимагууд хуучин [[Зүүнгар нутаг]] руу олон нийтийн нүүдэл хийж, улс орноо сэргээхийг зорьжээ. Уран зохиолд ойролцоогоор 100,000 хүн буюу Ижил мөрний Халимаг хүн амын дөрөвний гурвыг нь дурдсан байдаг. Үлдсэн хүмүүсийн ихэнх нь нүүдлийг эсэргүүцсэн Дөрвөдүүд байв. 1771 оны дунд үе гэхэд цагаачид Балхаш нуурын бүс нутагт хүрч, хүнд нөхцөл байдал, өлсгөлөн, өвчин эмгэг, дайралтаас болж их хэмжээний хохирол амссан байв. Тэд хожим Чин улсын нутаг дэвсгэрт орж, Чин улсын харьяат болсон.{{sfn|Adle|2003|p=152}} ==Мөн үзэх == * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Казахын Хант Улс|Казахын хаант улс]] * [[Халимагийн хант улс]] ==Урлагийн бүтээлүүд== * [[Аблай султан|Аблай хааны]] залуу насыг өгүүлсэн 2005 оны казах түүхэн туульсын кино болох "Nomad". * 2011 оны казах түүхэн драмын кино болох "Myn Bala". Казакууд болон Зүүнгарын хоорондох 1729 оны дайны үеэр өрнөдөг. == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === {{refbegin}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2013 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO |isbn=978-8120820463 |edition=5th |ref={{harvid|Adle|2003}}}} * {{cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |publisher=Chulunbatyn Altangerel |pages=107, 641 |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world |ref={{harvid|Altangerel|n.d.}}}} * {{cite book |last=Apollova |first=N. G. |title=The Economic and Political Relations of Kazakhstan with Russia |publisher=Academy of Sciences |year=1960 |page=89 |ref={{harvid|Apollova|1960}}}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries |ref={{harvid|Atygaev|2023}}}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}} * {{cite journal |last=Besprozvannykh |first=E. L. |year=2003 |title=Китайские документы о принятии волжских калмыков в цинское подданство |trans-title=Chinese documents on the acceptance of the Volga Kalmyks into Qing subjecthood |url=https://cyberleninka.ru/article/n/kitayskie-dokumenty-o-prinyatii-volzhskih-kalmykov-v-tsinskoe-poddanstvo |journal=Вестник Калмыцкого университета |language=ru |ref={{harvid|Besprozvannykh|2003}}}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Relations between Mongolia and Central Asia in the 17th and 18th centuries |publisher=Science. Editorial office of Eastern Literature (publishing house) |year=1979 |page=32 |language=ru |ref={{harvid|Chimitdorzhiev|1979}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{cite journal |last=Haines |first=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676–1745) |url=https://muse.jhu.edu/article/685819 |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |volume=51 |pages=170–185 |doi=10.1353/mng.2017.0008 |ref={{harvid|Haines|2017}}}} * {{cite web |date=30 March 2021 |title=Убаши-хан: судить нельзя простить |url=https://halmgynn.ru/12527-ubashi-han-sudit-nelzya-prostit.html |website=halmgynn.ru |language=ru |ref={{harvid|Halmgynn|2021}}}} * {{cite book |last=Hummel |first=Arthur W. |title=Eminent Chinese of the Qing Period |publisher=Berkshire Publishing Group |year=2017 |isbn=9781614728498 |page=601 |ref={{harvid|Hummel|2017}}}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |ref={{harvid|Kadyrbaev|2023}}}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90_%D0%9A_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_2001_182_%D1%81 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Kushkumbaev|2001}}}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |publisher=Nauka |year=1983 |place=Novosibirsk |pages=18, 128 |language=ru |ref={{harvid|Kuznetsov|1983}}}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Moiseev|1991}}}} * {{cite web |title=Судьба калмыцкого ханства после «пыльного похода» в XVIII веке |url=https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719172819/https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-date=2023-07-19 |access-date=2023-07-19 |language=ru |ref={{harvid|Polessu|n.d.}}}} * {{cite book |last=Pozdneev |first=A. M. |title=Образцы народной литературы монгольских племён. Вып. I |date=1880 |publisher=A. M. Pozdneev |pages=148 |language=ru |trans-title=Examples of Folk Literature of the Mongolian Tribes. Issue 1 |ref={{harvid|Pozdneev|1880}}}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{cite book |last1=Tompiev |first1=Maral |title=Эпоха обретения границ |last2=Uali |first2=Murat |year=2015 |place=Almaty |page=210 |language=ru |trans-title=The era of gaining borders |ref={{harvid|Tompiev|Uali|2015}}}} * {{cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=Ordabasy Kurultai |publisher=Kazakh encyclopedias |year=2006 |location=Almaty |pages=221–222 |ref={{harvid|Unknown|2006}}}} * {{cite web |title=From the history of Kazakhstan in the 18th century |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm |website=vostlit.info |language=ru |ref={{harvid|Vostlit|n.d.}}}} *{{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} *{{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} {{refend}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] eydqarvckpyw0hgagulz2eu5ubpx5lo 854561 854557 2026-04-23T11:43:27Z HorseBro the hemionus 100126 854561 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайнууд | date = 1634–1741 | place = [[Казахын ханлиг]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | result = Үр дүнгүй | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Янгир хаан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Тавак хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Кайп хан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}} | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] <br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]] }} '''Казах–Зүүнгарын дайнууд''' нь 17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн [[Казахууд|Казах жузууд]] ([[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] гурван овгийн холбоо) болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар хаант улсын]] хоорондох цуврал цэргийн мөргөлдөөн байв. Казахууд болон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] (Удалгүй Зүүнгарууд) хоорондох мөргөлдөөн 16-р зууны эхний хагасаас 18-р зууны сүүл үе хүртэл үргэлжилсэн байна. Хоёр үндэстэн хожим нь [[Чин улс|Чин гүрний]] эсрэг, ялангуяа [[Арван Их аян дайн|Арван Их аян дайны]] үеэр [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайнд]] тулалдсан бөгөөд хоёр үндэстэн бие биенээсээ бодит давуу тал эсвэл урт хугацааны үр дагавар авч чадаагүй юм. == Өмнөтгөл == === Ойрадууд Узбекүүд рүү довтлов === {{Main|Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд}} 15-р зуунд [[Ойрадууд]] буюу саяхан өөрийн улс [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] байгуулсан Баруун Монголын ард түмэн одоогийн [[Казахстан|Казахстаны]] нутаг дэвсгэрт тэлэлтээ эхлүүлжээ. Ойрадууд [[Долоон ус|Долоон Ус]] дахь гол худалдааны замууд болон үржил шимтэй газар тариалангийн баянбүрдүүдийг хянах зорилготой байсан бөгөөд Төв Ази руу, ялангуяа [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] захирдаг [[Узбекийн хант улс|Узбекийн хант улсын]] эсрэг удаа дараа довтолсон. 1452,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1455,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457{{sfn|Barthold|1956|p=148}} онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] хоёр хүү, Амасанж тайж ба Өч Төмөр нарын удирдлага дор Ойрадууд Узбекийн хант улс руу [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд|довтлов]]. Ойрадууд Чу голыг гатлахдаа Абулхайр хааныг ялж, [[Сырдарья]] голын бүс нутгийн томоохон хотуудыг эзлэн авч чаджээ. Үүнд [[Сигнак]], [[Ташкент]] хотууд багтжээ.{{sfn|Bregel|2003|p=44}}{{Sfn|Atygaev|2023|p=106}} Ялагдлын дараа Абулхайр хан [[Түркистан|Туркистаныг]] түр орхин Дешт-и-Кипчакийн тал нутаг руу буцаж, хожим нь 1460 онд Сырдарья мужид дахин гарч ирэв.{{Sfn|Bregel|2003|p=44}} ==== Казахын ханлигийн байгуулалт ==== Улс төрийн тогтворгүй байдлын энэ үед Төрийн эзэнт гүрний хоёр Чингисийн султан болох Жанибек хан, Керей хан нар Абулхайрын засаглалд сэтгэл дундуур байсан тул дагалдагчдаа зүүн тийш Долоон ус рүү дагуулж, [[Моголистан|Моголистанд]] суурьшжээ. Тэнд тэд 1465 онд Казахын ханлигийг байгуулжээ. Узбекийн хант улсаас салсан тэдний дагалдагчдыг анх "Узбек казакууд" (Түрэг хэлний qazaq буюу "чөлөөт" гэсэн утгатай) гэж нэрлэдэг байжээ.{{Sfn|Dughlat|1969|p=fols. 37a, 386}} хожим [[казахууд]] (qazaqtar) гэж нэрлэгдэх болсон. === Казах–Ойрадын дайнууд === 16-р зууны эхэн үед казах, ойрадуудын харилцаа суларсан байв. Энэ нь Ойрадуудыг Сырдарийн хот, суурин руу довтлохыг оролдоход хүргэсэн. Керей хаан, [[Тайр хаан|Тайр хааны]] удирдлаган дор казахууд Ойрадуудтай тулалдаж, Долоон усын бүс нутагт цайз барьсан.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1552 он гэхэд Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдийн]] [[Алтан хан|Алтан ханд]] [[Хархорум|Хэлин]] хот болон [[Хангайн нуруу|Хангайн нуруугаа]] алдсан тул хөөгдсөн,{{Sfn|Adle|2003|p=143}} Энэ нь Ойрадуудыг Казахын бэлчээр болох [[Эрчис мөрөн|Эрчис]], [[Или мөрөн|Или]], Чу, Талас голууд руу хөөхөд хүргэсэн.{{Sfn|Adle|2003|pp=154–155}} [[Шигай хаан|Шигай хааны]] хүү Тауекел Султаны удирдлаган дор казахууд Ойрадуудыг довтолсон боловч Ойрадуудад ялагдсан. Хожим нь Ойрадууд 1552–1556 онд Казах хаант улсад их хэмжээний хүчээр довтолсон.{{Sfn|Barthold|1956|p=170}} Учир нь энэ нь Тауекелийг Ташкент руу явахад хүргэсэн. Тауекел Ташкентын захирагч Науруз Ахмедтай холбоо тогтоохыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч тэрээр Ойрадуудыг өөрсөдтэйгөө төстэй арван хан ч ялж чадахгүй гэж мэдэгдэж, хүсэлтийг нь татгалзсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=159}} Ойрадын томоохон хүч Науруз Ахмедыг холбоотноос татгалзахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=110}} 1560-аад оны үед Ойрадууд Дорнод руу чиглэсэн дарамт шахалт нэмэгдсэний улмаас улам бүр зугтжээ. [[Дөрвөд]], [[Торгууд]] аймгууд Эрчис мөрөн болон, [[Ишим гол]] руу нүүж ирсэн бол [[Хошууд]], [[Цорос]] аймгууд Долоон ус руу нүүжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=112}} Казахын ханлигийн [[Хакназар хаан]] мөн Долоон усыг эзлэхийн тулд Моголистаны эсрэг дайн зарласан. Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Моголтой холбоо тогтоож, Моголистанд туслахаар хөндлөнгөөс оролцсон. Могол–Ойрадын эвсэл Казах армийг няцааж, Моголистанд Жетисугийн бүс нутгийг аюулгүй болгоход нь тусалж чадсан боловч Ойрадууд 1570-аад оны сүүлээр тус бүс нутгийг эзэлсэн. Зарим Ойрадууд удалгүй 1570-аад онд Казахуудад захирагджээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Шигай хааны өөр нэг хүү Ондан баатар мөн Ойрадуудтай тулалдсан бөгөөд энэ нь түүнийг ялагдал хүлээлгэсэн. Түүнийг нас барсны дараа Туркистан хотод оршуулагджээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=112–113}} Гэсэн хэдий ч Ойрадын ноёд 1590-ээд онд казахуудад дахин захирагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=101}} 16-р зууны эцэс гэхэд [[Тауекел хаан]] өөрийн ах Шахмахетыг Ойрадын захирагчаар томилжээ.{{Sfn|Atygaev|2005|p=113}} Ойрадууд казахуудад [[Казахууд Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэх|Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэхд]] нь тусалсан. Тауекел хаан нас барсны дараа Ойрадууд Казахуудын эрхшээлийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, Хойд Казахстан болон Баруун Өмнөд Сибирь рүү нүүдэллэж эхэлсэн бөгөөд Ногай болон Казах хаадуудын хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=114}} Ойрадууд мөн бэлчээрийн газар эзэмшиж чадахгүй байсан тул хүнсний хангамж мэдэгдэхүйц буурсан тул Оросын цайзууд байгуулснаар саад болж байв.{{Sfn|Atygaev|2005|p=115}} 1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}} 1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн Далай баатар, Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу "салхи шиг хурдан" гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} Эдгээр цуврал мөргөлдөөнөөс үл хамааран Ойрад болон Казахууд ихэвчлэн найрсаг харилцаатай байсан бөгөөд ялангуяа [[Бухарын хант улс]] болон [[Сефевийн улс|Сефевийн улсийн]] эсрэг байв.{{Sfn|Atygaev|2023|p=109}} === Зүүнгарын байгуулалт === 1630-аад оны дунд үед Өмнөд болон Баруун [[Сибирь|Сибирийн]] өргөн уудам нутгаар нүүдэллэн ирсэн Ойрадууд Цорос овгийн Хархулын удирдлага дор нэгдэж эхэлсэн. Ойрадын овог аймгуудын дундах энэ бүлгийг "Зүүнгар" буюу [[Зүүнгарын ард түмэн]] гэж нэрлэдэг байв. 1634 онд [[Хархул|Хархулыг]] нас барсны дараа түүний хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] удирдаж эхэлсэн. 1638 онд Далай лам түүнд "баатар хунтайж" цол олгосон. 1635 оныг Төв Азийн угсаатны улс төрийн газрын зураг дээр Монгол хэлтэй нүүдэлчдийн шинэ бөгөөд хүчирхэг улс болох [[Зүүнгарын Хаант Улс]] гарч ирсэн анхны жил гэж үздэг. Оросын түүхч [[Василий Бартольд]] үүнийг "Төв Азийн сүүлчийн агуу нүүдэлчин эзэнт гүрэн" гэж үздэг байв.{{sfn|Atygaev|2025|p=347}} 16-р зууны сүүлч, 17-р зууны эхэн үед [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] дотоод хуваагдал нь түүний байр суурийг сулруулж, 17-р зууны эхээр байгуулагдсан шинэ бүс нутгийн гүрэн болох Казахын ханлигийн өсөлтөд хувь нэмэр оруулсан. Казах, Зүүнгарын хоорондох мөргөлдөөний эхний үе шат нь Зүүнгар улс байгуулагдсаны дараахан 1635 онд эхэлсэн.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}} == Эрдэнэбаатар хунтайжын казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == Зүүнгарын хаант улсын захирагч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] казах нутаг руу цэргийн томоохон аян дайн эхлүүлэв. 1635 онд казахуудтай хийсэн дайны үеэр Султан [[Салкам Янгир хаан|Янгирыг]] олзолжээ.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}}{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Тэрээр удалгүй 1640 онд Казахын нутаг руу Зүүнгарын хоёр дахь аян дайн эхлүүлжээ. Энэ удаад Зүүнгарын феодал ноёдын хувьд ч амжилттай болж, [[Иссык-Кул|Иссык-Кул нуур]] болон Чу голын хооронд 16,000 казак-киргизийн Токмакийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219–220}} Турсун Султановын хэлснээр Жангирын ичгүүртэй олзлолт түүнийг Зүүнгарын эвлэршгүй дайсан болгосон бөгөөд тэрээр үлдсэн амьдралаа тэдэнтэй тулалдахад зориулсан юм. Энэ тэмцэлд Янгир хувийн эр зориг, цэргийн авьяас чадвараа харуулж, нэр нь алдаршсан. Түүний эр зориг, цэргийн амжилтын төлөө ард түмэн түүнийг "''Салкам Янгир хаан''" гэж хочилдог байжээ. 1643 онд Эрдэнэбаатар хунтайжын удирдсан арми [[Долоон ус]] руу довтлов. [[Орбулагийн тулаан]] [[Или мөрөн]] дээрх Орбулагийн голын хавцалд болжээ. Янгир хааны удирдсан 600 казах дайчид 25,000-50,000 хүнтэй Зүүнгарын армийг нарийхан уулын даваанд хэсэг хугацаанд саатуулжээ. Зүүнгарууд тал нутагт хүрсний дараа, [[Самарканд|Самаркандын]] [[Эмир]], [[Ялангтош Баходир|Ялангтош Баходирын]] авчирсан 20,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй тусламжийн армитай тулалдсан. Зүүнгарын армийг зогсоож, Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгар руу буцсан.{{Sfn|Burton|1997|p=220}} Энэ бүтэлгүйтэл нь Эрдэнэбаатар хунтайж аян дайныг дэмжээгүй хүмүүсийг шийтгэхэд хүргэсэн бөгөөд энэ нь Зүүнгарын хаант улсад дотоод үймээн самуун дэгдээсэн юм. Тэрээр мөн казахуудын эсрэг [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] [[Халимаг ястан|Халимагуудтай]] хамтарсан аян дайн зохион байгуулахыг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=45}} Салкам Янгир хааныг 17 настай [[Хошууд]] тайж, [[Галдмаа баатар]] хөнөөсөн.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Тэрээр хожим нь Зүүнгарууд Галдмаа баатрын удирдлаган дор Чу, Талас гол дээр Бухарын тусламжийн хүчийг ялж, 1658 онд Абушухер нояныг алжээ. Казахын ханлиг болон Зүүнгарын хаант улсын хил хязгаарыг Аягоз голоос Талас гол хүртэл нэгтгэсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=138}} == Галдан бошигт хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == == Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == === 1698–1703 === 18-р зууны эхээр Казахстаны өмнөд хэсгийн баянбүрд, худалдаа, гар урлалын төвүүдийг хянахын тулд казах холбоод болон Зүүнгарын хаан [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] цэргүүдийн хооронд тэмцэл өрнөж, 1698 онд 40,000 хүнтэй Зүүнгарын арми Чу, Талас голуудаар тэнүүчилж байсан [[Ахлах Жүз|Ахлах Жүзийг]] ялжээ. Хэдэн мянган хүн алагдаж, 10,000 олзлогдов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Бас Тэнгиз нуурд хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл [[Долоон ус]] болон [[Ташкент|Ташкентийг]] хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Цэвээнравдан хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланд]] бичсэн захидалдаа казахуудын эсрэг хийсэн дайнаа зөвтгөсөн. Тэрээр: # Тавак Галданы цэргүүдэд олзлогдсон хүүгээ буцааж өгөхийг шаардсан; Цэвээнравдан хаан зөвшөөрч, түүнийг 500 цэрэгтэй харуултайгаар гэрт нь илгээсэн боловч Тавак харуулуудыг алж, Үерхудэ баатар тайж болон 100 гаруй [[Алтайн Урианхай|Урианхайчуудыг]] гэр бүлийнхэнтэй нь хамт барьцаалсан, # Казахууд Зүүнгарын хаанд гэрлэсэн [[Аюук хан|Аюук ханы]] охины (Сэтэржав) цуваа руу дайрсан, # Цэвээнравдан хааны буцаж ирсэн худалдаачдыг казах дээрэмчид дээрэмдэж, дээрэмдсэн, гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} 1702 онд казахууд 1698 оны довтолгоонд хариу цохилт өгч, мөн Халимаг, Зүүнгар руу довтолсон боловч энэ аян дайн бүтэлгүйтсэн. 1703 онд Тавак хан, [[Кайп хан]] нар гал зогсоох хэлэлцээр хийхээр элчин сайд илгээжээ. Тохиролцоонд хүрсэн эсэх нь тодорхойгүй байгаа ч дараагийн жилүүдэд томоохон мөргөлдөөн болоогүй.{{sfn|Moiseev|1991|pp=64–65}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} === 1708–1712 === 1708 онд Зүүнгарын цөөн тооны хүч Ахмад Жүзийн нутаг дэвсгэрт довтлон орж, казахууд Ташкент руу ухарчээ. Зүүнгарын цэргийн давшилтын ангиуд Төв Казахстаны Сарысу голд хүрчээ. Энэ нь Казахын анхны [[хуралдай]] 1710 оны зун Каракумд болоход хүргэсэн. Курултай [[Богенбай баатар|Богенбай баатрыг]] Казахын цэргийн даргаар томилохоор шийджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=66}}{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} Богенбай 1711–1712 онд болсон цуврал тулалдаанд Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} === 1712 оны дараах === 1713–1714 оны хооронд Зүүнгарууд казахуудад томоохон ялагдал хүлээв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} 1716 онд Зүүнгарын ханлигт байсан Чин улсын дипломатч Бао Жу Энх амгаланд дараах байдлаар мэдээлжээ:{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}} {{Quote|Гурав дахь жилдээ Хазакууд [Казахууд] довтлох ажиллагаа явуулж, хил орчмын олон сууринг бүрэн сүйтгэж, олон хүнийг алж, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг олзлон авчээ... Өнгөрсөн жил гурван мянган цэрэгтэй тэдний эсрэг зогсож байсан Зайсангийн хунтайж Дулер [Дугар] ялагдаж, их хэмжээний хохирол амсаж буцаж ирэв.|Бао Жу{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}}}} 1714 онд [[Абулхайр хаан|Абулхайрын]] удирдлаган дор казахууд Зүүнгарын хаант улсын хил рүү довтлов. Үүний хариуд Цэван Рабтан [[Тянь Шань]] дахь [[Киргизийн ард түмэн|Киргизүүд]]-ийн нутгаар дамжуулан үйл ажиллагаа явуулж эхлэв.{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}} Цэвээнравдан хаан хоёр хүүгээ Шар ус, руу Зайсан нуур илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан Зүүнгарын хааныг "шийтгэх" саналыг Киргиз, Казах улсын удирдагчдад хандан гаргажээ. Киргиз, Казахууд Зүүн Туркестанд идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн боловч Зүүнгарууд эдгээр мөргөлдөөнийг тэсвэрлэж чадсан юм.{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=128}} 1716 онд Казахын цэргүүд [[Или мөрөн]] дээрх [[Цорос|Цоросын]] нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} Дараа нь Казахын цэрэг Зүүнгарын эсрэг дахин нэг дайн эхлүүлсэн боловч бүтэлгүйтсэн. Кайп хан, Абулхайр хааны хоорондох санал зөрөлдөөний улмаас казахууд хохирол амсаж, ухарчээ. Энэ үед Казахын удирдагчид Сибирийн захирагч М.П. Гагаринтай Зүүнгарын эсрэг хамтарсан ажиллагаа явуулах талаар хэлэлцээр хийж эхэлсэн. Гэсэн хэдий ч Сибирийн засаг захиргаа эсэргүүцлийг дэмжиж байсан ч Казах–Оросын бүрэн хэмжээний цэргийн холбооноос зайлсхийж байв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1717 онд Кайп, Абул Хайр нар Гагарины Зүүнгарын тэлэлтийн талаар анхааруулсан захидлуудаас хэсэгчлэн нөлөөлсөн [[Их Петр|I Петр]]-тэй Зүүнгарын эсрэг эвсэл байгуулахыг оролдсон. Оросын засгийн газар Зүүнгарын хаант улсын эсрэг хамтарсан аян дайн хийхийг дэмжээгүй бөгөөд үүнийг Чин гүрний өсөн нэмэгдэж буй хүч чадлын эсрэг жин гэж үзэж, энх тайвнаар нэгтгэх боломжийг илүүд үзсэн. Үүний үр дүнд Санкт-Петербург ерөнхий дэмжлэгээр хязгаарлагдаж, цэргийн тусламжийн талаар тодорхой амлалт өгөөгүй.{{sfn|Erofeeva|2007|p=155}} Мөн онд Зүүнгарын цэргүүд [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулаанд]] 30,000 хүнтэй казах цэргийг{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} ялсан. Зүүнгарууд нэмэлт хүч иртэл байр сууриа хадгалахын тулд модон шуудуу, бэхлэлт босгосон. Дараа нь 1,500 орчим хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй нэмэлт хүч ирж, Казахын армийг ялав.{{Sfn|Кушкумбаев|2001|p=127}} 1718 оны хавар Зүүнгарууд [[Долоон ус|Долоон усаас]] [[Арыс (гол)|Арыс]] болон Чаян голууд руу хурдан довтлон, Казах хаадын төв байр болох Туркистаныг эзлэхийг эрэлхийлэв. Хэд хэдэн тулалдаан болж, Зүүнгарууд "Казах ордныг бут цохисон" гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] эхэлсний дараа Зүүнгарын довтолгоо дуусав. Энэ нь казахуудад газар нутгаа эргүүлэн авч, 3000 орчим Зүүнгарын олзлогдогчийг олзлох боломжийг олгосон юм. Зүүнгарын хаант улсад суугаа Оросын элчин сайд И.Д. Чередов 1720 онд "Казакийн ордон ойртож, гурван мянга орчим хүнийг олзлон авч явсан" гэж мэдээлсэн.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=21}} === 1723–1730 === == Галданцэрэн хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == === 1739 оноос өмнөх === === 1739–1741 === == Үр дагавар == [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай султанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа иргэний дайн эхлэв. [[Аблай султан]] [[Амарсанаа]], [[Даваач]] нарыг [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] удирдсан довтолгооноос хамгаалсан.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар [[Хошууд]], Дөрвөд болон [[Хойд|Хойдуудад]] нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайны]] улмаас хоёр улс нэгдсэн дайсны эсрэг анхны бөгөөд цорын ганц удаа нэг тугийн дор нэгтгэж чадсан юм. [[Файл:东归英雄纪念塔.jpg|left|thumb|201x201px|[[Хорол хот]] дахь [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хаан]] [[Убаши]] хааны хөшөө.]] 1771 онд [[Убаши|Убаши хааны]] удирдлаган дор Ижил мөрний Халимагууд хуучин [[Зүүнгар нутаг]] руу олон нийтийн нүүдэл хийж, улс орноо сэргээхийг зорьжээ. Уран зохиолд ойролцоогоор 100,000 хүн буюу Ижил мөрний Халимаг хүн амын дөрөвний гурвыг нь дурдсан байдаг. Үлдсэн хүмүүсийн ихэнх нь нүүдлийг эсэргүүцсэн Дөрвөдүүд байв. 1771 оны дунд үе гэхэд цагаачид Балхаш нуурын бүс нутагт хүрч, хүнд нөхцөл байдал, өлсгөлөн, өвчин эмгэг, дайралтаас болж их хэмжээний хохирол амссан байв. Тэд хожим Чин улсын нутаг дэвсгэрт орж, Чин улсын харьяат болсон.{{sfn|Adle|2003|p=152}} ==Мөн үзэх == * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Казахын Хант Улс|Казахын хаант улс]] * [[Халимагийн хант улс]] ==Урлагийн бүтээлүүд== * [[Аблай султан|Аблай хааны]] залуу насыг өгүүлсэн 2005 оны казах түүхэн туульсын кино болох "Nomad". * 2011 оны казах түүхэн драмын кино болох "Myn Bala". Казакууд болон Зүүнгарын хоорондох 1729 оны дайны үеэр өрнөдөг. == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === {{refbegin}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2013 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO |isbn=978-8120820463 |edition=5th |ref={{harvid|Adle|2003}}}} * {{cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |publisher=Chulunbatyn Altangerel |pages=107, 641 |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world |ref={{harvid|Altangerel|n.d.}}}} * {{cite book |last=Apollova |first=N. G. |title=The Economic and Political Relations of Kazakhstan with Russia |publisher=Academy of Sciences |year=1960 |page=89 |ref={{harvid|Apollova|1960}}}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries |ref={{harvid|Atygaev|2023}}}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}} * {{cite journal |last=Besprozvannykh |first=E. L. |year=2003 |title=Китайские документы о принятии волжских калмыков в цинское подданство |trans-title=Chinese documents on the acceptance of the Volga Kalmyks into Qing subjecthood |url=https://cyberleninka.ru/article/n/kitayskie-dokumenty-o-prinyatii-volzhskih-kalmykov-v-tsinskoe-poddanstvo |journal=Вестник Калмыцкого университета |language=ru |ref={{harvid|Besprozvannykh|2003}}}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Relations between Mongolia and Central Asia in the 17th and 18th centuries |publisher=Science. Editorial office of Eastern Literature (publishing house) |year=1979 |page=32 |language=ru |ref={{harvid|Chimitdorzhiev|1979}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{cite journal |last=Haines |first=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676–1745) |url=https://muse.jhu.edu/article/685819 |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |volume=51 |pages=170–185 |doi=10.1353/mng.2017.0008 |ref={{harvid|Haines|2017}}}} * {{cite web |date=30 March 2021 |title=Убаши-хан: судить нельзя простить |url=https://halmgynn.ru/12527-ubashi-han-sudit-nelzya-prostit.html |website=halmgynn.ru |language=ru |ref={{harvid|Halmgynn|2021}}}} * {{cite book |last=Hummel |first=Arthur W. |title=Eminent Chinese of the Qing Period |publisher=Berkshire Publishing Group |year=2017 |isbn=9781614728498 |page=601 |ref={{harvid|Hummel|2017}}}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |ref={{harvid|Kadyrbaev|2023}}}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90_%D0%9A_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_2001_182_%D1%81 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Kushkumbaev|2001}}}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |publisher=Nauka |year=1983 |place=Novosibirsk |pages=18, 128 |language=ru |ref={{harvid|Kuznetsov|1983}}}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Moiseev|1991}}}} * {{cite web |title=Судьба калмыцкого ханства после «пыльного похода» в XVIII веке |url=https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719172819/https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-date=2023-07-19 |access-date=2023-07-19 |language=ru |ref={{harvid|Polessu|n.d.}}}} * {{cite book |last=Pozdneev |first=A. M. |title=Образцы народной литературы монгольских племён. Вып. I |date=1880 |publisher=A. M. Pozdneev |pages=148 |language=ru |trans-title=Examples of Folk Literature of the Mongolian Tribes. Issue 1 |ref={{harvid|Pozdneev|1880}}}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{cite book |last1=Tompiev |first1=Maral |title=Эпоха обретения границ |last2=Uali |first2=Murat |year=2015 |place=Almaty |page=210 |language=ru |trans-title=The era of gaining borders |ref={{harvid|Tompiev|Uali|2015}}}} * {{cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=Ordabasy Kurultai |publisher=Kazakh encyclopedias |year=2006 |location=Almaty |pages=221–222 |ref={{harvid|Unknown|2006}}}} * {{cite web |title=From the history of Kazakhstan in the 18th century |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm |website=vostlit.info |language=ru |ref={{harvid|Vostlit|n.d.}}}} *{{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} *{{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} {{refend}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] foc7esqepxp62cvlmmn44h7pi5q4vrq Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684) 0 37159 854560 850686 2026-04-23T11:43:18Z HorseBro the hemionus 100126 [[Казах–Зүүнгарын дайнууд#Галдан бошигт хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] руу чиглүүлэгдлээ 854560 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Казах–Зүүнгарын дайнууд#Галдан бошигт хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] 6yja2u4untw918rcpmon7x6n3u5mxhu БНМАУ-ын баатар цол 0 38143 854528 838396 2026-04-23T06:26:57Z ~2026-24888-92 104128 854528 wikitext text/x-wiki <div style="font-size:80%;text-align:center;float:right;border-left:1em solid white"> {| class="wikitable" !width="190"|'''<div style="font-size:130%">Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын баатар</div>''' |- |[[File:Heroy MNR.jpg|180px]]<br />Цолны тэмдэг (“Алтан таван хошуу” тэмдэг) |} </div> [[Файл:Mongol baatar.jpg|220px|right]] Өнөөдөр Монгол улсад одон медалийг зүүж хэрэглэх явдлыг [[БНМАУ]]-ын [[Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчд]]ийн 1990 оны 148 дугаар [[зарлиг]]аар баталсан "БНМАУ-ын цол, одон, медалийн тухай дүрэм"-ээр зохицуулж байна. Энэхүү шинэчилсэн дүрмээр '''БНМАУ-ын баатар''', [[БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар]], [[БНМАУ-ын ардын зүтгэлтэн]], [[БНМАУ-ын гавъяат зүтгэлтэн]] [[цол]], [[одон]], [[медаль]] нь БНМАУ-ын төрийн дээд шагнал мөн” гэж заагаад цол, одон, медаль тус бүрийн шагнах журмыг тодорхойлжээ. Энэ журамд БНМАУ-ын баатар, БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар цол нь “[[БНМАУ-ын эрхэм дээд цол мөн]]” гэж тэмдэглээд: “БНМАУ-ын баатар цол”-ыг эх орноо батлах хамгаалах үйл хэрэгт амь бие хайргүй зүтгэж, төр, нийгмийнхээ өмнө баатарлаг гавъяа байгуулсан хүнд олгоно. БНМАУ-ын баатарт [[Сүхбаатарын одон]], [[БНМАУ-ын баатрын “Алтан таван хошуу” тэмдэг]], [[БНМАУ-ын баатрын үнэмлэх]] олгоно.гэж заасан байна. ==БНМАУ-ын баатрууд== # 1922 оны 9-р сарын 23 — [[Дамдины Сүхбаатар]], # 1924 оны 4-р сарын 24 — Ардын [[Хатанбаатар Магсаржав]], Цэргийн Яамны сайд # 1936 оны 1-р сарын 29 — [[Шагдарын Гонгор]], АА-ийн [[Хурандаа]], Буландэрсний чиглэлээр хил зөрчсөн Японы цэргийн халдлагыг бут цохиж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1936 оны 4-р сарын 7 — [[Дамчаагийн Дэмбэрэл]], АА-ийн [[дэд Хурандаа]], Япончуудын Адагдулааны чиглэлээр хийсэн довтолгооныг бут цохих байлдааны ажиллагаанд Монголын Ардын армийн нисэх хүчнийг амжилттай удирдан оролцсон төдийгүй, өөрийн биеэр агаарын тулалдаанд оролцож дайсны онгоцуудыг устгаж, гавъяа байгуулсаны төлөө 1936 оны 4-р сарын 7 — [[Чоймболын Шагдарсүрэн]], АА-ийн [[нисэгч]], Япончуудын Адагдулааны чиглэлээр хийсэн довтолгооныг бут цохих байлдааны ажиллагааны үед агаарын тулалдаанд оролцож дайсны онгоцуудыг устган гавъяа байгуулсаны төлөө # 1936 оны 9-р сарын 7 — [[Лодонгийн Дандар]], АА-ийн [[Хурандаа]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1939 оны 10-р сарын 21 — [[Цэндийн Олзвой]], АА-ийн [[Байлдагч]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1941 оны 7-р сарын 10 — [[Хорлоогийн Чойбалсан]], БНМАУ-ын [[Маршал]] # 1945 оны 9-р сарын 20 — [[Хорлоогийн Чойбалсан]], БНМАУ-ын [[Маршал]] # 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]], АА-ийн [[Байлдагч]], пулемётчин Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө нэхэн # 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Сангийн Дампил]], АА-ийн [[Хошууч]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Дашийн Данзанваанчиг]], АА-ийн [[Хошууч]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Самданжамцын Лхагвадорж]], [[Ахмад]], хилчин, Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Баянбалын Тэгшээ]], [[Байлдагч]], хилчин, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Лхүнрэвийн Даваадорж]], [[Байлдагч]], хилчин, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1949 оны 12-р сарын 17 — [[Сталин, Иосиф Виссарионович]], ЗХУ-ын [[Генералиссимус]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1957 оны 5-р сарын 29 — [[Климент Ворошилов|Ворошилов, Климент Ефремович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1961 оны 10-р сарын 17 — [[Хорлоогийн Дамба]], [[Байлдагч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1961 оны 12-р сарын 12 — [[Титов, Герман Степанович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1962 оны 7-р сарын 13 — [[Жадамбын Нэхийт]], [[Хошууч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1964 оны 9-р сарын 29 — [[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]], [[Ахлах дэслэгч]], , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1965 оны 5-р сарын 12 — [[Чоймболын Шагдарсүрэн]], [[Хурандаа]], агаарын зоригт нисгэгч # 1965 оны 5-р сарын 31 — [[Николаев, Андриян Григорьевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1966 оны 9-р сарын 16 — [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], # 1967 оны 8-р сарын 18 — [[Беляев, Павел Иванович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1968 оны 6-р сарын 14 — [[Баясгалангийн Бадам]], Хил хамгаалахад туслах отрядын [[Байлдагч]], Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1969 оны 8-р сарын 12 — [[Георгий Жуков|Жуков, Георгий Константинович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1969 оны 8-р сарын 18 — [[Чойн Дугаржав]], АА-ийн [[Хурандаа]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1969 оны 8-р сарын 18 — [[Даржаагийн Хаянхярваа]], [[Хошууч]] ,Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1971 оны 3-р сарын 12 — [[Пунцагийн Чогдон]], АА-ийн [[Хурандаа]], дорнод хилийг хамгаалах, Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1971 оны 3-р сарын 12 — [[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]], АА-ийн [[Хурандаа]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Иван Конев|Конев, Иван Степанович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Исса Плиев|Плиев, Исса Александрович]], ЗХУ-ын [[Армийн Генерал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Судец, Владимир Александрович]], ЗХУ-ын [[Нисэх Хүчний Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 6-р сарын 1 — [[Виктор Горбатко|Горбатко, Виктор Васильевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1971 оны 10-р сарын 13 — [[Түвдэнгийн Бор]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 10-р сарын 13 — [[Бэгзийн Гиваан]] бага түрүүч, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1972 оны 10-р сарын 1 — [[Рукавишников, Николай Николаевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1973 оны 7-р сарын 13 — [[Дуламдоржийн Самдан]], [[Байлдагч]] , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1973 оны 9-р сарын 12 — [[Дүгэрийн Гуулин]], [[Байлдагч]], дорнод хилийг хамгаалах, Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1974 оны 3-р сарын 6 — [[Гомбын Цэнд]], БНМАУ-ыг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1974 оны 9-р сарын 16 — [[Батын Дорж]], [[Армийн Генерал]], БХЯ-ны сайд, БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1975 оны 7-р сарын 15 — [[Федюнинский, Иван Иванович]], ЗХУ-ын [[Армийн Генерал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1975 оны 9-р сарын 2 — [[Магсарын Жанчив]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1976 оны 12-р сарын 14 — [[Леонид Брежнев|Брежнев, Леонид Ильич]], ЗХУ-ын [[Маршал]], ЗХУКН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга # 1979 оны 2-р сарын 19 — [[Алексей Косыгин|Косыгин, Алексей Николаевич]], ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга # 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Норпилийн Жамбаа]], [[Ахлагч]], дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Самдангийн Төмөрбаатар]], [[дэд Хурандаа]], дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Мазимын Экей]], [[Дэслэгч]] , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1981 оны 3-р сарын 13 — [[Бутачийн Цог]], [[Хурандаа Генерал]], БХЯ-ны сайд, БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1981 оны 3-р сарын 31 — [[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]], [[Хурандаа]] анхны [[Сансрын Нисгэгч]] # 1981 оны 3-р сарын 31 — [[Владимир Жанибеков|Жанибеков, Владимир Александрович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1981 оны 6-р сарын 8 — [[Дмитрий Устинов|Устинов, Дмитрий Фёдорович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БХЯ-ны сайд,БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1981 оны 10-р сарын 22 — [[Владимир Коваленок|Коваленок, Владимир Васильевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1981 оны 10-р сарын 22 — [[Виктор Савиных|Савиных, Виктор Петрович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1983 оны 6-р сарын 9 — [[Дамдины Намнан]], [[Байлдагч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1984 оны 8-р сарын 15 — [[Энхийн Шийлэг]]дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1984 оны 8-р сарын 15 — [[Ванчинжавын Шарав]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1985 оны 8-р сарын 31 — [[Түүвэйн Дүүдэй]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1989 он 7-р сарын 19 — [[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]], [[Хурандаа Генерал]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө нэхэн # 2009 оны 8 дугаар сарын 24 - Дугарын Гунгаа # 2009 оны 12 дугаар сарын 10 - Эрдэнийн Бат-Үүл # 2014 оны 9 дүгээр сарын 3 - Пунцагийн Шагдарсүрэн # 2025 оны 9 дүгээр сарын 4 - Ундрахын Доржпалам # 2025 оны 11сарын 12 - Мандахын Тэмүүгэн [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар| ]] [[Ангилал:БНМАУ-ын одон ба хүндэтгэлийн медаль|баатар цол]] [[Ангилал:1922 онд анх гардуулсан шагнал]] 2zjjc7t0is5oft8roedvlx1vr26m34h 854529 854528 2026-04-23T06:46:06Z ~2026-24888-92 104128 2025 Оны 7сард Монгол улсын баруун хилээр цөмрөн орж ирсэн 60 хил зөрчигчтэй ганцаараа тулалдан ялалт байгуулсан 854529 wikitext text/x-wiki <div style="font-size:80%;text-align:center;float:right;border-left:1em solid white"> {| class="wikitable" !width="190"|'''<div style="font-size:130%">Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын баатар</div>''' |- |[[File:Heroy MNR.jpg|180px]]<br />Цолны тэмдэг (“Алтан таван хошуу” тэмдэг) |} </div> [[Файл:Mongol baatar.jpg|220px|right]] Өнөөдөр Монгол улсад одон медалийг зүүж хэрэглэх явдлыг [[БНМАУ]]-ын [[Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчд]]ийн 1990 оны 148 дугаар [[зарлиг]]аар баталсан "БНМАУ-ын цол, одон, медалийн тухай дүрэм"-ээр зохицуулж байна. Энэхүү шинэчилсэн дүрмээр '''БНМАУ-ын баатар''', [[БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар]], [[БНМАУ-ын ардын зүтгэлтэн]], [[БНМАУ-ын гавъяат зүтгэлтэн]] [[цол]], [[одон]], [[медаль]] нь БНМАУ-ын төрийн дээд шагнал мөн” гэж заагаад цол, одон, медаль тус бүрийн шагнах журмыг тодорхойлжээ. Энэ журамд БНМАУ-ын баатар, БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар цол нь “[[БНМАУ-ын эрхэм дээд цол мөн]]” гэж тэмдэглээд: “БНМАУ-ын баатар цол”-ыг эх орноо батлах хамгаалах үйл хэрэгт амь бие хайргүй зүтгэж, төр, нийгмийнхээ өмнө баатарлаг гавъяа байгуулсан хүнд олгоно. БНМАУ-ын баатарт [[Сүхбаатарын одон]], [[БНМАУ-ын баатрын “Алтан таван хошуу” тэмдэг]], [[БНМАУ-ын баатрын үнэмлэх]] олгоно.гэж заасан байна. ==БНМАУ-ын баатрууд== # 1922 оны 9-р сарын 23 — [[Дамдины Сүхбаатар]], # 1924 оны 4-р сарын 24 — Ардын [[Хатанбаатар Магсаржав]], Цэргийн Яамны сайд # 1936 оны 1-р сарын 29 — [[Шагдарын Гонгор]], АА-ийн [[Хурандаа]], Буландэрсний чиглэлээр хил зөрчсөн Японы цэргийн халдлагыг бут цохиж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1936 оны 4-р сарын 7 — [[Дамчаагийн Дэмбэрэл]], АА-ийн [[дэд Хурандаа]], Япончуудын Адагдулааны чиглэлээр хийсэн довтолгооныг бут цохих байлдааны ажиллагаанд Монголын Ардын армийн нисэх хүчнийг амжилттай удирдан оролцсон төдийгүй, өөрийн биеэр агаарын тулалдаанд оролцож дайсны онгоцуудыг устгаж, гавъяа байгуулсаны төлөө 1936 оны 4-р сарын 7 — [[Чоймболын Шагдарсүрэн]], АА-ийн [[нисэгч]], Япончуудын Адагдулааны чиглэлээр хийсэн довтолгооныг бут цохих байлдааны ажиллагааны үед агаарын тулалдаанд оролцож дайсны онгоцуудыг устган гавъяа байгуулсаны төлөө # 1936 оны 9-р сарын 7 — [[Лодонгийн Дандар]], АА-ийн [[Хурандаа]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1939 оны 10-р сарын 21 — [[Цэндийн Олзвой]], АА-ийн [[Байлдагч]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1941 оны 7-р сарын 10 — [[Хорлоогийн Чойбалсан]], БНМАУ-ын [[Маршал]] # 1945 оны 9-р сарын 20 — [[Хорлоогийн Чойбалсан]], БНМАУ-ын [[Маршал]] # 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]], АА-ийн [[Байлдагч]], пулемётчин Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө нэхэн # 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Сангийн Дампил]], АА-ийн [[Хошууч]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Дашийн Данзанваанчиг]], АА-ийн [[Хошууч]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Самданжамцын Лхагвадорж]], [[Ахмад]], хилчин, Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Баянбалын Тэгшээ]], [[Байлдагч]], хилчин, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Лхүнрэвийн Даваадорж]], [[Байлдагч]], хилчин, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1949 оны 12-р сарын 17 — [[Сталин, Иосиф Виссарионович]], ЗХУ-ын [[Генералиссимус]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1957 оны 5-р сарын 29 — [[Климент Ворошилов|Ворошилов, Климент Ефремович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1961 оны 10-р сарын 17 — [[Хорлоогийн Дамба]], [[Байлдагч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1961 оны 12-р сарын 12 — [[Титов, Герман Степанович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1962 оны 7-р сарын 13 — [[Жадамбын Нэхийт]], [[Хошууч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1964 оны 9-р сарын 29 — [[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]], [[Ахлах дэслэгч]], , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1965 оны 5-р сарын 12 — [[Чоймболын Шагдарсүрэн]], [[Хурандаа]], агаарын зоригт нисгэгч # 1965 оны 5-р сарын 31 — [[Николаев, Андриян Григорьевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1966 оны 9-р сарын 16 — [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], # 1967 оны 8-р сарын 18 — [[Беляев, Павел Иванович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1968 оны 6-р сарын 14 — [[Баясгалангийн Бадам]], Хил хамгаалахад туслах отрядын [[Байлдагч]], Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1969 оны 8-р сарын 12 — [[Георгий Жуков|Жуков, Георгий Константинович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1969 оны 8-р сарын 18 — [[Чойн Дугаржав]], АА-ийн [[Хурандаа]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1969 оны 8-р сарын 18 — [[Даржаагийн Хаянхярваа]], [[Хошууч]] ,Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1971 оны 3-р сарын 12 — [[Пунцагийн Чогдон]], АА-ийн [[Хурандаа]], дорнод хилийг хамгаалах, Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1971 оны 3-р сарын 12 — [[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]], АА-ийн [[Хурандаа]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Иван Конев|Конев, Иван Степанович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Исса Плиев|Плиев, Исса Александрович]], ЗХУ-ын [[Армийн Генерал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Судец, Владимир Александрович]], ЗХУ-ын [[Нисэх Хүчний Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 6-р сарын 1 — [[Виктор Горбатко|Горбатко, Виктор Васильевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1971 оны 10-р сарын 13 — [[Түвдэнгийн Бор]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 10-р сарын 13 — [[Бэгзийн Гиваан]] бага түрүүч, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1972 оны 10-р сарын 1 — [[Рукавишников, Николай Николаевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1973 оны 7-р сарын 13 — [[Дуламдоржийн Самдан]], [[Байлдагч]] , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1973 оны 9-р сарын 12 — [[Дүгэрийн Гуулин]], [[Байлдагч]], дорнод хилийг хамгаалах, Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1974 оны 3-р сарын 6 — [[Гомбын Цэнд]], БНМАУ-ыг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1974 оны 9-р сарын 16 — [[Батын Дорж]], [[Армийн Генерал]], БХЯ-ны сайд, БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1975 оны 7-р сарын 15 — [[Федюнинский, Иван Иванович]], ЗХУ-ын [[Армийн Генерал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1975 оны 9-р сарын 2 — [[Магсарын Жанчив]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1976 оны 12-р сарын 14 — [[Леонид Брежнев|Брежнев, Леонид Ильич]], ЗХУ-ын [[Маршал]], ЗХУКН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга # 1979 оны 2-р сарын 19 — [[Алексей Косыгин|Косыгин, Алексей Николаевич]], ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга # 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Норпилийн Жамбаа]], [[Ахлагч]], дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Самдангийн Төмөрбаатар]], [[дэд Хурандаа]], дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Мазимын Экей]], [[Дэслэгч]] , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1981 оны 3-р сарын 13 — [[Бутачийн Цог]], [[Хурандаа Генерал]], БХЯ-ны сайд, БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1981 оны 3-р сарын 31 — [[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]], [[Хурандаа]] анхны [[Сансрын Нисгэгч]] # 1981 оны 3-р сарын 31 — [[Владимир Жанибеков|Жанибеков, Владимир Александрович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1981 оны 6-р сарын 8 — [[Дмитрий Устинов|Устинов, Дмитрий Фёдорович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БХЯ-ны сайд,БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1981 оны 10-р сарын 22 — [[Владимир Коваленок|Коваленок, Владимир Васильевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1981 оны 10-р сарын 22 — [[Виктор Савиных|Савиных, Виктор Петрович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1983 оны 6-р сарын 9 — [[Дамдины Намнан]], [[Байлдагч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1984 оны 8-р сарын 15 — [[Энхийн Шийлэг]]дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1984 оны 8-р сарын 15 — [[Ванчинжавын Шарав]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1985 оны 8-р сарын 31 — [[Түүвэйн Дүүдэй]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1989 он 7-р сарын 19 — [[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]], [[Хурандаа Генерал]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө нэхэн # 2009 оны 8 дугаар сарын 24 - Дугарын Гунгаа # 2009 оны 12 дугаар сарын 10 - Эрдэнийн Бат-Үүл # 2014 оны 9 дүгээр сарын 3 - Пунцагийн Шагдарсүрэн # 2025 оны 9 дүгээр сарын 4 - Ундрахын Доржпалам # 2025 оны 11дүгээр сарын 12 Мандахын Тэмүүгэн [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар| ]] [[Ангилал:БНМАУ-ын одон ба хүндэтгэлийн медаль|баатар цол]] [[Ангилал:1922 онд анх гардуулсан шагнал]] 9bfuskbt9bual4qoz0aer8ehwdkfx6p 854530 854529 2026-04-23T07:00:03Z ~2026-24888-92 104128 854530 wikitext text/x-wiki <div style="font-size:80%;text-align:center;float:right;border-left:1em solid white"> {| class="wikitable" !width="190"|'''<div style="font-size:130%">Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын баатар</div>''' |- |[[File:Heroy MNR.jpg|180px]]<br />Цолны тэмдэг (“Алтан таван хошуу” тэмдэг) |} </div> [[Файл:Mongol baatar.jpg|220px|right]] Өнөөдөр Монгол улсад одон медалийг зүүж хэрэглэх явдлыг [[БНМАУ]]-ын [[Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчд]]ийн 1990 оны 148 дугаар [[зарлиг]]аар баталсан "БНМАУ-ын цол, одон, медалийн тухай дүрэм"-ээр зохицуулж байна. Энэхүү шинэчилсэн дүрмээр '''БНМАУ-ын баатар''', [[БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар]], [[БНМАУ-ын ардын зүтгэлтэн]], [[БНМАУ-ын гавъяат зүтгэлтэн]] [[цол]], [[одон]], [[медаль]] нь БНМАУ-ын төрийн дээд шагнал мөн” гэж заагаад цол, одон, медаль тус бүрийн шагнах журмыг тодорхойлжээ. Энэ журамд БНМАУ-ын баатар, БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар цол нь “[[БНМАУ-ын эрхэм дээд цол мөн]]” гэж тэмдэглээд: “БНМАУ-ын баатар цол”-ыг эх орноо батлах хамгаалах үйл хэрэгт амь бие хайргүй зүтгэж, төр, нийгмийнхээ өмнө баатарлаг гавъяа байгуулсан хүнд олгоно. БНМАУ-ын баатарт [[Сүхбаатарын одон]], [[БНМАУ-ын баатрын “Алтан таван хошуу” тэмдэг]], [[БНМАУ-ын баатрын үнэмлэх]] олгоно.гэж заасан байна. ==БНМАУ-ын баатрууд== # 1922 оны 9-р сарын 23 — [[Дамдины Сүхбаатар]], # 1924 оны 4-р сарын 24 — Ардын [[Хатанбаатар Магсаржав]], Цэргийн Яамны сайд # 1936 оны 1-р сарын 29 — [[Шагдарын Гонгор]], АА-ийн [[Хурандаа]], Буландэрсний чиглэлээр хил зөрчсөн Японы цэргийн халдлагыг бут цохиж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1936 оны 4-р сарын 7 — [[Дамчаагийн Дэмбэрэл]], АА-ийн [[дэд Хурандаа]], Япончуудын Адагдулааны чиглэлээр хийсэн довтолгооныг бут цохих байлдааны ажиллагаанд Монголын Ардын армийн нисэх хүчнийг амжилттай удирдан оролцсон төдийгүй, өөрийн биеэр агаарын тулалдаанд оролцож дайсны онгоцуудыг устгаж, гавъяа байгуулсаны төлөө 1936 оны 4-р сарын 7 — [[Чоймболын Шагдарсүрэн]], АА-ийн [[нисэгч]], Япончуудын Адагдулааны чиглэлээр хийсэн довтолгооныг бут цохих байлдааны ажиллагааны үед агаарын тулалдаанд оролцож дайсны онгоцуудыг устган гавъяа байгуулсаны төлөө # 1936 оны 9-р сарын 7 — [[Лодонгийн Дандар]], АА-ийн [[Хурандаа]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1939 оны 10-р сарын 21 — [[Цэндийн Олзвой]], АА-ийн [[Байлдагч]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1941 оны 7-р сарын 10 — [[Хорлоогийн Чойбалсан]], БНМАУ-ын [[Маршал]] # 1945 оны 9-р сарын 20 — [[Хорлоогийн Чойбалсан]], БНМАУ-ын [[Маршал]] # 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]], АА-ийн [[Байлдагч]], пулемётчин Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө нэхэн # 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Сангийн Дампил]], АА-ийн [[Хошууч]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Дашийн Данзанваанчиг]], АА-ийн [[Хошууч]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Самданжамцын Лхагвадорж]], [[Ахмад]], хилчин, Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Баянбалын Тэгшээ]], [[Байлдагч]], хилчин, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Лхүнрэвийн Даваадорж]], [[Байлдагч]], хилчин, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1949 оны 12-р сарын 17 — [[Сталин, Иосиф Виссарионович]], ЗХУ-ын [[Генералиссимус]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1957 оны 5-р сарын 29 — [[Климент Ворошилов|Ворошилов, Климент Ефремович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1961 оны 10-р сарын 17 — [[Хорлоогийн Дамба]], [[Байлдагч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1961 оны 12-р сарын 12 — [[Титов, Герман Степанович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1962 оны 7-р сарын 13 — [[Жадамбын Нэхийт]], [[Хошууч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1964 оны 9-р сарын 29 — [[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]], [[Ахлах дэслэгч]], , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1965 оны 5-р сарын 12 — [[Чоймболын Шагдарсүрэн]], [[Хурандаа]], агаарын зоригт нисгэгч # 1965 оны 5-р сарын 31 — [[Николаев, Андриян Григорьевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1966 оны 9-р сарын 16 — [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], # 1967 оны 8-р сарын 18 — [[Беляев, Павел Иванович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1968 оны 6-р сарын 14 — [[Баясгалангийн Бадам]], Хил хамгаалахад туслах отрядын [[Байлдагч]], Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1969 оны 8-р сарын 12 — [[Георгий Жуков|Жуков, Георгий Константинович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1969 оны 8-р сарын 18 — [[Чойн Дугаржав]], АА-ийн [[Хурандаа]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1969 оны 8-р сарын 18 — [[Даржаагийн Хаянхярваа]], [[Хошууч]] ,Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1971 оны 3-р сарын 12 — [[Пунцагийн Чогдон]], АА-ийн [[Хурандаа]], дорнод хилийг хамгаалах, Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1971 оны 3-р сарын 12 — [[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]], АА-ийн [[Хурандаа]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Иван Конев|Конев, Иван Степанович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Исса Плиев|Плиев, Исса Александрович]], ЗХУ-ын [[Армийн Генерал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Судец, Владимир Александрович]], ЗХУ-ын [[Нисэх Хүчний Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 6-р сарын 1 — [[Виктор Горбатко|Горбатко, Виктор Васильевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1971 оны 10-р сарын 13 — [[Түвдэнгийн Бор]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 10-р сарын 13 — [[Бэгзийн Гиваан]] бага түрүүч, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1972 оны 10-р сарын 1 — [[Рукавишников, Николай Николаевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1973 оны 7-р сарын 13 — [[Дуламдоржийн Самдан]], [[Байлдагч]] , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1973 оны 9-р сарын 12 — [[Дүгэрийн Гуулин]], [[Байлдагч]], дорнод хилийг хамгаалах, Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1974 оны 3-р сарын 6 — [[Гомбын Цэнд]], БНМАУ-ыг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1974 оны 9-р сарын 16 — [[Батын Дорж]], [[Армийн Генерал]], БХЯ-ны сайд, БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1975 оны 7-р сарын 15 — [[Федюнинский, Иван Иванович]], ЗХУ-ын [[Армийн Генерал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1975 оны 9-р сарын 2 — [[Магсарын Жанчив]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1976 оны 12-р сарын 14 — [[Леонид Брежнев|Брежнев, Леонид Ильич]], ЗХУ-ын [[Маршал]], ЗХУКН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга # 1979 оны 2-р сарын 19 — [[Алексей Косыгин|Косыгин, Алексей Николаевич]], ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга # 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Норпилийн Жамбаа]], [[Ахлагч]], дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Самдангийн Төмөрбаатар]], [[дэд Хурандаа]], дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Мазимын Экей]], [[Дэслэгч]] , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1981 оны 3-р сарын 13 — [[Бутачийн Цог]], [[Хурандаа Генерал]], БХЯ-ны сайд, БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1981 оны 3-р сарын 31 — [[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]], [[Хурандаа]] анхны [[Сансрын Нисгэгч]] # 1981 оны 3-р сарын 31 — [[Владимир Жанибеков|Жанибеков, Владимир Александрович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1981 оны 6-р сарын 8 — [[Дмитрий Устинов|Устинов, Дмитрий Фёдорович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БХЯ-ны сайд,БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1981 оны 10-р сарын 22 — [[Владимир Коваленок|Коваленок, Владимир Васильевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1981 оны 10-р сарын 22 — [[Виктор Савиных|Савиных, Виктор Петрович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1983 оны 6-р сарын 9 — [[Дамдины Намнан]], [[Байлдагч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1984 оны 8-р сарын 15 — [[Энхийн Шийлэг]]дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1984 оны 8-р сарын 15 — [[Ванчинжавын Шарав]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1985 оны 8-р сарын 31 — [[Түүвэйн Дүүдэй]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1989 он 7-р сарын 19 — [[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]], [[Хурандаа Генерал]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө нэхэн # 2009 оны 8 дугаар сарын 24 - Дугарын Гунгаа # 2009 оны 12 дугаар сарын 10 - Эрдэнийн Бат-Үүл # 2014 оны 9 дүгээр сарын 3 - Пунцагийн Шагдарсүрэн # 2025 оны 9 дүгээр сарын 4 - Ундрахын Доржпалам # 2025 оны 11дүгээр сарын 12-Мандахын Тэмүүгэн [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар| ]] [[Ангилал:БНМАУ-ын одон ба хүндэтгэлийн медаль|баатар цол]] [[Ангилал:1922 онд анх гардуулсан шагнал]] s9n207y0b6ly6s0lqy314nlijz8wsqx 854532 854530 2026-04-23T07:34:21Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-24888-92|~2026-24888-92]] ([[User talk:~2026-24888-92|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:~2025-31969-22|~2025-31969-22]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 838396 wikitext text/x-wiki <div style="font-size:80%;text-align:center;float:right;border-left:1em solid white"> {| class="wikitable" !width="190"|'''<div style="font-size:130%">Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын баатар</div>''' |- |[[File:Heroy MNR.jpg|180px]]<br />Цолны тэмдэг (“Алтан таван хошуу” тэмдэг) |} </div> [[Файл:Mongol baatar.jpg|220px|right]] Өнөөдөр Монгол улсад одон медалийг зүүж хэрэглэх явдлыг [[БНМАУ]]-ын [[Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчд]]ийн 1990 оны 148 дугаар [[зарлиг]]аар баталсан "БНМАУ-ын цол, одон, медалийн тухай дүрэм"-ээр зохицуулж байна. Энэхүү шинэчилсэн дүрмээр '''БНМАУ-ын баатар''', [[БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар]], [[БНМАУ-ын ардын зүтгэлтэн]], [[БНМАУ-ын гавъяат зүтгэлтэн]] [[цол]], [[одон]], [[медаль]] нь БНМАУ-ын төрийн дээд шагнал мөн” гэж заагаад цол, одон, медаль тус бүрийн шагнах журмыг тодорхойлжээ. Энэ журамд БНМАУ-ын баатар, БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар цол нь “[[БНМАУ-ын эрхэм дээд цол мөн]]” гэж тэмдэглээд: “БНМАУ-ын баатар цол”-ыг эх орноо батлах хамгаалах үйл хэрэгт амь бие хайргүй зүтгэж, төр, нийгмийнхээ өмнө баатарлаг гавъяа байгуулсан хүнд олгоно. БНМАУ-ын баатарт [[Сүхбаатарын одон]], [[БНМАУ-ын баатрын “Алтан таван хошуу” тэмдэг]], [[БНМАУ-ын баатрын үнэмлэх]] олгоно.гэж заасан байна. ==БНМАУ-ын баатрууд== # 1922 оны 9-р сарын 23 — [[Дамдины Сүхбаатар]], # 1924 оны 4-р сарын 24 — Ардын [[Хатанбаатар Магсаржав]], Цэргийн Яамны сайд # 1936 оны 1-р сарын 29 — [[Шагдарын Гонгор]], АА-ийн [[Хурандаа]], Буландэрсний чиглэлээр хил зөрчсөн Японы цэргийн халдлагыг бут цохиж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1936 оны 4-р сарын 7 — [[Дамчаагийн Дэмбэрэл]], АА-ийн [[дэд Хурандаа]], Япончуудын Адагдулааны чиглэлээр хийсэн довтолгооныг бут цохих байлдааны ажиллагаанд Монголын Ардын армийн нисэх хүчнийг амжилттай удирдан оролцсон төдийгүй, өөрийн биеэр агаарын тулалдаанд оролцож дайсны онгоцуудыг устгаж, гавъяа байгуулсаны төлөө 1936 оны 4-р сарын 7 — [[Чоймболын Шагдарсүрэн]], АА-ийн [[нисэгч]], Япончуудын Адагдулааны чиглэлээр хийсэн довтолгооныг бут цохих байлдааны ажиллагааны үед агаарын тулалдаанд оролцож дайсны онгоцуудыг устган гавъяа байгуулсаны төлөө # 1936 оны 9-р сарын 7 — [[Лодонгийн Дандар]], АА-ийн [[Хурандаа]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1939 оны 10-р сарын 21 — [[Цэндийн Олзвой]], АА-ийн [[Байлдагч]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1941 оны 7-р сарын 10 — [[Хорлоогийн Чойбалсан]], БНМАУ-ын [[Маршал]] # 1945 оны 9-р сарын 20 — [[Хорлоогийн Чойбалсан]], БНМАУ-ын [[Маршал]] # 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]], АА-ийн [[Байлдагч]], пулемётчин Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө нэхэн # 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Сангийн Дампил]], АА-ийн [[Хошууч]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Дашийн Данзанваанчиг]], АА-ийн [[Хошууч]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Самданжамцын Лхагвадорж]], [[Ахмад]], хилчин, Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Баянбалын Тэгшээ]], [[Байлдагч]], хилчин, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Лхүнрэвийн Даваадорж]], [[Байлдагч]], хилчин, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1949 оны 12-р сарын 17 — [[Сталин, Иосиф Виссарионович]], ЗХУ-ын [[Генералиссимус]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1957 оны 5-р сарын 29 — [[Климент Ворошилов|Ворошилов, Климент Ефремович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1961 оны 10-р сарын 17 — [[Хорлоогийн Дамба]], [[Байлдагч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1961 оны 12-р сарын 12 — [[Титов, Герман Степанович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1962 оны 7-р сарын 13 — [[Жадамбын Нэхийт]], [[Хошууч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1964 оны 9-р сарын 29 — [[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]], [[Ахлах дэслэгч]], , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1965 оны 5-р сарын 12 — [[Чоймболын Шагдарсүрэн]], [[Хурандаа]], агаарын зоригт нисгэгч # 1965 оны 5-р сарын 31 — [[Николаев, Андриян Григорьевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1966 оны 9-р сарын 16 — [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], # 1967 оны 8-р сарын 18 — [[Беляев, Павел Иванович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1968 оны 6-р сарын 14 — [[Баясгалангийн Бадам]], Хил хамгаалахад туслах отрядын [[Байлдагч]], Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1969 оны 8-р сарын 12 — [[Георгий Жуков|Жуков, Георгий Константинович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1969 оны 8-р сарын 18 — [[Чойн Дугаржав]], АА-ийн [[Хурандаа]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1969 оны 8-р сарын 18 — [[Даржаагийн Хаянхярваа]], [[Хошууч]] ,Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1971 оны 3-р сарын 12 — [[Пунцагийн Чогдон]], АА-ийн [[Хурандаа]], дорнод хилийг хамгаалах, Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1971 оны 3-р сарын 12 — [[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]], АА-ийн [[Хурандаа]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Иван Конев|Конев, Иван Степанович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Исса Плиев|Плиев, Исса Александрович]], ЗХУ-ын [[Армийн Генерал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Судец, Владимир Александрович]], ЗХУ-ын [[Нисэх Хүчний Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 6-р сарын 1 — [[Виктор Горбатко|Горбатко, Виктор Васильевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1971 оны 10-р сарын 13 — [[Түвдэнгийн Бор]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 10-р сарын 13 — [[Бэгзийн Гиваан]] бага түрүүч, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1972 оны 10-р сарын 1 — [[Рукавишников, Николай Николаевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1973 оны 7-р сарын 13 — [[Дуламдоржийн Самдан]], [[Байлдагч]] , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1973 оны 9-р сарын 12 — [[Дүгэрийн Гуулин]], [[Байлдагч]], дорнод хилийг хамгаалах, Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1974 оны 3-р сарын 6 — [[Гомбын Цэнд]], БНМАУ-ыг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1974 оны 9-р сарын 16 — [[Батын Дорж]], [[Армийн Генерал]], БХЯ-ны сайд, БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1975 оны 7-р сарын 15 — [[Федюнинский, Иван Иванович]], ЗХУ-ын [[Армийн Генерал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1975 оны 9-р сарын 2 — [[Магсарын Жанчив]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1976 оны 12-р сарын 14 — [[Леонид Брежнев|Брежнев, Леонид Ильич]], ЗХУ-ын [[Маршал]], ЗХУКН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга # 1979 оны 2-р сарын 19 — [[Алексей Косыгин|Косыгин, Алексей Николаевич]], ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга # 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Норпилийн Жамбаа]], [[Ахлагч]], дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Самдангийн Төмөрбаатар]], [[дэд Хурандаа]], дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Мазимын Экей]], [[Дэслэгч]] , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1981 оны 3-р сарын 13 — [[Бутачийн Цог]], [[Хурандаа Генерал]], БХЯ-ны сайд, БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1981 оны 3-р сарын 31 — [[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]], [[Хурандаа]] анхны [[Сансрын Нисгэгч]] # 1981 оны 3-р сарын 31 — [[Владимир Жанибеков|Жанибеков, Владимир Александрович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1981 оны 6-р сарын 8 — [[Дмитрий Устинов|Устинов, Дмитрий Фёдорович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БХЯ-ны сайд,БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1981 оны 10-р сарын 22 — [[Владимир Коваленок|Коваленок, Владимир Васильевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1981 оны 10-р сарын 22 — [[Виктор Савиных|Савиных, Виктор Петрович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1983 оны 6-р сарын 9 — [[Дамдины Намнан]], [[Байлдагч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1984 оны 8-р сарын 15 — [[Энхийн Шийлэг]]дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1984 оны 8-р сарын 15 — [[Ванчинжавын Шарав]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1985 оны 8-р сарын 31 — [[Түүвэйн Дүүдэй]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1989 он 7-р сарын 19 — [[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]], [[Хурандаа Генерал]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө нэхэн # 2009 оны 8 дугаар сарын 24 - Дугарын Гунгаа # 2009 оны 12 дугаар сарын 10 - Эрдэнийн Бат-Үүл # 2014 оны 9 дүгээр сарын 3 - Пунцагийн Шагдарсүрэн # 2025 оны 9 дүгээр сарын 4 - Ундрахын Доржпалам [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар| ]] [[Ангилал:БНМАУ-ын одон ба хүндэтгэлийн медаль|баатар цол]] [[Ангилал:1922 онд анх гардуулсан шагнал]] prkpz0hp1u2wp64ktsibl2tw977tcja 854535 854532 2026-04-23T07:55:36Z ~2026-24888-92 104128 854535 wikitext text/x-wiki <div style="font-size:80%;text-align:center;float:right;border-left:1em solid white"> {| class="wikitable" !width="190"|'''<div style="font-size:130%">Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын баатар</div>''' |- |[[File:Heroy MNR.jpg|180px]]<br />Цолны тэмдэг (“Алтан таван хошуу” тэмдэг) |} </div> [[Файл:Mongol baatar.jpg|220px|right]] Өнөөдөр Монгол улсад одон медалийг зүүж хэрэглэх явдлыг [[БНМАУ]]-ын [[Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчд]]ийн 1990 оны 148 дугаар [[зарлиг]]аар баталсан "БНМАУ-ын цол, одон, медалийн тухай дүрэм"-ээр зохицуулж байна. Энэхүү шинэчилсэн дүрмээр '''БНМАУ-ын баатар''', [[БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар]], [[БНМАУ-ын ардын зүтгэлтэн]], [[БНМАУ-ын гавъяат зүтгэлтэн]] [[цол]], [[одон]], [[медаль]] нь БНМАУ-ын төрийн дээд шагнал мөн” гэж заагаад цол, одон, медаль тус бүрийн шагнах журмыг тодорхойлжээ. Энэ журамд БНМАУ-ын баатар, БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар цол нь “[[БНМАУ-ын эрхэм дээд цол мөн]]” гэж тэмдэглээд: “БНМАУ-ын баатар цол”-ыг эх орноо батлах хамгаалах үйл хэрэгт амь бие хайргүй зүтгэж, төр, нийгмийнхээ өмнө баатарлаг гавъяа байгуулсан хүнд олгоно. БНМАУ-ын баатарт [[Сүхбаатарын одон]], [[БНМАУ-ын баатрын “Алтан таван хошуу” тэмдэг]], [[БНМАУ-ын баатрын үнэмлэх]] олгоно.гэж заасан байна. ==БНМАУ-ын баатрууд== # 1922 оны 9-р сарын 23 — [[Дамдины Сүхбаатар]], # 1924 оны 4-р сарын 24 — Ардын [[Хатанбаатар Магсаржав]], Цэргийн Яамны сайд # 1936 оны 1-р сарын 29 — [[Шагдарын Гонгор]], АА-ийн [[Хурандаа]], Буландэрсний чиглэлээр хил зөрчсөн Японы цэргийн халдлагыг бут цохиж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1936 оны 4-р сарын 7 — [[Дамчаагийн Дэмбэрэл]], АА-ийн [[дэд Хурандаа]], Япончуудын Адагдулааны чиглэлээр хийсэн довтолгооныг бут цохих байлдааны ажиллагаанд Монголын Ардын армийн нисэх хүчнийг амжилттай удирдан оролцсон төдийгүй, өөрийн биеэр агаарын тулалдаанд оролцож дайсны онгоцуудыг устгаж, гавъяа байгуулсаны төлөө 1936 оны 4-р сарын 7 — [[Чоймболын Шагдарсүрэн]], АА-ийн [[нисэгч]], Япончуудын Адагдулааны чиглэлээр хийсэн довтолгооныг бут цохих байлдааны ажиллагааны үед агаарын тулалдаанд оролцож дайсны онгоцуудыг устган гавъяа байгуулсаны төлөө # 1936 оны 9-р сарын 7 — [[Лодонгийн Дандар]], АА-ийн [[Хурандаа]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1939 оны 10-р сарын 21 — [[Цэндийн Олзвой]], АА-ийн [[Байлдагч]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1941 оны 7-р сарын 10 — [[Хорлоогийн Чойбалсан]], БНМАУ-ын [[Маршал]] # 1945 оны 9-р сарын 20 — [[Хорлоогийн Чойбалсан]], БНМАУ-ын [[Маршал]] # 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]], АА-ийн [[Байлдагч]], пулемётчин Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө нэхэн # 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Сангийн Дампил]], АА-ийн [[Хошууч]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Дашийн Данзанваанчиг]], АА-ийн [[Хошууч]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Самданжамцын Лхагвадорж]], [[Ахмад]], хилчин, Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Баянбалын Тэгшээ]], [[Байлдагч]], хилчин, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Лхүнрэвийн Даваадорж]], [[Байлдагч]], хилчин, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1949 оны 12-р сарын 17 — [[Сталин, Иосиф Виссарионович]], ЗХУ-ын [[Генералиссимус]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1957 оны 5-р сарын 29 — [[Климент Ворошилов|Ворошилов, Климент Ефремович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1961 оны 10-р сарын 17 — [[Хорлоогийн Дамба]], [[Байлдагч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1961 оны 12-р сарын 12 — [[Титов, Герман Степанович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1962 оны 7-р сарын 13 — [[Жадамбын Нэхийт]], [[Хошууч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1964 оны 9-р сарын 29 — [[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]], [[Ахлах дэслэгч]], , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1965 оны 5-р сарын 12 — [[Чоймболын Шагдарсүрэн]], [[Хурандаа]], агаарын зоригт нисгэгч # 1965 оны 5-р сарын 31 — [[Николаев, Андриян Григорьевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1966 оны 9-р сарын 16 — [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], # 1967 оны 8-р сарын 18 — [[Беляев, Павел Иванович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1968 оны 6-р сарын 14 — [[Баясгалангийн Бадам]], Хил хамгаалахад туслах отрядын [[Байлдагч]], Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1969 оны 8-р сарын 12 — [[Георгий Жуков|Жуков, Георгий Константинович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1969 оны 8-р сарын 18 — [[Чойн Дугаржав]], АА-ийн [[Хурандаа]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1969 оны 8-р сарын 18 — [[Даржаагийн Хаянхярваа]], [[Хошууч]] ,Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1971 оны 3-р сарын 12 — [[Пунцагийн Чогдон]], АА-ийн [[Хурандаа]], дорнод хилийг хамгаалах, Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1971 оны 3-р сарын 12 — [[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]], АА-ийн [[Хурандаа]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Иван Конев|Конев, Иван Степанович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Исса Плиев|Плиев, Исса Александрович]], ЗХУ-ын [[Армийн Генерал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Судец, Владимир Александрович]], ЗХУ-ын [[Нисэх Хүчний Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 6-р сарын 1 — [[Виктор Горбатко|Горбатко, Виктор Васильевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1971 оны 10-р сарын 13 — [[Түвдэнгийн Бор]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 10-р сарын 13 — [[Бэгзийн Гиваан]] бага түрүүч, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1972 оны 10-р сарын 1 — [[Рукавишников, Николай Николаевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1973 оны 7-р сарын 13 — [[Дуламдоржийн Самдан]], [[Байлдагч]] , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1973 оны 9-р сарын 12 — [[Дүгэрийн Гуулин]], [[Байлдагч]], дорнод хилийг хамгаалах, Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1974 оны 3-р сарын 6 — [[Гомбын Цэнд]], БНМАУ-ыг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1974 оны 9-р сарын 16 — [[Батын Дорж]], [[Армийн Генерал]], БХЯ-ны сайд, БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1975 оны 7-р сарын 15 — [[Федюнинский, Иван Иванович]], ЗХУ-ын [[Армийн Генерал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1975 оны 9-р сарын 2 — [[Магсарын Жанчив]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1976 оны 12-р сарын 14 — [[Леонид Брежнев|Брежнев, Леонид Ильич]], ЗХУ-ын [[Маршал]], ЗХУКН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга # 1979 оны 2-р сарын 19 — [[Алексей Косыгин|Косыгин, Алексей Николаевич]], ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга # 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Норпилийн Жамбаа]], [[Ахлагч]], дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Самдангийн Төмөрбаатар]], [[дэд Хурандаа]], дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Мазимын Экей]], [[Дэслэгч]] , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1981 оны 3-р сарын 13 — [[Бутачийн Цог]], [[Хурандаа Генерал]], БХЯ-ны сайд, БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1981 оны 3-р сарын 31 — [[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]], [[Хурандаа]] анхны [[Сансрын Нисгэгч]] # 1981 оны 3-р сарын 31 — [[Владимир Жанибеков|Жанибеков, Владимир Александрович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1981 оны 6-р сарын 8 — [[Дмитрий Устинов|Устинов, Дмитрий Фёдорович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БХЯ-ны сайд,БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1981 оны 10-р сарын 22 — [[Владимир Коваленок|Коваленок, Владимир Васильевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1981 оны 10-р сарын 22 — [[Виктор Савиных|Савиных, Виктор Петрович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1983 оны 6-р сарын 9 — [[Дамдины Намнан]], [[Байлдагч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1984 оны 8-р сарын 15 — [[Энхийн Шийлэг]]дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1984 оны 8-р сарын 15 — [[Ванчинжавын Шарав]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1985 оны 8-р сарын 31 — [[Түүвэйн Дүүдэй]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1989 он 7-р сарын 19 — [[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]], [[Хурандаа Генерал]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө нэхэн # 2009 оны 8 дугаар сарын 24 - Дугарын Гунгаа # 2009 оны 12 дугаар сарын 10 - Эрдэнийн Бат-Үүл # 2014 оны 9 дүгээр сарын 3 - Пунцагийн Шагдарсүрэн # 2025 оны 9 дүгээр сарын 4 - Ундрахын Доржпалам # 2025 оны 11дүгээр сарын 12- Мандахын Тэмүүгэн [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар| ]] [[Ангилал:БНМАУ-ын одон ба хүндэтгэлийн медаль|баатар цол]] [[Ангилал:1922 онд анх гардуулсан шагнал]] 8r6p2jsqq99p4e1h16a79qs7e319q5m 854536 854535 2026-04-23T08:02:27Z ~2026-24888-92 104128 854536 wikitext text/x-wiki <div style="font-size:80%;text-align:center;float:right;border-left:1em solid white"> {| class="wikitable" !width="190"|'''<div style="font-size:130%">Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын баатар</div>''' |- |[[File:Heroy MNR.jpg|180px]]<br />Цолны тэмдэг (“Алтан таван хошуу” тэмдэг) |} </div> [[Файл:Mongol baatar.jpg|220px|right]] Өнөөдөр Монгол улсад одон медалийг зүүж хэрэглэх явдлыг [[БНМАУ]]-ын [[Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчд]]ийн 1990 оны 148 дугаар [[зарлиг]]аар баталсан "БНМАУ-ын цол, одон, медалийн тухай дүрэм"-ээр зохицуулж байна. Энэхүү шинэчилсэн дүрмээр '''БНМАУ-ын баатар''', [[БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар]], [[БНМАУ-ын ардын зүтгэлтэн]], [[БНМАУ-ын гавъяат зүтгэлтэн]] [[цол]], [[одон]], [[медаль]] нь БНМАУ-ын төрийн дээд шагнал мөн” гэж заагаад цол, одон, медаль тус бүрийн шагнах журмыг тодорхойлжээ. Энэ журамд БНМАУ-ын баатар, БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар цол нь “[[БНМАУ-ын эрхэм дээд цол мөн]]” гэж тэмдэглээд: “БНМАУ-ын баатар цол”-ыг эх орноо батлах хамгаалах үйл хэрэгт амь бие хайргүй зүтгэж, төр, нийгмийнхээ өмнө баатарлаг гавъяа байгуулсан хүнд олгоно. БНМАУ-ын баатарт [[Сүхбаатарын одон]], [[БНМАУ-ын баатрын “Алтан таван хошуу” тэмдэг]], [[БНМАУ-ын баатрын үнэмлэх]] олгоно.гэж заасан байна. ==БНМАУ-ын баатрууд== # 1922 оны 9-р сарын 23 — [[Дамдины Сүхбаатар]], # 1924 оны 4-р сарын 24 — Ардын [[Хатанбаатар Магсаржав]], Цэргийн Яамны сайд # 1936 оны 1-р сарын 29 — [[Шагдарын Гонгор]], АА-ийн [[Хурандаа]], Буландэрсний чиглэлээр хил зөрчсөн Японы цэргийн халдлагыг бут цохиж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1936 оны 4-р сарын 7 — [[Дамчаагийн Дэмбэрэл]], АА-ийн [[дэд Хурандаа]], Япончуудын Адагдулааны чиглэлээр хийсэн довтолгооныг бут цохих байлдааны ажиллагаанд Монголын Ардын армийн нисэх хүчнийг амжилттай удирдан оролцсон төдийгүй, өөрийн биеэр агаарын тулалдаанд оролцож дайсны онгоцуудыг устгаж, гавъяа байгуулсаны төлөө 1936 оны 4-р сарын 7 — [[Чоймболын Шагдарсүрэн]], АА-ийн [[нисэгч]], Япончуудын Адагдулааны чиглэлээр хийсэн довтолгооныг бут цохих байлдааны ажиллагааны үед агаарын тулалдаанд оролцож дайсны онгоцуудыг устган гавъяа байгуулсаны төлөө # 1936 оны 9-р сарын 7 — [[Лодонгийн Дандар]], АА-ийн [[Хурандаа]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1939 оны 10-р сарын 21 — [[Цэндийн Олзвой]], АА-ийн [[Байлдагч]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1941 оны 7-р сарын 10 — [[Хорлоогийн Чойбалсан]], БНМАУ-ын [[Маршал]] # 1945 оны 9-р сарын 20 — [[Хорлоогийн Чойбалсан]], БНМАУ-ын [[Маршал]] # 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]], АА-ийн [[Байлдагч]], пулемётчин Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө нэхэн # 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Сангийн Дампил]], АА-ийн [[Хошууч]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Дашийн Данзанваанчиг]], АА-ийн [[Хошууч]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Самданжамцын Лхагвадорж]], [[Ахмад]], хилчин, Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Баянбалын Тэгшээ]], [[Байлдагч]], хилчин, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Лхүнрэвийн Даваадорж]], [[Байлдагч]], хилчин, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1949 оны 12-р сарын 17 — [[Сталин, Иосиф Виссарионович]], ЗХУ-ын [[Генералиссимус]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1957 оны 5-р сарын 29 — [[Климент Ворошилов|Ворошилов, Климент Ефремович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1961 оны 10-р сарын 17 — [[Хорлоогийн Дамба]], [[Байлдагч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1961 оны 12-р сарын 12 — [[Титов, Герман Степанович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1962 оны 7-р сарын 13 — [[Жадамбын Нэхийт]], [[Хошууч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1964 оны 9-р сарын 29 — [[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]], [[Ахлах дэслэгч]], , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1965 оны 5-р сарын 12 — [[Чоймболын Шагдарсүрэн]], [[Хурандаа]], агаарын зоригт нисгэгч # 1965 оны 5-р сарын 31 — [[Николаев, Андриян Григорьевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1966 оны 9-р сарын 16 — [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], # 1967 оны 8-р сарын 18 — [[Беляев, Павел Иванович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1968 оны 6-р сарын 14 — [[Баясгалангийн Бадам]], Хил хамгаалахад туслах отрядын [[Байлдагч]], Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1969 оны 8-р сарын 12 — [[Георгий Жуков|Жуков, Георгий Константинович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1969 оны 8-р сарын 18 — [[Чойн Дугаржав]], АА-ийн [[Хурандаа]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1969 оны 8-р сарын 18 — [[Даржаагийн Хаянхярваа]], [[Хошууч]] ,Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1971 оны 3-р сарын 12 — [[Пунцагийн Чогдон]], АА-ийн [[Хурандаа]], дорнод хилийг хамгаалах, Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1971 оны 3-р сарын 12 — [[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]], АА-ийн [[Хурандаа]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Иван Конев|Конев, Иван Степанович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Исса Плиев|Плиев, Исса Александрович]], ЗХУ-ын [[Армийн Генерал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Судец, Владимир Александрович]], ЗХУ-ын [[Нисэх Хүчний Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 6-р сарын 1 — [[Виктор Горбатко|Горбатко, Виктор Васильевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1971 оны 10-р сарын 13 — [[Түвдэнгийн Бор]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 10-р сарын 13 — [[Бэгзийн Гиваан]] бага түрүүч, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1972 оны 10-р сарын 1 — [[Рукавишников, Николай Николаевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1973 оны 7-р сарын 13 — [[Дуламдоржийн Самдан]], [[Байлдагч]] , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1973 оны 9-р сарын 12 — [[Дүгэрийн Гуулин]], [[Байлдагч]], дорнод хилийг хамгаалах, Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1974 оны 3-р сарын 6 — [[Гомбын Цэнд]], БНМАУ-ыг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1974 оны 9-р сарын 16 — [[Батын Дорж]], [[Армийн Генерал]], БХЯ-ны сайд, БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1975 оны 7-р сарын 15 — [[Федюнинский, Иван Иванович]], ЗХУ-ын [[Армийн Генерал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1975 оны 9-р сарын 2 — [[Магсарын Жанчив]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1976 оны 12-р сарын 14 — [[Леонид Брежнев|Брежнев, Леонид Ильич]], ЗХУ-ын [[Маршал]], ЗХУКН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга # 1979 оны 2-р сарын 19 — [[Алексей Косыгин|Косыгин, Алексей Николаевич]], ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга # 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Норпилийн Жамбаа]], [[Ахлагч]], дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Самдангийн Төмөрбаатар]], [[дэд Хурандаа]], дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Мазимын Экей]], [[Дэслэгч]] , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1981 оны 3-р сарын 13 — [[Бутачийн Цог]], [[Хурандаа Генерал]], БХЯ-ны сайд, БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1981 оны 3-р сарын 31 — [[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]], [[Хурандаа]] анхны [[Сансрын Нисгэгч]] # 1981 оны 3-р сарын 31 — [[Владимир Жанибеков|Жанибеков, Владимир Александрович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1981 оны 6-р сарын 8 — [[Дмитрий Устинов|Устинов, Дмитрий Фёдорович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БХЯ-ны сайд,БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1981 оны 10-р сарын 22 — [[Владимир Коваленок|Коваленок, Владимир Васильевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1981 оны 10-р сарын 22 — [[Виктор Савиных|Савиных, Виктор Петрович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1983 оны 6-р сарын 9 — [[Дамдины Намнан]], [[Байлдагч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1984 оны 8-р сарын 15 — [[Энхийн Шийлэг]]дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1984 оны 8-р сарын 15 — [[Ванчинжавын Шарав]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1985 оны 8-р сарын 31 — [[Түүвэйн Дүүдэй]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1989 он 7-р сарын 19 — [[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]], [[Хурандаа Генерал]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө нэхэн # 2009 оны 8 дугаар сарын 24 - Дугарын Гунгаа # 2009 оны 12 дугаар сарын 10 - Эрдэнийн Бат-Үүл # 2014 оны 9 дүгээр сарын 3 - Пунцагийн Шагдарсүрэн # 2025 оны 9 дүгээр сарын 4 - Ундрахын Доржпалам # 2025 оны 11дүгээр сарын 12- Мандахын Тэмүүгэн # 2025 оны 12дугаар сарын 14-Баянжаргалын Азжаргал [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар| ]] [[Ангилал:БНМАУ-ын одон ба хүндэтгэлийн медаль|баатар цол]] [[Ангилал:1922 онд анх гардуулсан шагнал]] pn7azm82ng7u5m8zi9dtucsdikv3crf 854537 854536 2026-04-23T08:04:05Z ~2026-24888-92 104128 854537 wikitext text/x-wiki <div style="font-size:80%;text-align:center;float:right;border-left:1em solid white"> {| class="wikitable" !width="190"|'''<div style="font-size:130%">Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын баатар</div>''' |- |[[File:Heroy MNR.jpg|180px]]<br />Цолны тэмдэг (“Алтан таван хошуу” тэмдэг) |} </div> [[Файл:Mongol baatar.jpg|220px|right]] Өнөөдөр Монгол улсад одон медалийг зүүж хэрэглэх явдлыг [[БНМАУ]]-ын [[Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчд]]ийн 1990 оны 148 дугаар [[зарлиг]]аар баталсан "БНМАУ-ын цол, одон, медалийн тухай дүрэм"-ээр зохицуулж байна. Энэхүү шинэчилсэн дүрмээр '''БНМАУ-ын баатар''', [[БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар]], [[БНМАУ-ын ардын зүтгэлтэн]], [[БНМАУ-ын гавъяат зүтгэлтэн]] [[цол]], [[одон]], [[медаль]] нь БНМАУ-ын төрийн дээд шагнал мөн” гэж заагаад цол, одон, медаль тус бүрийн шагнах журмыг тодорхойлжээ. Энэ журамд БНМАУ-ын баатар, БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар цол нь “[[БНМАУ-ын эрхэм дээд цол мөн]]” гэж тэмдэглээд: “БНМАУ-ын баатар цол”-ыг эх орноо батлах хамгаалах үйл хэрэгт амь бие хайргүй зүтгэж, төр, нийгмийнхээ өмнө баатарлаг гавъяа байгуулсан хүнд олгоно. БНМАУ-ын баатарт [[Сүхбаатарын одон]], [[БНМАУ-ын баатрын “Алтан таван хошуу” тэмдэг]], [[БНМАУ-ын баатрын үнэмлэх]] олгоно.гэж заасан байна. ==БНМАУ-ын баатрууд== # 1922 оны 9-р сарын 23 — [[Дамдины Сүхбаатар]], # 1924 оны 4-р сарын 24 — Ардын [[Хатанбаатар Магсаржав]], Цэргийн Яамны сайд # 1936 оны 1-р сарын 29 — [[Шагдарын Гонгор]], АА-ийн [[Хурандаа]], Буландэрсний чиглэлээр хил зөрчсөн Японы цэргийн халдлагыг бут цохиж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1936 оны 4-р сарын 7 — [[Дамчаагийн Дэмбэрэл]], АА-ийн [[дэд Хурандаа]], Япончуудын Адагдулааны чиглэлээр хийсэн довтолгооныг бут цохих байлдааны ажиллагаанд Монголын Ардын армийн нисэх хүчнийг амжилттай удирдан оролцсон төдийгүй, өөрийн биеэр агаарын тулалдаанд оролцож дайсны онгоцуудыг устгаж, гавъяа байгуулсаны төлөө 1936 оны 4-р сарын 7 — [[Чоймболын Шагдарсүрэн]], АА-ийн [[нисэгч]], Япончуудын Адагдулааны чиглэлээр хийсэн довтолгооныг бут цохих байлдааны ажиллагааны үед агаарын тулалдаанд оролцож дайсны онгоцуудыг устган гавъяа байгуулсаны төлөө # 1936 оны 9-р сарын 7 — [[Лодонгийн Дандар]], АА-ийн [[Хурандаа]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1939 оны 10-р сарын 21 — [[Цэндийн Олзвой]], АА-ийн [[Байлдагч]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1941 оны 7-р сарын 10 — [[Хорлоогийн Чойбалсан]], БНМАУ-ын [[Маршал]] # 1945 оны 9-р сарын 20 — [[Хорлоогийн Чойбалсан]], БНМАУ-ын [[Маршал]] # 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]], АА-ийн [[Байлдагч]], пулемётчин Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө нэхэн # 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Сангийн Дампил]], АА-ийн [[Хошууч]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Дашийн Данзанваанчиг]], АА-ийн [[Хошууч]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Самданжамцын Лхагвадорж]], [[Ахмад]], хилчин, Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Баянбалын Тэгшээ]], [[Байлдагч]], хилчин, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Лхүнрэвийн Даваадорж]], [[Байлдагч]], хилчин, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1949 оны 12-р сарын 17 — [[Сталин, Иосиф Виссарионович]], ЗХУ-ын [[Генералиссимус]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1957 оны 5-р сарын 29 — [[Климент Ворошилов|Ворошилов, Климент Ефремович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1961 оны 10-р сарын 17 — [[Хорлоогийн Дамба]], [[Байлдагч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1961 оны 12-р сарын 12 — [[Титов, Герман Степанович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1962 оны 7-р сарын 13 — [[Жадамбын Нэхийт]], [[Хошууч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1964 оны 9-р сарын 29 — [[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]], [[Ахлах дэслэгч]], , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1965 оны 5-р сарын 12 — [[Чоймболын Шагдарсүрэн]], [[Хурандаа]], агаарын зоригт нисгэгч # 1965 оны 5-р сарын 31 — [[Николаев, Андриян Григорьевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1966 оны 9-р сарын 16 — [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], # 1967 оны 8-р сарын 18 — [[Беляев, Павел Иванович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1968 оны 6-р сарын 14 — [[Баясгалангийн Бадам]], Хил хамгаалахад туслах отрядын [[Байлдагч]], Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1969 оны 8-р сарын 12 — [[Георгий Жуков|Жуков, Георгий Константинович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1969 оны 8-р сарын 18 — [[Чойн Дугаржав]], АА-ийн [[Хурандаа]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1969 оны 8-р сарын 18 — [[Даржаагийн Хаянхярваа]], [[Хошууч]] ,Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1971 оны 3-р сарын 12 — [[Пунцагийн Чогдон]], АА-ийн [[Хурандаа]], дорнод хилийг хамгаалах, Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1971 оны 3-р сарын 12 — [[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]], АА-ийн [[Хурандаа]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Иван Конев|Конев, Иван Степанович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Исса Плиев|Плиев, Исса Александрович]], ЗХУ-ын [[Армийн Генерал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Судец, Владимир Александрович]], ЗХУ-ын [[Нисэх Хүчний Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 6-р сарын 1 — [[Виктор Горбатко|Горбатко, Виктор Васильевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1971 оны 10-р сарын 13 — [[Түвдэнгийн Бор]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 10-р сарын 13 — [[Бэгзийн Гиваан]] бага түрүүч, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1972 оны 10-р сарын 1 — [[Рукавишников, Николай Николаевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1973 оны 7-р сарын 13 — [[Дуламдоржийн Самдан]], [[Байлдагч]] , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1973 оны 9-р сарын 12 — [[Дүгэрийн Гуулин]], [[Байлдагч]], дорнод хилийг хамгаалах, Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1974 оны 3-р сарын 6 — [[Гомбын Цэнд]], БНМАУ-ыг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1974 оны 9-р сарын 16 — [[Батын Дорж]], [[Армийн Генерал]], БХЯ-ны сайд, БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1975 оны 7-р сарын 15 — [[Федюнинский, Иван Иванович]], ЗХУ-ын [[Армийн Генерал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1975 оны 9-р сарын 2 — [[Магсарын Жанчив]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1976 оны 12-р сарын 14 — [[Леонид Брежнев|Брежнев, Леонид Ильич]], ЗХУ-ын [[Маршал]], ЗХУКН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга # 1979 оны 2-р сарын 19 — [[Алексей Косыгин|Косыгин, Алексей Николаевич]], ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга # 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Норпилийн Жамбаа]], [[Ахлагч]], дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Самдангийн Төмөрбаатар]], [[дэд Хурандаа]], дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Мазимын Экей]], [[Дэслэгч]] , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1981 оны 3-р сарын 13 — [[Бутачийн Цог]], [[Хурандаа Генерал]], БХЯ-ны сайд, БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1981 оны 3-р сарын 31 — [[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]], [[Хурандаа]] анхны [[Сансрын Нисгэгч]] # 1981 оны 3-р сарын 31 — [[Владимир Жанибеков|Жанибеков, Владимир Александрович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1981 оны 6-р сарын 8 — [[Дмитрий Устинов|Устинов, Дмитрий Фёдорович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БХЯ-ны сайд,БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1981 оны 10-р сарын 22 — [[Владимир Коваленок|Коваленок, Владимир Васильевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1981 оны 10-р сарын 22 — [[Виктор Савиных|Савиных, Виктор Петрович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1983 оны 6-р сарын 9 — [[Дамдины Намнан]], [[Байлдагч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1984 оны 8-р сарын 15 — [[Энхийн Шийлэг]]дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1984 оны 8-р сарын 15 — [[Ванчинжавын Шарав]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1985 оны 8-р сарын 31 — [[Түүвэйн Дүүдэй]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1989 он 7-р сарын 19 — [[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]], [[Хурандаа Генерал]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө нэхэн # 2009 оны 8 дугаар сарын 24 - Дугарын Гунгаа # 2009 оны 12 дугаар сарын 10 - Эрдэнийн Бат-Үүл # 2014 оны 9 дүгээр сарын 3 - Пунцагийн Шагдарсүрэн # 2025 оны 9 дүгээр сарын 4 - Ундрахын Доржпалам # 2025 оны 11дүгээр сарын 12- Мандахын Тэмүүгэн # 2025 оны 12дугаар сарын 14-Баянжаргалын Азжаргал # 2027 онд авна гэсэн Батчулууны Бадамсамбуу [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар| ]] [[Ангилал:БНМАУ-ын одон ба хүндэтгэлийн медаль|баатар цол]] [[Ангилал:1922 онд анх гардуулсан шагнал]] 82rweazjttfc22l2pytduta3mgp4fk6 854538 854537 2026-04-23T08:05:15Z ~2026-24888-92 104128 854538 wikitext text/x-wiki <div style="font-size:80%;text-align:center;float:right;border-left:1em solid white"> {| class="wikitable" !width="190"|'''<div style="font-size:130%">Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын баатар</div>''' |- |[[File:Heroy MNR.jpg|180px]]<br />Цолны тэмдэг (“Алтан таван хошуу” тэмдэг) |} </div> [[Файл:Mongol baatar.jpg|220px|right]] Өнөөдөр Монгол улсад одон медалийг зүүж хэрэглэх явдлыг [[БНМАУ]]-ын [[Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчд]]ийн 1990 оны 148 дугаар [[зарлиг]]аар баталсан "БНМАУ-ын цол, одон, медалийн тухай дүрэм"-ээр зохицуулж байна. Энэхүү шинэчилсэн дүрмээр '''БНМАУ-ын баатар''', [[БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар]], [[БНМАУ-ын ардын зүтгэлтэн]], [[БНМАУ-ын гавъяат зүтгэлтэн]] [[цол]], [[одон]], [[медаль]] нь БНМАУ-ын төрийн дээд шагнал мөн” гэж заагаад цол, одон, медаль тус бүрийн шагнах журмыг тодорхойлжээ. Энэ журамд БНМАУ-ын баатар, БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар цол нь “[[БНМАУ-ын эрхэм дээд цол мөн]]” гэж тэмдэглээд: “БНМАУ-ын баатар цол”-ыг эх орноо батлах хамгаалах үйл хэрэгт амь бие хайргүй зүтгэж, төр, нийгмийнхээ өмнө баатарлаг гавъяа байгуулсан хүнд олгоно. БНМАУ-ын баатарт [[Сүхбаатарын одон]], [[БНМАУ-ын баатрын “Алтан таван хошуу” тэмдэг]], [[БНМАУ-ын баатрын үнэмлэх]] олгоно.гэж заасан байна. ==БНМАУ-ын баатрууд== # 1922 оны 9-р сарын 23 — [[Дамдины Сүхбаатар]], # 1924 оны 4-р сарын 24 — Ардын [[Хатанбаатар Магсаржав]], Цэргийн Яамны сайд # 1936 оны 1-р сарын 29 — [[Шагдарын Гонгор]], АА-ийн [[Хурандаа]], Буландэрсний чиглэлээр хил зөрчсөн Японы цэргийн халдлагыг бут цохиж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1936 оны 4-р сарын 7 — [[Дамчаагийн Дэмбэрэл]], АА-ийн [[дэд Хурандаа]], Япончуудын Адагдулааны чиглэлээр хийсэн довтолгооныг бут цохих байлдааны ажиллагаанд Монголын Ардын армийн нисэх хүчнийг амжилттай удирдан оролцсон төдийгүй, өөрийн биеэр агаарын тулалдаанд оролцож дайсны онгоцуудыг устгаж, гавъяа байгуулсаны төлөө 1936 оны 4-р сарын 7 — [[Чоймболын Шагдарсүрэн]], АА-ийн [[нисэгч]], Япончуудын Адагдулааны чиглэлээр хийсэн довтолгооныг бут цохих байлдааны ажиллагааны үед агаарын тулалдаанд оролцож дайсны онгоцуудыг устган гавъяа байгуулсаны төлөө # 1936 оны 9-р сарын 7 — [[Лодонгийн Дандар]], АА-ийн [[Хурандаа]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1939 оны 10-р сарын 21 — [[Цэндийн Олзвой]], АА-ийн [[Байлдагч]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1941 оны 7-р сарын 10 — [[Хорлоогийн Чойбалсан]], БНМАУ-ын [[Маршал]] # 1945 оны 9-р сарын 20 — [[Хорлоогийн Чойбалсан]], БНМАУ-ын [[Маршал]] # 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]], АА-ийн [[Байлдагч]], пулемётчин Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө нэхэн # 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Сангийн Дампил]], АА-ийн [[Хошууч]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Дашийн Данзанваанчиг]], АА-ийн [[Хошууч]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Самданжамцын Лхагвадорж]], [[Ахмад]], хилчин, Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Баянбалын Тэгшээ]], [[Байлдагч]], хилчин, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Лхүнрэвийн Даваадорж]], [[Байлдагч]], хилчин, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1949 оны 12-р сарын 17 — [[Сталин, Иосиф Виссарионович]], ЗХУ-ын [[Генералиссимус]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1957 оны 5-р сарын 29 — [[Климент Ворошилов|Ворошилов, Климент Ефремович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1961 оны 10-р сарын 17 — [[Хорлоогийн Дамба]], [[Байлдагч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1961 оны 12-р сарын 12 — [[Титов, Герман Степанович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1962 оны 7-р сарын 13 — [[Жадамбын Нэхийт]], [[Хошууч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1964 оны 9-р сарын 29 — [[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]], [[Ахлах дэслэгч]], , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1965 оны 5-р сарын 12 — [[Чоймболын Шагдарсүрэн]], [[Хурандаа]], агаарын зоригт нисгэгч # 1965 оны 5-р сарын 31 — [[Николаев, Андриян Григорьевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1966 оны 9-р сарын 16 — [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], # 1967 оны 8-р сарын 18 — [[Беляев, Павел Иванович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1968 оны 6-р сарын 14 — [[Баясгалангийн Бадам]], Хил хамгаалахад туслах отрядын [[Байлдагч]], Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1969 оны 8-р сарын 12 — [[Георгий Жуков|Жуков, Георгий Константинович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1969 оны 8-р сарын 18 — [[Чойн Дугаржав]], АА-ийн [[Хурандаа]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1969 оны 8-р сарын 18 — [[Даржаагийн Хаянхярваа]], [[Хошууч]] ,Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1971 оны 3-р сарын 12 — [[Пунцагийн Чогдон]], АА-ийн [[Хурандаа]], дорнод хилийг хамгаалах, Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1971 оны 3-р сарын 12 — [[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]], АА-ийн [[Хурандаа]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Иван Конев|Конев, Иван Степанович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Исса Плиев|Плиев, Исса Александрович]], ЗХУ-ын [[Армийн Генерал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Судец, Владимир Александрович]], ЗХУ-ын [[Нисэх Хүчний Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 6-р сарын 1 — [[Виктор Горбатко|Горбатко, Виктор Васильевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1971 оны 10-р сарын 13 — [[Түвдэнгийн Бор]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 10-р сарын 13 — [[Бэгзийн Гиваан]] бага түрүүч, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1972 оны 10-р сарын 1 — [[Рукавишников, Николай Николаевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1973 оны 7-р сарын 13 — [[Дуламдоржийн Самдан]], [[Байлдагч]] , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1973 оны 9-р сарын 12 — [[Дүгэрийн Гуулин]], [[Байлдагч]], дорнод хилийг хамгаалах, Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1974 оны 3-р сарын 6 — [[Гомбын Цэнд]], БНМАУ-ыг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1974 оны 9-р сарын 16 — [[Батын Дорж]], [[Армийн Генерал]], БХЯ-ны сайд, БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1975 оны 7-р сарын 15 — [[Федюнинский, Иван Иванович]], ЗХУ-ын [[Армийн Генерал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1975 оны 9-р сарын 2 — [[Магсарын Жанчив]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1976 оны 12-р сарын 14 — [[Леонид Брежнев|Брежнев, Леонид Ильич]], ЗХУ-ын [[Маршал]], ЗХУКН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга # 1979 оны 2-р сарын 19 — [[Алексей Косыгин|Косыгин, Алексей Николаевич]], ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга # 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Норпилийн Жамбаа]], [[Ахлагч]], дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Самдангийн Төмөрбаатар]], [[дэд Хурандаа]], дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Мазимын Экей]], [[Дэслэгч]] , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1981 оны 3-р сарын 13 — [[Бутачийн Цог]], [[Хурандаа Генерал]], БХЯ-ны сайд, БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1981 оны 3-р сарын 31 — [[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]], [[Хурандаа]] анхны [[Сансрын Нисгэгч]] # 1981 оны 3-р сарын 31 — [[Владимир Жанибеков|Жанибеков, Владимир Александрович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1981 оны 6-р сарын 8 — [[Дмитрий Устинов|Устинов, Дмитрий Фёдорович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БХЯ-ны сайд,БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1981 оны 10-р сарын 22 — [[Владимир Коваленок|Коваленок, Владимир Васильевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1981 оны 10-р сарын 22 — [[Виктор Савиных|Савиных, Виктор Петрович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1983 оны 6-р сарын 9 — [[Дамдины Намнан]], [[Байлдагч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1984 оны 8-р сарын 15 — [[Энхийн Шийлэг]]дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1984 оны 8-р сарын 15 — [[Ванчинжавын Шарав]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1985 оны 8-р сарын 31 — [[Түүвэйн Дүүдэй]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1989 он 7-р сарын 19 — [[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]], [[Хурандаа Генерал]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө нэхэн # 2009 оны 8 дугаар сарын 24 - Дугарын Гунгаа # 2009 оны 12 дугаар сарын 10 - Эрдэнийн Бат-Үүл # 2014 оны 9 дүгээр сарын 3 - Пунцагийн Шагдарсүрэн # 2025 оны 9 дүгээр сарын 4 - Ундрахын Доржпалам # 2025 оны 11дүгээр сарын 12- Мандахын Тэмүүгэн # 2025 оны 12дугаар сарын 14-Баянжаргалын Азжаргал # 2027 оны 7дугаар сарын 14 Батчулууны Бадамсамбуу [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар| ]] [[Ангилал:БНМАУ-ын одон ба хүндэтгэлийн медаль|баатар цол]] [[Ангилал:1922 онд анх гардуулсан шагнал]] m8w3ukfey2hxyrc4rw97hwubdtwz2nc 854539 854538 2026-04-23T08:07:27Z ~2026-24815-23 104130 854539 wikitext text/x-wiki <div style="font-size:80%;text-align:center;float:right;border-left:1em solid white"> {| class="wikitable" !width="190"|'''<div style="font-size:130%">Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын баатар</div>''' |- |[[File:Heroy MNR.jpg|180px]]<br />Цолны тэмдэг (“Алтан таван хошуу” тэмдэг) |} </div> [[Файл:Mongol baatar.jpg|220px|right]] Өнөөдөр Монгол улсад одон медалийг зүүж хэрэглэх явдлыг [[БНМАУ]]-ын [[Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчд]]ийн 1990 оны 148 дугаар [[зарлиг]]аар баталсан "БНМАУ-ын цол, одон, медалийн тухай дүрэм"-ээр зохицуулж байна. Энэхүү шинэчилсэн дүрмээр '''БНМАУ-ын баатар''', [[БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар]], [[БНМАУ-ын ардын зүтгэлтэн]], [[БНМАУ-ын гавъяат зүтгэлтэн]] [[цол]], [[одон]], [[медаль]] нь БНМАУ-ын төрийн дээд шагнал мөн” гэж заагаад цол, одон, медаль тус бүрийн шагнах журмыг тодорхойлжээ. Энэ журамд БНМАУ-ын баатар, БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар цол нь “[[БНМАУ-ын эрхэм дээд цол мөн]]” гэж тэмдэглээд: “БНМАУ-ын баатар цол”-ыг эх орноо батлах хамгаалах үйл хэрэгт амь бие хайргүй зүтгэж, төр, нийгмийнхээ өмнө баатарлаг гавъяа байгуулсан хүнд олгоно. БНМАУ-ын баатарт [[Сүхбаатарын одон]], [[БНМАУ-ын баатрын “Алтан таван хошуу” тэмдэг]], [[БНМАУ-ын баатрын үнэмлэх]] олгоно.гэж заасан байна. ==БНМАУ-ын баатрууд== # 1922 оны 9-р сарын 23 — [[Дамдины Сүхбаатар]], # 1924 оны 4-р сарын 24 — Ардын [[Хатанбаатар Магсаржав]], Цэргийн Яамны сайд # 1936 оны 1-р сарын 29 — [[Шагдарын Гонгор]], АА-ийн [[Хурандаа]], Буландэрсний чиглэлээр хил зөрчсөн Японы цэргийн халдлагыг бут цохиж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1936 оны 4-р сарын 7 — [[Дамчаагийн Дэмбэрэл]], АА-ийн [[дэд Хурандаа]], Япончуудын Адагдулааны чиглэлээр хийсэн довтолгооныг бут цохих байлдааны ажиллагаанд Монголын Ардын армийн нисэх хүчнийг амжилттай удирдан оролцсон төдийгүй, өөрийн биеэр агаарын тулалдаанд оролцож дайсны онгоцуудыг устгаж, гавъяа байгуулсаны төлөө 1936 оны 4-р сарын 7 — [[Чоймболын Шагдарсүрэн]], АА-ийн [[нисэгч]], Япончуудын Адагдулааны чиглэлээр хийсэн довтолгооныг бут цохих байлдааны ажиллагааны үед агаарын тулалдаанд оролцож дайсны онгоцуудыг устган гавъяа байгуулсаны төлөө # 1936 оны 9-р сарын 7 — [[Лодонгийн Дандар]], АА-ийн [[Хурандаа]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1939 оны 10-р сарын 21 — [[Цэндийн Олзвой]], АА-ийн [[Байлдагч]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1941 оны 7-р сарын 10 — [[Хорлоогийн Чойбалсан]], БНМАУ-ын [[Маршал]] # 1945 оны 9-р сарын 20 — [[Хорлоогийн Чойбалсан]], БНМАУ-ын [[Маршал]] # 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]], АА-ийн [[Байлдагч]], пулемётчин Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө нэхэн # 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Сангийн Дампил]], АА-ийн [[Хошууч]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Дашийн Данзанваанчиг]], АА-ийн [[Хошууч]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Самданжамцын Лхагвадорж]], [[Ахмад]], хилчин, Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Баянбалын Тэгшээ]], [[Байлдагч]], хилчин, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Лхүнрэвийн Даваадорж]], [[Байлдагч]], хилчин, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1949 оны 12-р сарын 17 — [[Сталин, Иосиф Виссарионович]], ЗХУ-ын [[Генералиссимус]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1957 оны 5-р сарын 29 — [[Климент Ворошилов|Ворошилов, Климент Ефремович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1961 оны 10-р сарын 17 — [[Хорлоогийн Дамба]], [[Байлдагч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1961 оны 12-р сарын 12 — [[Титов, Герман Степанович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1962 оны 7-р сарын 13 — [[Жадамбын Нэхийт]], [[Хошууч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1964 оны 9-р сарын 29 — [[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]], [[Ахлах дэслэгч]], , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1965 оны 5-р сарын 12 — [[Чоймболын Шагдарсүрэн]], [[Хурандаа]], агаарын зоригт нисгэгч # 1965 оны 5-р сарын 31 — [[Николаев, Андриян Григорьевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1966 оны 9-р сарын 16 — [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], # 1967 оны 8-р сарын 18 — [[Беляев, Павел Иванович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1968 оны 6-р сарын 14 — [[Баясгалангийн Бадам]], Хил хамгаалахад туслах отрядын [[Байлдагч]], Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1969 оны 8-р сарын 12 — [[Георгий Жуков|Жуков, Георгий Константинович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1969 оны 8-р сарын 18 — [[Чойн Дугаржав]], АА-ийн [[Хурандаа]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1969 оны 8-р сарын 18 — [[Даржаагийн Хаянхярваа]], [[Хошууч]] ,Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1971 оны 3-р сарын 12 — [[Пунцагийн Чогдон]], АА-ийн [[Хурандаа]], дорнод хилийг хамгаалах, Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1971 оны 3-р сарын 12 — [[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]], АА-ийн [[Хурандаа]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Иван Конев|Конев, Иван Степанович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Исса Плиев|Плиев, Исса Александрович]], ЗХУ-ын [[Армийн Генерал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Судец, Владимир Александрович]], ЗХУ-ын [[Нисэх Хүчний Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 6-р сарын 1 — [[Виктор Горбатко|Горбатко, Виктор Васильевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1971 оны 10-р сарын 13 — [[Түвдэнгийн Бор]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 10-р сарын 13 — [[Бэгзийн Гиваан]] бага түрүүч, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1972 оны 10-р сарын 1 — [[Рукавишников, Николай Николаевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1973 оны 7-р сарын 13 — [[Дуламдоржийн Самдан]], [[Байлдагч]] , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1973 оны 9-р сарын 12 — [[Дүгэрийн Гуулин]], [[Байлдагч]], дорнод хилийг хамгаалах, Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1974 оны 3-р сарын 6 — [[Гомбын Цэнд]], БНМАУ-ыг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1974 оны 9-р сарын 16 — [[Батын Дорж]], [[Армийн Генерал]], БХЯ-ны сайд, БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1975 оны 7-р сарын 15 — [[Федюнинский, Иван Иванович]], ЗХУ-ын [[Армийн Генерал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1975 оны 9-р сарын 2 — [[Магсарын Жанчив]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1976 оны 12-р сарын 14 — [[Леонид Брежнев|Брежнев, Леонид Ильич]], ЗХУ-ын [[Маршал]], ЗХУКН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга # 1979 оны 2-р сарын 19 — [[Алексей Косыгин|Косыгин, Алексей Николаевич]], ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга # 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Норпилийн Жамбаа]], [[Ахлагч]], дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Самдангийн Төмөрбаатар]], [[дэд Хурандаа]], дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Мазимын Экей]], [[Дэслэгч]] , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1981 оны 3-р сарын 13 — [[Бутачийн Цог]], [[Хурандаа Генерал]], БХЯ-ны сайд, БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1981 оны 3-р сарын 31 — [[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]], [[Хурандаа]] анхны [[Сансрын Нисгэгч]] # 1981 оны 3-р сарын 31 — [[Владимир Жанибеков|Жанибеков, Владимир Александрович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1981 оны 6-р сарын 8 — [[Дмитрий Устинов|Устинов, Дмитрий Фёдорович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БХЯ-ны сайд,БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1981 оны 10-р сарын 22 — [[Владимир Коваленок|Коваленок, Владимир Васильевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1981 оны 10-р сарын 22 — [[Виктор Савиных|Савиных, Виктор Петрович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1983 оны 6-р сарын 9 — [[Дамдины Намнан]], [[Байлдагч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1984 оны 8-р сарын 15 — [[Энхийн Шийлэг]]дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1984 оны 8-р сарын 15 — [[Ванчинжавын Шарав]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1985 оны 8-р сарын 31 — [[Түүвэйн Дүүдэй]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1989 он 7-р сарын 19 — [[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]], [[Хурандаа Генерал]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө нэхэн # 2009 оны 8 дугаар сарын 24 - Дугарын Гунгаа # 2009 оны 12 дугаар сарын 10 - Эрдэнийн Бат-Үүл # 2014 оны 9 дүгээр сарын 3 - Пунцагийн Шагдарсүрэн # 2025 оны 9 дүгээр сарын 4 - Ундрахын Доржпалам # 2025 оны 11дүгээр сарын 12- Мандахын Тэмүүгэн # 2025 оны 12дугаар сарын 14-Баянжаргалын Азжаргал [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар| ]] [[Ангилал:БНМАУ-ын одон ба хүндэтгэлийн медаль|баатар цол]] [[Ангилал:1922 онд анх гардуулсан шагнал]] pn7azm82ng7u5m8zi9dtucsdikv3crf 854540 854539 2026-04-23T08:19:08Z Zorigt 49 854540 wikitext text/x-wiki <div style="font-size:80%;text-align:center;float:right;border-left:1em solid white"> {| class="wikitable" !width="190"|'''<div style="font-size:130%">Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын баатар</div>''' |- |[[File:Heroy MNR.jpg|180px]]<br />Цолны тэмдэг (“Алтан таван хошуу” тэмдэг) |} </div> [[Файл:Mongol baatar.jpg|220px|right]] Өнөөдөр Монгол улсад одон медалийг зүүж хэрэглэх явдлыг [[БНМАУ]]-ын [[Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчд]]ийн 1990 оны 148 дугаар [[зарлиг]]аар баталсан "БНМАУ-ын цол, одон, медалийн тухай дүрэм"-ээр зохицуулж байна. Энэхүү шинэчилсэн дүрмээр '''БНМАУ-ын баатар''', [[БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар]], [[БНМАУ-ын ардын зүтгэлтэн]], [[БНМАУ-ын гавъяат зүтгэлтэн]] [[цол]], [[одон]], [[медаль]] нь БНМАУ-ын төрийн дээд шагнал мөн” гэж заагаад цол, одон, медаль тус бүрийн шагнах журмыг тодорхойлжээ. Энэ журамд БНМАУ-ын баатар, БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар цол нь “[[БНМАУ-ын эрхэм дээд цол мөн]]” гэж тэмдэглээд: “БНМАУ-ын баатар цол”-ыг эх орноо батлах хамгаалах үйл хэрэгт амь бие хайргүй зүтгэж, төр, нийгмийнхээ өмнө баатарлаг гавъяа байгуулсан хүнд олгоно. БНМАУ-ын баатарт [[Сүхбаатарын одон]], [[БНМАУ-ын баатрын “Алтан таван хошуу” тэмдэг]], [[БНМАУ-ын баатрын үнэмлэх]] олгоно.гэж заасан байна. ==БНМАУ-ын баатрууд== # 1922 оны 9-р сарын 23 — [[Дамдины Сүхбаатар]], # 1924 оны 4-р сарын 24 — Ардын [[Хатанбаатар Магсаржав]], Цэргийн Яамны сайд # 1936 оны 1-р сарын 29 — [[Шагдарын Гонгор]], АА-ийн [[Хурандаа]], Буландэрсний чиглэлээр хил зөрчсөн Японы цэргийн халдлагыг бут цохиж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1936 оны 4-р сарын 7 — [[Дамчаагийн Дэмбэрэл]], АА-ийн [[дэд Хурандаа]], Япончуудын Адагдулааны чиглэлээр хийсэн довтолгооныг бут цохих байлдааны ажиллагаанд Монголын Ардын армийн нисэх хүчнийг амжилттай удирдан оролцсон төдийгүй, өөрийн биеэр агаарын тулалдаанд оролцож дайсны онгоцуудыг устгаж, гавъяа байгуулсаны төлөө 1936 оны 4-р сарын 7 — [[Чоймболын Шагдарсүрэн]], АА-ийн [[нисэгч]], Япончуудын Адагдулааны чиглэлээр хийсэн довтолгооныг бут цохих байлдааны ажиллагааны үед агаарын тулалдаанд оролцож дайсны онгоцуудыг устган гавъяа байгуулсаны төлөө # 1936 оны 9-р сарын 7 — [[Лодонгийн Дандар]], АА-ийн [[Хурандаа]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1939 оны 10-р сарын 21 — [[Цэндийн Олзвой]], АА-ийн [[Байлдагч]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1941 оны 7-р сарын 10 — [[Хорлоогийн Чойбалсан]], БНМАУ-ын [[Маршал]] # 1945 оны 9-р сарын 20 — [[Хорлоогийн Чойбалсан]], БНМАУ-ын [[Маршал]] # 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]], АА-ийн [[Байлдагч]], пулемётчин Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө нэхэн # 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Сангийн Дампил]], АА-ийн [[Хошууч]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Дашийн Данзанваанчиг]], АА-ийн [[Хошууч]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Самданжамцын Лхагвадорж]], [[Ахмад]], хилчин, Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Баянбалын Тэгшээ]], [[Байлдагч]], хилчин, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Лхүнрэвийн Даваадорж]], [[Байлдагч]], хилчин, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1949 оны 12-р сарын 17 — [[Сталин, Иосиф Виссарионович]], ЗХУ-ын [[Генералиссимус]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1957 оны 5-р сарын 29 — [[Климент Ворошилов|Ворошилов, Климент Ефремович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1961 оны 10-р сарын 17 — [[Хорлоогийн Дамба]], [[Байлдагч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1961 оны 12-р сарын 12 — [[Титов, Герман Степанович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1962 оны 7-р сарын 13 — [[Жадамбын Нэхийт]], [[Хошууч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1964 оны 9-р сарын 29 — [[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]], [[Ахлах дэслэгч]], , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1965 оны 5-р сарын 12 — [[Чоймболын Шагдарсүрэн]], [[Хурандаа]], агаарын зоригт нисгэгч # 1965 оны 5-р сарын 31 — [[Николаев, Андриян Григорьевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1966 оны 9-р сарын 16 — [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], # 1967 оны 8-р сарын 18 — [[Беляев, Павел Иванович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1968 оны 6-р сарын 14 — [[Баясгалангийн Бадам]], Хил хамгаалахад туслах отрядын [[Байлдагч]], Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1969 оны 8-р сарын 12 — [[Георгий Жуков|Жуков, Георгий Константинович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1969 оны 8-р сарын 18 — [[Чойн Дугаржав]], АА-ийн [[Хурандаа]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1969 оны 8-р сарын 18 — [[Даржаагийн Хаянхярваа]], [[Хошууч]] ,Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1971 оны 3-р сарын 12 — [[Пунцагийн Чогдон]], АА-ийн [[Хурандаа]], дорнод хилийг хамгаалах, Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1971 оны 3-р сарын 12 — [[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]], АА-ийн [[Хурандаа]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Иван Конев|Конев, Иван Степанович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Исса Плиев|Плиев, Исса Александрович]], ЗХУ-ын [[Армийн Генерал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Судец, Владимир Александрович]], ЗХУ-ын [[Нисэх Хүчний Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 6-р сарын 1 — [[Виктор Горбатко|Горбатко, Виктор Васильевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1971 оны 10-р сарын 13 — [[Түвдэнгийн Бор]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 10-р сарын 13 — [[Бэгзийн Гиваан]] бага түрүүч, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1972 оны 10-р сарын 1 — [[Рукавишников, Николай Николаевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1973 оны 7-р сарын 13 — [[Дуламдоржийн Самдан]], [[Байлдагч]] , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1973 оны 9-р сарын 12 — [[Дүгэрийн Гуулин]], [[Байлдагч]], дорнод хилийг хамгаалах, Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1974 оны 3-р сарын 6 — [[Гомбын Цэнд]], БНМАУ-ыг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1974 оны 9-р сарын 16 — [[Батын Дорж]], [[Армийн Генерал]], БХЯ-ны сайд, БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1975 оны 7-р сарын 15 — [[Федюнинский, Иван Иванович]], ЗХУ-ын [[Армийн Генерал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1975 оны 9-р сарын 2 — [[Магсарын Жанчив]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1976 оны 12-р сарын 14 — [[Леонид Брежнев|Брежнев, Леонид Ильич]], ЗХУ-ын [[Маршал]], ЗХУКН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга # 1979 оны 2-р сарын 19 — [[Алексей Косыгин|Косыгин, Алексей Николаевич]], ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга # 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Норпилийн Жамбаа]], [[Ахлагч]], дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Самдангийн Төмөрбаатар]], [[дэд Хурандаа]], дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Мазимын Экей]], [[Дэслэгч]] , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1981 оны 3-р сарын 13 — [[Бутачийн Цог]], [[Хурандаа Генерал]], БХЯ-ны сайд, БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1981 оны 3-р сарын 31 — [[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]], [[Хурандаа]] анхны [[Сансрын Нисгэгч]] # 1981 оны 3-р сарын 31 — [[Владимир Жанибеков|Жанибеков, Владимир Александрович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1981 оны 6-р сарын 8 — [[Дмитрий Устинов|Устинов, Дмитрий Фёдорович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БХЯ-ны сайд,БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1981 оны 10-р сарын 22 — [[Владимир Коваленок|Коваленок, Владимир Васильевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1981 оны 10-р сарын 22 — [[Виктор Савиных|Савиных, Виктор Петрович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1983 оны 6-р сарын 9 — [[Дамдины Намнан]], [[Байлдагч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1984 оны 8-р сарын 15 — [[Энхийн Шийлэг]]дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1984 оны 8-р сарын 15 — [[Ванчинжавын Шарав]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1985 оны 8-р сарын 31 — [[Түүвэйн Дүүдэй]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1989 он 7-р сарын 19 — [[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]], [[Хурандаа Генерал]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө нэхэн # 2009 оны 8 дугаар сарын 24 - Дугарын Гунгаа # 2009 оны 12 дугаар сарын 10 - Эрдэнийн Бат-Үүл # 2014 оны 9 дүгээр сарын 3 - Пунцагийн Шагдарсүрэн # 2025 оны 9 дүгээр сарын 4 - Ундрахын Доржпалам [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар| ]] [[Ангилал:БНМАУ-ын одон ба хүндэтгэлийн медаль|баатар цол]] [[Ангилал:1922 онд анх гардуулсан шагнал]] prkpz0hp1u2wp64ktsibl2tw977tcja 854541 854540 2026-04-23T08:34:17Z ~2026-24888-92 104128 854541 wikitext text/x-wiki <div style="font-size:80%;text-align:center;float:right;border-left:1em solid white"> {| class="wikitable" !width="190"|'''<div style="font-size:130%">Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын баатар</div>''' |- |[[File:Heroy MNR.jpg|180px]]<br />Цолны тэмдэг (“Алтан таван хошуу” тэмдэг) |} </div> [[Файл:Mongol baatar.jpg|220px|right]] Өнөөдөр Монгол улсад одон медалийг зүүж хэрэглэх явдлыг [[БНМАУ]]-ын [[Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчд]]ийн 1990 оны 148 дугаар [[зарлиг]]аар баталсан "БНМАУ-ын цол, одон, медалийн тухай дүрэм"-ээр зохицуулж байна. Энэхүү шинэчилсэн дүрмээр '''БНМАУ-ын баатар''', [[БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар]], [[БНМАУ-ын ардын зүтгэлтэн]], [[БНМАУ-ын гавъяат зүтгэлтэн]] [[цол]], [[одон]], [[медаль]] нь БНМАУ-ын төрийн дээд шагнал мөн” гэж заагаад цол, одон, медаль тус бүрийн шагнах журмыг тодорхойлжээ. Энэ журамд БНМАУ-ын баатар, БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар цол нь “[[БНМАУ-ын эрхэм дээд цол мөн]]” гэж тэмдэглээд: “БНМАУ-ын баатар цол”-ыг эх орноо батлах хамгаалах үйл хэрэгт амь бие хайргүй зүтгэж, төр, нийгмийнхээ өмнө баатарлаг гавъяа байгуулсан хүнд олгоно. БНМАУ-ын баатарт [[Сүхбаатарын одон]], [[БНМАУ-ын баатрын “Алтан таван хошуу” тэмдэг]], [[БНМАУ-ын баатрын үнэмлэх]] олгоно.гэж заасан байна. ==БНМАУ-ын баатрууд== # 1922 оны 9-р сарын 23 — [[Дамдины Сүхбаатар]], # 1924 оны 4-р сарын 24 — Ардын [[Хатанбаатар Магсаржав]], Цэргийн Яамны сайд # 1936 оны 1-р сарын 29 — [[Шагдарын Гонгор]], АА-ийн [[Хурандаа]], Буландэрсний чиглэлээр хил зөрчсөн Японы цэргийн халдлагыг бут цохиж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1936 оны 4-р сарын 7 — [[Дамчаагийн Дэмбэрэл]], АА-ийн [[дэд Хурандаа]], Япончуудын Адагдулааны чиглэлээр хийсэн довтолгооныг бут цохих байлдааны ажиллагаанд Монголын Ардын армийн нисэх хүчнийг амжилттай удирдан оролцсон төдийгүй, өөрийн биеэр агаарын тулалдаанд оролцож дайсны онгоцуудыг устгаж, гавъяа байгуулсаны төлөө 1936 оны 4-р сарын 7 — [[Чоймболын Шагдарсүрэн]], АА-ийн [[нисэгч]], Япончуудын Адагдулааны чиглэлээр хийсэн довтолгооныг бут цохих байлдааны ажиллагааны үед агаарын тулалдаанд оролцож дайсны онгоцуудыг устган гавъяа байгуулсаны төлөө # 1936 оны 9-р сарын 7 — [[Лодонгийн Дандар]], АА-ийн [[Хурандаа]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1939 оны 10-р сарын 21 — [[Цэндийн Олзвой]], АА-ийн [[Байлдагч]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1941 оны 7-р сарын 10 — [[Хорлоогийн Чойбалсан]], БНМАУ-ын [[Маршал]] # 1945 оны 9-р сарын 20 — [[Хорлоогийн Чойбалсан]], БНМАУ-ын [[Маршал]] # 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]], АА-ийн [[Байлдагч]], пулемётчин Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө нэхэн # 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Сангийн Дампил]], АА-ийн [[Хошууч]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Дашийн Данзанваанчиг]], АА-ийн [[Хошууч]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Самданжамцын Лхагвадорж]], [[Ахмад]], хилчин, Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Баянбалын Тэгшээ]], [[Байлдагч]], хилчин, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Лхүнрэвийн Даваадорж]], [[Байлдагч]], хилчин, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1949 оны 12-р сарын 17 — [[Сталин, Иосиф Виссарионович]], ЗХУ-ын [[Генералиссимус]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1957 оны 5-р сарын 29 — [[Климент Ворошилов|Ворошилов, Климент Ефремович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1961 оны 10-р сарын 17 — [[Хорлоогийн Дамба]], [[Байлдагч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1961 оны 12-р сарын 12 — [[Титов, Герман Степанович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1962 оны 7-р сарын 13 — [[Жадамбын Нэхийт]], [[Хошууч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1964 оны 9-р сарын 29 — [[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]], [[Ахлах дэслэгч]], , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1965 оны 5-р сарын 12 — [[Чоймболын Шагдарсүрэн]], [[Хурандаа]], агаарын зоригт нисгэгч # 1965 оны 5-р сарын 31 — [[Николаев, Андриян Григорьевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1966 оны 9-р сарын 16 — [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], # 1967 оны 8-р сарын 18 — [[Беляев, Павел Иванович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1968 оны 6-р сарын 14 — [[Баясгалангийн Бадам]], Хил хамгаалахад туслах отрядын [[Байлдагч]], Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1969 оны 8-р сарын 12 — [[Георгий Жуков|Жуков, Георгий Константинович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1969 оны 8-р сарын 18 — [[Чойн Дугаржав]], АА-ийн [[Хурандаа]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1969 оны 8-р сарын 18 — [[Даржаагийн Хаянхярваа]], [[Хошууч]] ,Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1971 оны 3-р сарын 12 — [[Пунцагийн Чогдон]], АА-ийн [[Хурандаа]], дорнод хилийг хамгаалах, Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1971 оны 3-р сарын 12 — [[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]], АА-ийн [[Хурандаа]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Иван Конев|Конев, Иван Степанович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Исса Плиев|Плиев, Исса Александрович]], ЗХУ-ын [[Армийн Генерал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Судец, Владимир Александрович]], ЗХУ-ын [[Нисэх Хүчний Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 6-р сарын 1 — [[Виктор Горбатко|Горбатко, Виктор Васильевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1971 оны 10-р сарын 13 — [[Түвдэнгийн Бор]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 10-р сарын 13 — [[Бэгзийн Гиваан]] бага түрүүч, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1972 оны 10-р сарын 1 — [[Рукавишников, Николай Николаевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1973 оны 7-р сарын 13 — [[Дуламдоржийн Самдан]], [[Байлдагч]] , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1973 оны 9-р сарын 12 — [[Дүгэрийн Гуулин]], [[Байлдагч]], дорнод хилийг хамгаалах, Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1974 оны 3-р сарын 6 — [[Гомбын Цэнд]], БНМАУ-ыг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1974 оны 9-р сарын 16 — [[Батын Дорж]], [[Армийн Генерал]], БХЯ-ны сайд, БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1975 оны 7-р сарын 15 — [[Федюнинский, Иван Иванович]], ЗХУ-ын [[Армийн Генерал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1975 оны 9-р сарын 2 — [[Магсарын Жанчив]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1976 оны 12-р сарын 14 — [[Леонид Брежнев|Брежнев, Леонид Ильич]], ЗХУ-ын [[Маршал]], ЗХУКН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга # 1979 оны 2-р сарын 19 — [[Алексей Косыгин|Косыгин, Алексей Николаевич]], ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга # 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Норпилийн Жамбаа]], [[Ахлагч]], дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Самдангийн Төмөрбаатар]], [[дэд Хурандаа]], дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Мазимын Экей]], [[Дэслэгч]] , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1981 оны 3-р сарын 13 — [[Бутачийн Цог]], [[Хурандаа Генерал]], БХЯ-ны сайд, БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1981 оны 3-р сарын 31 — [[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]], [[Хурандаа]] анхны [[Сансрын Нисгэгч]] # 1981 оны 3-р сарын 31 — [[Владимир Жанибеков|Жанибеков, Владимир Александрович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1981 оны 6-р сарын 8 — [[Дмитрий Устинов|Устинов, Дмитрий Фёдорович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БХЯ-ны сайд,БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1981 оны 10-р сарын 22 — [[Владимир Коваленок|Коваленок, Владимир Васильевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1981 оны 10-р сарын 22 — [[Виктор Савиных|Савиных, Виктор Петрович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1983 оны 6-р сарын 9 — [[Дамдины Намнан]], [[Байлдагч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1984 оны 8-р сарын 15 — [[Энхийн Шийлэг]]дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1984 оны 8-р сарын 15 — [[Ванчинжавын Шарав]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1985 оны 8-р сарын 31 — [[Түүвэйн Дүүдэй]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1989 он 7-р сарын 19 — [[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]], [[Хурандаа Генерал]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө нэхэн # 2009 оны 8 дугаар сарын 24 - Дугарын Гунгаа # 2009 оны 12 дугаар сарын 10 - Эрдэнийн Бат-Үүл # 2014 оны 9 дүгээр сарын 3 - Пунцагийн Шагдарсүрэн # 2025 оны 9 дүгээр сарын 4 - Ундрахын Доржпалам # 2025 оны 11сарын 12 - Мандахын Тэмүүгэн [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар| ]] [[Ангилал:БНМАУ-ын одон ба хүндэтгэлийн медаль|баатар цол]] [[Ангилал:1922 онд анх гардуулсан шагнал]] 2zjjc7t0is5oft8roedvlx1vr26m34h 854542 854541 2026-04-23T08:42:09Z ~2026-24888-92 104128 854542 wikitext text/x-wiki <div style="font-size:80%;text-align:center;float:right;border-left:1em solid white"> {| class="wikitable" !width="190"|'''<div style="font-size:130%">Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын баатар</div>''' |- |[[File:Heroy MNR.jpg|180px]]<br />Цолны тэмдэг (“Алтан таван хошуу” тэмдэг) |} </div> [[Файл:Mongol baatar.jpg|220px|right]] Өнөөдөр Монгол улсад одон медалийг зүүж хэрэглэх явдлыг [[БНМАУ]]-ын [[Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчд]]ийн 1990 оны 148 дугаар [[зарлиг]]аар баталсан "БНМАУ-ын цол, одон, медалийн тухай дүрэм"-ээр зохицуулж байна. Энэхүү шинэчилсэн дүрмээр '''БНМАУ-ын баатар''', [[БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар]], [[БНМАУ-ын ардын зүтгэлтэн]], [[БНМАУ-ын гавъяат зүтгэлтэн]] [[цол]], [[одон]], [[медаль]] нь БНМАУ-ын төрийн дээд шагнал мөн” гэж заагаад цол, одон, медаль тус бүрийн шагнах журмыг тодорхойлжээ. Энэ журамд БНМАУ-ын баатар, БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар цол нь “[[БНМАУ-ын эрхэм дээд цол мөн]]” гэж тэмдэглээд: “БНМАУ-ын баатар цол”-ыг эх орноо батлах хамгаалах үйл хэрэгт амь бие хайргүй зүтгэж, төр, нийгмийнхээ өмнө баатарлаг гавъяа байгуулсан хүнд олгоно. БНМАУ-ын баатарт [[Сүхбаатарын одон]], [[БНМАУ-ын баатрын “Алтан таван хошуу” тэмдэг]], [[БНМАУ-ын баатрын үнэмлэх]] олгоно.гэж заасан байна. ==БНМАУ-ын баатрууд== # 1922 оны 9-р сарын 23 — [[Дамдины Сүхбаатар]], # 1924 оны 4-р сарын 24 — Ардын [[Хатанбаатар Магсаржав]], Цэргийн Яамны сайд # 1936 оны 1-р сарын 29 — [[Шагдарын Гонгор]], АА-ийн [[Хурандаа]], Буландэрсний чиглэлээр хил зөрчсөн Японы цэргийн халдлагыг бут цохиж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1936 оны 4-р сарын 7 — [[Дамчаагийн Дэмбэрэл]], АА-ийн [[дэд Хурандаа]], Япончуудын Адагдулааны чиглэлээр хийсэн довтолгооныг бут цохих байлдааны ажиллагаанд Монголын Ардын армийн нисэх хүчнийг амжилттай удирдан оролцсон төдийгүй, өөрийн биеэр агаарын тулалдаанд оролцож дайсны онгоцуудыг устгаж, гавъяа байгуулсаны төлөө 1936 оны 4-р сарын 7 — [[Чоймболын Шагдарсүрэн]], АА-ийн [[нисэгч]], Япончуудын Адагдулааны чиглэлээр хийсэн довтолгооныг бут цохих байлдааны ажиллагааны үед агаарын тулалдаанд оролцож дайсны онгоцуудыг устган гавъяа байгуулсаны төлөө # 1936 оны 9-р сарын 7 — [[Лодонгийн Дандар]], АА-ийн [[Хурандаа]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1939 оны 10-р сарын 21 — [[Цэндийн Олзвой]], АА-ийн [[Байлдагч]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1941 оны 7-р сарын 10 — [[Хорлоогийн Чойбалсан]], БНМАУ-ын [[Маршал]] # 1945 оны 9-р сарын 20 — [[Хорлоогийн Чойбалсан]], БНМАУ-ын [[Маршал]] # 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]], АА-ийн [[Байлдагч]], пулемётчин Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө нэхэн # 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Сангийн Дампил]], АА-ийн [[Хошууч]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Дашийн Данзанваанчиг]], АА-ийн [[Хошууч]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Самданжамцын Лхагвадорж]], [[Ахмад]], хилчин, Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Баянбалын Тэгшээ]], [[Байлдагч]], хилчин, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Лхүнрэвийн Даваадорж]], [[Байлдагч]], хилчин, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1949 оны 12-р сарын 17 — [[Сталин, Иосиф Виссарионович]], ЗХУ-ын [[Генералиссимус]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1957 оны 5-р сарын 29 — [[Климент Ворошилов|Ворошилов, Климент Ефремович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1961 оны 10-р сарын 17 — [[Хорлоогийн Дамба]], [[Байлдагч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1961 оны 12-р сарын 12 — [[Титов, Герман Степанович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1962 оны 7-р сарын 13 — [[Жадамбын Нэхийт]], [[Хошууч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1964 оны 9-р сарын 29 — [[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]], [[Ахлах дэслэгч]], , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1965 оны 5-р сарын 12 — [[Чоймболын Шагдарсүрэн]], [[Хурандаа]], агаарын зоригт нисгэгч # 1965 оны 5-р сарын 31 — [[Николаев, Андриян Григорьевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1966 оны 9-р сарын 16 — [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], # 1967 оны 8-р сарын 18 — [[Беляев, Павел Иванович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1968 оны 6-р сарын 14 — [[Баясгалангийн Бадам]], Хил хамгаалахад туслах отрядын [[Байлдагч]], Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1969 оны 8-р сарын 12 — [[Георгий Жуков|Жуков, Георгий Константинович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1969 оны 8-р сарын 18 — [[Чойн Дугаржав]], АА-ийн [[Хурандаа]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1969 оны 8-р сарын 18 — [[Даржаагийн Хаянхярваа]], [[Хошууч]] ,Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1971 оны 3-р сарын 12 — [[Пунцагийн Чогдон]], АА-ийн [[Хурандаа]], дорнод хилийг хамгаалах, Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1971 оны 3-р сарын 12 — [[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]], АА-ийн [[Хурандаа]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Иван Конев|Конев, Иван Степанович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Исса Плиев|Плиев, Исса Александрович]], ЗХУ-ын [[Армийн Генерал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Судец, Владимир Александрович]], ЗХУ-ын [[Нисэх Хүчний Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 6-р сарын 1 — [[Виктор Горбатко|Горбатко, Виктор Васильевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1971 оны 10-р сарын 13 — [[Түвдэнгийн Бор]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1971 оны 10-р сарын 13 — [[Бэгзийн Гиваан]] бага түрүүч, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1972 оны 10-р сарын 1 — [[Рукавишников, Николай Николаевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1973 оны 7-р сарын 13 — [[Дуламдоржийн Самдан]], [[Байлдагч]] , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1973 оны 9-р сарын 12 — [[Дүгэрийн Гуулин]], [[Байлдагч]], дорнод хилийг хамгаалах, Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1974 оны 3-р сарын 6 — [[Гомбын Цэнд]], БНМАУ-ыг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1974 оны 9-р сарын 16 — [[Батын Дорж]], [[Армийн Генерал]], БХЯ-ны сайд, БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1975 оны 7-р сарын 15 — [[Федюнинский, Иван Иванович]], ЗХУ-ын [[Армийн Генерал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1975 оны 9-р сарын 2 — [[Магсарын Жанчив]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1976 оны 12-р сарын 14 — [[Леонид Брежнев|Брежнев, Леонид Ильич]], ЗХУ-ын [[Маршал]], ЗХУКН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга # 1979 оны 2-р сарын 19 — [[Алексей Косыгин|Косыгин, Алексей Николаевич]], ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга # 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Норпилийн Жамбаа]], [[Ахлагч]], дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Самдангийн Төмөрбаатар]], [[дэд Хурандаа]], дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Мазимын Экей]], [[Дэслэгч]] , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1981 оны 3-р сарын 13 — [[Бутачийн Цог]], [[Хурандаа Генерал]], БХЯ-ны сайд, БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1981 оны 3-р сарын 31 — [[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]], [[Хурандаа]] анхны [[Сансрын Нисгэгч]] # 1981 оны 3-р сарын 31 — [[Владимир Жанибеков|Жанибеков, Владимир Александрович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1981 оны 6-р сарын 8 — [[Дмитрий Устинов|Устинов, Дмитрий Фёдорович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БХЯ-ны сайд,БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө # 1981 оны 10-р сарын 22 — [[Владимир Коваленок|Коваленок, Владимир Васильевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1981 оны 10-р сарын 22 — [[Виктор Савиных|Савиных, Виктор Петрович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]] # 1983 оны 6-р сарын 9 — [[Дамдины Намнан]], [[Байлдагч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө # 1984 оны 8-р сарын 15 — [[Энхийн Шийлэг]]дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1984 оны 8-р сарын 15 — [[Ванчинжавын Шарав]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө # 1985 оны 8-р сарын 31 — [[Түүвэйн Дүүдэй]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө # 1989 он 7-р сарын 19 — [[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]], [[Хурандаа Генерал]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө нэхэн # 2009 оны 8 дугаар сарын 24 - Дугарын Гунгаа # 2009 оны 12 дугаар сарын 10 - Эрдэнийн Бат-Үүл # 2014 оны 9 дүгээр сарын 3 - Пунцагийн Шагдарсүрэн # 2025 оны 9 дүгээр сарын 4 - Ундрахын Доржпалам # 2025 оны 11сарын 12 - Мандахын Тэмүүгэн # 2026 оны 3сарын 18 -Батбаатарын Мөнхбаатар аав ч тэр өөрөө ч тэр баатар нэртэй баатар шүү [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар| ]] [[Ангилал:БНМАУ-ын одон ба хүндэтгэлийн медаль|баатар цол]] [[Ангилал:1922 онд анх гардуулсан шагнал]] d7ry5jcp8a54gtzj0x14p3oac95khq4 Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь 0 40824 854546 852830 2026-04-23T09:37:22Z HorseBro the hemionus 100126 854546 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь | place = [[Төвөд]], Хятад | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date = 1716–1720{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} | territory = Зүүнгарын [[Төвөд|Төвөдийг]] богино хугацаанд эзлэн түрэмгийлсэн нь | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Хошуудын хант улс}}<br>{{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Их Цэрэндондов]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан | commander2 = {{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Эрэнтэй]]'''{{KIA}}<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | strength1 = 6,000–10,000 | strength2 = 14,500–16,000 | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | casualties1 = Хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага | casualties2 = Хүнд | units1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Зүүнгарын морин цэрэг | units2 = {{flag icon|Хошуудын хант улс}} 500–2,000 Хошуудын цэргүүд<br>{{flagicon|Төвөд}} 7,000 Төвдийн цэргүүд<br>{{flagicon|Чин улс}} 7,000 [[Найман хошуу|Чин улсын хошуу]] | image = DzungarKhanate1720.png }} '''Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь''' буюу '''Зүүнгарын Төвөдийн төв хэсгийг эзэлсэн нь''',{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Хошуудын хант улс]] хооронд, [[Чин улс|Чин улсын]] дэмжлэгтэйгээр 1716 оноос 1720 он хүртэл өрнөсөн цэргийн мөргөлдөөн байв. Энэ байлдан дагуулалт нь Зүүнгаруудын Төвөд рүү хийсэн сүүлчийн Төвд рүү хийсэн Монголын довтолгоо байсан бөгөөд тэд [[Төвөд]] дэх Чин улсын нөлөөг эсэргүүцэн тус бүс нутаг руу довтолсон юм. Энэ аян дайныг Зүүнгарын хан [[Их Цэрэндондов]] удирдсан бөгөөд тэрээр өөрийн ах, Зүүнгарын хаант улсын захирагч [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] эрх мэдлийн дор байв. Энэхүү аян дайны үеэр Зүүнгарууд Хошуудууд болон төвөдүүдтэй тулалдаж, [[Лхас]] хотыг эзэлснээр [[Лазан Хаан|Лазан хаан]] амиа алджээ. Мөн Лхасыг эзэлснээр тэдний засаглал уналтад орж, Хошуудын хаант улс мөн мөхсөн байна. Зүүнгарын байлдан дагуулалт богино хугацаанд үргэлжилж, бүс нутгийг эзэлсэн хугацаа нь ойролцоогоор 1717 оноос 1720 он хүртэл байв. Энэ хугацаанд Зүүнгарууд тухайн бүс нутагт цэргийн засаг захиргаа тогтоож, Төвөдийн цэргийн бүтцэд нөлөөлсөн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} 1720 онд Чин улс [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Сюнь хунтайж Иньтийн]] удирдлага дор томоохон цэрэг илгээж [[Төвөд дэх Чин улсын засаглал|Төвөдыг эзлэх]] зорилготой аян дайн хийв. Энэ их цэрэг Зүүнгаруудыг хөөн гаргаж, улмаар [[Төвөд дэх Чин улсын засаглал]] тогтсон бөгөөд энэ нь [[Синьхайн хувьсгал]] хүртэл үргэлжилсэн юм. == Өмнөтгөл == 1637 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноён [[Гүш хаан|Төрбайх (удахгүй гүүш хаан)]] нь Зүүнгарын хаант улсын үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжын]] дэмжлэгтэйгээр [[Халх Монголчууд|Халх монголын]] [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүдийг [[Улаанхуйн тулалдаан|Улаанхуйн тулалдаанд]] ялав.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Удалгүй тэд 1638 онд Лхаст очсон бөгөөд тэнд [[5-р Далай лам]] тэдэнд цол хэргэм олгосон байна.{{Sfn|Dhondup|1984|pp=19–20}} Эрдэнэбаатард “[[Хунтайж]]” цол хүртээд, Төрбайхийн охин Амин Даратай гэрлүүлж түүний дараа [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагруу]] буцжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Харин Төрбайх “Гүүш хаан” болон “Шашны эзэн Чогьял” гэсэн цолыг авчээ.{{Sfn|Spencer|2018|pp=26-27}} Үүний дараа Хошуудууд [[Амдо]] руу нүүдэллэн суурьшиж, ойролцоогоор 100,000 улс тухайн бүс нутагт иржээ.{{Sfn|Spencer|2018|pp=27-28}} Дараа нь 5-р Далай ламын тагнуулууд Гүүш хаанд түүний эсрэг боломжит эвсэл байгуулагдаж байгаа тухай мэдээлжээ. Учир нь [[Цангпа улсын]] болон Бери улсын хүчнүүд нэгдэл байгуулахыг оролдсон байна.{{Sfn|Dhondup|1984|p=20}} Үүний дараа Гүүш хан Хам болон [[Ү-Цанг]] руу довтолж,{{Sfn|Zahiruddin|1995|pp=195–197}} Төвөдийг нэгтгэн 5-р Далай ламын засаглалыг тогтоосон байна.{{Sfn|Uspensky|2014|p=232}} Улмаар [[Гандэн Фодранг]] засгийн хэлбэрээр байгуулагдаж, 1959 он хүртэл оршин тогтносон.{{Sfn|Snellgrove|Richardson|2003|p=197}} [[Файл:Map-Qing_Dynasty_1689-en.jpg|left|thumb|1689 оны [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсын]] газрын зураг.]] 1682 онд 5-р Далай лам нас барсан бөгөөд түүний үхлийг дараа нь [[Дэсри Сангье Гяцо]] нууцалжээ. Дараа нь тэр [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] гомдол илгээж, Хошуудуудыг хянах боломжгүй болсон тухай мэдээлсэн байна. Энэ нь Чин улсын өнөөгийн [[Хөхнуур муж]] болон зүүн Хамыг эзлэхэд хүргэв.{{Sfn|Smith|1997|pp=117–120}} Дараа нь Зүүнгарын хаант улс Энх амгаланд элч илгээж 5-р Далай ламын үхлийг мэдэгдсэн. Үүний хариуд Канси Лхас руу элч илгээж Цанъян Гяцог [[6-р Далай лам|6-р Далай ламаар]] өргөмжилжээ.{{Sfn|Smith|1997|pp=120–121}} Гэвч 6-р Далай лам нь сүм хийдийн амьдрал гэхээсээ илүү [[Архидалт|архи]], биеэ үнэлэлт болон [[яруу найраг]] сонирхдог байв.{{Sfn|Karenina|2006|p=2006|pp=109–122}} 1698 онд Чин улс болон Хошуудуудын хооронд Төвөдийн хяналтын асуудлаар хурцадмал байдал нэмэгдэв. Дараа нь 1701 оны 1-р сарын 28-нд Манжийн [[Найман хошуу|Найман хошууны]] 2,000 орчим цэрэг Манпигийн удирдлага дор Дартседод [[Дартседогийн тулалдаан|Дартседогийн тулалдаанд]] Хошуудуудтай тулалдсан бөгөөд Хошуудууд ихээхэн хохирол амсжээ.{{Sfn|Yingcong|2009|p=61}} 1703 онд Энх амгалан болон Лазан хааны шахалтаар 6-р Далай ламыг огцруулжээ.{{Sfn|Karenina|2006|p=2006|pp=109–122}} Дэсри Сангье Гяцо Лазан хааныг хордуулж алахыг оролдсон боловч амьд үлджээ.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=117–118}} Удалгүй 1705 эсвэл 1706 онд Дэсри Сангье Гяцoг Лазан хаан алж, түүний оронд шинэ “[[Далай лам]]” болох Еше Гяцо-г өргөмжилсөн. Гэвч энэ нь Хошуудын ноёдууд болон ихэнх [[Шарын шашин|Шарын шашины]] ламуудад хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=119-121}} Эцэст нь гурван Шарын шашины ламууд Зүүнгарын хаант улсаас дэмжлэг хүссэнээр,{{sfn|Mullin|2001|p=285}} Их Цэрэндондов ойролцоогоор 6,000–10,000 цэрэгтэйгээр Төвөд рүү хөдөлжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=85}}{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Түүнтэй хамт Чомбол, Товч, Санжи болон Дугар Зайсан нар явжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=74}} Түүний цэргүүд [[жад]], галт зэвсэг, [[Нум (Зэвсэг)|нум сум]], [[сэлэм]] болон хутгаар зэвсэглэгдсэн байв.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=97}} == Байлдан дагуулалт == [[Файл:Portrait_of_the_Kangxi_Emperor_in_Court_Dress.jpg|left|thumb|219x219px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] ордны хувцастай хөрөг. [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан.]] Зүүнгарууд Хөхнуур руу орох хоёр гарцыг хянах зорилгоор довтолсон бөгөөд Цэвээнравдан хаан Нгари болон [[Хамил тойрог|Хамил тойрогийг]] эзлэхийг зорьж байв. [[Нгари муж|Нгари мужид]] байрлаж байсан [[Ханченне]] Лазан хаанд Зүүнгаруудын Төвөдийн төв хэсэгт хийж буй довтолгооны талаар мэдээлжээ. Үүний улмаас Нгаригийн замаар явахыг орхиж, Зүүнгарууд шинэ зам сонгосон байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=71}} Дараа нь Зүүнгарууд Кериянгаас Нгатсанг руу явах замдаа Нгатсангийг тонон дээрэмджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=74–75}} Урт зам туулснаас шалтгаалан Зүүнгарууд их хэмжээний алдагдал хүлээсэн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=76}} Удалгүй тэд Нгатсангт 3,000–4,000 орчим цэрэгтэйгээр цэргийн хуаран байгуулжээ. Харин Лазан хаан 100 цэргүүд тагнуулын үүрэгтэйгээр илгээсэн бөгөөд энэ нь Тэнгри нуурын ойролцоо жижиг тулалдаанд хүргэсэн байна. Дараа нь Лазан хаан Тэнгэр нуурыг бэхлэж, өөрийн хүү Сурц тайжийн хамт нийт 10,000 орчим Хошууд–Төвөдийн цэргийг бүрдүүлсэн бөгөөд үүнд 2,000 Хошууд, 7,000 Төвөд цэрэг багтжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=83}} [[Файл:LhaBzangKhan.jpg|thumb|[[Хошуудын хаант улс|Хошуудын хаант улсын]] сүүлчийн хан [[Лха-бзанг хан|Лха-бзанг ханы]] ханын зураг.]] Францын түүхч [[Рене Груссет|Рене Груссетийн]] бичсэнээр, 1717 оны зун Зүүнгарууд Төвөдөд ирсний дараа Лазан хаан Тэнгэр нуурын бүсэд тэднийг ойролцоогоор 3 сарын турш тогтоон барьжээ. Гэвч хүчний харьцаа дутсанаас болж тэр Лхас руу ухарч, [[Будала ордон|Будала ордонг]] бэхэлсэн байна.{{Sfn|Rene|1970|p=524}} Зүүнгаруудыг Чин улсын Ши Идэ “[[Нохой|нохойн]] [[мах]] идэж, дэмжлэггүй байсан” гэж дүрсэлсэн бол [[Есүс Христ|Есүс Христын]] номлогч Ипполито Десидери Их Цэрэндондовыг [[Македон (эртний улс)|Македонийн]] [[Македоны Александр|Агуу Александртэй]] адилтган бичжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Гэсэн ч Чин улсын 100,000 цэрэг Төвөд рүү хөдөлсөнгүй, учир нь тэд Зүүнгарууд их алдагдал хүлээн, Лхасыг эзэлж чадахгүй гэж үзсэн байна. Харин Лха-бзангын хүсэлтээр хөдөлгөөн эхэлж, Эрэнтэй 7,000 орчим цэрэгтэйгээр Төвөд рүү илгээгджээ.[[Файл:Lhasa_from_Potala_Palace.jpg|thumb|[[Будала ордон|Будала ордоноос]] харагдах [[Лхас]] хотын дүр төрх.|left]]1717 оны 8-р сарын 25-нд Зүүнгарууд Ларгийн даваагаар нэвтэрч, 500 орчим Хошууд цэрэгтэй тулалдсан байна. Тэд бага хохирол амсаж, Кундүй ламын хийдийг тонон дээрэмджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=83}} Дараа нь Лазан хаан, Сурц тайж болон Лувсанач тайж нар 10,500 орчим цэрэгтэйгээр 5,000 орчим Зүүнгар цэрэг рүү довтолсон боловч тооны давуу байдалтай байсан ч Хошуудууд ялагдсан, учир нь Зүүнгарууд зөвхөн бага хохирол амссан байна. Удалгүй Зүүнгарын арми 1717 оны 10-р сарын 8-нд Лхаса хотод хүрчээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=84}} Дараа нь Төвөдийн командлагч Аронгпа Зүүнгаруудыг отолт хийхийг оролдсон боловч тэд довтолгооныг урьдчилан мэдсэн тул бүтэлгүйтжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=85}} Полхане Топгие дахин довтлохыг оролдсон боловч бүтэлгүйтэж, түүний туслах болон төвөд командлагч Бумтангпа тулалдаанд амь үрэгджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=85–86}} [[Файл:Salween_River.jpg|thumb|Хар Ус]] Удалгүй 1717 оны 11-р сарын 30-нд Их Цэрэндондов Лхас хотод довтолж, сүм хийдүүдийг дээрэмдэн хотын хүн амыг олноор нь хяджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Тэр мөн хуурамч Далай лам Еше Гяцог огцруулж, [[7-р Далай лам|7-р Далай ламыг]] томилсон. Гэвч тэр 7-р Далай ламыг Лхас руу авчраагүй нь Шарын шашины ламуудын итгэлийг алдсан байна.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=119–120}} 1717 оны 12-р сарын 2-нд Зүүнгарууд Будала ордонг довтолж, Лазан хаан алагдсанаар Хошуудын хант улс нуран унажээ.{{Sfn|Rene|1970|p=524}} Удалгүй Эрэнтэйн цэргүүд Хар Усад хүрсэн бөгөөд Зүүнгарын арми Чин улсын тусламжийн цэргийг бүслэн устгаж, [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд,]] [[Шинин]] орчмын бүсэд Чин улсын тусламжийн хүчийг бут цохисон байна.{{Sfn|Perdue|2005|pp=234–235}} == Үр дагавар == Зүүнгаруудын байлдан дагуулалтын дараа Иньтигийн удирдлага дор 300,000 орчим Чин улсын цэрэг Шинин хотод төвлөрсөн байна. Харин Их Цэрэндондов, ах Цэвээнравдан хаанаас ирж болзошгүй хариу довтолгооноос эмээж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=235}} Удалгүй Чин улсын экспедиц [[Хан үндэстэн]], [[Халх]], [[Өвөр Монгол|Өвөр монголын]] хүчнүүдээс бүрдсэн тул Зүүнгаруудаас Төвөдыг чөлөөлж чаджээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=85}} Чөлөөлөлтийн дараа Гандэн Фодранг Чин улсын эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрсөн бөгөөд Зүүнгарууд Кагьюпа болон Ньингмапа урсгалын сүм хийд, хийдүүдийг дээрэмдсэн тул шашны харилцаанд хурцадмал байдал үүссэн байна. Учир нь Их Цэрэндондов нь Шарын шашиныг дэмжиж байв.{{Sfn|Baabar|1999|pp=85–86}} Энэхүү байлдан дагуулалт нь Төвөдийн цэргийн хөгжилд нөлөөлсөн бөгөөд,{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} Зүүнгаруудын галт зэвсэг, жадны тактик болон “Замбурак” буюу [[тэмээ]] дээр суурилуулсан их буу ашиглах арга барил нутагшсан байна. Үүний үр дүнд 1727–1728 оны Төвөдийн иргэний дайнд Зүүнгарын их буу, партизан тактик ашиглагдсан байдаг.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=99–101}} Зүүнгарын Төвөдөд байгуулсан цэргийн захиргаа нь Чин цэргүүд ирсний дараа өөрсдийн их бууг үйлдвэрлэж эхэлсэн. Тэд Чамдогоос төмөр олборлон Зүүнгарын зэвсэг үйлдвэрлэлд ашиглаж байв. Зүүнгарын оргон зайлсан цэрэг Төгсийн тэмдэглэлээр, Их Цэрэндондовын арми ойролцоогоор 9 их буутай байсан бөгөөд тэдгээрийн 5-ыг нь булж, үлдсэнийг Дайш Цэвд өгсөн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=103–104}} Мөн Зүүнгаруудын жадны хэрэглээ Төвөдийн армид нөлөөлсөн бөгөөд,{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=105}} Полхане Топгиег жад хэрэглэх тактикийг өдөр тутмын сургалтад нэвтрүүлэхэд хүргэсэн. Тэрээр 1723 оны Нгатсангийн кампанит ажлын үеэр жад, галт зэвсэг, их буу болон нум сумыг хамтад нь ашиглах сургалтыг тогтмол хийдэг болсон байна. Полхане болон түүний хүчний гардан тулалдааны арга барил Зүүнгарын зэвсэгт тактикийн нөлөөгөөр өөрчлөгджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=106}} Зүүнгарууд мөн довтолгооны үеэр Төвөд рүү шинэ замууд нээж, уулын бүсэд цэргийн хуаран, бэхлэлт байгуулан галт зэвсгийг үр ашигтай ашиглах тактик нэвтрүүлжээ. Энэ нь дарьт зэвсэг бүхий эзэнт гүрнүүдийн цэргийн технологийн нөлөөг Төвөдөд дамжуулсан хэрэг байв.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=107–108}} == Лавлагаа == {{Reflist}} [[Ангилал:Монголын түүх]] === Ном зүй === * {{Cite journal |last=Solomon |first=George Fitzherbert |last2=Alice |first2=Travers |date=12 March 2020 |title=The Ganden Phodrang’s Military Institutions and Culture between the 17th and the 20thCenturies, at a Crossroads of Influences |url=https://hal.science/hal-02507172/file/ret_53.pdf |journal=Asian Influences on Tibetan Military History between the 17th and 20th Centuries |volume=53 |pages=367}} * {{Cite book |last=Smith |first=Warren W. Jr. |url=https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1996%20Tibetan%20Nation--history%20of%20Tibetan%20Nationalism%20and%20Sino-Tibetan%20relations%20by%20Smith%20s.pdf |title=Tibetan Nation: A History Of Tibetan Nationalism And Sino-tibetan Relations |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |year=1997 |isbn=978-0-8133-3280-2}} * {{Cite book |last=Karenina |first=Kollmar-Paulenz |url=https://www.amazon.com/Kleine-Geschichte-Tibets/dp/3406670946 |title=A Short History of Tibet |date=15 February 2006 |publisher=CHBeck |year=2006 |isbn=978-3406541001 |edition=1st |location=Munich |publication-date=15 February 2006 |pages=216 |language=de}} * {{cite book |last=Yingcong |first=Dai |url=https://books.google.com/books?id=DYHfVVAAf_kC |title=The Sichuan frontier and Tibet: imperial strategy in the early Qing: imperial strategy in the early Qing |publisher=University of Washington Press |year=2009 |isbn=978-0-295-98952-5}} * {{cite book |last=Schwieger |first=Peter |year=2015 |url=https://www.jstor.org/stable/10.7312/schw16852 |title=The Dalai Lama and the Emperor of China: A Political History of the Tibetan Institution of Reincarnation |publisher=Columbia University Press}} * {{cite book|last=Mullin|first=Glenn H.|year=2001|title=The Fourteen Dalai Lamas: A Sacred Legacy of Reincarnation|isbn=978-1-57416-039-0|url=https://books.google.com/books?id=4eQKAAAAYAAJ|publisher=Clear Light Pub}} * {{Cite book |last=Baabar |url=https://archive.org/details/historyofmongoli0000baab/page/86/mode/2up |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3379/page/n1/mode/2up |title=Empire of the Steppes--History of Central Asia |date=January 1, 1970 |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041 |publication-date=January 1, 1970}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter C. |url=https://s3.us-west-1.wasabisys.com/p-library/books/a762644421fd67773495fbca0418c467.pdf |title=China Marches West: The Qing conquest of Central Eurasia |publisher=The Belknap press of Harvard university press, Peter C. Perdue |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massuchuchets |publication-date=2005 |pages=725}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205/PDF/130205eng.pdf.multi |title=History of Civilizations of Central Asia |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th |pages=934}} * {{Cite book |last=Dhondup |first=K. |url=https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1984%20Water-Horse%20and%20other%20Years--history%20of%2017th%20and%2018th%20century%20Tibet%20by%20Dhondup%20s.pdf |title=The Water-Horse and Other Years: A History of 17th and 18th Century Tibet |date=1984 |publisher=Library of Tibetan Works & Archives |year=1984 |isbn=978-8185102344 |location=978-8185102344 |publication-date=1984}} * {{Cite journal |last=Spencer |first=Haines R. |date=2018 |title=Charismatic Authority in Context: An Explanation of Guushi Khan's Swift Rise to Power in the Early 17th Century |url=https://www.academia.edu/39043011/Charismatic_Authority_in_Context_An_Explanation_of_Guushi_Khan_s_Swift_Rise_to_Power_in_the_Early_17th_Century |journal=MONGOLICA: AN INTERNATIONAL JOURNAL OF MONGOL STUDIES |volume=52}} * {{Cite book |last=Zahiruddin |first=Ahmad |url=https://brill.com/view/journals/iij/40/3/article-p281_6.xml |title=A History of Tibet by the Fifth Dalai Lama of Tibet (English translation of Bod kyi deb ther dpyid kyi rgyal mo’i glu dbyangs) |date=1995 |publisher=Research Institute for Inner Asian Studies, Indiana University |year=1995 |isbn=0-933070-32-2 |volume=2 |location=Bloomington |publication-date=1995 |pages=195-196}} * {{Cite journal |last=Uspensky |first=Vladimir |date=2014 |title=The Status of Tibet In the Seventeenth – Early Eighteenth Centuries: A Mongolian Perspective |url=https://www.orientalstudies.ru/rus/images/pdf/add1/a_uspensky_2014.pdf |journal=Proceedings of the international conference "Manchu and Tibetan studies}} * {{Cite book |last=Snellgrove |first=David |url=https://archive.org/details/aculturalhistoryoftibetdavidsnellgrovel.hughrichardson_443_W/page/n219/mode/2up |title=A Cultural History of Tibet. |last2=Richardson |first2=Hugh |date=2003 |publisher=Shambala Publications, Inc |year=2003 |isbn=0-87773-354-6 |edition=3rd |location=Boston & London |publication-date=2003}} r9csha1vbmznjptxydvji6gexf50mbe Стефан Сессеньон 0 51687 854481 788260 2026-04-22T14:41:08Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854481 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Стефан Сессеньон<ref name="Premier League Clubs submit Squad Lists">{{Cite news | title = Premier League Clubs submit Squad Lists | url = http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/squad-lists/squad-lists-February-2013.pdf | publisher = Premier League | format = PDF | date = 1 February 2013 | page = 31 | accessdate = 24 June 2013 | archive-date = 4 Гуравдугаар сар 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304033709/http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/squad-lists/squad-lists-February-2013.pdf | url-status = dead }}</ref> |зураг = Stéphane Sessègnon.jpg |хэмжээ = 210px |тайлбар = Стефан Сессеньон 2013 онд |мэндэлсэн огноо = 1984 оны 6 сарын 1 |мэндэлсэн газар = [[Бенин]], Allahé |иргэншил = {{Далбаа Бенин|20px}} [[Бенин]] |өндөр = 168<ref>{{cite web| url = http://www.premierleague.com/page/PlayerProfile/0,,12306~44384,00.html| title = Premier League Player Profile| accessdate = 24 March 2011| publisher = Premier League| archive-date = 1 Аравдугаар сар 2012| archive-url = https://web.archive.org/web/20121001062038/http://www.premierleague.com/page/PlayerProfile/0%2C%2C12306~44384%2C00.html| url-status = dead}}</ref> |жин = 72 |байрлал = [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хагас хамгаалагч]] |одоогийн баг = {{Далбаа Англи|20px}} [[Вест Бромвич Альбион]] |дугаар = 29 |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |2003—2004|{{Далбаа Бенин|20px}} Requins de l'Atlantique FC|2 (0) |2004—2006|{{Далбаа Франц|20px}} [[Кретей (хөлбөмбөгийн баг)|Кретей]]|68 (10) |2006—2008|{{Далбаа Франц|20px}} [[Ле-Ман (хөлбөмбөгийн баг)|Ле-Ман]]|61 (6) |2008—2011|{{Далбаа Франц|20px}} [[Пари Сен-Жермен]]|77 (8) |2011—2013|{{Далбаа Англи|20px}} [[Сандерленд (хөлбөмбөгийн баг)|Сандерленд]]|87 (17) |2013—одоо|{{Далбаа Англи|20px}} [[Вест Бромвич Альбион]]|54 (6)}} |шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал |2004—одоо|{{Далбаа Бенин|20px}} [[Бениний хөлбөмбөгийн шигшээ|Бенин]]|51 (9)}} |сүүлд шинэчилсэн = 2015 оны 5 сарын 1 |сүүлд шинэчилсэн (шигшээ) = 2014 оны 7 сарын 22 }} '''Стефан Сессеньон''' ({{lang-fr|Stéphane Sessègnon}}; [[1984]] оны [[6 сарын 1|зургадугаар сарын 1]]) — [[Кот-д'Ивуар]] гаралтай [[Бенин]]ий [[хөлбөмбөг]]чин, [[Англи]]йн «[[Вест Бромвич Альбион]]» болон [[Бениний хөлбөмбөгийн шигшээ|Бениний шигшээн]] [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хагас хамгаалагч]]. [[Франц]]ын «[[Пари Сен-Жермен|Пари Сен-Жерменд]]» 10 сая еврогоор үнэлэгдээд 2008—2011 онд 77 лигийн тоглолтонд 8 гоолдсон Сессеньонгийг [[2011]] оны [[1 сарын 29|нэгдүгээр сарын 29-нд]] «[[Сандерленд (хөлбөмбөгийн баг)|Сандерлендад]]» 6 сая фунтээр элссэн.<ref>{{cite news |title=Stéphane Sessègnon à Sunderland |url=http://www.psg.fr/fr/Article/003001/Article/52252/Stephane-Sessegnon-a-Sunderland |work=A Different League |date=29 January 2011 |accessdate=29 January 2011 |language=German |archive-date=1 Хоёрдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110201121556/http://www.psg.fr/fr/Article/003001/Article/52252/Stephane-Sessegnon-a-Sunderland |url-status=dead }}</ref> Чингэхдээ 3.5 жилээр гэрээлсэн. «Вест Бромвич Альбион» [[2013]] оны [[9 сарын 2|есдүгээр сарын 2-нд]] 6 сая фунтээр түүнийг элсүүлжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.expressandstar.com/sport/west-bromwich-albion-fc/2013/09/02/west-brom-break-record-for-stephane-sessegnon/ |wayback=20130923010805 |text=Archive copy |archiv-bot=2026-04-22 14:41:08 InternetArchiveBot }} (Accessed 2 September 2013 10:30 pm)</ref> == Амжилт == * Францын цомын эзэн: 2010 * Бениний шилдэг хөлбөмбөгчин: 2004, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011 == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гаднын холбоос == * [http://www.safc.com/players-and-staff/first-team/stephane-sessegnon Профайл - «Сандерленд»] {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20110928080659/http://www.psg.fr/fr/Equipe-Pro/300002/Effectif/1822/Sessegnon-Stephane?cboSaisonCompetition=2008_-1&cboJoueur=1822 Профайл - ПСЖ] {{ref-fr}} {{Benin-footy-bio-stub}} {{Вест Бромвич Альбион багийн бүрэлдэхүүн}} {{2008 оны Африк үндэстний цомд Бениний хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2010 оны Африк үндэстний цомд Бениний хөлбөмбөгийн шигшээ}} [[Ангилал:Бениний шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Кретей багийн тоглогч]] [[Ангилал:Ле-Ман багийн тоглогч]] [[Ангилал:Пари Сен-Жермен багийн тоглогч]] [[Ангилал:Сандерленд багийн тоглогч]] [[Ангилал:Вест Бромвич Альбион багийн тоглогч]] [[Ангилал:Бенинчүүд]] [[Category:1984 онд төрсөн]] 1n3lu962u004aktv8qz6awnywi05ls0 Ниссан 0 56132 854486 841611 2026-04-22T14:58:09Z Ziv 95197 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:Duplicate|Duplicate]]: [[File:Nissan Motor Corporation 2020 logo-local file.svg]] → [[File:Nissan Motor Corporation 2020 logo.svg]] Exact or scaled-down duplicate: [[c::File:Nissan Motor Corporation 2020 logo.svg]] 854486 wikitext text/x-wiki {{short description|Japanese automobile manufacturer}} {{Инфобокс компани | name = Nissan Motor Co., Ltd. | trade_name = Nissan Motor Corporation | logo = [[File:Nissan Motor Corporation 2020 logo.svg|frameless|class=skin-invert]] | logo_caption = 2020 оноос хойш лого | image = Nissan Yokohama.jpg | former_names = Jidosha-Seizo (1933–1934) | image_caption = [[Канагава муж]], [[Ёкохама]] дахь Ниссаны төв байр | native_name = 日産自動車株式会社 | native_name_lang = ja | romanized_name = ''Ниссан Жидоша кабүшики гайша'' | type = [[Хувьцаат компани|Хувьцаат]] | traded_as = {{Plainlist| * {{TYO|7201}} * [[Nikkei 225]] component (7201) * [[TOPIX]] Large 70 component (7201) }} | foundation = {{start date and age|1933|12|26|df=y}}<ref name="auto">{{cite web|title=Brief History of Nissan Motor Company|url=http://www.nissan-global.com/GCC/Japan/History/history/index-e.html|website=Brief History of Nissan Motor Company|access-date=2025-11-23|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170509041413/http://www.nissan-global.com/GCC/Japan/History/history/index-e.html|archive-date=2017-05-09}}</ref><ref name="auto1">{{cite web|title=History of Nissan Motors|url=http://www.kahaku.go.jp/event/2011/06nissan/|website=Японы Үндэсний Шинжлэх Ухааны Музей|publisher=Токиогийн Байгаль ба Шинжлэх Ухааны Үндэсний Музей|access-date=2025-11-23|archive-date=2020-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20201102213210/http://www.kahaku.go.jp/event/2011/06nissan/|url-status=live}}</ref> | founders = {{plainlist| * Хашимото Масүжиро<ref name="auto2">{{cite web|title=Masujiro Hashimoto|url=http://www.jahfa.jp/jahfa2/contents/palaceperson/person1.htm|website=Japan Automobile Hall of Fame|access-date=2025-11-23|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090903083312/http://www.jahfa.jp/jahfa2/contents/palaceperson/person1.htm|archive-date=2009-09-03}}</ref> * DAT шугам: ** [[Дэн Кэнжиро]] ** Аояма Рокүро ** Такэүчи Мэйтаро * [[Айкава Ёшисүкэ]] * [[Уильям Горхам (инженер)|Уильям Р. Горхам]] }} | location_city = [[Ниши-кү, Ёкохама]], [[Канагава муж]] | location_country = Япон | area_served = Дэлхий даяар | key_people = {{unbulleted list | Кимүра Ясүши ([[дарга]]) | [[Жан-Доминик Сенард]] (дэд дарга) | Иван Эспиноза (ерөнхийлөгч & [[Гүйцэтгэх захирал|CEO]]) }} | industry = [[Автомашины аж үйлдвэрлэл|Автомашины]] | products = [[Автомашин]], [[Тансаг зэрэглэлийн машин|тансаг зэрэглэлийн тээврийн хэрэгсэл]], [[арилжааны тээврийн хэрэгсэл]], [[гаднах мотор]], [[сэрээт ачигч]] | divisions = {{plainlist| * Nissan * [[Infiniti]] * [[Nismo]] * [[Autech]] (Нисмотой нэгтгэсэн) * [[Datsun]] (зогссон) }} | subsid = {{Collapsible list | title=Жагсаалт | '''Тээвэр:''' | Nissan Commercial Vehicles | [[Dongfeng Motor Co., Ltd.]] (50%) | [[Nissan Shatai]] (43%) | [[Mitsubishi Motors]] (24.5%) | [[NMKV]] (50%) | '''Бусад:''' | [[Nissan Techno]] | [[Jatco]] | '''Олон улсын:''' | [[Nissan Motor Australia|Nissan Australia]] | [[Nissan Motor Ibérica|Nissan Ibérica]] | [[Nissan Motor India|Nissan India]] | [[Renault Nissan Automotive India Private Limited]] | [[Nissan Motor Indonesia|Nissan Indonesia]] | [[Nissan New Zealand]] | [[Nissan Motor Philippines|Nissan Philippines]] | [[Nissan South Africa]] | [[Nissan Motor Manufacturing UK|Nissan UK]] | [[Nissan USA]] }} | market cap = | production = {{decrease}} 3,250,800 нэгж (2022)<ref name="2022_Production">{{cite web |url=https://global.nissannews.com/en/releases/release-566b1e4f2eb43848021b8d60f602b546-nissan-production-sales-exports-dec-2022#:~:text=Global%20production%20in%202022%20declined,12.9%25%20from%20a%20year%20earlier. |title=Nissan Production, Sales and Export Results for December and Calendar Year 2022 |publisher=Nissan |date=2023-01-30 |access-date=2025-11-23 |archive-date=2023-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230130130301/https://global.nissannews.com/en/releases/release-566b1e4f2eb43848021b8d60f602b546-nissan-production-sales-exports-dec-2022#:~:text=Global%20production%20in%202022%20declined,12.9%25%20from%20a%20year%20earlier. |url-status=live }}</ref> | revenue = {{increase}} {{yen|12,685.7 тэрбум|link=yes}} ([[Санхүүгийн жил|СЖ]] 2023)<ref name="FY2023">{{cite web |url=https://global.nissannews.com/en/releases/240509-01-e |title=Nissan reports financial results for fiscal year 2023 |date=2024-05-09 |publisher=Ниссан |access-date=2025-11-23 }}</ref> | operating_income = {{increase}} {{yen|568.7 тэрбум}} (СЖ 2023)<ref name="FY2023" /> | net_income = {{increase}} {{yen|426.6 тэрбум}} (СЖ 2023)<ref name="FY2023" /> | assets = {{increase}} {{yen|19,855.2 тэрбум}} (СЖ 2023)<ref name="FY2023" /> | equity = {{increase}} {{yen|5,606.096 тэрбум}} (СЖ 2023)<ref name="FY2023" /> | owner = [[Рено]] (15% санал өгөх эрхтэй){{efn|Рено нь санхүүгийн хяналтаа тогтоосон Францын итгэлцлийн санд илүү олон хувьцаа эзэмшдэг боловч цөөн хэдэн хязгаарлагдмал нөхцөлд л санал өгөх эрхээ нэмэгдүүлэх зорилгоор ашиглаж болно.}}<ref name=share>{{cite press release |title=Renault Group and Nissan announce the completion of their agreements framing the foundations of the new chapter of the Alliance |url=https://global.nissannews.com/en/releases/231108-03-e |access-date=2025-11-23 |date=2023-11-08 |publisher=Nissan |archive-date=2023-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108083613/https://global.nissannews.com/en/releases/231108-03-e |url-status=live }}</ref> | num_employees = 131,461 (2022)<ref name="FY2022">{{cite web |url=https://www.nissan-global.com/EN/IR/LIBRARY/ASSETS/DATA/2022/2022results_financialresult_991_e.pdf |title=FY2022 consolidated financial results. Japanese accounting standards |publisher=Nissan |pages=6–7 |access-date=2025-11-23 |archive-date=2023-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230511191936/https://www.nissan-global.com/EN/IR/LIBRARY/ASSETS/DATA/2022/2022results_financialresult_991_e.pdf |url-status=live }}</ref> | homepage = {{URL|https://www.nissan-global.com}} }} '''Ниссан''' (''[[Япон хэл|япон]]'' 日産自動車株式会社, ''Nissan Jidōsha Kabushiki kaisha'', ''монг.'' Ниссан Автомашин ХК) нь [[Япон]]ы автомашин үйлдвэрлэгч компани бөгөөд [[Датсун]] болон [[Принце]] компаниуд нэгдсэнээр үүсчээ. Ниссан нь [[Никкей 225]]-ын жагсаалтад бүртгэлтэй ба биржийн үнэ цэнээр нь хэмжвэл дэлхийд гуравт ордог автомашин үйлдвэрлэгч юм. 1999 онд Ниссан францын автомашин үйлдвэрлэгч [[Рено]] компанитай [[Рено-Ниссан|Рено-Ниссаны]] холбоог үүсгэсэн ба энэ холбооны нийт хөрөнгийн 43,5 хувийг Ниссан эзэмшдэг байна. 2010 онд [[Даймлер ХК]] нь Рено-Ниссантай стратегийн хамтын ажиллагааг эхлүүлэн Ниссаны 3,1 хувийг эзэмших болсон. Үлдсэн хувийг нь өөр бусад компаниуд хуваан эзэмшдэг байна.<ref>FAZ.net: {{Webarchiv|url=http://www.faz.net/aktuell/wirtschaft/unternehmen/ueberkreuzbeteiligung-allianz-von-daimler-renault-und-nissan-steht-1964489.html |wayback=20151208121621 |text=Überkreuzbeteiligung: Allianz von Daimler, Renault und Nissan steht |archiv-bot=2025-12-07 12:16:06 InternetArchiveBot }}, 7. April 2010</ref> == Түүx== === 1911-1934: Ниссан Мотор компанийн үүсэл=== [[Зураг:Aikawa Yosuke.jpg|thumb|left|Анхны компанийн ерөнхийлөгч Айкава Ёшисүкэ]] Ниссан компанийн түүх нь 1911 оноос эхлэх ба [[Токио]]гийн техникч [[Хашимото Масүжиро]] нь [[Кайшинша|Кайшинша Моторкар Воркс]] гэх нэртэй компани байгуулаад 1914 онд анхныхаа суудлын автомашиныг үйлдвэрлэжээ. Энэ автомашинаа ''«ДАТ»'' хэмээн нэрлэсэн нь түүнд автомашин үйлдвэрлэх боломжийг гарган, хөрөнгө оруулсан хүмүүсийн овгийн эхний үсгүүдээс бүтсэн юм ('''Д'''эн Кэнжиро, '''А'''ояма Рокүро, '''Т'''акэүчи Акэтаро). Гэвч түүний үйлдвэрлэсэн автомашин нь тухайн үедээ нэг их борлуулалт байхгүй байсны учир нь энэ төрлийн тансаг хэрэглээний зах зээл байхгүй мөн түүнчлэн автомашиныг ашиглах дэд бүтэц хөгжөөгүй зэрэг шалтгаан байв. Ингээд удалгүй Японы засгийн газрын шийдвэрийн дагуу 1918 оноос эхлэн [[Зэвсэгт хүчин|армид]] зориулсан ачааны автомашин үйлдвэрлэж эхлэв. 1920-иод онд борлуулалт багассаны улмаас 1926 онд ачааны автомашин үйлдвэрлэгч ''Жицүё Моторстой'' нэгджээ. Энэ нэгдлийн үр дүн нь ''ДАТ Автомобиль Мануфактуринг Ко., Лтд'' гэх аж ахуйн нэгж үүссэн байна. 1930 онд [[Датсон 10]] гэх нэртэй 495 см эзэлхүүнтэй нэгэн жижигхэн суудлын автомашиныг зах зээлд гаргав. Датсон гэх нэр нь англи хэлний "ДАТ-ын хүү" гэсэн утгаар хэрэглэсэн ба учир нь ДАТ нь тэр хүртэл зөвхөн тансаг зэрэглэлийн том оврын суудлын автомашин үйлдвэрлэж байж. Азгүй нь ''сон'' гэх япон үг нь ''«ашиггүй»'' эсвэл ''«алдагдал»'' гэх утгыг илэрхийлэх учир хүмүүс муу ёрын зүйл болно доо хэмээн эмээрхдэг байв. Энэ нь ч биеллээ олж байгаа юм шиг 1931 онд Датсон 10-ийг угсарч байсан үйлдвэр нь хар шуурганд өртөн сүйджээ. Үйлдвэрээ шинэчилсэний дараа нэрээ өөрчлөхөөр шийдэн ''"Датсун"'' болгосон ба ''сун'' (мн: нар) нь англи хэлнээс гаралтай үг бөгөөд бас ургах нарны улс буюу наран япон улс гэсэн утгыг давхар илэрхийлдэг аж. [[Датсун 11]] загвар нь энэ компанийн нэрийг зүүсэн анхны бүтээгдхүүн боллоо. 1931 онд ''Тобата Кастинг'' гэх автомашины эд анги нийлүүлэгч үйлдвэр нь ''ДАТ Автомобиль Мануфактуринг Ко., Лтд'' компанийг худалдан авав. Үүнтэй зэрэгцээ 1928 онд ''Нихон Сангё'' (''[[Япон хэл|япон:]]'' 日本産業) гэх нэртэй концерн (''япон:'' コンツェルン) үүссэн ба түүний хувьцаа нь Японы хөрөнгийн бирж дээр ''Ниссан'' гэсэн товчлолоор хэрэглэдэг байж. Энэ компанийн эзэмшигч нь [[Айкава Ёшисүкэ]] байсан ба ''Тобата Кастинг'' компани ч түүний эзэмшлийн компани юм. 1933 онд Тобата Кастинг [[Ёкохама]]д автомашины үйлдвэр барих зорилгоор томоохон газар худалдан авчээ. 1933 онд эхлээд Тобата Кастинг болон Нихон Сангё, дараа нь 12 сарын 26-нд ''Жидоша Сэйзо Ко., Лтд.'' (мн: автомашин үйлдвэрлэгч гэж орчуулж болно) зэрэг нь 10 сая [[иен]]ий үндсэн хөрөнгөтэйгээр нэгдэн шинэ компани үүсгэн байгуулжээ. Шинэ үүсэн компани нь өөрийн гэсэн нэртэй болж үнэтэй автомашин үйлдвэрлэх зорилготой байсан бол Датсун нь хямд загварын автомашинаар нийтийн хэрэгцээг хангах ёстой байлаа. Шинэ барих үйлдвэртээ ажиллах инженерүүдийг [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ-д]] сурган бэлтгэх болон тэндээс үйлдвэрийн төхөөрөмж, багаж хэрэгсэлийг авах шаардлагатай байлаа. Энэ үүрэг даалгаварыг тухайн үед Японд амьдран, 1921 оноос хойш Айкава концернд ажиллаж байсан америк инженер Уильям Р. Горхам хүлээн авсан байна. Тэрээр Америк аялалаар очиж Америкийн автомашин үйлдвэрлэгч [[Грахам-Пайге]]гийн бараг шинээр шахуу татан буугдсан үйлдвэрийн тоног төхөөрөмжийг худалдан авсан байна. Ингээд 1934 оны тавдугаар сард Ёкохамагийн үйлдвэр нь ашиглалтад орсон бөгөөд өнөөдөр ч гэсэн Ниссаны үйлдвэр нь энэ газартаа байгаа юм. Гэвч угсралтын дамжлагын шугамуудыг бэлэн болгон [[урсгал дамжлагын үйлдвэрлэл]]ийг эхлүүлэх хүртэл ажил хийгдсээр яваад 1935 оны дөрөвдүгээр сарыг хүргэсэн байна. Тухайн үедээ Ниссан нь Японы хамгийн том болон орчин үеийн үйлдвэрлэлийн тоног төхөөрөмжтэй компани байсан байна. Хамгийн анхны япончуудын бүгдийг нь өөрсдөө үйлдвэрлэсэн автомашин нь энд үйлдвэрлэгдсэн бөгөөд энэ нь [[Датсун 14]] байв. 1934 оны зургаадугаар сард болсон хувьцаа эзэмшигчдийн хуралдаанаар толгой компани болох ''Нихон Сангё'' нь ихэнх хувьцааг эзэмших болсноор тус компани нэрээ өнөөдрийн бидний мэдэх нэр ''Ниссан Мотор Ко., Лтд.'' болгон өөрчилсөн бөгөөд Айкава компанийн ерөнхийлөгч болсон байна. === 1936-1945: Дайны үеийн үйлдвэрлэл === Японы эдийн засаг нь улам ихээр дайны байдалд шилжив. 1936 оны тавдугаар сард Японы засгийн газар дотоодын эдийн засгийг хамгаалах хууль гаргав. Энэ хуулийн дагуу жилдээ 3000-аас дээш ширхэг автомашин үйлдвэрлэж байгаа бүх автомашины үйлдвэрүүд нь Японы засгийн газраас зөвшөөрлийн лиценз авахыг шаардсан байна. Гэтэл үүнд зөвхөн [[Форд]] болон [[Женерал Моторс]] хамаарч байсан ба тухайн үедээ энэ хоёр компани нь Японы зах зээлийн тэргүүлэгчид нь байлаа. Цаашлаад дараа жил нь импортын барааны татварыг маш өндөр болгон нэмснээр өөрийн улсад байгаа Америкийн өрсөлдөгчдийг үндсэндээ элгээр нь хэвтүүлж авчээ. 1937 онд гарсан [[Япон-хятадын дайн|Япон-Хятадын 2-р дайн]]аас шалтгаалан автомашины хэрэгцээ өссөн учир Ниссан үндсэн үйлдвэрлэл болох ачааны автомашин болон [[автобус]]наас гадна иргэний суудлын автомашиныг үйлдвэрлэх болов. 1938 онд компанийг үндэслэгч нь [[Манж-го]] дахь, хагас нь улсын мэдэлд байсан [[Маншю Жюүкогёо Кайхацү]]гийн ерөнхийлөгч болжээ. Энэ корпорацид 1934 оноос хойш [[Гросслеи Моторс|Гросслеи]]гээс [[Исүзү]]д өгсөн ашиглалтын лицензээр танк үйлдвэрлэж байсан ''Доова Жидооша Коогёо К.К.'' бас хамрагдаж байв. Дэлхийн 2-р дайны үед нисэх онгоц болон завины хөдөлгүүрийг Японы армид<ref>durch ''Manshū Koku Hikōki Seizō'' (gegr. 1938. {{lang|ja|満州飛行機製造}}; ''Manshū Aircraft Company'')</ref> зориулан үйлдвэрлэхийн тулд автомашины үйлдвэрлэлээ бүрэн зогсоожээ. Компанийн төв байр нь жилийн дараа Токио руу шилжсэн ба Айкава эх газраас хөрөнгө оруулагчдын хувийг салгасан байна. Ингэж салсны дараа нэрээ өөрчлөн ''Ниссан Хэви Индастриз, Лтд.'' гэх нэртэй болсон ба энэ нь 1949 он хүртэл байсан аж. === 1946-1949: Дайны дараах үе === Дайны дараах Японд Ниссан нэлээд олон хүнд асуудалтай тулгарчээ. Суудлын автомашины үйлдвэрлэлд шаардлагатай Ёкоxамагийн үндсэн үйлдвэр нь дайнд нэрвэгдэн сүйрснээс гадна эзэлсэн орны мэдэлд байлаа. Түүнээс гадны дайны өмнө болон дайны үед Ниссанд харьяалалтай байсан ''Япон Мотор Вехикл Дистрибюшн Ко. Лтд.'' нь задран, түүний өрсөлдөгч компани Тоёотад оржээ. Хэдийгээр иймэрхүү асуудалтай байсан ч 1945 оны сүүлээр эхний автомашинаа дамжлагаас гаргасан нь сэргээн босголтод маш хэрэгтэй байсан бөгөөд удаан хугацаанд Ниссаны үйлдвэрлэсэн автомашин шинээр үйлдвэрлэгдэж буй автомашины ихээхэн хэсгийг эзэлж байв. 1947 оноос эхлэн эзэлсэн орны суудлын автомашин үйлдвэрлэх хориг тавигдсан нь цөөн тоогоор үйлдвэрлэж байсан суудлын автомашины тоог нэмэгдүүлэх үндэс болов. Хоёр жилийн дараа дайны үед өөрчилсөн байсан нэрээ буцаан ''Ниссан Мотор Ко. Лтд.'' болгов. Мөн түүнээс өмнө буюу дайн дууссаны дараа жил нь компанийн төвийг буцаан Ёкохама руу шилжүүлсэн байна. === 1950-1979: Лицензийн үйлдвэрлэл болон гадаадад тэлсэн нь === [[Файл:1956 Datsun Model 112 01.jpg|thumbnail|left|Датсун 112 загвар, 1956 он]] 1950 онд гарсан [[Солонгосын дайн]]ы улмаас Ниссан Америкийн армийг өөрийн хэрэглэгчээр авч чадсан бөгөөд маш том гэрээ хийн олон мянган ачааны автомашиныг Америкийн лицензээр үйлдвэрлэжээ. Энэ гэрээнээс олсон орлого нь үйлдвэрлэлийн тоноглол төхөөрөмжид сайнаар нөлөөлсний дотор хуучин болон засаж сайжруулсан үйлдвэрлэлийн машинуудаа орчин үеийн хувилбараар солих бололцоог олгосон байна. Суудлын автомашины үйлдвэрлэл ч бас үүнээс тодорхой хэмжээгээр үр ашгаа өгч байгаа бүтээгдхүүний чанар дээшилснээр мэдэгдэж байлаа. Мөн тэр жилдээ ''Ниссан Минсэй Дизель Мотор Ко., Лтд.'' компанийг өөрийн болгож авсан бөгөөд түүнээс хойш арван жилийн дараа ''Ниссан Дизель Мотор Ко., Лтд.'' болон нэрээ өөрчилжээ. Японы олон олон компанийн нэгэн адил Ниссан ч бас дайнаас шалтгаалан хоцрогдсон технологийн хөгжлийг гүйцэхийн тулд лицензийн хамтрагчийг хайж байв. Их Британийн [[Аустин Мотор Компани]]йг хамтрагчаар авч чадсан бөгөөд тэдний үйлдвэрлэсэн автомашин нь Японы муу замд нэлээд эдэлгээ сайтай болох нь батлагдсан компани байжээ. 1950-иад онд Аустин Мотор Компанитай албан ёсоор хамтран ажиллах гэрээ хийсэн бол үүний дараа [[Британи Мотор Корпораци|БМК]]-тай гэрээ хийж чадлаа. === 1980-1999: Олон улсад үйлдвэрлэсэн үе болон дампуурлын ирмэгт тулсан нь === 1980-аад онд Японы автомашины аж үйлдвэрлэл цэцэглэн хөгжсөн нь гадны маркийг улам хүчтэй шахаж байв. Үүний улмаас тэнд байгаа автомашины үйлдвэрлэгчид нь гаднаас орж ирж байгаа автомашины импортын эсрэг ажиллаж эхэлсэн бөгөөд засгийн газар ч мөн импортыг хязгаарлах бодлого барих төлөвтэй боллоо. Үүнээс шалтгаалан Ниссан тухайн бүс нутагт нь өөрийн гэсэн үйлдвэрийг шинээр нээн тухайн бүс нутгийн үйлдвэрлэгч болохоор бодлого баримтлав. 1976 онд Мексик болон Австралид, 1980 онд америкийн [[Смирна (Теннессее)|Смирнад]] нэмэлт үйлдвэрүүд барих үндэс сууриа тавьсан ба Испанийн ''Мотор Иберика, С.А.''-ийн байсан үйлдвэрийг худалдаж авав. Энэ худалдан авалтаар Европт анхныхаа салбарыг нээх боломжтой болсон бол, 1984 онд Английн [[Сандерланд (Тине анд Веар)|Сандерландад]] шинэ үйлдвэр нэмж барьсан байна. Америк болон Испани дахь үйлдвэрлэл нь 1983 онд [[Датсун 720|Пик-Ап]] болон [[Ниссан Патрол|Патролоор]], харин Англид 1986 оноос эхлэн [[Ниссан Блуебирд|Блюбирдийг]] үйлдвэрлэснээр эхэлжээ. Компанийг шинээр гэрэлтүүлэх үүднээс 1981 онд автомашины маркийн нэр болох Датсунийг Ниссан нэрийн төлөө байхгүй болгох мэдэгдэл хийсэн аж. Датсун гэх нэр нь дэлхийн 2-р дайнаас хойш ерөнхийдөө экспортын бүтээгдхүүний нэрээр ашиглажээ. Япон дахь компанийн удирдлага нь тухайн үед Ниссан гэсэн нэр нь америкийн армийг хуяглагч концерноор гадныхны санаанд үлдсэн байх магадлалтай бөгөөд үүнээс шалтгаалан автомашинууд нь зарагдахгүй байх аюултай хэмээн эмээж байв. Харин одоо гучаад жил өнгөрсөн учир маркийн нэрээ өөрчлөн Ниссан болгох нь ямар нэг асуудал үүсгэхгүй гэж үзээд дэлхий даяар өөрийн салбар үйлдвэрүүдийн нэрийг өөрчилсөн ажээ. [[Тоёота]]гийн тансаг загварын марк [[Лексус]] болон [[Хонда]]гийн [[Акура]]д хариу болгон Ниссан 1989 онд хойд Америкт өөрийн шинэ марк [[Инфинити]]г гаргаж ирлээ. 1990-ээд оны эхээр Ниссан өөрийн олон салбар үйлдвэрүүдээ санхүүжүүлэх үүднээс ихээхэн хэмжээний зээл авсан байсан нь хямралд ороход хүргэжээ. Үүний шалтгаан нь [[Баббле Экономи|Японы эдийн засгийн хямрал]] байсан ба энэ хямрал нь нийт хөрөнгийн заx зээлийг уналтад оруулсанаас үүдэлтэй. === 1999 оноос хойш: Рено-Ниссан холбоо === 1999 оны гуравдугаар сарын 27-нд Рено болон Ниссан хамтын ажиллагааны гэрээ хийснээр [[Рено-Ниссан]] холбоо үүслээ. [[Хувьцааны арилжаа]]гаар холбогдсон аж ахуйн нэгж нь цаашдаа өөрийн бие даасан бүтэцтэй байсан ба ингэсэнээр өөрийн гэсэн менежментийн бодлогоо баримтлах бололцоотой байсан нь өөрийн гэсэн ашгийг ч олж чаджээ. Гурван жилийн дараа Реногийн удирдах зөвлөлийн дарга нь компанийг сайжруулах нэгэн төлөвлөгөө гаргаснаа мэдэгдэв. Энэ төлөвлөгөөний дагуу гурван жилийн дотор компанийн өрийг хагаслан, өрсөлдөх чадварыг нэмэгдүүлэх тухай байв. Үүний тулд концерний ашиглаж байгаа автомашины платформыг цөөлөх, Японд байгаа хэд хэдэн үйлдвэрийг хаах шаардлагатай гэж үзжээ. Гэхдээ зөвхөн хэмнэлт хийх бус, харин хөрөнгө оруулагчдын туслалцаатайгаар шинээр загварууд гаргаснаар орлого олох ёстой гэжээ. Энэ бодлого нь үр дүнгээ өгснөөр барахгүй маш богино хугацаанд буюу 2001 он гэхэд л ашиг олж эхэлснээр гурван жилийн төлөвлөгөө нь хугацаанаасаа нэг жилийн өмнө дууссан байна.<ref>[http://www.motor-talk.de/news/nissan-schliesst-nissan-revival-plan-ein-jahr-frueher-als-geplant-ab-t12274.html Nissan schließt Nissan Revival-Plan ein Jahr früher als geplant ab], abgerufen am 17. August 2010</ref> == Компанийн удирдлага == * 1933–1939 Айкава Ёшисүкэ * 1939–1942 Мураками Масасүкэ * 1942–1944 Асахара Гэншичи * 1944–1945 Күдо Харүто * 1945 Мураяма Такэши * 1945–1947 Ямамото Соожи * 1947–1951 Миноүра Тайчи * 1951–1957 Асахара Гэншичи * 1957–1973 Кавамата Кацүжи * 1973–1977 Ивакоши Тадахиро * 1977–1985 Ишихара Такаши * 1985–1992 Күмэ Ютака * 1992–1996 Цүжи Ёшифүми * 1996–2001 Ханава Ёшиказү * 2001 оноос хойш Карлос Гон == Автомашины загваруудын зургийн цомог (сонголтоор) == <gallery widths="200" perrow="5"> NissanHypermini.jpg|Ниссан Хайпер Мини, 1999-2001 Nissan Pixo 20090809 front.JPG|Ниссан Пиксо, 2009 оноос хойш Nissan FigaRo.jpg|Ниссан Фигаро, 1991 Nissan Micra (K13, Facelift) – Frontansicht, 5. Juli 2014, Düsseldorf.jpg|Ниссан Микра, 1984 оноос хойш Nissan Almera silver vr.jpg|Ниссан Алмера, 1995-2006 Nissan Sylphy (second generation) (front), Kuala Lumpur.jpg|Ниссан Блуебирд Силпи, 2000 оноос хойш Datsun Violet 710 001.JPG|Датсун Виолет, 1973-1985 Nissan Primera Sedan 2001.jpg|Ниссан Примера, 1990-2007 3rdWingroad.jpg|Ниссан Вингроад, 1996 оноос хойш NISSAN Cedric.jpg|Ниссан Цедрик, 1960-2004 2009 Nissan Maxima.jpg|Ниссан Максима, 1985 оноос хойш 2009 NISSAN PRESIDENT.jpg|Ниссан Пресидент, 1965-2010 2009 Nissan Cube 1.8.jpg|Ниссан Кубе, 1998 оноос хойш NISSAN NV200 VANETTE 16S.jpg|Ниссан Ванетте, 1978 оноос хойш 2012 Nissan Primastar SE LWB DCi 2.0 Front.jpg|Ниссан Примастар, 2002 оноос хойш 2nd Nissan Xterra .jpg|Ниссан Xтерра, 2000 оноос хойш Nissan Qashqai 2015 in Punta del Este.JPG|Ниссан Кашкай, 2007 оноос хойш Nissan Navara front 20080524.jpg|Ниссан Навара, 1986 оноос хойш 2014 Nissan Patrol (Y62) ST-L wagon (2015-08-07) 01.jpg|Ниссан Патрол, 1951 оноос хойш Nissan GT-R 20090531 front.JPG|Ниссан ГТ-Р, 2008 оноос хойш </gallery> == Цахим хуудас == {{Commonscat|Nissan|Ниссан}} * [https://web.archive.org/web/20210323065454/https://www.nissan-global.com/ Ниссан концерний албан ёсны хуудас] == Зүүлт тайлбар == <references /> {{Nikkei 225}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ниссан| ]] [[Ангилал:Ёкохамагийн аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Маркийн нэр]] [[Ангилал:Никкэй 225]] [[Ангилал:Хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Японы автомашин үйлдвэрлэгч]] ixiwfk0bkctc3fqyffqyaeargmxnklx Улс орнуудын нэрийн утга учир 0 66614 854502 852443 2026-04-22T17:21:43Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854502 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=314|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} {{Webarchiv|url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |wayback=20080510215421 |text=Chile (república) |archiv-bot=2026-04-22 17:21:43 InternetArchiveBot }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] riyntw5hm6n43nk5aqjnfy6cknl6clg Хайфа 0 105908 854505 852447 2026-04-22T18:15:33Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854505 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{Hlist | {{Lang|he|{{Script/Hebrew|חֵיפָה}} |rtl=yes}} | {{Lang|ar|{{lang|ar|حيفا}} |rtl=yes}} }} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = Pic haifa.png | image_caption = '''Дээд зүүн талаас:''' [[Кармел уул|Кармел уулнаас]] харагдах шөнийн Хайфагийн үзэмж; [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]]; [[Хайфагийн Их Сургууль|Хайфагийн Их Сургуулийн]] агаарын үзэмж; [[Ахмадия]] [[Махмуд сүм, Хайфа|Махмуд сүм]]; [[Кармелит]]; [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей]]; Кармел уулнаас харагдах өдрийн Хайфагийн үзэмж. | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt= | pushpin_map = Израил умард хайфа | pushpin_mapsize= | pushpin_label_position= left | pushpin_map_caption = Хайфагийн байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Израил}} | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name2 = {{flag|Хайфа тойрог|name=Хайфа}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Йона Яхав]] | total_type = Нийт | area_total_km2 = 63666 | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2= 4,500 | website = {{URL|http://www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:שנות_ה-_50-.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html |wayback=20070609040644 |text=Israel |archiv-bot=2026-04-22 18:15:33 InternetArchiveBot }}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм.{{Уур амьсгалын хүснэгт|TABELLE=|rdaug=0|nbjun=0|nbjul=0|nbaug=0|nbsep=2|nbokt=36|nbnov=93|nbdez=161|rdjan=14|rdfeb=12|rdmär=9|rdapr=4|rdmai=1|rdjun=0|rdjul=0|rdsep=1|nbapr=21|rdokt=4|rdnov=8|rddez=12|lfjan=68|lffeb=67|lfmär=63|lfapr=61|lfmai=63|lfjun=74|lfjul=80|lfaug=82|lfsep=74|lfokt=67|lfnov=59|nbmai=5|nbmär=71|DIAGRAMM TEMPERATUR=rechts|hmokt=36.3|DIAGRAMM NIEDERSCHLAG=deaktiviert|DIAGRAMM NIEDERSCHLAG HÖHE=200|QUELLE=|Überschrift=|Ort=Хайфа|hmjan=23.6|hmfeb=26.2|hmmär=32.9|hmapr=36.6|hmmai=39.0|hmjun=38.9|hmjul=36.6|hmaug=34.9|hmsep=38.9|hmnov=30.0|nbfeb=128|hmdez=28.3|lmjan=−0.3|lmfeb=1.3|lmmär=1.0|lmapr=4.2|lmmai=10.1|lmjun=11.5|lmjul=16.7|lmaug=18.1|lmsep=15.9|lmokt=8.8|lmnov=5.1|lmdez=2.5|nbjan=166|lfdez=65}} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] 7pkgenzs6iw3z7x4vhw9s36gp44zrd4 Чэжү арал 0 112978 854519 853274 2026-04-22T20:01:37Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854519 wikitext text/x-wiki {{Short description|Өнмөд Солонгосын арал}} {{Инфобокс арал | name = Чэжү арал | native_name_lang = ko | image_name = Jeju Island.jpg | image_alt = Чежү арлын зураг | image_caption = Чэжү арлын хиймэл дагуулаас авсан зураг | map_image = Map Jeju-do.svg | image_map_caption = Чэжү арлын газрын зураг | pushpin_map = Өмнөд Солонгос | pushpin_relief = 1 | location = [[Зүүн Ази]] | coordinates = {{coord|33.38|126.53|type:isle_region:KR-49_dim:50000|display=title,inline}} | archipelago = Чэжү | length_km = 73 | width_km = 31 | area_km2 = 1826<ref name="jc4">{{cite web |url=https://www.jejupro.com/ |title=Joshua Calder's World Island Info - Largest Islands of Selected Countries |publisher=Worldislandinfo.com |access-date=2026-04-12 |archive-date=2014-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217150701/http://jejupro.com/ |url-status=dead }}</ref> | highest_mount = [[Халласан]] | elevation_m = 1,950 | country = Өмнөд Солонгос | country_admin_divisions_title = [[Өмнөд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь|Өөртөө засах тусгай муж]] | country_largest_city = [[Чэжү хот]] | country_largest_city_population = 501,791 | population = 665,953 | population_as_of = 2025 оны 8 сар | density_km2 = 316 | ethnic_groups = [[Чэжүчүүд]], [[Солонгосчууд]] | languages = [[Чэжү хэл|Чэжү]], [[Солонгос хэл]] | module = {{Инфобокс Солонгос нэр/auto | hangul = ^제주도 | hanja = 濟州島 | child = yes }} }} '''Чэжү арал''' ([[Солонгос хэл|солонгосоор]] {{lang|ko-Hang|제주도}}; {{IPA|t͡ɕed͡ʑudo}}) нь [[Өмнөд Солонгос]]ын [[Чэжү муж]] ('''Чэжү өөртөө засах тусгай муж''')-ид харьяалагдах, тус улсын хамгийн том арал юм. 1833.2 км² талбайг эзлэн орших тус арал нь Өмнөд Солонгосын нийт нутгийн 1.83 хувь болно. 2020 онд арлын оршин суугч гэж бүртгэгдсэн 670,000 орчим хүн байв.<ref>“120417(조간)_2012년도_지적통계연보_발간(지적기획과1)” (HWP). April 16, 2012. The total area of the Jeju Special Self-Governing Province is 1,849 km.</ref> Чэжү арал 2 сая жилийн өмнө далай доорх галт уул оргилсны улмаас бий болжээ.<ref name=":3">{{Cite news|title=Jeju Island|date=February 2011|work=Business Traveller}}</ref> ==Эшлэл== {{Reflist}} {{commonscat}} [[Ангилал:Өмнөд Солонгос дахь дэлхийн өв]] [[Ангилал:Япон тэнгисийн арал]] [[Ангилал:Шар тэнгисийн арал]] [[Ангилал:Дорнод Хятадын тэнгисийн арал]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын арал]] [[Ангилал:Азийн арал]] [[Ангилал:Азийн шим мандлын нөөц]] [[Ангилал:Чэжү мужийн газар зүй]] {{geo-stub}} mtefvmtj1h8olztfwt5tlsa99vqrltc Module:Lang/data/iana languages 828 113460 854515 853434 2026-04-22T19:41:55Z Enkhsaihan2005 64429 854515 Scribunto text/plain -- File-Date: 2021-03-05 local active = { ["aa"] = {"Афар"}, ["ab"] = {"Абхаз"}, ["ae"] = {"Avestan"}, ["af"] = {"Африкаанс"}, ["ak"] = {"Акан"}, ["am"] = {"Амхар"}, ["an"] = {"Aragonese"}, ["ar"] = {"Араб"}, ["as"] = {"Ассам"}, ["av"] = {"Авар"}, ["ay"] = {"Аймара"}, ["az"] = {"Азербайжан"}, ["ba"] = {"Башкир"}, ["be"] = {"Беларусь"}, ["bg"] = {"Болгар"}, ["bh"] = {"Bihari languages"}, ["bi"] = {"Бислама"}, ["bm"] = {"Бамбара"}, ["bn"] = {"Бенгал", "Бангла"}, ["bo"] = {"Төвөд"}, ["br"] = {"Breton"}, ["bs"] = {"Босни"}, ["ca"] = {"Каталан", "Валенси"}, ["ce"] = {"Чечень"}, ["ch"] = {"Chamorro"}, ["co"] = {"Corsican"}, ["cr"] = {"Cree"}, ["cs"] = {"Чех"}, ["cu"] = {"Church Slavic", "Church Slavonic", "Old Bulgarian", "Old Church Slavonic", "Old Slavonic"}, ["cv"] = {"Чуваш"}, ["cy"] = {"Уэльс"}, ["da"] = {"Дани"}, ["de"] = {"Герман"}, ["dv"] = {"Дивехи", "Мальдив"}, ["dz"] = {"Зонка"}, ["ee"] = {"Ewe"}, ["el"] = {"Modern Greek (1453-)"}, ["en"] = {"Англи"}, ["eo"] = {"Эсперанто"}, ["es"] = {"Испани", "Кастиль"}, ["et"] = {"Эстони"}, ["eu"] = {"Баск"}, ["fa"] = {"Перс"}, ["ff"] = {"Фула"}, ["fi"] = {"Фин"}, ["fj"] = {"Фижи"}, ["fo"] = {"Фарер"}, ["fr"] = {"Франц"}, ["fy"] = {"Western Frisian"}, ["ga"] = {"Ирланд"}, ["gd"] = {"Шотланд Гел", "Гел"}, ["gl"] = {"Галиси"}, ["gn"] = {"Гуарани"}, ["gu"] = {"Gujarati"}, ["gv"] = {"Manx"}, ["ha"] = {"Хауса"}, ["he"] = {"Еврей"}, ["hi"] = {"Хинди"}, ["ho"] = {"Хири Моту"}, ["hr"] = {"Хорват"}, ["ht"] = {"Хаити", "Хаитийн Креол"}, ["hu"] = {"Унгар"}, ["hy"] = {"Армени"}, ["hz"] = {"Хереро"}, ["ia"] = {"Interlingua (International Auxiliary Language Association)"}, ["id"] = {"Индонез"}, ["ie"] = {"Interlingue", "Occidental"}, ["ig"] = {"Игбо"}, ["ii"] = {"Сычуаны И", "Носу"}, ["ik"] = {"Inupiaq"}, ["io"] = {"Ido"}, ["is"] = {"Исланд"}, ["it"] = {"Итали"}, ["iu"] = {"Inuktitut"}, ["ja"] = {"Япон"}, ["jv"] = {"Javanese"}, ["ka"] = {"Гүрж"}, ["kg"] = {"Конго"}, ["ki"] = {"Kikuyu", "Gikuyu"}, ["kj"] = {"Кваньяма"}, ["kk"] = {"Казах"}, ["kl"] = {"Гренланд"}, ["km"] = {"Кхмер", "Төв Кхмер"}, ["kn"] = {"Каннада"}, ["ko"] = {"Солонгос"}, ["kr"] = {"Kanuri"}, ["ks"] = {"Kashmiri"}, ["ku"] = {"Курд"}, ["kv"] = {"Коми"}, ["kw"] = {"Cornish"}, ["ky"] = {"Киргиз"}, ["la"] = {"Латин"}, ["lb"] = {"Люксембург"}, ["lg"] = {"Ганда", "Луганда"}, ["li"] = {"Лимбург"}, ["ln"] = {"Лингала"}, ["lo"] = {"Лаос"}, ["lt"] = {"Литва"}, ["lu"] = {"Luba-Katanga"}, ["lv"] = {"Латви"}, ["mg"] = {"Малагас"}, ["mh"] = {"Маршалл"}, ["mi"] = {"Маори"}, ["mk"] = {"Македон"}, ["ml"] = {"Malayalam"}, ["mn"] = {"Монгол"}, ["mr"] = {"Марати"}, ["ms"] = {"Малай"}, ["mt"] = {"Мальта"}, ["my"] = {"Бирм"}, ["na"] = {"Науру"}, ["nb"] = {"Норвегийн Бүкмол"}, ["nd"] = {"North Ndebele"}, ["ne"] = {"Балба"}, ["ng"] = {"Ndonga"}, ["nl"] = {"Нидерланд", "Flemish"}, ["nn"] = {"Норвегийн Нюнорск"}, ["no"] = {"Норвеги"}, ["nr"] = {"Өмнөд Ндебеле"}, ["nv"] = {"Navajo", "Navaho"}, ["ny"] = {"Ньянжа", "Чева", "Чичева"}, ["oc"] = {"Окситан"}, ["oj"] = {"Ojibwa"}, ["om"] = {"Оромо"}, ["or"] = {"Oriya (macrolanguage)", "Odia (macrolanguage)"}, ["os"] = {"Осети", "Осет"}, ["pa"] = {"Панжаби", "Пунжаби"}, ["pi"] = {"Pali"}, ["pl"] = {"Польш"}, ["ps"] = {"Пуштун", "Паштун"}, ["pt"] = {"Португал"}, ["qu"] = {"Кечуа"}, ["rm"] = {"Руманш"}, ["rn"] = {"Рунди"}, ["ro"] = {"Румын", "Молдав"}, ["ru"] = {"Орос"}, ["rw"] = {"Киняруанда"}, ["sa"] = {"Санскрит"}, ["sc"] = {"Сардини"}, ["sd"] = {"Синди"}, ["se"] = {"Хойд Сами"}, ["sg"] = {"Санго"}, ["sh"] = {"Серби-Хорват"}, ["si"] = {"Синхал"}, ["sk"] = {"Словак"}, ["sl"] = {"Словени"}, ["sm"] = {"Самоа"}, ["sn"] = {"Шона"}, ["so"] = {"Сомали"}, ["sq"] = {"Албани"}, ["sr"] = {"Серби"}, ["ss"] = {"Свати"}, ["st"] = {"Өмнөд Сото"}, ["su"] = {"Sundanese"}, ["sv"] = {"Швед"}, ["sw"] = {"Свахили"}, ["ta"] = {"Тамил"}, ["te"] = {"Телүгү"}, ["tg"] = {"Тажик"}, ["th"] = {"Тай"}, ["ti"] = {"Тигриня"}, ["tk"] = {"Туркмен"}, ["tl"] = {"Тагалог"}, ["tn"] = {"Тсвана"}, ["to"] = {"Tonga (Tonga Islands)"}, ["tr"] = {"Турк"}, ["ts"] = {"Тсонга"}, ["tt"] = {"Татар"}, ["tw"] = {"Twi"}, ["ty"] = {"Tahitian"}, ["ug"] = {"Уйгур"}, ["uk"] = {"Украин"}, ["ur"] = {"Урду"}, ["uz"] = {"Узбек"}, ["ve"] = {"Венда"}, ["vi"] = {"Вьетнам"}, ["vo"] = {"Volapük"}, ["wa"] = {"Walloon"}, ["wo"] = {"Wolof"}, ["xh"] = {"Коса"}, ["yi"] = {"Идиш"}, ["yo"] = {"Ёруба"}, ["za"] = {"Жуан"}, ["zh"] = {"Хятад"}, ["zu"] = {"Зулу"}, ["aaa"] = {"Ghotuo"}, ["aab"] = {"Alumu-Tesu"}, ["aac"] = {"Ari"}, ["aad"] = {"Amal"}, ["aae"] = {"Arbëreshë Albanian"}, ["aaf"] = {"Aranadan"}, ["aag"] = {"Ambrak"}, ["aah"] = {"Abu' Arapesh"}, ["aai"] = {"Arifama-Miniafia"}, ["aak"] = {"Ankave"}, ["aal"] = {"Afade"}, ["aan"] = {"Anambé"}, ["aao"] = {"Algerian Saharan Arabic"}, ["aap"] = {"Pará Arára"}, ["aaq"] = {"Eastern Abnaki"}, ["aas"] = {"Aasáx"}, ["aat"] = {"Arvanitika Albanian"}, ["aau"] = {"Abau"}, ["aav"] = {"Austro-Asiatic languages"}, ["aaw"] = {"Solong"}, ["aax"] = {"Mandobo Atas"}, ["aaz"] = {"Amarasi"}, ["aba"] = {"Abé"}, ["abb"] = {"Bankon"}, ["abc"] = {"Ambala Ayta"}, ["abd"] = {"Manide"}, ["abe"] = {"Western Abnaki"}, ["abf"] = {"Abai Sungai"}, ["abg"] = {"Abaga"}, ["abh"] = {"Tajiki Arabic"}, ["abi"] = {"Abidji"}, ["abj"] = {"Aka-Bea"}, ["abl"] = {"Lampung Nyo"}, ["abm"] = {"Abanyom"}, ["abn"] = {"Abua"}, ["abo"] = {"Abon"}, ["abp"] = {"Abellen Ayta"}, ["abq"] = {"Abaza"}, ["abr"] = {"Abron"}, ["abs"] = {"Ambonese Malay"}, ["abt"] = {"Ambulas"}, ["abu"] = {"Abure"}, ["abv"] = {"Baharna Arabic"}, ["abw"] = {"Pal"}, ["abx"] = {"Inabaknon"}, ["aby"] = {"Aneme Wake"}, ["abz"] = {"Abui"}, ["aca"] = {"Achagua"}, ["acb"] = {"Áncá"}, ["acd"] = {"Gikyode"}, ["ace"] = {"Achinese"}, ["acf"] = {"Saint Lucian Creole French"}, ["ach"] = {"Acoli"}, ["aci"] = {"Aka-Cari"}, ["ack"] = {"Aka-Kora"}, ["acl"] = {"Akar-Bale"}, ["acm"] = {"Mesopotamian Arabic"}, ["acn"] = {"Achang"}, ["acp"] = {"Eastern Acipa"}, ["acq"] = {"Ta'izzi-Adeni Arabic"}, ["acr"] = {"Achi"}, ["acs"] = {"Acroá"}, ["act"] = {"Achterhoeks"}, ["acu"] = {"Achuar-Shiwiar"}, ["acv"] = {"Achumawi"}, ["acw"] = {"Hijazi Arabic"}, ["acx"] = {"Omani Arabic"}, ["acy"] = {"Cypriot Arabic"}, ["acz"] = {"Acheron"}, ["ada"] = {"Adangme"}, ["adb"] = {"Atauran"}, ["add"] = {"Lidzonka", "Dzodinka"}, ["ade"] = {"Adele"}, ["adf"] = {"Dhofari Arabic"}, ["adg"] = {"Andegerebinha"}, ["adh"] = {"Adhola"}, ["adi"] = {"Adi"}, ["adj"] = {"Adioukrou"}, ["adl"] = {"Galo"}, ["adn"] = {"Adang"}, ["ado"] = {"Abu"}, ["adq"] = {"Adangbe"}, ["adr"] = {"Adonara"}, ["ads"] = {"Adamorobe Sign Language"}, ["adt"] = {"Adnyamathanha"}, ["adu"] = {"Aduge"}, ["adw"] = {"Amundava"}, ["adx"] = {"Amdo Tibetan"}, ["ady"] = {"Adyghe", "Adygei"}, ["adz"] = {"Adzera"}, ["aea"] = {"Areba"}, ["aeb"] = {"Tunisian Arabic"}, ["aec"] = {"Saidi Arabic"}, ["aed"] = {"Argentine Sign Language"}, ["aee"] = {"Northeast Pashai", "Northeast Pashayi"}, ["aek"] = {"Haeke"}, ["ael"] = {"Ambele"}, ["aem"] = {"Arem"}, ["aen"] = {"Armenian Sign Language"}, ["aeq"] = {"Aer"}, ["aer"] = {"Eastern Arrernte"}, ["aes"] = {"Alsea"}, ["aeu"] = {"Akeu"}, ["aew"] = {"Ambakich"}, ["aey"] = {"Amele"}, ["aez"] = {"Aeka"}, ["afa"] = {"Afro-Asiatic languages"}, ["afb"] = {"Gulf Arabic"}, ["afd"] = {"Andai"}, ["afe"] = {"Putukwam"}, ["afg"] = {"Afghan Sign Language"}, ["afh"] = {"Afrihili"}, ["afi"] = {"Akrukay", "Chini"}, ["afk"] = {"Nanubae"}, ["afn"] = {"Defaka"}, ["afo"] = {"Eloyi"}, ["afp"] = {"Tapei"}, ["afs"] = {"Afro-Seminole Creole"}, ["aft"] = {"Afitti"}, ["afu"] = {"Awutu"}, ["afz"] = {"Obokuitai"}, ["aga"] = {"Aguano"}, ["agb"] = {"Legbo"}, ["agc"] = {"Agatu"}, ["agd"] = {"Agarabi"}, ["age"] = {"Angal"}, ["agf"] = {"Arguni"}, ["agg"] = {"Angor"}, ["agh"] = {"Ngelima"}, ["agi"] = {"Agariya"}, ["agj"] = {"Argobba"}, ["agk"] = {"Isarog Agta"}, ["agl"] = {"Fembe"}, ["agm"] = {"Angaataha"}, ["agn"] = {"Agutaynen"}, ["ago"] = {"Tainae"}, ["agq"] = {"Aghem"}, ["agr"] = {"Aguaruna"}, ["ags"] = {"Esimbi"}, ["agt"] = {"Central Cagayan Agta"}, ["agu"] = {"Aguacateco"}, ["agv"] = {"Remontado Dumagat"}, ["agw"] = {"Kahua"}, ["agx"] = {"Агуль"}, ["agy"] = {"Southern Alta"}, ["agz"] = {"Mt. Iriga Agta"}, ["aha"] = {"Ahanta"}, ["ahb"] = {"Axamb"}, ["ahg"] = {"Qimant"}, ["ahh"] = {"Aghu"}, ["ahi"] = {"Tiagbamrin Aizi"}, ["ahk"] = {"Akha"}, ["ahl"] = {"Igo"}, ["ahm"] = {"Mobumrin Aizi"}, ["ahn"] = {"Àhàn"}, ["aho"] = {"Ahom"}, ["ahp"] = {"Aproumu Aizi"}, ["ahr"] = {"Ahirani"}, ["ahs"] = {"Ashe"}, ["aht"] = {"Ahtena"}, ["aia"] = {"Arosi"}, ["aib"] = {"Ainu (China)"}, ["aic"] = {"Ainbai"}, ["aid"] = {"Alngith"}, ["aie"] = {"Amara"}, ["aif"] = {"Agi"}, ["aig"] = {"Antigua and Barbuda Creole English"}, ["aih"] = {"Ai-Cham"}, ["aii"] = {"Assyrian Neo-Aramaic"}, ["aij"] = {"Lishanid Noshan"}, ["aik"] = {"Ake"}, ["ail"] = {"Aimele"}, ["aim"] = {"Aimol"}, ["ain"] = {"Ainu (Japan)"}, ["aio"] = {"Aiton"}, ["aip"] = {"Burumakok"}, ["aiq"] = {"Aimaq"}, ["air"] = {"Airoran"}, ["ait"] = {"Arikem"}, ["aiw"] = {"Aari"}, ["aix"] = {"Aighon"}, ["aiy"] = {"Ali"}, ["aja"] = {"Aja (South Sudan)"}, ["ajg"] = {"Aja (Benin)"}, ["aji"] = {"Ajië"}, ["ajn"] = {"Andajin"}, ["ajp"] = {"South Levantine Arabic"}, ["ajt"] = {"Judeo-Tunisian Arabic"}, ["aju"] = {"Judeo-Moroccan Arabic"}, ["ajw"] = {"Ajawa"}, ["ajz"] = {"Amri Karbi"}, ["akb"] = {"Batak Angkola"}, ["akc"] = {"Mpur"}, ["akd"] = {"Ukpet-Ehom"}, ["ake"] = {"Akawaio"}, ["akf"] = {"Akpa"}, ["akg"] = {"Anakalangu"}, ["akh"] = {"Angal Heneng"}, ["aki"] = {"Aiome"}, ["akj"] = {"Aka-Jeru"}, ["akk"] = {"Akkadian"}, ["akl"] = {"Aklanon"}, ["akm"] = {"Aka-Bo"}, ["ako"] = {"Akurio"}, ["akp"] = {"Siwu"}, ["akq"] = {"Ak"}, ["akr"] = {"Araki"}, ["aks"] = {"Akaselem"}, ["akt"] = {"Akolet"}, ["aku"] = {"Akum"}, ["akv"] = {"Akhvakh"}, ["akw"] = {"Akwa"}, ["akx"] = {"Aka-Kede"}, ["aky"] = {"Aka-Kol"}, ["akz"] = {"Alabama"}, ["ala"] = {"Alago"}, ["alc"] = {"Qawasqar"}, ["ald"] = {"Alladian"}, ["ale"] = {"Aleut"}, ["alf"] = {"Alege"}, ["alg"] = {"Algonquian languages"}, ["alh"] = {"Alawa"}, ["ali"] = {"Amaimon"}, ["alj"] = {"Alangan"}, ["alk"] = {"Alak"}, ["all"] = {"Allar"}, ["alm"] = {"Amblong"}, ["aln"] = {"Gheg Albanian"}, ["alo"] = {"Larike-Wakasihu"}, ["alp"] = {"Alune"}, ["alq"] = {"Algonquin"}, ["alr"] = {"Alutor"}, ["als"] = {"Tosk Albanian"}, ["alt"] = {"Өмнөд Алтай"}, ["alu"] = {"'Are'are"}, ["alv"] = {"Atlantic-Congo languages"}, ["alw"] = {"Alaba-K’abeena", "Wanbasana"}, ["alx"] = {"Amol"}, ["aly"] = {"Alyawarr"}, ["alz"] = {"Alur"}, ["ama"] = {"Amanayé"}, ["amb"] = {"Ambo"}, ["amc"] = {"Amahuaca"}, ["ame"] = {"Yanesha'"}, ["amf"] = {"Hamer-Banna"}, ["amg"] = {"Amurdak"}, ["ami"] = {"Amis"}, ["amj"] = {"Amdang"}, ["amk"] = {"Ambai"}, ["aml"] = {"War-Jaintia"}, ["amm"] = {"Ama (Papua New Guinea)"}, ["amn"] = {"Amanab"}, ["amo"] = {"Amo"}, ["amp"] = {"Alamblak"}, ["amq"] = {"Amahai"}, ["amr"] = {"Amarakaeri"}, ["ams"] = {"Southern Amami-Oshima"}, ["amt"] = {"Amto"}, ["amu"] = {"Guerrero Amuzgo"}, ["amv"] = {"Ambelau"}, ["amw"] = {"Western Neo-Aramaic"}, ["amx"] = {"Anmatyerre"}, ["amy"] = {"Ami"}, ["amz"] = {"Atampaya"}, ["ana"] = {"Andaqui"}, ["anb"] = {"Andoa"}, ["anc"] = {"Ngas"}, ["and"] = {"Ansus"}, ["ane"] = {"Xârâcùù"}, ["anf"] = {"Animere"}, ["ang"] = {"Old English (ca. 450-1100)"}, ["anh"] = {"Nend"}, ["ani"] = {"Andi"}, ["anj"] = {"Anor"}, ["ank"] = {"Goemai"}, ["anl"] = {"Anu-Hkongso Chin"}, ["anm"] = {"Anal"}, ["ann"] = {"Obolo"}, ["ano"] = {"Andoque"}, ["anp"] = {"Angika"}, ["anq"] = {"Jarawa (India)"}, ["anr"] = {"Andh"}, ["ans"] = {"Anserma"}, ["ant"] = {"Antakarinya", "Antikarinya"}, ["anu"] = {"Anuak"}, ["anv"] = {"Denya"}, ["anw"] = {"Anaang"}, ["anx"] = {"Andra-Hus"}, ["any"] = {"Anyin"}, ["anz"] = {"Anem"}, ["aoa"] = {"Angolar"}, ["aob"] = {"Abom"}, ["aoc"] = {"Pemon"}, ["aod"] = {"Andarum"}, ["aoe"] = {"Angal Enen"}, ["aof"] = {"Bragat"}, ["aog"] = {"Angoram"}, ["aoi"] = {"Anindilyakwa"}, ["aoj"] = {"Mufian"}, ["aok"] = {"Arhö"}, ["aol"] = {"Alor"}, ["aom"] = {"Ömie"}, ["aon"] = {"Bumbita Arapesh"}, ["aor"] = {"Aore"}, ["aos"] = {"Taikat"}, ["aot"] = {"Atong (India)", "A'tong"}, ["aou"] = {"A'ou"}, ["aox"] = {"Atorada"}, ["aoz"] = {"Uab Meto"}, ["apa"] = {"Apache languages"}, ["apb"] = {"Sa'a"}, ["apc"] = {"North Levantine Arabic"}, ["apd"] = {"Sudanese Arabic"}, ["ape"] = {"Bukiyip"}, ["apf"] = {"Pahanan Agta"}, ["apg"] = {"Ampanang"}, ["aph"] = {"Athpariya"}, ["api"] = {"Apiaká"}, ["apj"] = {"Jicarilla Apache"}, ["apk"] = {"Kiowa Apache"}, ["apl"] = {"Lipan Apache"}, ["apm"] = {"Mescalero-Chiricahua Apache"}, ["apn"] = {"Apinayé"}, ["apo"] = {"Ambul"}, ["app"] = {"Apma"}, ["apq"] = {"A-Pucikwar"}, ["apr"] = {"Arop-Lokep"}, ["aps"] = {"Arop-Sissano"}, ["apt"] = {"Apatani"}, ["apu"] = {"Apurinã"}, ["apv"] = {"Alapmunte"}, ["apw"] = {"Western Apache"}, ["apx"] = {"Aputai"}, ["apy"] = {"Apalaí"}, ["apz"] = {"Safeyoka"}, ["aqa"] = {"Alacalufan languages"}, ["aqc"] = {"Archi"}, ["aqd"] = {"Ampari Dogon"}, ["aqg"] = {"Arigidi"}, ["aqk"] = {"Aninka"}, ["aql"] = {"Algic languages"}, ["aqm"] = {"Atohwaim"}, ["aqn"] = {"Northern Alta"}, ["aqp"] = {"Atakapa"}, ["aqr"] = {"Arhâ"}, ["aqt"] = {"Angaité"}, ["aqz"] = {"Akuntsu"}, ["arb"] = {"Стандарт Араб"}, ["arc"] = {"Official Aramaic (700-300 BCE)", "Imperial Aramaic (700-300 BCE)"}, ["ard"] = {"Arabana"}, ["are"] = {"Western Arrarnta"}, ["arh"] = {"Arhuaco"}, ["ari"] = {"Arikara"}, ["arj"] = {"Arapaso"}, ["ark"] = {"Arikapú"}, ["arl"] = {"Arabela"}, ["arn"] = {"Mapudungun", "Mapuche"}, ["aro"] = {"Araona"}, ["arp"] = {"Arapaho"}, ["arq"] = {"Algerian Arabic"}, ["arr"] = {"Karo (Brazil)"}, ["ars"] = {"Najdi Arabic"}, ["art"] = {"Artificial languages"}, ["aru"] = {"Aruá (Amazonas State)", "Arawá"}, ["arv"] = {"Arbore"}, ["arw"] = {"Arawak"}, ["arx"] = {"Aruá (Rodonia State)"}, ["ary"] = {"Moroccan Arabic"}, ["arz"] = {"Египетийн Араб"}, ["asa"] = {"Asu (Tanzania)"}, ["asb"] = {"Assiniboine"}, ["asc"] = {"Casuarina Coast Asmat"}, ["ase"] = {"American Sign Language"}, ["asf"] = {"Auslan", "Australian Sign Language"}, ["asg"] = {"Cishingini"}, ["ash"] = {"Abishira"}, ["asi"] = {"Buruwai"}, ["asj"] = {"Sari"}, ["ask"] = {"Ashkun"}, ["asl"] = {"Asilulu"}, ["asn"] = {"Xingú Asuriní"}, ["aso"] = {"Dano"}, ["asp"] = {"Algerian Sign Language"}, ["asq"] = {"Austrian Sign Language"}, ["asr"] = {"Asuri"}, ["ass"] = {"Ipulo"}, ["ast"] = {"Asturian", "Asturleonese", "Bable", "Leonese"}, ["asu"] = {"Tocantins Asurini"}, ["asv"] = {"Asoa"}, ["asw"] = {"Australian Aborigines Sign Language"}, ["asx"] = {"Muratayak"}, ["asy"] = {"Yaosakor Asmat"}, ["asz"] = {"As"}, ["ata"] = {"Pele-Ata"}, ["atb"] = {"Zaiwa"}, ["atc"] = {"Atsahuaca"}, ["atd"] = {"Ata Manobo"}, ["ate"] = {"Atemble"}, ["atg"] = {"Ivbie North-Okpela-Arhe"}, ["ath"] = {"Athapascan languages"}, ["ati"] = {"Attié"}, ["atj"] = {"Atikamekw"}, ["atk"] = {"Ati"}, ["atl"] = {"Mt. Iraya Agta"}, ["atm"] = {"Ata"}, ["atn"] = {"Ashtiani"}, ["ato"] = {"Atong (Cameroon)"}, ["atp"] = {"Pudtol Atta"}, ["atq"] = {"Aralle-Tabulahan"}, ["atr"] = {"Waimiri-Atroari"}, ["ats"] = {"Gros Ventre"}, ["att"] = {"Pamplona Atta"}, ["atu"] = {"Reel"}, ["atv"] = {"Northern Altai"}, ["atw"] = {"Atsugewi"}, ["atx"] = {"Arutani"}, ["aty"] = {"Aneityum"}, ["atz"] = {"Arta"}, ["aua"] = {"Asumboa"}, ["aub"] = {"Alugu"}, ["auc"] = {"Waorani"}, ["aud"] = {"Anuta"}, ["auf"] = {"Arauan languages"}, ["aug"] = {"Aguna"}, ["auh"] = {"Aushi"}, ["aui"] = {"Anuki"}, ["auj"] = {"Awjilah"}, ["auk"] = {"Heyo"}, ["aul"] = {"Aulua"}, ["aum"] = {"Asu (Nigeria)"}, ["aun"] = {"Molmo One"}, ["auo"] = {"Auyokawa"}, ["aup"] = {"Makayam"}, ["auq"] = {"Anus", "Korur"}, ["aur"] = {"Aruek"}, ["aus"] = {"Australian languages"}, ["aut"] = {"Austral"}, ["auu"] = {"Auye"}, ["auw"] = {"Awyi"}, ["aux"] = {"Aurá"}, ["auy"] = {"Awiyaana"}, ["auz"] = {"Uzbeki Arabic"}, ["avb"] = {"Avau"}, ["avd"] = {"Alviri-Vidari"}, ["avi"] = {"Avikam"}, ["avk"] = {"Kotava"}, ["avl"] = {"Eastern Egyptian Bedawi Arabic"}, ["avm"] = {"Angkamuthi"}, ["avn"] = {"Avatime"}, ["avo"] = {"Agavotaguerra"}, ["avs"] = {"Aushiri"}, ["avt"] = {"Au"}, ["avu"] = {"Avokaya"}, ["avv"] = {"Avá-Canoeiro"}, ["awa"] = {"Awadhi"}, ["awb"] = {"Awa (Papua New Guinea)"}, ["awc"] = {"Cicipu"}, ["awd"] = {"Arawakan languages"}, ["awe"] = {"Awetí"}, ["awg"] = {"Anguthimri"}, ["awh"] = {"Awbono"}, ["awi"] = {"Aekyom"}, ["awk"] = {"Awabakal"}, ["awm"] = {"Arawum"}, ["awn"] = {"Awngi"}, ["awo"] = {"Awak"}, ["awr"] = {"Awera"}, ["aws"] = {"South Awyu"}, ["awt"] = {"Araweté"}, ["awu"] = {"Central Awyu"}, ["awv"] = {"Jair Awyu"}, ["aww"] = {"Awun"}, ["awx"] = {"Awara"}, ["awy"] = {"Edera Awyu"}, ["axb"] = {"Abipon"}, ["axe"] = {"Ayerrerenge"}, ["axg"] = {"Mato Grosso Arára"}, ["axk"] = {"Yaka (Central African Republic)"}, ["axl"] = {"Lower Southern Aranda"}, ["axm"] = {"Middle Armenian"}, ["axx"] = {"Xârâgurè"}, ["aya"] = {"Awar"}, ["ayb"] = {"Ayizo Gbe"}, ["ayc"] = {"Southern Aymara"}, ["ayd"] = {"Ayabadhu"}, ["aye"] = {"Ayere"}, ["ayg"] = {"Ginyanga"}, ["ayh"] = {"Hadrami Arabic"}, ["ayi"] = {"Leyigha"}, ["ayk"] = {"Akuku"}, ["ayl"] = {"Libyan Arabic"}, ["ayn"] = {"Sanaani Arabic"}, ["ayo"] = {"Ayoreo"}, ["ayp"] = {"North Mesopotamian Arabic"}, ["ayq"] = {"Ayi (Papua New Guinea)"}, ["ayr"] = {"Central Aymara"}, ["ays"] = {"Sorsogon Ayta"}, ["ayt"] = {"Magbukun Ayta"}, ["ayu"] = {"Ayu"}, ["ayz"] = {"Mai Brat"}, ["aza"] = {"Azha"}, ["azb"] = {"South Azerbaijani"}, ["azc"] = {"Uto-Aztecan languages"}, ["azd"] = {"Eastern Durango Nahuatl"}, ["azg"] = {"San Pedro Amuzgos Amuzgo"}, ["azj"] = {"North Azerbaijani"}, ["azm"] = {"Ipalapa Amuzgo"}, ["azn"] = {"Western Durango Nahuatl"}, ["azo"] = {"Awing"}, ["azt"] = {"Faire Atta"}, ["azz"] = {"Highland Puebla Nahuatl"}, ["baa"] = {"Babatana"}, ["bab"] = {"Bainouk-Gunyuño"}, ["bac"] = {"Badui"}, ["bad"] = {"Banda languages"}, ["bae"] = {"Baré"}, ["baf"] = {"Nubaca"}, ["bag"] = {"Tuki"}, ["bah"] = {"Bahamas Creole English"}, ["bai"] = {"Bamileke languages"}, ["baj"] = {"Barakai"}, ["bal"] = {"Baluchi"}, ["ban"] = {"Бали"}, ["bao"] = {"Waimaha"}, ["bap"] = {"Bantawa"}, ["bar"] = {"Бавари"}, ["bas"] = {"Basa (Cameroon)"}, ["bat"] = {"Baltic languages"}, ["bau"] = {"Bada (Nigeria)"}, ["bav"] = {"Vengo"}, ["baw"] = {"Bambili-Bambui"}, ["bax"] = {"Bamun"}, ["bay"] = {"Batuley"}, ["bba"] = {"Baatonum"}, ["bbb"] = {"Barai"}, ["bbc"] = {"Batak Toba"}, ["bbd"] = {"Bau"}, ["bbe"] = {"Bangba"}, ["bbf"] = {"Baibai"}, ["bbg"] = {"Barama"}, ["bbh"] = {"Bugan"}, ["bbi"] = {"Barombi"}, ["bbj"] = {"Ghomálá'"}, ["bbk"] = {"Babanki"}, ["bbl"] = {"Bats"}, ["bbm"] = {"Babango"}, ["bbn"] = {"Uneapa"}, ["bbo"] = {"Northern Bobo Madaré", "Konabéré"}, ["bbp"] = {"West Central Banda"}, ["bbq"] = {"Bamali"}, ["bbr"] = {"Girawa"}, ["bbs"] = {"Bakpinka"}, ["bbt"] = {"Mburku"}, ["bbu"] = {"Kulung (Nigeria)"}, ["bbv"] = {"Karnai"}, ["bbw"] = {"Baba"}, ["bbx"] = {"Bubia"}, ["bby"] = {"Befang"}, ["bca"] = {"Central Bai"}, ["bcb"] = {"Bainouk-Samik"}, ["bcc"] = {"Southern Balochi"}, ["bcd"] = {"North Babar"}, ["bce"] = {"Bamenyam"}, ["bcf"] = {"Bamu"}, ["bcg"] = {"Baga Pokur"}, ["bch"] = {"Bariai"}, ["bci"] = {"Baoulé"}, ["bcj"] = {"Bardi"}, ["bck"] = {"Bunuba"}, ["bcl"] = {"Central Bikol"}, ["bcm"] = {"Bannoni"}, ["bcn"] = {"Bali (Nigeria)"}, ["bco"] = {"Kaluli"}, ["bcp"] = {"Bali (Democratic Republic of Congo)"}, ["bcq"] = {"Bench"}, ["bcr"] = {"Babine"}, ["bcs"] = {"Kohumono"}, ["bct"] = {"Bendi"}, ["bcu"] = {"Awad Bing"}, ["bcv"] = {"Shoo-Minda-Nye"}, ["bcw"] = {"Bana"}, ["bcy"] = {"Bacama"}, ["bcz"] = {"Bainouk-Gunyaamolo"}, ["bda"] = {"Bayot"}, ["bdb"] = {"Basap"}, ["bdc"] = {"Emberá-Baudó"}, ["bdd"] = {"Bunama"}, ["bde"] = {"Bade"}, ["bdf"] = {"Biage"}, ["bdg"] = {"Bonggi"}, ["bdh"] = {"Baka (South Sudan)"}, ["bdi"] = {"Burun"}, ["bdj"] = {"Bai (South Sudan)", "Bai"}, ["bdk"] = {"Budukh"}, ["bdl"] = {"Indonesian Bajau"}, ["bdm"] = {"Buduma"}, ["bdn"] = {"Baldemu"}, ["bdo"] = {"Morom"}, ["bdp"] = {"Bende"}, ["bdq"] = {"Bahnar"}, ["bdr"] = {"West Coast Bajau"}, ["bds"] = {"Burunge"}, ["bdt"] = {"Bokoto"}, ["bdu"] = {"Oroko"}, ["bdv"] = {"Bodo Parja"}, ["bdw"] = {"Baham"}, ["bdx"] = {"Budong-Budong"}, ["bdy"] = {"Bandjalang"}, ["bdz"] = {"Badeshi"}, ["bea"] = {"Beaver"}, ["beb"] = {"Bebele"}, ["bec"] = {"Iceve-Maci"}, ["bed"] = {"Bedoanas"}, ["bee"] = {"Byangsi"}, ["bef"] = {"Benabena"}, ["beg"] = {"Belait"}, ["beh"] = {"Biali"}, ["bei"] = {"Bekati'"}, ["bej"] = {"Beja", "Bedawiyet"}, ["bek"] = {"Bebeli"}, ["bem"] = {"Bemba (Zambia)"}, ["beo"] = {"Beami"}, ["bep"] = {"Besoa"}, ["beq"] = {"Beembe"}, ["ber"] = {"Бербер хэлнүүд"}, ["bes"] = {"Besme"}, ["bet"] = {"Guiberoua Béte"}, ["beu"] = {"Blagar"}, ["bev"] = {"Daloa Bété"}, ["bew"] = {"Betawi"}, ["bex"] = {"Jur Modo"}, ["bey"] = {"Beli (Papua New Guinea)"}, ["bez"] = {"Bena (Tanzania)"}, ["bfa"] = {"Bari"}, ["bfb"] = {"Pauri Bareli"}, ["bfc"] = {"Panyi Bai", "Northern Bai"}, ["bfd"] = {"Bafut"}, ["bfe"] = {"Betaf", "Tena"}, ["bff"] = {"Bofi"}, ["bfg"] = {"Busang Kayan"}, ["bfh"] = {"Blafe"}, ["bfi"] = {"British Sign Language"}, ["bfj"] = {"Bafanji"}, ["bfk"] = {"Ban Khor Sign Language"}, ["bfl"] = {"Banda-Ndélé"}, ["bfm"] = {"Mmen"}, ["bfn"] = {"Bunak"}, ["bfo"] = {"Malba Birifor"}, ["bfp"] = {"Beba"}, ["bfq"] = {"Badaga"}, ["bfr"] = {"Bazigar"}, ["bfs"] = {"Southern Bai"}, ["bft"] = {"Balti"}, ["bfu"] = {"Gahri"}, ["bfw"] = {"Bondo"}, ["bfx"] = {"Bantayanon"}, ["bfy"] = {"Bagheli"}, ["bfz"] = {"Mahasu Pahari"}, ["bga"] = {"Gwamhi-Wuri"}, ["bgb"] = {"Bobongko"}, ["bgc"] = {"Haryanvi"}, ["bgd"] = {"Rathwi Bareli"}, ["bge"] = {"Bauria"}, ["bgf"] = {"Bangandu"}, ["bgg"] = {"Bugun"}, ["bgi"] = {"Giangan"}, ["bgj"] = {"Bangolan"}, ["bgk"] = {"Bit", "Buxinhua"}, ["bgl"] = {"Bo (Laos)"}, ["bgn"] = {"Western Balochi"}, ["bgo"] = {"Baga Koga"}, ["bgp"] = {"Eastern Balochi"}, ["bgq"] = {"Bagri"}, ["bgr"] = {"Bawm Chin"}, ["bgs"] = {"Tagabawa"}, ["bgt"] = {"Bughotu"}, ["bgu"] = {"Mbongno"}, ["bgv"] = {"Warkay-Bipim"}, ["bgw"] = {"Bhatri"}, ["bgx"] = {"Balkan Gagauz Turkish"}, ["bgy"] = {"Benggoi"}, ["bgz"] = {"Banggai"}, ["bha"] = {"Bharia"}, ["bhb"] = {"Bhili"}, ["bhc"] = {"Biga"}, ["bhd"] = {"Bhadrawahi"}, ["bhe"] = {"Bhaya"}, ["bhf"] = {"Odiai"}, ["bhg"] = {"Binandere"}, ["bhh"] = {"Bukharic"}, ["bhi"] = {"Bhilali"}, ["bhj"] = {"Bahing"}, ["bhl"] = {"Bimin"}, ["bhm"] = {"Bathari"}, ["bhn"] = {"Bohtan Neo-Aramaic"}, ["bho"] = {"Bhojpuri"}, ["bhp"] = {"Bima"}, ["bhq"] = {"Tukang Besi South"}, ["bhr"] = {"Bara Malagasy"}, ["bhs"] = {"Buwal"}, ["bht"] = {"Bhattiyali"}, ["bhu"] = {"Bhunjia"}, ["bhv"] = {"Bahau"}, ["bhw"] = {"Biak"}, ["bhx"] = {"Bhalay"}, ["bhy"] = {"Bhele"}, ["bhz"] = {"Bada (Indonesia)"}, ["bia"] = {"Badimaya"}, ["bib"] = {"Bissa", "Bisa"}, ["bid"] = {"Bidiyo"}, ["bie"] = {"Bepour"}, ["bif"] = {"Biafada"}, ["big"] = {"Biangai"}, ["bik"] = {"Bikol"}, ["bil"] = {"Bile"}, ["bim"] = {"Bimoba"}, ["bin"] = {"Bini", "Edo"}, ["bio"] = {"Nai"}, ["bip"] = {"Bila"}, ["biq"] = {"Bipi"}, ["bir"] = {"Bisorio"}, ["bit"] = {"Berinomo"}, ["biu"] = {"Biete"}, ["biv"] = {"Southern Birifor"}, ["biw"] = {"Kol (Cameroon)"}, ["bix"] = {"Bijori"}, ["biy"] = {"Birhor"}, ["biz"] = {"Baloi"}, ["bja"] = {"Budza"}, ["bjb"] = {"Banggarla"}, ["bjc"] = {"Bariji"}, ["bje"] = {"Biao-Jiao Mien"}, ["bjf"] = {"Barzani Jewish Neo-Aramaic"}, ["bjg"] = {"Bidyogo"}, ["bjh"] = {"Bahinemo"}, ["bji"] = {"Burji"}, ["bjj"] = {"Kanauji"}, ["bjk"] = {"Barok"}, ["bjl"] = {"Bulu (Papua New Guinea)"}, ["bjm"] = {"Bajelani"}, ["bjn"] = {"Banjar"}, ["bjo"] = {"Mid-Southern Banda"}, ["bjp"] = {"Fanamaket"}, ["bjr"] = {"Binumarien"}, ["bjs"] = {"Bajan"}, ["bjt"] = {"Balanta-Ganja"}, ["bju"] = {"Busuu"}, ["bjv"] = {"Bedjond"}, ["bjw"] = {"Bakwé"}, ["bjx"] = {"Banao Itneg"}, ["bjy"] = {"Bayali"}, ["bjz"] = {"Baruga"}, ["bka"] = {"Kyak"}, ["bkc"] = {"Baka (Cameroon)"}, ["bkd"] = {"Binukid", "Talaandig"}, ["bkf"] = {"Beeke"}, ["bkg"] = {"Buraka"}, ["bkh"] = {"Bakoko"}, ["bki"] = {"Baki"}, ["bkj"] = {"Pande"}, ["bkk"] = {"Brokskat"}, ["bkl"] = {"Berik"}, ["bkm"] = {"Kom (Cameroon)"}, ["bkn"] = {"Bukitan"}, ["bko"] = {"Kwa'"}, ["bkp"] = {"Boko (Democratic Republic of Congo)"}, ["bkq"] = {"Bakairí"}, ["bkr"] = {"Bakumpai"}, ["bks"] = {"Northern Sorsoganon"}, ["bkt"] = {"Boloki"}, ["bku"] = {"Buhid"}, ["bkv"] = {"Bekwarra"}, ["bkw"] = {"Bekwel"}, ["bkx"] = {"Baikeno"}, ["bky"] = {"Bokyi"}, ["bkz"] = {"Bungku"}, ["bla"] = {"Siksika"}, ["blb"] = {"Bilua"}, ["blc"] = {"Bella Coola"}, ["bld"] = {"Bolango"}, ["ble"] = {"Balanta-Kentohe"}, ["blf"] = {"Buol"}, ["blh"] = {"Kuwaa"}, ["bli"] = {"Bolia"}, ["blj"] = {"Bolongan"}, ["blk"] = {"Pa'o Karen", "Pa'O"}, ["bll"] = {"Biloxi"}, ["blm"] = {"Beli (South Sudan)"}, ["bln"] = {"Southern Catanduanes Bikol"}, ["blo"] = {"Anii"}, ["blp"] = {"Blablanga"}, ["blq"] = {"Baluan-Pam"}, ["blr"] = {"Blang"}, ["bls"] = {"Balaesang"}, ["blt"] = {"Tai Dam"}, ["blv"] = {"Kibala", "Bolo"}, ["blw"] = {"Balangao"}, ["blx"] = {"Mag-Indi Ayta"}, ["bly"] = {"Notre"}, ["blz"] = {"Balantak"}, ["bma"] = {"Lame"}, ["bmb"] = {"Bembe"}, ["bmc"] = {"Biem"}, ["bmd"] = {"Baga Manduri"}, ["bme"] = {"Limassa"}, ["bmf"] = {"Bom-Kim"}, ["bmg"] = {"Bamwe"}, ["bmh"] = {"Kein"}, ["bmi"] = {"Bagirmi"}, ["bmj"] = {"Bote-Majhi"}, ["bmk"] = {"Ghayavi"}, ["bml"] = {"Bomboli"}, ["bmm"] = {"Northern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bmn"] = {"Bina (Papua New Guinea)"}, ["bmo"] = {"Bambalang"}, ["bmp"] = {"Bulgebi"}, ["bmq"] = {"Bomu"}, ["bmr"] = {"Muinane"}, ["bms"] = {"Bilma Kanuri"}, ["bmt"] = {"Biao Mon"}, ["bmu"] = {"Somba-Siawari"}, ["bmv"] = {"Bum"}, ["bmw"] = {"Bomwali"}, ["bmx"] = {"Baimak"}, ["bmz"] = {"Baramu"}, ["bna"] = {"Bonerate"}, ["bnb"] = {"Bookan"}, ["bnc"] = {"Bontok"}, ["bnd"] = {"Banda (Indonesia)"}, ["bne"] = {"Bintauna"}, ["bnf"] = {"Masiwang"}, ["bng"] = {"Benga"}, ["bni"] = {"Bangi"}, ["bnj"] = {"Eastern Tawbuid"}, ["bnk"] = {"Bierebo"}, ["bnl"] = {"Boon"}, ["bnm"] = {"Batanga"}, ["bnn"] = {"Bunun"}, ["bno"] = {"Bantoanon"}, ["bnp"] = {"Bola"}, ["bnq"] = {"Bantik"}, ["bnr"] = {"Butmas-Tur"}, ["bns"] = {"Bundeli"}, ["bnt"] = {"Bantu languages"}, ["bnu"] = {"Bentong"}, ["bnv"] = {"Bonerif", "Beneraf", "Edwas"}, ["bnw"] = {"Bisis"}, ["bnx"] = {"Bangubangu"}, ["bny"] = {"Bintulu"}, ["bnz"] = {"Beezen"}, ["boa"] = {"Bora"}, ["bob"] = {"Aweer"}, ["boe"] = {"Mundabli"}, ["bof"] = {"Bolon"}, ["bog"] = {"Bamako Sign Language"}, ["boh"] = {"Boma"}, ["boi"] = {"Barbareño"}, ["boj"] = {"Anjam"}, ["bok"] = {"Bonjo"}, ["bol"] = {"Bole"}, ["bom"] = {"Berom"}, ["bon"] = {"Bine"}, ["boo"] = {"Tiemacèwè Bozo"}, ["bop"] = {"Bonkiman"}, ["boq"] = {"Bogaya"}, ["bor"] = {"Borôro"}, ["bot"] = {"Bongo"}, ["bou"] = {"Bondei"}, ["bov"] = {"Tuwuli"}, ["bow"] = {"Rema"}, ["box"] = {"Buamu"}, ["boy"] = {"Bodo (Central African Republic)"}, ["boz"] = {"Tiéyaxo Bozo"}, ["bpa"] = {"Daakaka"}, ["bpd"] = {"Banda-Banda"}, ["bpe"] = {"Bauni"}, ["bpg"] = {"Bonggo"}, ["bph"] = {"Botlikh"}, ["bpi"] = {"Bagupi"}, ["bpj"] = {"Binji"}, ["bpk"] = {"Orowe", "'Ôrôê"}, ["bpl"] = {"Broome Pearling Lugger Pidgin"}, ["bpm"] = {"Biyom"}, ["bpn"] = {"Dzao Min"}, ["bpo"] = {"Anasi"}, ["bpp"] = {"Kaure"}, ["bpq"] = {"Banda Malay"}, ["bpr"] = {"Koronadal Blaan"}, ["bps"] = {"Sarangani Blaan"}, ["bpt"] = {"Barrow Point"}, ["bpu"] = {"Bongu"}, ["bpv"] = {"Bian Marind"}, ["bpw"] = {"Bo (Papua New Guinea)"}, ["bpx"] = {"Palya Bareli"}, ["bpy"] = {"Bishnupriya"}, ["bpz"] = {"Bilba"}, ["bqa"] = {"Tchumbuli"}, ["bqb"] = {"Bagusa"}, ["bqc"] = {"Boko (Benin)", "Boo"}, ["bqd"] = {"Bung"}, ["bqf"] = {"Baga Kaloum"}, ["bqg"] = {"Bago-Kusuntu"}, ["bqh"] = {"Baima"}, ["bqi"] = {"Bakhtiari"}, ["bqj"] = {"Bandial"}, ["bqk"] = {"Banda-Mbrès"}, ["bql"] = {"Bilakura"}, ["bqm"] = {"Wumboko"}, ["bqn"] = {"Bulgarian Sign Language"}, ["bqo"] = {"Balo"}, ["bqp"] = {"Busa"}, ["bqq"] = {"Biritai"}, ["bqr"] = {"Burusu"}, ["bqs"] = {"Bosngun"}, ["bqt"] = {"Bamukumbit"}, ["bqu"] = {"Boguru"}, ["bqv"] = {"Koro Wachi", "Begbere-Ejar"}, ["bqw"] = {"Buru (Nigeria)"}, ["bqx"] = {"Baangi"}, ["bqy"] = {"Bengkala Sign Language"}, ["bqz"] = {"Bakaka"}, ["bra"] = {"Braj"}, ["brb"] = {"Lave"}, ["brc"] = {"Berbice Creole Dutch"}, ["brd"] = {"Baraamu"}, ["brf"] = {"Bira"}, ["brg"] = {"Baure"}, ["brh"] = {"Brahui"}, ["bri"] = {"Mokpwe"}, ["brj"] = {"Bieria"}, ["brk"] = {"Birked"}, ["brl"] = {"Birwa"}, ["brm"] = {"Barambu"}, ["brn"] = {"Boruca"}, ["bro"] = {"Brokkat"}, ["brp"] = {"Barapasi"}, ["brq"] = {"Breri"}, ["brr"] = {"Birao"}, ["brs"] = {"Baras"}, ["brt"] = {"Bitare"}, ["bru"] = {"Eastern Bru"}, ["brv"] = {"Western Bru"}, ["brw"] = {"Bellari"}, ["brx"] = {"Bodo (India)"}, ["bry"] = {"Burui"}, ["brz"] = {"Bilbil"}, ["bsa"] = {"Abinomn"}, ["bsb"] = {"Brunei Bisaya"}, ["bsc"] = {"Bassari", "Oniyan"}, ["bse"] = {"Wushi"}, ["bsf"] = {"Bauchi"}, ["bsg"] = {"Bashkardi"}, ["bsh"] = {"Kati"}, ["bsi"] = {"Bassossi"}, ["bsj"] = {"Bangwinji"}, ["bsk"] = {"Burushaski"}, ["bsl"] = {"Basa-Gumna"}, ["bsm"] = {"Busami"}, ["bsn"] = {"Barasana-Eduria"}, ["bso"] = {"Buso"}, ["bsp"] = {"Baga Sitemu"}, ["bsq"] = {"Bassa"}, ["bsr"] = {"Bassa-Kontagora"}, ["bss"] = {"Akoose"}, ["bst"] = {"Basketo"}, ["bsu"] = {"Bahonsuai"}, ["bsv"] = {"Baga Sobané"}, ["bsw"] = {"Baiso"}, ["bsx"] = {"Yangkam"}, ["bsy"] = {"Sabah Bisaya"}, ["bta"] = {"Bata"}, ["btc"] = {"Bati (Cameroon)"}, ["btd"] = {"Batak Dairi"}, ["bte"] = {"Gamo-Ningi"}, ["btf"] = {"Birgit"}, ["btg"] = {"Gagnoa Bété"}, ["bth"] = {"Biatah Bidayuh"}, ["bti"] = {"Burate"}, ["btj"] = {"Bacanese Malay"}, ["btk"] = {"Batak languages"}, ["btm"] = {"Batak Mandailing"}, ["btn"] = {"Ratagnon"}, ["bto"] = {"Rinconada Bikol"}, ["btp"] = {"Budibud"}, ["btq"] = {"Batek"}, ["btr"] = {"Baetora"}, ["bts"] = {"Batak Simalungun"}, ["btt"] = {"Bete-Bendi"}, ["btu"] = {"Batu"}, ["btv"] = {"Bateri"}, ["btw"] = {"Butuanon"}, ["btx"] = {"Batak Karo"}, ["bty"] = {"Bobot"}, ["btz"] = {"Batak Alas-Kluet"}, ["bua"] = {"Buriat"}, ["bub"] = {"Bua"}, ["buc"] = {"Bushi"}, ["bud"] = {"Ntcham"}, ["bue"] = {"Beothuk"}, ["buf"] = {"Bushoong"}, ["bug"] = {"Buginese"}, ["buh"] = {"Younuo Bunu"}, ["bui"] = {"Bongili"}, ["buj"] = {"Basa-Gurmana"}, ["buk"] = {"Bugawac"}, ["bum"] = {"Bulu (Cameroon)"}, ["bun"] = {"Sherbro"}, ["buo"] = {"Terei"}, ["bup"] = {"Busoa"}, ["buq"] = {"Brem"}, ["bus"] = {"Bokobaru"}, ["but"] = {"Bungain"}, ["buu"] = {"Budu"}, ["buv"] = {"Bun"}, ["buw"] = {"Bubi"}, ["bux"] = {"Boghom"}, ["buy"] = {"Bullom So"}, ["buz"] = {"Bukwen"}, ["bva"] = {"Barein"}, ["bvb"] = {"Bube"}, ["bvc"] = {"Baelelea"}, ["bvd"] = {"Baeggu"}, ["bve"] = {"Berau Malay"}, ["bvf"] = {"Boor"}, ["bvg"] = {"Bonkeng"}, ["bvh"] = {"Bure"}, ["bvi"] = {"Belanda Viri"}, ["bvj"] = {"Baan"}, ["bvk"] = {"Bukat"}, ["bvl"] = {"Bolivian Sign Language"}, ["bvm"] = {"Bamunka"}, ["bvn"] = {"Buna"}, ["bvo"] = {"Bolgo"}, ["bvp"] = {"Bumang"}, ["bvq"] = {"Birri"}, ["bvr"] = {"Burarra"}, ["bvt"] = {"Bati (Indonesia)"}, ["bvu"] = {"Bukit Malay"}, ["bvv"] = {"Baniva"}, ["bvw"] = {"Boga"}, ["bvx"] = {"Dibole"}, ["bvy"] = {"Baybayanon"}, ["bvz"] = {"Bauzi"}, ["bwa"] = {"Bwatoo"}, ["bwb"] = {"Namosi-Naitasiri-Serua"}, ["bwc"] = {"Bwile"}, ["bwd"] = {"Bwaidoka"}, ["bwe"] = {"Bwe Karen"}, ["bwf"] = {"Boselewa"}, ["bwg"] = {"Barwe"}, ["bwh"] = {"Bishuo"}, ["bwi"] = {"Baniwa"}, ["bwj"] = {"Láá Láá Bwamu"}, ["bwk"] = {"Bauwaki"}, ["bwl"] = {"Bwela"}, ["bwm"] = {"Biwat"}, ["bwn"] = {"Wunai Bunu"}, ["bwo"] = {"Boro (Ethiopia)", "Borna (Ethiopia)"}, ["bwp"] = {"Mandobo Bawah"}, ["bwq"] = {"Southern Bobo Madaré"}, ["bwr"] = {"Bura-Pabir"}, ["bws"] = {"Bomboma"}, ["bwt"] = {"Bafaw-Balong"}, ["bwu"] = {"Buli (Ghana)"}, ["bww"] = {"Bwa"}, ["bwx"] = {"Bu-Nao Bunu"}, ["bwy"] = {"Cwi Bwamu"}, ["bwz"] = {"Bwisi"}, ["bxa"] = {"Tairaha"}, ["bxb"] = {"Belanda Bor"}, ["bxc"] = {"Molengue"}, ["bxd"] = {"Pela"}, ["bxe"] = {"Birale"}, ["bxf"] = {"Bilur", "Minigir"}, ["bxg"] = {"Bangala"}, ["bxh"] = {"Buhutu"}, ["bxi"] = {"Pirlatapa"}, ["bxj"] = {"Bayungu"}, ["bxk"] = {"Bukusu", "Lubukusu"}, ["bxl"] = {"Jalkunan"}, ["bxm"] = {"Mongolia Buriat"}, ["bxn"] = {"Burduna"}, ["bxo"] = {"Barikanchi"}, ["bxp"] = {"Bebil"}, ["bxq"] = {"Beele"}, ["bxr"] = {"Орос Буриад"}, ["bxs"] = {"Busam"}, ["bxu"] = {"China Buriat"}, ["bxv"] = {"Berakou"}, ["bxw"] = {"Bankagooma"}, ["bxz"] = {"Binahari"}, ["bya"] = {"Batak"}, ["byb"] = {"Bikya"}, ["byc"] = {"Ubaghara"}, ["byd"] = {"Benyadu'"}, ["bye"] = {"Pouye"}, ["byf"] = {"Bete"}, ["byg"] = {"Baygo"}, ["byh"] = {"Bhujel"}, ["byi"] = {"Buyu"}, ["byj"] = {"Bina (Nigeria)"}, ["byk"] = {"Biao"}, ["byl"] = {"Bayono"}, ["bym"] = {"Bidjara"}, ["byn"] = {"Bilin", "Blin"}, ["byo"] = {"Biyo"}, ["byp"] = {"Bumaji"}, ["byq"] = {"Basay"}, ["byr"] = {"Baruya", "Yipma"}, ["bys"] = {"Burak"}, ["byt"] = {"Berti"}, ["byv"] = {"Medumba"}, ["byw"] = {"Belhariya"}, ["byx"] = {"Qaqet"}, ["byz"] = {"Banaro"}, ["bza"] = {"Bandi"}, ["bzb"] = {"Andio"}, ["bzc"] = {"Southern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bzd"] = {"Bribri"}, ["bze"] = {"Jenaama Bozo"}, ["bzf"] = {"Boikin"}, ["bzg"] = {"Babuza"}, ["bzh"] = {"Mapos Buang"}, ["bzi"] = {"Bisu"}, ["bzj"] = {"Belize Kriol English"}, ["bzk"] = {"Nicaragua Creole English"}, ["bzl"] = {"Boano (Sulawesi)"}, ["bzm"] = {"Bolondo"}, ["bzn"] = {"Boano (Maluku)"}, ["bzo"] = {"Bozaba"}, ["bzp"] = {"Kemberano"}, ["bzq"] = {"Buli (Indonesia)"}, ["bzr"] = {"Biri"}, ["bzs"] = {"Brazilian Sign Language"}, ["bzt"] = {"Brithenig"}, ["bzu"] = {"Burmeso"}, ["bzv"] = {"Naami"}, ["bzw"] = {"Basa (Nigeria)"}, ["bzx"] = {"Kɛlɛngaxo Bozo"}, ["bzy"] = {"Obanliku"}, ["bzz"] = {"Evant"}, ["caa"] = {"Chortí"}, ["cab"] = {"Garifuna"}, ["cac"] = {"Chuj"}, ["cad"] = {"Caddo"}, ["cae"] = {"Lehar", "Laalaa"}, ["caf"] = {"Southern Carrier"}, ["cag"] = {"Nivaclé"}, ["cah"] = {"Cahuarano"}, ["cai"] = {"Central American Indian languages"}, ["caj"] = {"Chané"}, ["cak"] = {"Kaqchikel", "Cakchiquel"}, ["cal"] = {"Carolinian"}, ["cam"] = {"Cemuhî"}, ["can"] = {"Chambri"}, ["cao"] = {"Chácobo"}, ["cap"] = {"Chipaya"}, ["caq"] = {"Car Nicobarese"}, ["car"] = {"Galibi Carib"}, ["cas"] = {"Tsimané"}, ["cau"] = {"Caucasian languages"}, ["cav"] = {"Cavineña"}, ["caw"] = {"Callawalla"}, ["cax"] = {"Chiquitano"}, ["cay"] = {"Cayuga"}, ["caz"] = {"Canichana"}, ["cba"] = {"Chibchan languages"}, ["cbb"] = {"Cabiyarí"}, ["cbc"] = {"Carapana"}, ["cbd"] = {"Carijona"}, ["cbg"] = {"Chimila"}, ["cbi"] = {"Chachi"}, ["cbj"] = {"Ede Cabe"}, ["cbk"] = {"Chavacano"}, ["cbl"] = {"Bualkhaw Chin"}, ["cbn"] = {"Nyahkur"}, ["cbo"] = {"Izora"}, ["cbq"] = {"Tsucuba", "Cuba"}, ["cbr"] = {"Cashibo-Cacataibo"}, ["cbs"] = {"Cashinahua"}, ["cbt"] = {"Chayahuita"}, ["cbu"] = {"Candoshi-Shapra"}, ["cbv"] = {"Cacua"}, ["cbw"] = {"Kinabalian"}, ["cby"] = {"Carabayo"}, ["ccc"] = {"Chamicuro"}, ["ccd"] = {"Cafundo Creole"}, ["cce"] = {"Chopi"}, ["ccg"] = {"Samba Daka"}, ["cch"] = {"Atsam"}, ["ccj"] = {"Kasanga"}, ["ccl"] = {"Cutchi-Swahili"}, ["ccm"] = {"Malaccan Creole Malay"}, ["ccn"] = {"North Caucasian languages"}, ["cco"] = {"Comaltepec Chinantec"}, ["ccp"] = {"Chakma"}, ["ccr"] = {"Cacaopera"}, ["ccs"] = {"South Caucasian languages"}, ["cda"] = {"Choni"}, ["cdc"] = {"Chadic languages"}, ["cdd"] = {"Caddoan languages"}, ["cde"] = {"Chenchu"}, ["cdf"] = {"Chiru"}, ["cdh"] = {"Chambeali"}, ["cdi"] = {"Chodri"}, ["cdj"] = {"Churahi"}, ["cdm"] = {"Chepang"}, ["cdn"] = {"Chaudangsi"}, ["cdo"] = {"Min Dong Chinese"}, ["cdr"] = {"Cinda-Regi-Tiyal"}, ["cds"] = {"Chadian Sign Language"}, ["cdy"] = {"Chadong"}, ["cdz"] = {"Koda"}, ["cea"] = {"Lower Chehalis"}, ["ceb"] = {"Cebuano"}, ["ceg"] = {"Chamacoco"}, ["cek"] = {"Eastern Khumi Chin"}, ["cel"] = {"Celtic languages"}, ["cen"] = {"Cen"}, ["cet"] = {"Centúúm"}, ["cey"] = {"Ekai Chin"}, ["cfa"] = {"Dijim-Bwilim"}, ["cfd"] = {"Cara"}, ["cfg"] = {"Como Karim"}, ["cfm"] = {"Falam Chin"}, ["cga"] = {"Changriwa"}, ["cgc"] = {"Kagayanen"}, ["cgg"] = {"Chiga"}, ["cgk"] = {"Chocangacakha"}, ["chb"] = {"Chibcha"}, ["chc"] = {"Catawba"}, ["chd"] = {"Highland Oaxaca Chontal"}, ["chf"] = {"Tabasco Chontal"}, ["chg"] = {"Цагадайн"}, ["chh"] = {"Chinook"}, ["chj"] = {"Ojitlán Chinantec"}, ["chk"] = {"Chuukese"}, ["chl"] = {"Cahuilla"}, ["chm"] = {"Mari (Russia)"}, ["chn"] = {"Chinook jargon"}, ["cho"] = {"Choctaw"}, ["chp"] = {"Chipewyan", "Dene Suline"}, ["chq"] = {"Quiotepec Chinantec"}, ["chr"] = {"Cherokee"}, ["cht"] = {"Cholón"}, ["chw"] = {"Chuwabu"}, ["chx"] = {"Chantyal"}, ["chy"] = {"Cheyenne"}, ["chz"] = {"Ozumacín Chinantec"}, ["cia"] = {"Cia-Cia"}, ["cib"] = {"Ci Gbe"}, ["cic"] = {"Chickasaw"}, ["cid"] = {"Chimariko"}, ["cie"] = {"Cineni"}, ["cih"] = {"Chinali"}, ["cik"] = {"Chitkuli Kinnauri"}, ["cim"] = {"Cimbrian"}, ["cin"] = {"Cinta Larga"}, ["cip"] = {"Chiapanec"}, ["cir"] = {"Tiri", "Haméa", "Méa"}, ["ciw"] = {"Chippewa"}, ["ciy"] = {"Chaima"}, ["cja"] = {"Western Cham"}, ["cje"] = {"Chru"}, ["cjh"] = {"Upper Chehalis"}, ["cji"] = {"Chamalal"}, ["cjk"] = {"Chokwe"}, ["cjm"] = {"Eastern Cham"}, ["cjn"] = {"Chenapian"}, ["cjo"] = {"Ashéninka Pajonal"}, ["cjp"] = {"Cabécar"}, ["cjs"] = {"Shor"}, ["cjv"] = {"Chuave"}, ["cjy"] = {"Jinyu Chinese"}, ["ckb"] = {"Central Kurdish"}, ["ckh"] = {"Chak"}, ["ckl"] = {"Cibak"}, ["ckm"] = {"Chakavian"}, ["ckn"] = {"Kaang Chin"}, ["cko"] = {"Anufo"}, ["ckq"] = {"Kajakse"}, ["ckr"] = {"Kairak"}, ["cks"] = {"Tayo"}, ["ckt"] = {"Чукот"}, ["cku"] = {"Koasati"}, ["ckv"] = {"Kavalan"}, ["ckx"] = {"Caka"}, ["cky"] = {"Cakfem-Mushere"}, ["ckz"] = {"Cakchiquel-Quiché Mixed Language"}, ["cla"] = {"Ron"}, ["clc"] = {"Chilcotin"}, ["cld"] = {"Chaldean Neo-Aramaic"}, ["cle"] = {"Lealao Chinantec"}, ["clh"] = {"Chilisso"}, ["cli"] = {"Chakali"}, ["clj"] = {"Laitu Chin"}, ["clk"] = {"Idu-Mishmi"}, ["cll"] = {"Chala"}, ["clm"] = {"Clallam"}, ["clo"] = {"Lowland Oaxaca Chontal"}, ["clt"] = {"Lautu Chin"}, ["clu"] = {"Caluyanun"}, ["clw"] = {"Chulym"}, ["cly"] = {"Eastern Highland Chatino"}, ["cma"] = {"Maa"}, ["cmc"] = {"Chamic languages"}, ["cme"] = {"Cerma"}, ["cmg"] = {"Classical Mongolian"}, ["cmi"] = {"Emberá-Chamí"}, ["cml"] = {"Campalagian"}, ["cmm"] = {"Michigamea"}, ["cmn"] = {"Умард Хятад"}, ["cmo"] = {"Central Mnong"}, ["cmr"] = {"Mro-Khimi Chin"}, ["cms"] = {"Messapic"}, ["cmt"] = {"Camtho"}, ["cna"] = {"Changthang"}, ["cnb"] = {"Chinbon Chin"}, ["cnc"] = {"Côông"}, ["cng"] = {"Northern Qiang"}, ["cnh"] = {"Hakha Chin", "Haka Chin"}, ["cni"] = {"Asháninka"}, ["cnk"] = {"Khumi Chin"}, ["cnl"] = {"Lalana Chinantec"}, ["cno"] = {"Con"}, ["cnp"] = {"Northern Ping Chinese", "Northern Pinghua"}, ["cnr"] = {"Монтенегро"}, ["cns"] = {"Central Asmat"}, ["cnt"] = {"Tepetotutla Chinantec"}, ["cnu"] = {"Chenoua"}, ["cnw"] = {"Ngawn Chin"}, ["cnx"] = {"Middle Cornish"}, ["coa"] = {"Кокос Арлуудын Малай"}, ["cob"] = {"Chicomuceltec"}, ["coc"] = {"Cocopa"}, ["cod"] = {"Cocama-Cocamilla"}, ["coe"] = {"Koreguaje"}, ["cof"] = {"Colorado"}, ["cog"] = {"Chong"}, ["coh"] = {"Chonyi-Dzihana-Kauma", "Chichonyi-Chidzihana-Chikauma"}, ["coj"] = {"Cochimi"}, ["cok"] = {"Santa Teresa Cora"}, ["col"] = {"Columbia-Wenatchi"}, ["com"] = {"Comanche"}, ["con"] = {"Cofán"}, ["coo"] = {"Comox"}, ["cop"] = {"Coptic"}, ["coq"] = {"Coquille"}, ["cot"] = {"Caquinte"}, ["cou"] = {"Wamey"}, ["cov"] = {"Cao Miao"}, ["cow"] = {"Cowlitz"}, ["cox"] = {"Nanti"}, ["coz"] = {"Chochotec"}, ["cpa"] = {"Palantla Chinantec"}, ["cpb"] = {"Ucayali-Yurúa Ashéninka"}, ["cpc"] = {"Ajyíninka Apurucayali"}, ["cpe"] = {"English-based creoles and pidgins"}, ["cpf"] = {"French-based creoles and pidgins"}, ["cpg"] = {"Cappadocian Greek"}, ["cpi"] = {"Chinese Pidgin English"}, ["cpn"] = {"Cherepon"}, ["cpo"] = {"Kpeego"}, ["cpp"] = {"Portuguese-based creoles and pidgins"}, ["cps"] = {"Capiznon"}, ["cpu"] = {"Pichis Ashéninka"}, ["cpx"] = {"Pu-Xian Chinese"}, ["cpy"] = {"South Ucayali Ashéninka"}, ["cqd"] = {"Chuanqiandian Cluster Miao"}, ["cra"] = {"Chara"}, ["crb"] = {"Island Carib"}, ["crc"] = {"Lonwolwol"}, ["crd"] = {"Coeur d'Alene"}, ["crf"] = {"Caramanta"}, ["crg"] = {"Michif"}, ["crh"] = {"Крымын татар"}, ["cri"] = {"Sãotomense"}, ["crj"] = {"Southern East Cree"}, ["crk"] = {"Plains Cree"}, ["crl"] = {"Northern East Cree"}, ["crm"] = {"Moose Cree"}, ["crn"] = {"El Nayar Cora"}, ["cro"] = {"Crow"}, ["crp"] = {"Creoles and pidgins"}, ["crq"] = {"Iyo'wujwa Chorote"}, ["crr"] = {"Carolina Algonquian"}, ["crs"] = {"Seselwa Creole French"}, ["crt"] = {"Iyojwa'ja Chorote"}, ["crv"] = {"Chaura"}, ["crw"] = {"Chrau"}, ["crx"] = {"Carrier"}, ["cry"] = {"Cori"}, ["crz"] = {"Cruzeño"}, ["csa"] = {"Chiltepec Chinantec"}, ["csb"] = {"Kashubian"}, ["csc"] = {"Catalan Sign Language", "Lengua de señas catalana", "Llengua de Signes Catalana"}, ["csd"] = {"Chiangmai Sign Language"}, ["cse"] = {"Czech Sign Language"}, ["csf"] = {"Cuba Sign Language"}, ["csg"] = {"Chilean Sign Language"}, ["csh"] = {"Asho Chin"}, ["csi"] = {"Coast Miwok"}, ["csj"] = {"Songlai Chin"}, ["csk"] = {"Jola-Kasa"}, ["csl"] = {"Chinese Sign Language"}, ["csm"] = {"Central Sierra Miwok"}, ["csn"] = {"Colombian Sign Language"}, ["cso"] = {"Sochiapam Chinantec", "Sochiapan Chinantec"}, ["csp"] = {"Southern Ping Chinese", "Southern Pinghua"}, ["csq"] = {"Croatia Sign Language"}, ["csr"] = {"Costa Rican Sign Language"}, ["css"] = {"Southern Ohlone"}, ["cst"] = {"Northern Ohlone"}, ["csu"] = {"Central Sudanic languages"}, ["csv"] = {"Sumtu Chin"}, ["csw"] = {"Swampy Cree"}, ["csx"] = {"Cambodian Sign Language"}, ["csy"] = {"Siyin Chin"}, ["csz"] = {"Coos"}, ["cta"] = {"Tataltepec Chatino"}, ["ctc"] = {"Chetco"}, ["ctd"] = {"Tedim Chin"}, ["cte"] = {"Tepinapa Chinantec"}, ["ctg"] = {"Chittagonian"}, ["cth"] = {"Thaiphum Chin"}, ["ctl"] = {"Tlacoatzintepec Chinantec"}, ["ctm"] = {"Chitimacha"}, ["ctn"] = {"Chhintange"}, ["cto"] = {"Emberá-Catío"}, ["ctp"] = {"Western Highland Chatino"}, ["cts"] = {"Northern Catanduanes Bikol"}, ["ctt"] = {"Wayanad Chetti"}, ["ctu"] = {"Chol"}, ["cty"] = {"Moundadan Chetty"}, ["ctz"] = {"Zacatepec Chatino"}, ["cua"] = {"Cua"}, ["cub"] = {"Cubeo"}, ["cuc"] = {"Usila Chinantec"}, ["cug"] = {"Chungmboko", "Cung"}, ["cuh"] = {"Chuka", "Gichuka"}, ["cui"] = {"Cuiba"}, ["cuj"] = {"Mashco Piro"}, ["cuk"] = {"San Blas Kuna"}, ["cul"] = {"Culina", "Kulina"}, ["cuo"] = {"Cumanagoto"}, ["cup"] = {"Cupeño"}, ["cuq"] = {"Cun"}, ["cur"] = {"Chhulung"}, ["cus"] = {"Cushitic languages"}, ["cut"] = {"Teutila Cuicatec"}, ["cuu"] = {"Tai Ya"}, ["cuv"] = {"Cuvok"}, ["cuw"] = {"Chukwa"}, ["cux"] = {"Tepeuxila Cuicatec"}, ["cuy"] = {"Cuitlatec"}, ["cvg"] = {"Chug"}, ["cvn"] = {"Valle Nacional Chinantec"}, ["cwa"] = {"Kabwa"}, ["cwb"] = {"Maindo"}, ["cwd"] = {"Woods Cree"}, ["cwe"] = {"Kwere"}, ["cwg"] = {"Chewong", "Cheq Wong"}, ["cwt"] = {"Kuwaataay"}, ["cya"] = {"Nopala Chatino"}, ["cyb"] = {"Cayubaba"}, ["cyo"] = {"Cuyonon"}, ["czh"] = {"Huizhou Chinese"}, ["czk"] = {"Knaanic"}, ["czn"] = {"Zenzontepec Chatino"}, ["czo"] = {"Min Zhong Chinese"}, ["czt"] = {"Zotung Chin"}, ["daa"] = {"Dangaléat"}, ["dac"] = {"Dambi"}, ["dad"] = {"Marik"}, ["dae"] = {"Duupa"}, ["dag"] = {"Dagbani"}, ["dah"] = {"Gwahatike"}, ["dai"] = {"Day"}, ["daj"] = {"Dar Fur Daju"}, ["dak"] = {"Dakota"}, ["dal"] = {"Dahalo"}, ["dam"] = {"Damakawa"}, ["dao"] = {"Daai Chin"}, ["daq"] = {"Dandami Maria"}, ["dar"] = {"Дарган"}, ["das"] = {"Daho-Doo"}, ["dau"] = {"Dar Sila Daju"}, ["dav"] = {"Taita", "Dawida"}, ["daw"] = {"Davawenyo"}, ["dax"] = {"Dayi"}, ["day"] = {"Land Dayak languages"}, ["daz"] = {"Dao"}, ["dba"] = {"Bangime"}, ["dbb"] = {"Deno"}, ["dbd"] = {"Dadiya"}, ["dbe"] = {"Dabe"}, ["dbf"] = {"Edopi"}, ["dbg"] = {"Dogul Dom Dogon"}, ["dbi"] = {"Doka"}, ["dbj"] = {"Ida'an"}, ["dbl"] = {"Dyirbal"}, ["dbm"] = {"Duguri"}, ["dbn"] = {"Duriankere"}, ["dbo"] = {"Dulbu"}, ["dbp"] = {"Duwai"}, ["dbq"] = {"Daba"}, ["dbr"] = {"Dabarre"}, ["dbt"] = {"Ben Tey Dogon"}, ["dbu"] = {"Bondum Dom Dogon"}, ["dbv"] = {"Dungu"}, ["dbw"] = {"Bankan Tey Dogon"}, ["dby"] = {"Dibiyaso"}, ["dcc"] = {"Deccan"}, ["dcr"] = {"Negerhollands"}, ["dda"] = {"Dadi Dadi"}, ["ddd"] = {"Dongotono"}, ["dde"] = {"Doondo"}, ["ddg"] = {"Fataluku"}, ["ddi"] = {"West Goodenough"}, ["ddj"] = {"Jaru"}, ["ddn"] = {"Dendi (Benin)"}, ["ddo"] = {"Dido"}, ["ddr"] = {"Dhudhuroa"}, ["dds"] = {"Donno So Dogon"}, ["ddw"] = {"Dawera-Daweloor"}, ["dec"] = {"Dagik"}, ["ded"] = {"Dedua"}, ["dee"] = {"Dewoin"}, ["def"] = {"Dezfuli"}, ["deg"] = {"Degema"}, ["deh"] = {"Dehwari"}, ["dei"] = {"Demisa"}, ["dek"] = {"Dek"}, ["del"] = {"Delaware"}, ["dem"] = {"Dem"}, ["den"] = {"Слави (Атабаска)"}, ["dep"] = {"Pidgin Delaware"}, ["deq"] = {"Dendi (Central African Republic)"}, ["der"] = {"Deori"}, ["des"] = {"Desano"}, ["dev"] = {"Domung"}, ["dez"] = {"Dengese"}, ["dga"] = {"Southern Dagaare"}, ["dgb"] = {"Bunoge Dogon"}, ["dgc"] = {"Casiguran Dumagat Agta"}, ["dgd"] = {"Dagaari Dioula"}, ["dge"] = {"Degenan"}, ["dgg"] = {"Doga"}, ["dgh"] = {"Dghwede"}, ["dgi"] = {"Northern Dagara"}, ["dgk"] = {"Dagba"}, ["dgl"] = {"Andaandi", "Dongolawi"}, ["dgn"] = {"Dagoman"}, ["dgo"] = {"Dogri (individual language)"}, ["dgr"] = {"Dogrib", "Tłı̨chǫ"}, ["dgs"] = {"Dogoso"}, ["dgt"] = {"Ndra'ngith"}, ["dgw"] = {"Daungwurrung"}, ["dgx"] = {"Doghoro"}, ["dgz"] = {"Daga"}, ["dhd"] = {"Dhundari"}, ["dhg"] = {"Dhangu-Djangu", "Dhangu", "Djangu"}, ["dhi"] = {"Dhimal"}, ["dhl"] = {"Dhalandji"}, ["dhm"] = {"Zemba"}, ["dhn"] = {"Dhanki"}, ["dho"] = {"Dhodia"}, ["dhr"] = {"Dhargari"}, ["dhs"] = {"Dhaiso"}, ["dhu"] = {"Dhurga"}, ["dhv"] = {"Dehu", "Drehu"}, ["dhw"] = {"Dhanwar (Nepal)"}, ["dhx"] = {"Dhungaloo"}, ["dia"] = {"Dia"}, ["dib"] = {"South Central Dinka"}, ["dic"] = {"Lakota Dida"}, ["did"] = {"Didinga"}, ["dif"] = {"Dieri", "Diyari"}, ["dig"] = {"Digo", "Chidigo"}, ["dih"] = {"Kumiai"}, ["dii"] = {"Dimbong"}, ["dij"] = {"Dai"}, ["dik"] = {"Southwestern Dinka"}, ["dil"] = {"Dilling"}, ["dim"] = {"Dime"}, ["din"] = {"Dinka"}, ["dio"] = {"Dibo"}, ["dip"] = {"Northeastern Dinka"}, ["diq"] = {"Dimli (individual language)"}, ["dir"] = {"Dirim"}, ["dis"] = {"Dimasa"}, ["diu"] = {"Diriku"}, ["diw"] = {"Northwestern Dinka"}, ["dix"] = {"Dixon Reef"}, ["diy"] = {"Diuwe"}, ["diz"] = {"Ding"}, ["dja"] = {"Djadjawurrung"}, ["djb"] = {"Djinba"}, ["djc"] = {"Dar Daju Daju"}, ["djd"] = {"Djamindjung", "Ngaliwurru"}, ["dje"] = {"Zarma"}, ["djf"] = {"Djangun"}, ["dji"] = {"Djinang"}, ["djj"] = {"Djeebbana"}, ["djk"] = {"Eastern Maroon Creole", "Businenge Tongo", "Nenge"}, ["djm"] = {"Jamsay Dogon"}, ["djn"] = {"Jawoyn", "Djauan"}, ["djo"] = {"Jangkang"}, ["djr"] = {"Djambarrpuyngu"}, ["dju"] = {"Kapriman"}, ["djw"] = {"Djawi"}, ["dka"] = {"Dakpakha"}, ["dkg"] = {"Kadung"}, ["dkk"] = {"Dakka"}, ["dkr"] = {"Kuijau"}, ["dks"] = {"Southeastern Dinka"}, ["dkx"] = {"Mazagway"}, ["dlg"] = {"Dolgan"}, ["dlk"] = {"Dahalik"}, ["dlm"] = {"Dalmatian"}, ["dln"] = {"Darlong"}, ["dma"] = {"Duma"}, ["dmb"] = {"Mombo Dogon"}, ["dmc"] = {"Gavak"}, ["dmd"] = {"Madhi Madhi"}, ["dme"] = {"Dugwor"}, ["dmf"] = {"Medefaidrin"}, ["dmg"] = {"Upper Kinabatangan"}, ["dmk"] = {"Domaaki"}, ["dml"] = {"Dameli"}, ["dmm"] = {"Dama"}, ["dmn"] = {"Mande languages"}, ["dmo"] = {"Kemedzung"}, ["dmr"] = {"East Damar"}, ["dms"] = {"Dampelas"}, ["dmu"] = {"Dubu", "Tebi"}, ["dmv"] = {"Dumpas"}, ["dmw"] = {"Mudburra"}, ["dmx"] = {"Dema"}, ["dmy"] = {"Demta", "Sowari"}, ["dna"] = {"Upper Grand Valley Dani"}, ["dnd"] = {"Daonda"}, ["dne"] = {"Ndendeule"}, ["dng"] = {"Dungan"}, ["dni"] = {"Lower Grand Valley Dani"}, ["dnj"] = {"Dan"}, ["dnk"] = {"Dengka"}, ["dnn"] = {"Dzùùngoo"}, ["dno"] = {"Ndrulo", "Northern Lendu"}, ["dnr"] = {"Danaru"}, ["dnt"] = {"Mid Grand Valley Dani"}, ["dnu"] = {"Danau"}, ["dnv"] = {"Danu"}, ["dnw"] = {"Western Dani"}, ["dny"] = {"Dení"}, ["doa"] = {"Dom"}, ["dob"] = {"Dobu"}, ["doc"] = {"Northern Dong"}, ["doe"] = {"Doe"}, ["dof"] = {"Domu"}, ["doh"] = {"Dong"}, ["doi"] = {"Dogri (macrolanguage)"}, ["dok"] = {"Dondo"}, ["dol"] = {"Doso"}, ["don"] = {"Toura (Papua New Guinea)"}, ["doo"] = {"Dongo"}, ["dop"] = {"Lukpa"}, ["doq"] = {"Dominican Sign Language"}, ["dor"] = {"Dori'o"}, ["dos"] = {"Dogosé"}, ["dot"] = {"Dass"}, ["dov"] = {"Dombe"}, ["dow"] = {"Doyayo"}, ["dox"] = {"Bussa"}, ["doy"] = {"Dompo"}, ["doz"] = {"Dorze"}, ["dpp"] = {"Papar"}, ["dra"] = {"Dravidian languages"}, ["drb"] = {"Dair"}, ["drc"] = {"Minderico"}, ["drd"] = {"Darmiya"}, ["dre"] = {"Dolpo"}, ["drg"] = {"Rungus"}, ["dri"] = {"C'Lela"}, ["drl"] = {"Paakantyi"}, ["drn"] = {"West Damar"}, ["dro"] = {"Daro-Matu Melanau"}, ["drq"] = {"Dura"}, ["drs"] = {"Gedeo"}, ["drt"] = {"Drents"}, ["dru"] = {"Rukai"}, ["dry"] = {"Darai"}, ["dsb"] = {"Доод Сорб"}, ["dse"] = {"Dutch Sign Language"}, ["dsh"] = {"Daasanach"}, ["dsi"] = {"Disa"}, ["dsl"] = {"Danish Sign Language"}, ["dsn"] = {"Dusner"}, ["dso"] = {"Desiya"}, ["dsq"] = {"Tadaksahak"}, ["dta"] = {"Дагуур"}, ["dtb"] = {"Labuk-Kinabatangan Kadazan"}, ["dtd"] = {"Ditidaht"}, ["dth"] = {"Adithinngithigh"}, ["dti"] = {"Ana Tinga Dogon"}, ["dtk"] = {"Tene Kan Dogon"}, ["dtm"] = {"Tomo Kan Dogon"}, ["dtn"] = {"Daatsʼíin"}, ["dto"] = {"Tommo So Dogon"}, ["dtp"] = {"Kadazan Dusun", "Central Dusun"}, ["dtr"] = {"Lotud"}, ["dts"] = {"Toro So Dogon"}, ["dtt"] = {"Toro Tegu Dogon"}, ["dtu"] = {"Tebul Ure Dogon"}, ["dty"] = {"Dotyali"}, ["dua"] = {"Duala"}, ["dub"] = {"Dubli"}, ["duc"] = {"Duna"}, ["due"] = {"Umiray Dumaget Agta"}, ["duf"] = {"Dumbea", "Drubea"}, ["dug"] = {"Duruma", "Chiduruma"}, ["duh"] = {"Dungra Bhil"}, ["dui"] = {"Dumun"}, ["duk"] = {"Uyajitaya"}, ["dul"] = {"Alabat Island Agta"}, ["dum"] = {"Middle Dutch (ca. 1050-1350)"}, ["dun"] = {"Dusun Deyah"}, ["duo"] = {"Dupaninan Agta"}, ["dup"] = {"Duano"}, ["duq"] = {"Dusun Malang"}, ["dur"] = {"Dii"}, ["dus"] = {"Dumi"}, ["duu"] = {"Drung"}, ["duv"] = {"Duvle"}, ["duw"] = {"Dusun Witu"}, ["dux"] = {"Duungooma"}, ["duy"] = {"Dicamay Agta"}, ["duz"] = {"Duli-Gey"}, ["dva"] = {"Duau"}, ["dwa"] = {"Diri"}, ["dwk"] = {"Dawik Kui"}, ["dwr"] = {"Dawro"}, ["dws"] = {"Dutton World Speedwords"}, ["dwu"] = {"Dhuwal"}, ["dww"] = {"Dawawa"}, ["dwy"] = {"Dhuwaya"}, ["dwz"] = {"Dewas Rai"}, ["dya"] = {"Dyan"}, ["dyb"] = {"Dyaberdyaber"}, ["dyd"] = {"Dyugun"}, ["dyg"] = {"Villa Viciosa Agta"}, ["dyi"] = {"Djimini Senoufo"}, ["dym"] = {"Yanda Dom Dogon"}, ["dyn"] = {"Dyangadi", "Dhanggatti"}, ["dyo"] = {"Jola-Fonyi"}, ["dyu"] = {"Дьюла"}, ["dyy"] = {"Djabugay", "Dyaabugay"}, ["dza"] = {"Tunzu"}, ["dze"] = {"Djiwarli"}, ["dzg"] = {"Dazaga"}, ["dzl"] = {"Dzalakha"}, ["dzn"] = {"Dzando"}, ["eaa"] = {"Karenggapa"}, ["ebc"] = {"Beginci"}, ["ebg"] = {"Ebughu"}, ["ebk"] = {"Eastern Bontok"}, ["ebo"] = {"Teke-Ebo"}, ["ebr"] = {"Ebrié"}, ["ebu"] = {"Embu", "Kiembu"}, ["ecr"] = {"Eteocretan"}, ["ecs"] = {"Ecuadorian Sign Language"}, ["ecy"] = {"Eteocypriot"}, ["eee"] = {"E"}, ["efa"] = {"Efai"}, ["efe"] = {"Efe"}, ["efi"] = {"Efik"}, ["ega"] = {"Ega"}, ["egl"] = {"Эмиль"}, ["ego"] = {"Eggon"}, ["egx"] = {"Egyptian languages"}, ["egy"] = {"Egyptian (Ancient)"}, ["ehs"] = {"Miyakubo Sign Language"}, ["ehu"] = {"Ehueun"}, ["eip"] = {"Eipomek"}, ["eit"] = {"Eitiep"}, ["eiv"] = {"Askopan"}, ["eja"] = {"Ejamat"}, ["eka"] = {"Ekajuk"}, ["eke"] = {"Ekit"}, ["ekg"] = {"Ekari"}, ["eki"] = {"Eki"}, ["ekk"] = {"Standard Estonian"}, ["ekl"] = {"Kol (Bangladesh)", "Kol"}, ["ekm"] = {"Elip"}, ["eko"] = {"Koti"}, ["ekp"] = {"Ekpeye"}, ["ekr"] = {"Yace"}, ["eky"] = {"Eastern Kayah"}, ["ele"] = {"Elepi"}, ["elh"] = {"El Hugeirat"}, ["eli"] = {"Nding"}, ["elk"] = {"Elkei"}, ["elm"] = {"Eleme"}, ["elo"] = {"El Molo"}, ["elu"] = {"Elu"}, ["elx"] = {"Elamite"}, ["ema"] = {"Emai-Iuleha-Ora"}, ["emb"] = {"Embaloh"}, ["eme"] = {"Emerillon"}, ["emg"] = {"Eastern Meohang"}, ["emi"] = {"Mussau-Emira"}, ["emk"] = {"Зүүн Манинкакан"}, ["emm"] = {"Mamulique"}, ["emn"] = {"Eman"}, ["emp"] = {"Northern Emberá"}, ["emq"] = {"Eastern Minyag"}, ["ems"] = {"Pacific Gulf Yupik"}, ["emu"] = {"Eastern Muria"}, ["emw"] = {"Emplawas"}, ["emx"] = {"Erromintxela"}, ["emy"] = {"Epigraphic Mayan"}, ["emz"] = {"Mbessa"}, ["ena"] = {"Apali"}, ["enb"] = {"Markweeta"}, ["enc"] = {"En"}, ["end"] = {"Ende"}, ["enf"] = {"Forest Enets"}, ["enh"] = {"Tundra Enets"}, ["enl"] = {"Enlhet"}, ["enm"] = {"Middle English (1100-1500)"}, ["enn"] = {"Engenni"}, ["eno"] = {"Enggano"}, ["enq"] = {"Enga"}, ["enr"] = {"Emumu", "Emem"}, ["enu"] = {"Enu"}, ["env"] = {"Enwan (Edu State)"}, ["enw"] = {"Enwan (Akwa Ibom State)"}, ["enx"] = {"Enxet"}, ["eot"] = {"Beti (Côte d'Ivoire)"}, ["epi"] = {"Epie"}, ["era"] = {"Eravallan"}, ["erg"] = {"Sie"}, ["erh"] = {"Eruwa"}, ["eri"] = {"Ogea"}, ["erk"] = {"South Efate"}, ["ero"] = {"Horpa"}, ["err"] = {"Erre"}, ["ers"] = {"Ersu"}, ["ert"] = {"Eritai"}, ["erw"] = {"Erokwanas"}, ["ese"] = {"Ese Ejja"}, ["esg"] = {"Aheri Gondi"}, ["esh"] = {"Eshtehardi"}, ["esi"] = {"North Alaskan Inupiatun"}, ["esk"] = {"Northwest Alaska Inupiatun"}, ["esl"] = {"Egypt Sign Language"}, ["esm"] = {"Esuma"}, ["esn"] = {"Salvadoran Sign Language"}, ["eso"] = {"Estonian Sign Language"}, ["esq"] = {"Esselen"}, ["ess"] = {"Central Siberian Yupik"}, ["esu"] = {"Central Yupik"}, ["esx"] = {"Eskimo-Aleut languages"}, ["esy"] = {"Eskayan"}, ["etb"] = {"Etebi"}, ["etc"] = {"Etchemin"}, ["eth"] = {"Ethiopian Sign Language"}, ["etn"] = {"Eton (Vanuatu)"}, ["eto"] = {"Eton (Cameroon)"}, ["etr"] = {"Edolo"}, ["ets"] = {"Yekhee"}, ["ett"] = {"Etruscan"}, ["etu"] = {"Ejagham"}, ["etx"] = {"Eten"}, ["etz"] = {"Semimi"}, ["euq"] = {"Basque (family)"}, ["eve"] = {"Even"}, ["evh"] = {"Uvbie"}, ["evn"] = {"Хамниган"}, ["ewo"] = {"Ewondo"}, ["ext"] = {"Extremaduran"}, ["eya"] = {"Eyak"}, ["eyo"] = {"Keiyo"}, ["eza"] = {"Ezaa"}, ["eze"] = {"Uzekwe"}, ["faa"] = {"Fasu"}, ["fab"] = {"Fa d'Ambu"}, ["fad"] = {"Wagi"}, ["faf"] = {"Fagani"}, ["fag"] = {"Finongan"}, ["fah"] = {"Baissa Fali"}, ["fai"] = {"Faiwol"}, ["faj"] = {"Faita"}, ["fak"] = {"Fang (Cameroon)"}, ["fal"] = {"South Fali"}, ["fam"] = {"Fam"}, ["fan"] = {"Fang (Equatorial Guinea)"}, ["fap"] = {"Paloor"}, ["far"] = {"Fataleka"}, ["fat"] = {"Fanti"}, ["fau"] = {"Fayu"}, ["fax"] = {"Fala"}, ["fay"] = {"Southwestern Fars"}, ["faz"] = {"Northwestern Fars"}, ["fbl"] = {"West Albay Bikol"}, ["fcs"] = {"Quebec Sign Language"}, ["fer"] = {"Feroge"}, ["ffi"] = {"Foia Foia"}, ["ffm"] = {"Maasina Fulfulde"}, ["fgr"] = {"Fongoro"}, ["fia"] = {"Nobiin"}, ["fie"] = {"Fyer"}, ["fif"] = {"Faifi"}, ["fil"] = {"Филиппин", "Пилипино"}, ["fip"] = {"Fipa"}, ["fir"] = {"Firan"}, ["fit"] = {"Tornedalen Finnish"}, ["fiu"] = {"Finno-Ugrian languages"}, ["fiw"] = {"Fiwaga"}, ["fkk"] = {"Kirya-Konzəl"}, ["fkv"] = {"Kven Finnish"}, ["fla"] = {"Kalispel-Pend d'Oreille"}, ["flh"] = {"Foau"}, ["fli"] = {"Fali"}, ["fll"] = {"North Fali"}, ["fln"] = {"Flinders Island"}, ["flr"] = {"Fuliiru"}, ["fly"] = {"Flaaitaal", "Tsotsitaal"}, ["fmp"] = {"Fe'fe'"}, ["fmu"] = {"Far Western Muria"}, ["fnb"] = {"Fanbak"}, ["fng"] = {"Fanagalo"}, ["fni"] = {"Fania"}, ["fod"] = {"Foodo"}, ["foi"] = {"Foi"}, ["fom"] = {"Foma"}, ["fon"] = {"Fon"}, ["for"] = {"Fore"}, ["fos"] = {"Siraya"}, ["fox"] = {"Formosan languages"}, ["fpe"] = {"Fernando Po Creole English"}, ["fqs"] = {"Fas"}, ["frc"] = {"Cajun French"}, ["frd"] = {"Fordata"}, ["frk"] = {"Frankish"}, ["frm"] = {"Middle French (ca. 1400-1600)"}, ["fro"] = {"Old French (842-ca. 1400)"}, ["frp"] = {"Arpitan", "Francoprovençal"}, ["frq"] = {"Forak"}, ["frr"] = {"Хойд Фриз"}, ["frs"] = {"Зүүн Фриз"}, ["frt"] = {"Fortsenal"}, ["fse"] = {"Finnish Sign Language"}, ["fsl"] = {"French Sign Language"}, ["fss"] = {"Finland-Swedish Sign Language", "finlandssvenskt teckenspråk", "suomenruotsalainen viittomakieli"}, ["fub"] = {"Adamawa Fulfulde"}, ["fuc"] = {"Pulaar"}, ["fud"] = {"East Futuna"}, ["fue"] = {"Borgu Fulfulde"}, ["fuf"] = {"Пулар"}, ["fuh"] = {"Western Niger Fulfulde"}, ["fui"] = {"Bagirmi Fulfulde"}, ["fuj"] = {"Ko"}, ["fum"] = {"Fum"}, ["fun"] = {"Fulniô"}, ["fuq"] = {"Central-Eastern Niger Fulfulde"}, ["fur"] = {"Friulian"}, ["fut"] = {"Futuna-Aniwa"}, ["fuu"] = {"Furu"}, ["fuv"] = {"Nigerian Fulfulde"}, ["fuy"] = {"Fuyug"}, ["fvr"] = {"Fur"}, ["fwa"] = {"Fwâi"}, ["fwe"] = {"Fwe"}, ["gaa"] = {"Ga"}, ["gab"] = {"Gabri"}, ["gac"] = {"Mixed Great Andamanese"}, ["gad"] = {"Gaddang"}, ["gae"] = {"Guarequena"}, ["gaf"] = {"Gende"}, ["gag"] = {"Гагауз"}, ["gah"] = {"Alekano"}, ["gai"] = {"Borei"}, ["gaj"] = {"Gadsup"}, ["gak"] = {"Gamkonora"}, ["gal"] = {"Galolen"}, ["gam"] = {"Kandawo"}, ["gan"] = {"Gan Chinese"}, ["gao"] = {"Gants"}, ["gap"] = {"Gal"}, ["gaq"] = {"Gata'"}, ["gar"] = {"Galeya"}, ["gas"] = {"Adiwasi Garasia"}, ["gat"] = {"Kenati"}, ["gau"] = {"Mudhili Gadaba"}, ["gaw"] = {"Nobonob"}, ["gax"] = {"Borana-Arsi-Guji Oromo"}, ["gay"] = {"Gayo"}, ["gaz"] = {"West Central Oromo"}, ["gba"] = {"Gbaya (Central African Republic)"}, ["gbb"] = {"Kaytetye"}, ["gbd"] = {"Karajarri"}, ["gbe"] = {"Niksek"}, ["gbf"] = {"Gaikundi"}, ["gbg"] = {"Gbanziri"}, ["gbh"] = {"Defi Gbe"}, ["gbi"] = {"Galela"}, ["gbj"] = {"Bodo Gadaba"}, ["gbk"] = {"Gaddi"}, ["gbl"] = {"Gamit"}, ["gbm"] = {"Garhwali"}, ["gbn"] = {"Mo'da"}, ["gbo"] = {"Northern Grebo"}, ["gbp"] = {"Gbaya-Bossangoa"}, ["gbq"] = {"Gbaya-Bozoum"}, ["gbr"] = {"Gbagyi"}, ["gbs"] = {"Gbesi Gbe"}, ["gbu"] = {"Gagadu"}, ["gbv"] = {"Gbanu"}, ["gbw"] = {"Gabi-Gabi"}, ["gbx"] = {"Eastern Xwla Gbe"}, ["gby"] = {"Gbari"}, ["gbz"] = {"Zoroastrian Dari"}, ["gcc"] = {"Mali"}, ["gcd"] = {"Ganggalida"}, ["gce"] = {"Galice"}, ["gcf"] = {"Guadeloupean Creole French"}, ["gcl"] = {"Grenadian Creole English"}, ["gcn"] = {"Gaina"}, ["gcr"] = {"Guianese Creole French"}, ["gct"] = {"Colonia Tovar German"}, ["gda"] = {"Gade Lohar"}, ["gdb"] = {"Pottangi Ollar Gadaba"}, ["gdc"] = {"Gugu Badhun"}, ["gdd"] = {"Gedaged"}, ["gde"] = {"Gude"}, ["gdf"] = {"Guduf-Gava"}, ["gdg"] = {"Ga'dang"}, ["gdh"] = {"Gadjerawang", "Gajirrabeng"}, ["gdi"] = {"Gundi"}, ["gdj"] = {"Gurdjar"}, ["gdk"] = {"Gadang"}, ["gdl"] = {"Dirasha"}, ["gdm"] = {"Laal"}, ["gdn"] = {"Umanakaina"}, ["gdo"] = {"Ghodoberi"}, ["gdq"] = {"Mehri"}, ["gdr"] = {"Wipi"}, ["gds"] = {"Ghandruk Sign Language"}, ["gdt"] = {"Kungardutyi"}, ["gdu"] = {"Gudu"}, ["gdx"] = {"Godwari"}, ["gea"] = {"Geruma"}, ["geb"] = {"Kire"}, ["gec"] = {"Gboloo Grebo"}, ["ged"] = {"Gade"}, ["gef"] = {"Gerai"}, ["geg"] = {"Gengle"}, ["geh"] = {"Hutterite German", "Hutterisch"}, ["gei"] = {"Gebe"}, ["gej"] = {"Gen"}, ["gek"] = {"Ywom"}, ["gel"] = {"ut-Ma'in"}, ["gem"] = {"Germanic languages"}, ["geq"] = {"Geme"}, ["ges"] = {"Geser-Gorom"}, ["gev"] = {"Eviya"}, ["gew"] = {"Gera"}, ["gex"] = {"Garre"}, ["gey"] = {"Enya"}, ["gez"] = {"Geez"}, ["gfk"] = {"Patpatar"}, ["gft"] = {"Gafat"}, ["gga"] = {"Gao"}, ["ggb"] = {"Gbii"}, ["ggd"] = {"Gugadj"}, ["gge"] = {"Gurr-goni"}, ["ggg"] = {"Gurgula"}, ["ggk"] = {"Kungarakany"}, ["ggl"] = {"Ganglau"}, ["ggt"] = {"Gitua"}, ["ggu"] = {"Gagu", "Gban"}, ["ggw"] = {"Gogodala"}, ["gha"] = {"Ghadamès"}, ["ghc"] = {"Hiberno-Scottish Gaelic"}, ["ghe"] = {"Southern Ghale"}, ["ghh"] = {"Northern Ghale"}, ["ghk"] = {"Geko Karen"}, ["ghl"] = {"Ghulfan"}, ["ghn"] = {"Ghanongga"}, ["gho"] = {"Ghomara"}, ["ghr"] = {"Ghera"}, ["ghs"] = {"Guhu-Samane"}, ["ght"] = {"Kuke", "Kutang Ghale"}, ["gia"] = {"Kija"}, ["gib"] = {"Gibanawa"}, ["gic"] = {"Gail"}, ["gid"] = {"Gidar"}, ["gie"] = {"Gaɓogbo", "Guébie"}, ["gig"] = {"Goaria"}, ["gih"] = {"Githabul"}, ["gii"] = {"Girirra"}, ["gil"] = {"Гильберт"}, ["gim"] = {"Gimi (Eastern Highlands)"}, ["gin"] = {"Hinukh"}, ["gip"] = {"Gimi (West New Britain)"}, ["giq"] = {"Green Gelao"}, ["gir"] = {"Red Gelao"}, ["gis"] = {"North Giziga"}, ["git"] = {"Gitxsan"}, ["giu"] = {"Mulao"}, ["giw"] = {"White Gelao"}, ["gix"] = {"Gilima"}, ["giy"] = {"Giyug"}, ["giz"] = {"South Giziga"}, ["gjk"] = {"Kachi Koli"}, ["gjm"] = {"Gunditjmara"}, ["gjn"] = {"Gonja"}, ["gjr"] = {"Gurindji Kriol"}, ["gju"] = {"Gujari"}, ["gka"] = {"Guya"}, ["gkd"] = {"Magɨ (Madang Province)"}, ["gke"] = {"Ndai"}, ["gkn"] = {"Gokana"}, ["gko"] = {"Kok-Nar"}, ["gkp"] = {"Guinea Kpelle"}, ["gku"] = {"ǂUngkue"}, ["glb"] = {"Belning"}, ["glc"] = {"Bon Gula"}, ["gld"] = {"Nanai"}, ["glh"] = {"Northwest Pashai", "Northwest Pashayi"}, ["glj"] = {"Gula Iro"}, ["glk"] = {"Gilaki"}, ["gll"] = {"Garlali"}, ["glo"] = {"Galambu"}, ["glr"] = {"Glaro-Twabo"}, ["glu"] = {"Gula (Chad)"}, ["glw"] = {"Glavda"}, ["gly"] = {"Gule"}, ["gma"] = {"Gambera"}, ["gmb"] = {"Gula'alaa"}, ["gmd"] = {"Mághdì"}, ["gme"] = {"East Germanic languages"}, ["gmg"] = {"Magɨyi"}, ["gmh"] = {"Middle High German (ca. 1050-1500)"}, ["gml"] = {"Middle Low German"}, ["gmm"] = {"Gbaya-Mbodomo"}, ["gmn"] = {"Gimnime"}, ["gmq"] = {"North Germanic languages"}, ["gmr"] = {"Mirning", "Mirniny"}, ["gmu"] = {"Gumalu"}, ["gmv"] = {"Gamo"}, ["gmw"] = {"West Germanic languages"}, ["gmx"] = {"Magoma"}, ["gmy"] = {"Mycenaean Greek"}, ["gmz"] = {"Mgbolizhia"}, ["gna"] = {"Kaansa"}, ["gnb"] = {"Gangte"}, ["gnc"] = {"Guanche"}, ["gnd"] = {"Zulgo-Gemzek"}, ["gne"] = {"Ganang"}, ["gng"] = {"Ngangam"}, ["gnh"] = {"Lere"}, ["gni"] = {"Gooniyandi"}, ["gnj"] = {"Ngen"}, ["gnk"] = {"ǁGana"}, ["gnl"] = {"Gangulu"}, ["gnm"] = {"Ginuman"}, ["gnn"] = {"Gumatj"}, ["gno"] = {"Northern Gondi"}, ["gnq"] = {"Gana"}, ["gnr"] = {"Gureng Gureng"}, ["gnt"] = {"Guntai"}, ["gnu"] = {"Gnau"}, ["gnw"] = {"Western Bolivian Guaraní"}, ["gnz"] = {"Ganzi"}, ["goa"] = {"Guro"}, ["gob"] = {"Playero"}, ["goc"] = {"Gorakor"}, ["god"] = {"Godié"}, ["goe"] = {"Gongduk"}, ["gof"] = {"Gofa"}, ["gog"] = {"Gogo"}, ["goh"] = {"Old High German (ca. 750-1050)"}, ["goi"] = {"Gobasi"}, ["goj"] = {"Gowlan"}, ["gok"] = {"Gowli"}, ["gol"] = {"Gola"}, ["gom"] = {"Goan Konkani"}, ["gon"] = {"Gondi"}, ["goo"] = {"Gone Dau"}, ["gop"] = {"Yeretuar"}, ["goq"] = {"Gorap"}, ["gor"] = {"Gorontalo"}, ["gos"] = {"Gronings"}, ["got"] = {"Gothic"}, ["gou"] = {"Gavar"}, ["gow"] = {"Gorowa"}, ["gox"] = {"Gobu"}, ["goy"] = {"Goundo"}, ["goz"] = {"Gozarkhani"}, ["gpa"] = {"Gupa-Abawa"}, ["gpe"] = {"Ghanaian Pidgin English"}, ["gpn"] = {"Taiap"}, ["gqa"] = {"Ga'anda"}, ["gqi"] = {"Guiqiong"}, ["gqn"] = {"Guana (Brazil)"}, ["gqr"] = {"Gor"}, ["gqu"] = {"Qau"}, ["gra"] = {"Rajput Garasia"}, ["grb"] = {"Grebo"}, ["grc"] = {"Эртний Грек"}, ["grd"] = {"Guruntum-Mbaaru"}, ["grg"] = {"Madi"}, ["grh"] = {"Gbiri-Niragu"}, ["gri"] = {"Ghari"}, ["grj"] = {"Southern Grebo"}, ["grk"] = {"Greek languages"}, ["grm"] = {"Kota Marudu Talantang"}, ["gro"] = {"Groma"}, ["grq"] = {"Gorovu"}, ["grr"] = {"Taznatit"}, ["grs"] = {"Gresi"}, ["grt"] = {"Garo"}, ["gru"] = {"Kistane"}, ["grv"] = {"Central Grebo"}, ["grw"] = {"Gweda"}, ["grx"] = {"Guriaso"}, ["gry"] = {"Barclayville Grebo"}, ["grz"] = {"Guramalum"}, ["gse"] = {"Ghanaian Sign Language"}, ["gsg"] = {"German Sign Language"}, ["gsl"] = {"Gusilay"}, ["gsm"] = {"Guatemalan Sign Language"}, ["gsn"] = {"Nema", "Gusan"}, ["gso"] = {"Southwest Gbaya"}, ["gsp"] = {"Wasembo"}, ["gss"] = {"Greek Sign Language"}, ["gsw"] = {"Swiss German", "Alemannic", "Alsatian"}, ["gta"] = {"Guató"}, ["gtu"] = {"Aghu-Tharnggala"}, ["gua"] = {"Shiki"}, ["gub"] = {"Guajajára"}, ["guc"] = {"Wayuu"}, ["gud"] = {"Yocoboué Dida"}, ["gue"] = {"Gurindji"}, ["guf"] = {"Gupapuyngu"}, ["gug"] = {"Paraguayan Guaraní"}, ["guh"] = {"Guahibo"}, ["gui"] = {"Eastern Bolivian Guaraní"}, ["guk"] = {"Gumuz"}, ["gul"] = {"Sea Island Creole English"}, ["gum"] = {"Guambiano"}, ["gun"] = {"Mbyá Guaraní"}, ["guo"] = {"Guayabero"}, ["gup"] = {"Gunwinggu"}, ["guq"] = {"Aché"}, ["gur"] = {"Farefare"}, ["gus"] = {"Guinean Sign Language"}, ["gut"] = {"Maléku Jaíka"}, ["guu"] = {"Yanomamö"}, ["guw"] = {"Gun"}, ["gux"] = {"Gourmanchéma"}, ["guz"] = {"Gusii", "Ekegusii"}, ["gva"] = {"Guana (Paraguay)"}, ["gvc"] = {"Guanano"}, ["gve"] = {"Duwet"}, ["gvf"] = {"Golin"}, ["gvj"] = {"Guajá"}, ["gvl"] = {"Gulay"}, ["gvm"] = {"Gurmana"}, ["gvn"] = {"Kuku-Yalanji"}, ["gvo"] = {"Gavião Do Jiparaná"}, ["gvp"] = {"Pará Gavião"}, ["gvr"] = {"Gurung"}, ["gvs"] = {"Gumawana"}, ["gvy"] = {"Guyani"}, ["gwa"] = {"Mbato"}, ["gwb"] = {"Gwa"}, ["gwc"] = {"Gawri", "Kalami"}, ["gwd"] = {"Gawwada"}, ["gwe"] = {"Gweno"}, ["gwf"] = {"Gowro"}, ["gwg"] = {"Moo"}, ["gwi"] = {"Gwichʼin"}, ["gwj"] = {"ǀGwi"}, ["gwm"] = {"Awngthim"}, ["gwn"] = {"Gwandara"}, ["gwr"] = {"Gwere"}, ["gwt"] = {"Gawar-Bati"}, ["gwu"] = {"Guwamu"}, ["gww"] = {"Kwini"}, ["gwx"] = {"Gua"}, ["gxx"] = {"Wè Southern"}, ["gya"] = {"Northwest Gbaya"}, ["gyb"] = {"Garus"}, ["gyd"] = {"Kayardild"}, ["gye"] = {"Gyem"}, ["gyf"] = {"Gungabula"}, ["gyg"] = {"Gbayi"}, ["gyi"] = {"Gyele"}, ["gyl"] = {"Gayil"}, ["gym"] = {"Ngäbere"}, ["gyn"] = {"Guyanese Creole English"}, ["gyo"] = {"Gyalsumdo"}, ["gyr"] = {"Guarayu"}, ["gyy"] = {"Gunya"}, ["gyz"] = {"Geji", "Gyaazi"}, ["gza"] = {"Ganza"}, ["gzi"] = {"Gazi"}, ["gzn"] = {"Gane"}, ["haa"] = {"Han"}, ["hab"] = {"Hanoi Sign Language"}, ["hac"] = {"Gurani"}, ["had"] = {"Hatam"}, ["hae"] = {"Eastern Oromo"}, ["haf"] = {"Haiphong Sign Language"}, ["hag"] = {"Hanga"}, ["hah"] = {"Hahon"}, ["hai"] = {"Haida"}, ["haj"] = {"Hajong"}, ["hak"] = {"Hakka Chinese"}, ["hal"] = {"Halang"}, ["ham"] = {"Hewa"}, ["han"] = {"Hangaza"}, ["hao"] = {"Hakö"}, ["hap"] = {"Hupla"}, ["haq"] = {"Ha"}, ["har"] = {"Harari"}, ["has"] = {"Haisla"}, ["hav"] = {"Havu"}, ["haw"] = {"Hawaiian"}, ["hax"] = {"Southern Haida"}, ["hay"] = {"Haya"}, ["haz"] = {"Hazaragi"}, ["hba"] = {"Hamba"}, ["hbb"] = {"Huba"}, ["hbn"] = {"Heiban"}, ["hbo"] = {"Ancient Hebrew"}, ["hbu"] = {"Habu"}, ["hca"] = {"Andaman Creole Hindi"}, ["hch"] = {"Huichol"}, ["hdn"] = {"Northern Haida"}, ["hds"] = {"Honduras Sign Language"}, ["hdy"] = {"Hadiyya"}, ["hea"] = {"Northern Qiandong Miao"}, ["hed"] = {"Herdé"}, ["heg"] = {"Helong"}, ["heh"] = {"Hehe"}, ["hei"] = {"Heiltsuk"}, ["hem"] = {"Hemba"}, ["hgm"] = {"Haiǁom"}, ["hgw"] = {"Haigwai"}, ["hhi"] = {"Hoia Hoia"}, ["hhr"] = {"Kerak"}, ["hhy"] = {"Hoyahoya"}, ["hia"] = {"Lamang"}, ["hib"] = {"Hibito"}, ["hid"] = {"Hidatsa"}, ["hif"] = {"Фижи Хинди"}, ["hig"] = {"Kamwe"}, ["hih"] = {"Pamosu"}, ["hii"] = {"Hinduri"}, ["hij"] = {"Hijuk"}, ["hik"] = {"Seit-Kaitetu"}, ["hil"] = {"Hiligaynon"}, ["him"] = {"Himachali languages", "Western Pahari languages"}, ["hio"] = {"Tsoa"}, ["hir"] = {"Himarimã"}, ["hit"] = {"Hittite"}, ["hiw"] = {"Hiw"}, ["hix"] = {"Hixkaryána"}, ["hji"] = {"Haji"}, ["hka"] = {"Kahe"}, ["hke"] = {"Hunde"}, ["hkh"] = {"Khah", "Poguli"}, ["hkk"] = {"Hunjara-Kaina Ke"}, ["hkn"] = {"Mel-Khaonh"}, ["hks"] = {"Hong Kong Sign Language", "Heung Kong Sau Yue"}, ["hla"] = {"Halia"}, ["hlb"] = {"Halbi"}, ["hld"] = {"Halang Doan"}, ["hle"] = {"Hlersu"}, ["hlt"] = {"Matu Chin"}, ["hlu"] = {"Hieroglyphic Luwian"}, ["hma"] = {"Southern Mashan Hmong", "Southern Mashan Miao"}, ["hmb"] = {"Humburi Senni Songhay"}, ["hmc"] = {"Central Huishui Hmong", "Central Huishui Miao"}, ["hmd"] = {"Large Flowery Miao", "A-hmaos", "Da-Hua Miao"}, ["hme"] = {"Eastern Huishui Hmong", "Eastern Huishui Miao"}, ["hmf"] = {"Hmong Don"}, ["hmg"] = {"Southwestern Guiyang Hmong"}, ["hmh"] = {"Southwestern Huishui Hmong", "Southwestern Huishui Miao"}, ["hmi"] = {"Northern Huishui Hmong", "Northern Huishui Miao"}, ["hmj"] = {"Ge", "Gejia"}, ["hmk"] = {"Maek"}, ["hml"] = {"Luopohe Hmong", "Luopohe Miao"}, ["hmm"] = {"Central Mashan Hmong", "Central Mashan Miao"}, ["hmn"] = {"Хмонг", "Монг"}, ["hmp"] = {"Northern Mashan Hmong", "Northern Mashan Miao"}, ["hmq"] = {"Eastern Qiandong Miao"}, ["hmr"] = {"Hmar"}, ["hms"] = {"Southern Qiandong Miao"}, ["hmt"] = {"Hamtai"}, ["hmu"] = {"Hamap"}, ["hmv"] = {"Hmong Dô"}, ["hmw"] = {"Western Mashan Hmong", "Western Mashan Miao"}, ["hmx"] = {"Hmong-Mien languages"}, ["hmy"] = {"Southern Guiyang Hmong", "Southern Guiyang Miao"}, ["hmz"] = {"Hmong Shua", "Sinicized Miao"}, ["hna"] = {"Mina (Cameroon)"}, ["hnd"] = {"Southern Hindko"}, ["hne"] = {"Chhattisgarhi"}, ["hng"] = {"Hungu"}, ["hnh"] = {"ǁAni"}, ["hni"] = {"Hani"}, ["hnj"] = {"Hmong Njua", "Mong Leng", "Mong Njua"}, ["hnn"] = {"Hanunoo"}, ["hno"] = {"Northern Hindko"}, ["hns"] = {"Карибын Хиндустани"}, ["hnu"] = {"Hung"}, ["hoa"] = {"Hoava"}, ["hob"] = {"Mari (Madang Province)"}, ["hoc"] = {"Ho"}, ["hod"] = {"Holma"}, ["hoe"] = {"Horom"}, ["hoh"] = {"Hobyót"}, ["hoi"] = {"Holikachuk"}, ["hoj"] = {"Hadothi", "Haroti"}, ["hok"] = {"Hokan languages"}, ["hol"] = {"Holu"}, ["hom"] = {"Homa"}, ["hoo"] = {"Holoholo"}, ["hop"] = {"Hopi"}, ["hor"] = {"Horo"}, ["hos"] = {"Ho Chi Minh City Sign Language"}, ["hot"] = {"Hote", "Malê"}, ["hov"] = {"Hovongan"}, ["how"] = {"Honi"}, ["hoy"] = {"Holiya"}, ["hoz"] = {"Hozo"}, ["hpo"] = {"Hpon"}, ["hps"] = {"Hawai'i Sign Language (HSL)", "Hawai'i Pidgin Sign Language"}, ["hra"] = {"Hrangkhol"}, ["hrc"] = {"Niwer Mil"}, ["hre"] = {"Hre"}, ["hrk"] = {"Haruku"}, ["hrm"] = {"Horned Miao"}, ["hro"] = {"Haroi"}, ["hrp"] = {"Nhirrpi"}, ["hrt"] = {"Hértevin"}, ["hru"] = {"Hruso"}, ["hrw"] = {"Warwar Feni"}, ["hrx"] = {"Hunsrik"}, ["hrz"] = {"Harzani"}, ["hsb"] = {"Дээд Сорб"}, ["hsh"] = {"Hungarian Sign Language"}, ["hsl"] = {"Hausa Sign Language"}, ["hsn"] = {"Xiang Chinese"}, ["hss"] = {"Harsusi"}, ["hti"] = {"Hoti"}, ["hto"] = {"Minica Huitoto"}, ["hts"] = {"Hadza"}, ["htu"] = {"Hitu"}, ["htx"] = {"Middle Hittite"}, ["hub"] = {"Huambisa"}, ["huc"] = {"ǂHua", "ǂʼAmkhoe"}, ["hud"] = {"Huaulu"}, ["hue"] = {"San Francisco Del Mar Huave"}, ["huf"] = {"Humene"}, ["hug"] = {"Huachipaeri"}, ["huh"] = {"Huilliche"}, ["hui"] = {"Huli"}, ["huj"] = {"Northern Guiyang Hmong", "Northern Guiyang Miao"}, ["huk"] = {"Hulung"}, ["hul"] = {"Hula"}, ["hum"] = {"Hungana"}, ["huo"] = {"Hu"}, ["hup"] = {"Hupa"}, ["huq"] = {"Tsat"}, ["hur"] = {"Halkomelem"}, ["hus"] = {"Huastec"}, ["hut"] = {"Humla"}, ["huu"] = {"Murui Huitoto"}, ["huv"] = {"San Mateo Del Mar Huave"}, ["huw"] = {"Hukumina"}, ["hux"] = {"Nüpode Huitoto"}, ["huy"] = {"Hulaulá"}, ["huz"] = {"Hunzib"}, ["hvc"] = {"Haitian Vodoun Culture Language"}, ["hve"] = {"San Dionisio Del Mar Huave"}, ["hvk"] = {"Haveke"}, ["hvn"] = {"Sabu"}, ["hvv"] = {"Santa María Del Mar Huave"}, ["hwa"] = {"Wané"}, ["hwc"] = {"Hawai'i Creole English", "Hawai'i Pidgin"}, ["hwo"] = {"Hwana"}, ["hya"] = {"Hya"}, ["hyw"] = {"Western Armenian"}, ["hyx"] = {"Armenian (family)"}, ["iai"] = {"Iaai"}, ["ian"] = {"Iatmul"}, ["iar"] = {"Purari"}, ["iba"] = {"Iban"}, ["ibb"] = {"Ibibio"}, ["ibd"] = {"Iwaidja"}, ["ibe"] = {"Akpes"}, ["ibg"] = {"Ibanag"}, ["ibh"] = {"Bih"}, ["ibl"] = {"Ibaloi"}, ["ibm"] = {"Agoi"}, ["ibn"] = {"Ibino"}, ["ibr"] = {"Ibuoro"}, ["ibu"] = {"Ibu"}, ["iby"] = {"Ibani"}, ["ica"] = {"Ede Ica"}, ["ich"] = {"Etkywan"}, ["icl"] = {"Icelandic Sign Language"}, ["icr"] = {"Islander Creole English"}, ["ida"] = {"Idakho-Isukha-Tiriki", "Luidakho-Luisukha-Lutirichi"}, ["idb"] = {"Indo-Portuguese"}, ["idc"] = {"Idon", "Ajiya"}, ["idd"] = {"Ede Idaca"}, ["ide"] = {"Idere"}, ["idi"] = {"Idi"}, ["idr"] = {"Indri"}, ["ids"] = {"Idesa"}, ["idt"] = {"Idaté"}, ["idu"] = {"Idoma"}, ["ifa"] = {"Amganad Ifugao"}, ["ifb"] = {"Batad Ifugao", "Ayangan Ifugao"}, ["ife"] = {"Ifè"}, ["iff"] = {"Ifo"}, ["ifk"] = {"Tuwali Ifugao"}, ["ifm"] = {"Teke-Fuumu"}, ["ifu"] = {"Mayoyao Ifugao"}, ["ify"] = {"Keley-I Kallahan"}, ["igb"] = {"Ebira"}, ["ige"] = {"Igede"}, ["igg"] = {"Igana"}, ["igl"] = {"Igala"}, ["igm"] = {"Kanggape"}, ["ign"] = {"Ignaciano"}, ["igo"] = {"Isebe"}, ["igs"] = {"Interglossa"}, ["igw"] = {"Igwe"}, ["ihb"] = {"Iha Based Pidgin"}, ["ihi"] = {"Ihievbe"}, ["ihp"] = {"Iha"}, ["ihw"] = {"Bidhawal"}, ["iin"] = {"Thiin"}, ["iir"] = {"Indo-Iranian languages"}, ["ijc"] = {"Izon"}, ["ije"] = {"Biseni"}, ["ijj"] = {"Ede Ije"}, ["ijn"] = {"Kalabari"}, ["ijo"] = {"Ijo languages"}, ["ijs"] = {"Southeast Ijo"}, ["ike"] = {"Eastern Canadian Inuktitut"}, ["iki"] = {"Iko"}, ["ikk"] = {"Ika"}, ["ikl"] = {"Ikulu"}, ["iko"] = {"Olulumo-Ikom"}, ["ikp"] = {"Ikpeshi"}, ["ikr"] = {"Ikaranggal"}, ["iks"] = {"Inuit Sign Language"}, ["ikt"] = {"Inuinnaqtun", "Western Canadian Inuktitut"}, ["ikv"] = {"Iku-Gora-Ankwa"}, ["ikw"] = {"Ikwere"}, ["ikx"] = {"Ik"}, ["ikz"] = {"Ikizu"}, ["ila"] = {"Ile Ape"}, ["ilb"] = {"Ila"}, ["ilg"] = {"Garig-Ilgar"}, ["ili"] = {"Ili Turki"}, ["ilk"] = {"Ilongot"}, ["ilm"] = {"Iranun (Malaysia)"}, ["ilo"] = {"Iloko"}, ["ilp"] = {"Iranun (Philippines)"}, ["ils"] = {"International Sign"}, ["ilu"] = {"Ili'uun"}, ["ilv"] = {"Ilue"}, ["ima"] = {"Mala Malasar"}, ["imi"] = {"Anamgura"}, ["iml"] = {"Miluk"}, ["imn"] = {"Imonda"}, ["imo"] = {"Imbongu"}, ["imr"] = {"Imroing"}, ["ims"] = {"Marsian"}, ["imy"] = {"Milyan"}, ["inb"] = {"Inga"}, ["inc"] = {"Indic languages"}, ["ine"] = {"Indo-European languages"}, ["ing"] = {"Degexit'an"}, ["inh"] = {"Ингуш"}, ["inj"] = {"Jungle Inga"}, ["inl"] = {"Indonesian Sign Language"}, ["inm"] = {"Minaean"}, ["inn"] = {"Isinai"}, ["ino"] = {"Inoke-Yate"}, ["inp"] = {"Iñapari"}, ["ins"] = {"Indian Sign Language"}, ["int"] = {"Intha"}, ["inz"] = {"Ineseño"}, ["ior"] = {"Inor"}, ["iou"] = {"Tuma-Irumu"}, ["iow"] = {"Iowa-Oto"}, ["ipi"] = {"Ipili"}, ["ipo"] = {"Ipiko"}, ["iqu"] = {"Iquito"}, ["iqw"] = {"Ikwo"}, ["ira"] = {"Iranian languages"}, ["ire"] = {"Iresim"}, ["irh"] = {"Irarutu"}, ["iri"] = {"Rigwe", "Irigwe"}, ["irk"] = {"Iraqw"}, ["irn"] = {"Irántxe"}, ["iro"] = {"Iroquoian languages"}, ["irr"] = {"Ir"}, ["iru"] = {"Irula"}, ["irx"] = {"Kamberau"}, ["iry"] = {"Iraya"}, ["isa"] = {"Isabi"}, ["isc"] = {"Isconahua"}, ["isd"] = {"Isnag"}, ["ise"] = {"Italian Sign Language"}, ["isg"] = {"Irish Sign Language"}, ["ish"] = {"Esan"}, ["isi"] = {"Nkem-Nkum"}, ["isk"] = {"Ishkashimi"}, ["ism"] = {"Masimasi"}, ["isn"] = {"Isanzu"}, ["iso"] = {"Isoko"}, ["isr"] = {"Israeli Sign Language"}, ["ist"] = {"Istriot"}, ["isu"] = {"Isu (Menchum Division)"}, ["itb"] = {"Binongan Itneg"}, ["itc"] = {"Italic languages"}, ["itd"] = {"Southern Tidung"}, ["ite"] = {"Itene"}, ["iti"] = {"Inlaod Itneg"}, ["itk"] = {"Judeo-Italian"}, ["itl"] = {"Itelmen"}, ["itm"] = {"Itu Mbon Uzo"}, ["ito"] = {"Itonama"}, ["itr"] = {"Iteri"}, ["its"] = {"Isekiri"}, ["itt"] = {"Maeng Itneg"}, ["itv"] = {"Itawit"}, ["itw"] = {"Ito"}, ["itx"] = {"Itik"}, ["ity"] = {"Moyadan Itneg"}, ["itz"] = {"Itzá"}, ["ium"] = {"Iu Mien"}, ["ivb"] = {"Ibatan"}, ["ivv"] = {"Ivatan"}, ["iwk"] = {"I-Wak"}, ["iwm"] = {"Iwam"}, ["iwo"] = {"Iwur"}, ["iws"] = {"Sepik Iwam"}, ["ixc"] = {"Ixcatec"}, ["ixl"] = {"Ixil"}, ["iya"] = {"Iyayu"}, ["iyo"] = {"Mesaka"}, ["iyx"] = {"Yaka (Congo)"}, ["izh"] = {"Ingrian"}, ["izr"] = {"Izere"}, ["izz"] = {"Izii"}, ["jaa"] = {"Jamamadí"}, ["jab"] = {"Hyam"}, ["jac"] = {"Popti'", "Jakalteko"}, ["jad"] = {"Jahanka"}, ["jae"] = {"Yabem"}, ["jaf"] = {"Jara"}, ["jah"] = {"Jah Hut"}, ["jaj"] = {"Zazao"}, ["jak"] = {"Jakun"}, ["jal"] = {"Yalahatan"}, ["jam"] = {"Ямайкын Креол"}, ["jan"] = {"Jandai"}, ["jao"] = {"Yanyuwa"}, ["jaq"] = {"Yaqay"}, ["jas"] = {"New Caledonian Javanese"}, ["jat"] = {"Jakati"}, ["jau"] = {"Yaur"}, ["jax"] = {"Jambi Malay"}, ["jay"] = {"Yan-nhangu", "Nhangu"}, ["jaz"] = {"Jawe"}, ["jbe"] = {"Judeo-Berber"}, ["jbi"] = {"Badjiri"}, ["jbj"] = {"Arandai"}, ["jbk"] = {"Barikewa"}, ["jbm"] = {"Bijim"}, ["jbn"] = {"Nafusi"}, ["jbo"] = {"Lojban"}, ["jbr"] = {"Jofotek-Bromnya"}, ["jbt"] = {"Jabutí"}, ["jbu"] = {"Jukun Takum"}, ["jbw"] = {"Yawijibaya"}, ["jcs"] = {"Jamaican Country Sign Language"}, ["jct"] = {"Krymchak"}, ["jda"] = {"Jad"}, ["jdg"] = {"Jadgali"}, ["jdt"] = {"Judeo-Tat"}, ["jeb"] = {"Jebero"}, ["jee"] = {"Jerung"}, ["jeh"] = {"Jeh"}, ["jei"] = {"Yei"}, ["jek"] = {"Jeri Kuo"}, ["jel"] = {"Yelmek"}, ["jen"] = {"Dza"}, ["jer"] = {"Jere"}, ["jet"] = {"Manem"}, ["jeu"] = {"Jonkor Bourmataguil"}, ["jgb"] = {"Ngbee"}, ["jge"] = {"Judeo-Georgian"}, ["jgk"] = {"Gwak"}, ["jgo"] = {"Ngomba"}, ["jhi"] = {"Jehai"}, ["jhs"] = {"Jhankot Sign Language"}, ["jia"] = {"Jina"}, ["jib"] = {"Jibu"}, ["jic"] = {"Tol"}, ["jid"] = {"Bu (Kaduna State)"}, ["jie"] = {"Jilbe"}, ["jig"] = {"Jingulu", "Djingili"}, ["jih"] = {"sTodsde", "Shangzhai"}, ["jii"] = {"Jiiddu"}, ["jil"] = {"Jilim"}, ["jim"] = {"Jimi (Cameroon)"}, ["jio"] = {"Jiamao"}, ["jiq"] = {"Guanyinqiao", "Lavrung"}, ["jit"] = {"Jita"}, ["jiu"] = {"Youle Jinuo"}, ["jiv"] = {"Shuar"}, ["jiy"] = {"Buyuan Jinuo"}, ["jje"] = {"Jejueo"}, ["jjr"] = {"Bankal"}, ["jka"] = {"Kaera"}, ["jkm"] = {"Mobwa Karen"}, ["jko"] = {"Kubo"}, ["jkp"] = {"Paku Karen"}, ["jkr"] = {"Koro (India)"}, ["jks"] = {"Amami Koniya Sign Language"}, ["jku"] = {"Labir"}, ["jle"] = {"Ngile"}, ["jls"] = {"Jamaican Sign Language"}, ["jma"] = {"Dima"}, ["jmb"] = {"Zumbun"}, ["jmc"] = {"Machame"}, ["jmd"] = {"Yamdena"}, ["jmi"] = {"Jimi (Nigeria)"}, ["jml"] = {"Jumli"}, ["jmn"] = {"Makuri Naga"}, ["jmr"] = {"Kamara"}, ["jms"] = {"Mashi (Nigeria)"}, ["jmw"] = {"Mouwase"}, ["jmx"] = {"Western Juxtlahuaca Mixtec"}, ["jna"] = {"Jangshung"}, ["jnd"] = {"Jandavra"}, ["jng"] = {"Yangman"}, ["jni"] = {"Janji"}, ["jnj"] = {"Yemsa"}, ["jnl"] = {"Rawat"}, ["jns"] = {"Jaunsari"}, ["job"] = {"Joba"}, ["jod"] = {"Wojenaka"}, ["jog"] = {"Jogi"}, ["jor"] = {"Jorá"}, ["jos"] = {"Jordanian Sign Language"}, ["jow"] = {"Jowulu"}, ["jpa"] = {"Jewish Palestinian Aramaic"}, ["jpr"] = {"Judeo-Persian"}, ["jpx"] = {"Japanese (family)"}, ["jqr"] = {"Jaqaru"}, ["jra"] = {"Jarai"}, ["jrb"] = {"Judeo-Arabic"}, ["jrr"] = {"Jiru"}, ["jrt"] = {"Jakattoe"}, ["jru"] = {"Japrería"}, ["jsl"] = {"Japanese Sign Language"}, ["jua"] = {"Júma"}, ["jub"] = {"Wannu"}, ["juc"] = {"Jurchen"}, ["jud"] = {"Worodougou"}, ["juh"] = {"Hõne"}, ["jui"] = {"Ngadjuri"}, ["juk"] = {"Wapan"}, ["jul"] = {"Jirel"}, ["jum"] = {"Jumjum"}, ["jun"] = {"Juang"}, ["juo"] = {"Jiba"}, ["jup"] = {"Hupdë"}, ["jur"] = {"Jurúna"}, ["jus"] = {"Jumla Sign Language"}, ["jut"] = {"Jutish"}, ["juu"] = {"Ju"}, ["juw"] = {"Wãpha"}, ["juy"] = {"Juray"}, ["jvd"] = {"Javindo"}, ["jvn"] = {"Caribbean Javanese"}, ["jwi"] = {"Jwira-Pepesa"}, ["jya"] = {"Jiarong"}, ["jye"] = {"Judeo-Yemeni Arabic"}, ["jyy"] = {"Jaya"}, ["kaa"] = {"Кара-Калпак", "Каракалпак"}, ["kab"] = {"Kabyle"}, ["kac"] = {"Kachin", "Jingpho"}, ["kad"] = {"Adara"}, ["kae"] = {"Ketangalan"}, ["kaf"] = {"Katso"}, ["kag"] = {"Kajaman"}, ["kah"] = {"Kara (Central African Republic)"}, ["kai"] = {"Karekare"}, ["kaj"] = {"Jju"}, ["kak"] = {"Kalanguya", "Kayapa Kallahan"}, ["kam"] = {"Kamba (Kenya)"}, ["kao"] = {"Xaasongaxango"}, ["kap"] = {"Bezhta"}, ["kaq"] = {"Capanahua"}, ["kar"] = {"Karen languages"}, ["kav"] = {"Katukína"}, ["kaw"] = {"Кави"}, ["kax"] = {"Kao"}, ["kay"] = {"Kamayurá"}, ["kba"] = {"Kalarko"}, ["kbb"] = {"Kaxuiâna"}, ["kbc"] = {"Kadiwéu"}, ["kbd"] = {"Кабард"}, ["kbe"] = {"Kanju"}, ["kbg"] = {"Khamba"}, ["kbh"] = {"Camsá"}, ["kbi"] = {"Kaptiau"}, ["kbj"] = {"Kari"}, ["kbk"] = {"Grass Koiari"}, ["kbl"] = {"Kanembu"}, ["kbm"] = {"Iwal"}, ["kbn"] = {"Kare (Central African Republic)"}, ["kbo"] = {"Keliko"}, ["kbp"] = {"Kabiyè"}, ["kbq"] = {"Kamano"}, ["kbr"] = {"Kafa"}, ["kbs"] = {"Kande"}, ["kbt"] = {"Abadi"}, ["kbu"] = {"Kabutra"}, ["kbv"] = {"Dera (Indonesia)"}, ["kbw"] = {"Kaiep"}, ["kbx"] = {"Ap Ma"}, ["kby"] = {"Manga Kanuri"}, ["kbz"] = {"Duhwa"}, ["kca"] = {"Khanty"}, ["kcb"] = {"Kawacha"}, ["kcc"] = {"Lubila"}, ["kcd"] = {"Ngkâlmpw Kanum"}, ["kce"] = {"Kaivi"}, ["kcf"] = {"Ukaan"}, ["kcg"] = {"Tyap"}, ["kch"] = {"Vono"}, ["kci"] = {"Kamantan"}, ["kcj"] = {"Kobiana"}, ["kck"] = {"Kalanga"}, ["kcl"] = {"Kela (Papua New Guinea)", "Kala"}, ["kcm"] = {"Gula (Central African Republic)"}, ["kcn"] = {"Nubi"}, ["kco"] = {"Kinalakna"}, ["kcp"] = {"Kanga"}, ["kcq"] = {"Kamo"}, ["kcr"] = {"Katla"}, ["kcs"] = {"Koenoem"}, ["kct"] = {"Kaian"}, ["kcu"] = {"Kami (Tanzania)"}, ["kcv"] = {"Kete"}, ["kcw"] = {"Kabwari"}, ["kcx"] = {"Kachama-Ganjule"}, ["kcy"] = {"Korandje"}, ["kcz"] = {"Konongo"}, ["kda"] = {"Worimi"}, ["kdc"] = {"Kutu"}, ["kdd"] = {"Yankunytjatjara"}, ["kde"] = {"Makonde"}, ["kdf"] = {"Mamusi"}, ["kdg"] = {"Seba"}, ["kdh"] = {"Tem"}, ["kdi"] = {"Kumam"}, ["kdj"] = {"Karamojong"}, ["kdk"] = {"Numèè", "Kwényi"}, ["kdl"] = {"Tsikimba"}, ["kdm"] = {"Kagoma"}, ["kdn"] = {"Kunda"}, ["kdo"] = {"Kordofanian languages"}, ["kdp"] = {"Kaningdon-Nindem"}, ["kdq"] = {"Koch"}, ["kdr"] = {"Karaim"}, ["kdt"] = {"Kuy"}, ["kdu"] = {"Kadaru"}, ["kdw"] = {"Koneraw"}, ["kdx"] = {"Kam"}, ["kdy"] = {"Keder", "Keijar"}, ["kdz"] = {"Kwaja"}, ["kea"] = {"Kabuverdianu"}, ["keb"] = {"Kélé"}, ["kec"] = {"Keiga"}, ["ked"] = {"Kerewe"}, ["kee"] = {"Eastern Keres"}, ["kef"] = {"Kpessi"}, ["keg"] = {"Tese"}, ["keh"] = {"Keak"}, ["kei"] = {"Kei"}, ["kej"] = {"Kadar"}, ["kek"] = {"Kekchí"}, ["kel"] = {"Kela (Democratic Republic of Congo)"}, ["kem"] = {"Kemak"}, ["ken"] = {"Kenyang"}, ["keo"] = {"Kakwa"}, ["kep"] = {"Kaikadi"}, ["keq"] = {"Kamar"}, ["ker"] = {"Kera"}, ["kes"] = {"Kugbo"}, ["ket"] = {"Ket"}, ["keu"] = {"Akebu"}, ["kev"] = {"Kanikkaran"}, ["kew"] = {"West Kewa"}, ["kex"] = {"Kukna"}, ["key"] = {"Kupia"}, ["kez"] = {"Kukele"}, ["kfa"] = {"Kodava"}, ["kfb"] = {"Northwestern Kolami"}, ["kfc"] = {"Konda-Dora"}, ["kfd"] = {"Korra Koraga"}, ["kfe"] = {"Kota (India)"}, ["kff"] = {"Koya"}, ["kfg"] = {"Kudiya"}, ["kfh"] = {"Kurichiya"}, ["kfi"] = {"Kannada Kurumba"}, ["kfj"] = {"Kemiehua"}, ["kfk"] = {"Kinnauri"}, ["kfl"] = {"Kung"}, ["kfm"] = {"Khunsari"}, ["kfn"] = {"Kuk"}, ["kfo"] = {"Koro (Côte d'Ivoire)"}, ["kfp"] = {"Korwa"}, ["kfq"] = {"Korku"}, ["kfr"] = {"Kachhi", "Kutchi"}, ["kfs"] = {"Bilaspuri"}, ["kft"] = {"Kanjari"}, ["kfu"] = {"Katkari"}, ["kfv"] = {"Kurmukar"}, ["kfw"] = {"Kharam Naga"}, ["kfx"] = {"Kullu Pahari"}, ["kfy"] = {"Kumaoni"}, ["kfz"] = {"Koromfé"}, ["kga"] = {"Koyaga"}, ["kgb"] = {"Kawe"}, ["kge"] = {"Komering"}, ["kgf"] = {"Kube"}, ["kgg"] = {"Kusunda"}, ["kgi"] = {"Selangor Sign Language"}, ["kgj"] = {"Gamale Kham"}, ["kgk"] = {"Kaiwá"}, ["kgl"] = {"Kunggari"}, ["kgm"] = {"Karipúna"}, ["kgn"] = {"Karingani"}, ["kgo"] = {"Krongo"}, ["kgp"] = {"Kaingang"}, ["kgq"] = {"Kamoro"}, ["kgr"] = {"Abun"}, ["kgs"] = {"Kumbainggar"}, ["kgt"] = {"Somyev"}, ["kgu"] = {"Kobol"}, ["kgv"] = {"Karas"}, ["kgw"] = {"Karon Dori"}, ["kgx"] = {"Kamaru"}, ["kgy"] = {"Kyerung"}, ["kha"] = {"Khasi"}, ["khb"] = {"Lü"}, ["khc"] = {"Tukang Besi North"}, ["khd"] = {"Bädi Kanum"}, ["khe"] = {"Korowai"}, ["khf"] = {"Khuen"}, ["khg"] = {"Khams Tibetan"}, ["khh"] = {"Kehu"}, ["khi"] = {"Khoisan languages"}, ["khj"] = {"Kuturmi"}, ["khk"] = {"Halh Mongolian"}, ["khl"] = {"Lusi"}, ["khn"] = {"Khandesi"}, ["kho"] = {"Khotanese", "Sakan"}, ["khp"] = {"Kapori", "Kapauri"}, ["khq"] = {"Koyra Chiini Songhay"}, ["khr"] = {"Kharia"}, ["khs"] = {"Kasua"}, ["kht"] = {"Khamti"}, ["khu"] = {"Nkhumbi"}, ["khv"] = {"Khvarshi"}, ["khw"] = {"Ховар"}, ["khx"] = {"Kanu"}, ["khy"] = {"Kele (Democratic Republic of Congo)"}, ["khz"] = {"Keapara"}, ["kia"] = {"Kim"}, ["kib"] = {"Koalib"}, ["kic"] = {"Kickapoo"}, ["kid"] = {"Koshin"}, ["kie"] = {"Kibet"}, ["kif"] = {"Eastern Parbate Kham"}, ["kig"] = {"Kimaama", "Kimaghima"}, ["kih"] = {"Kilmeri"}, ["kii"] = {"Kitsai"}, ["kij"] = {"Kilivila"}, ["kil"] = {"Kariya"}, ["kim"] = {"Karagas"}, ["kio"] = {"Kiowa"}, ["kip"] = {"Sheshi Kham"}, ["kiq"] = {"Kosadle", "Kosare"}, ["kis"] = {"Kis"}, ["kit"] = {"Agob"}, ["kiu"] = {"Kirmanjki (individual language)"}, ["kiv"] = {"Kimbu"}, ["kiw"] = {"Northeast Kiwai"}, ["kix"] = {"Khiamniungan Naga"}, ["kiy"] = {"Kirikiri"}, ["kiz"] = {"Kisi"}, ["kja"] = {"Mlap"}, ["kjb"] = {"Q'anjob'al", "Kanjobal"}, ["kjc"] = {"Coastal Konjo"}, ["kjd"] = {"Southern Kiwai"}, ["kje"] = {"Kisar"}, ["kjg"] = {"Khmu"}, ["kjh"] = {"Khakas"}, ["kji"] = {"Zabana"}, ["kjj"] = {"Khinalugh"}, ["kjk"] = {"Highland Konjo"}, ["kjl"] = {"Western Parbate Kham"}, ["kjm"] = {"Kháng"}, ["kjn"] = {"Kunjen"}, ["kjo"] = {"Harijan Kinnauri"}, ["kjp"] = {"Pwo Eastern Karen"}, ["kjq"] = {"Western Keres"}, ["kjr"] = {"Kurudu"}, ["kjs"] = {"East Kewa"}, ["kjt"] = {"Phrae Pwo Karen"}, ["kju"] = {"Kashaya"}, ["kjv"] = {"Kaikavian Literary Language"}, ["kjx"] = {"Ramopa"}, ["kjy"] = {"Erave"}, ["kjz"] = {"Bumthangkha"}, ["kka"] = {"Kakanda"}, ["kkb"] = {"Kwerisa"}, ["kkc"] = {"Odoodee"}, ["kkd"] = {"Kinuku"}, ["kke"] = {"Kakabe"}, ["kkf"] = {"Kalaktang Monpa"}, ["kkg"] = {"Mabaka Valley Kalinga"}, ["kkh"] = {"Khün"}, ["kki"] = {"Kagulu"}, ["kkj"] = {"Kako"}, ["kkk"] = {"Kokota"}, ["kkl"] = {"Kosarek Yale"}, ["kkm"] = {"Kiong"}, ["kkn"] = {"Kon Keu"}, ["kko"] = {"Karko"}, ["kkp"] = {"Gugubera", "Koko-Bera"}, ["kkq"] = {"Kaeku"}, ["kkr"] = {"Kir-Balar"}, ["kks"] = {"Giiwo"}, ["kkt"] = {"Koi"}, ["kku"] = {"Tumi"}, ["kkv"] = {"Kangean"}, ["kkw"] = {"Teke-Kukuya"}, ["kkx"] = {"Kohin"}, ["kky"] = {"Guugu Yimidhirr", "Guguyimidjir"}, ["kkz"] = {"Kaska"}, ["kla"] = {"Klamath-Modoc"}, ["klb"] = {"Kiliwa"}, ["klc"] = {"Kolbila"}, ["kld"] = {"Gamilaraay"}, ["kle"] = {"Kulung (Nepal)"}, ["klf"] = {"Kendeje"}, ["klg"] = {"Tagakaulo"}, ["klh"] = {"Weliki"}, ["kli"] = {"Kalumpang"}, ["klj"] = {"Khalaj"}, ["klk"] = {"Kono (Nigeria)"}, ["kll"] = {"Kagan Kalagan"}, ["klm"] = {"Migum"}, ["kln"] = {"Kalenjin"}, ["klo"] = {"Kapya"}, ["klp"] = {"Kamasa"}, ["klq"] = {"Rumu"}, ["klr"] = {"Khaling"}, ["kls"] = {"Kalasha"}, ["klt"] = {"Nukna"}, ["klu"] = {"Klao"}, ["klv"] = {"Maskelynes"}, ["klw"] = {"Tado", "Lindu"}, ["klx"] = {"Koluwawa"}, ["kly"] = {"Kalao"}, ["klz"] = {"Kabola"}, ["kma"] = {"Konni"}, ["kmb"] = {"Kimbundu"}, ["kmc"] = {"Southern Dong"}, ["kmd"] = {"Majukayang Kalinga"}, ["kme"] = {"Bakole"}, ["kmf"] = {"Kare (Papua New Guinea)"}, ["kmg"] = {"Kâte"}, ["kmh"] = {"Kalam"}, ["kmi"] = {"Kami (Nigeria)"}, ["kmj"] = {"Kumarbhag Paharia"}, ["kmk"] = {"Limos Kalinga"}, ["kml"] = {"Tanudan Kalinga"}, ["kmm"] = {"Kom (India)"}, ["kmn"] = {"Awtuw"}, ["kmo"] = {"Kwoma"}, ["kmp"] = {"Gimme"}, ["kmq"] = {"Kwama"}, ["kmr"] = {"Northern Kurdish"}, ["kms"] = {"Kamasau"}, ["kmt"] = {"Kemtuik"}, ["kmu"] = {"Kanite"}, ["kmv"] = {"Karipúna Creole French"}, ["kmw"] = {"Komo (Democratic Republic of Congo)"}, ["kmx"] = {"Waboda"}, ["kmy"] = {"Koma"}, ["kmz"] = {"Khorasani Turkish"}, ["kna"] = {"Dera (Nigeria)"}, ["knb"] = {"Lubuagan Kalinga"}, ["knc"] = {"Central Kanuri"}, ["knd"] = {"Konda"}, ["kne"] = {"Kankanaey"}, ["knf"] = {"Mankanya"}, ["kng"] = {"Koongo"}, ["kni"] = {"Kanufi"}, ["knj"] = {"Western Kanjobal"}, ["knk"] = {"Kuranko"}, ["knl"] = {"Keninjal"}, ["knm"] = {"Kanamarí"}, ["knn"] = {"Konkani (individual language)"}, ["kno"] = {"Kono (Sierra Leone)"}, ["knp"] = {"Kwanja"}, ["knq"] = {"Kintaq"}, ["knr"] = {"Kaningra"}, ["kns"] = {"Kensiu"}, ["knt"] = {"Panoan Katukína"}, ["knu"] = {"Kono (Guinea)"}, ["knv"] = {"Tabo"}, ["knw"] = {"Kung-Ekoka"}, ["knx"] = {"Kendayan", "Salako"}, ["kny"] = {"Kanyok"}, ["knz"] = {"Kalamsé"}, ["koa"] = {"Konomala"}, ["koc"] = {"Kpati"}, ["kod"] = {"Kodi"}, ["koe"] = {"Kacipo-Bale Suri"}, ["kof"] = {"Kubi"}, ["kog"] = {"Cogui", "Kogi"}, ["koh"] = {"Koyo"}, ["koi"] = {"Komi-Permyak"}, ["kok"] = {"Konkani (macrolanguage)"}, ["kol"] = {"Kol (Papua New Guinea)"}, ["koo"] = {"Konzo"}, ["kop"] = {"Waube"}, ["koq"] = {"Kota (Gabon)"}, ["kos"] = {"Kosraean"}, ["kot"] = {"Lagwan"}, ["kou"] = {"Koke"}, ["kov"] = {"Kudu-Camo"}, ["kow"] = {"Kugama"}, ["koy"] = {"Koyukon"}, ["koz"] = {"Korak"}, ["kpa"] = {"Kutto"}, ["kpb"] = {"Mullu Kurumba"}, ["kpc"] = {"Curripaco"}, ["kpd"] = {"Koba"}, ["kpe"] = {"Kpelle"}, ["kpf"] = {"Komba"}, ["kpg"] = {"Kapingamarangi"}, ["kph"] = {"Kplang"}, ["kpi"] = {"Kofei"}, ["kpj"] = {"Karajá"}, ["kpk"] = {"Kpan"}, ["kpl"] = {"Kpala"}, ["kpm"] = {"Koho"}, ["kpn"] = {"Kepkiriwát"}, ["kpo"] = {"Ikposo"}, ["kpq"] = {"Korupun-Sela"}, ["kpr"] = {"Korafe-Yegha"}, ["kps"] = {"Tehit"}, ["kpt"] = {"Karata"}, ["kpu"] = {"Kafoa"}, ["kpv"] = {"Komi-Zyrian"}, ["kpw"] = {"Kobon"}, ["kpx"] = {"Mountain Koiali"}, ["kpy"] = {"Koryak"}, ["kpz"] = {"Kupsabiny"}, ["kqa"] = {"Mum"}, ["kqb"] = {"Kovai"}, ["kqc"] = {"Doromu-Koki"}, ["kqd"] = {"Koy Sanjaq Surat"}, ["kqe"] = {"Kalagan"}, ["kqf"] = {"Kakabai"}, ["kqg"] = {"Khe"}, ["kqh"] = {"Kisankasa"}, ["kqi"] = {"Koitabu"}, ["kqj"] = {"Koromira"}, ["kqk"] = {"Kotafon Gbe"}, ["kql"] = {"Kyenele"}, ["kqm"] = {"Khisa"}, ["kqn"] = {"Kaonde"}, ["kqo"] = {"Eastern Krahn"}, ["kqp"] = {"Kimré"}, ["kqq"] = {"Krenak"}, ["kqr"] = {"Kimaragang"}, ["kqs"] = {"Northern Kissi"}, ["kqt"] = {"Klias River Kadazan"}, ["kqu"] = {"Seroa"}, ["kqv"] = {"Okolod"}, ["kqw"] = {"Kandas"}, ["kqx"] = {"Mser"}, ["kqy"] = {"Koorete"}, ["kqz"] = {"Korana"}, ["kra"] = {"Kumhali"}, ["krb"] = {"Karkin"}, ["krc"] = {"Карачай-Балкар"}, ["krd"] = {"Kairui-Midiki"}, ["kre"] = {"Panará"}, ["krf"] = {"Koro (Vanuatu)"}, ["krh"] = {"Kurama"}, ["kri"] = {"Krio"}, ["krj"] = {"Kinaray-A"}, ["krk"] = {"Kerek"}, ["krl"] = {"Karelian"}, ["krn"] = {"Sapo"}, ["kro"] = {"Kru languages"}, ["krp"] = {"Korop"}, ["krr"] = {"Krung"}, ["krs"] = {"Gbaya (Sudan)"}, ["krt"] = {"Tumari Kanuri"}, ["kru"] = {"Kurukh"}, ["krv"] = {"Kavet"}, ["krw"] = {"Western Krahn"}, ["krx"] = {"Karon"}, ["kry"] = {"Kryts"}, ["krz"] = {"Sota Kanum"}, ["ksa"] = {"Shuwa-Zamani"}, ["ksb"] = {"Shambala"}, ["ksc"] = {"Southern Kalinga"}, ["ksd"] = {"Kuanua"}, ["kse"] = {"Kuni"}, ["ksf"] = {"Bafia"}, ["ksg"] = {"Kusaghe"}, ["ksh"] = {"Кёльн"}, ["ksi"] = {"Krisa", "I'saka"}, ["ksj"] = {"Uare"}, ["ksk"] = {"Kansa"}, ["ksl"] = {"Kumalu"}, ["ksm"] = {"Kumba"}, ["ksn"] = {"Kasiguranin"}, ["kso"] = {"Kofa"}, ["ksp"] = {"Kaba"}, ["ksq"] = {"Kwaami"}, ["ksr"] = {"Borong"}, ["kss"] = {"Southern Kisi"}, ["kst"] = {"Winyé"}, ["ksu"] = {"Khamyang"}, ["ksv"] = {"Kusu"}, ["ksw"] = {"S'gaw Karen"}, ["ksx"] = {"Kedang"}, ["ksy"] = {"Kharia Thar"}, ["ksz"] = {"Kodaku"}, ["kta"] = {"Katua"}, ["ktb"] = {"Kambaata"}, ["ktc"] = {"Kholok"}, ["ktd"] = {"Kokata", "Kukatha"}, ["kte"] = {"Nubri"}, ["ktf"] = {"Kwami"}, ["ktg"] = {"Kalkutung"}, ["kth"] = {"Karanga"}, ["kti"] = {"North Muyu"}, ["ktj"] = {"Plapo Krumen"}, ["ktk"] = {"Kaniet"}, ["ktl"] = {"Koroshi"}, ["ktm"] = {"Kurti"}, ["ktn"] = {"Karitiâna"}, ["kto"] = {"Kuot"}, ["ktp"] = {"Kaduo"}, ["ktq"] = {"Katabaga"}, ["kts"] = {"South Muyu"}, ["ktt"] = {"Ketum"}, ["ktu"] = {"Kituba (Democratic Republic of Congo)"}, ["ktv"] = {"Eastern Katu"}, ["ktw"] = {"Kato"}, ["ktx"] = {"Kaxararí"}, ["kty"] = {"Kango (Bas-Uélé District)"}, ["ktz"] = {"Juǀʼhoan", "Juǀʼhoansi"}, ["kub"] = {"Kutep"}, ["kuc"] = {"Kwinsu"}, ["kud"] = {"'Auhelawa"}, ["kue"] = {"Kuman (Papua New Guinea)"}, ["kuf"] = {"Western Katu"}, ["kug"] = {"Kupa"}, ["kuh"] = {"Kushi"}, ["kui"] = {"Kuikúro-Kalapálo", "Kalapalo"}, ["kuj"] = {"Kuria"}, ["kuk"] = {"Kepo'"}, ["kul"] = {"Kulere"}, ["kum"] = {"Кумык"}, ["kun"] = {"Kunama"}, ["kuo"] = {"Kumukio"}, ["kup"] = {"Kunimaipa"}, ["kuq"] = {"Karipuna"}, ["kus"] = {"Kusaal"}, ["kut"] = {"Kutenai"}, ["kuu"] = {"Upper Kuskokwim"}, ["kuv"] = {"Kur"}, ["kuw"] = {"Kpagua"}, ["kux"] = {"Kukatja"}, ["kuy"] = {"Kuuku-Ya'u"}, ["kuz"] = {"Kunza"}, ["kva"] = {"Bagvalal"}, ["kvb"] = {"Kubu"}, ["kvc"] = {"Kove"}, ["kvd"] = {"Kui (Indonesia)"}, ["kve"] = {"Kalabakan"}, ["kvf"] = {"Kabalai"}, ["kvg"] = {"Kuni-Boazi"}, ["kvh"] = {"Komodo"}, ["kvi"] = {"Kwang"}, ["kvj"] = {"Psikye"}, ["kvk"] = {"Korean Sign Language"}, ["kvl"] = {"Kayaw"}, ["kvm"] = {"Kendem"}, ["kvn"] = {"Border Kuna"}, ["kvo"] = {"Dobel"}, ["kvp"] = {"Kompane"}, ["kvq"] = {"Geba Karen"}, ["kvr"] = {"Kerinci"}, ["kvt"] = {"Lahta Karen", "Lahta"}, ["kvu"] = {"Yinbaw Karen"}, ["kvv"] = {"Kola"}, ["kvw"] = {"Wersing"}, ["kvx"] = {"Parkari Koli"}, ["kvy"] = {"Yintale Karen", "Yintale"}, ["kvz"] = {"Tsakwambo", "Tsaukambo"}, ["kwa"] = {"Dâw"}, ["kwb"] = {"Kwa"}, ["kwc"] = {"Likwala"}, ["kwd"] = {"Kwaio"}, ["kwe"] = {"Kwerba"}, ["kwf"] = {"Kwara'ae"}, ["kwg"] = {"Sara Kaba Deme"}, ["kwh"] = {"Kowiai"}, ["kwi"] = {"Awa-Cuaiquer"}, ["kwj"] = {"Kwanga"}, ["kwk"] = {"Kwakiutl"}, ["kwl"] = {"Kofyar"}, ["kwm"] = {"Kwambi"}, ["kwn"] = {"Квангали"}, ["kwo"] = {"Kwomtari"}, ["kwp"] = {"Kodia"}, ["kwr"] = {"Kwer"}, ["kws"] = {"Kwese"}, ["kwt"] = {"Kwesten"}, ["kwu"] = {"Kwakum"}, ["kwv"] = {"Sara Kaba Náà"}, ["kww"] = {"Kwinti"}, ["kwx"] = {"Khirwar"}, ["kwy"] = {"San Salvador Kongo"}, ["kwz"] = {"Kwadi"}, ["kxa"] = {"Kairiru"}, ["kxb"] = {"Krobu"}, ["kxc"] = {"Konso", "Khonso"}, ["kxd"] = {"Brunei"}, ["kxf"] = {"Manumanaw Karen", "Manumanaw"}, ["kxh"] = {"Karo (Ethiopia)"}, ["kxi"] = {"Keningau Murut"}, ["kxj"] = {"Kulfa"}, ["kxk"] = {"Zayein Karen"}, ["kxm"] = {"Northern Khmer"}, ["kxn"] = {"Kanowit-Tanjong Melanau"}, ["kxo"] = {"Kanoé"}, ["kxp"] = {"Wadiyara Koli"}, ["kxq"] = {"Smärky Kanum"}, ["kxr"] = {"Koro (Papua New Guinea)"}, ["kxs"] = {"Kangjia"}, ["kxt"] = {"Koiwat"}, ["kxv"] = {"Kuvi"}, ["kxw"] = {"Konai"}, ["kxx"] = {"Likuba"}, ["kxy"] = {"Kayong"}, ["kxz"] = {"Kerewo"}, ["kya"] = {"Kwaya"}, ["kyb"] = {"Butbut Kalinga"}, ["kyc"] = {"Kyaka"}, ["kyd"] = {"Karey"}, ["kye"] = {"Krache"}, ["kyf"] = {"Kouya"}, ["kyg"] = {"Keyagana"}, ["kyh"] = {"Karok"}, ["kyi"] = {"Kiput"}, ["kyj"] = {"Karao"}, ["kyk"] = {"Kamayo"}, ["kyl"] = {"Kalapuya"}, ["kym"] = {"Kpatili"}, ["kyn"] = {"Northern Binukidnon"}, ["kyo"] = {"Kelon"}, ["kyp"] = {"Kang"}, ["kyq"] = {"Kenga"}, ["kyr"] = {"Kuruáya"}, ["kys"] = {"Baram Kayan"}, ["kyt"] = {"Kayagar"}, ["kyu"] = {"Western Kayah"}, ["kyv"] = {"Kayort"}, ["kyw"] = {"Kudmali"}, ["kyx"] = {"Rapoisi"}, ["kyy"] = {"Kambaira"}, ["kyz"] = {"Kayabí"}, ["kza"] = {"Western Karaboro"}, ["kzb"] = {"Kaibobo"}, ["kzc"] = {"Bondoukou Kulango"}, ["kzd"] = {"Kadai"}, ["kze"] = {"Kosena"}, ["kzf"] = {"Da'a Kaili"}, ["kzg"] = {"Kikai"}, ["kzi"] = {"Kelabit"}, ["kzk"] = {"Kazukuru"}, ["kzl"] = {"Kayeli"}, ["kzm"] = {"Kais"}, ["kzn"] = {"Kokola"}, ["kzo"] = {"Kaningi"}, ["kzp"] = {"Kaidipang"}, ["kzq"] = {"Kaike"}, ["kzr"] = {"Karang"}, ["kzs"] = {"Sugut Dusun"}, ["kzu"] = {"Kayupulau"}, ["kzv"] = {"Komyandaret"}, ["kzw"] = {"Karirí-Xocó"}, ["kzx"] = {"Kamarian"}, ["kzy"] = {"Kango (Tshopo District)"}, ["kzz"] = {"Kalabra"}, ["laa"] = {"Southern Subanen"}, ["lab"] = {"Linear A"}, ["lac"] = {"Lacandon"}, ["lad"] = {"Ladino"}, ["lae"] = {"Pattani"}, ["laf"] = {"Lafofa"}, ["lag"] = {"Langi"}, ["lah"] = {"Lahnda"}, ["lai"] = {"Lambya"}, ["laj"] = {"Lango (Uganda)"}, ["lak"] = {"Laka (Nigeria)"}, ["lal"] = {"Lalia"}, ["lam"] = {"Lamba"}, ["lan"] = {"Laru"}, ["lap"] = {"Laka (Chad)"}, ["laq"] = {"Qabiao"}, ["lar"] = {"Larteh"}, ["las"] = {"Lama (Togo)"}, ["lau"] = {"Laba"}, ["law"] = {"Lauje"}, ["lax"] = {"Tiwa"}, ["lay"] = {"Lama Bai"}, ["laz"] = {"Aribwatsa"}, ["lbb"] = {"Label"}, ["lbc"] = {"Lakkia"}, ["lbe"] = {"Лак"}, ["lbf"] = {"Tinani"}, ["lbg"] = {"Laopang"}, ["lbi"] = {"La'bi"}, ["lbj"] = {"Ladakhi"}, ["lbk"] = {"Central Bontok"}, ["lbl"] = {"Libon Bikol"}, ["lbm"] = {"Lodhi"}, ["lbn"] = {"Rmeet"}, ["lbo"] = {"Laven"}, ["lbq"] = {"Wampar"}, ["lbr"] = {"Lohorung"}, ["lbs"] = {"Libyan Sign Language"}, ["lbt"] = {"Lachi"}, ["lbu"] = {"Labu"}, ["lbv"] = {"Lavatbura-Lamusong"}, ["lbw"] = {"Tolaki"}, ["lbx"] = {"Lawangan"}, ["lby"] = {"Lamalama", "Lamu-Lamu"}, ["lbz"] = {"Lardil"}, ["lcc"] = {"Legenyem"}, ["lcd"] = {"Lola"}, ["lce"] = {"Loncong", "Sekak"}, ["lcf"] = {"Lubu"}, ["lch"] = {"Luchazi"}, ["lcl"] = {"Lisela"}, ["lcm"] = {"Tungag"}, ["lcp"] = {"Western Lawa"}, ["lcq"] = {"Luhu"}, ["lcs"] = {"Lisabata-Nuniali"}, ["lda"] = {"Kla-Dan"}, ["ldb"] = {"Dũya"}, ["ldd"] = {"Luri"}, ["ldg"] = {"Lenyima"}, ["ldh"] = {"Lamja-Dengsa-Tola"}, ["ldi"] = {"Laari"}, ["ldj"] = {"Lemoro"}, ["ldk"] = {"Leelau"}, ["ldl"] = {"Kaan"}, ["ldm"] = {"Landoma"}, ["ldn"] = {"Láadan"}, ["ldo"] = {"Loo"}, ["ldp"] = {"Tso"}, ["ldq"] = {"Lufu"}, ["lea"] = {"Lega-Shabunda"}, ["leb"] = {"Lala-Bisa"}, ["lec"] = {"Leco"}, ["led"] = {"Lendu"}, ["lee"] = {"Lyélé"}, ["lef"] = {"Lelemi"}, ["leh"] = {"Lenje"}, ["lei"] = {"Lemio"}, ["lej"] = {"Lengola"}, ["lek"] = {"Leipon"}, ["lel"] = {"Lele (Democratic Republic of Congo)"}, ["lem"] = {"Nomaande"}, ["len"] = {"Lenca"}, ["leo"] = {"Leti (Cameroon)"}, ["lep"] = {"Lepcha"}, ["leq"] = {"Lembena"}, ["ler"] = {"Lenkau"}, ["les"] = {"Lese"}, ["let"] = {"Lesing-Gelimi", "Amio-Gelimi"}, ["leu"] = {"Kara (Papua New Guinea)"}, ["lev"] = {"Lamma"}, ["lew"] = {"Ledo Kaili"}, ["lex"] = {"Luang"}, ["ley"] = {"Lemolang"}, ["lez"] = {"Лезги"}, ["lfa"] = {"Lefa"}, ["lfn"] = {"Lingua Franca Nova"}, ["lga"] = {"Lungga"}, ["lgb"] = {"Laghu"}, ["lgg"] = {"Lugbara"}, ["lgh"] = {"Laghuu"}, ["lgi"] = {"Lengilu"}, ["lgk"] = {"Lingarak", "Neverver"}, ["lgl"] = {"Wala"}, ["lgm"] = {"Lega-Mwenga"}, ["lgn"] = {"T'apo", "Opuuo"}, ["lgq"] = {"Logba"}, ["lgr"] = {"Lengo"}, ["lgt"] = {"Pahi"}, ["lgu"] = {"Longgu"}, ["lgz"] = {"Ligenza"}, ["lha"] = {"Laha (Viet Nam)"}, ["lhh"] = {"Laha (Indonesia)"}, ["lhi"] = {"Lahu Shi"}, ["lhl"] = {"Lahul Lohar"}, ["lhm"] = {"Lhomi"}, ["lhn"] = {"Lahanan"}, ["lhp"] = {"Lhokpu"}, ["lhs"] = {"Mlahsö"}, ["lht"] = {"Lo-Toga"}, ["lhu"] = {"Lahu"}, ["lia"] = {"West-Central Limba"}, ["lib"] = {"Likum"}, ["lic"] = {"Hlai"}, ["lid"] = {"Nyindrou"}, ["lie"] = {"Likila"}, ["lif"] = {"Limbu"}, ["lig"] = {"Ligbi"}, ["lih"] = {"Lihir"}, ["lij"] = {"Лигур"}, ["lik"] = {"Lika"}, ["lil"] = {"Lillooet"}, ["lio"] = {"Liki"}, ["lip"] = {"Sekpele"}, ["liq"] = {"Libido"}, ["lir"] = {"Liberian English"}, ["lis"] = {"Lisu"}, ["liu"] = {"Logorik"}, ["liv"] = {"Liv"}, ["liw"] = {"Col"}, ["lix"] = {"Liabuku"}, ["liy"] = {"Banda-Bambari"}, ["liz"] = {"Libinza"}, ["lja"] = {"Golpa"}, ["lje"] = {"Rampi"}, ["lji"] = {"Laiyolo"}, ["ljl"] = {"Li'o"}, ["ljp"] = {"Lampung Api"}, ["ljw"] = {"Yirandali"}, ["ljx"] = {"Yuru"}, ["lka"] = {"Lakalei"}, ["lkb"] = {"Kabras", "Lukabaras"}, ["lkc"] = {"Kucong"}, ["lkd"] = {"Lakondê"}, ["lke"] = {"Kenyi"}, ["lkh"] = {"Lakha"}, ["lki"] = {"Laki"}, ["lkj"] = {"Remun"}, ["lkl"] = {"Laeko-Libuat"}, ["lkm"] = {"Kalaamaya"}, ["lkn"] = {"Lakon", "Vure"}, ["lko"] = {"Khayo", "Olukhayo"}, ["lkr"] = {"Päri"}, ["lks"] = {"Kisa", "Olushisa"}, ["lkt"] = {"Lakota"}, ["lku"] = {"Kungkari"}, ["lky"] = {"Lokoya"}, ["lla"] = {"Lala-Roba"}, ["llb"] = {"Lolo"}, ["llc"] = {"Lele (Guinea)"}, ["lld"] = {"Ladin"}, ["lle"] = {"Lele (Papua New Guinea)"}, ["llf"] = {"Hermit"}, ["llg"] = {"Lole"}, ["llh"] = {"Lamu"}, ["lli"] = {"Teke-Laali"}, ["llj"] = {"Ladji Ladji"}, ["llk"] = {"Lelak"}, ["lll"] = {"Lilau"}, ["llm"] = {"Lasalimu"}, ["lln"] = {"Lele (Chad)"}, ["llp"] = {"North Efate"}, ["llq"] = {"Lolak"}, ["lls"] = {"Lithuanian Sign Language"}, ["llu"] = {"Lau"}, ["llx"] = {"Lauan"}, ["lma"] = {"East Limba"}, ["lmb"] = {"Merei"}, ["lmc"] = {"Limilngan"}, ["lmd"] = {"Lumun"}, ["lme"] = {"Pévé"}, ["lmf"] = {"South Lembata"}, ["lmg"] = {"Lamogai"}, ["lmh"] = {"Lambichhong"}, ["lmi"] = {"Lombi"}, ["lmj"] = {"West Lembata"}, ["lmk"] = {"Lamkang"}, ["lml"] = {"Hano"}, ["lmn"] = {"Lambadi"}, ["lmo"] = {"Ломбард"}, ["lmp"] = {"Limbum"}, ["lmq"] = {"Lamatuka"}, ["lmr"] = {"Lamalera"}, ["lmu"] = {"Lamenu"}, ["lmv"] = {"Lomaiviti"}, ["lmw"] = {"Lake Miwok"}, ["lmx"] = {"Laimbue"}, ["lmy"] = {"Lamboya"}, ["lna"] = {"Langbashe"}, ["lnb"] = {"Mbalanhu"}, ["lnd"] = {"Lundayeh", "Lun Bawang"}, ["lng"] = {"Langobardic"}, ["lnh"] = {"Lanoh"}, ["lni"] = {"Daantanai'"}, ["lnj"] = {"Leningitij"}, ["lnl"] = {"South Central Banda"}, ["lnm"] = {"Langam"}, ["lnn"] = {"Lorediakarkar"}, ["lno"] = {"Lango (South Sudan)"}, ["lns"] = {"Lamnso'"}, ["lnu"] = {"Longuda"}, ["lnw"] = {"Lanima"}, ["lnz"] = {"Lonzo"}, ["loa"] = {"Loloda"}, ["lob"] = {"Lobi"}, ["loc"] = {"Inonhan"}, ["loe"] = {"Saluan"}, ["lof"] = {"Logol"}, ["log"] = {"Logo"}, ["loh"] = {"Narim"}, ["loi"] = {"Loma (Côte d'Ivoire)"}, ["loj"] = {"Lou"}, ["lok"] = {"Loko"}, ["lol"] = {"Mongo"}, ["lom"] = {"Loma (Liberia)"}, ["lon"] = {"Malawi Lomwe"}, ["loo"] = {"Lombo"}, ["lop"] = {"Lopa"}, ["loq"] = {"Lobala"}, ["lor"] = {"Téén"}, ["los"] = {"Loniu"}, ["lot"] = {"Otuho"}, ["lou"] = {"Louisiana Creole"}, ["lov"] = {"Lopi"}, ["low"] = {"Tampias Lobu"}, ["lox"] = {"Loun"}, ["loy"] = {"Loke"}, ["loz"] = {"Лози"}, ["lpa"] = {"Lelepa"}, ["lpe"] = {"Lepki"}, ["lpn"] = {"Long Phuri Naga"}, ["lpo"] = {"Lipo"}, ["lpx"] = {"Lopit"}, ["lra"] = {"Rara Bakati'"}, ["lrc"] = {"Northern Luri"}, ["lre"] = {"Laurentian"}, ["lrg"] = {"Laragia"}, ["lri"] = {"Marachi", "Olumarachi"}, ["lrk"] = {"Loarki"}, ["lrl"] = {"Lari"}, ["lrm"] = {"Marama", "Olumarama"}, ["lrn"] = {"Lorang"}, ["lro"] = {"Laro"}, ["lrr"] = {"Southern Yamphu"}, ["lrt"] = {"Larantuka Malay"}, ["lrv"] = {"Larevat"}, ["lrz"] = {"Lemerig"}, ["lsa"] = {"Lasgerdi"}, ["lsb"] = {"Burundian Sign Language", "Langue des Signes Burundaise"}, ["lsd"] = {"Lishana Deni"}, ["lse"] = {"Lusengo"}, ["lsh"] = {"Lish"}, ["lsi"] = {"Lashi"}, ["lsl"] = {"Latvian Sign Language"}, ["lsm"] = {"Saamia", "Olusamia"}, ["lsn"] = {"Tibetan Sign Language"}, ["lso"] = {"Laos Sign Language"}, ["lsp"] = {"Panamanian Sign Language", "Lengua de Señas Panameñas"}, ["lsr"] = {"Aruop"}, ["lss"] = {"Lasi"}, ["lst"] = {"Trinidad and Tobago Sign Language"}, ["lsv"] = {"Sivia Sign Language"}, ["lsy"] = {"Mauritian Sign Language"}, ["ltc"] = {"Late Middle Chinese"}, ["ltg"] = {"Латгал"}, ["lth"] = {"Thur"}, ["lti"] = {"Leti (Indonesia)"}, ["ltn"] = {"Latundê"}, ["lto"] = {"Tsotso", "Olutsotso"}, ["lts"] = {"Tachoni", "Lutachoni"}, ["ltu"] = {"Latu"}, ["lua"] = {"Luba-Lulua"}, ["luc"] = {"Aringa"}, ["lud"] = {"Ludian"}, ["lue"] = {"Luvale"}, ["luf"] = {"Laua"}, ["lui"] = {"Luiseno"}, ["luj"] = {"Luna"}, ["luk"] = {"Lunanakha"}, ["lul"] = {"Olu'bo"}, ["lum"] = {"Luimbi"}, ["lun"] = {"Lunda"}, ["luo"] = {"Luo (Kenya and Tanzania)", "Dholuo"}, ["lup"] = {"Lumbu"}, ["luq"] = {"Lucumi"}, ["lur"] = {"Laura"}, ["lus"] = {"Lushai"}, ["lut"] = {"Лушуцид"}, ["luu"] = {"Lumba-Yakkha"}, ["luv"] = {"Luwati"}, ["luw"] = {"Luo (Cameroon)"}, ["luy"] = {"Luyia", "Oluluyia"}, ["luz"] = {"Southern Luri"}, ["lva"] = {"Maku'a"}, ["lvi"] = {"Lavi"}, ["lvk"] = {"Lavukaleve"}, ["lvs"] = {"Standard Latvian"}, ["lvu"] = {"Levuka"}, ["lwa"] = {"Lwalu"}, ["lwe"] = {"Lewo Eleng"}, ["lwg"] = {"Wanga", "Oluwanga"}, ["lwh"] = {"White Lachi"}, ["lwl"] = {"Eastern Lawa"}, ["lwm"] = {"Laomian"}, ["lwo"] = {"Luwo"}, ["lws"] = {"Malawian Sign Language"}, ["lwt"] = {"Lewotobi"}, ["lwu"] = {"Lawu"}, ["lww"] = {"Lewo"}, ["lxm"] = {"Lakurumau"}, ["lya"] = {"Layakha"}, ["lyg"] = {"Lyngngam"}, ["lyn"] = {"Luyana"}, ["lzh"] = {"Literary Chinese"}, ["lzl"] = {"Litzlitz"}, ["lzn"] = {"Leinong Naga"}, ["lzz"] = {"Laz"}, ["maa"] = {"San Jerónimo Tecóatl Mazatec"}, ["mab"] = {"Yutanduchi Mixtec"}, ["mad"] = {"Madurese"}, ["mae"] = {"Bo-Rukul"}, ["maf"] = {"Mafa"}, ["mag"] = {"Magahi"}, ["mai"] = {"Maithili"}, ["maj"] = {"Jalapa De Díaz Mazatec"}, ["mak"] = {"Makasar"}, ["mam"] = {"Mam"}, ["man"] = {"Mandingo", "Manding"}, ["map"] = {"Austronesian languages"}, ["maq"] = {"Chiquihuitlán Mazatec"}, ["mas"] = {"Masai"}, ["mat"] = {"San Francisco Matlatzinca"}, ["mau"] = {"Huautla Mazatec"}, ["mav"] = {"Sateré-Mawé"}, ["maw"] = {"Mampruli"}, ["max"] = {"North Moluccan Malay"}, ["maz"] = {"Central Mazahua"}, ["mba"] = {"Higaonon"}, ["mbb"] = {"Western Bukidnon Manobo"}, ["mbc"] = {"Macushi"}, ["mbd"] = {"Dibabawon Manobo"}, ["mbe"] = {"Molale"}, ["mbf"] = {"Baba Malay"}, ["mbh"] = {"Mangseng"}, ["mbi"] = {"Ilianen Manobo"}, ["mbj"] = {"Nadëb"}, ["mbk"] = {"Malol"}, ["mbl"] = {"Maxakalí"}, ["mbm"] = {"Ombamba"}, ["mbn"] = {"Macaguán"}, ["mbo"] = {"Mbo (Cameroon)"}, ["mbp"] = {"Malayo"}, ["mbq"] = {"Maisin"}, ["mbr"] = {"Nukak Makú"}, ["mbs"] = {"Sarangani Manobo"}, ["mbt"] = {"Matigsalug Manobo"}, ["mbu"] = {"Mbula-Bwazza"}, ["mbv"] = {"Mbulungish"}, ["mbw"] = {"Maring"}, ["mbx"] = {"Mari (East Sepik Province)"}, ["mby"] = {"Memoni"}, ["mbz"] = {"Amoltepec Mixtec"}, ["mca"] = {"Maca"}, ["mcb"] = {"Machiguenga"}, ["mcc"] = {"Bitur"}, ["mcd"] = {"Sharanahua"}, ["mce"] = {"Itundujia Mixtec"}, ["mcf"] = {"Matsés"}, ["mcg"] = {"Mapoyo"}, ["mch"] = {"Maquiritari"}, ["mci"] = {"Mese"}, ["mcj"] = {"Mvanip"}, ["mck"] = {"Mbunda"}, ["mcl"] = {"Macaguaje"}, ["mcm"] = {"Malaccan Creole Portuguese"}, ["mcn"] = {"Masana"}, ["mco"] = {"Coatlán Mixe"}, ["mcp"] = {"Makaa"}, ["mcq"] = {"Ese"}, ["mcr"] = {"Menya"}, ["mcs"] = {"Mambai"}, ["mct"] = {"Mengisa"}, ["mcu"] = {"Cameroon Mambila"}, ["mcv"] = {"Minanibai"}, ["mcw"] = {"Mawa (Chad)"}, ["mcx"] = {"Mpiemo"}, ["mcy"] = {"South Watut"}, ["mcz"] = {"Mawan"}, ["mda"] = {"Mada (Nigeria)"}, ["mdb"] = {"Morigi"}, ["mdc"] = {"Male (Papua New Guinea)"}, ["mdd"] = {"Mbum"}, ["mde"] = {"Maba (Chad)"}, ["mdf"] = {"Moksha"}, ["mdg"] = {"Massalat"}, ["mdh"] = {"Maguindanaon"}, ["mdi"] = {"Mamvu"}, ["mdj"] = {"Mangbetu"}, ["mdk"] = {"Mangbutu"}, ["mdl"] = {"Maltese Sign Language"}, ["mdm"] = {"Mayogo"}, ["mdn"] = {"Mbati"}, ["mdp"] = {"Mbala"}, ["mdq"] = {"Mbole"}, ["mdr"] = {"Mandar"}, ["mds"] = {"Maria (Papua New Guinea)"}, ["mdt"] = {"Mbere"}, ["mdu"] = {"Mboko"}, ["mdv"] = {"Santa Lucía Monteverde Mixtec"}, ["mdw"] = {"Mbosi"}, ["mdx"] = {"Dizin"}, ["mdy"] = {"Male (Ethiopia)"}, ["mdz"] = {"Suruí Do Pará"}, ["mea"] = {"Menka"}, ["meb"] = {"Ikobi"}, ["mec"] = {"Marra"}, ["med"] = {"Melpa"}, ["mee"] = {"Mengen"}, ["mef"] = {"Megam"}, ["meh"] = {"Southwestern Tlaxiaco Mixtec"}, ["mei"] = {"Midob"}, ["mej"] = {"Meyah"}, ["mek"] = {"Mekeo"}, ["mel"] = {"Central Melanau"}, ["mem"] = {"Mangala"}, ["men"] = {"Mende (Sierra Leone)"}, ["meo"] = {"Kedah Malay"}, ["mep"] = {"Miriwoong"}, ["meq"] = {"Merey"}, ["mer"] = {"Meru"}, ["mes"] = {"Masmaje"}, ["met"] = {"Mato"}, ["meu"] = {"Motu"}, ["mev"] = {"Mano"}, ["mew"] = {"Maaka"}, ["mey"] = {"Хассания"}, ["mez"] = {"Menominee"}, ["mfa"] = {"Pattani Malay"}, ["mfb"] = {"Bangka"}, ["mfc"] = {"Mba"}, ["mfd"] = {"Mendankwe-Nkwen"}, ["mfe"] = {"Маврикийн Креол"}, ["mff"] = {"Naki"}, ["mfg"] = {"Mogofin"}, ["mfh"] = {"Matal"}, ["mfi"] = {"Wandala"}, ["mfj"] = {"Mefele"}, ["mfk"] = {"North Mofu"}, ["mfl"] = {"Putai"}, ["mfm"] = {"Marghi South"}, ["mfn"] = {"Cross River Mbembe"}, ["mfo"] = {"Mbe"}, ["mfp"] = {"Makassar Malay"}, ["mfq"] = {"Moba"}, ["mfr"] = {"Marrithiyel"}, ["mfs"] = {"Mexican Sign Language"}, ["mft"] = {"Mokerang"}, ["mfu"] = {"Mbwela"}, ["mfv"] = {"Mandjak"}, ["mfw"] = {"Mulaha"}, ["mfx"] = {"Melo"}, ["mfy"] = {"Mayo"}, ["mfz"] = {"Mabaan"}, ["mga"] = {"Middle Irish (900-1200)"}, ["mgb"] = {"Mararit"}, ["mgc"] = {"Morokodo"}, ["mgd"] = {"Moru"}, ["mge"] = {"Mango"}, ["mgf"] = {"Maklew"}, ["mgg"] = {"Mpumpong"}, ["mgh"] = {"Makhuwa-Meetto"}, ["mgi"] = {"Lijili"}, ["mgj"] = {"Abureni"}, ["mgk"] = {"Mawes"}, ["mgl"] = {"Maleu-Kilenge"}, ["mgm"] = {"Mambae"}, ["mgn"] = {"Mbangi"}, ["mgo"] = {"Meta'"}, ["mgp"] = {"Eastern Magar"}, ["mgq"] = {"Malila"}, ["mgr"] = {"Mambwe-Lungu"}, ["mgs"] = {"Manda (Tanzania)"}, ["mgt"] = {"Mongol"}, ["mgu"] = {"Mailu"}, ["mgv"] = {"Matengo"}, ["mgw"] = {"Matumbi"}, ["mgy"] = {"Mbunga"}, ["mgz"] = {"Mbugwe"}, ["mha"] = {"Manda (India)"}, ["mhb"] = {"Mahongwe"}, ["mhc"] = {"Mocho"}, ["mhd"] = {"Mbugu"}, ["mhe"] = {"Besisi", "Mah Meri"}, ["mhf"] = {"Mamaa"}, ["mhg"] = {"Margu"}, ["mhi"] = {"Ma'di"}, ["mhj"] = {"Mogholi"}, ["mhk"] = {"Mungaka"}, ["mhl"] = {"Mauwake"}, ["mhm"] = {"Makhuwa-Moniga"}, ["mhn"] = {"Mócheno"}, ["mho"] = {"Mashi (Zambia)"}, ["mhp"] = {"Balinese Malay"}, ["mhq"] = {"Mandan"}, ["mhr"] = {"Eastern Mari"}, ["mhs"] = {"Buru (Indonesia)"}, ["mht"] = {"Mandahuaca"}, ["mhu"] = {"Digaro-Mishmi", "Darang Deng"}, ["mhw"] = {"Mbukushu"}, ["mhx"] = {"Maru", "Lhaovo"}, ["mhy"] = {"Ma'anyan"}, ["mhz"] = {"Mor (Mor Islands)"}, ["mia"] = {"Майами"}, ["mib"] = {"Atatláhuca Mixtec"}, ["mic"] = {"Mi'kmaq", "Micmac"}, ["mid"] = {"Mandaic"}, ["mie"] = {"Ocotepec Mixtec"}, ["mif"] = {"Mofu-Gudur"}, ["mig"] = {"San Miguel El Grande Mixtec"}, ["mih"] = {"Chayuco Mixtec"}, ["mii"] = {"Chigmecatitlán Mixtec"}, ["mij"] = {"Abar", "Mungbam"}, ["mik"] = {"Mikasuki"}, ["mil"] = {"Peñoles Mixtec"}, ["mim"] = {"Alacatlatzala Mixtec"}, ["min"] = {"Minangkabau"}, ["mio"] = {"Pinotepa Nacional Mixtec"}, ["mip"] = {"Apasco-Apoala Mixtec"}, ["miq"] = {"Mískito"}, ["mir"] = {"Isthmus Mixe"}, ["mis"] = {"Кодлогдоогүй хэлнүүд"}, ["mit"] = {"Southern Puebla Mixtec"}, ["miu"] = {"Cacaloxtepec Mixtec"}, ["miw"] = {"Akoye"}, ["mix"] = {"Mixtepec Mixtec"}, ["miy"] = {"Ayutla Mixtec"}, ["miz"] = {"Coatzospan Mixtec"}, ["mjb"] = {"Makalero"}, ["mjc"] = {"San Juan Colorado Mixtec"}, ["mjd"] = {"Northwest Maidu"}, ["mje"] = {"Muskum"}, ["mjg"] = {"Tu"}, ["mjh"] = {"Mwera (Nyasa)"}, ["mji"] = {"Kim Mun"}, ["mjj"] = {"Mawak"}, ["mjk"] = {"Matukar"}, ["mjl"] = {"Mandeali"}, ["mjm"] = {"Medebur"}, ["mjn"] = {"Ma (Papua New Guinea)"}, ["mjo"] = {"Malankuravan"}, ["mjp"] = {"Malapandaram"}, ["mjq"] = {"Malaryan"}, ["mjr"] = {"Malavedan"}, ["mjs"] = {"Miship"}, ["mjt"] = {"Sauria Paharia"}, ["mju"] = {"Manna-Dora"}, ["mjv"] = {"Mannan"}, ["mjw"] = {"Karbi"}, ["mjx"] = {"Mahali"}, ["mjy"] = {"Mahican"}, ["mjz"] = {"Majhi"}, ["mka"] = {"Mbre"}, ["mkb"] = {"Mal Paharia"}, ["mkc"] = {"Siliput"}, ["mke"] = {"Mawchi"}, ["mkf"] = {"Miya"}, ["mkg"] = {"Mak (China)"}, ["mkh"] = {"Mon-Khmer languages"}, ["mki"] = {"Dhatki"}, ["mkj"] = {"Mokilese"}, ["mkk"] = {"Byep"}, ["mkl"] = {"Mokole"}, ["mkm"] = {"Moklen"}, ["mkn"] = {"Kupang Malay"}, ["mko"] = {"Mingang Doso"}, ["mkp"] = {"Moikodi"}, ["mkq"] = {"Bay Miwok"}, ["mkr"] = {"Malas"}, ["mks"] = {"Silacayoapan Mixtec"}, ["mkt"] = {"Vamale"}, ["mku"] = {"Konyanka Maninka"}, ["mkv"] = {"Mafea"}, ["mkw"] = {"Китуба (Конго)"}, ["mkx"] = {"Kinamiging Manobo"}, ["mky"] = {"East Makian"}, ["mkz"] = {"Makasae"}, ["mla"] = {"Malo"}, ["mlb"] = {"Mbule"}, ["mlc"] = {"Cao Lan"}, ["mle"] = {"Manambu"}, ["mlf"] = {"Mal"}, ["mlh"] = {"Mape"}, ["mli"] = {"Malimpung"}, ["mlj"] = {"Miltu"}, ["mlk"] = {"Ilwana", "Kiwilwana"}, ["mll"] = {"Malua Bay"}, ["mlm"] = {"Mulam"}, ["mln"] = {"Malango"}, ["mlo"] = {"Mlomp"}, ["mlp"] = {"Bargam"}, ["mlq"] = {"Western Maninkakan"}, ["mlr"] = {"Vame"}, ["mls"] = {"Masalit"}, ["mlu"] = {"To'abaita"}, ["mlv"] = {"Motlav", "Mwotlap"}, ["mlw"] = {"Moloko"}, ["mlx"] = {"Malfaxal", "Naha'ai"}, ["mlz"] = {"Malaynon"}, ["mma"] = {"Mama"}, ["mmb"] = {"Momina"}, ["mmc"] = {"Michoacán Mazahua"}, ["mmd"] = {"Maonan"}, ["mme"] = {"Mae"}, ["mmf"] = {"Mundat"}, ["mmg"] = {"North Ambrym"}, ["mmh"] = {"Mehináku"}, ["mmi"] = {"Musar"}, ["mmj"] = {"Majhwar"}, ["mmk"] = {"Mukha-Dora"}, ["mml"] = {"Man Met"}, ["mmm"] = {"Maii"}, ["mmn"] = {"Mamanwa"}, ["mmo"] = {"Mangga Buang"}, ["mmp"] = {"Siawi"}, ["mmq"] = {"Musak"}, ["mmr"] = {"Western Xiangxi Miao"}, ["mmt"] = {"Malalamai"}, ["mmu"] = {"Mmaala"}, ["mmv"] = {"Miriti"}, ["mmw"] = {"Emae"}, ["mmx"] = {"Madak"}, ["mmy"] = {"Migaama"}, ["mmz"] = {"Mabaale"}, ["mna"] = {"Mbula"}, ["mnb"] = {"Muna"}, ["mnc"] = {"Манж"}, ["mnd"] = {"Mondé"}, ["mne"] = {"Naba"}, ["mnf"] = {"Mundani"}, ["mng"] = {"Eastern Mnong"}, ["mnh"] = {"Mono (Democratic Republic of Congo)"}, ["mni"] = {"Манипури"}, ["mnj"] = {"Munji"}, ["mnk"] = {"Мандинка"}, ["mnl"] = {"Tiale"}, ["mnm"] = {"Mapena"}, ["mnn"] = {"Southern Mnong"}, ["mno"] = {"Manobo languages"}, ["mnp"] = {"Min Bei Chinese"}, ["mnq"] = {"Minriq"}, ["mnr"] = {"Mono (USA)"}, ["mns"] = {"Mansi"}, ["mnu"] = {"Mer"}, ["mnv"] = {"Rennell-Bellona"}, ["mnw"] = {"Mon"}, ["mnx"] = {"Manikion"}, ["mny"] = {"Manyawa"}, ["mnz"] = {"Moni"}, ["moa"] = {"Mwan"}, ["moc"] = {"Mocoví"}, ["mod"] = {"Mobilian"}, ["moe"] = {"Innu", "Montagnais"}, ["mog"] = {"Mongondow"}, ["moh"] = {"Mohawk"}, ["moi"] = {"Mboi"}, ["moj"] = {"Monzombo"}, ["mok"] = {"Morori"}, ["mom"] = {"Mangue"}, ["moo"] = {"Monom"}, ["mop"] = {"Mopán Maya"}, ["moq"] = {"Mor (Bomberai Peninsula)"}, ["mor"] = {"Moro"}, ["mos"] = {"Мооре"}, ["mot"] = {"Barí"}, ["mou"] = {"Mogum"}, ["mov"] = {"Mohave"}, ["mow"] = {"Moi (Congo)"}, ["mox"] = {"Molima"}, ["moy"] = {"Shekkacho"}, ["moz"] = {"Mukulu", "Gergiko"}, ["mpa"] = {"Mpoto"}, ["mpb"] = {"Malak Malak", "Mullukmulluk"}, ["mpc"] = {"Mangarrayi"}, ["mpd"] = {"Machinere"}, ["mpe"] = {"Majang"}, ["mpg"] = {"Marba"}, ["mph"] = {"Maung"}, ["mpi"] = {"Mpade"}, ["mpj"] = {"Martu Wangka", "Wangkajunga"}, ["mpk"] = {"Mbara (Chad)"}, ["mpl"] = {"Middle Watut"}, ["mpm"] = {"Yosondúa Mixtec"}, ["mpn"] = {"Mindiri"}, ["mpo"] = {"Miu"}, ["mpp"] = {"Migabac"}, ["mpq"] = {"Matís"}, ["mpr"] = {"Vangunu"}, ["mps"] = {"Dadibi"}, ["mpt"] = {"Mian"}, ["mpu"] = {"Makuráp"}, ["mpv"] = {"Mungkip"}, ["mpw"] = {"Mapidian"}, ["mpx"] = {"Misima-Panaeati"}, ["mpy"] = {"Mapia"}, ["mpz"] = {"Mpi"}, ["mqa"] = {"Maba (Indonesia)"}, ["mqb"] = {"Mbuko"}, ["mqc"] = {"Mangole"}, ["mqe"] = {"Matepi"}, ["mqf"] = {"Momuna"}, ["mqg"] = {"Kota Bangun Kutai Malay"}, ["mqh"] = {"Tlazoyaltepec Mixtec"}, ["mqi"] = {"Mariri"}, ["mqj"] = {"Mamasa"}, ["mqk"] = {"Rajah Kabunsuwan Manobo"}, ["mql"] = {"Mbelime"}, ["mqm"] = {"South Marquesan"}, ["mqn"] = {"Moronene"}, ["mqo"] = {"Modole"}, ["mqp"] = {"Manipa"}, ["mqq"] = {"Minokok"}, ["mqr"] = {"Mander"}, ["mqs"] = {"West Makian"}, ["mqt"] = {"Mok"}, ["mqu"] = {"Mandari"}, ["mqv"] = {"Mosimo"}, ["mqw"] = {"Murupi"}, ["mqx"] = {"Mamuju"}, ["mqy"] = {"Manggarai"}, ["mqz"] = {"Pano"}, ["mra"] = {"Mlabri"}, ["mrb"] = {"Marino"}, ["mrc"] = {"Maricopa"}, ["mrd"] = {"Western Magar"}, ["mre"] = {"Martha's Vineyard Sign Language"}, ["mrf"] = {"Elseng"}, ["mrg"] = {"Mising"}, ["mrh"] = {"Mara Chin"}, ["mrj"] = {"Western Mari"}, ["mrk"] = {"Hmwaveke"}, ["mrl"] = {"Mortlockese"}, ["mrm"] = {"Merlav", "Mwerlap"}, ["mrn"] = {"Cheke Holo"}, ["mro"] = {"Mru"}, ["mrp"] = {"Morouas"}, ["mrq"] = {"North Marquesan"}, ["mrr"] = {"Maria (India)"}, ["mrs"] = {"Maragus"}, ["mrt"] = {"Marghi Central"}, ["mru"] = {"Mono (Cameroon)"}, ["mrv"] = {"Mangareva"}, ["mrw"] = {"Maranao"}, ["mrx"] = {"Maremgi", "Dineor"}, ["mry"] = {"Mandaya"}, ["mrz"] = {"Marind"}, ["msb"] = {"Masbatenyo"}, ["msc"] = {"Sankaran Maninka"}, ["msd"] = {"Yucatec Maya Sign Language"}, ["mse"] = {"Musey"}, ["msf"] = {"Mekwei"}, ["msg"] = {"Moraid"}, ["msh"] = {"Masikoro Malagasy"}, ["msi"] = {"Sabah Malay"}, ["msj"] = {"Ma (Democratic Republic of Congo)"}, ["msk"] = {"Mansaka"}, ["msl"] = {"Molof", "Poule"}, ["msm"] = {"Agusan Manobo"}, ["msn"] = {"Vurës"}, ["mso"] = {"Mombum"}, ["msp"] = {"Maritsauá"}, ["msq"] = {"Caac"}, ["msr"] = {"Mongolian Sign Language"}, ["mss"] = {"West Masela"}, ["msu"] = {"Musom"}, ["msv"] = {"Maslam"}, ["msw"] = {"Mansoanka"}, ["msx"] = {"Moresada"}, ["msy"] = {"Aruamu"}, ["msz"] = {"Momare"}, ["mta"] = {"Cotabato Manobo"}, ["mtb"] = {"Anyin Morofo"}, ["mtc"] = {"Munit"}, ["mtd"] = {"Mualang"}, ["mte"] = {"Mono (Solomon Islands)"}, ["mtf"] = {"Murik (Papua New Guinea)"}, ["mtg"] = {"Una"}, ["mth"] = {"Munggui"}, ["mti"] = {"Maiwa (Papua New Guinea)"}, ["mtj"] = {"Moskona"}, ["mtk"] = {"Mbe'"}, ["mtl"] = {"Montol"}, ["mtm"] = {"Mator"}, ["mtn"] = {"Matagalpa"}, ["mto"] = {"Totontepec Mixe"}, ["mtp"] = {"Wichí Lhamtés Nocten"}, ["mtq"] = {"Muong"}, ["mtr"] = {"Mewari"}, ["mts"] = {"Yora"}, ["mtt"] = {"Mota"}, ["mtu"] = {"Tututepec Mixtec"}, ["mtv"] = {"Asaro'o"}, ["mtw"] = {"Southern Binukidnon"}, ["mtx"] = {"Tidaá Mixtec"}, ["mty"] = {"Nabi"}, ["mua"] = {"Mundang"}, ["mub"] = {"Mubi"}, ["muc"] = {"Ajumbu"}, ["mud"] = {"Mednyj Aleut"}, ["mue"] = {"Media Lengua"}, ["mug"] = {"Musgu"}, ["muh"] = {"Mündü"}, ["mui"] = {"Musi"}, ["muj"] = {"Mabire"}, ["muk"] = {"Mugom"}, ["mul"] = {"Multiple languages"}, ["mum"] = {"Maiwala"}, ["mun"] = {"Munda languages"}, ["muo"] = {"Nyong"}, ["mup"] = {"Malvi"}, ["muq"] = {"Eastern Xiangxi Miao"}, ["mur"] = {"Murle"}, ["mus"] = {"Creek"}, ["mut"] = {"Western Muria"}, ["muu"] = {"Yaaku"}, ["muv"] = {"Muthuvan"}, ["mux"] = {"Bo-Ung"}, ["muy"] = {"Muyang"}, ["muz"] = {"Mursi"}, ["mva"] = {"Manam"}, ["mvb"] = {"Mattole"}, ["mvd"] = {"Mamboru"}, ["mve"] = {"Marwari (Pakistan)"}, ["mvf"] = {"Peripheral Mongolian"}, ["mvg"] = {"Yucuañe Mixtec"}, ["mvh"] = {"Mulgi"}, ["mvi"] = {"Miyako"}, ["mvk"] = {"Mekmek"}, ["mvl"] = {"Mbara (Australia)"}, ["mvn"] = {"Minaveha"}, ["mvo"] = {"Marovo"}, ["mvp"] = {"Duri"}, ["mvq"] = {"Moere"}, ["mvr"] = {"Marau"}, ["mvs"] = {"Massep"}, ["mvt"] = {"Mpotovoro"}, ["mvu"] = {"Marfa"}, ["mvv"] = {"Tagal Murut"}, ["mvw"] = {"Machinga"}, ["mvx"] = {"Meoswar"}, ["mvy"] = {"Indus Kohistani"}, ["mvz"] = {"Mesqan"}, ["mwa"] = {"Mwatebu"}, ["mwb"] = {"Juwal"}, ["mwc"] = {"Are"}, ["mwe"] = {"Mwera (Chimwera)"}, ["mwf"] = {"Murrinh-Patha"}, ["mwg"] = {"Aiklep"}, ["mwh"] = {"Mouk-Aria"}, ["mwi"] = {"Labo", "Ninde"}, ["mwk"] = {"Kita Maninkakan"}, ["mwl"] = {"Mirandese"}, ["mwm"] = {"Sar"}, ["mwn"] = {"Nyamwanga"}, ["mwo"] = {"Central Maewo"}, ["mwp"] = {"Kala Lagaw Ya"}, ["mwq"] = {"Mün Chin"}, ["mwr"] = {"Marwari"}, ["mws"] = {"Mwimbi-Muthambi"}, ["mwt"] = {"Moken"}, ["mwu"] = {"Mittu"}, ["mwv"] = {"Mentawai"}, ["mww"] = {"Hmong Daw"}, ["mwz"] = {"Moingi"}, ["mxa"] = {"Northwest Oaxaca Mixtec"}, ["mxb"] = {"Tezoatlán Mixtec"}, ["mxc"] = {"Manyika"}, ["mxd"] = {"Modang"}, ["mxe"] = {"Mele-Fila"}, ["mxf"] = {"Malgbe"}, ["mxg"] = {"Mbangala"}, ["mxh"] = {"Mvuba"}, ["mxi"] = {"Mozarabic"}, ["mxj"] = {"Miju-Mishmi", "Geman Deng"}, ["mxk"] = {"Monumbo"}, ["mxl"] = {"Maxi Gbe"}, ["mxm"] = {"Meramera"}, ["mxn"] = {"Moi (Indonesia)"}, ["mxo"] = {"Mbowe"}, ["mxp"] = {"Tlahuitoltepec Mixe"}, ["mxq"] = {"Juquila Mixe"}, ["mxr"] = {"Murik (Malaysia)"}, ["mxs"] = {"Huitepec Mixtec"}, ["mxt"] = {"Jamiltepec Mixtec"}, ["mxu"] = {"Mada (Cameroon)"}, ["mxv"] = {"Metlatónoc Mixtec"}, ["mxw"] = {"Namo"}, ["mxx"] = {"Mahou", "Mawukakan"}, ["mxy"] = {"Southeastern Nochixtlán Mixtec"}, ["mxz"] = {"Central Masela"}, ["myb"] = {"Mbay"}, ["myc"] = {"Mayeka"}, ["mye"] = {"Myene"}, ["myf"] = {"Bambassi"}, ["myg"] = {"Manta"}, ["myh"] = {"Makah"}, ["myj"] = {"Mangayat"}, ["myk"] = {"Mamara Senoufo"}, ["myl"] = {"Moma"}, ["mym"] = {"Me'en"}, ["myn"] = {"Mayan languages"}, ["myo"] = {"Anfillo"}, ["myp"] = {"Pirahã"}, ["myr"] = {"Muniche"}, ["mys"] = {"Mesmes"}, ["myu"] = {"Mundurukú"}, ["myv"] = {"Erzya"}, ["myw"] = {"Muyuw"}, ["myx"] = {"Масаба"}, ["myy"] = {"Macuna"}, ["myz"] = {"Classical Mandaic"}, ["mza"] = {"Santa María Zacatepec Mixtec"}, ["mzb"] = {"Tumzabt"}, ["mzc"] = {"Madagascar Sign Language"}, ["mzd"] = {"Malimba"}, ["mze"] = {"Morawa"}, ["mzg"] = {"Monastic Sign Language"}, ["mzh"] = {"Wichí Lhamtés Güisnay"}, ["mzi"] = {"Ixcatlán Mazatec"}, ["mzj"] = {"Manya"}, ["mzk"] = {"Nigeria Mambila"}, ["mzl"] = {"Mazatlán Mixe"}, ["mzm"] = {"Mumuye"}, ["mzn"] = {"Mazanderani"}, ["mzo"] = {"Matipuhy"}, ["mzp"] = {"Movima"}, ["mzq"] = {"Mori Atas"}, ["mzr"] = {"Marúbo"}, ["mzs"] = {"Macanese"}, ["mzt"] = {"Mintil"}, ["mzu"] = {"Inapang"}, ["mzv"] = {"Manza"}, ["mzw"] = {"Deg"}, ["mzx"] = {"Mawayana"}, ["mzy"] = {"Mozambican Sign Language"}, ["mzz"] = {"Maiadomu"}, ["naa"] = {"Namla"}, ["nab"] = {"Southern Nambikuára"}, ["nac"] = {"Narak"}, ["nae"] = {"Naka'ela"}, ["naf"] = {"Nabak"}, ["nag"] = {"Naga Pidgin"}, ["nah"] = {"Nahuatl languages"}, ["nai"] = {"North American Indian languages"}, ["naj"] = {"Nalu"}, ["nak"] = {"Nakanai"}, ["nal"] = {"Nalik"}, ["nam"] = {"Ngan'gityemerri"}, ["nan"] = {"Min Nan Chinese"}, ["nao"] = {"Naaba"}, ["nap"] = {"Neapolitan"}, ["naq"] = {"Хоехое", "Нама (Намиби)"}, ["nar"] = {"Iguta"}, ["nas"] = {"Naasioi"}, ["nat"] = {"Ca̱hungwa̱rya̱", "Hungworo"}, ["naw"] = {"Nawuri"}, ["nax"] = {"Nakwi"}, ["nay"] = {"Ngarrindjeri"}, ["naz"] = {"Coatepec Nahuatl"}, ["nba"] = {"Nyemba"}, ["nbb"] = {"Ndoe"}, ["nbc"] = {"Chang Naga"}, ["nbd"] = {"Ngbinda"}, ["nbe"] = {"Konyak Naga"}, ["nbg"] = {"Nagarchal"}, ["nbh"] = {"Ngamo"}, ["nbi"] = {"Mao Naga"}, ["nbj"] = {"Ngarinyman"}, ["nbk"] = {"Nake"}, ["nbm"] = {"Ngbaka Ma'bo"}, ["nbn"] = {"Kuri"}, ["nbo"] = {"Nkukoli"}, ["nbp"] = {"Nnam"}, ["nbq"] = {"Nggem"}, ["nbr"] = {"Numana"}, ["nbs"] = {"Namibian Sign Language"}, ["nbt"] = {"Na"}, ["nbu"] = {"Rongmei Naga"}, ["nbv"] = {"Ngamambo"}, ["nbw"] = {"Southern Ngbandi"}, ["nby"] = {"Ningera"}, ["nca"] = {"Iyo"}, ["ncb"] = {"Central Nicobarese"}, ["ncc"] = {"Ponam"}, ["ncd"] = {"Nachering"}, ["nce"] = {"Yale"}, ["ncf"] = {"Notsi"}, ["ncg"] = {"Nisga'a"}, ["nch"] = {"Central Huasteca Nahuatl"}, ["nci"] = {"Classical Nahuatl"}, ["ncj"] = {"Northern Puebla Nahuatl"}, ["nck"] = {"Na-kara"}, ["ncl"] = {"Michoacán Nahuatl"}, ["ncm"] = {"Nambo"}, ["ncn"] = {"Nauna"}, ["nco"] = {"Sibe"}, ["ncq"] = {"Northern Katang"}, ["ncr"] = {"Ncane"}, ["ncs"] = {"Nicaraguan Sign Language"}, ["nct"] = {"Chothe Naga"}, ["ncu"] = {"Chumburung"}, ["ncx"] = {"Central Puebla Nahuatl"}, ["ncz"] = {"Natchez"}, ["nda"] = {"Ndasa"}, ["ndb"] = {"Kenswei Nsei"}, ["ndc"] = {"Ndau"}, ["ndd"] = {"Nde-Nsele-Nta"}, ["ndf"] = {"Nadruvian"}, ["ndg"] = {"Ndengereko"}, ["ndh"] = {"Ndali"}, ["ndi"] = {"Samba Leko"}, ["ndj"] = {"Ndamba"}, ["ndk"] = {"Ndaka"}, ["ndl"] = {"Ndolo"}, ["ndm"] = {"Ndam"}, ["ndn"] = {"Ngundi"}, ["ndp"] = {"Ndo"}, ["ndq"] = {"Ndombe"}, ["ndr"] = {"Ndoola"}, ["nds"] = {"Доод Герман", "Доод Саксон"}, ["ndt"] = {"Ndunga"}, ["ndu"] = {"Dugun"}, ["ndv"] = {"Ndut"}, ["ndw"] = {"Ndobo"}, ["ndx"] = {"Nduga"}, ["ndy"] = {"Lutos"}, ["ndz"] = {"Ndogo"}, ["nea"] = {"Eastern Ngad'a"}, ["neb"] = {"Toura (Côte d'Ivoire)"}, ["nec"] = {"Nedebang"}, ["ned"] = {"Nde-Gbite"}, ["nee"] = {"Nêlêmwa-Nixumwak"}, ["nef"] = {"Nefamese"}, ["neg"] = {"Negidal"}, ["neh"] = {"Nyenkha"}, ["nei"] = {"Neo-Hittite"}, ["nej"] = {"Neko"}, ["nek"] = {"Neku"}, ["nem"] = {"Nemi"}, ["nen"] = {"Nengone"}, ["neo"] = {"Ná-Meo"}, ["neq"] = {"North Central Mixe"}, ["ner"] = {"Yahadian"}, ["nes"] = {"Bhoti Kinnauri"}, ["net"] = {"Nete"}, ["neu"] = {"Neo"}, ["nev"] = {"Nyaheun"}, ["new"] = {"Невар", "Непал Бхаса"}, ["nex"] = {"Neme"}, ["ney"] = {"Neyo"}, ["nez"] = {"Nez Perce"}, ["nfa"] = {"Dhao"}, ["nfd"] = {"Ahwai"}, ["nfl"] = {"Ayiwo", "Äiwoo"}, ["nfr"] = {"Nafaanra"}, ["nfu"] = {"Mfumte"}, ["nga"] = {"Ngbaka"}, ["ngb"] = {"Northern Ngbandi"}, ["ngc"] = {"Ngombe (Democratic Republic of Congo)"}, ["ngd"] = {"Ngando (Central African Republic)"}, ["nge"] = {"Ngemba"}, ["ngf"] = {"Trans-New Guinea languages"}, ["ngg"] = {"Ngbaka Manza"}, ["ngh"] = {"Nǁng"}, ["ngi"] = {"Ngizim"}, ["ngj"] = {"Ngie"}, ["ngk"] = {"Dalabon"}, ["ngl"] = {"Lomwe"}, ["ngm"] = {"Ngatik Men's Creole"}, ["ngn"] = {"Ngwo"}, ["ngp"] = {"Ngulu"}, ["ngq"] = {"Ngurimi", "Ngoreme"}, ["ngr"] = {"Engdewu"}, ["ngs"] = {"Gvoko"}, ["ngt"] = {"Kriang", "Ngeq"}, ["ngu"] = {"Guerrero Nahuatl"}, ["ngv"] = {"Nagumi"}, ["ngw"] = {"Ngwaba"}, ["ngx"] = {"Nggwahyi"}, ["ngy"] = {"Tibea"}, ["ngz"] = {"Ngungwel"}, ["nha"] = {"Nhanda"}, ["nhb"] = {"Beng"}, ["nhc"] = {"Tabasco Nahuatl"}, ["nhd"] = {"Chiripá", "Ava Guaraní"}, ["nhe"] = {"Eastern Huasteca Nahuatl"}, ["nhf"] = {"Nhuwala"}, ["nhg"] = {"Tetelcingo Nahuatl"}, ["nhh"] = {"Nahari"}, ["nhi"] = {"Zacatlán-Ahuacatlán-Tepetzintla Nahuatl"}, ["nhk"] = {"Isthmus-Cosoleacaque Nahuatl"}, ["nhm"] = {"Morelos Nahuatl"}, ["nhn"] = {"Төв Нахуатл"}, ["nho"] = {"Takuu"}, ["nhp"] = {"Isthmus-Pajapan Nahuatl"}, ["nhq"] = {"Huaxcaleca Nahuatl"}, ["nhr"] = {"Naro"}, ["nht"] = {"Ometepec Nahuatl"}, ["nhu"] = {"Noone"}, ["nhv"] = {"Temascaltepec Nahuatl"}, ["nhw"] = {"Western Huasteca Nahuatl"}, ["nhx"] = {"Isthmus-Mecayapan Nahuatl"}, ["nhy"] = {"Northern Oaxaca Nahuatl"}, ["nhz"] = {"Santa María La Alta Nahuatl"}, ["nia"] = {"Nias"}, ["nib"] = {"Nakame"}, ["nic"] = {"Niger-Kordofanian languages"}, ["nid"] = {"Ngandi"}, ["nie"] = {"Niellim"}, ["nif"] = {"Nek"}, ["nig"] = {"Ngalakgan"}, ["nih"] = {"Nyiha (Tanzania)"}, ["nii"] = {"Nii"}, ["nij"] = {"Ngaju"}, ["nik"] = {"Southern Nicobarese"}, ["nil"] = {"Nila"}, ["nim"] = {"Nilamba"}, ["nin"] = {"Ninzo"}, ["nio"] = {"Nganasan"}, ["niq"] = {"Nandi"}, ["nir"] = {"Nimboran"}, ["nis"] = {"Nimi"}, ["nit"] = {"Southeastern Kolami"}, ["niu"] = {"Ниуэ"}, ["niv"] = {"Gilyak"}, ["niw"] = {"Nimo"}, ["nix"] = {"Hema"}, ["niy"] = {"Ngiti"}, ["niz"] = {"Ningil"}, ["nja"] = {"Nzanyi"}, ["njb"] = {"Nocte Naga"}, ["njd"] = {"Ndonde Hamba"}, ["njh"] = {"Lotha Naga"}, ["nji"] = {"Gudanji"}, ["njj"] = {"Njen"}, ["njl"] = {"Njalgulgule"}, ["njm"] = {"Angami Naga"}, ["njn"] = {"Liangmai Naga"}, ["njo"] = {"Ao Naga"}, ["njr"] = {"Njerep"}, ["njs"] = {"Nisa"}, ["njt"] = {"Ndyuka-Trio Pidgin"}, ["nju"] = {"Ngadjunmaya"}, ["njx"] = {"Kunyi"}, ["njy"] = {"Njyem"}, ["njz"] = {"Nyishi"}, ["nka"] = {"Nkoya"}, ["nkb"] = {"Khoibu Naga"}, ["nkc"] = {"Nkongho"}, ["nkd"] = {"Koireng"}, ["nke"] = {"Duke"}, ["nkf"] = {"Inpui Naga"}, ["nkg"] = {"Nekgini"}, ["nkh"] = {"Khezha Naga"}, ["nki"] = {"Thangal Naga"}, ["nkj"] = {"Nakai"}, ["nkk"] = {"Nokuku"}, ["nkm"] = {"Namat"}, ["nkn"] = {"Nkangala"}, ["nko"] = {"Nkonya"}, ["nkp"] = {"Niuatoputapu"}, ["nkq"] = {"Nkami"}, ["nkr"] = {"Nukuoro"}, ["nks"] = {"North Asmat"}, ["nkt"] = {"Nyika (Tanzania)"}, ["nku"] = {"Bouna Kulango"}, ["nkv"] = {"Nyika (Malawi and Zambia)"}, ["nkw"] = {"Nkutu"}, ["nkx"] = {"Nkoroo"}, ["nkz"] = {"Nkari"}, ["nla"] = {"Ngombale"}, ["nlc"] = {"Nalca"}, ["nle"] = {"East Nyala"}, ["nlg"] = {"Gela"}, ["nli"] = {"Grangali"}, ["nlj"] = {"Nyali"}, ["nlk"] = {"Ninia Yali"}, ["nll"] = {"Nihali"}, ["nlm"] = {"Mankiyali"}, ["nlo"] = {"Ngul"}, ["nlq"] = {"Lao Naga"}, ["nlu"] = {"Nchumbulu"}, ["nlv"] = {"Orizaba Nahuatl"}, ["nlw"] = {"Walangama"}, ["nlx"] = {"Nahali"}, ["nly"] = {"Nyamal"}, ["nlz"] = {"Nalögo"}, ["nma"] = {"Maram Naga"}, ["nmb"] = {"Big Nambas", "V'ënen Taut"}, ["nmc"] = {"Ngam"}, ["nmd"] = {"Ndumu"}, ["nme"] = {"Mzieme Naga"}, ["nmf"] = {"Tangkhul Naga (India)"}, ["nmg"] = {"Kwasio"}, ["nmh"] = {"Monsang Naga"}, ["nmi"] = {"Nyam"}, ["nmj"] = {"Ngombe (Central African Republic)"}, ["nmk"] = {"Namakura"}, ["nml"] = {"Ndemli"}, ["nmm"] = {"Manangba"}, ["nmn"] = {"ǃXóõ"}, ["nmo"] = {"Moyon Naga"}, ["nmp"] = {"Nimanbur"}, ["nmq"] = {"Nambya"}, ["nmr"] = {"Nimbari"}, ["nms"] = {"Letemboi"}, ["nmt"] = {"Namonuito"}, ["nmu"] = {"Northeast Maidu"}, ["nmv"] = {"Ngamini"}, ["nmw"] = {"Nimoa", "Rifao"}, ["nmx"] = {"Nama (Papua New Guinea)"}, ["nmy"] = {"Namuyi"}, ["nmz"] = {"Nawdm"}, ["nna"] = {"Nyangumarta"}, ["nnb"] = {"Nande"}, ["nnc"] = {"Nancere"}, ["nnd"] = {"West Ambae"}, ["nne"] = {"Ngandyera"}, ["nnf"] = {"Ngaing"}, ["nng"] = {"Maring Naga"}, ["nnh"] = {"Ngiemboon"}, ["nni"] = {"North Nuaulu"}, ["nnj"] = {"Nyangatom"}, ["nnk"] = {"Nankina"}, ["nnl"] = {"Northern Rengma Naga"}, ["nnm"] = {"Namia"}, ["nnn"] = {"Ngete"}, ["nnp"] = {"Wancho Naga"}, ["nnq"] = {"Ngindo"}, ["nnr"] = {"Narungga"}, ["nnt"] = {"Nanticoke"}, ["nnu"] = {"Dwang"}, ["nnv"] = {"Nugunu (Australia)"}, ["nnw"] = {"Southern Nuni"}, ["nny"] = {"Nyangga"}, ["nnz"] = {"Nda'nda'"}, ["noa"] = {"Woun Meu"}, ["noc"] = {"Nuk"}, ["nod"] = {"Northern Thai"}, ["noe"] = {"Nimadi"}, ["nof"] = {"Nomane"}, ["nog"] = {"Ногай"}, ["noh"] = {"Nomu"}, ["noi"] = {"Noiri"}, ["noj"] = {"Nonuya"}, ["nok"] = {"Nooksack"}, ["nol"] = {"Nomlaki"}, ["nom"] = {"Nocamán"}, ["non"] = {"Эртний Скандинав"}, ["nop"] = {"Numanggang"}, ["noq"] = {"Ngongo"}, ["nos"] = {"Eastern Nisu"}, ["not"] = {"Nomatsiguenga"}, ["nou"] = {"Ewage-Notu"}, ["nov"] = {"Novial"}, ["now"] = {"Nyambo"}, ["noy"] = {"Noy"}, ["noz"] = {"Nayi"}, ["npa"] = {"Nar Phu"}, ["npb"] = {"Nupbikha"}, ["npg"] = {"Ponyo-Gongwang Naga"}, ["nph"] = {"Phom Naga"}, ["npi"] = {"Nepali (individual language)"}, ["npl"] = {"Southeastern Puebla Nahuatl"}, ["npn"] = {"Mondropolon"}, ["npo"] = {"Pochuri Naga"}, ["nps"] = {"Nipsan"}, ["npu"] = {"Puimei Naga"}, ["npx"] = {"Noipx"}, ["npy"] = {"Napu"}, ["nqg"] = {"Southern Nago"}, ["nqk"] = {"Kura Ede Nago"}, ["nql"] = {"Ngendelengo"}, ["nqm"] = {"Ndom"}, ["nqn"] = {"Nen"}, ["nqo"] = {"Нко", "Нко"}, ["nqq"] = {"Kyan-Karyaw Naga"}, ["nqt"] = {"Nteng"}, ["nqy"] = {"Akyaung Ari Naga"}, ["nra"] = {"Ngom"}, ["nrb"] = {"Nara"}, ["nrc"] = {"Noric"}, ["nre"] = {"Southern Rengma Naga"}, ["nrf"] = {"Jèrriais", "Guernésiais"}, ["nrg"] = {"Narango"}, ["nri"] = {"Chokri Naga"}, ["nrk"] = {"Ngarla"}, ["nrl"] = {"Ngarluma"}, ["nrm"] = {"Narom"}, ["nrn"] = {"Norn"}, ["nrp"] = {"North Picene"}, ["nrr"] = {"Norra", "Nora"}, ["nrt"] = {"Northern Kalapuya"}, ["nru"] = {"Narua"}, ["nrx"] = {"Ngurmbur"}, ["nrz"] = {"Lala"}, ["nsa"] = {"Sangtam Naga"}, ["nsb"] = {"Lower Nossob"}, ["nsc"] = {"Nshi"}, ["nsd"] = {"Southern Nisu"}, ["nse"] = {"Nsenga"}, ["nsf"] = {"Northwestern Nisu"}, ["nsg"] = {"Ngasa"}, ["nsh"] = {"Ngoshie"}, ["nsi"] = {"Nigerian Sign Language"}, ["nsk"] = {"Naskapi"}, ["nsl"] = {"Norwegian Sign Language"}, ["nsm"] = {"Sumi Naga"}, ["nsn"] = {"Nehan"}, ["nso"] = {"Педи", "Хойд Сото", "Сепеди"}, ["nsp"] = {"Nepalese Sign Language"}, ["nsq"] = {"Northern Sierra Miwok"}, ["nsr"] = {"Maritime Sign Language"}, ["nss"] = {"Nali"}, ["nst"] = {"Tase Naga"}, ["nsu"] = {"Sierra Negra Nahuatl"}, ["nsv"] = {"Southwestern Nisu"}, ["nsw"] = {"Navut"}, ["nsx"] = {"Nsongo"}, ["nsy"] = {"Nasal"}, ["nsz"] = {"Nisenan"}, ["ntd"] = {"Northern Tidung"}, ["nte"] = {"Nathembo"}, ["ntg"] = {"Ngantangarra"}, ["nti"] = {"Natioro"}, ["ntj"] = {"Ngaanyatjarra"}, ["ntk"] = {"Ikoma-Nata-Isenye"}, ["ntm"] = {"Nateni"}, ["nto"] = {"Ntomba"}, ["ntp"] = {"Northern Tepehuan"}, ["ntr"] = {"Delo"}, ["ntu"] = {"Natügu"}, ["ntw"] = {"Nottoway"}, ["ntx"] = {"Tangkhul Naga (Myanmar)"}, ["nty"] = {"Mantsi"}, ["ntz"] = {"Natanzi"}, ["nua"] = {"Yuanga"}, ["nub"] = {"Nubian languages"}, ["nuc"] = {"Nukuini"}, ["nud"] = {"Ngala"}, ["nue"] = {"Ngundu"}, ["nuf"] = {"Nusu"}, ["nug"] = {"Nungali"}, ["nuh"] = {"Ndunda"}, ["nui"] = {"Ngumbi"}, ["nuj"] = {"Nyole"}, ["nuk"] = {"Nuu-chah-nulth", "Nuuchahnulth"}, ["nul"] = {"Nusa Laut"}, ["num"] = {"Niuafo'ou"}, ["nun"] = {"Anong"}, ["nuo"] = {"Nguôn"}, ["nup"] = {"Nupe-Nupe-Tako"}, ["nuq"] = {"Nukumanu"}, ["nur"] = {"Nukuria"}, ["nus"] = {"Nuer"}, ["nut"] = {"Nung (Viet Nam)"}, ["nuu"] = {"Ngbundu"}, ["nuv"] = {"Northern Nuni"}, ["nuw"] = {"Nguluwan"}, ["nux"] = {"Mehek"}, ["nuy"] = {"Nunggubuyu"}, ["nuz"] = {"Tlamacazapa Nahuatl"}, ["nvh"] = {"Nasarian"}, ["nvm"] = {"Namiae"}, ["nvo"] = {"Nyokon"}, ["nwa"] = {"Nawathinehena"}, ["nwb"] = {"Nyabwa"}, ["nwc"] = {"Classical Newari", "Classical Nepal Bhasa", "Old Newari"}, ["nwe"] = {"Ngwe"}, ["nwg"] = {"Ngayawung"}, ["nwi"] = {"Southwest Tanna"}, ["nwm"] = {"Nyamusa-Molo"}, ["nwo"] = {"Nauo"}, ["nwr"] = {"Nawaru"}, ["nwx"] = {"Middle Newar"}, ["nwy"] = {"Nottoway-Meherrin"}, ["nxa"] = {"Nauete"}, ["nxd"] = {"Ngando (Democratic Republic of Congo)"}, ["nxe"] = {"Nage"}, ["nxg"] = {"Ngad'a"}, ["nxi"] = {"Nindi"}, ["nxk"] = {"Koki Naga"}, ["nxl"] = {"South Nuaulu"}, ["nxm"] = {"Numidian"}, ["nxn"] = {"Ngawun"}, ["nxo"] = {"Ndambomo"}, ["nxq"] = {"Naxi"}, ["nxr"] = {"Ninggerum"}, ["nxx"] = {"Nafri"}, ["nyb"] = {"Nyangbo"}, ["nyc"] = {"Nyanga-li"}, ["nyd"] = {"Nyore", "Olunyole"}, ["nye"] = {"Nyengo"}, ["nyf"] = {"Giryama", "Kigiryama"}, ["nyg"] = {"Nyindu"}, ["nyh"] = {"Nyikina"}, ["nyi"] = {"Ama (Sudan)"}, ["nyj"] = {"Nyanga"}, ["nyk"] = {"Nyaneka"}, ["nyl"] = {"Nyeu"}, ["nym"] = {"Nyamwezi"}, ["nyn"] = {"Nyankole"}, ["nyo"] = {"Nyoro"}, ["nyp"] = {"Nyang'i"}, ["nyq"] = {"Nayini"}, ["nyr"] = {"Nyiha (Malawi)"}, ["nys"] = {"Nyungar"}, ["nyt"] = {"Nyawaygi"}, ["nyu"] = {"Nyungwe"}, ["nyv"] = {"Nyulnyul"}, ["nyw"] = {"Nyaw"}, ["nyx"] = {"Nganyaywana"}, ["nyy"] = {"Nyakyusa-Ngonde"}, ["nza"] = {"Tigon Mbembe"}, ["nzb"] = {"Njebi"}, ["nzd"] = {"Nzadi"}, ["nzi"] = {"Nzima"}, ["nzk"] = {"Nzakara"}, ["nzm"] = {"Zeme Naga"}, ["nzs"] = {"New Zealand Sign Language"}, ["nzu"] = {"Teke-Nzikou"}, ["nzy"] = {"Nzakambay"}, ["nzz"] = {"Nanga Dama Dogon"}, ["oaa"] = {"Orok"}, ["oac"] = {"Oroch"}, ["oar"] = {"Old Aramaic (up to 700 BCE)", "Ancient Aramaic (up to 700 BCE)"}, ["oav"] = {"Old Avar"}, ["obi"] = {"Obispeño"}, ["obk"] = {"Southern Bontok"}, ["obl"] = {"Oblo"}, ["obm"] = {"Moabite"}, ["obo"] = {"Obo Manobo"}, ["obr"] = {"Old Burmese"}, ["obt"] = {"Old Breton"}, ["obu"] = {"Obulom"}, ["oca"] = {"Ocaina"}, ["och"] = {"Old Chinese"}, ["ocm"] = {"Old Cham"}, ["oco"] = {"Old Cornish"}, ["ocu"] = {"Atzingo Matlatzinca"}, ["oda"] = {"Odut"}, ["odk"] = {"Od"}, ["odt"] = {"Old Dutch"}, ["odu"] = {"Odual"}, ["ofo"] = {"Ofo"}, ["ofs"] = {"Old Frisian"}, ["ofu"] = {"Efutop"}, ["ogb"] = {"Ogbia"}, ["ogc"] = {"Ogbah"}, ["oge"] = {"Old Georgian"}, ["ogg"] = {"Ogbogolo"}, ["ogo"] = {"Khana"}, ["ogu"] = {"Ogbronuagum"}, ["oht"] = {"Old Hittite"}, ["ohu"] = {"Old Hungarian"}, ["oia"] = {"Oirata"}, ["oin"] = {"Inebu One"}, ["ojb"] = {"Northwestern Ojibwa"}, ["ojc"] = {"Central Ojibwa"}, ["ojg"] = {"Eastern Ojibwa"}, ["ojp"] = {"Old Japanese"}, ["ojs"] = {"Severn Ojibwa"}, ["ojv"] = {"Ontong Java"}, ["ojw"] = {"Western Ojibwa"}, ["oka"] = {"Okanagan"}, ["okb"] = {"Okobo"}, ["okc"] = {"Kobo"}, ["okd"] = {"Okodia"}, ["oke"] = {"Okpe (Southwestern Edo)"}, ["okg"] = {"Koko Babangk"}, ["okh"] = {"Koresh-e Rostam"}, ["oki"] = {"Okiek"}, ["okj"] = {"Oko-Juwoi"}, ["okk"] = {"Kwamtim One"}, ["okl"] = {"Old Kentish Sign Language"}, ["okm"] = {"Middle Korean (10th-16th cent.)"}, ["okn"] = {"Oki-No-Erabu"}, ["oko"] = {"Old Korean (3rd-9th cent.)"}, ["okr"] = {"Kirike"}, ["oks"] = {"Oko-Eni-Osayen"}, ["oku"] = {"Oku"}, ["okv"] = {"Orokaiva"}, ["okx"] = {"Okpe (Northwestern Edo)"}, ["okz"] = {"Old Khmer"}, ["ola"] = {"Walungge"}, ["old"] = {"Mochi"}, ["ole"] = {"Olekha"}, ["olk"] = {"Olkol"}, ["olm"] = {"Oloma"}, ["olo"] = {"Livvi"}, ["olr"] = {"Olrat"}, ["olt"] = {"Old Lithuanian"}, ["olu"] = {"Kuvale"}, ["oma"] = {"Omaha-Ponca"}, ["omb"] = {"East Ambae"}, ["omc"] = {"Mochica"}, ["omg"] = {"Omagua"}, ["omi"] = {"Omi"}, ["omk"] = {"Omok"}, ["oml"] = {"Ombo"}, ["omn"] = {"Minoan"}, ["omo"] = {"Utarmbung"}, ["omp"] = {"Old Manipuri"}, ["omq"] = {"Oto-Manguean languages"}, ["omr"] = {"Old Marathi"}, ["omt"] = {"Omotik"}, ["omu"] = {"Omurano"}, ["omv"] = {"Omotic languages"}, ["omw"] = {"South Tairora"}, ["omx"] = {"Old Mon"}, ["omy"] = {"Old Malay"}, ["ona"] = {"Ona"}, ["onb"] = {"Lingao"}, ["one"] = {"Oneida"}, ["ong"] = {"Olo"}, ["oni"] = {"Onin"}, ["onj"] = {"Onjob"}, ["onk"] = {"Kabore One"}, ["onn"] = {"Onobasulu"}, ["ono"] = {"Onondaga"}, ["onp"] = {"Sartang"}, ["onr"] = {"Northern One"}, ["ons"] = {"Ono"}, ["ont"] = {"Ontenu"}, ["onu"] = {"Unua"}, ["onw"] = {"Old Nubian"}, ["onx"] = {"Onin Based Pidgin"}, ["ood"] = {"Тохоно Оодхам"}, ["oog"] = {"Ong"}, ["oon"] = {"Önge"}, ["oor"] = {"Oorlams"}, ["oos"] = {"Old Ossetic"}, ["opa"] = {"Okpamheri"}, ["opk"] = {"Kopkaka"}, ["opm"] = {"Oksapmin"}, ["opo"] = {"Opao"}, ["opt"] = {"Opata"}, ["opy"] = {"Ofayé"}, ["ora"] = {"Oroha"}, ["orc"] = {"Orma"}, ["ore"] = {"Orejón"}, ["org"] = {"Oring"}, ["orh"] = {"Орчон"}, ["orn"] = {"Orang Kanaq"}, ["oro"] = {"Orokolo"}, ["orr"] = {"Oruma"}, ["ors"] = {"Orang Seletar"}, ["ort"] = {"Adivasi Oriya"}, ["oru"] = {"Ormuri"}, ["orv"] = {"Эртний Орос"}, ["orw"] = {"Oro Win"}, ["orx"] = {"Oro"}, ["ory"] = {"Odia (individual language)", "Oriya (individual language)"}, ["orz"] = {"Ormu"}, ["osa"] = {"Osage"}, ["osc"] = {"Oscan"}, ["osi"] = {"Osing"}, ["osn"] = {"Old Sundanese"}, ["oso"] = {"Ososo"}, ["osp"] = {"Old Spanish"}, ["ost"] = {"Osatu"}, ["osu"] = {"Southern One"}, ["osx"] = {"Old Saxon"}, ["ota"] = {"Османы Турк (1500-1928)"}, ["otb"] = {"Old Tibetan"}, ["otd"] = {"Ot Danum"}, ["ote"] = {"Mezquital Otomi"}, ["oti"] = {"Oti"}, ["otk"] = {"Эртний Түрэг"}, ["otl"] = {"Tilapa Otomi"}, ["otm"] = {"Eastern Highland Otomi"}, ["otn"] = {"Tenango Otomi"}, ["oto"] = {"Отоми хэлнүүд"}, ["otq"] = {"Querétaro Otomi"}, ["otr"] = {"Otoro"}, ["ots"] = {"Estado de México Otomi"}, ["ott"] = {"Temoaya Otomi"}, ["otu"] = {"Otuke"}, ["otw"] = {"Ottawa"}, ["otx"] = {"Texcatepec Otomi"}, ["oty"] = {"Old Tamil"}, ["otz"] = {"Ixtenco Otomi"}, ["oua"] = {"Tagargrent"}, ["oub"] = {"Glio-Oubi"}, ["oue"] = {"Oune"}, ["oui"] = {"Old Uighur"}, ["oum"] = {"Ouma"}, ["ovd"] = {"Elfdalian", "Övdalian"}, ["owi"] = {"Owiniga"}, ["owl"] = {"Old Welsh"}, ["oyb"] = {"Oy"}, ["oyd"] = {"Oyda"}, ["oym"] = {"Wayampi"}, ["oyy"] = {"Oya'oya"}, ["ozm"] = {"Koonzime"}, ["paa"] = {"Papuan languages"}, ["pab"] = {"Parecís"}, ["pac"] = {"Pacoh"}, ["pad"] = {"Paumarí"}, ["pae"] = {"Pagibete"}, ["paf"] = {"Paranawát"}, ["pag"] = {"Pangasinan"}, ["pah"] = {"Tenharim"}, ["pai"] = {"Pe"}, ["pak"] = {"Parakanã"}, ["pal"] = {"Pahlavi"}, ["pam"] = {"Пампанга", "Капампанган"}, ["pao"] = {"Northern Paiute"}, ["pap"] = {"Папиаменто"}, ["paq"] = {"Parya"}, ["par"] = {"Panamint", "Timbisha"}, ["pas"] = {"Papasena"}, ["pau"] = {"Палау"}, ["pav"] = {"Pakaásnovos"}, ["paw"] = {"Pawnee"}, ["pax"] = {"Pankararé"}, ["pay"] = {"Pech"}, ["paz"] = {"Pankararú"}, ["pbb"] = {"Páez"}, ["pbc"] = {"Patamona"}, ["pbe"] = {"Mezontla Popoloca"}, ["pbf"] = {"Coyotepec Popoloca"}, ["pbg"] = {"Paraujano"}, ["pbh"] = {"E'ñapa Woromaipu"}, ["pbi"] = {"Parkwa"}, ["pbl"] = {"Mak (Nigeria)"}, ["pbm"] = {"Puebla Mazatec"}, ["pbn"] = {"Kpasam"}, ["pbo"] = {"Papel"}, ["pbp"] = {"Badyara"}, ["pbr"] = {"Pangwa"}, ["pbs"] = {"Central Pame"}, ["pbt"] = {"Southern Pashto"}, ["pbu"] = {"Northern Pashto"}, ["pbv"] = {"Pnar"}, ["pby"] = {"Pyu (Papua New Guinea)"}, ["pca"] = {"Santa Inés Ahuatempan Popoloca"}, ["pcb"] = {"Pear"}, ["pcc"] = {"Bouyei"}, ["pcd"] = {"Picard"}, ["pce"] = {"Ruching Palaung"}, ["pcf"] = {"Paliyan"}, ["pcg"] = {"Paniya"}, ["pch"] = {"Pardhan"}, ["pci"] = {"Duruwa"}, ["pcj"] = {"Parenga"}, ["pck"] = {"Paite Chin"}, ["pcl"] = {"Pardhi"}, ["pcm"] = {"Nigerian Pidgin"}, ["pcn"] = {"Piti"}, ["pcp"] = {"Pacahuara"}, ["pcw"] = {"Pyapun"}, ["pda"] = {"Anam"}, ["pdc"] = {"Pennsylvania German"}, ["pdi"] = {"Pa Di"}, ["pdn"] = {"Podena", "Fedan"}, ["pdo"] = {"Padoe"}, ["pdt"] = {"Plautdietsch"}, ["pdu"] = {"Kayan"}, ["pea"] = {"Peranakan Indonesian"}, ["peb"] = {"Eastern Pomo"}, ["ped"] = {"Mala (Papua New Guinea)"}, ["pee"] = {"Taje"}, ["pef"] = {"Northeastern Pomo"}, ["peg"] = {"Pengo"}, ["peh"] = {"Баоань"}, ["pei"] = {"Chichimeca-Jonaz"}, ["pej"] = {"Northern Pomo"}, ["pek"] = {"Penchal"}, ["pel"] = {"Pekal"}, ["pem"] = {"Phende"}, ["peo"] = {"Old Persian (ca. 600-400 B.C.)"}, ["pep"] = {"Kunja"}, ["peq"] = {"Southern Pomo"}, ["pes"] = {"Iranian Persian"}, ["pev"] = {"Pémono"}, ["pex"] = {"Petats"}, ["pey"] = {"Petjo"}, ["pez"] = {"Eastern Penan"}, ["pfa"] = {"Pááfang"}, ["pfe"] = {"Pere"}, ["pfl"] = {"Пфальц"}, ["pga"] = {"Sudanese Creole Arabic"}, ["pgd"] = {"Gāndhārī"}, ["pgg"] = {"Pangwali"}, ["pgi"] = {"Pagi"}, ["pgk"] = {"Rerep"}, ["pgl"] = {"Primitive Irish"}, ["pgn"] = {"Paelignian"}, ["pgs"] = {"Pangseng"}, ["pgu"] = {"Pagu"}, ["pgz"] = {"Papua New Guinean Sign Language"}, ["pha"] = {"Pa-Hng"}, ["phd"] = {"Phudagi"}, ["phg"] = {"Phuong"}, ["phh"] = {"Phukha"}, ["phi"] = {"Philippine languages"}, ["phk"] = {"Phake"}, ["phl"] = {"Phalura", "Palula"}, ["phm"] = {"Phimbi"}, ["phn"] = {"Phoenician"}, ["pho"] = {"Phunoi"}, ["phq"] = {"Phana'"}, ["phr"] = {"Pahari-Potwari"}, ["pht"] = {"Phu Thai"}, ["phu"] = {"Phuan"}, ["phv"] = {"Pahlavani"}, ["phw"] = {"Phangduwali"}, ["pia"] = {"Pima Bajo"}, ["pib"] = {"Yine"}, ["pic"] = {"Pinji"}, ["pid"] = {"Piaroa"}, ["pie"] = {"Piro"}, ["pif"] = {"Pingelapese"}, ["pig"] = {"Pisabo"}, ["pih"] = {"Pitcairn-Norfolk"}, ["pii"] = {"Pini"}, ["pij"] = {"Pijao"}, ["pil"] = {"Yom"}, ["pim"] = {"Powhatan"}, ["pin"] = {"Piame"}, ["pio"] = {"Piapoco"}, ["pip"] = {"Pero"}, ["pir"] = {"Piratapuyo"}, ["pis"] = {"Pijin"}, ["pit"] = {"Pitta Pitta"}, ["piu"] = {"Pintupi-Luritja"}, ["piv"] = {"Pileni", "Vaeakau-Taumako"}, ["piw"] = {"Pimbwe"}, ["pix"] = {"Piu"}, ["piy"] = {"Piya-Kwonci"}, ["piz"] = {"Pije"}, ["pjt"] = {"Pitjantjatjara"}, ["pka"] = {"Ardhamāgadhī Prākrit"}, ["pkb"] = {"Pokomo", "Kipfokomo"}, ["pkc"] = {"Paekche"}, ["pkg"] = {"Pak-Tong"}, ["pkh"] = {"Pankhu"}, ["pkn"] = {"Pakanha"}, ["pko"] = {"Pökoot"}, ["pkp"] = {"Pukapuka"}, ["pkr"] = {"Attapady Kurumba"}, ["pks"] = {"Pakistan Sign Language"}, ["pkt"] = {"Maleng"}, ["pku"] = {"Paku"}, ["pla"] = {"Miani"}, ["plb"] = {"Polonombauk"}, ["plc"] = {"Central Palawano"}, ["pld"] = {"Polari"}, ["ple"] = {"Palu'e"}, ["plf"] = {"Central Malayo-Polynesian languages"}, ["plg"] = {"Pilagá"}, ["plh"] = {"Paulohi"}, ["plj"] = {"Polci"}, ["plk"] = {"Kohistani Shina"}, ["pll"] = {"Shwe Palaung"}, ["pln"] = {"Palenquero"}, ["plo"] = {"Oluta Popoluca"}, ["plq"] = {"Palaic"}, ["plr"] = {"Palaka Senoufo"}, ["pls"] = {"San Marcos Tlacoyalco Popoloca", "San Marcos Tlalcoyalco Popoloca"}, ["plt"] = {"Plateau Malagasy"}, ["plu"] = {"Palikúr"}, ["plv"] = {"Southwest Palawano"}, ["plw"] = {"Brooke's Point Palawano"}, ["ply"] = {"Bolyu"}, ["plz"] = {"Paluan"}, ["pma"] = {"Paama"}, ["pmb"] = {"Pambia"}, ["pmd"] = {"Pallanganmiddang"}, ["pme"] = {"Pwaamei"}, ["pmf"] = {"Pamona"}, ["pmh"] = {"Māhārāṣṭri Prākrit"}, ["pmi"] = {"Northern Pumi"}, ["pmj"] = {"Southern Pumi"}, ["pmk"] = {"Pamlico"}, ["pml"] = {"Lingua Franca"}, ["pmm"] = {"Pomo"}, ["pmn"] = {"Pam"}, ["pmo"] = {"Pom"}, ["pmq"] = {"Northern Pame"}, ["pmr"] = {"Paynamar"}, ["pms"] = {"Пьемонт"}, ["pmt"] = {"Tuamotuan"}, ["pmw"] = {"Plains Miwok"}, ["pmx"] = {"Poumei Naga"}, ["pmy"] = {"Papuan Malay"}, ["pmz"] = {"Southern Pame"}, ["pna"] = {"Punan Bah-Biau"}, ["pnb"] = {"Western Panjabi"}, ["pnc"] = {"Pannei"}, ["pnd"] = {"Mpinda"}, ["pne"] = {"Western Penan"}, ["png"] = {"Pangu", "Pongu"}, ["pnh"] = {"Пенрин"}, ["pni"] = {"Aoheng"}, ["pnj"] = {"Pinjarup"}, ["pnk"] = {"Paunaka"}, ["pnl"] = {"Paleni"}, ["pnm"] = {"Punan Batu 1"}, ["pnn"] = {"Pinai-Hagahai"}, ["pno"] = {"Panobo"}, ["pnp"] = {"Pancana"}, ["pnq"] = {"Pana (Burkina Faso)"}, ["pnr"] = {"Panim"}, ["pns"] = {"Ponosakan"}, ["pnt"] = {"Pontic"}, ["pnu"] = {"Jiongnai Bunu"}, ["pnv"] = {"Pinigura"}, ["pnw"] = {"Banyjima", "Panytyima"}, ["pnx"] = {"Phong-Kniang"}, ["pny"] = {"Pinyin"}, ["pnz"] = {"Pana (Central African Republic)"}, ["poc"] = {"Poqomam"}, ["poe"] = {"San Juan Atzingo Popoloca"}, ["pof"] = {"Poke"}, ["pog"] = {"Potiguára"}, ["poh"] = {"Poqomchi'"}, ["poi"] = {"Highland Popoluca"}, ["pok"] = {"Pokangá"}, ["pom"] = {"Southeastern Pomo"}, ["pon"] = {"Pohnpeian"}, ["poo"] = {"Central Pomo"}, ["pop"] = {"Pwapwâ"}, ["poq"] = {"Texistepec Popoluca"}, ["pos"] = {"Sayula Popoluca"}, ["pot"] = {"Potawatomi"}, ["pov"] = {"Upper Guinea Crioulo"}, ["pow"] = {"San Felipe Otlaltepec Popoloca"}, ["pox"] = {"Polabian"}, ["poy"] = {"Pogolo"}, ["poz"] = {"Malayo-Polynesian languages"}, ["ppe"] = {"Papi"}, ["ppi"] = {"Paipai"}, ["ppk"] = {"Uma"}, ["ppl"] = {"Pipil", "Nicarao"}, ["ppm"] = {"Papuma"}, ["ppn"] = {"Papapana"}, ["ppo"] = {"Folopa"}, ["ppp"] = {"Pelende"}, ["ppq"] = {"Pei"}, ["pps"] = {"San Luís Temalacayuca Popoloca"}, ["ppt"] = {"Pare"}, ["ppu"] = {"Papora"}, ["pqa"] = {"Pa'a"}, ["pqe"] = {"Eastern Malayo-Polynesian languages"}, ["pqm"] = {"Malecite-Passamaquoddy"}, ["pqw"] = {"Western Malayo-Polynesian languages"}, ["pra"] = {"Prakrit languages"}, ["prc"] = {"Parachi"}, ["prd"] = {"Parsi-Dari"}, ["pre"] = {"Principense"}, ["prf"] = {"Paranan"}, ["prg"] = {"Прусс"}, ["prh"] = {"Porohanon"}, ["pri"] = {"Paicî"}, ["prk"] = {"Parauk"}, ["prl"] = {"Peruvian Sign Language"}, ["prm"] = {"Kibiri"}, ["prn"] = {"Prasuni"}, ["pro"] = {"Old Provençal (to 1500)", "Old Occitan (to 1500)"}, ["prp"] = {"Parsi"}, ["prq"] = {"Ashéninka Perené"}, ["prr"] = {"Puri"}, ["prs"] = {"Дари", "Дари Перс"}, ["prt"] = {"Phai"}, ["pru"] = {"Puragi"}, ["prw"] = {"Parawen"}, ["prx"] = {"Purik"}, ["prz"] = {"Providencia Sign Language"}, ["psa"] = {"Asue Awyu"}, ["psc"] = {"Persian Sign Language"}, ["psd"] = {"Plains Indian Sign Language"}, ["pse"] = {"Central Malay"}, ["psg"] = {"Penang Sign Language"}, ["psh"] = {"Southwest Pashai", "Southwest Pashayi"}, ["psi"] = {"Southeast Pashai", "Southeast Pashayi"}, ["psl"] = {"Puerto Rican Sign Language"}, ["psm"] = {"Pauserna"}, ["psn"] = {"Panasuan"}, ["pso"] = {"Polish Sign Language"}, ["psp"] = {"Philippine Sign Language"}, ["psq"] = {"Pasi"}, ["psr"] = {"Portuguese Sign Language"}, ["pss"] = {"Kaulong"}, ["pst"] = {"Central Pashto"}, ["psu"] = {"Sauraseni Prākrit"}, ["psw"] = {"Port Sandwich"}, ["psy"] = {"Piscataway"}, ["pta"] = {"Pai Tavytera"}, ["pth"] = {"Pataxó Hã-Ha-Hãe"}, ["pti"] = {"Pindiini", "Wangkatha"}, ["ptn"] = {"Patani"}, ["pto"] = {"Zo'é"}, ["ptp"] = {"Patep"}, ["ptq"] = {"Pattapu"}, ["ptr"] = {"Piamatsina"}, ["ptt"] = {"Enrekang"}, ["ptu"] = {"Bambam"}, ["ptv"] = {"Port Vato"}, ["ptw"] = {"Pentlatch"}, ["pty"] = {"Pathiya"}, ["pua"] = {"Western Highland Purepecha"}, ["pub"] = {"Purum"}, ["puc"] = {"Punan Merap"}, ["pud"] = {"Punan Aput"}, ["pue"] = {"Puelche"}, ["puf"] = {"Punan Merah"}, ["pug"] = {"Phuie"}, ["pui"] = {"Puinave"}, ["puj"] = {"Punan Tubu"}, ["pum"] = {"Puma"}, ["puo"] = {"Puoc"}, ["pup"] = {"Pulabu"}, ["puq"] = {"Puquina"}, ["pur"] = {"Puruborá"}, ["put"] = {"Putoh"}, ["puu"] = {"Punu"}, ["puw"] = {"Puluwatese"}, ["pux"] = {"Puare"}, ["puy"] = {"Purisimeño"}, ["pwa"] = {"Pawaia"}, ["pwb"] = {"Panawa"}, ["pwg"] = {"Gapapaiwa"}, ["pwi"] = {"Patwin"}, ["pwm"] = {"Molbog"}, ["pwn"] = {"Paiwan"}, ["pwo"] = {"Pwo Western Karen"}, ["pwr"] = {"Powari"}, ["pww"] = {"Pwo Northern Karen"}, ["pxm"] = {"Quetzaltepec Mixe"}, ["pye"] = {"Pye Krumen"}, ["pym"] = {"Fyam"}, ["pyn"] = {"Poyanáwa"}, ["pys"] = {"Paraguayan Sign Language", "Lengua de Señas del Paraguay"}, ["pyu"] = {"Puyuma"}, ["pyx"] = {"Pyu (Myanmar)"}, ["pyy"] = {"Pyen"}, ["pzn"] = {"Para Naga"}, ["qua"] = {"Quapaw"}, ["qub"] = {"Huallaga Huánuco Quechua"}, ["quc"] = {"K'iche'", "Quiché"}, ["qud"] = {"Calderón Highland Quichua"}, ["quf"] = {"Lambayeque Quechua"}, ["qug"] = {"Chimborazo Highland Quichua"}, ["quh"] = {"South Bolivian Quechua"}, ["qui"] = {"Quileute"}, ["quk"] = {"Chachapoyas Quechua"}, ["qul"] = {"North Bolivian Quechua"}, ["qum"] = {"Sipacapense"}, ["qun"] = {"Quinault"}, ["qup"] = {"Southern Pastaza Quechua"}, ["quq"] = {"Quinqui"}, ["qur"] = {"Yanahuanca Pasco Quechua"}, ["qus"] = {"Santiago del Estero Quichua"}, ["quv"] = {"Sacapulteco"}, ["quw"] = {"Tena Lowland Quichua"}, ["qux"] = {"Yauyos Quechua"}, ["quy"] = {"Ayacucho Quechua"}, ["quz"] = {"Cusco Quechua"}, ["qva"] = {"Ambo-Pasco Quechua"}, ["qvc"] = {"Cajamarca Quechua"}, ["qve"] = {"Eastern Apurímac Quechua"}, ["qvh"] = {"Huamalíes-Dos de Mayo Huánuco Quechua"}, ["qvi"] = {"Imbabura Highland Quichua"}, ["qvj"] = {"Loja Highland Quichua"}, ["qvl"] = {"Cajatambo North Lima Quechua"}, ["qvm"] = {"Margos-Yarowilca-Lauricocha Quechua"}, ["qvn"] = {"North Junín Quechua"}, ["qvo"] = {"Napo Lowland Quechua"}, ["qvp"] = {"Pacaraos Quechua"}, ["qvs"] = {"San Martín Quechua"}, ["qvw"] = {"Huaylla Wanca Quechua"}, ["qvy"] = {"Queyu"}, ["qvz"] = {"Northern Pastaza Quichua"}, ["qwa"] = {"Corongo Ancash Quechua"}, ["qwc"] = {"Classical Quechua"}, ["qwe"] = {"Quechuan (family)"}, ["qwh"] = {"Huaylas Ancash Quechua"}, ["qwm"] = {"Kuman (Russia)"}, ["qws"] = {"Sihuas Ancash Quechua"}, ["qwt"] = {"Kwalhioqua-Tlatskanai"}, ["qxa"] = {"Chiquián Ancash Quechua"}, ["qxc"] = {"Chincha Quechua"}, ["qxh"] = {"Panao Huánuco Quechua"}, ["qxl"] = {"Salasaca Highland Quichua"}, ["qxn"] = {"Northern Conchucos Ancash Quechua"}, ["qxo"] = {"Southern Conchucos Ancash Quechua"}, ["qxp"] = {"Puno Quechua"}, ["qxq"] = {"Qashqa'i"}, ["qxr"] = {"Cañar Highland Quichua"}, ["qxs"] = {"Southern Qiang"}, ["qxt"] = {"Santa Ana de Tusi Pasco Quechua"}, ["qxu"] = {"Arequipa-La Unión Quechua"}, ["qxw"] = {"Jauja Wanca Quechua"}, ["qya"] = {"Quenya"}, ["qyp"] = {"Quiripi"}, ["raa"] = {"Dungmali"}, ["rab"] = {"Camling"}, ["rac"] = {"Rasawa"}, ["rad"] = {"Rade"}, ["raf"] = {"Western Meohang"}, ["rag"] = {"Logooli", "Lulogooli"}, ["rah"] = {"Rabha"}, ["rai"] = {"Ramoaaina"}, ["raj"] = {"Rajasthani"}, ["rak"] = {"Tulu-Bohuai"}, ["ral"] = {"Ralte"}, ["ram"] = {"Canela"}, ["ran"] = {"Riantana"}, ["rao"] = {"Rao"}, ["rap"] = {"Рапануй"}, ["raq"] = {"Saam"}, ["rar"] = {"Rarotongan", "Маори"}, ["ras"] = {"Tegali"}, ["rat"] = {"Razajerdi"}, ["rau"] = {"Raute"}, ["rav"] = {"Sampang"}, ["raw"] = {"Rawang"}, ["rax"] = {"Rang"}, ["ray"] = {"Rapa"}, ["raz"] = {"Rahambuu"}, ["rbb"] = {"Rumai Palaung"}, ["rbk"] = {"Northern Bontok"}, ["rbl"] = {"Miraya Bikol"}, ["rbp"] = {"Barababaraba"}, ["rcf"] = {"Réunion Creole French"}, ["rdb"] = {"Rudbari"}, ["rea"] = {"Rerau"}, ["reb"] = {"Rembong"}, ["ree"] = {"Rejang Kayan"}, ["reg"] = {"Kara (Tanzania)"}, ["rei"] = {"Reli"}, ["rej"] = {"Rejang"}, ["rel"] = {"Rendille"}, ["rem"] = {"Remo"}, ["ren"] = {"Rengao"}, ["rer"] = {"Rer Bare"}, ["res"] = {"Reshe"}, ["ret"] = {"Retta"}, ["rey"] = {"Reyesano"}, ["rga"] = {"Roria"}, ["rge"] = {"Romano-Greek"}, ["rgk"] = {"Rangkas"}, ["rgn"] = {"Romagnol"}, ["rgr"] = {"Resígaro"}, ["rgs"] = {"Southern Roglai"}, ["rgu"] = {"Ringgou"}, ["rhg"] = {"Rohingya"}, ["rhp"] = {"Yahang"}, ["ria"] = {"Riang (India)"}, ["rif"] = {"Tarifit"}, ["ril"] = {"Riang Lang", "Riang (Myanmar)"}, ["rim"] = {"Nyaturu"}, ["rin"] = {"Nungu"}, ["rir"] = {"Ribun"}, ["rit"] = {"Ritharrngu"}, ["riu"] = {"Riung"}, ["rjg"] = {"Rajong"}, ["rji"] = {"Raji"}, ["rjs"] = {"Rajbanshi"}, ["rka"] = {"Kraol"}, ["rkb"] = {"Rikbaktsa"}, ["rkh"] = {"Rakahanga-Manihiki"}, ["rki"] = {"Rakhine"}, ["rkm"] = {"Marka"}, ["rkt"] = {"Rangpuri", "Kamta"}, ["rkw"] = {"Arakwal"}, ["rma"] = {"Rama"}, ["rmb"] = {"Rembarrnga"}, ["rmc"] = {"Carpathian Romani"}, ["rmd"] = {"Traveller Danish"}, ["rme"] = {"Angloromani"}, ["rmf"] = {"Kalo Finnish Romani"}, ["rmg"] = {"Traveller Norwegian"}, ["rmh"] = {"Murkim"}, ["rmi"] = {"Lomavren"}, ["rmk"] = {"Romkun"}, ["rml"] = {"Baltic Romani"}, ["rmm"] = {"Roma"}, ["rmn"] = {"Balkan Romani"}, ["rmo"] = {"Sinte Romani"}, ["rmp"] = {"Rempi"}, ["rmq"] = {"Caló"}, ["rms"] = {"Romanian Sign Language"}, ["rmt"] = {"Domari"}, ["rmu"] = {"Tavringer Romani"}, ["rmv"] = {"Romanova"}, ["rmw"] = {"Welsh Romani"}, ["rmx"] = {"Romam"}, ["rmy"] = {"Vlax Romani"}, ["rmz"] = {"Marma"}, ["rnd"] = {"Ruund"}, ["rng"] = {"Ronga"}, ["rnl"] = {"Ranglong"}, ["rnn"] = {"Roon"}, ["rnp"] = {"Rongpo"}, ["rnr"] = {"Nari Nari"}, ["rnw"] = {"Rungwa"}, ["roa"] = {"Romance languages"}, ["rob"] = {"Tae'"}, ["roc"] = {"Cacgia Roglai"}, ["rod"] = {"Rogo"}, ["roe"] = {"Ronji"}, ["rof"] = {"Rombo"}, ["rog"] = {"Northern Roglai"}, ["rol"] = {"Romblomanon"}, ["rom"] = {"Romany"}, ["roo"] = {"Rotokas"}, ["rop"] = {"Kriol"}, ["ror"] = {"Rongga"}, ["rou"] = {"Runga"}, ["row"] = {"Dela-Oenale"}, ["rpn"] = {"Repanbitip"}, ["rpt"] = {"Rapting"}, ["rri"] = {"Ririo"}, ["rro"] = {"Waima"}, ["rrt"] = {"Arritinngithigh"}, ["rsb"] = {"Romano-Serbian"}, ["rsl"] = {"Russian Sign Language"}, ["rsm"] = {"Miriwoong Sign Language"}, ["rtc"] = {"Rungtu Chin"}, ["rth"] = {"Ratahan"}, ["rtm"] = {"Rotuman"}, ["rts"] = {"Yurats"}, ["rtw"] = {"Rathawi"}, ["rub"] = {"Gungu"}, ["ruc"] = {"Ruuli"}, ["rue"] = {"Русин"}, ["ruf"] = {"Luguru"}, ["rug"] = {"Roviana"}, ["ruh"] = {"Ruga"}, ["rui"] = {"Rufiji"}, ["ruk"] = {"Che"}, ["ruo"] = {"Istro Romanian"}, ["rup"] = {"Macedo-Romanian", "Aromanian", "Arumanian"}, ["ruq"] = {"Megleno Romanian"}, ["rut"] = {"Рутуль"}, ["ruu"] = {"Lanas Lobu"}, ["ruy"] = {"Mala (Nigeria)"}, ["ruz"] = {"Ruma"}, ["rwa"] = {"Rawo"}, ["rwk"] = {"Rwa"}, ["rwl"] = {"Ruwila"}, ["rwm"] = {"Amba (Uganda)"}, ["rwo"] = {"Rawa"}, ["rwr"] = {"Marwari (India)"}, ["rxd"] = {"Ngardi"}, ["rxw"] = {"Karuwali", "Garuwali"}, ["ryn"] = {"Northern Amami-Oshima"}, ["rys"] = {"Yaeyama"}, ["ryu"] = {"Төв Окинава"}, ["rzh"] = {"Rāziḥī"}, ["saa"] = {"Saba"}, ["sab"] = {"Buglere"}, ["sac"] = {"Meskwaki"}, ["sad"] = {"Sandawe"}, ["sae"] = {"Sabanê"}, ["saf"] = {"Safaliba"}, ["sah"] = {"Якут"}, ["sai"] = {"South American Indian languages"}, ["saj"] = {"Sahu"}, ["sak"] = {"Sake"}, ["sal"] = {"Salishan languages"}, ["sam"] = {"Samaritan Aramaic"}, ["sao"] = {"Sause"}, ["saq"] = {"Samburu"}, ["sar"] = {"Saraveca"}, ["sas"] = {"Sasak"}, ["sat"] = {"Santali"}, ["sau"] = {"Saleman"}, ["sav"] = {"Saafi-Saafi"}, ["saw"] = {"Sawi"}, ["sax"] = {"Sa"}, ["say"] = {"Saya"}, ["saz"] = {"Saurashtra"}, ["sba"] = {"Ngambay"}, ["sbb"] = {"Simbo"}, ["sbc"] = {"Kele (Papua New Guinea)"}, ["sbd"] = {"Southern Samo"}, ["sbe"] = {"Saliba"}, ["sbf"] = {"Chabu", "Shabo"}, ["sbg"] = {"Seget"}, ["sbh"] = {"Sori-Harengan"}, ["sbi"] = {"Seti"}, ["sbj"] = {"Surbakhal"}, ["sbk"] = {"Safwa"}, ["sbl"] = {"Botolan Sambal"}, ["sbm"] = {"Sagala"}, ["sbn"] = {"Sindhi Bhil"}, ["sbo"] = {"Sabüm"}, ["sbp"] = {"Sangu (Tanzania)"}, ["sbq"] = {"Sileibi"}, ["sbr"] = {"Sembakung Murut"}, ["sbs"] = {"Subiya"}, ["sbt"] = {"Kimki"}, ["sbu"] = {"Stod Bhoti"}, ["sbv"] = {"Sabine"}, ["sbw"] = {"Simba"}, ["sbx"] = {"Seberuang"}, ["sby"] = {"Soli"}, ["sbz"] = {"Sara Kaba"}, ["scb"] = {"Chut"}, ["sce"] = {"Дуншян"}, ["scf"] = {"San Miguel Creole French"}, ["scg"] = {"Sanggau"}, ["sch"] = {"Sakachep"}, ["sci"] = {"Sri Lankan Creole Malay"}, ["sck"] = {"Sadri"}, ["scl"] = {"Shina"}, ["scn"] = {"Сицили"}, ["sco"] = {"Скот"}, ["scp"] = {"Hyolmo", "Helambu Sherpa"}, ["scq"] = {"Sa'och"}, ["scs"] = {"North Slavey"}, ["sct"] = {"Southern Katang"}, ["scu"] = {"Shumcho"}, ["scv"] = {"Sheni"}, ["scw"] = {"Sha"}, ["scx"] = {"Sicel"}, ["sda"] = {"Toraja-Sa'dan"}, ["sdb"] = {"Shabak"}, ["sdc"] = {"Sassarese Sardinian"}, ["sde"] = {"Surubu"}, ["sdf"] = {"Sarli"}, ["sdg"] = {"Savi"}, ["sdh"] = {"Southern Kurdish"}, ["sdj"] = {"Suundi"}, ["sdk"] = {"Sos Kundi"}, ["sdl"] = {"Saudi Arabian Sign Language"}, ["sdn"] = {"Gallurese Sardinian"}, ["sdo"] = {"Bukar-Sadung Bidayuh"}, ["sdp"] = {"Sherdukpen"}, ["sdq"] = {"Semandang"}, ["sdr"] = {"Oraon Sadri"}, ["sds"] = {"Sened"}, ["sdt"] = {"Shuadit"}, ["sdu"] = {"Sarudu"}, ["sdv"] = {"Eastern Sudanic languages"}, ["sdx"] = {"Sibu Melanau"}, ["sdz"] = {"Sallands"}, ["sea"] = {"Semai"}, ["seb"] = {"Shempire Senoufo"}, ["sec"] = {"Sechelt"}, ["sed"] = {"Sedang"}, ["see"] = {"Seneca"}, ["sef"] = {"Cebaara Senoufo"}, ["seg"] = {"Segeju"}, ["seh"] = {"Sena"}, ["sei"] = {"Seri"}, ["sej"] = {"Sene"}, ["sek"] = {"Sekani"}, ["sel"] = {"Selkup"}, ["sem"] = {"Semitic languages"}, ["sen"] = {"Nanerigé Sénoufo"}, ["seo"] = {"Suarmin"}, ["sep"] = {"Sìcìté Sénoufo"}, ["seq"] = {"Senara Sénoufo"}, ["ser"] = {"Serrano"}, ["ses"] = {"Koyraboro Senni Songhai"}, ["set"] = {"Sentani"}, ["seu"] = {"Serui-Laut"}, ["sev"] = {"Nyarafolo Senoufo"}, ["sew"] = {"Sewa Bay"}, ["sey"] = {"Secoya"}, ["sez"] = {"Senthang Chin"}, ["sfb"] = {"Langue des signes de Belgique Francophone", "French Belgian Sign Language"}, ["sfe"] = {"Eastern Subanen"}, ["sfm"] = {"Small Flowery Miao"}, ["sfs"] = {"South African Sign Language"}, ["sfw"] = {"Sehwi"}, ["sga"] = {"Old Irish (to 900)"}, ["sgb"] = {"Mag-antsi Ayta"}, ["sgc"] = {"Kipsigis"}, ["sgd"] = {"Surigaonon"}, ["sge"] = {"Segai"}, ["sgg"] = {"Swiss-German Sign Language"}, ["sgh"] = {"Shughni"}, ["sgi"] = {"Suga"}, ["sgj"] = {"Surgujia"}, ["sgk"] = {"Sangkong"}, ["sgm"] = {"Singa"}, ["sgn"] = {"Sign languages"}, ["sgp"] = {"Singpho"}, ["sgr"] = {"Sangisari"}, ["sgs"] = {"Жемайт"}, ["sgt"] = {"Brokpake"}, ["sgu"] = {"Salas"}, ["sgw"] = {"Sebat Bet Gurage"}, ["sgx"] = {"Sierra Leone Sign Language"}, ["sgy"] = {"Sanglechi"}, ["sgz"] = {"Sursurunga"}, ["sha"] = {"Shall-Zwall"}, ["shb"] = {"Ninam"}, ["shc"] = {"Sonde"}, ["shd"] = {"Kundal Shahi"}, ["she"] = {"Sheko"}, ["shg"] = {"Shua"}, ["shh"] = {"Shoshoni"}, ["shi"] = {"Tachelhit"}, ["shj"] = {"Shatt"}, ["shk"] = {"Shilluk"}, ["shl"] = {"Shendu"}, ["shm"] = {"Shahrudi"}, ["shn"] = {"Shan"}, ["sho"] = {"Shanga"}, ["shp"] = {"Shipibo-Conibo"}, ["shq"] = {"Sala"}, ["shr"] = {"Shi"}, ["shs"] = {"Shuswap"}, ["sht"] = {"Shasta"}, ["shu"] = {"Chadian Arabic"}, ["shv"] = {"Shehri"}, ["shw"] = {"Shwai"}, ["shx"] = {"She"}, ["shy"] = {"Tachawit"}, ["shz"] = {"Syenara Senoufo"}, ["sia"] = {"Akkala Sami"}, ["sib"] = {"Sebop"}, ["sid"] = {"Sidamo"}, ["sie"] = {"Simaa"}, ["sif"] = {"Siamou"}, ["sig"] = {"Paasaal"}, ["sih"] = {"Zire", "Sîshëë"}, ["sii"] = {"Shom Peng"}, ["sij"] = {"Numbami"}, ["sik"] = {"Sikiana"}, ["sil"] = {"Tumulung Sisaala"}, ["sim"] = {"Mende (Papua New Guinea)"}, ["sio"] = {"Siouan languages"}, ["sip"] = {"Sikkimese"}, ["siq"] = {"Sonia"}, ["sir"] = {"Siri"}, ["sis"] = {"Siuslaw"}, ["sit"] = {"Sino-Tibetan languages"}, ["siu"] = {"Sinagen"}, ["siv"] = {"Sumariup"}, ["siw"] = {"Siwai"}, ["six"] = {"Sumau"}, ["siy"] = {"Sivandi"}, ["siz"] = {"Siwi"}, ["sja"] = {"Epena"}, ["sjb"] = {"Sajau Basap"}, ["sjd"] = {"Kildin Sami"}, ["sje"] = {"Pite Sami"}, ["sjg"] = {"Assangori"}, ["sjk"] = {"Kemi Sami"}, ["sjl"] = {"Sajalong", "Miji"}, ["sjm"] = {"Mapun"}, ["sjn"] = {"Sindarin"}, ["sjo"] = {"Xibe"}, ["sjp"] = {"Surjapuri"}, ["sjr"] = {"Siar-Lak"}, ["sjs"] = {"Senhaja De Srair"}, ["sjt"] = {"Ter Sami"}, ["sju"] = {"Ume Sami"}, ["sjw"] = {"Shawnee"}, ["ska"] = {"Skagit"}, ["skb"] = {"Saek"}, ["skc"] = {"Ma Manda"}, ["skd"] = {"Southern Sierra Miwok"}, ["ske"] = {"Seke (Vanuatu)"}, ["skf"] = {"Sakirabiá"}, ["skg"] = {"Sakalava Malagasy"}, ["skh"] = {"Sikule"}, ["ski"] = {"Sika"}, ["skj"] = {"Seke (Nepal)"}, ["skm"] = {"Kutong"}, ["skn"] = {"Kolibugan Subanon"}, ["sko"] = {"Seko Tengah"}, ["skp"] = {"Sekapan"}, ["skq"] = {"Sininkere"}, ["skr"] = {"Saraiki", "Seraiki"}, ["sks"] = {"Maia"}, ["skt"] = {"Sakata"}, ["sku"] = {"Sakao"}, ["skv"] = {"Skou"}, ["skw"] = {"Skepi Creole Dutch"}, ["skx"] = {"Seko Padang"}, ["sky"] = {"Sikaiana"}, ["skz"] = {"Sekar"}, ["sla"] = {"Slavic languages"}, ["slc"] = {"Sáliba"}, ["sld"] = {"Sissala"}, ["sle"] = {"Sholaga"}, ["slf"] = {"Swiss-Italian Sign Language"}, ["slg"] = {"Selungai Murut"}, ["slh"] = {"Southern Puget Sound Salish"}, ["sli"] = {"Lower Silesian"}, ["slj"] = {"Salumá"}, ["sll"] = {"Salt-Yui"}, ["slm"] = {"Pangutaran Sama"}, ["sln"] = {"Salinan"}, ["slp"] = {"Lamaholot"}, ["slq"] = {"Salchuq"}, ["slr"] = {"Салар"}, ["sls"] = {"Singapore Sign Language"}, ["slt"] = {"Sila"}, ["slu"] = {"Selaru"}, ["slw"] = {"Sialum"}, ["slx"] = {"Salampasu"}, ["sly"] = {"Selayar"}, ["slz"] = {"Ma'ya"}, ["sma"] = {"Өмнөд Сами"}, ["smb"] = {"Simbari"}, ["smc"] = {"Som"}, ["smd"] = {"Sama"}, ["smf"] = {"Auwe"}, ["smg"] = {"Simbali"}, ["smh"] = {"Samei"}, ["smi"] = {"Sami languages"}, ["smj"] = {"Луле-Сами"}, ["smk"] = {"Bolinao"}, ["sml"] = {"Central Sama"}, ["smm"] = {"Musasa"}, ["smn"] = {"Inari Sami"}, ["smp"] = {"Samaritan"}, ["smq"] = {"Samo"}, ["smr"] = {"Simeulue"}, ["sms"] = {"Skolt Sami"}, ["smt"] = {"Simte"}, ["smu"] = {"Somray"}, ["smv"] = {"Samvedi"}, ["smw"] = {"Sumbawa"}, ["smx"] = {"Samba"}, ["smy"] = {"Semnani"}, ["smz"] = {"Simeku"}, ["snb"] = {"Sebuyau"}, ["snc"] = {"Sinaugoro"}, ["sne"] = {"Bau Bidayuh"}, ["snf"] = {"Noon"}, ["sng"] = {"Sanga (Democratic Republic of Congo)"}, ["sni"] = {"Sensi"}, ["snj"] = {"Riverain Sango"}, ["snk"] = {"Сонинке"}, ["snl"] = {"Sangil"}, ["snm"] = {"Southern Ma'di"}, ["snn"] = {"Siona"}, ["sno"] = {"Snohomish"}, ["snp"] = {"Siane"}, ["snq"] = {"Sangu (Gabon)"}, ["snr"] = {"Sihan"}, ["sns"] = {"South West Bay", "Nahavaq"}, ["snu"] = {"Senggi", "Viid"}, ["snv"] = {"Sa'ban"}, ["snw"] = {"Selee"}, ["snx"] = {"Sam"}, ["sny"] = {"Saniyo-Hiyewe"}, ["snz"] = {"Kou"}, ["soa"] = {"Thai Song"}, ["sob"] = {"Sobei"}, ["soc"] = {"So (Democratic Republic of Congo)"}, ["sod"] = {"Songoora"}, ["soe"] = {"Songomeno"}, ["sog"] = {"Sogdian"}, ["soh"] = {"Aka"}, ["soi"] = {"Sonha"}, ["soj"] = {"Soi"}, ["sok"] = {"Sokoro"}, ["sol"] = {"Solos"}, ["son"] = {"Songhai languages"}, ["soo"] = {"Songo"}, ["sop"] = {"Songe"}, ["soq"] = {"Kanasi"}, ["sor"] = {"Somrai"}, ["sos"] = {"Seeku"}, ["sou"] = {"Southern Thai"}, ["sov"] = {"Sonsorol"}, ["sow"] = {"Sowanda"}, ["sox"] = {"Swo"}, ["soy"] = {"Miyobe"}, ["soz"] = {"Temi"}, ["spb"] = {"Sepa (Indonesia)"}, ["spc"] = {"Sapé"}, ["spd"] = {"Saep"}, ["spe"] = {"Sepa (Papua New Guinea)"}, ["spg"] = {"Sian"}, ["spi"] = {"Saponi"}, ["spk"] = {"Sengo"}, ["spl"] = {"Selepet"}, ["spm"] = {"Akukem"}, ["spn"] = {"Sanapaná"}, ["spo"] = {"Spokane"}, ["spp"] = {"Supyire Senoufo"}, ["spq"] = {"Loreto-Ucayali Spanish"}, ["spr"] = {"Saparua"}, ["sps"] = {"Saposa"}, ["spt"] = {"Spiti Bhoti"}, ["spu"] = {"Sapuan"}, ["spv"] = {"Sambalpuri", "Kosli"}, ["spx"] = {"South Picene"}, ["spy"] = {"Sabaot"}, ["sqa"] = {"Shama-Sambuga"}, ["sqh"] = {"Shau"}, ["sqj"] = {"Albanian languages"}, ["sqk"] = {"Albanian Sign Language"}, ["sqm"] = {"Suma"}, ["sqn"] = {"Susquehannock"}, ["sqo"] = {"Sorkhei"}, ["sqq"] = {"Sou"}, ["sqr"] = {"Siculo Arabic"}, ["sqs"] = {"Sri Lankan Sign Language"}, ["sqt"] = {"Soqotri"}, ["squ"] = {"Squamish"}, ["sqx"] = {"Kufr Qassem Sign Language (KQSL)"}, ["sra"] = {"Saruga"}, ["srb"] = {"Sora"}, ["src"] = {"Logudorese Sardinian"}, ["sre"] = {"Sara"}, ["srf"] = {"Nafi"}, ["srg"] = {"Sulod"}, ["srh"] = {"Sarikoli"}, ["sri"] = {"Siriano"}, ["srk"] = {"Serudung Murut"}, ["srl"] = {"Isirawa"}, ["srm"] = {"Saramaccan"}, ["srn"] = {"Sranan Tongo"}, ["sro"] = {"Campidanese Sardinian"}, ["srq"] = {"Sirionó"}, ["srr"] = {"Serer"}, ["srs"] = {"Sarsi"}, ["srt"] = {"Sauri"}, ["sru"] = {"Suruí"}, ["srv"] = {"Southern Sorsoganon"}, ["srw"] = {"Serua"}, ["srx"] = {"Sirmauri"}, ["sry"] = {"Sera"}, ["srz"] = {"Shahmirzadi"}, ["ssa"] = {"Nilo-Saharan languages"}, ["ssb"] = {"Southern Sama"}, ["ssc"] = {"Suba-Simbiti"}, ["ssd"] = {"Siroi"}, ["sse"] = {"Balangingi", "Bangingih Sama"}, ["ssf"] = {"Thao"}, ["ssg"] = {"Seimat"}, ["ssh"] = {"Shihhi Arabic"}, ["ssi"] = {"Sansi"}, ["ssj"] = {"Sausi"}, ["ssk"] = {"Sunam"}, ["ssl"] = {"Western Sisaala"}, ["ssm"] = {"Semnam"}, ["ssn"] = {"Waata"}, ["sso"] = {"Sissano"}, ["ssp"] = {"Spanish Sign Language"}, ["ssq"] = {"So'a"}, ["ssr"] = {"Swiss-French Sign Language"}, ["sss"] = {"Sô"}, ["sst"] = {"Sinasina"}, ["ssu"] = {"Susuami"}, ["ssv"] = {"Shark Bay"}, ["ssx"] = {"Samberigi"}, ["ssy"] = {"Saho"}, ["ssz"] = {"Sengseng"}, ["sta"] = {"Settla"}, ["stb"] = {"Northern Subanen"}, ["std"] = {"Sentinel"}, ["ste"] = {"Liana-Seti"}, ["stf"] = {"Seta"}, ["stg"] = {"Trieng"}, ["sth"] = {"Shelta"}, ["sti"] = {"Bulo Stieng"}, ["stj"] = {"Matya Samo"}, ["stk"] = {"Arammba"}, ["stl"] = {"Stellingwerfs"}, ["stm"] = {"Setaman"}, ["stn"] = {"Owa"}, ["sto"] = {"Stoney"}, ["stp"] = {"Southeastern Tepehuan"}, ["stq"] = {"Saterfriesisch"}, ["str"] = {"Straits Salish"}, ["sts"] = {"Shumashti"}, ["stt"] = {"Budeh Stieng"}, ["stu"] = {"Samtao"}, ["stv"] = {"Silt'e"}, ["stw"] = {"Satawalese"}, ["sty"] = {"Siberian Tatar"}, ["sua"] = {"Sulka"}, ["sub"] = {"Suku"}, ["suc"] = {"Western Subanon"}, ["sue"] = {"Suena"}, ["sug"] = {"Suganga"}, ["sui"] = {"Suki"}, ["suj"] = {"Shubi"}, ["suk"] = {"Sukuma"}, ["suo"] = {"Bouni"}, ["suq"] = {"Tirmaga-Chai Suri", "Suri"}, ["sur"] = {"Mwaghavul"}, ["sus"] = {"Susu"}, ["sut"] = {"Subtiaba"}, ["suv"] = {"Puroik"}, ["suw"] = {"Sumbwa"}, ["sux"] = {"Sumerian"}, ["suy"] = {"Suyá"}, ["suz"] = {"Sunwar"}, ["sva"] = {"Svan"}, ["svb"] = {"Ulau-Suain"}, ["svc"] = {"Vincentian Creole English"}, ["sve"] = {"Serili"}, ["svk"] = {"Slovakian Sign Language"}, ["svm"] = {"Slavomolisano"}, ["svs"] = {"Savosavo"}, ["svx"] = {"Skalvian"}, ["swb"] = {"Maore Comorian"}, ["swc"] = {"Congo Swahili"}, ["swf"] = {"Sere"}, ["swg"] = {"Шваби"}, ["swh"] = {"Свахили", "Кисвахили"}, ["swi"] = {"Sui"}, ["swj"] = {"Sira"}, ["swk"] = {"Malawi Sena"}, ["swl"] = {"Swedish Sign Language"}, ["swm"] = {"Samosa"}, ["swn"] = {"Sawknah"}, ["swo"] = {"Shanenawa"}, ["swp"] = {"Suau"}, ["swq"] = {"Sharwa"}, ["swr"] = {"Saweru"}, ["sws"] = {"Seluwasan"}, ["swt"] = {"Sawila"}, ["swu"] = {"Suwawa"}, ["swv"] = {"Shekhawati"}, ["sww"] = {"Sowa"}, ["swx"] = {"Suruahá"}, ["swy"] = {"Sarua"}, ["sxb"] = {"Suba"}, ["sxc"] = {"Sicanian"}, ["sxe"] = {"Sighu"}, ["sxg"] = {"Shuhi", "Shixing"}, ["sxk"] = {"Southern Kalapuya"}, ["sxl"] = {"Selian"}, ["sxm"] = {"Samre"}, ["sxn"] = {"Sangir"}, ["sxo"] = {"Sorothaptic"}, ["sxr"] = {"Saaroa"}, ["sxs"] = {"Sasaru"}, ["sxu"] = {"Дээд Саксон"}, ["sxw"] = {"Saxwe Gbe"}, ["sya"] = {"Siang"}, ["syb"] = {"Central Subanen"}, ["syc"] = {"Сонгодог Сири"}, ["syd"] = {"Samoyedic languages"}, ["syi"] = {"Seki"}, ["syk"] = {"Sukur"}, ["syl"] = {"Sylheti"}, ["sym"] = {"Maya Samo"}, ["syn"] = {"Senaya"}, ["syo"] = {"Suoy"}, ["syr"] = {"Syriac"}, ["sys"] = {"Sinyar"}, ["syw"] = {"Kagate"}, ["syx"] = {"Samay"}, ["syy"] = {"Al-Sayyid Bedouin Sign Language"}, ["sza"] = {"Semelai"}, ["szb"] = {"Ngalum"}, ["szc"] = {"Semaq Beri"}, ["szd"] = {"Seru"}, ["sze"] = {"Seze"}, ["szg"] = {"Sengele"}, ["szl"] = {"Силези"}, ["szn"] = {"Sula"}, ["szp"] = {"Suabo"}, ["szs"] = {"Solomon Islands Sign Language"}, ["szv"] = {"Isu (Fako Division)"}, ["szw"] = {"Sawai"}, ["szy"] = {"Sakizaya"}, ["taa"] = {"Lower Tanana"}, ["tab"] = {"Табасаран"}, ["tac"] = {"Lowland Tarahumara"}, ["tad"] = {"Tause"}, ["tae"] = {"Tariana"}, ["taf"] = {"Tapirapé"}, ["tag"] = {"Tagoi"}, ["tai"] = {"Tai languages"}, ["taj"] = {"Eastern Tamang"}, ["tak"] = {"Tala"}, ["tal"] = {"Tal"}, ["tan"] = {"Tangale"}, ["tao"] = {"Yami"}, ["tap"] = {"Taabwa"}, ["taq"] = {"Tamasheq"}, ["tar"] = {"Central Tarahumara"}, ["tas"] = {"Tay Boi"}, ["tau"] = {"Upper Tanana"}, ["tav"] = {"Tatuyo"}, ["taw"] = {"Tai"}, ["tax"] = {"Tamki"}, ["tay"] = {"Atayal"}, ["taz"] = {"Tocho"}, ["tba"] = {"Aikanã"}, ["tbc"] = {"Takia"}, ["tbd"] = {"Kaki Ae"}, ["tbe"] = {"Tanimbili"}, ["tbf"] = {"Mandara"}, ["tbg"] = {"North Tairora"}, ["tbh"] = {"Dharawal", "Thurawal"}, ["tbi"] = {"Gaam"}, ["tbj"] = {"Tiang"}, ["tbk"] = {"Calamian Tagbanwa"}, ["tbl"] = {"Tboli"}, ["tbm"] = {"Tagbu"}, ["tbn"] = {"Barro Negro Tunebo"}, ["tbo"] = {"Tawala"}, ["tbp"] = {"Taworta", "Diebroud"}, ["tbq"] = {"Tibeto-Burman languages"}, ["tbr"] = {"Tumtum"}, ["tbs"] = {"Tanguat"}, ["tbt"] = {"Tembo (Kitembo)"}, ["tbu"] = {"Tubar"}, ["tbv"] = {"Tobo"}, ["tbw"] = {"Tagbanwa"}, ["tbx"] = {"Kapin"}, ["tby"] = {"Tabaru"}, ["tbz"] = {"Ditammari"}, ["tca"] = {"Ticuna"}, ["tcb"] = {"Tanacross"}, ["tcc"] = {"Datooga"}, ["tcd"] = {"Tafi"}, ["tce"] = {"Southern Tutchone"}, ["tcf"] = {"Malinaltepec Me'phaa", "Malinaltepec Tlapanec"}, ["tcg"] = {"Tamagario"}, ["tch"] = {"Turks And Caicos Creole English"}, ["tci"] = {"Wára"}, ["tck"] = {"Tchitchege"}, ["tcl"] = {"Taman (Myanmar)"}, ["tcm"] = {"Tanahmerah"}, ["tcn"] = {"Tichurong"}, ["tco"] = {"Taungyo"}, ["tcp"] = {"Tawr Chin"}, ["tcq"] = {"Kaiy"}, ["tcs"] = {"Torres Strait Creole", "Yumplatok"}, ["tct"] = {"T'en"}, ["tcu"] = {"Southeastern Tarahumara"}, ["tcw"] = {"Tecpatlán Totonac"}, ["tcx"] = {"Toda"}, ["tcy"] = {"Tulu"}, ["tcz"] = {"Thado Chin"}, ["tda"] = {"Tagdal"}, ["tdb"] = {"Panchpargania"}, ["tdc"] = {"Emberá-Tadó"}, ["tdd"] = {"Tai Nüa"}, ["tde"] = {"Tiranige Diga Dogon"}, ["tdf"] = {"Talieng"}, ["tdg"] = {"Western Tamang"}, ["tdh"] = {"Thulung"}, ["tdi"] = {"Tomadino"}, ["tdj"] = {"Tajio"}, ["tdk"] = {"Tambas"}, ["tdl"] = {"Sur"}, ["tdm"] = {"Taruma"}, ["tdn"] = {"Tondano"}, ["tdo"] = {"Teme"}, ["tdq"] = {"Tita"}, ["tdr"] = {"Todrah"}, ["tds"] = {"Doutai"}, ["tdt"] = {"Tetun Dili"}, ["tdv"] = {"Toro"}, ["tdx"] = {"Tandroy-Mahafaly Malagasy"}, ["tdy"] = {"Tadyawan"}, ["tea"] = {"Temiar"}, ["teb"] = {"Tetete"}, ["tec"] = {"Terik"}, ["ted"] = {"Tepo Krumen"}, ["tee"] = {"Huehuetla Tepehua"}, ["tef"] = {"Teressa"}, ["teg"] = {"Teke-Tege"}, ["teh"] = {"Tehuelche"}, ["tei"] = {"Torricelli"}, ["tek"] = {"Ibali Teke"}, ["tem"] = {"Timne"}, ["ten"] = {"Tama (Colombia)"}, ["teo"] = {"Teso"}, ["tep"] = {"Tepecano"}, ["teq"] = {"Temein"}, ["ter"] = {"Tereno"}, ["tes"] = {"Tengger"}, ["tet"] = {"Тетум"}, ["teu"] = {"Soo"}, ["tev"] = {"Teor"}, ["tew"] = {"Tewa (USA)"}, ["tex"] = {"Tennet"}, ["tey"] = {"Tulishi"}, ["tez"] = {"Tetserret"}, ["tfi"] = {"Tofin Gbe"}, ["tfn"] = {"Tanaina"}, ["tfo"] = {"Tefaro"}, ["tfr"] = {"Teribe"}, ["tft"] = {"Ternate"}, ["tga"] = {"Sagalla"}, ["tgb"] = {"Tobilung"}, ["tgc"] = {"Tigak"}, ["tgd"] = {"Ciwogai"}, ["tge"] = {"Eastern Gorkha Tamang"}, ["tgf"] = {"Chalikha"}, ["tgh"] = {"Tobagonian Creole English"}, ["tgi"] = {"Lawunuia"}, ["tgj"] = {"Tagin"}, ["tgn"] = {"Tandaganon"}, ["tgo"] = {"Sudest"}, ["tgp"] = {"Tangoa"}, ["tgq"] = {"Tring"}, ["tgr"] = {"Tareng"}, ["tgs"] = {"Nume"}, ["tgt"] = {"Central Tagbanwa"}, ["tgu"] = {"Tanggu"}, ["tgv"] = {"Tingui-Boto"}, ["tgw"] = {"Tagwana Senoufo"}, ["tgx"] = {"Tagish"}, ["tgy"] = {"Togoyo"}, ["tgz"] = {"Tagalaka"}, ["thd"] = {"Kuuk Thaayorre", "Thayore"}, ["the"] = {"Chitwania Tharu"}, ["thf"] = {"Thangmi"}, ["thh"] = {"Northern Tarahumara"}, ["thi"] = {"Tai Long"}, ["thk"] = {"Tharaka", "Kitharaka"}, ["thl"] = {"Dangaura Tharu"}, ["thm"] = {"Aheu"}, ["thn"] = {"Thachanadan"}, ["thp"] = {"Thompson"}, ["thq"] = {"Kochila Tharu"}, ["thr"] = {"Rana Tharu"}, ["ths"] = {"Thakali"}, ["tht"] = {"Tahltan"}, ["thu"] = {"Thuri"}, ["thv"] = {"Tahaggart Tamahaq"}, ["thy"] = {"Tha"}, ["thz"] = {"Tayart Tamajeq"}, ["tia"] = {"Tidikelt Tamazight"}, ["tic"] = {"Tira"}, ["tif"] = {"Tifal"}, ["tig"] = {"Tigre"}, ["tih"] = {"Timugon Murut"}, ["tii"] = {"Tiene"}, ["tij"] = {"Tilung"}, ["tik"] = {"Tikar"}, ["til"] = {"Tillamook"}, ["tim"] = {"Timbe"}, ["tin"] = {"Tindi"}, ["tio"] = {"Teop"}, ["tip"] = {"Trimuris"}, ["tiq"] = {"Tiéfo"}, ["tis"] = {"Masadiit Itneg"}, ["tit"] = {"Tinigua"}, ["tiu"] = {"Adasen"}, ["tiv"] = {"Tiv"}, ["tiw"] = {"Tiwi"}, ["tix"] = {"Southern Tiwa"}, ["tiy"] = {"Tiruray"}, ["tiz"] = {"Tai Hongjin"}, ["tja"] = {"Tajuasohn"}, ["tjg"] = {"Tunjung"}, ["tji"] = {"Northern Tujia"}, ["tjj"] = {"Tjungundji"}, ["tjl"] = {"Tai Laing"}, ["tjm"] = {"Timucua"}, ["tjn"] = {"Tonjon"}, ["tjo"] = {"Temacine Tamazight"}, ["tjp"] = {"Tjupany"}, ["tjs"] = {"Southern Tujia"}, ["tju"] = {"Tjurruru"}, ["tjw"] = {"Djabwurrung"}, ["tka"] = {"Truká"}, ["tkb"] = {"Buksa"}, ["tkd"] = {"Tukudede"}, ["tke"] = {"Takwane"}, ["tkf"] = {"Tukumanféd"}, ["tkg"] = {"Tesaka Malagasy"}, ["tkl"] = {"Tokelau"}, ["tkm"] = {"Takelma"}, ["tkn"] = {"Toku-No-Shima"}, ["tkp"] = {"Tikopia"}, ["tkq"] = {"Tee"}, ["tkr"] = {"Цахур"}, ["tks"] = {"Takestani"}, ["tkt"] = {"Kathoriya Tharu"}, ["tku"] = {"Upper Necaxa Totonac"}, ["tkv"] = {"Mur Pano"}, ["tkw"] = {"Teanu"}, ["tkx"] = {"Tangko"}, ["tkz"] = {"Takua"}, ["tla"] = {"Southwestern Tepehuan"}, ["tlb"] = {"Tobelo"}, ["tlc"] = {"Yecuatla Totonac"}, ["tld"] = {"Talaud"}, ["tlf"] = {"Telefol"}, ["tlg"] = {"Tofanma"}, ["tlh"] = {"Klingon", "tlhIngan Hol"}, ["tli"] = {"Tlingit"}, ["tlj"] = {"Talinga-Bwisi"}, ["tlk"] = {"Taloki"}, ["tll"] = {"Tetela"}, ["tlm"] = {"Tolomako"}, ["tln"] = {"Talondo'"}, ["tlo"] = {"Talodi"}, ["tlp"] = {"Filomena Mata-Coahuitlán Totonac"}, ["tlq"] = {"Tai Loi"}, ["tlr"] = {"Talise"}, ["tls"] = {"Tambotalo"}, ["tlt"] = {"Sou Nama", "Teluti"}, ["tlu"] = {"Tulehu"}, ["tlv"] = {"Taliabu"}, ["tlx"] = {"Khehek"}, ["tly"] = {"Talysh"}, ["tma"] = {"Tama (Chad)"}, ["tmb"] = {"Katbol", "Avava"}, ["tmc"] = {"Tumak"}, ["tmd"] = {"Haruai"}, ["tme"] = {"Tremembé"}, ["tmf"] = {"Toba-Maskoy"}, ["tmg"] = {"Ternateño"}, ["tmh"] = {"Tamashek"}, ["tmi"] = {"Tutuba"}, ["tmj"] = {"Samarokena"}, ["tmk"] = {"Northwestern Tamang"}, ["tml"] = {"Tamnim Citak"}, ["tmm"] = {"Tai Thanh"}, ["tmn"] = {"Taman (Indonesia)"}, ["tmo"] = {"Temoq"}, ["tmq"] = {"Tumleo"}, ["tmr"] = {"Вавилоны Еврей-Арамей"}, ["tms"] = {"Tima"}, ["tmt"] = {"Tasmate"}, ["tmu"] = {"Iau"}, ["tmv"] = {"Tembo (Motembo)"}, ["tmw"] = {"Temuan"}, ["tmy"] = {"Tami"}, ["tmz"] = {"Tamanaku"}, ["tna"] = {"Tacana"}, ["tnb"] = {"Western Tunebo"}, ["tnc"] = {"Tanimuca-Retuarã"}, ["tnd"] = {"Angosturas Tunebo"}, ["tng"] = {"Tobanga"}, ["tnh"] = {"Maiani"}, ["tni"] = {"Tandia"}, ["tnk"] = {"Kwamera"}, ["tnl"] = {"Lenakel"}, ["tnm"] = {"Tabla"}, ["tnn"] = {"North Tanna"}, ["tno"] = {"Toromono"}, ["tnp"] = {"Whitesands"}, ["tnq"] = {"Taino"}, ["tnr"] = {"Ménik"}, ["tns"] = {"Tenis"}, ["tnt"] = {"Tontemboan"}, ["tnu"] = {"Tay Khang"}, ["tnv"] = {"Tangchangya"}, ["tnw"] = {"Tonsawang"}, ["tnx"] = {"Tanema"}, ["tny"] = {"Tongwe"}, ["tnz"] = {"Ten'edn"}, ["tob"] = {"Toba"}, ["toc"] = {"Coyutla Totonac"}, ["tod"] = {"Toma"}, ["tof"] = {"Gizrra"}, ["tog"] = {"Tonga (Nyasa)"}, ["toh"] = {"Gitonga"}, ["toi"] = {"Tonga (Zambia)"}, ["toj"] = {"Tojolabal"}, ["tol"] = {"Tolowa"}, ["tom"] = {"Tombulu"}, ["too"] = {"Xicotepec De Juárez Totonac"}, ["top"] = {"Papantla Totonac"}, ["toq"] = {"Toposa"}, ["tor"] = {"Togbo-Vara Banda"}, ["tos"] = {"Highland Totonac"}, ["tou"] = {"Tho"}, ["tov"] = {"Upper Taromi"}, ["tow"] = {"Jemez"}, ["tox"] = {"Tobian"}, ["toy"] = {"Topoiyo"}, ["toz"] = {"To"}, ["tpa"] = {"Taupota"}, ["tpc"] = {"Azoyú Me'phaa", "Azoyú Tlapanec"}, ["tpe"] = {"Tippera"}, ["tpf"] = {"Tarpia"}, ["tpg"] = {"Kula"}, ["tpi"] = {"Ток Писин"}, ["tpj"] = {"Tapieté"}, ["tpk"] = {"Tupinikin"}, ["tpl"] = {"Tlacoapa Me'phaa", "Tlacoapa Tlapanec"}, ["tpm"] = {"Tampulma"}, ["tpn"] = {"Tupinambá"}, ["tpo"] = {"Tai Pao"}, ["tpp"] = {"Pisaflores Tepehua"}, ["tpq"] = {"Tukpa"}, ["tpr"] = {"Tuparí"}, ["tpt"] = {"Tlachichilco Tepehua"}, ["tpu"] = {"Tampuan"}, ["tpv"] = {"Tanapag"}, ["tpw"] = {"Tupí"}, ["tpx"] = {"Acatepec Me'phaa", "Acatepec Tlapanec"}, ["tpy"] = {"Trumai"}, ["tpz"] = {"Tinputz"}, ["tqb"] = {"Tembé"}, ["tql"] = {"Lehali"}, ["tqm"] = {"Turumsa"}, ["tqn"] = {"Tenino"}, ["tqo"] = {"Toaripi"}, ["tqp"] = {"Tomoip"}, ["tqq"] = {"Tunni"}, ["tqr"] = {"Torona"}, ["tqt"] = {"Western Totonac"}, ["tqu"] = {"Touo"}, ["tqw"] = {"Tonkawa"}, ["tra"] = {"Tirahi"}, ["trb"] = {"Terebu"}, ["trc"] = {"Copala Triqui"}, ["trd"] = {"Turi"}, ["tre"] = {"East Tarangan"}, ["trf"] = {"Trinidadian Creole English"}, ["trg"] = {"Lishán Didán"}, ["trh"] = {"Turaka"}, ["tri"] = {"Trió"}, ["trj"] = {"Toram"}, ["trk"] = {"Turkic languages"}, ["trl"] = {"Traveller Scottish"}, ["trm"] = {"Tregami"}, ["trn"] = {"Trinitario"}, ["tro"] = {"Tarao Naga"}, ["trp"] = {"Kok Borok"}, ["trq"] = {"San Martín Itunyoso Triqui"}, ["trr"] = {"Taushiro"}, ["trs"] = {"Chicahuaxtla Triqui"}, ["trt"] = {"Tunggare"}, ["tru"] = {"Turoyo", "Surayt"}, ["trv"] = {"Taroko"}, ["trw"] = {"Torwali"}, ["trx"] = {"Tringgus-Sembaan Bidayuh"}, ["try"] = {"Turung"}, ["trz"] = {"Torá"}, ["tsa"] = {"Tsaangi"}, ["tsb"] = {"Tsamai"}, ["tsc"] = {"Tswa"}, ["tsd"] = {"Tsakonian"}, ["tse"] = {"Tunisian Sign Language"}, ["tsg"] = {"Tausug"}, ["tsh"] = {"Tsuvan"}, ["tsi"] = {"Tsimshian"}, ["tsj"] = {"Tshangla"}, ["tsk"] = {"Tseku"}, ["tsl"] = {"Ts'ün-Lao"}, ["tsm"] = {"Turkish Sign Language", "Türk İşaret Dili"}, ["tsp"] = {"Northern Toussian"}, ["tsq"] = {"Thai Sign Language"}, ["tsr"] = {"Akei"}, ["tss"] = {"Taiwan Sign Language"}, ["tst"] = {"Tondi Songway Kiini"}, ["tsu"] = {"Tsou"}, ["tsv"] = {"Tsogo"}, ["tsw"] = {"Tsishingini"}, ["tsx"] = {"Mubami"}, ["tsy"] = {"Tebul Sign Language"}, ["tsz"] = {"Purepecha"}, ["tta"] = {"Tutelo"}, ["ttb"] = {"Gaa"}, ["ttc"] = {"Tektiteko"}, ["ttd"] = {"Tauade"}, ["tte"] = {"Bwanabwana"}, ["ttf"] = {"Tuotomb"}, ["ttg"] = {"Tutong"}, ["tth"] = {"Upper Ta'oih"}, ["tti"] = {"Tobati"}, ["ttj"] = {"Tooro"}, ["ttk"] = {"Totoro"}, ["ttl"] = {"Totela"}, ["ttm"] = {"Northern Tutchone"}, ["ttn"] = {"Towei"}, ["tto"] = {"Lower Ta'oih"}, ["ttp"] = {"Tombelala"}, ["ttq"] = {"Tawallammat Tamajaq"}, ["ttr"] = {"Tera"}, ["tts"] = {"Northeastern Thai"}, ["ttt"] = {"Лалын Тат"}, ["ttu"] = {"Torau"}, ["ttv"] = {"Titan"}, ["ttw"] = {"Long Wat"}, ["tty"] = {"Sikaritai"}, ["ttz"] = {"Tsum"}, ["tua"] = {"Wiarumus"}, ["tub"] = {"Tübatulabal"}, ["tuc"] = {"Mutu"}, ["tud"] = {"Tuxá"}, ["tue"] = {"Tuyuca"}, ["tuf"] = {"Central Tunebo"}, ["tug"] = {"Tunia"}, ["tuh"] = {"Taulil"}, ["tui"] = {"Tupuri"}, ["tuj"] = {"Tugutil"}, ["tul"] = {"Tula"}, ["tum"] = {"Тумбука"}, ["tun"] = {"Tunica"}, ["tuo"] = {"Tucano"}, ["tup"] = {"Tupi languages"}, ["tuq"] = {"Tedaga"}, ["tus"] = {"Tuscarora"}, ["tut"] = {"Altaic languages"}, ["tuu"] = {"Tututni"}, ["tuv"] = {"Turkana"}, ["tuw"] = {"Tungus languages"}, ["tux"] = {"Tuxináwa"}, ["tuy"] = {"Tugen"}, ["tuz"] = {"Turka"}, ["tva"] = {"Vaghua"}, ["tvd"] = {"Tsuvadi"}, ["tve"] = {"Te'un"}, ["tvk"] = {"Southeast Ambrym"}, ["tvl"] = {"Тувалу"}, ["tvm"] = {"Tela-Masbuar"}, ["tvn"] = {"Tavoyan"}, ["tvo"] = {"Tidore"}, ["tvs"] = {"Taveta"}, ["tvt"] = {"Tutsa Naga"}, ["tvu"] = {"Tunen"}, ["tvw"] = {"Sedoa"}, ["tvx"] = {"Taivoan"}, ["tvy"] = {"Timor Pidgin"}, ["twa"] = {"Twana"}, ["twb"] = {"Western Tawbuid"}, ["twc"] = {"Teshenawa"}, ["twd"] = {"Twents"}, ["twe"] = {"Tewa (Indonesia)"}, ["twf"] = {"Northern Tiwa"}, ["twg"] = {"Tereweng"}, ["twh"] = {"Tai Dón"}, ["twl"] = {"Tawara"}, ["twm"] = {"Tawang Monpa"}, ["twn"] = {"Twendi"}, ["two"] = {"Tswapong"}, ["twp"] = {"Ere"}, ["twq"] = {"Tasawaq"}, ["twr"] = {"Southwestern Tarahumara"}, ["twt"] = {"Turiwára"}, ["twu"] = {"Termanu"}, ["tww"] = {"Tuwari"}, ["twx"] = {"Tewe"}, ["twy"] = {"Tawoyan"}, ["txa"] = {"Tombonuo"}, ["txb"] = {"Tokharian B"}, ["txc"] = {"Tsetsaut"}, ["txe"] = {"Totoli"}, ["txg"] = {"Tangut"}, ["txh"] = {"Thracian"}, ["txi"] = {"Ikpeng"}, ["txj"] = {"Tarjumo"}, ["txm"] = {"Tomini"}, ["txn"] = {"West Tarangan"}, ["txo"] = {"Toto"}, ["txq"] = {"Tii"}, ["txr"] = {"Tartessian"}, ["txs"] = {"Tonsea"}, ["txt"] = {"Citak"}, ["txu"] = {"Kayapó"}, ["txx"] = {"Tatana"}, ["txy"] = {"Tanosy Malagasy"}, ["tya"] = {"Tauya"}, ["tye"] = {"Kyanga"}, ["tyh"] = {"O'du"}, ["tyi"] = {"Teke-Tsaayi"}, ["tyj"] = {"Tai Do", "Tai Yo"}, ["tyl"] = {"Thu Lao"}, ["tyn"] = {"Kombai"}, ["typ"] = {"Thaypan"}, ["tyr"] = {"Tai Daeng"}, ["tys"] = {"Tày Sa Pa"}, ["tyt"] = {"Tày Tac"}, ["tyu"] = {"Kua"}, ["tyv"] = {"Тува"}, ["tyx"] = {"Teke-Tyee"}, ["tyy"] = {"Tiyaa"}, ["tyz"] = {"Tày"}, ["tza"] = {"Tanzanian Sign Language"}, ["tzh"] = {"Tzeltal"}, ["tzj"] = {"Tz'utujil"}, ["tzl"] = {"Talossan"}, ["tzm"] = {"Central Atlas Tamazight"}, ["tzn"] = {"Tugun"}, ["tzo"] = {"Tzotzil"}, ["tzx"] = {"Tabriak"}, ["uam"] = {"Uamué"}, ["uan"] = {"Kuan"}, ["uar"] = {"Tairuma"}, ["uba"] = {"Ubang"}, ["ubi"] = {"Ubi"}, ["ubl"] = {"Buhi'non Bikol"}, ["ubr"] = {"Ubir"}, ["ubu"] = {"Umbu-Ungu"}, ["uby"] = {"Ubykh"}, ["uda"] = {"Uda"}, ["ude"] = {"Udihe"}, ["udg"] = {"Muduga"}, ["udi"] = {"Udi"}, ["udj"] = {"Ujir"}, ["udl"] = {"Wuzlam"}, ["udm"] = {"Удмурт"}, ["udu"] = {"Uduk"}, ["ues"] = {"Kioko"}, ["ufi"] = {"Ufim"}, ["uga"] = {"Ugaritic"}, ["ugb"] = {"Kuku-Ugbanh"}, ["uge"] = {"Ughele"}, ["ugn"] = {"Ugandan Sign Language"}, ["ugo"] = {"Ugong"}, ["ugy"] = {"Uruguayan Sign Language"}, ["uha"] = {"Uhami"}, ["uhn"] = {"Damal"}, ["uis"] = {"Uisai"}, ["uiv"] = {"Iyive"}, ["uji"] = {"Tanjijili"}, ["uka"] = {"Kaburi"}, ["ukg"] = {"Ukuriguma"}, ["ukh"] = {"Ukhwejo"}, ["uki"] = {"Kui (India)"}, ["ukk"] = {"Muak Sa-aak"}, ["ukl"] = {"Ukrainian Sign Language"}, ["ukp"] = {"Ukpe-Bayobiri"}, ["ukq"] = {"Ukwa"}, ["uks"] = {"Urubú-Kaapor Sign Language", "Kaapor Sign Language"}, ["uku"] = {"Ukue"}, ["ukv"] = {"Kuku"}, ["ukw"] = {"Ukwuani-Aboh-Ndoni"}, ["uky"] = {"Kuuk-Yak"}, ["ula"] = {"Fungwa"}, ["ulb"] = {"Ulukwumi"}, ["ulc"] = {"Ulch"}, ["ule"] = {"Lule"}, ["ulf"] = {"Usku", "Afra"}, ["uli"] = {"Ulithian"}, ["ulk"] = {"Meriam Mir"}, ["ull"] = {"Ullatan"}, ["ulm"] = {"Ulumanda'"}, ["uln"] = {"Unserdeutsch"}, ["ulu"] = {"Uma' Lung"}, ["ulw"] = {"Ulwa"}, ["uma"] = {"Umatilla"}, ["umb"] = {"Umbundu"}, ["umc"] = {"Marrucinian"}, ["umd"] = {"Umbindhamu"}, ["umg"] = {"Morrobalama", "Umbuygamu"}, ["umi"] = {"Ukit"}, ["umm"] = {"Umon"}, ["umn"] = {"Makyan Naga"}, ["umo"] = {"Umotína"}, ["ump"] = {"Umpila"}, ["umr"] = {"Umbugarla"}, ["ums"] = {"Pendau"}, ["umu"] = {"Munsee"}, ["una"] = {"North Watut"}, ["und"] = {"Тодорхойгүй"}, ["une"] = {"Uneme"}, ["ung"] = {"Ngarinyin"}, ["uni"] = {"Uni"}, ["unk"] = {"Enawené-Nawé"}, ["unm"] = {"Unami"}, ["unn"] = {"Kurnai"}, ["unr"] = {"Mundari"}, ["unu"] = {"Unubahe"}, ["unx"] = {"Munda"}, ["unz"] = {"Unde Kaili"}, ["upi"] = {"Umeda"}, ["upv"] = {"Uripiv-Wala-Rano-Atchin"}, ["ura"] = {"Urarina"}, ["urb"] = {"Urubú-Kaapor", "Kaapor"}, ["urc"] = {"Urningangg"}, ["ure"] = {"Uru"}, ["urf"] = {"Uradhi"}, ["urg"] = {"Urigina"}, ["urh"] = {"Urhobo"}, ["uri"] = {"Urim"}, ["urj"] = {"Uralic languages"}, ["urk"] = {"Urak Lawoi'"}, ["url"] = {"Urali"}, ["urm"] = {"Urapmin"}, ["urn"] = {"Uruangnirin"}, ["uro"] = {"Ura (Papua New Guinea)"}, ["urp"] = {"Uru-Pa-In"}, ["urr"] = {"Lehalurup", "Löyöp"}, ["urt"] = {"Urat"}, ["uru"] = {"Urumi"}, ["urv"] = {"Uruava"}, ["urw"] = {"Sop"}, ["urx"] = {"Urimo"}, ["ury"] = {"Orya"}, ["urz"] = {"Uru-Eu-Wau-Wau"}, ["usa"] = {"Usarufa"}, ["ush"] = {"Ushojo"}, ["usi"] = {"Usui"}, ["usk"] = {"Usaghade"}, ["usp"] = {"Uspanteco"}, ["uss"] = {"us-Saare"}, ["usu"] = {"Uya"}, ["uta"] = {"Otank"}, ["ute"] = {"Ute-Southern Paiute"}, ["uth"] = {"ut-Hun"}, ["utp"] = {"Amba (Solomon Islands)"}, ["utr"] = {"Etulo"}, ["utu"] = {"Utu"}, ["uum"] = {"Urum"}, ["uun"] = {"Kulon-Pazeh"}, ["uur"] = {"Ura (Vanuatu)"}, ["uuu"] = {"U"}, ["uve"] = {"West Uvean", "Fagauvea"}, ["uvh"] = {"Uri"}, ["uvl"] = {"Lote"}, ["uwa"] = {"Kuku-Uwanh"}, ["uya"] = {"Doko-Uyanga"}, ["uzn"] = {"Northern Uzbek"}, ["uzs"] = {"Southern Uzbek"}, ["vaa"] = {"Vaagri Booli"}, ["vae"] = {"Vale"}, ["vaf"] = {"Vafsi"}, ["vag"] = {"Vagla"}, ["vah"] = {"Varhadi-Nagpuri"}, ["vai"] = {"Vai"}, ["vaj"] = {"Sekele", "Northwestern ǃKung", "Vasekele"}, ["val"] = {"Vehes"}, ["vam"] = {"Vanimo"}, ["van"] = {"Valman"}, ["vao"] = {"Vao"}, ["vap"] = {"Vaiphei"}, ["var"] = {"Huarijio"}, ["vas"] = {"Vasavi"}, ["vau"] = {"Vanuma"}, ["vav"] = {"Varli"}, ["vay"] = {"Wayu"}, ["vbb"] = {"Southeast Babar"}, ["vbk"] = {"Southwestern Bontok"}, ["vec"] = {"Венец"}, ["ved"] = {"Veddah"}, ["vel"] = {"Veluws"}, ["vem"] = {"Vemgo-Mabas"}, ["veo"] = {"Ventureño"}, ["vep"] = {"Veps"}, ["ver"] = {"Mom Jango"}, ["vgr"] = {"Vaghri"}, ["vgt"] = {"Vlaamse Gebarentaal", "Flemish Sign Language"}, ["vic"] = {"Virgin Islands Creole English"}, ["vid"] = {"Vidunda"}, ["vif"] = {"Vili"}, ["vig"] = {"Viemo"}, ["vil"] = {"Vilela"}, ["vin"] = {"Vinza"}, ["vis"] = {"Vishavan"}, ["vit"] = {"Viti"}, ["viv"] = {"Iduna"}, ["vka"] = {"Kariyarra"}, ["vkj"] = {"Kujarge"}, ["vkk"] = {"Kaur"}, ["vkl"] = {"Kulisusu"}, ["vkm"] = {"Kamakan"}, ["vkn"] = {"Koro Nulu"}, ["vko"] = {"Kodeoha"}, ["vkp"] = {"Korlai Creole Portuguese"}, ["vkt"] = {"Tenggarong Kutai Malay"}, ["vku"] = {"Kurrama"}, ["vkz"] = {"Koro Zuba"}, ["vlp"] = {"Valpei"}, ["vls"] = {"Vlaams"}, ["vma"] = {"Martuyhunira"}, ["vmb"] = {"Barbaram"}, ["vmc"] = {"Juxtlahuaca Mixtec"}, ["vmd"] = {"Mudu Koraga"}, ["vme"] = {"East Masela"}, ["vmf"] = {"Майны Франк"}, ["vmg"] = {"Lungalunga"}, ["vmh"] = {"Maraghei"}, ["vmi"] = {"Miwa"}, ["vmj"] = {"Ixtayutla Mixtec"}, ["vmk"] = {"Makhuwa-Shirima"}, ["vml"] = {"Malgana"}, ["vmm"] = {"Mitlatongo Mixtec"}, ["vmp"] = {"Soyaltepec Mazatec"}, ["vmq"] = {"Soyaltepec Mixtec"}, ["vmr"] = {"Marenje"}, ["vms"] = {"Moksela"}, ["vmu"] = {"Muluridyi"}, ["vmv"] = {"Valley Maidu"}, ["vmw"] = {"Makhuwa"}, ["vmx"] = {"Tamazola Mixtec"}, ["vmy"] = {"Ayautla Mazatec"}, ["vmz"] = {"Mazatlán Mazatec"}, ["vnk"] = {"Vano", "Lovono"}, ["vnm"] = {"Vinmavis", "Neve'ei"}, ["vnp"] = {"Vunapu"}, ["vor"] = {"Voro"}, ["vot"] = {"Votic"}, ["vra"] = {"Vera'a"}, ["vro"] = {"Võro"}, ["vrs"] = {"Varisi"}, ["vrt"] = {"Burmbar", "Banam Bay"}, ["vsi"] = {"Moldova Sign Language"}, ["vsl"] = {"Venezuelan Sign Language"}, ["vsv"] = {"Valencian Sign Language", "Llengua de signes valenciana"}, ["vto"] = {"Vitou"}, ["vum"] = {"Vumbu"}, ["vun"] = {"Vunjo"}, ["vut"] = {"Vute"}, ["vwa"] = {"Awa (China)"}, ["waa"] = {"Walla Walla"}, ["wab"] = {"Wab"}, ["wac"] = {"Wasco-Wishram"}, ["wad"] = {"Wamesa", "Wondama"}, ["wae"] = {"Walser"}, ["waf"] = {"Wakoná"}, ["wag"] = {"Wa'ema"}, ["wah"] = {"Watubela"}, ["wai"] = {"Wares"}, ["waj"] = {"Waffa"}, ["wak"] = {"Wakashan languages"}, ["wal"] = {"Wolaytta", "Wolaitta"}, ["wam"] = {"Wampanoag"}, ["wan"] = {"Wan"}, ["wao"] = {"Wappo"}, ["wap"] = {"Wapishana"}, ["waq"] = {"Wagiman"}, ["war"] = {"Waray (Philippines)"}, ["was"] = {"Washo"}, ["wat"] = {"Kaninuwa"}, ["wau"] = {"Waurá"}, ["wav"] = {"Waka"}, ["waw"] = {"Waiwai"}, ["wax"] = {"Watam", "Marangis"}, ["way"] = {"Wayana"}, ["waz"] = {"Wampur"}, ["wba"] = {"Warao"}, ["wbb"] = {"Wabo"}, ["wbe"] = {"Waritai"}, ["wbf"] = {"Wara"}, ["wbh"] = {"Wanda"}, ["wbi"] = {"Vwanji"}, ["wbj"] = {"Alagwa"}, ["wbk"] = {"Waigali"}, ["wbl"] = {"Wakhi"}, ["wbm"] = {"Wa"}, ["wbp"] = {"Warlpiri"}, ["wbq"] = {"Waddar"}, ["wbr"] = {"Wagdi"}, ["wbs"] = {"West Bengal Sign Language"}, ["wbt"] = {"Warnman"}, ["wbv"] = {"Wajarri"}, ["wbw"] = {"Woi"}, ["wca"] = {"Yanomámi"}, ["wci"] = {"Waci Gbe"}, ["wdd"] = {"Wandji"}, ["wdg"] = {"Wadaginam"}, ["wdj"] = {"Wadjiginy"}, ["wdk"] = {"Wadikali"}, ["wdu"] = {"Wadjigu"}, ["wdy"] = {"Wadjabangayi"}, ["wea"] = {"Wewaw"}, ["wec"] = {"Wè Western"}, ["wed"] = {"Wedau"}, ["weg"] = {"Wergaia"}, ["weh"] = {"Weh"}, ["wei"] = {"Kiunum"}, ["wem"] = {"Weme Gbe"}, ["wen"] = {"Sorbian languages"}, ["weo"] = {"Wemale"}, ["wep"] = {"Вестфали"}, ["wer"] = {"Weri"}, ["wes"] = {"Cameroon Pidgin"}, ["wet"] = {"Perai"}, ["weu"] = {"Rawngtu Chin"}, ["wew"] = {"Wejewa"}, ["wfg"] = {"Yafi", "Zorop"}, ["wga"] = {"Wagaya"}, ["wgb"] = {"Wagawaga"}, ["wgg"] = {"Wangkangurru", "Wangganguru"}, ["wgi"] = {"Wahgi"}, ["wgo"] = {"Waigeo"}, ["wgu"] = {"Wirangu"}, ["wgy"] = {"Warrgamay"}, ["wha"] = {"Sou Upaa", "Manusela"}, ["whg"] = {"North Wahgi"}, ["whk"] = {"Wahau Kenyah"}, ["whu"] = {"Wahau Kayan"}, ["wib"] = {"Southern Toussian"}, ["wic"] = {"Wichita"}, ["wie"] = {"Wik-Epa"}, ["wif"] = {"Wik-Keyangan"}, ["wig"] = {"Wik Ngathan"}, ["wih"] = {"Wik-Me'anha"}, ["wii"] = {"Minidien"}, ["wij"] = {"Wik-Iiyanh"}, ["wik"] = {"Wikalkan"}, ["wil"] = {"Wilawila"}, ["wim"] = {"Wik-Mungkan"}, ["win"] = {"Ho-Chunk"}, ["wir"] = {"Wiraféd"}, ["wiu"] = {"Wiru"}, ["wiv"] = {"Vitu"}, ["wiy"] = {"Wiyot"}, ["wja"] = {"Waja"}, ["wji"] = {"Warji"}, ["wka"] = {"Kw'adza"}, ["wkb"] = {"Kumbaran"}, ["wkd"] = {"Wakde", "Mo"}, ["wkl"] = {"Kalanadi"}, ["wkr"] = {"Keerray-Woorroong"}, ["wku"] = {"Kunduvadi"}, ["wkw"] = {"Wakawaka"}, ["wky"] = {"Wangkayutyuru"}, ["wla"] = {"Walio"}, ["wlc"] = {"Mwali Comorian"}, ["wle"] = {"Wolane"}, ["wlg"] = {"Kunbarlang"}, ["wlh"] = {"Welaun"}, ["wli"] = {"Waioli"}, ["wlk"] = {"Wailaki"}, ["wll"] = {"Wali (Sudan)"}, ["wlm"] = {"Middle Welsh"}, ["wlo"] = {"Wolio"}, ["wlr"] = {"Wailapa"}, ["wls"] = {"Wallisian"}, ["wlu"] = {"Wuliwuli"}, ["wlv"] = {"Wichí Lhamtés Vejoz"}, ["wlw"] = {"Walak"}, ["wlx"] = {"Wali (Ghana)"}, ["wly"] = {"Waling"}, ["wma"] = {"Mawa (Nigeria)"}, ["wmb"] = {"Wambaya"}, ["wmc"] = {"Wamas"}, ["wmd"] = {"Mamaindé"}, ["wme"] = {"Wambule"}, ["wmg"] = {"Western Minyag"}, ["wmh"] = {"Waima'a"}, ["wmi"] = {"Wamin"}, ["wmm"] = {"Maiwa (Indonesia)"}, ["wmn"] = {"Waamwang"}, ["wmo"] = {"Wom (Papua New Guinea)"}, ["wms"] = {"Wambon"}, ["wmt"] = {"Walmajarri"}, ["wmw"] = {"Mwani"}, ["wmx"] = {"Womo"}, ["wnb"] = {"Wanambre"}, ["wnc"] = {"Wantoat"}, ["wnd"] = {"Wandarang"}, ["wne"] = {"Waneci"}, ["wng"] = {"Wanggom"}, ["wni"] = {"Ndzwani Comorian"}, ["wnk"] = {"Wanukaka"}, ["wnm"] = {"Wanggamala"}, ["wnn"] = {"Wunumara"}, ["wno"] = {"Wano"}, ["wnp"] = {"Wanap"}, ["wnu"] = {"Usan"}, ["wnw"] = {"Wintu"}, ["wny"] = {"Wanyi", "Waanyi"}, ["woa"] = {"Kuwema", "Tyaraity"}, ["wob"] = {"Wè Northern"}, ["woc"] = {"Wogeo"}, ["wod"] = {"Wolani"}, ["woe"] = {"Woleaian"}, ["wof"] = {"Gambian Wolof"}, ["wog"] = {"Wogamusin"}, ["woi"] = {"Kamang"}, ["wok"] = {"Longto"}, ["wom"] = {"Wom (Nigeria)"}, ["won"] = {"Wongo"}, ["woo"] = {"Manombai"}, ["wor"] = {"Woria"}, ["wos"] = {"Hanga Hundi"}, ["wow"] = {"Wawonii"}, ["woy"] = {"Weyto"}, ["wpc"] = {"Maco"}, ["wrb"] = {"Waluwarra", "Warluwara"}, ["wrd"] = {"Warduji"}, ["wrg"] = {"Warungu", "Gudjal"}, ["wrh"] = {"Wiradjuri"}, ["wri"] = {"Wariyangga"}, ["wrk"] = {"Garrwa"}, ["wrl"] = {"Warlmanpa"}, ["wrm"] = {"Warumungu"}, ["wrn"] = {"Warnang"}, ["wro"] = {"Worrorra"}, ["wrp"] = {"Waropen"}, ["wrr"] = {"Wardaman"}, ["wrs"] = {"Waris"}, ["wru"] = {"Waru"}, ["wrv"] = {"Waruna"}, ["wrw"] = {"Gugu Warra"}, ["wrx"] = {"Wae Rana"}, ["wry"] = {"Merwari"}, ["wrz"] = {"Waray (Australia)"}, ["wsa"] = {"Warembori"}, ["wsg"] = {"Adilabad Gondi"}, ["wsi"] = {"Wusi"}, ["wsk"] = {"Waskia"}, ["wsr"] = {"Owenia"}, ["wss"] = {"Wasa"}, ["wsu"] = {"Wasu"}, ["wsv"] = {"Wotapuri-Katarqalai"}, ["wtf"] = {"Watiwa"}, ["wth"] = {"Wathawurrung"}, ["wti"] = {"Berta"}, ["wtk"] = {"Watakataui"}, ["wtm"] = {"Mewati"}, ["wtw"] = {"Wotu"}, ["wua"] = {"Wikngenchera"}, ["wub"] = {"Wunambal"}, ["wud"] = {"Wudu"}, ["wuh"] = {"Wutunhua"}, ["wul"] = {"Silimo"}, ["wum"] = {"Wumbvu"}, ["wun"] = {"Bungu"}, ["wur"] = {"Wurrugu"}, ["wut"] = {"Wutung"}, ["wuu"] = {"Wu Chinese"}, ["wuv"] = {"Wuvulu-Aua"}, ["wux"] = {"Wulna"}, ["wuy"] = {"Wauyai"}, ["wwa"] = {"Waama"}, ["wwb"] = {"Wakabunga"}, ["wwo"] = {"Wetamut", "Dorig"}, ["wwr"] = {"Warrwa"}, ["www"] = {"Wawa"}, ["wxa"] = {"Waxianghua"}, ["wxw"] = {"Wardandi"}, ["wya"] = {"Wyandot"}, ["wyb"] = {"Wangaaybuwan-Ngiyambaa"}, ["wyi"] = {"Woiwurrung"}, ["wym"] = {"Wymysorys"}, ["wyr"] = {"Wayoró"}, ["wyy"] = {"Western Fijian"}, ["xaa"] = {"Andalusian Arabic"}, ["xab"] = {"Sambe"}, ["xac"] = {"Kachari"}, ["xad"] = {"Adai"}, ["xae"] = {"Aequian"}, ["xag"] = {"Aghwan"}, ["xai"] = {"Kaimbé"}, ["xaj"] = {"Ararandewára"}, ["xak"] = {"Máku"}, ["xal"] = {"Халимаг", "Ойрад"}, ["xam"] = {"Цъхам"}, ["xan"] = {"Xamtanga"}, ["xao"] = {"Khao"}, ["xap"] = {"Apalachee"}, ["xaq"] = {"Aquitanian"}, ["xar"] = {"Karami"}, ["xas"] = {"Kamas"}, ["xat"] = {"Katawixi"}, ["xau"] = {"Kauwera"}, ["xav"] = {"Xavánte"}, ["xaw"] = {"Kawaiisu"}, ["xay"] = {"Kayan Mahakam"}, ["xbb"] = {"Lower Burdekin"}, ["xbc"] = {"Bactrian"}, ["xbd"] = {"Bindal"}, ["xbe"] = {"Bigambal"}, ["xbg"] = {"Bunganditj"}, ["xbi"] = {"Kombio"}, ["xbj"] = {"Birrpayi"}, ["xbm"] = {"Middle Breton"}, ["xbn"] = {"Kenaboi"}, ["xbo"] = {"Bolgarian"}, ["xbp"] = {"Bibbulman"}, ["xbr"] = {"Kambera"}, ["xbw"] = {"Kambiwá"}, ["xby"] = {"Batjala", "Batyala"}, ["xcb"] = {"Cumbric"}, ["xcc"] = {"Camunic"}, ["xce"] = {"Celtiberian"}, ["xcg"] = {"Cisalpine Gaulish"}, ["xch"] = {"Chemakum", "Chimakum"}, ["xcl"] = {"Classical Armenian"}, ["xcm"] = {"Comecrudo"}, ["xcn"] = {"Cotoname"}, ["xco"] = {"Chorasmian"}, ["xcr"] = {"Carian"}, ["xct"] = {"Classical Tibetan"}, ["xcu"] = {"Curonian"}, ["xcv"] = {"Chuvantsy"}, ["xcw"] = {"Coahuilteco"}, ["xcy"] = {"Cayuse"}, ["xda"] = {"Darkinyung"}, ["xdc"] = {"Dacian"}, ["xdk"] = {"Dharuk"}, ["xdm"] = {"Edomite"}, ["xdo"] = {"Kwandu"}, ["xdy"] = {"Malayic Dayak"}, ["xeb"] = {"Eblan"}, ["xed"] = {"Hdi"}, ["xeg"] = {"ǁXegwi"}, ["xel"] = {"Kelo"}, ["xem"] = {"Kembayan"}, ["xep"] = {"Epi-Olmec"}, ["xer"] = {"Xerénte"}, ["xes"] = {"Kesawai"}, ["xet"] = {"Xetá"}, ["xeu"] = {"Keoru-Ahia"}, ["xfa"] = {"Faliscan"}, ["xga"] = {"Galatian"}, ["xgb"] = {"Gbin"}, ["xgd"] = {"Gudang"}, ["xgf"] = {"Gabrielino-Fernandeño"}, ["xgg"] = {"Goreng"}, ["xgi"] = {"Garingbal"}, ["xgl"] = {"Galindan"}, ["xgm"] = {"Dharumbal", "Guwinmal"}, ["xgn"] = {"Mongolian languages"}, ["xgr"] = {"Garza"}, ["xgu"] = {"Unggumi"}, ["xgw"] = {"Guwa"}, ["xha"] = {"Harami"}, ["xhc"] = {"Hunnic"}, ["xhd"] = {"Hadrami"}, ["xhe"] = {"Khetrani"}, ["xhr"] = {"Hernican"}, ["xht"] = {"Hattic"}, ["xhu"] = {"Hurrian"}, ["xhv"] = {"Khua"}, ["xib"] = {"Iberian"}, ["xii"] = {"Xiri"}, ["xil"] = {"Illyrian"}, ["xin"] = {"Xinca"}, ["xir"] = {"Xiriâna"}, ["xis"] = {"Kisan"}, ["xiv"] = {"Indus Valley Language"}, ["xiy"] = {"Xipaya"}, ["xjb"] = {"Minjungbal"}, ["xjt"] = {"Jaitmatang"}, ["xka"] = {"Kalkoti"}, ["xkb"] = {"Northern Nago"}, ["xkc"] = {"Kho'ini"}, ["xkd"] = {"Mendalam Kayan"}, ["xke"] = {"Kereho"}, ["xkf"] = {"Khengkha"}, ["xkg"] = {"Kagoro"}, ["xki"] = {"Kenyan Sign Language"}, ["xkj"] = {"Kajali"}, ["xkk"] = {"Kaco'"}, ["xkl"] = {"Mainstream Kenyah"}, ["xkn"] = {"Kayan River Kayan"}, ["xko"] = {"Kiorr"}, ["xkp"] = {"Kabatei"}, ["xkq"] = {"Koroni"}, ["xkr"] = {"Xakriabá"}, ["xks"] = {"Kumbewaha"}, ["xkt"] = {"Kantosi"}, ["xku"] = {"Kaamba"}, ["xkv"] = {"Kgalagadi"}, ["xkw"] = {"Kembra"}, ["xkx"] = {"Karore"}, ["xky"] = {"Uma' Lasan"}, ["xkz"] = {"Kurtokha"}, ["xla"] = {"Kamula"}, ["xlb"] = {"Loup B"}, ["xlc"] = {"Lycian"}, ["xld"] = {"Lydian"}, ["xle"] = {"Lemnian"}, ["xlg"] = {"Ligurian (Ancient)"}, ["xli"] = {"Liburnian"}, ["xln"] = {"Alanic"}, ["xlo"] = {"Loup A"}, ["xlp"] = {"Lepontic"}, ["xls"] = {"Lusitanian"}, ["xlu"] = {"Cuneiform Luwian"}, ["xly"] = {"Elymian"}, ["xma"] = {"Mushungulu"}, ["xmb"] = {"Mbonga"}, ["xmc"] = {"Makhuwa-Marrevone"}, ["xmd"] = {"Mbudum"}, ["xme"] = {"Median"}, ["xmf"] = {"Mingrelian"}, ["xmg"] = {"Mengaka"}, ["xmh"] = {"Kugu-Muminh"}, ["xmj"] = {"Majera"}, ["xmk"] = {"Ancient Macedonian"}, ["xml"] = {"Malaysian Sign Language"}, ["xmm"] = {"Manado Malay"}, ["xmn"] = {"Manichaean Middle Persian"}, ["xmo"] = {"Morerebi"}, ["xmp"] = {"Kuku-Mu'inh"}, ["xmq"] = {"Kuku-Mangk"}, ["xmr"] = {"Meroitic"}, ["xms"] = {"Moroccan Sign Language"}, ["xmt"] = {"Matbat"}, ["xmu"] = {"Kamu"}, ["xmv"] = {"Antankarana Malagasy", "Tankarana Malagasy"}, ["xmw"] = {"Tsimihety Malagasy"}, ["xmx"] = {"Maden"}, ["xmy"] = {"Mayaguduna"}, ["xmz"] = {"Mori Bawah"}, ["xna"] = {"Ancient North Arabian"}, ["xnb"] = {"Kanakanabu"}, ["xnd"] = {"Na-Dene languages"}, ["xng"] = {"Middle Mongolian"}, ["xnh"] = {"Kuanhua"}, ["xni"] = {"Ngarigu"}, ["xnj"] = {"Ngoni (Tanzania)"}, ["xnk"] = {"Nganakarti"}, ["xnm"] = {"Ngumbarl"}, ["xnn"] = {"Northern Kankanay"}, ["xno"] = {"Anglo-Norman"}, ["xnq"] = {"Ngoni (Mozambique)"}, ["xnr"] = {"Kangri"}, ["xns"] = {"Kanashi"}, ["xnt"] = {"Narragansett"}, ["xnu"] = {"Nukunul"}, ["xny"] = {"Nyiyaparli"}, ["xnz"] = {"Kenzi", "Mattoki"}, ["xoc"] = {"O'chi'chi'"}, ["xod"] = {"Kokoda"}, ["xog"] = {"Сога"}, ["xoi"] = {"Kominimung"}, ["xok"] = {"Xokleng"}, ["xom"] = {"Komo (Sudan)"}, ["xon"] = {"Konkomba"}, ["xoo"] = {"Xukurú"}, ["xop"] = {"Kopar"}, ["xor"] = {"Korubo"}, ["xow"] = {"Kowaki"}, ["xpa"] = {"Pirriya"}, ["xpb"] = {"Northeastern Tasmanian", "Pyemmairrener"}, ["xpc"] = {"Pecheneg"}, ["xpd"] = {"Oyster Bay Tasmanian"}, ["xpe"] = {"Liberia Kpelle"}, ["xpf"] = {"Southeast Tasmanian", "Nuenonne"}, ["xpg"] = {"Phrygian"}, ["xph"] = {"North Midlands Tasmanian", "Tyerrenoterpanner"}, ["xpi"] = {"Pictish"}, ["xpj"] = {"Mpalitjanh"}, ["xpk"] = {"Kulina Pano"}, ["xpl"] = {"Port Sorell Tasmanian"}, ["xpm"] = {"Pumpokol"}, ["xpn"] = {"Kapinawá"}, ["xpo"] = {"Pochutec"}, ["xpp"] = {"Puyo-Paekche"}, ["xpq"] = {"Mohegan-Pequot"}, ["xpr"] = {"Parthian"}, ["xps"] = {"Pisidian"}, ["xpt"] = {"Punthamara"}, ["xpu"] = {"Punic"}, ["xpv"] = {"Northern Tasmanian", "Tommeginne"}, ["xpw"] = {"Northwestern Tasmanian", "Peerapper"}, ["xpx"] = {"Southwestern Tasmanian", "Toogee"}, ["xpy"] = {"Puyo"}, ["xpz"] = {"Bruny Island Tasmanian"}, ["xqa"] = {"Karakhanid"}, ["xqt"] = {"Qatabanian"}, ["xra"] = {"Krahô"}, ["xrb"] = {"Eastern Karaboro"}, ["xrd"] = {"Gundungurra"}, ["xre"] = {"Kreye"}, ["xrg"] = {"Minang"}, ["xri"] = {"Krikati-Timbira"}, ["xrm"] = {"Armazic"}, ["xrn"] = {"Arin"}, ["xrr"] = {"Raetic"}, ["xrt"] = {"Aranama-Tamique"}, ["xru"] = {"Marriammu"}, ["xrw"] = {"Karawa"}, ["xsa"] = {"Sabaean"}, ["xsb"] = {"Sambal"}, ["xsc"] = {"Scythian"}, ["xsd"] = {"Sidetic"}, ["xse"] = {"Sempan"}, ["xsh"] = {"Shamang"}, ["xsi"] = {"Sio"}, ["xsj"] = {"Subi"}, ["xsl"] = {"South Slavey"}, ["xsm"] = {"Kasem"}, ["xsn"] = {"Sanga (Nigeria)"}, ["xso"] = {"Solano"}, ["xsp"] = {"Silopi"}, ["xsq"] = {"Makhuwa-Saka"}, ["xsr"] = {"Sherpa"}, ["xss"] = {"Assan"}, ["xsu"] = {"Sanumá"}, ["xsv"] = {"Sudovian"}, ["xsy"] = {"Saisiyat"}, ["xta"] = {"Alcozauca Mixtec"}, ["xtb"] = {"Chazumba Mixtec"}, ["xtc"] = {"Katcha-Kadugli-Miri"}, ["xtd"] = {"Diuxi-Tilantongo Mixtec"}, ["xte"] = {"Ketengban"}, ["xtg"] = {"Transalpine Gaulish"}, ["xth"] = {"Yitha Yitha"}, ["xti"] = {"Sinicahua Mixtec"}, ["xtj"] = {"San Juan Teita Mixtec"}, ["xtl"] = {"Tijaltepec Mixtec"}, ["xtm"] = {"Magdalena Peñasco Mixtec"}, ["xtn"] = {"Northern Tlaxiaco Mixtec"}, ["xto"] = {"Tokharian A"}, ["xtp"] = {"San Miguel Piedras Mixtec"}, ["xtq"] = {"Tumshuqese"}, ["xtr"] = {"Early Tripuri"}, ["xts"] = {"Sindihui Mixtec"}, ["xtt"] = {"Tacahua Mixtec"}, ["xtu"] = {"Cuyamecalco Mixtec"}, ["xtv"] = {"Thawa"}, ["xtw"] = {"Tawandê"}, ["xty"] = {"Yoloxochitl Mixtec"}, ["xua"] = {"Alu Kurumba"}, ["xub"] = {"Betta Kurumba"}, ["xud"] = {"Umiida"}, ["xug"] = {"Kunigami"}, ["xuj"] = {"Jennu Kurumba"}, ["xul"] = {"Нгунавал", "Нунукул"}, ["xum"] = {"Umbrian"}, ["xun"] = {"Unggaranggu"}, ["xuo"] = {"Kuo"}, ["xup"] = {"Upper Umpqua"}, ["xur"] = {"Urartian"}, ["xut"] = {"Kuthant"}, ["xuu"] = {"Kxoe", "Khwedam"}, ["xve"] = {"Venetic"}, ["xvi"] = {"Kamviri"}, ["xvn"] = {"Vandalic"}, ["xvo"] = {"Volscian"}, ["xvs"] = {"Vestinian"}, ["xwa"] = {"Kwaza"}, ["xwc"] = {"Woccon"}, ["xwd"] = {"Wadi Wadi"}, ["xwe"] = {"Xwela Gbe"}, ["xwg"] = {"Kwegu"}, ["xwj"] = {"Wajuk"}, ["xwk"] = {"Wangkumara"}, ["xwl"] = {"Western Xwla Gbe"}, ["xwo"] = {"Written Oirat"}, ["xwr"] = {"Kwerba Mamberamo"}, ["xwt"] = {"Wotjobaluk"}, ["xww"] = {"Wemba Wemba"}, ["xxb"] = {"Boro (Ghana)"}, ["xxk"] = {"Ke'o"}, ["xxm"] = {"Minkin"}, ["xxr"] = {"Koropó"}, ["xxt"] = {"Tambora"}, ["xya"] = {"Yaygir"}, ["xyb"] = {"Yandjibara"}, ["xyj"] = {"Mayi-Yapi"}, ["xyk"] = {"Mayi-Kulan"}, ["xyl"] = {"Yalakalore"}, ["xyt"] = {"Mayi-Thakurti"}, ["xyy"] = {"Yorta Yorta"}, ["xzh"] = {"Zhang-Zhung"}, ["xzm"] = {"Zemgalian"}, ["xzp"] = {"Ancient Zapotec"}, ["yaa"] = {"Yaminahua"}, ["yab"] = {"Yuhup"}, ["yac"] = {"Pass Valley Yali"}, ["yad"] = {"Yagua"}, ["yae"] = {"Pumé"}, ["yaf"] = {"Yaka (Democratic Republic of Congo)"}, ["yag"] = {"Yámana"}, ["yah"] = {"Yazgulyam"}, ["yai"] = {"Yagnobi"}, ["yaj"] = {"Banda-Yangere"}, ["yak"] = {"Yakama"}, ["yal"] = {"Yalunka"}, ["yam"] = {"Yamba"}, ["yan"] = {"Mayangna"}, ["yao"] = {"Yao"}, ["yap"] = {"Yapese"}, ["yaq"] = {"Yaqui"}, ["yar"] = {"Yabarana"}, ["yas"] = {"Nugunu (Cameroon)"}, ["yat"] = {"Yambeta"}, ["yau"] = {"Yuwana"}, ["yav"] = {"Yangben"}, ["yaw"] = {"Yawalapití"}, ["yax"] = {"Yauma"}, ["yay"] = {"Agwagwune"}, ["yaz"] = {"Lokaa"}, ["yba"] = {"Yala"}, ["ybb"] = {"Yemba"}, ["ybe"] = {"West Yugur"}, ["ybh"] = {"Yakha"}, ["ybi"] = {"Yamphu"}, ["ybj"] = {"Hasha"}, ["ybk"] = {"Bokha"}, ["ybl"] = {"Yukuben"}, ["ybm"] = {"Yaben"}, ["ybn"] = {"Yabaâna"}, ["ybo"] = {"Yabong"}, ["ybx"] = {"Yawiyo"}, ["yby"] = {"Yaweyuha"}, ["ych"] = {"Chesu"}, ["ycl"] = {"Lolopo"}, ["ycn"] = {"Yucuna"}, ["ycp"] = {"Chepya"}, ["yda"] = {"Yanda"}, ["ydd"] = {"Eastern Yiddish"}, ["yde"] = {"Yangum Dey"}, ["ydg"] = {"Yidgha"}, ["ydk"] = {"Yoidik"}, ["yea"] = {"Ravula"}, ["yec"] = {"Yeniche"}, ["yee"] = {"Yimas"}, ["yei"] = {"Yeni"}, ["yej"] = {"Yevanic"}, ["yel"] = {"Yela"}, ["yer"] = {"Tarok"}, ["yes"] = {"Nyankpa"}, ["yet"] = {"Yetfa"}, ["yeu"] = {"Yerukula"}, ["yev"] = {"Yapunda"}, ["yey"] = {"Yeyi"}, ["yga"] = {"Malyangapa"}, ["ygi"] = {"Yiningayi"}, ["ygl"] = {"Yangum Gel"}, ["ygm"] = {"Yagomi"}, ["ygp"] = {"Gepo"}, ["ygr"] = {"Yagaria"}, ["ygs"] = {"Yolŋu Sign Language"}, ["ygu"] = {"Yugul"}, ["ygw"] = {"Yagwoia"}, ["yha"] = {"Baha Buyang"}, ["yhd"] = {"Judeo-Iraqi Arabic"}, ["yhl"] = {"Hlepho Phowa"}, ["yhs"] = {"Yan-nhaŋu Sign Language"}, ["yia"] = {"Yinggarda"}, ["yif"] = {"Ache"}, ["yig"] = {"Wusa Nasu"}, ["yih"] = {"Western Yiddish"}, ["yii"] = {"Yidiny"}, ["yij"] = {"Yindjibarndi"}, ["yik"] = {"Dongshanba Lalo"}, ["yil"] = {"Yindjilandji"}, ["yim"] = {"Yimchungru Naga"}, ["yin"] = {"Riang Lai", "Yinchia"}, ["yip"] = {"Pholo"}, ["yiq"] = {"Miqie"}, ["yir"] = {"North Awyu"}, ["yis"] = {"Yis"}, ["yit"] = {"Eastern Lalu"}, ["yiu"] = {"Awu"}, ["yiv"] = {"Northern Nisu"}, ["yix"] = {"Axi Yi"}, ["yiz"] = {"Azhe"}, ["yka"] = {"Yakan"}, ["ykg"] = {"Northern Yukaghir"}, ["yki"] = {"Yoke"}, ["ykk"] = {"Yakaikeke"}, ["ykl"] = {"Khlula"}, ["ykm"] = {"Kap"}, ["ykn"] = {"Kua-nsi"}, ["yko"] = {"Yasa"}, ["ykr"] = {"Yekora"}, ["ykt"] = {"Kathu"}, ["yku"] = {"Kuamasi"}, ["yky"] = {"Yakoma"}, ["yla"] = {"Yaul"}, ["ylb"] = {"Yaleba"}, ["yle"] = {"Yele"}, ["ylg"] = {"Yelogu"}, ["yli"] = {"Angguruk Yali"}, ["yll"] = {"Yil"}, ["ylm"] = {"Limi"}, ["yln"] = {"Langnian Buyang"}, ["ylo"] = {"Naluo Yi"}, ["ylr"] = {"Yalarnnga"}, ["ylu"] = {"Aribwaung"}, ["yly"] = {"Nyâlayu", "Nyelâyu"}, ["ymb"] = {"Yambes"}, ["ymc"] = {"Southern Muji"}, ["ymd"] = {"Muda"}, ["yme"] = {"Yameo"}, ["ymg"] = {"Yamongeri"}, ["ymh"] = {"Mili"}, ["ymi"] = {"Moji"}, ["ymk"] = {"Makwe"}, ["yml"] = {"Iamalele"}, ["ymm"] = {"Maay"}, ["ymn"] = {"Yamna", "Sunum"}, ["ymo"] = {"Yangum Mon"}, ["ymp"] = {"Yamap"}, ["ymq"] = {"Qila Muji"}, ["ymr"] = {"Malasar"}, ["yms"] = {"Mysian"}, ["ymx"] = {"Northern Muji"}, ["ymz"] = {"Muzi"}, ["yna"] = {"Aluo"}, ["ynd"] = {"Yandruwandha"}, ["yne"] = {"Lang'e"}, ["yng"] = {"Yango"}, ["ynk"] = {"Naukan Yupik"}, ["ynl"] = {"Yangulam"}, ["ynn"] = {"Yana"}, ["yno"] = {"Yong"}, ["ynq"] = {"Yendang"}, ["yns"] = {"Yansi"}, ["ynu"] = {"Yahuna"}, ["yob"] = {"Yoba"}, ["yog"] = {"Yogad"}, ["yoi"] = {"Yonaguni"}, ["yok"] = {"Yokuts"}, ["yol"] = {"Yola"}, ["yom"] = {"Yombe"}, ["yon"] = {"Yongkom"}, ["yot"] = {"Yotti"}, ["yox"] = {"Yoron"}, ["yoy"] = {"Yoy"}, ["ypa"] = {"Phala"}, ["ypb"] = {"Labo Phowa"}, ["ypg"] = {"Phola"}, ["yph"] = {"Phupha"}, ["ypk"] = {"Yupik languages"}, ["ypm"] = {"Phuma"}, ["ypn"] = {"Ani Phowa"}, ["ypo"] = {"Alo Phola"}, ["ypp"] = {"Phupa"}, ["ypz"] = {"Phuza"}, ["yra"] = {"Yerakai"}, ["yrb"] = {"Yareba"}, ["yre"] = {"Yaouré"}, ["yrk"] = {"Ненец"}, ["yrl"] = {"Nhengatu"}, ["yrm"] = {"Yirrk-Mel"}, ["yrn"] = {"Yerong"}, ["yro"] = {"Yaroamë"}, ["yrs"] = {"Yarsun"}, ["yrw"] = {"Yarawata"}, ["yry"] = {"Yarluyandi"}, ["ysc"] = {"Yassic"}, ["ysd"] = {"Samatao"}, ["ysg"] = {"Sonaga"}, ["ysl"] = {"Yugoslavian Sign Language"}, ["ysm"] = {"Myanmar Sign Language"}, ["ysn"] = {"Sani"}, ["yso"] = {"Nisi (China)"}, ["ysp"] = {"Southern Lolopo"}, ["ysr"] = {"Sirenik Yupik"}, ["yss"] = {"Yessan-Mayo"}, ["ysy"] = {"Sanie"}, ["yta"] = {"Talu"}, ["ytl"] = {"Tanglang"}, ["ytp"] = {"Thopho"}, ["ytw"] = {"Yout Wam"}, ["yty"] = {"Yatay"}, ["yua"] = {"Юкатек", "Юкатек Маяа"}, ["yub"] = {"Yugambal"}, ["yuc"] = {"Yuchi"}, ["yud"] = {"Judeo-Tripolitanian Arabic"}, ["yue"] = {"Yue Chinese", "Cantonese"}, ["yuf"] = {"Havasupai-Walapai-Yavapai"}, ["yug"] = {"Yug"}, ["yui"] = {"Yurutí"}, ["yuj"] = {"Karkar-Yuri"}, ["yuk"] = {"Yuki"}, ["yul"] = {"Yulu"}, ["yum"] = {"Quechan"}, ["yun"] = {"Bena (Nigeria)"}, ["yup"] = {"Yukpa"}, ["yuq"] = {"Yuqui"}, ["yur"] = {"Yurok"}, ["yut"] = {"Yopno"}, ["yuw"] = {"Yau (Morobe Province)"}, ["yux"] = {"Southern Yukaghir"}, ["yuy"] = {"East Yugur"}, ["yuz"] = {"Yuracare"}, ["yva"] = {"Yawa"}, ["yvt"] = {"Yavitero"}, ["ywa"] = {"Kalou"}, ["ywg"] = {"Yinhawangka"}, ["ywl"] = {"Western Lalu"}, ["ywn"] = {"Yawanawa"}, ["ywq"] = {"Wuding-Luquan Yi"}, ["ywr"] = {"Yawuru"}, ["ywt"] = {"Xishanba Lalo", "Central Lalo"}, ["ywu"] = {"Wumeng Nasu"}, ["yww"] = {"Yawarawarga"}, ["yxa"] = {"Mayawali"}, ["yxg"] = {"Yagara"}, ["yxl"] = {"Yardliyawarra"}, ["yxm"] = {"Yinwum"}, ["yxu"] = {"Yuyu"}, ["yxy"] = {"Yabula Yabula"}, ["yyr"] = {"Yir Yoront"}, ["yyu"] = {"Yau (Sandaun Province)"}, ["yyz"] = {"Ayizi"}, ["yzg"] = {"E'ma Buyang"}, ["yzk"] = {"Zokhuo"}, ["zaa"] = {"Sierra de Juárez Zapotec"}, ["zab"] = {"Western Tlacolula Valley Zapotec", "San Juan Guelavía Zapotec"}, ["zac"] = {"Ocotlán Zapotec"}, ["zad"] = {"Cajonos Zapotec"}, ["zae"] = {"Yareni Zapotec"}, ["zaf"] = {"Ayoquesco Zapotec"}, ["zag"] = {"Zaghawa"}, ["zah"] = {"Zangwal"}, ["zai"] = {"Isthmus Zapotec"}, ["zaj"] = {"Zaramo"}, ["zak"] = {"Zanaki"}, ["zal"] = {"Zauzou"}, ["zam"] = {"Miahuatlán Zapotec"}, ["zao"] = {"Ozolotepec Zapotec"}, ["zap"] = {"Zapotec"}, ["zaq"] = {"Aloápam Zapotec"}, ["zar"] = {"Rincón Zapotec"}, ["zas"] = {"Santo Domingo Albarradas Zapotec"}, ["zat"] = {"Tabaa Zapotec"}, ["zau"] = {"Zangskari"}, ["zav"] = {"Yatzachi Zapotec"}, ["zaw"] = {"Mitla Zapotec"}, ["zax"] = {"Xadani Zapotec"}, ["zay"] = {"Zayse-Zergulla", "Zaysete"}, ["zaz"] = {"Zari"}, ["zba"] = {"Balaibalan"}, ["zbc"] = {"Central Berawan"}, ["zbe"] = {"East Berawan"}, ["zbl"] = {"Blissymbols", "Bliss", "Blissymbolics"}, ["zbt"] = {"Batui"}, ["zbu"] = {"Bu (Bauchi State)"}, ["zbw"] = {"West Berawan"}, ["zca"] = {"Coatecas Altas Zapotec"}, ["zch"] = {"Central Hongshuihe Zhuang"}, ["zdj"] = {"Комор"}, ["zea"] = {"Zeeuws"}, ["zeg"] = {"Zenag"}, ["zeh"] = {"Eastern Hongshuihe Zhuang"}, ["zen"] = {"Zenaga"}, ["zga"] = {"Kinga"}, ["zgb"] = {"Guibei Zhuang"}, ["zgh"] = {"Стандарт Мароккогийн Бербер"}, ["zgm"] = {"Minz Zhuang"}, ["zgn"] = {"Guibian Zhuang"}, ["zgr"] = {"Magori"}, ["zhb"] = {"Zhaba"}, ["zhd"] = {"Dai Zhuang"}, ["zhi"] = {"Zhire"}, ["zhn"] = {"Nong Zhuang"}, ["zhw"] = {"Zhoa"}, ["zhx"] = {"Chinese (family)"}, ["zia"] = {"Zia"}, ["zib"] = {"Zimbabwe Sign Language"}, ["zik"] = {"Zimakani"}, ["zil"] = {"Zialo"}, ["zim"] = {"Mesme"}, ["zin"] = {"Zinza"}, ["ziw"] = {"Zigula"}, ["ziz"] = {"Zizilivakan"}, ["zka"] = {"Kaimbulawa"}, ["zkb"] = {"Koibal"}, ["zkd"] = {"Kadu"}, ["zkg"] = {"Koguryo"}, ["zkh"] = {"Khorezmian"}, ["zkk"] = {"Karankawa"}, ["zkn"] = {"Kanan"}, ["zko"] = {"Kott"}, ["zkp"] = {"São Paulo Kaingáng"}, ["zkr"] = {"Zakhring"}, ["zkt"] = {"Kitan"}, ["zku"] = {"Kaurna"}, ["zkv"] = {"Krevinian"}, ["zkz"] = {"Khazar"}, ["zla"] = {"Zula"}, ["zle"] = {"Зүүн Слав хэлнүүд"}, ["zlj"] = {"Liujiang Zhuang"}, ["zlm"] = {"Malay (individual language)"}, ["zln"] = {"Lianshan Zhuang"}, ["zlq"] = {"Liuqian Zhuang"}, ["zls"] = {"South Slavic languages"}, ["zlw"] = {"West Slavic languages"}, ["zma"] = {"Manda (Australia)"}, ["zmb"] = {"Zimba"}, ["zmc"] = {"Margany"}, ["zmd"] = {"Maridan"}, ["zme"] = {"Mangerr"}, ["zmf"] = {"Mfinu"}, ["zmg"] = {"Marti Ke"}, ["zmh"] = {"Makolkol"}, ["zmi"] = {"Negeri Sembilan Malay"}, ["zmj"] = {"Maridjabin"}, ["zmk"] = {"Mandandanyi"}, ["zml"] = {"Matngala"}, ["zmm"] = {"Marimanindji", "Marramaninyshi"}, ["zmn"] = {"Mbangwe"}, ["zmo"] = {"Molo"}, ["zmp"] = {"Mpuono"}, ["zmq"] = {"Mituku"}, ["zmr"] = {"Maranunggu"}, ["zms"] = {"Mbesa"}, ["zmt"] = {"Maringarr"}, ["zmu"] = {"Muruwari"}, ["zmv"] = {"Mbariman-Gudhinma"}, ["zmw"] = {"Mbo (Democratic Republic of Congo)"}, ["zmx"] = {"Bomitaba"}, ["zmy"] = {"Mariyedi"}, ["zmz"] = {"Mbandja"}, ["zna"] = {"Zan Gula"}, ["znd"] = {"Zande languages"}, ["zne"] = {"Zande (individual language)"}, ["zng"] = {"Mang"}, ["znk"] = {"Manangkari"}, ["zns"] = {"Mangas"}, ["zoc"] = {"Copainalá Zoque"}, ["zoh"] = {"Chimalapa Zoque"}, ["zom"] = {"Zou"}, ["zoo"] = {"Asunción Mixtepec Zapotec"}, ["zoq"] = {"Tabasco Zoque"}, ["zor"] = {"Rayón Zoque"}, ["zos"] = {"Francisco León Zoque"}, ["zpa"] = {"Lachiguiri Zapotec"}, ["zpb"] = {"Yautepec Zapotec"}, ["zpc"] = {"Choapan Zapotec"}, ["zpd"] = {"Southeastern Ixtlán Zapotec"}, ["zpe"] = {"Petapa Zapotec"}, ["zpf"] = {"San Pedro Quiatoni Zapotec"}, ["zpg"] = {"Guevea De Humboldt Zapotec"}, ["zph"] = {"Totomachapan Zapotec"}, ["zpi"] = {"Santa María Quiegolani Zapotec"}, ["zpj"] = {"Quiavicuzas Zapotec"}, ["zpk"] = {"Tlacolulita Zapotec"}, ["zpl"] = {"Lachixío Zapotec"}, ["zpm"] = {"Mixtepec Zapotec"}, ["zpn"] = {"Santa Inés Yatzechi Zapotec"}, ["zpo"] = {"Amatlán Zapotec"}, ["zpp"] = {"El Alto Zapotec"}, ["zpq"] = {"Zoogocho Zapotec"}, ["zpr"] = {"Santiago Xanica Zapotec"}, ["zps"] = {"Coatlán Zapotec"}, ["zpt"] = {"San Vicente Coatlán Zapotec"}, ["zpu"] = {"Yalálag Zapotec"}, ["zpv"] = {"Chichicapan Zapotec"}, ["zpw"] = {"Zaniza Zapotec"}, ["zpx"] = {"San Baltazar Loxicha Zapotec"}, ["zpy"] = {"Mazaltepec Zapotec"}, ["zpz"] = {"Texmelucan Zapotec"}, ["zqe"] = {"Qiubei Zhuang"}, ["zra"] = {"Kara (Korea)"}, ["zrg"] = {"Mirgan"}, ["zrn"] = {"Zerenkel"}, ["zro"] = {"Záparo"}, ["zrp"] = {"Zarphatic"}, ["zrs"] = {"Mairasi"}, ["zsa"] = {"Sarasira"}, ["zsk"] = {"Kaskean"}, ["zsl"] = {"Zambian Sign Language"}, ["zsm"] = {"Standard Malay"}, ["zsr"] = {"Southern Rincon Zapotec"}, ["zsu"] = {"Sukurum"}, ["zte"] = {"Elotepec Zapotec"}, ["ztg"] = {"Xanaguía Zapotec"}, ["ztl"] = {"Lapaguía-Guivini Zapotec"}, ["ztm"] = {"San Agustín Mixtepec Zapotec"}, ["ztn"] = {"Santa Catarina Albarradas Zapotec"}, ["ztp"] = {"Loxicha Zapotec"}, ["ztq"] = {"Quioquitani-Quierí Zapotec"}, ["zts"] = {"Tilquiapan Zapotec"}, ["ztt"] = {"Tejalapan Zapotec"}, ["ztu"] = {"Güilá Zapotec"}, ["ztx"] = {"Zaachila Zapotec"}, ["zty"] = {"Yatee Zapotec"}, ["zua"] = {"Zeem"}, ["zuh"] = {"Tokano"}, ["zum"] = {"Kumzari"}, ["zun"] = {"Zuni"}, ["zuy"] = {"Zumaya"}, ["zwa"] = {"Zay"}, ["zxx"] = {"No linguistic content", "Not applicable"}, ["zyb"] = {"Yongbei Zhuang"}, ["zyg"] = {"Yang Zhuang"}, ["zyj"] = {"Youjiang Zhuang"}, ["zyn"] = {"Yongnan Zhuang"}, ["zyp"] = {"Zyphe Chin"}, ["zza"] = {"Zaza", "Dimili", "Dimli (macrolanguage)", "Kirdki", "Kirmanjki (macrolanguage)", "Zazaki"}, ["zzj"] = {"Zuojiang Zhuang"} } local deprecated = { ["in"] = {"Indonesian"}, ["iw"] = {"Еврей"}, ["ji"] = {"Yiddish"}, ["jw"] = {"Javanese"}, ["mo"] = {"Moldavian", "Moldovan"}, ["aam"] = {"Aramanik"}, ["adp"] = {"Adap"}, ["agp"] = {"Paranan"}, ["ais"] = {"Nataoran Amis"}, ["aoh"] = {"Arma"}, ["asd"] = {"Asas"}, ["aue"] = {"ǂKxʼauǁʼein"}, ["ayx"] = {"Ayi (China)"}, ["ayy"] = {"Tayabas Ayta"}, ["baz"] = {"Tunen"}, ["bbz"] = {"Babalia Creole Arabic"}, ["bgm"] = {"Baga Mboteni"}, ["bhk"] = {"Albay Bicolano"}, ["bic"] = {"Bikaru"}, ["bij"] = {"Vaghat-Ya-Bijim-Legeri"}, ["bjd"] = {"Bandjigali"}, ["bjq"] = {"Southern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bkb"] = {"Finallig"}, ["blg"] = {"Balau"}, ["bmy"] = {"Bemba (Democratic Republic of Congo)"}, ["bpb"] = {"Barbacoas"}, ["btb"] = {"Beti (Cameroon)"}, ["btl"] = {"Bhatola"}, ["bxx"] = {"Borna (Democratic Republic of Congo)"}, ["byy"] = {"Buya"}, ["cbe"] = {"Chipiajes"}, ["cbh"] = {"Cagua"}, ["cca"] = {"Cauca"}, ["ccq"] = {"Chaungtha"}, ["cdg"] = {"Chamari"}, ["cjr"] = {"Chorotega"}, ["cka"] = {"Khumi Awa Chin"}, ["cmk"] = {"Chimakum"}, ["coy"] = {"Coyaima"}, ["cqu"] = {"Chilean Quechua"}, ["cum"] = {"Cumeral"}, ["daf"] = {"Dan"}, ["dap"] = {"Nisi (India)"}, ["dgu"] = {"Degaru"}, ["dha"] = {"Dhanwar (India)"}, ["dit"] = {"Dirari"}, ["djl"] = {"Djiwarli"}, ["dkl"] = {"Kolum So Dogon"}, ["drh"] = {"Darkhat"}, ["drr"] = {"Dororo"}, ["drw"] = {"Darwazi"}, ["dud"] = {"Hun-Saare"}, ["duj"] = {"Dhuwal"}, ["dwl"] = {"Walo Kumbe Dogon"}, ["dzd"] = {"Daza"}, ["ekc"] = {"Eastern Karnic"}, ["elp"] = {"Elpaputih"}, ["emo"] = {"Emok"}, ["gav"] = {"Gabutamon"}, ["gbc"] = {"Garawa"}, ["gfx"] = {"Mangetti Dune ǃXung"}, ["ggn"] = {"Eastern Gurung"}, ["ggo"] = {"Southern Gondi"}, ["ggr"] = {"Aghu Tharnggalu"}, ["gio"] = {"Gelao"}, ["gji"] = {"Geji"}, ["gli"] = {"Guliguli"}, ["gti"] = {"Gbati-ri"}, ["guv"] = {"Gey"}, ["hrr"] = {"Horuru"}, ["iap"] = {"Iapama"}, ["ibi"] = {"Ibilo"}, ["ill"] = {"Iranun"}, ["ilw"] = {"Talur"}, ["ime"] = {"Imeraguen"}, ["izi"] = {"Izi-Ezaa-Ikwo-Mgbo"}, ["jar"] = {"Jarawa (Nigeria)"}, ["jeg"] = {"Jeng"}, ["kbf"] = {"Kakauhua"}, ["kdv"] = {"Kado"}, ["kgc"] = {"Kasseng"}, ["kgd"] = {"Kataang"}, ["kgh"] = {"Upper Tanudan Kalinga"}, ["kjf"] = {"Khalaj [Indo-Iranian]"}, ["koj"] = {"Sara Dunjo"}, ["kox"] = {"Coxima"}, ["kpp"] = {"Paku Karen"}, ["krm"] = {"Krim"}, ["ktr"] = {"Kota Marudu Tinagas"}, ["kvs"] = {"Kunggara"}, ["kwq"] = {"Kwak"}, ["kxe"] = {"Kakihum"}, ["kxl"] = {"Nepali Kurux"}, ["kxu"] = {"Kui (India)"}, ["kzh"] = {"Kenuzi-Dongola"}, ["kzj"] = {"Coastal Kadazan"}, ["kzt"] = {"Tambunan Dusun"}, ["lba"] = {"Lui"}, ["leg"] = {"Lengua"}, ["lii"] = {"Lingkhim"}, ["llo"] = {"Khlor"}, ["lmm"] = {"Lamam"}, ["lmz"] = {"Lumbee"}, ["lsg"] = {"Lyons Sign Language"}, ["meg"] = {"Mea"}, ["mgx"] = {"Omati"}, ["mhh"] = {"Maskoy Pidgin"}, ["mja"] = {"Mahei"}, ["mld"] = {"Malakhel"}, ["mnt"] = {"Maykulan"}, ["mof"] = {"Mohegan-Montauk-Narragansett"}, ["mst"] = {"Cataelano Mandaya"}, ["mvm"] = {"Muya"}, ["mwd"] = {"Mudbura"}, ["mwj"] = {"Maligo"}, ["mwx"] = {"Mediak"}, ["mwy"] = {"Mosiro"}, ["myd"] = {"Maramba"}, ["myi"] = {"Mina (India)"}, ["myq"] = {"Forest Maninka"}, ["myt"] = {"Sangab Mandaya"}, ["nad"] = {"Nijadali"}, ["nbf"] = {"Naxi"}, ["nbx"] = {"Ngura"}, ["ncp"] = {"Ndaktup"}, ["ngo"] = {"Ngoni"}, ["nln"] = {"Durango Nahuatl"}, ["nlr"] = {"Ngarla"}, ["nns"] = {"Ningye"}, ["nnx"] = {"Ngong"}, ["noo"] = {"Nootka"}, ["nts"] = {"Natagaimas"}, ["nxu"] = {"Narau"}, ["ome"] = {"Omejes"}, ["oun"] = {"ǃOǃung"}, ["pat"] = {"Papitalai"}, ["pbz"] = {"Palu"}, ["pcr"] = {"Panang"}, ["pgy"] = {"Pongyong"}, ["plp"] = {"Palpa"}, ["pmc"] = {"Palumata"}, ["pmu"] = {"Mirpur Panjabi"}, ["pod"] = {"Ponares"}, ["ppa"] = {"Pao"}, ["ppr"] = {"Piru"}, ["prb"] = {"Lua'"}, ["pry"] = {"Pray 3"}, ["puk"] = {"Pu Ko"}, ["puz"] = {"Purum Naga"}, ["rie"] = {"Rien"}, ["rmr"] = {"Caló"}, ["rna"] = {"Runa"}, ["rsi"] = {"Rennellese Sign Language"}, ["sap"] = {"Sanapaná"}, ["sca"] = {"Sansu"}, ["sdm"] = {"Semandang"}, ["sgl"] = {"Sanglechi-Ishkashimi"}, ["sgo"] = {"Songa"}, ["skk"] = {"Sok"}, ["snh"] = {"Shinabo"}, ["sul"] = {"Surigaonon"}, ["sum"] = {"Sumo-Mayangna"}, ["svr"] = {"Savara"}, ["tbb"] = {"Tapeba"}, ["tdu"] = {"Tempasuk Dusun"}, ["tgg"] = {"Tangga"}, ["thc"] = {"Tai Hang Tong"}, ["thw"] = {"Thudam"}, ["thx"] = {"The"}, ["tid"] = {"Tidong"}, ["tie"] = {"Tingal"}, ["tkk"] = {"Takpa"}, ["tlw"] = {"South Wemale"}, ["tmp"] = {"Tai Mène"}, ["tne"] = {"Tinoc Kallahan"}, ["tnf"] = {"Tangshewi"}, ["toe"] = {"Tomedes"}, ["tsf"] = {"Southwestern Tamang"}, ["unp"] = {"Worora"}, ["uok"] = {"Uokha"}, ["vki"] = {"Ija-Zuba"}, ["wgw"] = {"Wagawaga"}, ["wit"] = {"Wintu"}, ["wiw"] = {"Wirangu"}, ["wra"] = {"Warapu"}, ["xba"] = {"Kamba (Brazil)"}, ["xbx"] = {"Kabixí"}, ["xia"] = {"Xiandao"}, ["xip"] = {"Xipináwa"}, ["xkh"] = {"Karahawyana"}, ["xrq"] = {"Karranga"}, ["xtz"] = {"Tasmanian"}, ["ybd"] = {"Yangbye"}, ["yds"] = {"Yiddish Sign Language"}, ["yen"] = {"Yendang"}, ["yiy"] = {"Yir Yoront"}, ["yma"] = {"Yamphe"}, ["ymt"] = {"Mator-Taygi-Karagas"}, ["ynh"] = {"Yangho"}, ["yos"] = {"Yos"}, ["yri"] = {"Yarí"}, ["yuu"] = {"Yugh"}, ["zir"] = {"Ziriya"} } return { active = active, deprecated = deprecated, } eprzsirygud5n1a6niia55k71rtzypm Чан Сантоки 0 113934 854514 852678 2026-04-22T19:41:35Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854514 wikitext text/x-wiki {{Short description|2020-2025 онд Суринамын Ерөнхийлөгч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Чан Сантоки | native_name = {{nobold|{{lang|hns|चान संतोखी}}}} | image = Чандрикаперсад Сантохи (cropped).jpg | caption = Албан ёсны хөрөг, 2020 | order1 = 9 дэх | office1 = Суринамын ерөнхийлөгч | vice_president1 = [[Ронни Брансвейк]] | term_start1 = 2020 оны 7 сарын 16 | term_end1 = 2025 оны 7 сарын 16 | predecessor1 = [[Деси Баутэрсэ]] | successor1 = [[Женнифер Гирлингс-Саймонс]] | office2 = [[Дэвшилт Шинэчлэл Нам (Суринам)|Дэвшилт Шинэчлэл Намын]] дарга | term_start2 = 2011 оны 7 сарын 3 | term_end2 = 2026 оны 3 сарын 30 | predecessor2 = [[Рам Сарджу]] | successor2 = ''суд'' | office3 = [[Үндэсний Ассамблей (Суринам)|Үндэсний Ассамблейн]] гишүүн | term_start3 = 2025 оны 7 сарын 16 | term_end3 = 2026 оны 3 сарын 30 | term_start4 = 2010 оны 8 сарын 12 | term_end4 = 2020 оны 7 сарын 16 | constituency4 = [[Ваника тойрог]] | office5 = [[Хууль зүй, цагдан сэргийлэхийн сайдын жагсаалт (Суринам)|Хууль зүй, цагдан сэргийлэхийн сайд]] | president5 = [[Роналд Венетиан]] | term_start5 = 2005 оны 9 сарын 1 | term_end5 = 2010 оны 8 сарын 13 | predecessor5 = Зигфрид Гилдс | successor5 = Ламуре Латур (''завсрын'') <br /> Мартин Мисьеджан | office6 = [[Карибын Нийгэмлэг]]ийн дарга | term_start6 = 2022 оны 7 сарын 1<ref name="caricom.org">{{Webarchiv|url=https://caricom.org/wp-content/uploads/ROTATION-SCHEDULE-HGC.pdf |wayback=20211228224044 |text=Rotation schedule |archiv-bot=2026-04-22 19:41:35 InternetArchiveBot }}caricom.org</ref> | term_end6 = 2022 оны 12 сарын 31 | successor6 = [[Филип Дэвис (Бахамын улс төрч)|Филип Дэвис]] | predecessor6 = [[Жонни Брисеньо]]<ref name="caricom.org"/> | 1blankname5 = | 1namedata5 = | birth_name = Чандрикаперсад Сантоки | birth_date = {{birth date|1959|2|3}} | birth_place = [[Лелидорп]], Суринам тойрог, Суринам (одоогийн [[Ваника тойрог]], Суринам) | death_date = {{death date and age|2026|3|30|1959|2|3}} | death_place = [[Парамарибо]], Суринам | children = 2 | party = [[Дэвшилт Шинэчлэл Нам (Суринам)|Дэвшилт Шинэчлэл Нам]] | spouse = {{marriage|[[Шарда Рамкисоен]]|end=салсан}}<br />{{marriage|[[Мелисса Сантоки-Сийначерри|Мелисса Сийначерри]]|2020}} | website = | awards = [[Шар Одны хүндэт одон]] (2010)<ref>{{cite web | url=http://suriname-energy.com/en/profile/he-chandrikapersad-santokhi | title=H.E. Chandrikapersad Santokhi | access-date=2026-04-09 | archive-date=2022-10-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221008095603/http://suriname-energy.com/en/profile/he-chandrikapersad-santokhi }}</ref><br />[[Гадаадын Энэтхэгийн одон]] (2023) | nickname = ''[[Sheriff]]'' | alma_mater = Нидерландын Цагдаагийн Академи, [[Апелдорн]] ([[Шинжлэх ухааны бакалавр|BS]]) }} '''Чандрикаперсад "Чан" Сантоки''' ({{lang-nl|Chandrikapersad "Chan" Santokhi}}; 1959 оны 2 сарын 3-нд төрсөн) нь [[Суринам]]ын улс төрч, цагдаагийн офицер. 2020 оны сонгуульд намаа удирдан ялсан түүнийг парламентаас 7 сарын 13-нд өрсөлдөгчгүйгээр ерөнхийлөгчийн албан тушаалд сонгосон бөгөөд 7 сарын 16-нд тус улсын 9 дэх ерөнхийлөгчийн албан тушаалдаа оржээ. {{DEFAULTSORT:Сантоки, Чан}} [[Ангилал:1959 онд төрсөн]] [[Ангилал:Суринамын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Суринамын хууль зүй ба цагдан сэргийлэхийн сайд]] [[Ангилал:Суринамын цагдаа]] [[Ангилал:Намын дарга]] [[Ангилал:Суринамчууд]] 3yyrodr30pusb7u18t3dl3vqi50aisc Загвар:Инфобокс суурин 10 123198 854534 854436 2026-04-23T07:46:02Z Enkhsaihan2005 64429 854534 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{main other|{{#invoke:Settlement short description|main}}|}}{{Инфобокс | child = {{yesno|{{{embed|}}}}} | templatestyles = Инфобокс суурин/styles.css | bodyclass = ib-settlement vcard <!--** names, type, and transliterations ** --> | above = <div class="fn org">{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div> {{#if:{{{native_name|}}}|<div class="nickname ib-settlement-native" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}}{{#if:{{{other_name|}}}|<div class="nickname ib-settlement-other-name">{{{other_name}}}</div>}} | subheader = {{#if:{{{settlement_type|{{{type|}}}}}}|<div class="category"><div class="center">{{{settlement_type|{{{type}}}}}}</div></div>}} | rowclass1 = mergedtoprow ib-settlement-official | data1 = {{#if:{{{name|}}}|{{{official_name|}}}}} <!-- ***Transliteration language 1*** --> | rowclass2 = mergedtoprow | header2 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{{translit_lang1}}}&nbsp;галиглал}} | rowclass3 = {{#if:{{{translit_lang1_type1|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label3 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{translit_lang1_type}}} | data3 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type|}}}|{{{translit_lang1_info|}}}}}}} | rowclass4 = {{#if:{{{translit_lang1_type2|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label4 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{translit_lang1_type1}}} | data4 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type1|}}}|{{{translit_lang1_info1|}}}}}}} | rowclass5 = {{#if:{{{translit_lang1_type3|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label5 =&nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{translit_lang1_type2}}} | data5 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type2|}}}|{{{translit_lang1_info2|}}}}}}} | rowclass6 = {{#if:{{{translit_lang1_type4|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label6 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{translit_lang1_type3}}} | data6 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type3|}}}|{{{translit_lang1_info3|}}}}}}} | rowclass7 = {{#if:{{{translit_lang1_type5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label7 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{translit_lang1_type4}}} | data7 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type4|}}}|{{{translit_lang1_info4|}}}}}}} | rowclass8 = {{#if:{{{translit_lang1_type6|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label8 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{translit_lang1_type5}}} | data8 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type5|}}}|{{{translit_lang1_info5|}}}}}}} | rowclass9 = mergedbottomrow | label9 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{translit_lang1_type6}}} | data9 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type6|}}}|{{{translit_lang1_info6|}}}}}}} <!-- ***Transliteration language 2*** --> | rowclass10 = mergedtoprow | header10 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{{translit_lang2}}}&nbsp;галиглал}} | rowclass11 = {{#if:{{{translit_lang2_type1|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label11 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{translit_lang2_type}}} | data11 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type|}}}|{{{translit_lang2_info|}}}}}}} | rowclass12 = {{#if:{{{translit_lang2_type2|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label12 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{translit_lang2_type1}}} | data12 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type1|}}}|{{{translit_lang2_info1|}}}}}}} | rowclass13 = {{#if:{{{translit_lang2_type3|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label13 =&nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{translit_lang2_type2}}} | data13 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type2|}}}|{{{translit_lang2_info2|}}}}}}} | rowclass14 = {{#if:{{{translit_lang2_type4|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label14 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{translit_lang2_type3}}} | data14 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type3|}}}|{{{translit_lang2_info3|}}}}}}} | rowclass15 = {{#if:{{{translit_lang2_type5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label15 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{translit_lang2_type4}}} | data15 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type4|}}}|{{{translit_lang2_info4|}}}}}}} | rowclass16 = {{#if:{{{translit_lang2_type6|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label16 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{translit_lang2_type5}}} | data16 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type5|}}}|{{{translit_lang2_info5|}}}}}}} | rowclass17 = mergedbottomrow | label17 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{translit_lang2_type6}}} | data17 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type6|}}}|{{{translit_lang2_info6|}}}}}}} <!-- end ** names, type, and transliterations ** --> <!-- ***Skyline Image*** --> | rowclass18 = mergedtoprow | data18 = {{#if:{{{image_skyline|}}}|<!-- --><div class="center">{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage<!-- -->|image={{{image_skyline|}}}<!-- -->|size={{if empty|{{{image_size|}}}|{{{imagesize|}}}}}|sizedefault=250px<!-- -->|alt={{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}<!-- -->|title={{if empty|{{{image_caption|}}}|{{{caption|}}}|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}</div>}}<!-- -->{{#if:{{{image_caption|}}}{{{caption|}}}|<div class="ib-settlement-caption"><div class="center">{{if empty|{{{image_caption|}}}|{{{caption|}}}}}</div></div>}} }} <!-- ***Flag, Seal, Shield and Coat of arms*** --> | rowclass19 = mergedtoprow | class19 = maptable | data19 = {{#if:{{{image_flag|}}}{{{image_seal|}}}{{{image_shield|}}}{{{image_blank_emblem|}}}{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}} |{{Инфобокс суурин/columns | 1 = {{#if:{{{image_flag|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_flag}}}|size={{{flag_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|125px|100x100px}}|border={{yesno |{{{flag_border|}}}|yes=yes|blank=yes}}|alt={{{flag_alt|}}}|title={{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}} далбаа}}<div class="ib-settlement-caption-link">{{Инфобокс суурин/link|type=Далбаа|link={{{flag_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 2 = {{#if:{{{image_seal|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_seal|}}}|size={{{seal_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100x100px}}|alt={{{seal_alt|}}}|title={{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}} албан ёсны тамга}}<div class="ib-settlement-caption-link">{{Инфобокс суурин/link|type={{#if:{{{seal_type|}}}|{{{seal_type}}}|Тамга}}|link={{{seal_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 3 = {{#if:{{{image_shield|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_shield|}}}||size={{{shield_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100x100px}}|alt={{{shield_alt|}}}|title={{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}} сүлд}}<div class="ib-settlement-caption-link">{{Инфобокс суурин/link|type=Сүлд|link={{{shield_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 4 = {{#if:{{{image_blank_emblem|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_blank_emblem|}}}|size={{{blank_emblem_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100x100px}}|alt={{{blank_emblem_alt|}}}|title=Official logo of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<div class="ib-settlement-caption-link">{{Инфобокс суурин/link|type={{#if:{{{blank_emblem_type|}}}|{{{blank_emblem_type}}}}}|link={{{blank_emblem_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 5 = {{#if:{{{image_map|}}}|<div class="center">{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=100x100px|alt={{{map_alt|}}}|title={{{map_caption|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|<div class="ib-settlement-caption-link">{{{map_caption}}}</div>}}</div>}} | 0 = {{#if:{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{#if:{{both| {{{pushpin_map|}}} | {{{coordinates|}}} }}| {{location map|{{{pushpin_map|}}} |border = infobox |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |caption ={{#if:{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}|{{{pushpin_map_caption}}}|{{#if:{{{map_caption|}}}|{{{map_caption}}}}}}}}} |float = center |width = {{#if:{{{pushpin_mapsize|}}}|{{{pushpin_mapsize}}}|150}} |default_width = 250 |relief= {{{pushpin_relief|}}} |AlternativeMap = {{{pushpin_image|}}} |overlay_image = {{{pushpin_overlay|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |label = {{#ifeq: {{lc: {{{pushpin_label_position|}}} }} | none | | {{#if:{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_label}}}|{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name|}}}}}}} }} |marksize =6 |outside = {{{pushpin_outside|}}}<!-- pin is outside the map --> |position = {{{pushpin_label_position|}}} }} }} }} }} }} <!-- ***Etymology*** --> | rowclass20 = mergedtoprow | data20 = {{#if:{{{etymology|}}}|<div class="center">Үгийн гарал: {{{etymology}}}</div> }} <!-- ***Nickname*** --> | rowclass21 = {{#if:{{{etymology|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data21 = {{#if:{{{nickname|}}}|<div class="center">{{#if:{{{nickname_link|}}}|[[{{{nickname_link|}}}|Хоч:]]|Хоч:}}|{{#if:{{{nicknames|}}}|{{#if:{{{nickname_link|}}}|[[{{{nickname_link|}}}|Хоч:]]|Хоч:}}}}}}{{#if:{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}|&nbsp;<div class="ib-settlement-nickname nickname">{{if empty|{{{nickname|}}}|{{{nicknames|}}}}}</div></div>}}{{Main other|{{Pluralize from text|parse_links=1|no_and=1|{{{nickname|}}}|||[[Category:Pages using infobox settlement with possible nickname list]]}}}} <!-- ***Motto*** --> | rowclass22 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data22 = {{#if:{{{motto|}}}|<div class="center">{{#if:{{{motto_link|}}}|[[{{{motto_link|}}}|Уриа:]]|Уриа:}}|{{#if:{{{mottoes|}}}|{{#if:{{{motto_link|}}}|<div class="center">[[{{{motto_link|}}}|Уриа:]]</div>|<div class="center">Уриа:</div>}}}}}}{{#if:{{{motto|}}}{{{mottoes|}}}|&nbsp;<div class="ib-settlement-nickname nickname">{{if empty|{{{motto|}}}|{{{mottoes|}}}}}</div></div>}}{{Main other|{{Pluralize from text|{{{motto|}}}|||[[Category:Pages using infobox settlement with possible motto list]]|no_and=1|no_comma=1}}}} <!-- ***Anthem*** --> | rowclass23 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}{{{motto|}}}{{{mottoes|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data23 = {{#if:{{{anthem|}}}|<div class="center">{{#if:{{{anthem_link|}}}|[[{{{anthem_link|}}}|Дуулал:]]|Дуулал:}} {{{anthem}}}</div>}} <!-- ***Map*** --> | rowclass24 = mergedtoprow | data24 = {{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}||{{#if:{{{image_map|}}} |<div class="center">{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}|title={{{map_caption|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|<div class="ib-settlement-caption">{{{map_caption}}}</div></div>}} }}}} | rowclass25 = mergedrow | data25 = {{#if:{{{image_map1|}}}|<div class="center">{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map1}}}|size={{{mapsize1|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt1|}}}|title={{{map_caption1|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption1|}}}|<div class="ib-settlement-caption">{{{map_caption1}}}</div>}} </div>}} | data26 = {{#invoke:Infobox mapframe | autoWithCaption | onByDefault = {{#if:{{{pushpin_map|}}}{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}|no|yes}} | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-stroke-width = 2 | mapframe-length_km = {{{length_km|}}} | mapframe-length_mi = {{{length_mi|}}} | mapframe-width_km = {{{width_km|}}} | mapframe-width_mi = {{{width_mi|}}} | mapframe-area_km2 = {{{area_total_km2|}}} | mapframe-area_ha = {{{area_total_ha|}}} | mapframe-area_acre = {{{area_total_acre|}}} | mapframe-area_sq_mi = {{{area_total_sq_mi|}}} | mapframe-type = city | mapframe-population = {{if empty|{{{population_metro|}}}|{{{population_total|}}}}} | mapframe-marker = town | mapframe-wikidata = yes | mapframe-caption = Интерактив газрын зураг }} <!-- ***Pushpin Map*** --> | rowclass28 = mergedtoprow | data28 = {{#if:{{{pushpin_map_narrow|}}}||{{#if:{{both| {{{pushpin_map|}}} | {{{coordinates|}}} }}| {{location map|{{{pushpin_map|}}} |border = infobox |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |caption ={{#if:{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}|{{{pushpin_map_caption}}}|{{#if:{{{map_caption|}}}|{{#if:{{{image_map|}}}||{{{map_caption}}}}}}}}}}} |float = center |width = {{{pushpin_mapsize|}}} |default_width = 250 |relief= {{{pushpin_relief|}}} |AlternativeMap = {{{pushpin_image|}}} |overlay_image = {{{pushpin_overlay|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |label = {{#ifeq: {{lc: {{{pushpin_label_position|}}} }} | none | | {{#if:{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_label}}}|{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name|}}}}}}} }} |marksize =6 |outside = {{{pushpin_outside|}}}<!-- pin is outside the map --> |position = {{{pushpin_label_position|}}} }} }} }} <!-- ***Coordinates*** --> | rowclass29 = {{#if:{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}{{{pushpin_map|}}}|{{#if:{{{grid_position|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}}} | data29 = {{#if:{{{coordinates|}}} |<div class="center">Солбицол{{#if:{{{coor_pinpoint|{{{coor_type|}}}}}}|&#32;({{{coor_pinpoint|{{{coor_type|}}}}}})}}: {{#invoke:ISO 3166|geocoordinsert|nocat=true|1={{{coordinates|}}}|country={{{subdivision_name|}}}|subdivision1={{{subdivision_name1|}}}|subdivision2={{{subdivision_name2|}}}|subdivision3={{{subdivision_name3|}}}|type=city{{#if:{{{population_total|}}}|{{#iferror:{{#expr:{{formatnum:{{{population_total}}}|R}}+1}}||({{formatnum:{{replace|{{{population_total}}}|,|}}|R}})}}}} }}{{{coordinates_footnotes|}}} </div>}} | rowclass30 = {{#if:{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}{{{pushpin_map|}}}|mergedbottomrow|mergedrow}} | label30 = {{if empty|{{{grid_name|}}}|Grid&nbsp;position}} | data30 = {{{grid_position|}}} <!-- ***Subdivisions*** --> | rowclass31 = mergedtoprow | label31 = {{{subdivision_type}}} | data31 = {{#if:{{{subdivision_type|}}}|{{{subdivision_name|}}} }} | rowclass32 = mergedrow | label32 = {{{subdivision_type1}}} | data32 = {{#if:{{{subdivision_type1|}}}|{{{subdivision_name1|}}} }} | rowclass33 = mergedrow | label33 = {{{subdivision_type2}}} | data33 = {{#if:{{{subdivision_type2|}}}|{{{subdivision_name2|}}} }} | rowclass34 = mergedrow | label34 = {{{subdivision_type3}}} | data34 = {{#if:{{{subdivision_type3|}}}|{{{subdivision_name3|}}} }} | rowclass35 = mergedrow | label35 = {{{subdivision_type4}}} | data35 = {{#if:{{{subdivision_type4|}}}|{{{subdivision_name4|}}} }} | rowclass36 = mergedrow | label36 = {{{subdivision_type5}}} | data36 = {{#if:{{{subdivision_type5|}}}|{{{subdivision_name5|}}} }} | rowclass37 = mergedrow | label37 = {{{subdivision_type6}}} | data37 = {{#if:{{{subdivision_type6|}}}|{{{subdivision_name6|}}} }} <!--***Established*** --> | rowclass38 = mergedtoprow | label38 = {{if empty|{{{established_title|}}}|Байгуулагдсан}} | data38 = {{{established_date|}}} | rowclass39 = mergedrow | label39 = {{{established_title1}}} | data39 = {{#if:{{{established_title1|}}}|{{{established_date1|}}} }} | rowclass40 = mergedrow | label40 = {{{established_title2}}} | data40 = {{#if:{{{established_title2|}}}|{{{established_date2|}}} }} | rowclass41 = mergedrow | label41 = {{{established_title3}}} | data41 = {{#if:{{{established_title3|}}}|{{{established_date3|}}} }} | rowclass42 = mergedrow | label42 = {{{established_title4}}} | data42 = {{#if:{{{established_title4|}}}|{{{established_date4|}}} }} | rowclass43 = mergedrow | label43 = {{{established_title5}}} | data43 = {{#if:{{{established_title5|}}}|{{{established_date5|}}} }} | rowclass44 = mergedrow | label44 = {{{established_title6}}} | data44 = {{#if:{{{established_title6|}}}|{{{established_date6|}}} }} | rowclass45 = mergedrow | label45 = {{{established_title7}}} | data45 = {{#if:{{{established_title7|}}}|{{{established_date7|}}} }} | rowclass46 = mergedrow | label46 = {{{extinct_title}}} | data46 = {{#if:{{{extinct_title|}}}|{{{extinct_date|}}} }} | rowclass47 = mergedrow | label47 = Үүсгэн байгуулагч | data47 = {{{founder|}}} | rowclass48 = mergedrow | label48 = Үгийн гарал | data48 = {{{named_for|}}} <!-- ***Seat of government and subdivisions within the settlement*** --> | rowclass49 = mergedtoprow | label49 = {{#if:{{{seat_type|}}}|{{{seat_type}}}|Захиргааны төв}} | data49 = {{{seat|}}} | rowclass50 = mergedrow | label50 = {{#if:{{{seat1_type|}}}|{{{seat1_type}}}|Хуучин төв}} | data50 = {{{seat1|}}} | rowclass51 = mergedrow | label51 = {{#if:{{{seat2_type|}}}|{{{seat2_type}}}|Хуучин төв}} | data51 = {{{seat2|}}} | rowclass52 = {{#if:{{{seat|}}}{{{seat1|}}}{{{seat2|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label52 = {{#if:{{{parts_type|}}}|{{{parts_type}}}|Дүүрэг}} | data52 = {{#if:{{{parts|}}}{{{p1|}}} |{{#ifeq:{{{parts_style|}}}|para |<b>{{{parts|}}}{{#if:{{both|{{{parts|}}}|{{{p1|}}}}}|&#58;&nbsp;|}}</b>{{comma separated entries|{{{p1|}}}|{{{p2|}}}|{{{p3|}}}|{{{p4|}}}|{{{p5|}}}|{{{p6|}}}|{{{p7|}}}|{{{p8|}}}|{{{p9|}}}|{{{p10|}}}|{{{p11|}}}|{{{p12|}}}|{{{p13|}}}|{{{p14|}}}|{{{p15|}}}|{{{p16|}}}|{{{p17|}}}|{{{p18|}}}|{{{p19|}}}|{{{p20|}}}|{{{p21|}}}|{{{p22|}}}|{{{p23|}}}|{{{p24|}}}|{{{p25|}}}|{{{p26|}}}|{{{p27|}}}|{{{p28|}}}|{{{p29|}}}|{{{p30|}}}|{{{p31|}}}|{{{p32|}}}|{{{p33|}}}|{{{p34|}}}|{{{p35|}}}|{{{p36|}}}|{{{p37|}}}|{{{p38|}}}|{{{p39|}}}|{{{p40|}}}|{{{p41|}}}|{{{p42|}}}|{{{p43|}}}|{{{p44|}}}|{{{p45|}}}|{{{p46|}}}|{{{p47|}}}|{{{p48|}}}|{{{p49|}}}|{{{p50|}}}}} |{{#if:{{{p1|}}}|{{Collapsible list|title={{{parts|}}}|expand={{#switch:{{{parts_style|}}}|coll=|list=y|{{#if:{{{p6|}}}||y}}}}|1={{{p1|}}}|2={{{p2|}}}|3={{{p3|}}}|4={{{p4|}}}|5={{{p5|}}}|6={{{p6|}}}|7={{{p7|}}}|8={{{p8|}}}|9={{{p9|}}}|10={{{p10|}}}|11={{{p11|}}}|12={{{p12|}}}|13={{{p13|}}}|14={{{p14|}}}|15={{{p15|}}}|16={{{p16|}}}|17={{{p17|}}}|18={{{p18|}}}|19={{{p19|}}}|20={{{p20|}}}|21={{{p21|}}}|22={{{p22|}}}|23={{{p23|}}}|24={{{p24|}}}|25={{{p25|}}}|26={{{p26|}}}|27={{{p27|}}}|28={{{p28|}}}|29={{{p29|}}}|30={{{p30|}}}|31={{{p31|}}}|32={{{p32|}}}|33={{{p33|}}}|34={{{p34|}}}|35={{{p35|}}}|36={{{p36|}}}|37={{{p37|}}}|38={{{p38|}}}|39={{{p39|}}}|40={{{p40|}}}|41={{{p41|}}}|42={{{p42|}}}|43={{{p43|}}}|44={{{p44|}}}|45={{{p45|}}}|46={{{p46|}}}|47={{{p47|}}}|48={{{p48|}}}|49={{{p49|}}}|50={{{p50|}}}}} |{{{parts}}} }} }} }} <!-- ***Government type and Leader*** --> | rowclass53 = mergedtoprow | header53 = {{#if:{{{government_type|}}}{{{governing_body|}}}{{{leader_name|}}}{{{leader_name1|}}}{{{leader_name2|}}}{{{leader_name3|}}}{{{leader_name4|}}}|Засаг захиргаа<div class="ib-settlement-fn">{{{government_footnotes|}}}</div>}} <!-- ***Government*** --> | rowclass54 = mergedrow | label54 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;Төрөл | data54 = {{{government_type|}}} | rowclass55 = mergedrow | label55 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;Биет | class55 = agent | data55 = {{{governing_body|}}} | rowclass56 = mergedrow | label56 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{leader_title}}} | data56 = {{#if:{{{leader_title|}}}|{{{leader_name|}}} {{#if:{{{leader_party|}}}|({{Polparty|{{{subdivision_name}}}|{{{leader_party}}}}})}}}} | rowclass57 = mergedrow | label57 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{leader_title1}}} | data57 = {{#if:{{{leader_title1|}}}|{{{leader_name1|}}}}} | rowclass58 = mergedrow | label58 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{leader_title2}}} | data58 = {{#if:{{{leader_title2|}}}|{{{leader_name2|}}}}} | rowclass59 = mergedrow | label59 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{leader_title3}}} | data59 = {{#if:{{{leader_title3|}}}|{{{leader_name3|}}}}} | rowclass60 = mergedrow | label60 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{leader_title4}}} | data60 = {{#if:{{{leader_title4|}}}|{{{leader_name4|}}}}} | rowclass61 = mergedrow | label61 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{leader_title5}}} | data61 = {{#if:{{{leader_title5|}}}|{{{leader_name5|}}}}} | rowclass62 = mergedrow | label62 = {{{government_blank1_title}}} | data62 = {{#if:{{{government_blank1|}}}|{{{government_blank1|}}}}} | rowclass63 = mergedrow | label63 = {{{government_blank2_title}}} | data63 = {{#if:{{{government_blank2|}}}|{{{government_blank2|}}}}} | rowclass64 = mergedrow | label64 = {{{government_blank3_title}}} | data64 = {{#if:{{{government_blank3|}}}|{{{government_blank3|}}}}} | rowclass65 = mergedrow | label65 = {{{government_blank4_title}}} | data65 = {{#if:{{{government_blank4|}}}|{{{government_blank4|}}}}} | rowclass66 = mergedrow | label66 = {{{government_blank5_title}}} | data66 = {{#if:{{{government_blank5|}}}|{{{government_blank5|}}}}} | rowclass67 = mergedrow | label67 = {{{government_blank6_title}}} | data67 = {{#if:{{{government_blank6|}}}|{{{government_blank6|}}}}} <!-- ***Geographical characteristics*** --> <!-- ***Area*** --> | rowclass68 = mergedtoprow | header68 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_ha|}}}{{{area_urban_acre|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{area_rural_ha|}}}{{{area_rural_acre|}}}{{{area_rural_km2|}}}{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_ha|}}}{{{area_metro_acre|}}}{{{area_blank1_km2|}}}{{{area_blank1_ha|}}}{{{area_blank1_acre|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_blank1_sq_mi|}}} |{{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}|&nbsp;|1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}} |<!-- displayed below --> |Газар нутаг<div class="ib-settlement-fn">{{{area_footnotes|}}}</div> }} }} | rowclass69 = {{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}|&nbsp;|1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}}|mergedtoprow|mergedrow}} | label69 = <div style="white-space:nowrap;">{{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}|&nbsp;|1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}} |Газар нутаг<div class="ib-settlement-fn">{{{area_footnotes|}}}</div> |&nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{#if:{{{total_type|}}}|{{{total_type}}}|{{#if:{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_rural_km2|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{population_metro|}}}{{{population_urban|}}}{{{population_rural|}}}|{{#if:{{{settlement_type|}}}{{{type|}}}|{{if empty|{{{settlement_type|}}}|{{{type}}}}}|Хот}}|Нийт}}}} }}</div> | data69 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}} |{{инфобокс_суурин/areadisp |km2 ={{{area_total_km2|}}} |ha ={{{area_total_ha|}}} |acre ={{{area_total_acre|}}} |sqmi ={{{area_total_sq_mi|}}} |dunam={{{area_total_dunam|}}} |link ={{#switch:{{{dunam_link|}}}||on|total=on}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass70 = mergedrow | label70 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;Газар | data70 = {{#if:{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_dunam|}}} |{{инфобокс_суурин/areadisp |km2 ={{{area_land_km2|}}} |ha ={{{area_land_ha|}}} |acre ={{{area_land_acre|}}} |sqmi ={{{area_land_sq_mi|}}} |dunam={{{area_land_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|land|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass71 = mergedrow | label71 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;Ус | data71 = {{#if:{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_dunam|}}} |{{инфобокс_суурин/areadisp |km2 ={{{area_water_km2|}}} |ha ={{{area_water_ha|}}} |acre ={{{area_water_acre|}}} |sqmi ={{{area_water_sq_mi|}}} |dunam={{{area_water_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|water|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }} {{#if:{{{area_water_percent|}}}| &nbsp;{{{area_water_percent}}}%}}}} | rowclass72 = mergedrow | label72 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;Хотын бүс<div class="ib-settlement-fn">{{{area_urban_footnotes|}}}</div> | data72 = {{#if:{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_ha|}}}{{{area_urban_acre|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_urban_dunam|}}} |{{инфобокс_суурин/areadisp |km2 ={{{area_urban_km2|}}} |ha ={{{area_urban_ha|}}} |acre ={{{area_urban_acre|}}} |sqmi ={{{area_urban_sq_mi|}}} |dunam={{{area_urban_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|urban|on}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass73 = mergedrow | label73 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;Хөдөө<div class="ib-settlement-fn">{{{area_rural_footnotes|}}}</div> | data73 = {{#if:{{{area_rural_km2|}}}{{{area_rural_ha|}}}{{{area_rural_acre|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{area_rural_dunam|}}} |{{инфобокс_суурин/areadisp |km2 ={{{area_rural_km2|}}} |ha ={{{area_rural_ha|}}} |acre ={{{area_rural_acre|}}} |sqmi ={{{area_rural_sq_mi|}}} |dunam={{{area_rural_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|rural|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass74 = mergedrow | label74 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;Бөөгнөрөл<div class="ib-settlement-fn">{{{area_metro_footnotes|}}}</div> | data74 = {{#if:{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_ha|}}}{{{area_metro_acre|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_metro_dunam|}}} |{{инфобокс_суурин/areadisp |km2 ={{{area_metro_km2|}}} |ha ={{{area_metro_ha|}}} |acre ={{{area_metro_acre|}}} |sqmi ={{{area_metro_sq_mi|}}} |dunam={{{area_metro_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|metro|on}} |pref ={{{unit_pref|}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} <!-- ***Area rank*** --> | rowclass75 = mergedrow | label75 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;Байр | data75 = {{{area_rank|}}} | rowclass76 = mergedrow | label76 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{area_blank1_title}}} | data76 = {{#if:{{{area_blank1_km2|}}}{{{area_blank1_ha|}}}{{{area_blank1_acre|}}}{{{area_blank1_sq_mi|}}}{{{area_blank1_dunam|}}} |{{инфобокс_суурин/areadisp |km2 ={{{area_blank1_km2|}}} |ha ={{{area_blank1_ha|}}} |acre ={{{area_blank1_acre|}}} |sqmi ={{{area_blank1_sq_mi|}}} |dunam={{{area_blank1_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|blank1|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass77 = mergedrow | label77 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{area_blank2_title}}} | data77 = {{#if:{{{area_blank2_km2|}}}{{{area_blank2_ha|}}}{{{area_blank2_acre|}}}{{{area_blank2_sq_mi|}}}{{{area_blank2_dunam|}}} |{{инфобокс_суурин/areadisp |km2 ={{{area_blank2_km2|}}} |ha ={{{area_blank2_ha|}}} |acre ={{{area_blank2_acre|}}} |sqmi ={{{area_blank2_sq_mi|}}} |dunam={{{area_blank2_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|blank2|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass78 = mergedrow | label78 = &nbsp; | data78 = {{{area_note|}}} <!-- ***Dimensions*** --> | rowclass79 = mergedtoprow | header79 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}}{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}}|Хэмжээ<div class="ib-settlement-fn">{{{dimensions_footnotes|}}}</div>}} | rowclass80 = mergedrow | label80 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;Урт | data80 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}} | {{инфобокс_суурин/lengthdisp |km ={{{length_km|}}} |mi ={{{length_mi|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }} }} | rowclass81 = mergedrow | label81 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;Өргөн | data81 = {{#if:{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}} |{{инфобокс_суурин/lengthdisp |km ={{{width_km|}}} |mi ={{{width_mi|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }} }} <!-- ***Elevation*** --> | rowclass82 = mergedtoprow | label82 = {{#if:{{{elevation_link|}}}|[[{{{elevation_link|}}}|Өндөр]]|Өндөр}}<div class="ib-settlement-fn">{{{elevation_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_point|}}}|&#32;({{{elevation_point}}})}}</div> | data82 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}} |{{инфобокс_суурин/lengthdisp |m ={{{elevation_m|}}} |ft ={{{elevation_ft|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }} }} | rowclass83 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label83 = Хамгийн өндөр&nbsp;цэг<div class="ib-settlement-fn">{{{elevation_max_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_max_point|}}}|&#32;({{{elevation_max_point}}})}}</div> | data83 = {{#if:{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}} |{{инфобокс_суурин/lengthdisp |m ={{{elevation_max_m|}}} |ft ={{{elevation_max_ft|}}} |pref={{{unit_pref}}} |name={{{subdivision_name}}} }} }} <!-- ***Elevation max rank*** --> | rowclass84 = mergedrow | label84 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;Байр | data84 = {{#if:{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}}| {{{elevation_max_rank|}}} }} | rowclass85 = {{#if:{{{elevation_min_rank|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label85 = Хамгийн нам&nbsp;цэг<div class="ib-settlement-fn">{{{elevation_min_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_min_point|}}}|&#32;({{{elevation_min_point}}})}}</div> | data85 = {{#if:{{{elevation_min_m|}}} |{{{elevation_min_m|}}} м}} <!-- ***Elevation min rank*** --> | rowclass86 = mergedrow | label86 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;Байр | data86 = {{#if:{{{elevation_min_m|}}}{{{elevation_min_ft|}}}|{{{elevation_min_rank|}}}}} <!-- ***Population*** --> | rowclass87 = mergedtoprow | label87 = Хүн ам<div class="ib-settlement-fn">{{#if:{{{population_as_of|}}}|{{nbsp}}({{{population_as_of}}})}}{{{population_footnotes|}}}</div> | data87 = {{#if:{{{population|}}} | {{formatnum:{{replace|{{{population}}}|,|}}}} | {{#ifeq:{{{total_type}}}|&nbsp; | {{#if:{{{population_total|}}} | {{formatnum:{{replace|{{{population_total}}}|,|}}}} }} }} }} | rowclass88 = mergedtoprow | header88 = {{#if:{{{population|}}} | |{{#ifeq:{{{total_type}}}|&nbsp; | |{{#if:{{{population_total|}}}{{{population_urban|}}}{{{population_rural|}}}{{{population_metro|}}}{{{population_blank1|}}}{{{population_blank2|}}}{{{population_est|}}} |Хүн ам<div class="ib-settlement-fn">{{#if:{{{population_as_of|}}}|{{nbsp}}({{{population_as_of}}})}}{{{population_footnotes|}}}</div> }} }} }} | rowclass89 = mergedrow | label89 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{#if:{{{total_type|}}}|{{{total_type}}}|{{#if:{{{population_metro|}}}{{{population_urban|}}}{{{population_rural|}}}{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_rural_km2|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}|{{#if:{{{settlement_type|{{{type|}}}}}}|{{{settlement_type|{{{type}}}}}}|Хот}}|Нийт}}}} | data89 = {{#if:{{{population|}}} | |{{#ifeq:{{{total_type}}}|&nbsp; | |{{#if:{{{population_total|}}} | {{formatnum:{{replace|{{{population_total}}}|,|}}}} }} }} }} | rowclass90 = mergedrow | label90 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;Тооцоо&nbsp;<div class="ib-settlement-fn">({{{pop_est_as_of}}}){{{pop_est_footnotes|}}}</div> | data90 = {{#if:{{{population_est|}}}|{{formatnum:{{replace|{{{population_est}}}|,|}}}} }} <!-- ***Population rank*** --> | rowclass91 = mergedrow | label91 =&nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;Байр | data91 = {{{population_rank|}}} | rowclass92 = mergedrow | label92 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;Нягтрал | data92 = {{#if:{{{population_density_km2|}}}{{{population_density_sq_mi|}}}{{{population_total|}}} |{{инфобокс_суурин/densdisp |/km2 ={{{population_density_km2|}}} |/sqmi2={{{population_density_sq_mi|}}} |pop ={{{population_total|}}} |dunam={{{area_total_dunam|}}} |ha ={{{area_total_ha|}}} |km2 ={{{area_total_km2|}}} |acre ={{{area_total_acre|}}} |sqmi ={{{area_total_sq_mi|}}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} <!-- ***Population density rank*** --> | rowclass93 = mergedrow | label93 = &nbsp;&nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;Байр | data93 = {{{population_density_rank|}}} | rowclass94 = mergedrow | label94 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;[[Хотын бүс]]<div class="ib-settlement-fn">{{{population_urban_footnotes|}}}</div> | data94 = {{#if:{{{population_urban|}}}| {{formatnum:{{replace|{{{population_urban}}}|,|}}}} }} | rowclass95 = mergedrow | label95 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;Нягтрал | data95 = {{#if:{{{population_density_urban_km2|}}}{{{population_density_urban_sq_mi|}}}{{{population_urban|}}} |{{инфобокс_суурин/densdisp |/km2 ={{{population_density_urban_km2|}}} |/sqmi={{{population_density_urban_sq_mi|}}} |pop ={{{population_urban|}}} |ha ={{{area_urban_ha|}}} |km2 ={{{area_urban_km2|}}} |acre ={{{area_urban_acre|}}} |sqmi ={{{area_urban_sq_mi|}}} |dunam={{{area_urban_dunam|}}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass96 = mergedrow | label96 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;[[Хөдөөний бүс|Хөдөө]]<div class="ib-settlement-fn">{{{population_rural_footnotes|}}}</div> | data96 = {{#if:{{{population_rural|}}}|{{formatnum:{{replace|{{{population_rural}}}|,|}}}}}} | rowclass97 = mergedrow | label97 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;Rural&nbsp;density | data97 = {{#if:{{{population_density_rural_km2|}}}{{{population_density_rural_sq_mi|}}}{{{population_rural|}}} |{{инфобокс_суурин/densdisp |/km2 ={{{population_density_rural_km2|}}} |/sqmi={{{population_density_rural_sq_mi|}}} |pop ={{{population_rural|}}} |ha ={{{area_rural_ha|}}} |km2 ={{{area_rural_km2|}}} |acre ={{{area_rural_acre|}}} |sqmi ={{{area_rural_sq_mi|}}} |dunam={{{area_rural_dunam|}}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass98 = mergedrow | label98 =&nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;[[Хотын бөөгнөрлийн бүс|Бөөгнөрөл]]<div class="ib-settlement-fn">{{{population_metro_footnotes|}}}</div> | data98 = {{#if:{{{population_metro|}}}| {{formatnum:{{replace|{{{population_metro}}}|,|}}}} }} | rowclass99 = mergedrow | label99 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;Нягтрал | data99 = {{#if:{{{population_density_metro_km2|}}}{{{population_density_metro_sq_mi|}}}{{{population_metro|}}} |{{инфобокс_суурин/densdisp |/km2 ={{{population_density_metro_km2|}}} |/sqmi={{{population_density_metro_sq_mi|}}} |pop ={{{population_metro|}}} |ha ={{{area_metro_ha|}}} |km2 ={{{area_metro_km2|}}} |acre ={{{area_metro_acre|}}} |sqmi ={{{area_metro_sq_mi|}}} |dunam={{{area_metro_dunam|}}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass100 = mergedrow | label100 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{population_blank1_title|}}}<div class="ib-settlement-fn">{{{population_blank1_footnotes|}}}</div> | data100 = {{#if:{{{population_blank1|}}}|{{formatnum:{{replace|{{{population_blank1}}}|,|}}}}}} | rowclass101 = mergedrow | label101 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{#if:{{{population_blank1_title|}}}|Нягтрал ({{{population_blank1_title}}})|Нягтрал}} | data101 = {{#if:{{{population_density_blank1_km2|}}}{{{population_density_blank1_sq_mi|}}}{{{population_blank1|}}} |{{инфобокс_суурин/densdisp |/km2 ={{{population_density_blank1_km2|}}} |/sqmi={{{population_density_blank1_sq_mi|}}} |pop ={{{population_blank1|}}} |ha ={{{area_blank1_ha|}}} |km2 ={{{area_blank1_km2|}}} |acre ={{{area_blank1_acre|}}} |sqmi ={{{area_blank1_sq_mi|}}} |dunam={{{area_blank1_dunam|}}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass102 = mergedrow | label102 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{population_blank2_title|}}}<div class="ib-settlement-fn">{{{population_blank2_footnotes|}}}</div> | data102 = {{#if:{{{population_blank2|}}}|{{formatnum:{{replace|{{{population_blank2}}}|,|}}}}}} | rowclass103 = mergedrow | label103 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{#if:{{{population_blank2_title|}}}|Нягтрал ({{{population_blank2_title}}})|Нягтрал}} | data103 = {{#if:{{{population_density_blank2_km2|}}}{{{population_density_blank2_sq_mi|}}}{{{population_blank2|}}} |{{инфобокс_суурин/densdisp |/km2 ={{{population_density_blank2_km2|}}} |/sqmi={{{population_density_blank2_sq_mi|}}} |pop ={{{population_blank2|}}} |ha ={{{area_blank2_ha|}}} |km2 ={{{area_blank2_km2|}}} |acre ={{{area_blank2_acre|}}} |sqmi ={{{area_blank2_sq_mi|}}} |dunam={{{area_blank2_dunam|}}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass104 = mergedrow | label104 = &nbsp; | data104 = {{{population_note|}}} | rowclass105 = mergedtoprow | label105 = {{#if:{{{population_demonym|}}}|[[Ард түмний нэр|Иргэдийн нэршил]]|{{#if:{{{population_demonyms|}}}|[[Ард түмний нэр|Иргэдийн нэршил]]}}}} | data105 = {{if empty|{{{population_demonym|}}}|{{{population_demonyms|}}}}}{{Main other|{{Pluralize from text|{{{population_demonym|}}}|||[[Category:Pages using infobox settlement with possible demonym list]]}}}} <!-- ***Demographics 1*** --> | rowclass106 = mergedtoprow | header106 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{{demographics_type1}}}<div class="ib-settlement-fn">{{{demographics1_footnotes|}}}</div>}} | rowclass107 = mergedrow | label107 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{demographics1_title1}}} | data107 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{#if:{{{demographics1_title1|}}}|{{{demographics1_info1|}}}}}}} | rowclass108 = mergedrow | label108 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{demographics1_title2}}} | data108 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{#if:{{{demographics1_title2|}}}|{{{demographics1_info2|}}}}}}} | rowclass109 = mergedrow | label109 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{demographics1_title3}}} | data109 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{#if:{{{demographics1_title3|}}}|{{{demographics1_info3|}}}}}}} | rowclass110 = mergedrow | label110 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{demographics1_title4}}} | data110 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{#if:{{{demographics1_title4|}}}|{{{demographics1_info4|}}}}}}} | rowclass111 = mergedrow | label111 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{demographics1_title5}}} | data111 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{#if:{{{demographics1_title5|}}}|{{{demographics1_info5|}}}}}}} | rowclass112 = mergedrow | label112 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{demographics1_title6}}} | data112 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{#if:{{{demographics1_title6|}}}|{{{demographics1_info6|}}}}}}} | rowclass113 = mergedrow | label113 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{demographics1_title7}}} | data113 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{#if:{{{demographics1_title7|}}}|{{{demographics1_info7|}}}}}}} | rowclass114 = mergedrow | label114 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{demographics1_title8}}} | data114 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{#if:{{{demographics1_title8|}}}|{{{demographics1_info8|}}}}}}} | rowclass115 = mergedrow | label115 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{demographics1_title9}}} | data115 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{#if:{{{demographics1_title9|}}}|{{{demographics1_info9|}}}}}}} | rowclass116 = mergedrow | label116 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{demographics1_title10}}} | data116 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{#if:{{{demographics1_title10|}}}|{{{demographics1_info10|}}}}}}} <!-- ***Demographics 2*** --> | rowclass117 = mergedtoprow | header117 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{{demographics_type2}}}<div class="ib-settlement-fn">{{{demographics2_footnotes|}}}</div>}} | rowclass118 = mergedrow | label118 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{demographics2_title1}}} | data118 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title1|}}}|{{{demographics2_info1|}}}}}}} | rowclass119 = mergedrow | label119 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{demographics2_title2}}} | data119 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title2|}}}|{{{demographics2_info2|}}}}}}} | rowclass120 = mergedrow | label120 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{demographics2_title3}}} | data120 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title3|}}}|{{{demographics2_info3|}}}}}}} | rowclass121 = mergedrow | label121 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{demographics2_title4}}} | data121 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title4|}}}|{{{demographics2_info4|}}}}}}} | rowclass122 = mergedrow | label122 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{demographics2_title5}}} | data122 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title5|}}}|{{{demographics2_info5|}}}}}}} | rowclass123 = mergedrow | label123 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{demographics2_title6}}} | data123 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title6|}}}|{{{demographics2_info6|}}}}}}} | rowclass124 = mergedrow | label124 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{demographics2_title7}}} | data124 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title7|}}}|{{{demographics2_info7|}}}}}}} | rowclass125 = mergedrow | label125 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{demographics2_title8}}} | data125 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title8|}}}|{{{demographics2_info8|}}}}}}} | rowclass126 = mergedrow | label126 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{demographics2_title9}}} | data126 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title9|}}}|{{{demographics2_info9|}}}}}}} | rowclass127 = mergedrow | label127 = &nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;{{{demographics2_title10}}} | data127 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title10|}}}|{{{demographics2_info10|}}}}}}} <!-- ***Time Zones*** --> | rowclass128 = mergedtoprow | header128 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|{{#if:{{{timezone2|}}}|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|Цагийн бүс}}|Цагийн бүс]]|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|Цагийн бүс}}|Цагийн бүс]]}}|}} | rowclass129 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label129 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|{{{timezone1_location}}}|{{#if:{{{timezone2_location|}}}|{{{timezone2_location}}}|{{#if:{{{timezone2|}}}|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|Цагийн бүс}}|Цагийн бүс]]|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|Цагийн бүс}}|Цагийн бүс]]}}}}}} | data129 = {{#if:{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset1|{{{utc_offset}}}}}}]] {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}|({{{timezone1|{{{timezone}}}}}})}} |{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}} }} | rowclass130 = mergedrow | label130 = <span class="nowrap">&nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;Зун ([[Зуны цаг|ЗЦ]])</span> | data130 = {{#if:{{{utc_offset1_DST|{{{utc_offset_DST|}}}}}} |[[UTC{{{utc_offset1_DST|{{{utc_offset_DST|}}}}}}]] {{#if:{{{timezone1_DST|{{{timezone_DST|}}}}}}|({{{timezone1_DST|{{{timezone_DST}}}}}})}} |{{{timezone1_DST|{{{timezone_DST|}}}}}} }} | rowclass131 = mergedrow | label131 = {{#if:{{{timezone2_location|}}}| {{{timezone2_location|}}}|<nowiki />}} | data131 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}} |{{#if:{{{utc_offset2|{{{utc_offset2|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset2|{{{utc_offset2}}}}}}]] {{#if:{{{timezone2|}}}|({{{timezone2}}})}} |{{{timezone2|}}} }} }} | rowclass132 = mergedrow | label132 = <span class="nowrap">&nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;([[Зуны цаг]])</span> | data132 = {{#if:{{{utc_offset2_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset2_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone2_DST|}}}|({{{timezone2_DST|}}})}} |{{{timezone2_DST|}}} }} | rowclass133 = mergedrow | label133 = {{#if:{{{timezone3_location|}}}| {{{timezone3_location|}}}|<nowiki />}} | data133 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}} |{{#if:{{{utc_offset3|{{{utc_offset3|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset3|{{{utc_offset3}}}}}}]] {{#if:{{{timezone3|}}}|({{{timezone3}}})}} |{{{timezone3|}}} }} }} | rowclass134 = mergedrow | label134 = <span class="nowrap">&nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;Summer ([[Daylight saving time|DST]])</span> | data134 = {{#if:{{{utc_offset3_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset3_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone3_DST|}}}|({{{timezone3_DST|}}})}} |{{{timezone3_DST|}}} }} | rowclass135 = mergedrow | label135 = {{#if:{{{timezone4_location|}}}| {{{timezone4_location|}}}|<nowiki />}} | data135 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}} |{{#if:{{{utc_offset4|{{{utc_offset4|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset4|{{{utc_offset4}}}}}}]] {{#if:{{{timezone4|}}}|({{{timezone4}}})}} |{{{timezone4|}}} }} }} | rowclass136 = mergedrow | label136 = <span class="nowrap">&nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;Summer ([[Daylight saving time|DST]])</span> | data136 = {{#if:{{{utc_offset4_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset4_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone4_DST|}}}|({{{timezone4_DST|}}})}} |{{{timezone4_DST|}}} }} | rowclass137 = mergedrow | label137 = {{#if:{{{timezone5_location|}}}| {{{timezone5_location|}}}|<nowiki />}} | data137 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}} |{{#if:{{{utc_offset5|{{{utc_offset5|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset5|{{{utc_offset5}}}}}}]] {{#if:{{{timezone5|}}}|({{{timezone5}}})}} |{{{timezone5|}}} }} }} | rowclass138 = mergedrow | label138 = <span class="nowrap">&nbsp;{{nobold|<small>•</small>}}&nbsp;Summer ([[Daylight saving time|DST]])</span> | data138 = {{#if:{{{utc_offset5_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset5_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone5_DST|}}}|({{{timezone5_DST|}}})}} |{{{timezone5_DST|}}} }} <!-- ***Postal Code(s)*** --> | rowclass139 = mergedtoprow | label139 = {{if empty|{{{postal_code_type|}}}|{{Pluralize from text|any_comma=1|parse_links=1|{{{postal_code|}}}|link=Шуудангийн код|singular=Шуудангийн код|plural=Шуудангийн код}}}} | class139 = adr | data139 = {{#if:{{{postal_code|}}}|<div class="postal-code">{{{postal_code}}}</div>}} | rowclass140 = {{#if:{{{postal_code|}}}|mergedbottomrow|mergedtoprow}} | label140 = {{if empty|{{{postal2_code_type|}}}|{{Pluralize from text|any_comma=1|parse_links=1|{{{postal2_code|}}}|link=Шуудангийн код|singular=Шуудангийн код|plural=Шуудангийн код}}}} | class140 = adr | data140 = {{#if:{{{postal2_code|}}}|<div class="postal-code">{{{postal2_code}}}</div>}} <!-- ***Area Code(s)*** --> | rowclass141 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label141 = {{#if:{{{area_code_type|}}}|{{{area_code_type}}}|{{#if:{{{area_code|}}}|[[Утасны дугаарлалтын төлөвлөгөө|Бүсийн дугаар]]|{{#if:{{{area_codes|}}}|[[Утасны дугаарлалтын төлөвлөгөө|Бүсийн дугаар]]}}}}}} | data141 = {{if empty|{{{area_code|}}}|{{{area_codes|}}}}}{{#if:{{{area_code_type|}}}{{{area_codes|}}}||{{Main other|{{Pluralize from text|any_comma=1|parse_links=1|{{{area_code|}}}|||[[Category:Pages using infobox settlement with possible area code list]]}}}}}} <!-- Geocode--> | rowclass142 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label142 = [[Геодугаар]] | class142 = nickname | data142 = {{{geocode|}}} <!-- ISO Code--> | rowclass143 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label143 = [[ISO 3166|ISO 3166 код]] | class143 = nickname | data143 = {{{iso_code|}}} <!-- Vehicle registration plate--> | rowclass144 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}{{{iso_code|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label144 = {{#if:{{{registration_plate_type|}}}|{{{registration_plate_type}}}|[[Тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]]}} | data144 = {{{registration_plate|}}} <!-- Other codes --> | rowclass145 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}{{{iso_code|}}}|{{{registration_plate|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label145 = {{{code1_name|}}} | class145 = nickname | data145 = {{#if:{{{code1_name|}}}|{{{code1_info|}}}}} | rowclass146 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}{{{iso_code|}}}|{{{registration_plate|}}}|{{{code1_name|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label146 = {{{code2_name|}}} | class146 = nickname | data146 = {{#if:{{{code2_name|}}}|{{{code2_info|}}}}} <!-- ***Blank Fields (two sections)*** --> | rowclass147 = mergedtoprow | label147 = {{if empty|{{{blank_name_sec1|}}}|{{{blank_name|}}}}} | data147 = {{#if:{{{blank_name_sec1|}}}{{{blank_name|}}}|{{if empty|{{{blank_info_sec1|}}}|{{{blank_info|}}}}}}} | rowclass148 = mergedrow | label148 = {{if empty|{{{blank1_name_sec1|}}}|{{{blank1_name|}}}}} | data148 = {{#if:{{{blank1_name_sec1|}}}{{{blank1_name|}}}|{{if empty|{{{blank1_info_sec1|}}}|{{{blank1_info|}}}}}}} | rowclass149 = mergedrow | label149 = {{if empty|{{{blank2_name_sec1|}}}|{{{blank2_name|}}}}} | data149 = {{#if:{{{blank2_name_sec1|}}}{{{blank2_name|}}}|{{if empty|{{{blank2_info_sec1|}}}|{{{blank2_info|}}}}}}} | rowclass150 = mergedrow | label150 = {{if empty|{{{blank3_name_sec1|}}}|{{{blank3_name|}}}}} | data150 = {{#if:{{{blank3_name_sec1|}}}{{{blank3_name|}}}|{{if empty|{{{blank3_info_sec1|}}}|{{{blank3_info|}}}}}}} | rowclass151 = mergedrow | label151 = {{if empty|{{{blank4_name_sec1|}}}|{{{blank4_name|}}}}} | data151 = {{#if:{{{blank4_name_sec1|}}}{{{blank4_name|}}}|{{if empty|{{{blank4_info_sec1|}}}|{{{blank4_info|}}}}}}} | rowclass152 = mergedrow | label152 = {{if empty|{{{blank5_name_sec1|}}}|{{{blank5_name|}}}}} | data152 = {{#if:{{{blank5_name_sec1|}}}{{{blank5_name|}}}|{{if empty|{{{blank5_info_sec1|}}}|{{{blank5_info|}}}}}}} | rowclass153 = mergedrow | label153 = {{if empty|{{{blank6_name_sec1|}}}|{{{blank6_name|}}}}} | data153 = {{#if:{{{blank6_name_sec1|}}}{{{blank6_name|}}}|{{if empty|{{{blank6_info_sec1|}}}|{{{blank6_info|}}}}}}} | rowclass154 = mergedrow | label154 = {{if empty|{{{blank7_name_sec1|}}}|{{{blank7_name|}}}}} | data154 = {{#if:{{{blank7_name_sec1|}}}{{{blank7_name|}}}|{{if empty|{{{blank7_info_sec1|}}}|{{{blank7_info|}}}}}}} | rowclass155 = mergedtoprow | label155 = {{{blank_name_sec2}}} | data155 = {{#if:{{{blank_name_sec2|}}}|{{{blank_info_sec2|}}}}} | rowclass156 = mergedrow | label156 = {{{blank1_name_sec2}}} | data156 = {{#if:{{{blank1_name_sec2|}}}|{{{blank1_info_sec2|}}}}} | rowclass157 = mergedrow | label157 = {{{blank2_name_sec2}}} | data157 = {{#if:{{{blank2_name_sec2|}}}|{{{blank2_info_sec2|}}}}} | rowclass158 = mergedrow | label158 = {{{blank3_name_sec2}}} | data158 = {{#if:{{{blank3_name_sec2|}}}|{{{blank3_info_sec2|}}}}} | rowclass159 = mergedrow | label159 = {{{blank4_name_sec2}}} | data159 = {{#if:{{{blank4_name_sec2|}}}|{{{blank4_info_sec2|}}}}} | rowclass160 = mergedrow | label160 = {{{blank5_name_sec2}}} | data160 = {{#if:{{{blank5_name_sec2|}}}|{{{blank5_info_sec2|}}}}} | rowclass161 = mergedrow | label161 = {{{blank6_name_sec2}}} | data161 = {{#if:{{{blank6_name_sec2|}}}|{{{blank6_info_sec2|}}}}} | rowclass162 = mergedrow | label162 = {{{blank7_name_sec2}}} | data162 = {{#if:{{{blank7_name_sec2|}}}|{{{blank7_info_sec2|}}}}} <!-- ***Website*** --> | rowclass163 = mergedtoprow | label163 = Вэб сайт | data163 = {{#if:{{{website|}}}|{{{website}}}}} | class164 = maptable | data164 = {{#if:{{{module|}}}|{{{module}}}}} <!-- ***Footnotes*** --> | belowrowclass = mergedtoprow | below = {{{footnotes|}}} }}<!-- Check for unknowns -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown=|preview = Page using [[Template:{{if empty|{{ucfirst:{{{template_name|}}}}}|Infobox settlement}}]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y | alt | anthem | anthem_link | area_blank1_acre | area_blank1_dunam | area_blank1_ha | area_blank1_km2 | area_blank1_sq_mi | area_blank1_title | area_blank2_acre | area_blank2_dunam | area_blank2_ha | area_blank2_km2 | area_blank2_sq_mi | area_blank2_title | area_code | area_code_type | area_codes | area_footnotes | area_land_acre | area_land_dunam | area_land_ha | area_land_km2 | area_land_sq_mi | area_metro_acre | area_metro_dunam | area_metro_footnotes | area_metro_ha | area_metro_km2 | area_metro_sq_mi | area_note | area_rank | area_rural_acre | area_rural_dunam | area_rural_footnotes | area_rural_ha | area_rural_km2 | area_rural_sq_mi | area_total_acre | area_total_dunam | area_total_ha | area_total_km2 | area_total_sq_mi | area_urban_acre | area_urban_dunam | area_urban_footnotes | area_urban_ha | area_urban_km2 | area_urban_sq_mi | area_water_acre | area_water_dunam | area_water_ha | area_water_km2 | area_water_percent | area_water_sq_mi | blank_emblem_alt | blank_emblem_link | blank_emblem_size | blank_emblem_type | blank_emblem_upright | blank_info | blank_info_sec1 | blank_info_sec2 | blank_name | blank_name_sec1 | blank_name_sec2 | blank1_info | blank1_info_sec1 | blank1_info_sec2 | blank1_name | blank1_name_sec1 | blank1_name_sec2 | blank2_info | blank2_info_sec1 | blank2_info_sec2 | blank2_name | blank2_name_sec1 | blank2_name_sec2 | blank3_info | blank3_info_sec1 | blank3_info_sec2 | blank3_name | blank3_name_sec1 | blank3_name_sec2 | blank4_info | blank4_info_sec1 | blank4_info_sec2 | blank4_name | blank4_name_sec1 | blank4_name_sec2 | blank5_info | blank5_info_sec1 | blank5_info_sec2 | blank5_name | blank5_name_sec1 | blank5_name_sec2 | blank6_info | blank6_info_sec1 | blank6_info_sec2 | blank6_name | blank6_name_sec1 | blank6_name_sec2 | blank7_info | blank7_info_sec1 | blank7_info_sec2 | blank7_name | blank7_name_sec1 | blank7_name_sec2 | caption | code1_info | code1_name | code2_info | code2_name | coor_pinpoint | coor_type | coordinates | coordinates_footnotes | demographics_type1 | demographics_type2 | demographics1_footnotes | demographics1_info1 | demographics1_info10 | demographics1_info2 | demographics1_info3 | demographics1_info4 | demographics1_info5 | demographics1_info6 | demographics1_info7 | demographics1_info8 | demographics1_info9 | demographics1_title1 | demographics1_title10 | demographics1_title2 | demographics1_title3 | demographics1_title4 | demographics1_title5 | demographics1_title6 | demographics1_title7 | demographics1_title8 | demographics1_title9 | demographics2_footnotes | demographics2_info1 | demographics2_info10 | demographics2_info2 | demographics2_info3 | demographics2_info4 | demographics2_info5 | demographics2_info6 | demographics2_info7 | demographics2_info8 | demographics2_info9 | demographics2_title1 | demographics2_title10 | demographics2_title2 | demographics2_title3 | demographics2_title4 | demographics2_title5 | demographics2_title6 | demographics2_title7 | demographics2_title8 | demographics2_title9 | dimensions_footnotes | dunam_link | elevation_footnotes | elevation_ft | elevation_link | elevation_m | elevation_max_footnotes | elevation_max_ft | elevation_max_m | elevation_max_point | elevation_max_rank | elevation_min_footnotes | elevation_min_ft | elevation_min_m | elevation_min_point | elevation_min_rank | elevation_point | embed | established_date | established_date1 | established_date2 | established_date3 | established_date4 | established_date5 | established_date6 | established_date7 | established_title | established_title1 | established_title2 | established_title3 | established_title4 | established_title5 | established_title6 | established_title7 | etymology | extinct_date | extinct_title | flag_alt | flag_border | flag_link | flag_size | footnotes | founder | geocode | governing_body | government_footnotes | government_type | government_blank1_title | government_blank1 | government_blank2_title | government_blank2 | government_blank2_title | government_blank3 | government_blank3_title | government_blank3 | government_blank4_title | government_blank4 | government_blank5_title | government_blank5 | government_blank6_title | government_blank6 | grid_name | grid_position | image_alt | image_blank_emblem | image_caption | image_flag | image_map | image_map1 | image_seal | image_shield | image_size | image_skyline | imagesize | image_upright | iso_code | leader_name | leader_name1 | leader_name2 | leader_name3 | leader_name4 | leader_name5 | leader_party | leader_title | leader_title1 | leader_title2 | leader_title3 | leader_title4 | leader_title5 | length_km | length_mi | map_alt | map_alt1 | map_caption | map_caption1 | mapsize | mapsize1 | module | motto | motto_link | mottoes | name | named_for | native_name | native_name_lang | nickname | nickname_link | nicknames | official_name | other_name | p1 | p10 | p11 | p12 | p13 | p14 | p15 | p16 | p17 | p18 | p19 | p2 | p20 | p21 | p22 | p23 | p24 | p25 | p26 | p27 | p28 | p29 | p3 | p30 | p31 | p32 | p33 | p34 | p35 | p36 | p37 | p38 | p39 | p4 | p40 | p41 | p42 | p43 | p44 | p45 | p46 | p47 | p48 | p49 | p5 | p50 | p6 | p7 | p8 | p9 | parts | parts_style | parts_type | pop_est_as_of | pop_est_footnotes | population_as_of | population_blank1 | population_blank1_footnotes | population_blank1_title | population_blank2 | population_blank2_footnotes | population_blank2_title | population_demonym | population_demonyms | population_density_blank1_km2 | population_density_blank1_sq_mi | population_density_blank2_km2 | population_density_blank2_sq_mi | population_density_km2 | population_density_metro_km2 | population_density_metro_sq_mi | population_density_rank | population_density_rural_km2 | population_density_rural_sq_mi | population_density_sq_mi | population_density_urban_km2 | population_density_urban_sq_mi | population_est | population_footnotes | population_metro | population_metro_footnotes | population_note | population_rank | population_rural | population_rural_footnotes | population_total | population_urban | population_urban_footnotes | postal_code | postal_code_type | postal2_code | postal2_code_type | pushpin_image | pushpin_label | pushpin_label_position | pushpin_map | pushpin_map_alt | pushpin_map_caption | pushpin_map_caption_notsmall | pushpin_map_narrow | pushpin_mapsize | pushpin_outside | pushpin_overlay | pushpin_relief | registration_plate | registration_plate_type | seal_alt | seal_class | seal_link | seal_size | seal_type | seat | seat_type | seat1 | seat1_type | seat2 | seat2_type | settlement_type | shield_alt | shield_link | shield_size | short_description <!--used by Module:Settlement short description-->| subdivision_name | subdivision_name1 | subdivision_name2 | subdivision_name3 | subdivision_name4 | subdivision_name5 | subdivision_name6 | subdivision_type | subdivision_type1 | subdivision_type2 | subdivision_type3 | subdivision_type4 | subdivision_type5 | subdivision_type6 | template_name | timezone | timezone_DST | timezone_link | timezone1 | timezone1_DST | timezone1_location | timezone2 | timezone2_DST | timezone2_location | timezone3 | timezone3_DST | timezone3_location | timezone4 | timezone4_DST | timezone4_location | timezone5 | timezone5_DST | timezone5_location | total_type | translit_lang1 | translit_lang1_info | translit_lang1_info1 | translit_lang1_info2 | translit_lang1_info3 | translit_lang1_info4 | translit_lang1_info5 | translit_lang1_info6 | translit_lang1_type | translit_lang1_type1 | translit_lang1_type2 | translit_lang1_type3 | translit_lang1_type4 | translit_lang1_type5 | translit_lang1_type6 | translit_lang2 | translit_lang2_info | translit_lang2_info1 | translit_lang2_info2 | translit_lang2_info3 | translit_lang2_info4 | translit_lang2_info5 | translit_lang2_info6 | translit_lang2_type | translit_lang2_type1 | translit_lang2_type2 | translit_lang2_type3 | translit_lang2_type4 | translit_lang2_type5 | translit_lang2_type6 | type | unit_pref | utc_offset | utc_offset_DST | utc_offset1 | utc_offset1_DST | utc_offset2 | utc_offset2_DST | utc_offset3 | utc_offset3_DST | utc_offset4 | utc_offset4_DST | utc_offset5 | utc_offset5_DST | website | width_km | width_mi }}<!-- -->{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:{{if empty|{{ucfirst:{{{template_name|}}}}}|Infobox settlement}}]] | cat = {{main other|Category:Pages using {{if empty|{{lcfirst:{{{template_name|}}}}}|infobox settlement}} with conflicting parameters}} | settlement_type; type | image_size; imagesize | image_alt; alt | image_caption; caption | nickname; nicknames | motto; mottoes | coor_pinpoint; coor_type | population_demonym; population_demonyms | utc_offset1; utc_offset | timezone1; timezone | utc_offset1_DST; utc_offset_DST | timezone1_DST; timezone_DST | area_code; area_codes | blank_name_sec1; blank_name | blank_info_sec1; blank_info | blank1_name_sec1; blank1_name | blank1_info_sec1; blank1_info | blank2_name_sec1; blank2_name | blank2_info_sec1; blank2_info | blank3_name_sec1; blank3_name | blank3_info_sec1; blank3_info | blank4_name_sec1; blank4_name | blank4_info_sec1; blank4_info | blank5_name_sec1; blank5_name | blank5_info_sec1; blank5_info | blank6_name_sec1; blank6_name | blank6_info_sec1; blank6_info | blank7_name_sec1; blank7_name | blank7_info_sec1; blank7_info }}<!-- Wikidata -->{{#if:{{{coordinates_wikidata|}}}{{{wikidata|}}} |[[Category:Pages using infobox settlement with the wikidata parameter]] }}{{main other|<!-- Missing country -->{{#if:{{{subdivision_name|}}}||[[Category:Pages using infobox settlement with missing country]]}}<!-- No map -->{{#if:{{{pushpin_map|}}}{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}||[[Category:Pages using infobox settlement with no map]]}}<!-- Image_map1 without image_map -->{{#if:{{{image_map1|}}}|{{#if:{{{image_map|}}}||[[Category:Pages using infobox settlement with image_map1 but not image_map]]}}}}<!-- No coordinates -->{{#if:{{{coordinates|}}}||[[Category:Pages using infobox settlement with no coordinates]]}}<!-- -->{{#if:{{{embed|}}}|[[Category:Pages using infobox settlement with embed]]}} }}<!-- Gathering information on over-use of maps -->{{#ifexpr:{{#invoke:ParameterCount|main|mapframe|image_map|image_map1|pushpin_map}} >2 |{{main other| [[Category:Pages using infobox settlement with potentially too many maps]]}}}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} <!--Please add this template's categories to the /doc subpage, not here - thanks!--> </noinclude> fufus9qwnwiooj2xqv5wnglq8oj1ph6 Оросоос Монгол улсад сууж байсан Элчин сайд нарын жагсаалт 0 123476 854465 852001 2026-04-22T13:56:46Z Avirmed Batsaikhan 53733 854465 wikitext text/x-wiki '''ЗХУ''' ба '''ОХУ'''-аас Монгол улсад сууж байсан Элчин сайд нарын жагсаалт. {| class="wikitable" !Бүрэн эрхт хугацаа !Бүрэн эрхт төлөөлөгч, Элчин сайд !нас !Тайлбар |- | colspan="4" |'''ЗСБНХОУ''' |- |1922 оны 7-р сарын 7-ноос 1923 оны 7-р сар |[[Николай Любарский|Николай Маркович Любарский]] |1887—1938 |Бүрэн эрхт төлөөлөгч |- | colspan="4" |'''[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗСБНХУ]]''' |- |1923.08.01-1925.08.29 |[[Алексей Васильев|Алексей Николаевич Васильев]] |1880—1941 |Бүрэн эрхт төлөөлөгч |- |1925.08.29-1927.09.14 |[[Пётр Никифоров|Пётр Михайлович Никифоров]] |1882—1974 |Бүрэн эрхт төлөөлөгч |- |1927.09.14- 1933.09.02 |[[Андрей Охтин|Андрей Яковлевич Охтин]] |1891—1938 |Бүрэн эрхт төлөөлөгч |- |1933.09.02-1935.02.09 |[[Сергей Чуцкаев|Сергей Егорович Чуцкаев]] |1876—1944 |Бүрэн эрхт төлөөлөгч |- |1935.02.09- 1937.08.19 |[[Владимир Таиров|Владимир Христофорович Таиров]] |1894—1938 |Бүрэн эрхт төлөөлөгч |- |1937.08.19-1938.05.03 |[[Сергей Миронов|Сергей Наумович Миронов]] |1894—1940 |Бүрэн эрхт төлөөлөгч |- |1938.05.03-1939.09.19 |Михаил Иосифович Голубчик |1906—1940 |Бүрэн эрхт төлөөлөгч |- |1939.09.19-1947.10.09 |[[Иван Иванов|Иван Алексеевич Иванов]] |1906—1948 |Бүрэн эрхт төлөөлөгч (1941.05.09 хүртэл), Хэргийг хамаарагч (1941.05.09-нөөс) |- |1947.10.09-1948.09.27 |[[Николай Важнов|Николай Петрович Важнов]] |1909—1993 |Хэргийг хамаарагч |- |1948 .09.27-1951.11.14 |[[Юрий Приходов|Юрий Кондратьевич Приходов]] |1906—1989 |Төлөөлөгчийн газрын зөвлөх (1940-1946 хүртэл), Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд (1950 оны 3-р сарын 28-наас) |- |1951.11.14-1953.11.06 |Георгий Иванович Иванников |1908—1959 |Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд |- |1953.11.06-1957.08.31 |Василий Ильич Писарев |1900—1977 |Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд |- |1957.08.31-1960.07.03 |[[Вячеслав Молотов|Вячеслав Михайлович Молотов]] |1890—1986 | |- |1960.07.03- 1962.02.14 |Алексей Иванович Хворостухин |1900—1985 | |- |1962.02.14-1963.11.21 |Константин Викторович Русаков |1909—1993 | |- |1963.11.21-1968.02.15 |[[Леонид Соловьёв|Леонид Николаевич Соловьёв]] |1906—1993 | |- |1968.02.15-1973.07.10 |[[Семён Щетинин|Семён Николаевич Щетинин]] |1910—1975 | |- |1973.07.10-1983.02.18 |[[Александр Смирнов|Александр Иванович Смирнов]] |1912—1997 |Хамгийн удаан хугацаанд ажилласан Элчин сайд |- |1983.02.18-1985.04.04 |[[Сергей Павлов|Сергей Павлович Павлов]] |1929—1995 | |- |1985.04.04-1988.03.25 |[[Константин Фомиченко|Константин Ефимович Фомиченко]] |1927—2015 | |- |1988.03.25-1991.12.25 |[[Василий Ситников|Василий Иванович Ситников]] |1927—2016 | |- | colspan="4" |'''[[Оросын Холбооны Улс]]''' |- |1991.12.25-1992.01.24 |[[Василий Ситников|Василий Иванович Ситников]] |1927—2016 |Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд |- |1992.01.24-1996.05.31 |[[Сергей Сергеевич Разов]] |1953— |Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд |- |1996.05.31-1999.10.18 |[[Николай Викторович Павлов]] |1948— |Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд |- |1999.10.18-2006.03.24 |[[Олег Михайлович Дерковский]] |1939—2010 |Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд |- |2006.03.24-2009.09.21 |[[Борис Говорин|Борис Александрович Говорин]] |1947— |Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд |- |2009.09.21-2013.09.23 |[[Виктор Самойленко|Виктор Васильевич Самойленко]] |1947—2018 |Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд |- |2013.09.23-2023.01.18 |[[Искандер Азизов|Искандер Кубарович Азизов]] |1956— |Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд |- |2023 оны 1-р сараас |[[Алексей Евсиков|Алексей Николаевич Евсиков]] |1961- |Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд |} [[Ангилал:Монгол дахь Оросын элчин сайд| ]] [[Ангилал:Монгол дахь ЗХУ-ын элчин сайд| ]] [[Ангилал:Монгол-Оросын харилцаа]] ndfoqvs1vm90a02n8dea6p5217ntgyd 854471 854465 2026-04-22T14:08:37Z Avirmed Batsaikhan 53733 854471 wikitext text/x-wiki '''ЗХУ''' ба '''ОХУ'''-аас Монгол улсад сууж байсан Элчин сайд нарын жагсаалт. {| class="wikitable" !Бүрэн эрхт хугацаа !Бүрэн эрхт төлөөлөгч, Элчин сайд !нас !Тайлбар |- | colspan="4" |'''ЗСБНХОУ''' |- |1922 оны 7-р сарын 7-ноос 1923 оны 7-р сар |[[Николай Любарский|Николай Маркович Любарский]] |1887—1938 |Бүрэн эрхт төлөөлөгч |- | colspan="4" |'''[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗСБНХУ]]''' |- |1923.08.01-1925.08.29 |[[Алексей Васильев|Алексей Николаевич Васильев]] |1880—1941 |Бүрэн эрхт төлөөлөгч |- |1925.08.29-1927.09.14 |[[Пётр Никифоров|Пётр Михайлович Никифоров]] |1882—1974 |Бүрэн эрхт төлөөлөгч |- |1927.09.14- 1933.09.02 |[[Андрей Охтин|Андрей Яковлевич Охтин]] |1891—1938 |Бүрэн эрхт төлөөлөгч |- |1933.09.02-1935.02.09 |[[Сергей Чуцкаев|Сергей Егорович Чуцкаев]] |1876—1944 |Бүрэн эрхт төлөөлөгч |- |1935.02.09- 1937.08.19 |[[Владимир Таиров|Владимир Христофорович Таиров]] |1894—1938 |Бүрэн эрхт төлөөлөгч |- |1937.08.19-1938.05.03 |[[Сергей Миронов|Сергей Наумович Миронов]] |1894—1940 |Бүрэн эрхт төлөөлөгч |- |1938.05.03-1939.09.19 |Михаил Иосифович Голубчик |1906—1940 |Бүрэн эрхт төлөөлөгч |- |1939.09.19-1947.10.09 |[[Иван Иванов|Иван Алексеевич Иванов]] |1906—1948 |Бүрэн эрхт төлөөлөгч (1941.05.09 хүртэл), Хэргийг хамаарагч (1941.05.09-нөөс) |- |1947.10.09-1948.09.27 |[[Николай Важнов|Николай Петрович Важнов]] |1909—1993 |Хэргийг хамаарагч |- |1948 .09.27-1951.11.14 |[[Юрий Приходов|Юрий Кондратьевич Приходов]] |1906—1989 |Төлөөлөгчийн газрын зөвлөх (1940-1946 хүртэл), Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд (1950 оны 3-р сарын 28-наас) |- |1951.11.14-1953.11.06 |Георгий Иванович Иванников |1908—1959 |Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд |- |1953.11.06-1957.08.31 |Василий Ильич Писарев |1900—1977 |Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд |- |1957.08.31-1960.07.03 |[[Вячеслав Молотов|Вячеслав Михайлович Молотов]] |1890—1986 | |- |1960.07.03- 1962.02.14 |Алексей Иванович Хворостухин |1900—1985 | |- |1962.02.14-1963.11.21 |Константин Викторович Русаков |1909—1993 | |- |1963.11.21-1968.02.15 |[[Леонид Соловьёв|Леонид Николаевич Соловьёв]] |1906—1993 | |- |1968.02.15-1973.07.10 |[[Семён Щетинин|Семён Николаевич Щетинин]] |1910—1975 | |- |1973.07.10-1983.02.18 |[[Александр Смирнов|Александр Иванович Смирнов]] |1912—1997 |Хамгийн удаан хугацаанд ажилласан Элчин сайд |- |1983.02.18-1985.04.04 |[[Сергей Павлов|Сергей Павлович Павлов]] |1929—1995 | |- |1985.04.04-1988.03.25 |[[Константин Фомиченко|Константин Ефимович Фомиченко]] |1927—2015 | |- |1988.03.25-1991.12.25 |[[Василий Ситников|Василий Иванович Ситников]] |1927—2016 | |- | colspan="4" |'''[[Оросын Холбооны Улс]]''' |- |1991.12.25-1992.01.24 |[[Василий Ситников|Василий Иванович Ситников]] |1927—2016 |Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд |- |1992.01.24-1996.05.31 |[[Сергей Сергеевич Разов]] |1953— |Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд |- |1996.05.31-1999.10.18 |[[Николай Викторович Павлов]] |1948— |Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд |- |1999.10.18-2006.03.24 |[[Олег Дерковский|Олег Михайлович Дерковский]] |1939—2010 |Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд |- |2006.03.24-2009.09.21 |[[Борис Говорин|Борис Александрович Говорин]] |1947— |Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд |- |2009.09.21-2013.09.23 |[[Виктор Самойленко|Виктор Васильевич Самойленко]] |1947—2018 |Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд |- |2013.09.23-2023.01.18 |[[Искандер Азизов|Искандер Кубарович Азизов]] |1956— |Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд |- |2023 оны 1-р сараас |[[Алексей Евсиков|Алексей Николаевич Евсиков]] |1961- |Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд |} [[Ангилал:Монгол дахь Оросын элчин сайд| ]] [[Ангилал:Монгол дахь ЗХУ-ын элчин сайд| ]] [[Ангилал:Монгол-Оросын харилцаа]] c0ichhcpj7mwlwpma7iz1b82z0t7o7t Цэвэгмидийн Гайтав 0 132666 854462 765261 2026-04-22T13:44:25Z Avirmed Batsaikhan 53733 854462 wikitext text/x-wiki '''Цэвэгмидийн Гайтав''' (1929 оны 2-р сарын 5-нд [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Богд сум (Өвөрхангай)|Богд сумын]] нутагт төрсөн-1979 онд нас барсан) -Монгол Улсын Төрийн шагналт яруу найрагч, [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн|Соёлын гавьяат зүтгэлтэн.]] == Намтар == Ц.Гайтав 1929 онд төрж эх Цэвэгмидээрээ овоглож байсан бөгөөд гурван эгч, нэг дүүтэй байсан. 1940 онд 11 настайдаа Ховд сумын бага сургуульд орсон. 1940 онд Өвөрхангай аймагт 15 бага сургууль шинээр байгуулагдсаны нэг нь Ховд сумын бага сургууль байжээ. (Ховд сум нь 1959 онд татан буугдаж Богд сумтай нийлсэн). Ц.Гайтав 1946 онд Улаанбаатарт ирж Санхүү-эдийн засгийн техникумд сурч 1948 онд төгсөөд Багшийн дээд сургууль ороод 1952 онд төгсжээ. Ц.Гайтав найрагчийн анхны багш нь Ширбазар гэдэг цэргээс ирсэн, бичиг үсэгтэй залуу байсан ажээ. 1948 оноос уран зохиол сонирхон бичиж энэ завсар хүүхдэд зориулан олон шүлэг, дуу бичжээ. 1965-1968 онд "Пионерын үнэн" сонинд хариуцлагтай нарийн бичгийн дарга. 1973 онд Өвөрхангай аймгийн Богд сумын “Сүхбаатарын зам” нэгдлийн 20 жилийн ой тохоиож, бэлтгэл ажилд нь туслахаар яруу найрагч Ц.Гайтав, хөгжмийн зохиолч Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Мяасүрэнгийн хамт очсон аж. Энэ үед тус сумын сум-нэгдлийн дарга нь Шаравчогдон гэдэг хүн байжээ. Ц.Гайтав энэ ажлын үеэр “Богдын хүүхнүүд ботгон нүдтэй” нэртэй уянгын дуу зохиосон аж. Ч.[[Чойжилын Чимид|Чимид]], [[Сэнгийн Эрдэнэ|С.Эрдэнэ]], Д.Чимэддорж (Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга байсан), [[Бэгзийн Явуухулан|Б.Явуухулан]] нар нь Ц.Гайтавын дотнын нөхөд байсан юм. == Бүтээлүүд == Түүний "Шүлгүүд", "Улаан туг", "Гэрэлт хөшөө","Карл Маркс", "Сайхан эх орон" зэрэг шүлэг найраглалын 30 гаруй ном хэвлэгдсэн юм. Шилдэг бүтээл туурвисан учир 1961 онд «Дамдины Сүхбаатар» гэдэг найраглалаараа БНМАУ-ын төрийн шагнал, 1967 онд МЗЭ-ийн шагнал, 1971 онд МХЗЭ-ийн шагнал, 1979 онд БНМАУ-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол хүртжээ. ""Гүн галуутайн хүү"" шүлэг. == Дурсгал == Монгол Улсын Төрийн шагналт, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Цэвэгмидийн Гайтавын мэндэлсний 90 жилийн ойд зориулсан "Их найрагчийн нутагт" яруу найргийн наадам 2019 оны 9-р сарын 6-9-ний өдөр Өвөрхангай аймгийн [[Богд сум (Өвөрхангай)|Богд суманд]] болсон. 1999 онд Богд сумын сургуулийг Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Төрийн шагналт яруу найрагч Ц.Гайтавын нэрэмжит болгосон бөгөөд сургуулийн өмнөх талбайд цээж баримлыг нь бүтээсэн юм. Уул баримлыг нэрт уран барималч, Богд сумын уугуул П.Зулзага агсан бүтээсэн байна. == Гэр бүл == Ц.Гайтав найрагчийн эхнэр Т.Лхамсүрэн /эмч/, Г.Адъяасүрэн, Г.Алтанцэцэг гэдэг охидуудтай байсан. 2x5xqec8pt10vjn8fggk3zi2ihbp17l Бэлчээрийн газар 0 133208 854457 767693 2026-04-22T13:20:17Z ~2026-24576-15 104119 854457 wikitext text/x-wiki Бэлчээрийн газар гэдэг нь тэжээвэр мал, зэрлэг амьтдын бэлчээрлэдэг бэлчээр, бут сөөг, ой мод, намгархаг газар, цөл юм. Бэлчээрийн төрөлд өндөр өвс, богино өвстэй хээр тал, цөлийн бэлчээр, бут сөөг, ой мод, саванна, чапаррал, тал хээр, тундр зэрэг орно. Бэлчээрт бэлчээрийн доод ургамал, үржил шимгүй цөл, тариалангийн талбай, цул чулуулаг, бетон ба/эсвэл мөсөн голоор бүрхэгдсэн газар байхгүй. Бэлчээр нь хүний тарьсан ургамлаас илүү уугуул ургамлаар ургадаг тул бэлчээрээс ялгаатай. Бэлчээрийг газар тариалан, усалгаа, бордоо ашиглахаас илүүтэйгээр мал бэлчээрлэх, тогтоосон гал түймэр зэрэг дадлагаар удирддаг. Бэлчээрлэх нь бэлчээрийн чухал хэрэглээ боловч бэлчээр гэдэг нэр томъёо нь бэлчээрийн газартай ижил утгатай биш юм. Малын бэлчээрийг мал аж ахуй эрхлэхийн тулд өвс тэжээл хурааж, ургамлын найрлагыг өөрчлөх, түлшний ачааллыг бууруулах замаар бэлчээрийг удирдахад ашиглаж болно. Гал түймэр нь хүний тавьсан эсвэл аянгын улмаас үүссэн нурууны ургамлын чухал зохицуулагч юм. Гал түймэр нь модлог ургамлын элбэг дэлбэг байдлыг бууруулж, өвслөг ургамал, өвс, өвстэй төстэй ургамлыг дэмжих хандлагатай байдаг.. imdrmhlc16gygkbzu4hygxo4bsof5gy 854526 854457 2026-04-23T02:44:11Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-24576-15|~2026-24576-15]] ([[User talk:~2026-24576-15|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Фаустус|Фаустус]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 767693 wikitext text/x-wiki Бэлчээрийн газар гэдэг нь тэжээвэр мал, зэрлэг амьтдын бэлчээрлэдэг бэлчээр, бут сөөг, ой мод, намгархаг газар, цөл юм. Бэлчээрийн төрөлд өндөр өвс, богино өвстэй хээр тал, цөлийн бэлчээр, бут сөөг, ой мод, саванна, чапаррал, тал хээр, тундр зэрэг орно. Бэлчээрт бэлчээрийн доод ургамал, үржил шимгүй цөл, тариалангийн талбай, цул чулуулаг, бетон ба/эсвэл мөсөн голоор бүрхэгдсэн газар байхгүй. Бэлчээр нь хүний тарьсан ургамлаас илүү уугуул ургамлаар ургадаг тул бэлчээрээс ялгаатай. Бэлчээрийг газар тариалан, усалгаа, бордоо ашиглахаас илүүтэйгээр мал бэлчээрлэх, тогтоосон гал түймэр зэрэг дадлагаар удирддаг. Бэлчээрлэх нь бэлчээрийн чухал хэрэглээ боловч бэлчээр гэдэг нэр томъёо нь бэлчээрийн газартай ижил утгатай биш юм. Малын бэлчээрийг мал аж ахуй эрхлэхийн тулд өвс тэжээл хурааж, ургамлын найрлагыг өөрчлөх, түлшний ачааллыг бууруулах замаар бэлчээрийг удирдахад ашиглаж болно. Гал түймэр нь хүний тавьсан эсвэл аянгын улмаас үүссэн нурууны ургамлын чухал зохицуулагч юм. Гал түймэр нь модлог ургамлын элбэг дэлбэг байдлыг бууруулж, өвслөг ургамал, өвс, өвстэй төстэй ургамлыг дэмжих хандлагатай байдаг. 8cgkwi34hgkayehwx3xembbo86muo05 Юрий Приходов 0 133631 854455 779935 2026-04-22T13:07:55Z Avirmed Batsaikhan 53733 854455 wikitext text/x-wiki '''Юрий Приходов''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Юрий Кондратьевич Приходов'', 1906 оны 3-р сарын 15-нд төрсөн —1989 оны 6-р сарын 19-нд нас барсан) —Зөвлөлтийн дипломат, 1948-1951 онуудад [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-аас [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ-]]<nowiki/>д суугаа Онц бөгөөд бүрэн Эрхт [[Элчин сайд]]. == Намтар == Тэрээр 1906 онд Оросын эзэнт гүрний Киев мужийн Звенигород дүүргийн Мокрая Калигорка тосгонд төрсөн. ЗХУ-ын Коммунист намын (большевик) гишүүн. * 1921-1928 онд - ус тээвэрлэгч, дүүргийн хамтын ажилтны хорооны дарга, Ленины Комсомолын дүүргийн хорооны нарийн бичгийн дарга. * 1928-1938 онд - Улаан тэнгисийн цэргийн хүн, бууны завины их бууны түрүүч, Улаан армийн тэнгисийн цэргийн улс төрийн курсын курсант, оюутан-улс төрийн багш, Ленинград дахь Лениний нэрэмжит Цэргийн академийн улс төрийн ахлах багш. * 1938-1939 онд - ЗХУ-ын Коммунист (б) намын Примор бүсийн хорооны хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга, Приморын хязгаар дахь [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын Коммунист намын]] Төв Хорооны Зохион байгуулах товчооны 3-р нарийн бичгийн дарга, ЗХУ-ын Примор бүсийн намын хорооны 3-р нарийн бичгийн дарга. * 1940-1946 онд ЗХУ-ын [[Монгол]] дахь төлөөлөгчийн газар зөвлөх. * 1947-1948 онд ЗХУ-ын Гадаад хэргийн яамны Зүүн өмнөд Азийн газрын дарга. * 1948 оны 9-р сарын 27-ноос 1950 оны 3-р сарын 28 хүртэл - ЗХУ-аас [[Монгол]] Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт элч. * 1950 оны 3-р сарын 28-наас 1951 оны 11-р сарын 14 хүртэл - ЗХУ-аас Монгол Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд. * 1951-1952 онд ЗХУ-ын ГХЯ-ны боловсон хүчний газрын орлогч дарга. * 1952-1954 онд ЗХУ-ын Гадаад хэргийн яамны боловсон хүчний хэлтсийн дарга, Яамны Удирдах зөвлөлийн гишүүн. * 1954 -1960 оны 5-р сарын 25 хүртэл - ЗХУ-аас [[Болгар|Болгарт]] суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд. * 1960-1961 онд ЗХУ-ын Гадаад хэргийн яамны төв аппаратын ажилтан. * 1961-1977 онд ЗХУ-ын Бүх Холбооны Худалдааны Танхимын Тэргүүлэгчдийн нэгдүгээр орлогч дарга. ez7ypyc0bzyykg5vpjnxisjkt7v14b4 Улаанбаатар төмөр зам 0 133777 854453 829934 2026-04-22T12:55:16Z Avirmed Batsaikhan 53733 854453 wikitext text/x-wiki [[Файл:2ТЭ25КМ-0257 ЗҮТГҮҮР.jpg|thumb|2ТЭ25КМ-0257 Зүтгүүртэй цуваа]] '''Монгол, Оросын хамтарсан "Улаанбаатар төмөр зам" хувь нийлүүлсэн нийгэмлэг''', товчоор '''"УБТЗ" ХНН''' ([[Орос хэл|орос]]: ''Улан-Баторская Железная Дорога'', УБЖД; [[Англи хэл|англи]]: ''Ulaanbaatar Railway'') - 1949 оны 6-р сарын 6-нд [[ЗХУ]], [[БНМАУ]]-ын Засгийн газар хоорондын хэлэлцээрийн дагуу байгуулагдсан, төмөр замын хувь нийлүүлсэн төрийн өмчит байгууллага юм. 2024 оны байдлаар энэ байгууллагыг [[Монгол Улс|Монгол]]-[[ОХУ]] тэнцүү хувиар (50 хувь) хуваан эзэмшдэг. Уг нийгэмлэг нь 1520 мм өргөн цариг бүхий, 1815 км урт (гол замын урт нь 1111, дэлгэмэл уртаараа 1815 км) төмөр замтай бөгөөд 2024 оны байдлаар Монгол Улсын төмөр замын нийт сүлжээний 90 гаруй хувь нь УБТЗ-ын эзэмшилд байдаг.<ref name=":0">{{Cite web |title=УБТЗ ХНН-ийн танилцуулга |url=https://ubtz.mn/about/11689f147b796161fdbfece681a9dd2ad7 |access-date=2024-03-03 |archive-date=2022-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220402212625/https://ubtz.mn/about/11689f147b796161fdbfece681a9dd2ad7 |url-status=dead }}</ref> Нийт 137 зүтгүүр<ref name=":1">{{Cite web |title=УБТЗ-Зүтгүүрийн аж ахуйн алба |url=https://ubtz.mn/maindepart/11b2a5b939323d9061dca0b725eedeea52 }}{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, 3201 ачааны вагон<ref name=":2">{{Cite web |title=УБТЗ-Вагоны аж ахуйн алба |url=https://ubtz.mn/maindepart/119703bac52081a0bc69b3b04110b56565 }}{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, 334 зорчигчийн вагонтой <ref>{{Cite web |title=УБТЗ- Зорчигч тээврийн алба |url=https://ubtz.mn/maindepart/11ad869ee71296d0a99554c4b7c8d250e8 }}{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> бөгөөд нийт 16 мянга орчим ажилтантай. == Түүх == Монгол-Зөвлөлтийн Хувь нийлүүлсэн “Улаанбаатар төмөр зам” нийгэмлэг байгуулах тухай Засгийн Газар хоорондын хэлэлцээрт БНМАУ-ыг төлөөлж Ерөнхий сайд маршал Х.Чойбалсан, ЗСБНХУын талыг төлөөлж Онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд Ю.К Приходов нар гарын үсэг зурсан. Уг байгууллага нь 1949 оны 11-р сарын 7 нд [[Улаанбаатар]]-[[Наушки]] чиглэлийн анхны галт тэргийг нийслэл Улаанбаатар хүлээн авах ёслолын цуглааны хүндэтгэлийн туузыг БНМАУ-ын Бага хурлын тэргүүлэгчдэийн дарга [[Гончигийн Бумцэнд]] хайчилсан байна. 1952 оны 9-р сарын 15-ний өдрийн ЗХУ, БНМАУ, [[БНХАУ]]-ын Засгийн газар хоорондын хэлэлцээрээр Улаанбаатар-[[Замын-Үүд сум|Замын Үүд]]-[[Жинин]] чиглэлийн төмөр замыг барих гэрээ байгуулж, 1956 оны 1-р сарын 1-нд БНМАУ-ыг төлөөлж [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], ЗХУ-ыг төлөөлж [[Борис Бещев]], БНХАУ-ыг төлөөлж [[Улаанхүү]] нар тууз хайчлан замын хөдөлгөөнийг нээсэн.<ref name=":0" /> 1976 оноос Улаанбаатар-[[Москва]] чиглэлийн зорчигчийн "Нарлаг Монгол" галт тэргийг 7 хоногт 1 удаа явуулж эхэлсэн түүхтэй. 1990 оноос хойш гадаадын орнуудын зээл тусламж, өөрсдийн нөөц боломжид тулгуурлаж суудлын вагон депод шинэчлэлт хийгдэж, Монгол Улсдаа их засварын ажлыг хийх, мөн шилэн кабель суурилуулж харилцаа холбоог шинэчлэх, модон дэрийг төмөр бетон дэрээр солих, засварлах зэрэг ажлууд шат дараатай хийгдсэн. 2000 онд Монголын төмөр зам улсын хойт хилээс урд хил хүртэл нийт 1400 км гаруй урт оптик шилэн кабелийн сүлжээг байгуулж. аймаг сум хот суурин газар холбооны сүлжээтэй шууд холбогдсон Монгол улсын шилэн кабелийн анхны сүлжээ болсон. Мөн төмөр замын холбооны тоног төхөөрөмжүүдийг шинэчлэв. 2008 онд Замын Үүд-2 өртөө ашиглалтад орж, 94-103 вагоны ачаа авах явуулах багтаамжтай болж, тухайн үедээ ачааллыг бууруулж байсан. УБТЗ нь Монгол Улсын импорт, экспортын ачаа тээврийн 70 гаруй хувийг дангаараа гүйцэтгэж ирсэн байна. УБТЗ-аар 2017 онд 539, 2018 онд 855, 2019 онд 1454, 2020 онд 2312 транзит тээврийн галт тэрэг дамжин өнгөрсөн бол 2021 онд 2513 дамжин өнгөрч нэмэгдлээ. Транзит тээврийг улам нэмэгдүүлэхийн тулд үнэ тарифын ухаалаг уян хатан бодлого барьж, үйлчилгээний чанарыг сайжруулж, өөрийн нутгаар цөөн цагийн дотор хурдан шуурхай дамжин өнгөрөх нөхцөлөөр хангахад онцгой анхааран ажиллаж байна. Түүнчлэн, 2018 онд 2.57 сая, 2019 онд 2.8 сая, 2020 онд 1.9 сая, 2021 онд 353.9 мянган зорчигчид үйлчилжээ. Ачаа тээврийн хувьд 2018 онд 25.8 сая тонн, 2019 онд 28.1 сая, 2020 онд 30.0 сая тонн байсан бол 2021 онд 31.2 сая тонн, 2024 онд 34,5 сая тоннд хүрч түүхэн дээд амжилт тогтоожээ. 2024 онд УБТЗ 75 жилийн ойгоороо [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] цол хүртсэн байна. == Бүтэц == УБТЗ нь 9 алба, 13 хэлтэстэй. === Алба === # Тээврийн хяналтын алба # Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн алба # Тээвэр зохион байгуулалтын алба # Зүтгүүрийн аж ахуйн алба: Уг алба нь Дархан, Улаанбаатар, Сайншанд дахь 3 татах хэсэг, Баянтүмэн тасаг дахь депо, хоёр эргэх депо, бригад солилцох гурван цэг, түлш агуулах зэхэлтийн найман аж ахуй, хоёр сэргээн босгох галт тэрэг багтана.<ref name=":1" /> # Замын аж ахуйн алба: 2020 оны байдлаар нийт төмөр замын дэрийн 75 хувьд төмөр бетон дэр, зам төмрийн 81 хувийг Р-65 маркийн зам төмрөөр сольсон.<ref>{{Cite web |title=УБТЗ-Зам аж ахуйн алба |url=https://ubtz.mn/maindepart/1123c0df402a312954b0e3896921b6bfae }}{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> # Вагоны аж ахуйн алба: Ачааны вагоны ашиглалт, засвар үйлчилгээг хийх үйл ажиллагаатай.<ref name=":2" /> 2020 оны байдлаар тус нийгэмлэгийн 3201 ачааны вагон, хувийн хэвшлийн 6223 ачааны вагонд засвар үйлчилгээний ажлыг гэрээний дагуу хийж гүйцэтгэдэг.<ref name=":2" /> # Дохиолол холбооны алба # Зорчигч тээврийн алба # Эрчим хүч, ус хангамжийн алба === Хэлтэс === # Олон улсын тээвэр зуучлалын төв: 1993 онд байгуулагдсан, гадаадын тээвэр зуучлалын үйлчилгээ явуулдаг. # Кейтеринг-зочлох үйлчилгээний хэлтэс: 1951 онд байгуулагдсан. Өртөөдийн зоогийн газар, ресторан, салбар зочид буудлын хоолны үйлчилгээг хариуцдаг. # [[Төмөр замын дээд сургууль]]: МАХН-ын Төв хорооны Улс төрийн товчооны 1953 оны 7-р сарын 14-ний өдрийн 9/129 дүгээр тогтоолоор байгуулагдсан Төмөр замын дээд сургууль (ТЗДС) нь үндэсний хэмжээнд төмөр замын дээд боловсролтой мэргэжилтэн бэлтгэдэг цорын ганц сургууль бөгөөд 53 багш, 1000 гаруй оюутантай. <ref>{{Cite web |title=УБТЗ-Төмөр замын дээд сургууль |url=https://ubtz.mn/servicedepart/11e9d2be98644ad9a5a192c5333313d2c7 |access-date=2024-03-03 |archive-date=2022-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220211131048/http://ubtz.mn/servicedepart/11e9d2be98644ad9a5a192c5333313d2c7 |url-status=dead }}</ref> # Төмөр замын политехник коллеж # Худалдааны алба # Төв эмнэлэг: 1951 оны 1-р сарын 10-нд байгуулагдсан, төмөр замын ажилчдад үйлчлэх зориулалттай байгууллага. # Хүүхдийн сектор: Төмөр замын өртөө, зөрлөгийн ажилчдын хүүхдийн цэцэрлэг, дотуур байрны чиглэлээр үйлчилгээ үзүүлдэг. # Аялал жуулчлалын төв # [[Баянбуурал амралт]] # [[Ганзам пресс|Ганзам пресс төв]] # Соёл урлаг, спортын төв # Төмөр замын "Ган зам" чуулга # 19001949 Лавлах үйлчилгээ # Хүүхдийн төмөр зам == Вагон == Тус байгууллагад нийт 137 зүтгүүр байгаагаас [[2загал зүтгүүр|2 Загал]] ([[2ТЭ10М]], [[2М62М]]-ийн их биеийг ашиглаж хийсэн), [[М62]], [[2ТЭ116М|2ТЭ116УМ]], [[2ТЭ25КМ]], [[ТЭМ-18ДМ]], [[ТЭМ2]], [[ТЭ33А]] маркийн зүтгүүр ашиглаж байна. == Холбоотой хуудас == * [[Монголын төмөр зам]] * [[Тавантолгой төмөр зам]] * [[Төмөр замын дээд сургууль]] == Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Монголын төмөр замын компани]] [[Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Монголын төрийн өмчит аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:1949 онд байгуулагдсан]] 6njpn4js3pscw2qvux2l4ju68w4o8gv 854454 854453 2026-04-22T12:56:51Z Avirmed Batsaikhan 53733 854454 wikitext text/x-wiki [[Файл:2ТЭ25КМ-0257 ЗҮТГҮҮР.jpg|thumb|2ТЭ25КМ-0257 Зүтгүүртэй цуваа]] '''Монгол, Оросын хамтарсан "Улаанбаатар төмөр зам" хувь нийлүүлсэн нийгэмлэг''', товчоор '''"УБТЗ" ХНН''' ([[Орос хэл|орос]]: ''Улан-Баторская Железная Дорога'', УБЖД; [[Англи хэл|англи]]: ''Ulaanbaatar Railway'') - 1949 оны 6-р сарын 6-нд [[ЗХУ]], [[БНМАУ]]-ын Засгийн газар хоорондын хэлэлцээрийн дагуу байгуулагдсан, төмөр замын хувь нийлүүлсэн төрийн өмчит байгууллага юм. 2024 оны байдлаар энэ байгууллагыг [[Монгол Улс|Монгол]]-[[ОХУ]] тэнцүү хувиар (50 хувь) хуваан эзэмшдэг. Уг нийгэмлэг нь 1520 мм өргөн цариг бүхий, 1815 км урт (гол замын урт нь 1111, дэлгэмэл уртаараа 1815 км) төмөр замтай бөгөөд 2024 оны байдлаар Монгол Улсын төмөр замын нийт сүлжээний 90 гаруй хувь нь УБТЗ-ын эзэмшилд байдаг.<ref name=":0">{{Cite web |title=УБТЗ ХНН-ийн танилцуулга |url=https://ubtz.mn/about/11689f147b796161fdbfece681a9dd2ad7 |access-date=2024-03-03 |archive-date=2022-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220402212625/https://ubtz.mn/about/11689f147b796161fdbfece681a9dd2ad7 |url-status=dead }}</ref> Нийт 137 зүтгүүр<ref name=":1">{{Cite web |title=УБТЗ-Зүтгүүрийн аж ахуйн алба |url=https://ubtz.mn/maindepart/11b2a5b939323d9061dca0b725eedeea52 }}{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, 3201 ачааны вагон<ref name=":2">{{Cite web |title=УБТЗ-Вагоны аж ахуйн алба |url=https://ubtz.mn/maindepart/119703bac52081a0bc69b3b04110b56565 }}{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, 334 зорчигчийн вагонтой <ref>{{Cite web |title=УБТЗ- Зорчигч тээврийн алба |url=https://ubtz.mn/maindepart/11ad869ee71296d0a99554c4b7c8d250e8 }}{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> бөгөөд нийт '''16 мянга''' орчим ажилтантай. == Түүх == Монгол-Зөвлөлтийн Хувь нийлүүлсэн “Улаанбаатар төмөр зам” нийгэмлэг байгуулах тухай Засгийн Газар хоорондын хэлэлцээрт БНМАУ-ыг төлөөлж Ерөнхий сайд маршал Х.Чойбалсан, ЗСБНХУын талыг төлөөлж Онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд Ю.К Приходов нар гарын үсэг зурсан. Уг байгууллага нь 1949 оны 11-р сарын 7 нд [[Улаанбаатар]]-[[Наушки]] чиглэлийн анхны галт тэргийг нийслэл Улаанбаатар хүлээн авах ёслолын цуглааны хүндэтгэлийн туузыг БНМАУ-ын Бага хурлын тэргүүлэгчдэийн дарга [[Гончигийн Бумцэнд]] хайчилсан байна. 1952 оны 9-р сарын 15-ний өдрийн ЗХУ, БНМАУ, [[БНХАУ]]-ын Засгийн газар хоорондын хэлэлцээрээр Улаанбаатар-[[Замын-Үүд сум|Замын Үүд]]-[[Жинин]] чиглэлийн төмөр замыг барих гэрээ байгуулж, 1956 оны 1-р сарын 1-нд БНМАУ-ыг төлөөлж [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], ЗХУ-ыг төлөөлж [[Борис Бещев]], БНХАУ-ыг төлөөлж [[Улаанхүү]] нар тууз хайчлан замын хөдөлгөөнийг нээсэн.<ref name=":0" /> 1976 оноос Улаанбаатар-[[Москва]] чиглэлийн зорчигчийн "Нарлаг Монгол" галт тэргийг 7 хоногт 1 удаа явуулж эхэлсэн түүхтэй. 1990 оноос хойш гадаадын орнуудын зээл тусламж, өөрсдийн нөөц боломжид тулгуурлаж суудлын вагон депод шинэчлэлт хийгдэж, Монгол Улсдаа их засварын ажлыг хийх, мөн шилэн кабель суурилуулж харилцаа холбоог шинэчлэх, модон дэрийг төмөр бетон дэрээр солих, засварлах зэрэг ажлууд шат дараатай хийгдсэн. 2000 онд Монголын төмөр зам улсын хойт хилээс урд хил хүртэл нийт 1400 км гаруй урт оптик шилэн кабелийн сүлжээг байгуулж. аймаг сум хот суурин газар холбооны сүлжээтэй шууд холбогдсон Монгол улсын шилэн кабелийн анхны сүлжээ болсон. Мөн төмөр замын холбооны тоног төхөөрөмжүүдийг шинэчлэв. 2008 онд Замын Үүд-2 өртөө ашиглалтад орж, 94-103 вагоны ачаа авах явуулах багтаамжтай болж, тухайн үедээ ачааллыг бууруулж байсан. УБТЗ нь Монгол Улсын импорт, экспортын ачаа тээврийн 70 гаруй хувийг дангаараа гүйцэтгэж ирсэн байна. УБТЗ-аар 2017 онд 539, 2018 онд 855, 2019 онд 1454, 2020 онд 2312 транзит тээврийн галт тэрэг дамжин өнгөрсөн бол 2021 онд 2513 дамжин өнгөрч нэмэгдлээ. Транзит тээврийг улам нэмэгдүүлэхийн тулд үнэ тарифын ухаалаг уян хатан бодлого барьж, үйлчилгээний чанарыг сайжруулж, өөрийн нутгаар цөөн цагийн дотор хурдан шуурхай дамжин өнгөрөх нөхцөлөөр хангахад онцгой анхааран ажиллаж байна. Түүнчлэн, 2018 онд 2.57 сая, 2019 онд 2.8 сая, 2020 онд 1.9 сая, 2021 онд 353.9 мянган зорчигчид үйлчилжээ. Ачаа тээврийн хувьд 2018 онд 25.8 сая тонн, 2019 онд 28.1 сая, 2020 онд 30.0 сая тонн байсан бол 2021 онд 31.2 сая тонн, 2024 онд 34,5 сая тоннд хүрч түүхэн дээд амжилт тогтоожээ. 2024 онд УБТЗ 75 жилийн ойгоороо [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] цол хүртсэн байна. == Бүтэц == УБТЗ нь 9 алба, 13 хэлтэстэй. === Алба === # Тээврийн хяналтын алба # Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн алба # Тээвэр зохион байгуулалтын алба # Зүтгүүрийн аж ахуйн алба: Уг алба нь Дархан, Улаанбаатар, Сайншанд дахь 3 татах хэсэг, Баянтүмэн тасаг дахь депо, хоёр эргэх депо, бригад солилцох гурван цэг, түлш агуулах зэхэлтийн найман аж ахуй, хоёр сэргээн босгох галт тэрэг багтана.<ref name=":1" /> # Замын аж ахуйн алба: 2020 оны байдлаар нийт төмөр замын дэрийн 75 хувьд төмөр бетон дэр, зам төмрийн 81 хувийг Р-65 маркийн зам төмрөөр сольсон.<ref>{{Cite web |title=УБТЗ-Зам аж ахуйн алба |url=https://ubtz.mn/maindepart/1123c0df402a312954b0e3896921b6bfae }}{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> # Вагоны аж ахуйн алба: Ачааны вагоны ашиглалт, засвар үйлчилгээг хийх үйл ажиллагаатай.<ref name=":2" /> 2020 оны байдлаар тус нийгэмлэгийн 3201 ачааны вагон, хувийн хэвшлийн 6223 ачааны вагонд засвар үйлчилгээний ажлыг гэрээний дагуу хийж гүйцэтгэдэг.<ref name=":2" /> # Дохиолол холбооны алба # Зорчигч тээврийн алба # Эрчим хүч, ус хангамжийн алба === Хэлтэс === # Олон улсын тээвэр зуучлалын төв: 1993 онд байгуулагдсан, гадаадын тээвэр зуучлалын үйлчилгээ явуулдаг. # Кейтеринг-зочлох үйлчилгээний хэлтэс: 1951 онд байгуулагдсан. Өртөөдийн зоогийн газар, ресторан, салбар зочид буудлын хоолны үйлчилгээг хариуцдаг. # [[Төмөр замын дээд сургууль]]: МАХН-ын Төв хорооны Улс төрийн товчооны 1953 оны 7-р сарын 14-ний өдрийн 9/129 дүгээр тогтоолоор байгуулагдсан Төмөр замын дээд сургууль (ТЗДС) нь үндэсний хэмжээнд төмөр замын дээд боловсролтой мэргэжилтэн бэлтгэдэг цорын ганц сургууль бөгөөд 53 багш, 1000 гаруй оюутантай. <ref>{{Cite web |title=УБТЗ-Төмөр замын дээд сургууль |url=https://ubtz.mn/servicedepart/11e9d2be98644ad9a5a192c5333313d2c7 |access-date=2024-03-03 |archive-date=2022-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220211131048/http://ubtz.mn/servicedepart/11e9d2be98644ad9a5a192c5333313d2c7 |url-status=dead }}</ref> # Төмөр замын политехник коллеж # Худалдааны алба # Төв эмнэлэг: 1951 оны 1-р сарын 10-нд байгуулагдсан, төмөр замын ажилчдад үйлчлэх зориулалттай байгууллага. # Хүүхдийн сектор: Төмөр замын өртөө, зөрлөгийн ажилчдын хүүхдийн цэцэрлэг, дотуур байрны чиглэлээр үйлчилгээ үзүүлдэг. # Аялал жуулчлалын төв # [[Баянбуурал амралт]] # [[Ганзам пресс|Ганзам пресс төв]] # Соёл урлаг, спортын төв # Төмөр замын "Ган зам" чуулга # 19001949 Лавлах үйлчилгээ # Хүүхдийн төмөр зам == Вагон == Тус байгууллагад нийт 137 зүтгүүр байгаагаас [[2загал зүтгүүр|2 Загал]] ([[2ТЭ10М]], [[2М62М]]-ийн их биеийг ашиглаж хийсэн), [[М62]], [[2ТЭ116М|2ТЭ116УМ]], [[2ТЭ25КМ]], [[ТЭМ-18ДМ]], [[ТЭМ2]], [[ТЭ33А]] маркийн зүтгүүр ашиглаж байна. == Холбоотой хуудас == * [[Монголын төмөр зам]] * [[Тавантолгой төмөр зам]] * [[Төмөр замын дээд сургууль]] == Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Монголын төмөр замын компани]] [[Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Монголын төрийн өмчит аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:1949 онд байгуулагдсан]] 4fmovtaf3m900oov6tupf1ku015y4t0 Леонид Соловьёв 0 135570 854463 789128 2026-04-22T13:53:44Z Avirmed Batsaikhan 53733 854463 wikitext text/x-wiki '''Леонид Соловьёв''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Леони́д Никола́евич Соловьёв,'' 1906 оны 1-р сарын 9-нд Хаант оросын Новгород мужийн Боровичи хотод төрсөн- 1993 оны 7-р сарын 2-нд Москвад нас барсан) - Зөвлөлтийн нам, төрийн зүтгэлтэн, дипломат. [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын Коммунист намын]] Төв Хорооны гишүүн (1961-1971), Зөвлөлт Оросын Дээд Зөвлөлийн дарга (1951-1955), Бүх Холбооны Үйлдвэрчний Эвлэлийн Төв Зөвлөлийн орлогч дарга (1954-1959), ЗХУ-аас [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-д суугаа [[Элчин сайд]] (1963-1968), Зөвлөлт Оросын /РСФСР/ Гадаад хэргийн дэд сайд (1968-1980). == Намтар == Ажилчны гэр бүлд төрсөн тэрээр 1926 онд ЗХУ-ын Новгородын аж үйлдвэрийн техникум төгссөн. 1926-1928 онд - С.М.Кировын нэрэмжит Ленинградын 185-р механик инженерийн үйлдвэрт механикч, мастер. 1928-1930 онд тэнгисийн цэргийн албанд цэргийн алба хааж байгаад буцаж ирээд Кировын үйлдвэрт мастер, ахлах мастер, механикчаар ажилласан. 1933-1935 онд Ленинградын усан тээврийн дээд сургуульд суралцаж төгсөөд С.Кировын нэрэмжит үйлдвэрт үргэлжлүүлэн ажилласан. Цехийн механик, дүүргийн механик, цехийн орлогч дарга. 1937 оноос - Үйлдвэрийнхээ Үйлдвэрчний Эвлэлийн хороонд ажилд орсон. 1942-1944 онд - Зохион байгуулалт, зааварын хэлтсийн дарга, 1944-1954 онд - Бүх Холбооны Үйлдвэрчний Эвлэлийн Төв Зөвлөлийн нарийн бичгийн дарга, 1944-1954 онд ҮЭ-ийн Төв Зөвлөлийн нарийн бичгийн дарга, ҮЭ-ийн улсын нийгмийн даатгалын хэлтсийн дарга. 1954 оны 6-р сарын 17-ноос 1959 оны 3-р сарын 23 хүртэл - Бүх холбооны үйлдвэрчний эвлэлийн төв зөвлөлийн орлогч дарга. 1959-1963 онд - Бүх холбоодын үйлдвэрчний эвлэлийн төв зөвлөлийн нарийн бичгийн дарга. Үүний зэрэгцээ 1951 оны 4-р сарын 13-аас 1955 оны 3-р сарын 23 хүртэл - Зөвлөлт Оросын /РСФСР/ Дээд Зөвлөлийн дарга. 1963-1968 онд ЗХУ-аас [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-д суугаа [[Элчин сайд]] (1963 оны 12-р сарын 27-нд [[Итгэмжлэх жуух бичиг|Итгэмжлэх жуух бичгээ]] өргөн барьсан). 1968-1980 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] Гадаад хэргийн орлогч сайд. 1980 онд тэтгэвэрт гараад 1993 онд Москвад нас барсан. 6vllqbeffgqdd1566emaqvmd282gfrd Тайванбаатарын Сэргэлэн 0 135901 854493 812075 2026-04-22T15:33:16Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854493 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | зураг = Sergelen2.jpg | төрсөн_өдөр = 1988 | төрсөн_газар = [[Монгол улс|Монгол]] улс [[Улаанбаатар]]<br>хот | яс_үндэс = [[Халх]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = Жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК, ОАК) | театр = Улсын драмын эрдмийн театр | төгссөн_нь = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]] | эх = | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шагнал'''<br />Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан (2022) }} '''Тайванбаатарын Сэргэлэн''' (1988 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) нь Монголын жүжигчин юм. == Боловсрол == * 1996-2006 онд “Монгени” цогцолбор сургуульд суралцаж төгссөн. * 2010-2014 онд Соёл Урлагийн Их сургуулийг жүжигчний мэргэжлээр төгссөн. == Ажил == Сэргэлэн 2016 оны 12-р сараас Улсын Драмын Эрдмийн театрын Уран бүтээлийн хэлтэст жүжигчнээр ажиллаж байна. == Уран бүтээл == ==== Тайзны уран бүтээл ==== * 2016 онд Ш.Гүрбазар “Жаргаагүй нар” жүжгийн Олны хэсэг * 2017 онд У.Шекспир “Ромео Жульетта” жүжгийн Живанни * 2017 онд У.Шекспир “Гамлет” жүжгийн Олны хэсэг * 2017 онд Ю.Хюго “Парисын дарь эхийн сүм” жүжгийн Олны хэсэг * 2017 онд С.Михалков “Бардам туулай” жүжгийн Олны хэсэг * 2017 онд Л.Толстой “Адууны түүх” жүжгийн Азарга * 2017 онд Б.Цогнэмэх “Тэнгэрийн хүү” жүжгийн Арваадай * 2017 онд Я.Баяраа, Б.Хишигзаяа “Царцаа Намжил” жүжгийн Ламхай чөтгөр * 2018 онд Ч.Түвшин “Норовын намтар” жүжгийн Тамын хүү * 2018 онд Б.Шүүдэрцэцэг “Домогт Ану хатан” жүжгийн Цэвээнравдан * 2018 онд Д.Төрбат “Харц хатан” жүжгийн Хиа * 2018 онд М.Сервантес “Кихот ноён” жүжгийн Олны хэсэг * 2018 онд С.Жаргалсайхан “Тэмүүжин” жүжгийн Бэгтэр * 2018 онд Ш.Гүрбазар “Надаар тоглосон хайр” жүжгийн Архичин * 2018 онд К.Людвиг “Оддын өвчин” жүжгийн Сондерс * 2018 онд Э.Оюун, С.Нинжбадгар “Би эндээс явахгүй” жүжгийн Дорлиг * 2019 онд О.Элбэгтөгс “Надтай үлдээч” жүжгийн Зоригт * 2019 онд Ц.Балдорж “Хайрын виз” жүжгийн Жаргал * 2019 онд У.Шекспир “Ромео Жульетта” жүжгийн Антонио Капулетти * 2020 онд Л.Н.Толстой “Анна Каренина” жүжгийн Алексей Вронский * 2021 онд Б.Цогнэмэх “Хаадын хаан. Андгай” жүжгийн Алтан * 2022 онд Жон Патрик “Опал”  жүжгийн Брэдфорд Винтер /”Orfey” театр/ * 2023 онд У.Шекспир “Ромео Жульетта” жүжгийн Тибальт * 2023 онд С.Жаргалсайхан “Шөнө дундын бүжиг” Хавх /”Orfey” театр/ * 2024 онд Л.Н.Толстой “Анна Каренина” жүжгийн Алексей Вронский * 2024 онд Б.Цогнэмэх "Тэнгэрийн хүү" жүжгийн Арваадай хунтайж ==== Дэлгэцийн уран бүтээл ==== * “Замбуулин дуусах болоогүй” * “Тавилан-2” * “Үнэр” * ”Халуун Зүрх” * “Манан” * “Ахан дүүс” олон ангит кино * “Suits” олон ангит кино == Гавьяа, шагнал == * 2018 онд “Тэргүүний залуу” медаль * 2020 онд “Хөдөлмөрийн алдар” цол, тэмдэг * 2022 онд Монгол Улсын Соёлын тэргүүний ажилтан ===Бусад === * Улсын их баяр наадмын нээлт /2016, 2017, 2018, 2019, 2020, 2021/ * “Бид мартахгүй-Алтан тайзны эзэд” хүндэтгэлийн тоглолт /2016, 2017, 2018, 2019, 2020/ * Ардын жүжигчин С.Сарантуяагийн “Зүрхнээс зүрхэнд” уран бүтээлийн цэнгүүн * МУГЗ Б.Баатар найруулагч агсны “Найруулагч Б.Баатар” хүндэтгэлийн тоглолт * Найруулагч Г.Доржсамбуу агсны “Тэнгэр мэднэ” хүндэтгэлийн тоглолт == Эх сурвалж == *[https://mdt.moc.gov.mn/team/%d1%82%d0%b0%d0%b9%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%b1%d0%b0%d0%b0%d1%82%d0%b0%d1%80%d1%8b%d0%bd-%d1%81%d1%8d%d1%80%d0%b3%d1%8d%d0%bb%d1%8d%d0%bd/ Улсын Драмын Эрдмийн театрын албан ёсны хуудас]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{DEFAULTSORT:Сэргэлэн, Тайванбаатарын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1988 онд төрсөн]] 8bwqsw4ex0x9mlf7xh5r6zjy92799jt Сэнгэдоржийн Ариунжаргал 0 135905 854490 788110 2026-04-22T15:11:55Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854490 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Зохиолч | нэр = Сэнгэдоржийн Ариунжаргал | зураг = Ariunjargal.jpg | жинхэнэ нэр = | нууц нэр = | жинхэнэ нэр = | төрсөн огноо = 1985 он | төрсөн газар = | нас барсан огноо = | нас барсан газар = | мэргэжил = Жүжигчин, найруулагч | гарал үүсэл = | яс үндэс = | иргэний харъяалал = [[Монгол Улс]] | боловсрол = Дээд | төрөл = Театр | субъект = | урсгал = | хамтрагч = | залгамжлагч = | шагналууд = Монгол улсын Соёлын тэргүүний ажилтан (2015) | гарын үсэг = | вэбсайт = }} == Намтар == '''Сэнгэдоржийн Ариунжаргал''' нь 1985 онд төрсөн. == Боловсрол == * '''2003-2007 онд''' СУИС-ийг жүжигчин, найруулагчагч мэргэжлээр төгссөн. == Ажил == * '''2006-2007 онд'''  УДЭТ-т “Театр” студийн жүжигчнээр ажилласан. * '''2007-2022 он''' Ховд аймгийн Хөгжимт драмын театрт драм ангийн багш, найруулагч, уран сайхны удирдагч, даргаар ажилласан. * '''2023 оноос''' УДЭТ-ын Уран бүтээлийн хэлтэст туслах найруулагчаар ажиллаж байна. == Уран бүтээл == ==== Жүжигчнээр : ==== * Ч.Ойдов “Далан худалч” дуулалт жүжиг Тунгалаг /Ховд аймгийн Хөгжимт драмын театр/ * Ц.Гүнсэн “Галын дөл өөдөө” жүжиг Ану хатан /Ховд аймгийн Хөгжимт драмын театр/ * Н.Сэнгэдорж “Музей амилсан нь” жүжиг Цэгээнээ /Ховд аймгийн Хөгжимт драмын театр/ * Н.Сүхдорж “Галдан бошгот хаан” жүжиг Амударья /Ховд аймгийн Хөгжимт драмын театр/ * Д.Жүгдэрбарам “Заавал эдлэх хайр”жүжиг /Ховд аймгийн Хөгжимт драмын театр/ * Карло Гольдони “Хоёр эзний ганц зарц” жүжиг Клариче /Ховд аймгийн Хөгжимт драмын театр/ * Жек Лондон “Мартин Иден” жүжиг Руфь /Ховд аймгийн Хөгжимт драмын театр/ * Ж.Мольер “Бэрд” жүжиг Лусия /Ховд аймгийн Хөгжимт драмын театр/ * Л.Толстой “Анна Каренина” жүжиг Сайдын эхнэр /УДЭТ/ * Ц.Балдорж “Хайрын виз” уянгын драмын жүжиг Дулмаа /УДЭТ/ * Т.Султан “Тоорил хан” түүхэн жүжиг Аймалжин хатан /Баян-Өлгий аймгийн Хөгжимт драмын театр/ ==== Найруулагчаар : ==== * Д.Урианхай “Төрөхөөс өмнө үхэхээс хойно” жүжиг /Ховд аймгийн Хөгжимт драмын театр/ * А.Толстой “Алтан түлхүүр ба Буратиногийн адал явдал” хүүхдийн жүжиг /Ховд аймгийн Хөгжимт драмын театр/ * Б.Шүүдэрцэцэг “Цэцгийн амь” хүүхдийн жүжиг /Ховд аймгийн Хөгжимт драмын театр/ * Джанни Родари “Чипполино” хүүхдийн жүжиг /Ховд аймгийн Хөгжимт драмын театр/ * Карло Гольдони “Хоёр эзний ганц зарц” жүжиг жүжиг /Ховд аймгийн Хөгжимт драмын театр/ * Ж.Мольер “Аргагүйн эрхэнд оточ” жүжиг /Ховд аймгийн Хөгжимт драмын театр/ * Клод Манье “Блез” драмын жүжиг /Ховд аймгийн Хөгжимт драмын театр/ * У.Дамдинсүрэн “Учиртай гурван толгой” дуурь /Ховд аймгийн Хөгжимт драмын театр/ * Ч.Ойдов “Далан худалч” дуулалт жүжиг /Ховд аймгийн Хөгжимт драмын театр/ * Ц.Энхбат “Мөнхийн гавьяа” жүжиг /Ховд аймгийн Хөгжимт драмын театр/ * Д.Цэдэнсодном “Жангар” дуулалт жүжиг /Ховд аймгийн Хөгжимт драмын театр/ * Н.Сүхдорж “Галдан бошгот хаан” туслах найруулагчаар /Ховд аймгийн Хөгжимт драмын театр/ * н.Энхбилэг “Өөрийнхөөрөө амьдарч нэг үзээрэй” жүжиг /Ховд аймгийн Хөгжимт драмын театр/ * Л.Ванган “Тожоо жолооч” жүжгийн зөвлөх найруулагч /Ховд аймгийн Хөгжимт драмын театр/ * Мальегин “Наран тахил” жүжгийн зөвлөх найруулагч /Ховд аймгийн Хөгжимт драмын театр/ * Б.Брехт “Сычуаны сайн хүн” жүжиг туслах найруулагч /УДЭТ/ * У.Шекспир “Ромео, Жульетта” жүжиг туслах найруулагч /УДЭТ/ * Б.Мөнх-амьдрал “Миний аав супер баатар” хүүхдийн жүжиг туслах найруулагч /УДЭТ/ * У.Шекспир “Гамлет-перформенс” төсөл туслах найруулагч /УДЭТ/ * Ц.Балдорж “Хайрын виз” уянгын драмын жүжиг туслах найруулагч /УДЭТ/ == Гавьяа, шагнал == • '''2015 он''' Монгол Улсын Соёлын тэргүүний ажилтан == Эх сурвалж == • [https://web.archive.org/web/20240801065000/https://mdt.moc.gov.mn/team/%D1%81-%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%83%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BB/ Улсын Драмын Эрдмийн театрын албан ёсны хуудас] roj2e7mezix97vv3dghgiqaaxovr5m0 Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730) 0 138934 854559 853145 2026-04-23T11:42:56Z HorseBro the hemionus 100126 [[Казах–Зүүнгарын дайнууд##1723–1730]] руу чиглүүлэгдлээ 854559 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Казах–Зүүнгарын дайнууд##1723–1730]] fy6h8v7awsvpnqrd418mmud60j5jsst Яст мэлхий 0 139008 854552 812591 2026-04-23T10:47:06Z ~2026-24899-24 104133 Би зөв хийсэн бнс 854552 wikitext text/x-wiki '''Яст мэлхий''' ([[Латин хэл|латин]]: ''Testudines'') нь хэвлээр явагчдын ангилал бөгөөд энэ ангилалын орчин үеийн дөрвөн хэсгийн нэг юм. Яст мэлхийн бүтцийн онцлог шинж чанар нь өөрийг нь бусдаас хамгаалдаг хоёр хэсгээс бүрдэх ясан эсвэл яс савхин бүрхүүл юм. [[Файл:Turtles-Tortoises-Terrapins.jpg|thumb|356x356px]] Яст мэлхийны олон төрөл зүйл нь бүрхүүлийнхээ доор толгой, сүүл, мөчөө татаж авч чаддаг юм. Яст мэлхийн хэмжээ нь 12 см-ээс 2 м хүртэл байдаг, тэд сайн хөгжсөн хараа, үнэр авдаг ч сонсгол нь сул байдаг юм. Эрүү нь шүдгүй, хушуу хэлбэртэй эвэртэй хавтангаар бүрхэгдсэн байдаг. Нурууны умайн хүзүүний болон сүүлний хэсэг нь хөдөлгөөнтэй, үлдсэн хэсэг нь хөдөлгөөнгүй бүрхүүлт ястайгаа нийлсэн байдаг ажээ. Бүрхүүлийн хөгжил нь хувьслын замаар мөчний бүслүүрийг хавирганы доор нүүлгэн шилжүүлэхэд хүргэсэн бөгөөд энэ нь сээр нуруутан амьтдын дунд онцгой тохиолдол юм. Хуурай газрын яст мэлхийн төрөл зүйл Антарктидаас бусад бүх тив, арлуудад байдаг. Далайн яст мэлхийн төрөл зүйл нь халуун орны болон субтропикийн бүсэд өргөн тархсан бөгөөд дэлхийн далайн ёроолын бүсэд бага байдаг. Тэд нуур, гол мөрөн, намаг, халуун цөл, халуун орны ой, уулын энгэр, тариалангийн газар, далайн эрэг, далайд амьдрах боломжтой. Ихэнх зүйлүүд нь хагас усан амьдралын хэв маягтай. Хүйтэн, хуурай улиралд тэд ичдэг байна. Хуурай газрын болон далайн яст мэлхий голдуу өвсөн тэжээлтэн байдаг. Цэнгэг усны төрөл зүйл нь ихэвчлэн махчин байдаг: загас, хоёр нутагтан, сээр нуруугүй амьтдаар хооллодог байна. Тэд ихэвчлэн хуурай газар бэлгийн харьцаа үүсгэж нийлдэг бөгөөд тэндээ өндөглөдөг (нэгээс хэдэн зуу хүртэл өндөг гаргадаг). Зарим зүйл нь жилд 3 ба түүнээс дээш тоогоор өндөглөх боломжтой. Өндөг нь бөмбөрцөг эсвэл эллипс хэлбэртэй, ихэнх хуурай газрын төрөл зүйлд шохойн бүрхүүлтэй, далайн болон цэнгэг усны зарим төрөл зүйлд арьсан бүрхүүлтэй байдаг. Өндөг хэлбэрээр байх хугацаа ихэвчлэн 2-3 сар (зааны яст мэлхийн хувьд 6-7 сар) байдаг. Бэлгийн төлөвшил 2-3 насандаа тохиолддог. Эдгээр амьтдын өсөлт нь хязгааргүй боловч бэлгийн төлөвшсөн үед удааширдаг. Дундаж наслалт хэдэн арван жил, заримдаа 150 жил хүртэл амьдардаг байна. 3bict9e6h5hanyt6hcqn3y011gva8ue Андрей Охтин 0 139421 854479 824017 2026-04-22T14:33:17Z Avirmed Batsaikhan 53733 854479 wikitext text/x-wiki [[Файл:Okhtin A.Ya.jpg|thumb|Андрей Охтин]] '''Андрей Охтин''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Андрей Яковлевич Охтин,'' жинхэнэ овог нь- ''Юров''; 1891 онд Оросын Курланд мужид төрж, 1938 оны 1-р сарын 20-нд [[Москва]] хотод будан хороосон) — большевик, Бүх Оросын хурлын төлөөлөгч, Бүх Оросын Төв гүйцэтгэх Хорооны гишүүн, 1927-1933 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]] дахь бүрэн Эрхт төлөөлөгч, ЗХУ-ын Гаалийн Ерөнхий удирдах газрын дарга. == Намтар == Андрей Охтин 1891 онд Курланд мужийн Бауска дүүрэгт тариачин Яков Юровын гэр бүлд төржээ. Суурь боловсрол эзэмшсэн Андрей залуугаасаа ажилчин болжээ. Тэрээр 1908 онд [[Оросын Ажилчны Социал Демократ Нам|Оросын Ажилчны Социал-Демократ нам]] ([[Орос хэл|орос.]] РСДРП)-д элсэж, большевик болсон байна. 1906 онд тэрээр Оросын анхны хувьсгалын үеэр [[Латви]] улсад болсон зэвсэгт бослогод оролцсон хэргээр шүүхээс цаазаар авах ял оноосон боловч шийтгэлийг хэрэгжүүлээгүй юм. [[Хоёрдугаар сарын хувьсгал|Оросын Хоёрдугаар сарын хувьсгалын]] дараа 1917 оны 3-р сар тэрээр суллагдсан бөгөөд 1917 онд РСДРП(б)-ын Псков мужийн хорооны (мужийн хороо) гишүүн, түүнчлэн Ажилчид, цэргүүдийн депутатуудын Зөвлөлийн Бүх Оросын II их хурлын төлөөлөгч болжээ. Гурав, дөрөв, тав дахь удаагийн Бүх Оросын Төв Гүйцэтгэх Хорооны гишүүнээр сонгогджээ. Тэрээр 1921 онд дипломат албанд шилжиж Зөвлөлт Оросын Монгол дахь бүрэн эрхт төлөөлөгчийн орлогч (1921-1922), ЗХУ-ын [[Иран]] улсын Перманшах хот дахь Консул (1923-1925), ЗХУ-ын Худалдааны флотын Удирдах зөвлөлийн гишүүн (1926-1927) байсан. А.Охтин 1927 оны 9-р сарын 14-нөөс 1933 оны 9-р сарын 2-нд ЗХУ-аас [[Монгол]] дахь Бүрэн эрхт төлөөлөгч байсан. 1937 онд Монголоос буцаж очоод 11-р сараас ЗХУ-ын Гадаад худалдааны Ардын комиссарын газрын Гаалийн ерөнхий газрын даргаар томилогдон ажилласан байна. Түүнийг 1937 оны 11-р сарын 6-нд баривчилж (хоёр орлогчийн хамт) ЗХУ-ын Дээд шүүхийн Цэргийн зөвлөлөөс "хувьсгалын эсэргүү байгууллагад оролцсон" гэх хэргээр цаазаар авах ял оноож 1938 оны 1-р сарын 20-нд ялыг гүйцэтгэсэн байна. Сүүлд 1956 онд түүнийг цагаатгасан юм. Тэрээр БНМАУ-ын "Улаан тугийн одон"-гоор шагнуулж байжээ. {{DEFAULTSORT:Охтин, Андрей}} [[Ангилал:Монгол дахь ЗХУ-ын элчин сайд]] [[Ангилал:1891 онд төрсөн]] [[Ангилал:1938 онд өнгөрсөн]] n9n3c9kpse8gcdie44m2vtttp1m8vjz Загвар:Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн 10 145844 854460 852820 2026-04-22T13:38:24Z HorseBro the hemionus 100126 854460 wikitext text/x-wiki {{Campaignbox| name = Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн| title = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]| listclass = hlist | list1 = * [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуур]] * [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудан]] * [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлж]] * [[Хамилын тэмцэл|Хамил]] * [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|Төвөд (1717)]] * [[Хар Усны тулалдаан|Хар Ус]] * [[Төвд рүү хийсэн Хятадын экспедиц (1720)|Төвөд (1720)]] * [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуур]] * [[Эрдэнэзуугийн тулалдаан|Эрдэнэ Зуу хийд]] * [[Оройн Жалайтын тулалдаан|Оройн Жалайт]] * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Хөрөнгүйн тулалдаан|Хөрөнгүй]] }} 25kilw9h6e5jw7w17z3m9a0utyvkln2 854461 854460 2026-04-22T13:38:51Z HorseBro the hemionus 100126 854461 wikitext text/x-wiki {{Campaignbox| name = Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн| title = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]| listclass = hlist | list1 = * [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуур]] * [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудан]] * [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлж]] * [[Хамилын тэмцэл|Хамил]] * [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|Төвөд (1717)]] * [[Хар Усны тулалдаан|Хар Ус]] * [[Төвд рүү хийсэн Хятадын экспедиц (1720)|Төвөд (1720)]] * [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуур]] * [[Эрдэнэзуугийн тулалдаан|Эрдэнэ Зуу хийд]] * [[Оройн Жалайтын тулалдаан|Оройн Жалайт]] * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Казахын оролцоо]] * [[Хөрөнгүйн тулалдаан|Хөрөнгүй]] }} av6wrsyrst09scjs4khm95e5nldc22k Загвар:Country data Казахын ханлиг 10 146134 854458 2026-04-22T13:24:06Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias =Казахын ханлиг | shortname alias = Казахын ханлиг | flag alias = Tamga of the Töre dynasty.png | size = {{{size|23px}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} <noinclude> | related1 = Оросын эзэнт гүрэн </noinclude> }}" 854458 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias =Казахын ханлиг | shortname alias = Казахын ханлиг | flag alias = Tamga of the Töre dynasty.png | size = {{{size|23px}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} <noinclude> | related1 = Оросын эзэнт гүрэн </noinclude> }} ti0bgwv5frj6jud82g670us34umkhtp Эхний Казах–Чин улсын дайн 0 146135 854464 2026-04-22T13:56:36Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "{{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Казах–Чин улсын дайн | place = Орчин үеийн Казахстан, Киргизстан, [[Шинжаан]] (Хятад), Баруун Монгол, Зүүнгарын хил хязгаар зэрэг зүүн болон, зүүн өмнөд Казахын тал нутаг | partof = [[Арван Их Аян]], Зүүнгар–Чин улсын дай..." 854464 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Казах–Чин улсын дайн | place = Орчин үеийн Казахстан, Киргизстан, [[Шинжаан]] (Хятад), Баруун Монгол, Зүүнгарын хил хязгаар зэрэг зүүн болон, зүүн өмнөд Казахын тал нутаг | partof = [[Арван Их Аян]], [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] ба [[Казах–Чин улсын дайн]] | date = 1756–1757 | image = A Battle of the Qing Emperor Qianlong's Army with the Kazakhs.png | caption = Чин улсын эзэн хаан [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] армийн казахуудтай хийсэн тулаан, Жузеппе Кастильоне. | result = Чин улсын ялагдал{{sfn|Abuev|2013|p=107}} <br> *Чин улс Казахын Дундад Жүзийг эзлэн түрэмгийлж чадаагүй. | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан|Аблай хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз баатар<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Амарсанаа]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Тэнгэр тэтгэгч]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Эхний Казах–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|хятадаар]]: 第一次清哈戰爭; казах: Бірінші Цин-қазақ соғысы), [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] [[Чин улс|Чин улсын]] довтолгоон гэж нэрлэгдэх 1756–1757 оны Чин улсын [[Амарсанаа|Амарсанааг]] барих зорилготой цэргийн цуврал дайнууд байв. == Өмнөтгөл == [[Файл:Amursana.jpg|left|thumb|Зүүнгарын босогчидын удирдагч [[Амарсанаа]]. Түүний [[Аблай султан|Аблай хаантай]] гэр бүлийн холбоо (хүргэн хүүгийн хувьд) нь Чин [[улс]] болон [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] хоорондох дайныг өдөөсөн шалтгаан болсон юм.]] 1755 оны хаврын эхээр Чин улсын 200,000 орчим цэрэгтэй томоохон арми [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] нутаг дэвсгэрт довтлов. Мөн 1755 оны зун Чин улсын цэргүүд Зүүнгарыг эзлэн авав. Зүүнгарыг унасны дараа [[Хойд|Хойдын]] хаан Амарсанаа Чин улсын засаглалын эсрэг ард түмний чөлөөлөх хөдөлгөөнийг удирдсан боловч Ойрадын бүх феодал ноёд түүний дээд эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрөөгүй нь дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн юм.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=55}} Амарсанаа ердөө 200 дайчинтай холбоотнууддаа хаягдсан тул Аблай султаны удирдлага дор тал нутагт нуугдаж оржээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=55}} Чин улсын ордонд Казахын ханлигуудтай хэрхэн харьцах, Казахын захирагчдыг [[Төв Ази|Төв Азийн]] [[Түрэг]], [[Монгол]] ард түмний чөлөөлөх хөдөлгөөнд оролцохоос хэрхэн сэргийлэх тухай асуулт гарч ирэв. Дундад Жүз болон Чин улсын хооронд улс төрийн харилцаа холбоо тогтоогдов.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=55}} Зүүнгарын эсрэг дайны томоохон бэлтгэл ажил эхлэхээс өмнө, Чин улс Зүүнгарын хаант улсын хаан ширээнд нэр дэвшигчдийг сайтар хянаж байв. Агентууд болон Ойрадын дүрвэгчид 1755 оны өвөл, хаврын турш Зүүнгарыг эзэлсэн Казах захирагчид, голчлон Аблай султан нарын үүргийн талаар сайн мэдээлэлтэй байв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=55}} [[Даваач|Даваачийг]] ялагдсаны дараа [[Зүүн Туркестан]] руу зугтаж, Зүүнгарын Хаант Улсыг төрийн байгууллага болгон устгасны дараа эзэн хаан "Казахын асуудал"-ыг шийдвэрлэх хоёр боломжит шийдлийн талаар тушаал өгсөн:{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=56}} * Казахын цэргүүдийг Зүүнгараас гарахыг дипломат аргаар албадах оролдлого. * Тэднийг Богд хааны эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрөхийг албадах. Эсэргүүцэл гарсан тохиолдолд Казахын хүчний эсрэг Чин улсын цэргийг ашиглах. Зуны улиралд Чин улсын элч нар Аблай султаны ордонд казах цэргийг гаргахыг шаардсан тунхаглалтай ирэв. Үүний хариуд Аблай дипломат харилцаа тогтоохын тулд Чин улсын ордонд элчин сайдын яам илгээсэн бөгөөд үүнийг [[Бээжин|Бээжинд]] казахууд Чин улсаас хараат байдлаа хүлээн зөвшөөрөхөд бэлэн байгаагийн илэрхийлэл гэж тайлбарлаж байв. Гэсэн хэдий ч дараагийн үйл явдлууд Чин улсын эзэн хаан [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хуурмаг төсөөллийг үгүйсгэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=56–57}} Амарсанаагийн байршил Чин улсын командлалд мэдэгдэхэд Аблай султаны хуаран руу элч илгээж, Зүүнгар хунтайжийг бууж өгөхийг шаарджээ. Казах султан энэ шаардлагыг биелүүлэхээс татгалзаж, Ерали Султаны удирдлаган дор Бага Жүзын анги нэгтгэлүүдийн дэмжлэгтэйгээр Дундад Жүзын цэрэгтэй хамт Чин улсын цэргийг угтахаар жагсчээ.{{sfn|Erofeeva|2014|p=276}} == Дайны явц == Аблай султаны хуаран руу илгээсэн элчин сайдын яам Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээлгэн өгөхөөс эрс татгалзсан хариу авсан.{{sfn|Erofeeva|2014|p=276}}{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=58}} Үүний дараа Чин улсын засгийн газар хойд болон өмнөд армиудад Казахын тал нутаг руу хоёр цуваагаар давшихыг тушаав.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=58}} Үүний хариуд Аблай Амарсанаагийн дэмжигчдийн хамт Дундад болон Ахлах Жүзийн дайчдын цэргийг цуглуулж, Чин улсын цэргүүдтэй тулгарахаар хөдөлсөн. Хожим нь Ерали султаны удирдлаган дор Бага Жүзийн Казахын цэргүүд тэднийг бэхжүүлэхээр ирсэн.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=58}}{{sfn|Abuev|2013|p=104}} Казах цэргүүд болон тоогоороо давуу Чин улсын цэргүүдийн хооронд цуст тулаанууд өрнөжээ.{{sfn|Erofeeva|2014|p=276}} Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон Аягуз голын эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2013|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}} Аблайн хүчний тасралтгүй эсэргүүцэл нь Зеренийн удирдсан Чин улсын цэргийн төлөвлөгөөг тасалдуулсан. Эзэн хааны зарлигт Зерен армийг удирдаж байхдаа алдаа гаргаж, зохих төлөвлөгөөгүйгээр ажилласан гэж тэмдэглэсэн; хожим нь түүнийг цолноос нь хасаж, шийтгэсэн. Баруун армийн командлалыг Дардан, хойд армийн командлалыг Хадах руу шилжүүлсэн боловч эдгээр командлагчид мөн амжилтанд хүрч чадаагүй юм.{{sfn|Abuev|2013|pp=104–105}} == Үр дүн == Чингийн армийн зуны аян дайны үр дүнг үнэлж үзвэл Манжууд казахуудыг Төв Азийн ард түмний Чин улсын эсрэг хөдөлгөөнөөс гарч, Амарсанаа бууж өгөхийг албадаад зогсохгүй цуврал ялагдал хүлээгээд, хүчээ ар тал руугаа арай ядан ухарч чаджээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=61}} Амарсанаа чөлөөтэй байсан бөгөөд казах захирагчид Чингийн эзэн хаанд хүлээгдэж байсан үнэнч байдлаа харуулаагүй, харин түүний хүчний эсрэг зэвсэгт эсэргүүцэл үзүүлсэн.{{sfn|Abuev|2013|p=105}} Зөвлөлтийн түүхчид [[Сулейменов, Рамазан Бимашевич|Р.Б. Сулейменов]] болон [[Моисеев, Владимир Анисимович|В.А. Моисеев]] нар эрч хүчтэй, чадварлаг командлагч гэдгээ баталж, зориг, эр зоригийг харуулсан Аблай султаны үүргийг онцолжээ. Түүний удирдлага дор жижиг казах цэрэг ар болон хажуу талаас гэнэтийн цохилт өгч, дараа нь тэр даруй алга болж, Чингийн командлалыг шийдвэрлэх цохилт өгөхөөс эсвэл дайснаа бууж өгөхөөс сэргийлжээ. Эдгээр бүтэлгүйтэлд сэтгэл дундуур байсан Чингийн засгийн газар дээд командлагчдаа эргүүлэн татав. Зерен, Хадак, Дардан нарыг албан тушаалаас нь буулгав.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=61}}Казахын түүхч К.К.Абуев 1756–1757 онд Казахстанд хийсэн Чин улсын цуврал довтолгоо үр дүндээ бүтэлгүйтсэн гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Abuev|2013|p=107}} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2013 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |url=https://nabrk.kz/FileStore/dataFiles/d4/95/1176415/content/full.pdf?time=1701922963258&key=0920e1332efdf3cd2783b80c0969faa8&isPortal=true |title=Epistolary Heritage of the Kazakh Ruling Elite 1675–1821. Collection of Historical Documents in 2 Volumes |publisher=AO “ABDI Company” |year=2014 |editor=Erofeeva I. V. |volume=1 |location=Almaty |pages=696 |chapter=Letters of Kazakh Rulers, 1675–1780}} [[Ангилал:1756 он]] [[Ангилал:1757 он]] [[Ангилал:Казахстаны түүх]] [[Ангилал:Монголын түүх]] [[Ангилал:Чин улсын түүх]] [[Ангилал:Чин улс]] [[Ангилал:18-р зууны дайн]] [[Ангилал:1756 оны дайн]] [[Ангилал:1757 оны дайн]] [[Ангилал:Хятад-Казахстаны харилцаа]] [[Ангилал:18-р зууны Хятадын цэргийн түүх]] [[Ангилал:Казахын ханлиг]] [[Ангилал:Тэнгэр тэтгэгч]] coizd636pe2ma5qtce57o94cvo0i0nz 854466 854464 2026-04-22T13:59:07Z HorseBro the hemionus 100126 854466 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Казах–Чин улсын дайн | place = Орчин үеийн Казахстан, Киргизстан, [[Шинжаан]] (Хятад), Баруун Монгол, Зүүнгарын хил хязгаар зэрэг зүүн болон, зүүн өмнөд Казахын тал нутаг | partof = [[Арван Их Аян]], [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] ба [[Казах–Чин улсын дайн]] | date = 1756–1757 | image = A Battle of the Qing Emperor Qianlong's Army with the Kazakhs.png | caption = Чин улсын эзэн хаан [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] армийн казахуудтай хийсэн тулаан, Жузеппе Кастильоне. | result = Чин улсын ялагдал{{sfn|Abuev|2013|p=107}} <br> *Чин улс Казахын Дундад Жүзийг эзлэн түрэмгийлж чадаагүй. | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан|Аблай хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз баатар<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Амарсанаа]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Тэнгэр тэтгэгч]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Эхний Казах–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|хятадаар]]: 第一次清哈戰爭; казах: Бірінші Цин-қазақ соғысы), [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] [[Чин улс|Чин улсын]] довтолгоон гэж нэрлэгдэх 1756–1757 оны Чин улсын [[Амарсанаа|Амарсанааг]] барих зорилготой цэргийн цуврал дайнууд байв. == Өмнөтгөл == [[Файл:Amursana.jpg|left|thumb|Зүүнгарын босогчидын удирдагч [[Амарсанаа]]. Түүний [[Аблай султан|Аблай хаантай]] гэр бүлийн холбоо (хүргэн хүүгийн хувьд) нь Чин [[улс]] болон [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] хоорондох дайныг өдөөсөн шалтгаан болсон юм.|190x190px]] 1755 оны хаврын эхээр Чин улсын 200,000 орчим цэрэгтэй томоохон арми [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] нутаг дэвсгэрт довтлов. Мөн 1755 оны зун Чин улсын цэргүүд Зүүнгарыг эзлэн авав. Зүүнгарыг унасны дараа [[Хойд|Хойдын]] хаан Амарсанаа Чин улсын засаглалын эсрэг ард түмний чөлөөлөх хөдөлгөөнийг удирдсан боловч Ойрадын бүх феодал ноёд түүний дээд эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрөөгүй нь дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн юм.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=55}} Амарсанаа ердөө 200 дайчинтай холбоотнууддаа хаягдсан тул Аблай султаны удирдлага дор тал нутагт нуугдаж оржээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=55}} Чин улсын ордонд Казахын ханлигуудтай хэрхэн харьцах, Казахын захирагчдыг [[Төв Ази|Төв Азийн]] [[Түрэг]], [[Монгол]] ард түмний чөлөөлөх хөдөлгөөнд оролцохоос хэрхэн сэргийлэх тухай асуулт гарч ирэв. Дундад Жүз болон Чин улсын хооронд улс төрийн харилцаа холбоо тогтоогдов.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=55}} Зүүнгарын эсрэг дайны томоохон бэлтгэл ажил эхлэхээс өмнө, Чин улс Зүүнгарын хаант улсын хаан ширээнд нэр дэвшигчдийг сайтар хянаж байв. Агентууд болон Ойрадын дүрвэгчид 1755 оны өвөл, хаврын турш Зүүнгарыг эзэлсэн Казах захирагчид, голчлон Аблай султан нарын үүргийн талаар сайн мэдээлэлтэй байв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=55}} [[Даваач|Даваачийг]] ялагдсаны дараа [[Зүүн Туркестан]] руу зугтаж, Зүүнгарын Хаант Улсыг төрийн байгууллага болгон устгасны дараа эзэн хаан "Казахын асуудал"-ыг шийдвэрлэх хоёр боломжит шийдлийн талаар тушаал өгсөн:{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=56}} * Казахын цэргүүдийг Зүүнгараас гарахыг дипломат аргаар албадах оролдлого. * Тэднийг Богд хааны эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрөхийг албадах. Эсэргүүцэл гарсан тохиолдолд Казахын хүчний эсрэг Чин улсын цэргийг ашиглах. Зуны улиралд Чин улсын элч нар Аблай султаны ордонд казах цэргийг гаргахыг шаардсан тунхаглалтай ирэв. Үүний хариуд Аблай дипломат харилцаа тогтоохын тулд Чин улсын ордонд элчин сайдын яам илгээсэн бөгөөд үүнийг [[Бээжин|Бээжинд]] казахууд Чин улсаас хараат байдлаа хүлээн зөвшөөрөхөд бэлэн байгаагийн илэрхийлэл гэж тайлбарлаж байв. Гэсэн хэдий ч дараагийн үйл явдлууд Чин улсын эзэн хаан [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хуурмаг төсөөллийг үгүйсгэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=56–57}} Амарсанаагийн байршил Чин улсын командлалд мэдэгдэхэд Аблай султаны хуаран руу элч илгээж, Зүүнгар хунтайжийг бууж өгөхийг шаарджээ. Казах султан энэ шаардлагыг биелүүлэхээс татгалзаж, Ерали Султаны удирдлаган дор Бага Жүзын анги нэгтгэлүүдийн дэмжлэгтэйгээр Дундад Жүзын цэрэгтэй хамт Чин улсын цэргийг угтахаар жагсчээ.{{sfn|Erofeeva|2014|p=276}} == Дайны явц == Аблай султаны хуаран руу илгээсэн элчин сайдын яам Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээлгэн өгөхөөс эрс татгалзсан хариу авсан.{{sfn|Erofeeva|2014|p=276}}{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=58}} Үүний дараа Чин улсын засгийн газар хойд болон өмнөд армиудад Казахын тал нутаг руу хоёр цуваагаар давшихыг тушаав.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=58}} Үүний хариуд Аблай Амарсанаагийн дэмжигчдийн хамт Дундад болон Ахлах Жүзийн дайчдын цэргийг цуглуулж, Чин улсын цэргүүдтэй тулгарахаар хөдөлсөн. Хожим нь Ерали султаны удирдлаган дор Бага Жүзийн Казахын цэргүүд тэднийг бэхжүүлэхээр ирсэн.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=58}}{{sfn|Abuev|2013|p=104}} Казах цэргүүд болон тоогоороо давуу Чин улсын цэргүүдийн хооронд цуст тулаанууд өрнөжээ.{{sfn|Erofeeva|2014|p=276}} Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон Аягуз голын эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2013|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}} Аблайн хүчний тасралтгүй эсэргүүцэл нь Зеренийн удирдсан Чин улсын цэргийн төлөвлөгөөг тасалдуулсан. Эзэн хааны зарлигт Зерен армийг удирдаж байхдаа алдаа гаргаж, зохих төлөвлөгөөгүйгээр ажилласан гэж тэмдэглэсэн; хожим нь түүнийг цолноос нь хасаж, шийтгэсэн. Баруун армийн командлалыг Дардан, хойд армийн командлалыг Хадах руу шилжүүлсэн боловч эдгээр командлагчид мөн амжилтанд хүрч чадаагүй юм.{{sfn|Abuev|2013|pp=104–105}} == Үр дүн == Чингийн армийн зуны аян дайны үр дүнг үнэлж үзвэл Манжууд казахуудыг Төв Азийн ард түмний Чин улсын эсрэг хөдөлгөөнөөс гарч, Амарсанаа бууж өгөхийг албадаад зогсохгүй цуврал ялагдал хүлээгээд, хүчээ ар тал руугаа арай ядан ухарч чаджээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=61}} Амарсанаа чөлөөтэй байсан бөгөөд казах захирагчид Чингийн эзэн хаанд хүлээгдэж байсан үнэнч байдлаа харуулаагүй, харин түүний хүчний эсрэг зэвсэгт эсэргүүцэл үзүүлсэн.{{sfn|Abuev|2013|p=105}} Зөвлөлтийн түүхчид [[Сулейменов, Рамазан Бимашевич|Р.Б. Сулейменов]] болон [[Моисеев, Владимир Анисимович|В.А. Моисеев]] нар эрч хүчтэй, чадварлаг командлагч гэдгээ баталж, зориг, эр зоригийг харуулсан Аблай султаны үүргийг онцолжээ. Түүний удирдлага дор жижиг казах цэрэг ар болон хажуу талаас гэнэтийн цохилт өгч, дараа нь тэр даруй алга болж, Чингийн командлалыг шийдвэрлэх цохилт өгөхөөс эсвэл дайснаа бууж өгөхөөс сэргийлжээ. Эдгээр бүтэлгүйтэлд сэтгэл дундуур байсан Чингийн засгийн газар дээд командлагчдаа эргүүлэн татав. Зерен, Хадак, Дардан нарыг албан тушаалаас нь буулгав.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=61}}Казахын түүхч К.К.Абуев 1756–1757 онд Казахстанд хийсэн Чин улсын цуврал довтолгоо үр дүндээ бүтэлгүйтсэн гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Abuev|2013|p=107}} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2013 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |url=https://nabrk.kz/FileStore/dataFiles/d4/95/1176415/content/full.pdf?time=1701922963258&key=0920e1332efdf3cd2783b80c0969faa8&isPortal=true |title=Epistolary Heritage of the Kazakh Ruling Elite 1675–1821. Collection of Historical Documents in 2 Volumes |publisher=AO “ABDI Company” |year=2014 |editor=Erofeeva I. V. |volume=1 |location=Almaty |pages=696 |chapter=Letters of Kazakh Rulers, 1675–1780}} [[Ангилал:1756 он]] [[Ангилал:1757 он]] [[Ангилал:Казахстаны түүх]] [[Ангилал:Монголын түүх]] [[Ангилал:Чин улсын түүх]] [[Ангилал:Чин улс]] [[Ангилал:18-р зууны дайн]] [[Ангилал:1756 оны дайн]] [[Ангилал:1757 оны дайн]] [[Ангилал:Хятад-Казахстаны харилцаа]] [[Ангилал:18-р зууны Хятадын цэргийн түүх]] [[Ангилал:Казахын ханлиг]] [[Ангилал:Тэнгэр тэтгэгч]] tosqy9pbgq7dbvh48umcr3jtglnbm5t 854467 854466 2026-04-22T14:04:13Z HorseBro the hemionus 100126 854467 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Казах–Чин улсын дайн | place = Орчин үеийн Казахстан, Киргизстан, [[Шинжаан]] (Хятад), Баруун Монгол, Зүүнгарын хил хязгаар зэрэг зүүн болон, зүүн өмнөд Казахын тал нутаг | partof = [[Арван Их Аян]], [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] ба [[Казах–Чин улсын дайн]] | date = 1756–1757 | image = A Battle of the Qing Emperor Qianlong's Army with the Kazakhs.png | caption = Чин улсын эзэн хаан [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] армийн казахуудтай хийсэн тулаан, Жузеппе Кастильоне. | result = Чин улсын ялагдал{{sfn|Abuev|2013|p=107}} <br> *Чин улс Казахын Дундад Жүзийг эзлэн түрэмгийлж чадаагүй. | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан|Аблай хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз баатар<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Амарсанаа]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Тэнгэр тэтгэгч]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Эхний Казах–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|хятадаар]]: 第一次清哈戰爭; казах: Бірінші Цин-қазақ соғысы), [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] [[Чин улс|Чин улсын]] довтолгоон гэж нэрлэгдэх 1756–1757 оны Чин улсын [[Амарсанаа|Амарсанааг]] барих зорилготой цэргийн цуврал дайнууд байв. Казахын ханлиг болон Зүүнгарын Хаант Улс анх [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайнуудад]] нэг зууны турш дайн дажин, довтолгоонуудыг үйлдсэн. Хоёр улс хожим нь Чин улсын эсрэг, ялангуяа [[Арван Их аян|Арван Их аян дайны]] үеэр '''Эхний Казах–Чин улсын дайнд''' тулалдсан бөгөөд Чин улс ялагдал хүлээсэн. == Өмнөтгөл == [[Файл:Amursana.jpg|left|thumb|Зүүнгарын босогчидын удирдагч [[Амарсанаа]]. Түүний [[Аблай султан|Аблай хаантай]] гэр бүлийн холбоо (хүргэн хүүгийн хувьд) нь Чин [[улс]] болон [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] хоорондох дайныг өдөөсөн шалтгаан болсон юм.|190x190px]] 1755 оны хаврын эхээр Чин улсын 200,000 орчим цэрэгтэй томоохон арми Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрт довтлов. Мөн 1755 оны зун Чин улсын цэргүүд Зүүнгарыг эзлэн авав. Зүүнгарыг унасны дараа [[Хойд|Хойдын]] хаан Амарсанаа Чин улсын засаглалын эсрэг ард түмний чөлөөлөх хөдөлгөөнийг удирдсан боловч Ойрадын бүх феодал ноёд түүний дээд эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрөөгүй нь дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн юм.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=55}} Амарсанаа ердөө 200 дайчинтай холбоотнууддаа хаягдсан тул Аблай султаны удирдлага дор тал нутагт нуугдаж оржээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=55}} Чин улсын ордонд Казахын ханлигуудтай хэрхэн харьцах, Казахын захирагчдыг [[Төв Ази|Төв Азийн]] [[Түрэг]], [[Монгол]] ард түмний чөлөөлөх хөдөлгөөнд оролцохоос хэрхэн сэргийлэх тухай асуулт гарч ирэв. Дундад Жүз болон Чин улсын хооронд улс төрийн харилцаа холбоо тогтоогдов.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=55}} Зүүнгарын эсрэг дайны томоохон бэлтгэл ажил эхлэхээс өмнө, Чин улс Зүүнгарын хаант улсын хаан ширээнд нэр дэвшигчдийг сайтар хянаж байв. Агентууд болон Ойрадын дүрвэгчид 1755 оны өвөл, хаврын турш Зүүнгарыг эзэлсэн Казах захирагчид, голчлон Аблай султан нарын үүргийн талаар сайн мэдээлэлтэй байв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=55}} [[Даваач|Даваачийг]] ялагдсаны дараа [[Зүүн Туркестан]] руу зугтаж, Зүүнгарын Хаант Улсыг төрийн байгууллага болгон устгасны дараа эзэн хаан "Казахын асуудал"-ыг шийдвэрлэх хоёр боломжит шийдлийн талаар тушаал өгсөн:{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=56}} * Казахын цэргүүдийг Зүүнгараас гарахыг дипломат аргаар албадах оролдлого. * Тэднийг Богд хааны эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрөхийг албадах. Эсэргүүцэл гарсан тохиолдолд Казахын хүчний эсрэг Чин улсын цэргийг ашиглах. Зуны улиралд Чин улсын элч нар Аблай султаны ордонд казах цэргийг гаргахыг шаардсан тунхаглалтай ирэв. Үүний хариуд Аблай дипломат харилцаа тогтоохын тулд Чин улсын ордонд элчин сайдын яам илгээсэн бөгөөд үүнийг [[Бээжин|Бээжинд]] казахууд Чин улсаас хараат байдлаа хүлээн зөвшөөрөхөд бэлэн байгаагийн илэрхийлэл гэж тайлбарлаж байв. Гэсэн хэдий ч дараагийн үйл явдлууд Чин улсын эзэн хаан [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хуурмаг төсөөллийг үгүйсгэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=56–57}} Амарсанаагийн байршил Чин улсын командлалд мэдэгдэхэд Аблай султаны хуаран руу элч илгээж, Зүүнгар хунтайжийг бууж өгөхийг шаарджээ. Казах султан энэ шаардлагыг биелүүлэхээс татгалзаж, Ерали Султаны удирдлаган дор Бага Жүзын анги нэгтгэлүүдийн дэмжлэгтэйгээр Дундад Жүзын цэрэгтэй хамт Чин улсын цэргийг угтахаар жагсчээ.{{sfn|Erofeeva|2014|p=276}} == Дайны явц == Аблай султаны хуаран руу илгээсэн элчин сайдын яам Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээлгэн өгөхөөс эрс татгалзсан хариу авсан.{{sfn|Erofeeva|2014|p=276}}{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=58}} Үүний дараа Чин улсын засгийн газар хойд болон өмнөд армиудад Казахын тал нутаг руу хоёр цуваагаар давшихыг тушаав.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=58}} Үүний хариуд Аблай Амарсанаагийн дэмжигчдийн хамт Дундад болон Ахлах Жүзийн дайчдын цэргийг цуглуулж, Чин улсын цэргүүдтэй тулгарахаар хөдөлсөн. Хожим нь Ерали султаны удирдлаган дор Бага Жүзийн Казахын цэргүүд тэднийг бэхжүүлэхээр ирсэн.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=58}}{{sfn|Abuev|2013|p=104}} Казах цэргүүд болон тоогоороо давуу Чин улсын цэргүүдийн хооронд цуст тулаанууд өрнөжээ.{{sfn|Erofeeva|2014|p=276}} Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон Аягуз голын эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2013|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}} Аблайн хүчний тасралтгүй эсэргүүцэл нь Зеренийн удирдсан Чин улсын цэргийн төлөвлөгөөг тасалдуулсан. Эзэн хааны зарлигт Зерен армийг удирдаж байхдаа алдаа гаргаж, зохих төлөвлөгөөгүйгээр ажилласан гэж тэмдэглэсэн; хожим нь түүнийг цолноос нь хасаж, шийтгэсэн. Баруун армийн командлалыг Дардан, хойд армийн командлалыг Хадах руу шилжүүлсэн боловч эдгээр командлагчид мөн амжилтанд хүрч чадаагүй юм.{{sfn|Abuev|2013|pp=104–105}} == Үр дүн == Чингийн армийн зуны аян дайны үр дүнг үнэлж үзвэл Манжууд казахуудыг Төв Азийн ард түмний Чин улсын эсрэг хөдөлгөөнөөс гарч, Амарсанаа бууж өгөхийг албадаад зогсохгүй цуврал ялагдал хүлээгээд, хүчээ ар тал руугаа арай ядан ухарч чаджээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=61}} Амарсанаа чөлөөтэй байсан бөгөөд казах захирагчид Чингийн эзэн хаанд хүлээгдэж байсан үнэнч байдлаа харуулаагүй, харин түүний хүчний эсрэг зэвсэгт эсэргүүцэл үзүүлсэн.{{sfn|Abuev|2013|p=105}} Зөвлөлтийн түүхчид [[Сулейменов, Рамазан Бимашевич|Р.Б. Сулейменов]] болон [[Моисеев, Владимир Анисимович|В.А. Моисеев]] нар эрч хүчтэй, чадварлаг командлагч гэдгээ баталж, зориг, эр зоригийг харуулсан Аблай султаны үүргийг онцолжээ. Түүний удирдлага дор жижиг казах цэрэг ар болон хажуу талаас гэнэтийн цохилт өгч, дараа нь тэр даруй алга болж, Чингийн командлалыг шийдвэрлэх цохилт өгөхөөс эсвэл дайснаа бууж өгөхөөс сэргийлжээ. Эдгээр бүтэлгүйтэлд сэтгэл дундуур байсан Чингийн засгийн газар дээд командлагчдаа эргүүлэн татав. Зерен, Хадак, Дардан нарыг албан тушаалаас нь буулгав.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=61}}Казахын түүхч К.К.Абуев 1756–1757 онд Казахстанд хийсэн Чин улсын цуврал довтолгоо үр дүндээ бүтэлгүйтсэн гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Abuev|2013|p=107}} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2013 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |url=https://nabrk.kz/FileStore/dataFiles/d4/95/1176415/content/full.pdf?time=1701922963258&key=0920e1332efdf3cd2783b80c0969faa8&isPortal=true |title=Epistolary Heritage of the Kazakh Ruling Elite 1675–1821. Collection of Historical Documents in 2 Volumes |publisher=AO “ABDI Company” |year=2014 |editor=Erofeeva I. V. |volume=1 |location=Almaty |pages=696 |chapter=Letters of Kazakh Rulers, 1675–1780}} [[Ангилал:1756 он]] [[Ангилал:1757 он]] [[Ангилал:Казахстаны түүх]] [[Ангилал:Монголын түүх]] [[Ангилал:Чин улсын түүх]] [[Ангилал:Чин улс]] [[Ангилал:18-р зууны дайн]] [[Ангилал:1756 оны дайн]] [[Ангилал:1757 оны дайн]] [[Ангилал:Хятад-Казахстаны харилцаа]] [[Ангилал:18-р зууны Хятадын цэргийн түүх]] [[Ангилал:Казахын ханлиг]] [[Ангилал:Тэнгэр тэтгэгч]] c75t0zxhlpuawozfd2q3ih2uyxty9gs 854468 854467 2026-04-22T14:06:58Z HorseBro the hemionus 100126 854468 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Казах–Чин улсын дайн | place = Орчин үеийн Казахстан, Киргизстан, [[Шинжаан]] (Хятад), Баруун Монгол, Зүүнгарын хил хязгаар зэрэг зүүн болон, зүүн өмнөд Казахын тал нутаг | partof = [[Арван Их Аян]], [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] ба [[Казах–Чин улсын дайн]] | date = 1756–1757 | image = A Battle of the Qing Emperor Qianlong's Army with the Kazakhs.png | caption = Чин улсын эзэн хаан [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] армийн казахуудтай хийсэн тулаан, Жузеппе Кастильоне. | result = Чин улсын ялагдал{{sfn|Abuev|2013|p=107}} <br> *Чин улс Казахын Дундад Жүзийг эзлэн түрэмгийлж чадаагүй. | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан|Аблай хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз баатар<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Амарсанаа]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Тэнгэр тэтгэгч]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Эхний Казах–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|хятадаар]]: 第一次清哈戰爭; казах: Бірінші Цин-қазақ соғысы), [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] [[Чин улс|Чин улсын]] довтолгоон гэж нэрлэгдэх 1756–1757 оны Чин улсын [[Амарсанаа|Амарсанааг]] барих зорилготой цэргийн цуврал дайнууд байв. Казахын ханлиг болон Зүүнгарын Хаант Улс анх [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайнуудад]] нэг зууны турш дайн дажин, довтолгоонуудыг үйлдсэн. Хоёр улс хожим нь Чин улсын эсрэг, ялангуяа [[Арван Их аян|Арван Их аян дайны]] үеэр '''Эхний Казах–Чин улсын дайнд''' тулалдсан бөгөөд Чин улс ялагдал хүлээсэн. == Өмнөтгөл == [[Файл:Amursana.jpg|left|thumb|Зүүнгарын босогчидын удирдагч [[Амарсанаа]]. Түүний [[Аблай султан|Аблай хаантай]] гэр бүлийн холбоо (хүргэн хүүгийн хувьд) нь Чин [[улс]] болон [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] хоорондох дайныг өдөөсөн шалтгаан болсон юм.|190x190px]] 1755 оны хаврын эхээр Чин улсын 200,000 орчим цэрэгтэй томоохон арми Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрт довтлов. Мөн 1755 оны зун Чин улсын цэргүүд Зүүнгарыг эзлэн авав. Зүүнгарыг унасны дараа [[Хойд|Хойдын]] хаан Амарсанаа Чин улсын засаглалын эсрэг ард түмний чөлөөлөх хөдөлгөөнийг удирдсан боловч Ойрадын бүх феодал ноёд түүний дээд эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрөөгүй нь дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн юм.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=55}} Амарсанаа ердөө 200 дайчинтай холбоотнууддаа хаягдсан тул Аблай султаны удирдлага дор тал нутагт нуугдаж оржээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=55}} Чин улсын ордонд Казахын ханлигуудтай хэрхэн харьцах, Казахын захирагчдыг [[Төв Ази|Төв Азийн]] [[Түрэг]], [[Монгол]] ард түмний чөлөөлөх хөдөлгөөнд оролцохоос хэрхэн сэргийлэх тухай асуулт гарч ирэв. Дундад Жүз болон Чин улсын хооронд улс төрийн харилцаа холбоо тогтоогдов.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=55}} Зүүнгарын эсрэг дайны томоохон бэлтгэл ажил эхлэхээс өмнө, Чин улс Зүүнгарын хаант улсын хаан ширээнд нэр дэвшигчдийг сайтар хянаж байв. Агентууд болон Ойрадын дүрвэгчид 1755 оны өвөл, хаврын турш Зүүнгарыг эзэлсэн Казах захирагчид, голчлон Аблай султан нарын үүргийн талаар сайн мэдээлэлтэй байв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=55}} [[Даваач|Даваачийг]] ялагдсаны дараа [[Зүүн Туркестан]] руу зугтаж, Зүүнгарын Хаант Улсыг төрийн байгууллага болгон устгасны дараа эзэн хаан "Казахын асуудал"-ыг шийдвэрлэх хоёр боломжит шийдлийн талаар тушаал өгсөн:{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=56}} * Казахын цэргүүдийг Зүүнгараас гарахыг дипломат аргаар албадах оролдлого. * Тэднийг Богд хааны эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрөхийг албадах. Эсэргүүцэл гарсан тохиолдолд Казахын хүчний эсрэг Чин улсын цэргийг ашиглах. Зуны улиралд Чин улсын элч нар Аблай султаны ордонд казах цэргийг гаргахыг шаардсан тунхаглалтай ирэв. Үүний хариуд Аблай дипломат харилцаа тогтоохын тулд Чин улсын ордонд элчин сайдын яам илгээсэн бөгөөд үүнийг [[Бээжин|Бээжинд]] казахууд Чин улсаас хараат байдлаа хүлээн зөвшөөрөхөд бэлэн байгаагийн илэрхийлэл гэж тайлбарлаж байв. Гэсэн хэдий ч дараагийн үйл явдлууд Чин улсын эзэн хаан [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хуурмаг төсөөллийг үгүйсгэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=56–57}} Амарсанаагийн байршил Чин улсын командлалд мэдэгдэхэд Аблай султаны хуаран руу элч илгээж, Зүүнгар хунтайжийг бууж өгөхийг шаарджээ. Казах султан энэ шаардлагыг биелүүлэхээс татгалзаж, Ерали Султаны удирдлаган дор Бага Жүзын анги нэгтгэлүүдийн дэмжлэгтэйгээр Дундад Жүзын цэрэгтэй хамт Чин улсын цэргийг угтахаар жагсчээ.{{sfn|Erofeeva|2014|p=276}} == Дайны явц == Аблай султаны хуаран руу илгээсэн элчин сайдын яам Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээлгэн өгөхөөс эрс татгалзсан хариу авсан.{{sfn|Erofeeva|2014|p=276}}{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=58}} Үүний дараа Чин улсын засгийн газар хойд болон өмнөд армиудад Казахын тал нутаг руу хоёр цуваагаар давшихыг тушаав.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=58}} Үүний хариуд Аблай Амарсанаагийн дэмжигчдийн хамт Дундад болон Ахлах Жүзийн дайчдын цэргийг цуглуулж, Чин улсын цэргүүдтэй тулгарахаар хөдөлсөн. Хожим нь Ерали султаны удирдлаган дор Бага Жүзийн Казахын цэргүүд тэднийг бэхжүүлэхээр ирсэн.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=58}}{{sfn|Abuev|2013|p=104}} Казах цэргүүд болон тоогоороо давуу Чин улсын цэргүүдийн хооронд цуст тулаанууд өрнөжээ.{{sfn|Erofeeva|2014|p=276}} Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон Аягуз голын эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2013|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}} Аблайн хүчний тасралтгүй эсэргүүцэл нь Зеренийн удирдсан Чин улсын цэргийн төлөвлөгөөг тасалдуулсан. Эзэн хааны зарлигт Зерен армийг удирдаж байхдаа алдаа гаргаж, зохих төлөвлөгөөгүйгээр ажилласан гэж тэмдэглэсэн; хожим нь түүнийг цолноос нь хасаж, шийтгэсэн. Баруун армийн командлалыг Дардан, хойд армийн командлалыг Хадах руу шилжүүлсэн боловч эдгээр командлагчид мөн амжилтанд хүрч чадаагүй юм.{{sfn|Abuev|2013|pp=104–105}} == Үр дүн == Чингийн армийн зуны аян дайны үр дүнг үнэлж үзвэл Манжууд казахуудыг Төв Азийн ард түмний Чин улсын эсрэг хөдөлгөөнөөс гарч, Амарсанаа бууж өгөхийг албадаад зогсохгүй цуврал ялагдал хүлээгээд, хүчээ ар тал руугаа арай ядан ухарч чаджээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=61}} Амарсанаа чөлөөтэй байсан бөгөөд казах захирагчид Чингийн эзэн хаанд хүлээгдэж байсан үнэнч байдлаа харуулаагүй, харин түүний хүчний эсрэг зэвсэгт эсэргүүцэл үзүүлсэн.{{sfn|Abuev|2013|p=105}} Зөвлөлтийн түүхчид [[Сулейменов, Рамазан Бимашевич|Р.Б. Сулейменов]] болон [[Моисеев, Владимир Анисимович|В.А. Моисеев]] нар эрч хүчтэй, чадварлаг командлагч гэдгээ баталж, зориг, эр зоригийг харуулсан Аблай султаны үүргийг онцолжээ. Түүний удирдлага дор жижиг казах цэрэг ар болон хажуу талаас гэнэтийн цохилт өгч, дараа нь тэр даруй алга болж, Чингийн командлалыг шийдвэрлэх цохилт өгөхөөс эсвэл дайснаа бууж өгөхөөс сэргийлжээ. Эдгээр бүтэлгүйтэлд сэтгэл дундуур байсан Чингийн засгийн газар дээд командлагчдаа эргүүлэн татав. Зерен, Хадак, Дардан нарыг албан тушаалаас нь буулгав.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=61}}Казахын түүхч К.К.Абуев 1756–1757 онд Казахстанд хийсэн Чин улсын цуврал довтолгоо үр дүндээ бүтэлгүйтсэн гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Abuev|2013|p=107}} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2013 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |url=https://nabrk.kz/FileStore/dataFiles/d4/95/1176415/content/full.pdf?time=1701922963258&key=0920e1332efdf3cd2783b80c0969faa8&isPortal=true |title=Epistolary Heritage of the Kazakh Ruling Elite 1675–1821. Collection of Historical Documents in 2 Volumes |publisher=AO “ABDI Company” |year=2014 |editor=Erofeeva I. V. |volume=1 |location=Almaty |pages=696 |chapter=Letters of Kazakh Rulers, 1675–1780}} [[Ангилал:1756 он]] [[Ангилал:1757 он]] [[Ангилал:Казахстаны түүх]] [[Ангилал:Монголын түүх]] [[Ангилал:Чин улсын түүх]] [[Ангилал:Чин улс]] [[Ангилал:18-р зууны дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] dmwacz5bllp9hnrw2h8fqtj65gn2gst 854470 854468 2026-04-22T14:07:47Z HorseBro the hemionus 100126 854470 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Казах–Чин улсын дайн | place = Орчин үеийн Казахстан, Киргизстан, [[Шинжаан]] (Хятад), Баруун Монгол, Зүүнгарын хил хязгаар зэрэг зүүн болон, зүүн өмнөд Казахын тал нутаг | partof = [[Арван Их Аян]], [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] ба [[Казах–Чин улсын дайн]] | date = 1756–1757 | image = A Battle of the Qing Emperor Qianlong's Army with the Kazakhs.png | caption = Чин улсын эзэн хаан [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] армийн казахуудтай хийсэн тулаан, Жузеппе Кастильоне. | result = Чин улсын ялагдал{{sfn|Abuev|2013|p=107}} <br> *Чин улс Казахын Дундад Жүзийг эзлэн түрэмгийлж чадаагүй. | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан|Аблай хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз баатар<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Амарсанаа]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Тэнгэр тэтгэгч]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Эхний Казах–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|хятадаар]]: 第一次清哈戰爭; [[Казах хэл|казах]]: Бірінші Цин-қазақ соғысы), [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] [[Чин улс|Чин улсын]] довтолгоон гэж нэрлэгдэх 1756–1757 оны Чин улсын [[Амарсанаа|Амарсанааг]] барих зорилготой цэргийн цуврал дайнууд байв. Казахын ханлиг болон Зүүнгарын Хаант Улс анх [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайнуудад]] нэг зууны турш дайн дажин, довтолгоонуудыг үйлдсэн. Хоёр улс хожим нь Чин улсын эсрэг, ялангуяа [[Арван Их аян|Арван Их аян дайны]] үеэр '''Эхний Казах–Чин улсын дайнд''' тулалдсан бөгөөд Чин улс ялагдал хүлээсэн. == Өмнөтгөл == [[Файл:Amursana.jpg|left|thumb|Зүүнгарын босогчидын удирдагч [[Амарсанаа]]. Түүний [[Аблай султан|Аблай хаантай]] гэр бүлийн холбоо (хүргэн хүүгийн хувьд) нь Чин [[улс]] болон [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] хоорондох дайныг өдөөсөн шалтгаан болсон юм.|190x190px]] 1755 оны хаврын эхээр Чин улсын 200,000 орчим цэрэгтэй томоохон арми Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрт довтлов. Мөн 1755 оны зун Чин улсын цэргүүд Зүүнгарыг эзлэн авав. Зүүнгарыг унасны дараа [[Хойд|Хойдын]] хаан Амарсанаа Чин улсын засаглалын эсрэг ард түмний чөлөөлөх хөдөлгөөнийг удирдсан боловч Ойрадын бүх феодал ноёд түүний дээд эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрөөгүй нь дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн юм.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=55}} Амарсанаа ердөө 200 дайчинтай холбоотнууддаа хаягдсан тул Аблай султаны удирдлага дор тал нутагт нуугдаж оржээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=55}} Чин улсын ордонд Казахын ханлигуудтай хэрхэн харьцах, Казахын захирагчдыг [[Төв Ази|Төв Азийн]] [[Түрэг]], [[Монгол]] ард түмний чөлөөлөх хөдөлгөөнд оролцохоос хэрхэн сэргийлэх тухай асуулт гарч ирэв. Дундад Жүз болон Чин улсын хооронд улс төрийн харилцаа холбоо тогтоогдов.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=55}} Зүүнгарын эсрэг дайны томоохон бэлтгэл ажил эхлэхээс өмнө, Чин улс Зүүнгарын хаант улсын хаан ширээнд нэр дэвшигчдийг сайтар хянаж байв. Агентууд болон Ойрадын дүрвэгчид 1755 оны өвөл, хаврын турш Зүүнгарыг эзэлсэн Казах захирагчид, голчлон Аблай султан нарын үүргийн талаар сайн мэдээлэлтэй байв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=55}} [[Даваач|Даваачийг]] ялагдсаны дараа [[Зүүн Туркестан]] руу зугтаж, Зүүнгарын Хаант Улсыг төрийн байгууллага болгон устгасны дараа эзэн хаан "Казахын асуудал"-ыг шийдвэрлэх хоёр боломжит шийдлийн талаар тушаал өгсөн:{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=56}} * Казахын цэргүүдийг Зүүнгараас гарахыг дипломат аргаар албадах оролдлого. * Тэднийг Богд хааны эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрөхийг албадах. Эсэргүүцэл гарсан тохиолдолд Казахын хүчний эсрэг Чин улсын цэргийг ашиглах. Зуны улиралд Чин улсын элч нар Аблай султаны ордонд казах цэргийг гаргахыг шаардсан тунхаглалтай ирэв. Үүний хариуд Аблай дипломат харилцаа тогтоохын тулд Чин улсын ордонд элчин сайдын яам илгээсэн бөгөөд үүнийг [[Бээжин|Бээжинд]] казахууд Чин улсаас хараат байдлаа хүлээн зөвшөөрөхөд бэлэн байгаагийн илэрхийлэл гэж тайлбарлаж байв. Гэсэн хэдий ч дараагийн үйл явдлууд Чин улсын эзэн хаан [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хуурмаг төсөөллийг үгүйсгэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=56–57}} Амарсанаагийн байршил Чин улсын командлалд мэдэгдэхэд Аблай султаны хуаран руу элч илгээж, Зүүнгар хунтайжийг бууж өгөхийг шаарджээ. Казах султан энэ шаардлагыг биелүүлэхээс татгалзаж, Ерали Султаны удирдлаган дор Бага Жүзын анги нэгтгэлүүдийн дэмжлэгтэйгээр Дундад Жүзын цэрэгтэй хамт Чин улсын цэргийг угтахаар жагсчээ.{{sfn|Erofeeva|2014|p=276}} == Дайны явц == Аблай султаны хуаран руу илгээсэн элчин сайдын яам Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээлгэн өгөхөөс эрс татгалзсан хариу авсан.{{sfn|Erofeeva|2014|p=276}}{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=58}} Үүний дараа Чин улсын засгийн газар хойд болон өмнөд армиудад Казахын тал нутаг руу хоёр цуваагаар давшихыг тушаав.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=58}} Үүний хариуд Аблай Амарсанаагийн дэмжигчдийн хамт Дундад болон Ахлах Жүзийн дайчдын цэргийг цуглуулж, Чин улсын цэргүүдтэй тулгарахаар хөдөлсөн. Хожим нь Ерали султаны удирдлаган дор Бага Жүзийн Казахын цэргүүд тэднийг бэхжүүлэхээр ирсэн.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=58}}{{sfn|Abuev|2013|p=104}} Казах цэргүүд болон тоогоороо давуу Чин улсын цэргүүдийн хооронд цуст тулаанууд өрнөжээ.{{sfn|Erofeeva|2014|p=276}} Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон Аягуз голын эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2013|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}} Аблайн хүчний тасралтгүй эсэргүүцэл нь Зеренийн удирдсан Чин улсын цэргийн төлөвлөгөөг тасалдуулсан. Эзэн хааны зарлигт Зерен армийг удирдаж байхдаа алдаа гаргаж, зохих төлөвлөгөөгүйгээр ажилласан гэж тэмдэглэсэн; хожим нь түүнийг цолноос нь хасаж, шийтгэсэн. Баруун армийн командлалыг Дардан, хойд армийн командлалыг Хадах руу шилжүүлсэн боловч эдгээр командлагчид мөн амжилтанд хүрч чадаагүй юм.{{sfn|Abuev|2013|pp=104–105}} == Үр дүн == Чингийн армийн зуны аян дайны үр дүнг үнэлж үзвэл Манжууд казахуудыг Төв Азийн ард түмний Чин улсын эсрэг хөдөлгөөнөөс гарч, Амарсанаа бууж өгөхийг албадаад зогсохгүй цуврал ялагдал хүлээгээд, хүчээ ар тал руугаа арай ядан ухарч чаджээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=61}} Амарсанаа чөлөөтэй байсан бөгөөд казах захирагчид Чингийн эзэн хаанд хүлээгдэж байсан үнэнч байдлаа харуулаагүй, харин түүний хүчний эсрэг зэвсэгт эсэргүүцэл үзүүлсэн.{{sfn|Abuev|2013|p=105}} Зөвлөлтийн түүхчид [[Сулейменов, Рамазан Бимашевич|Р.Б. Сулейменов]] болон [[Моисеев, Владимир Анисимович|В.А. Моисеев]] нар эрч хүчтэй, чадварлаг командлагч гэдгээ баталж, зориг, эр зоригийг харуулсан Аблай султаны үүргийг онцолжээ. Түүний удирдлага дор жижиг казах цэрэг ар болон хажуу талаас гэнэтийн цохилт өгч, дараа нь тэр даруй алга болж, Чингийн командлалыг шийдвэрлэх цохилт өгөхөөс эсвэл дайснаа бууж өгөхөөс сэргийлжээ. Эдгээр бүтэлгүйтэлд сэтгэл дундуур байсан Чингийн засгийн газар дээд командлагчдаа эргүүлэн татав. Зерен, Хадак, Дардан нарыг албан тушаалаас нь буулгав.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=61}}Казахын түүхч К.К.Абуев 1756–1757 онд Казахстанд хийсэн Чин улсын цуврал довтолгоо үр дүндээ бүтэлгүйтсэн гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Abuev|2013|p=107}} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2013 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |url=https://nabrk.kz/FileStore/dataFiles/d4/95/1176415/content/full.pdf?time=1701922963258&key=0920e1332efdf3cd2783b80c0969faa8&isPortal=true |title=Epistolary Heritage of the Kazakh Ruling Elite 1675–1821. Collection of Historical Documents in 2 Volumes |publisher=AO “ABDI Company” |year=2014 |editor=Erofeeva I. V. |volume=1 |location=Almaty |pages=696 |chapter=Letters of Kazakh Rulers, 1675–1780}} [[Ангилал:1756 он]] [[Ангилал:1757 он]] [[Ангилал:Казахстаны түүх]] [[Ангилал:Монголын түүх]] [[Ангилал:Чин улсын түүх]] [[Ангилал:Чин улс]] [[Ангилал:18-р зууны дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] 9pr4vk7umw451k4owiqxzh272uqhib6 Алексей Васильев 0 146136 854469 2026-04-22T14:07:32Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Алексе́й Васи́льев''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Алексе́й Никола́евич Васи́льев,'' 1877 оны 5-р сарын 16-нд төрсөн — 1940 оны 12-р сарын 30-нд нас барсан) — Зөвлөлтийн дипломат. * 1904 оноос хойш /РСДРП/ намын гишүүн. 1905 оны Оросын хувьгалын зүтгэлтэн. Нууц сонин гаргаж байсан..." 854469 wikitext text/x-wiki '''Алексе́й Васи́льев''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Алексе́й Никола́евич Васи́льев,'' 1877 оны 5-р сарын 16-нд төрсөн — 1940 оны 12-р сарын 30-нд нас барсан) — Зөвлөлтийн дипломат. * 1904 оноос хойш /РСДРП/ намын гишүүн. 1905 оны Оросын хувьгалын зүтгэлтэн. Нууц сонин гаргаж байсан. * 1923 оны 8-р сарын 1-нээс 1925 оны 8-р сарын 29 хүртэл 2 жил ЗХУ-ын [[Монгол]] дахь Бүрэн эрхт төлөөлөгч. * 1925-1926 онд тэрээр Хятадын [[Мүгдэн|Мугдэн]] хотод ЗХУ-ын Ерөнхий консул. * 1926 оноос Коммунист Интернационалын Гүйцэтгэх хорооны Дорнодын хэлтэст ажиллаж байсан. * 1929-1930 онд ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн Хэрэг эрхлэх газрын захирал байв. * 1935-1936 онд ЗХУ-ын А.Пушкины нэрэмжит Дүрслэх урлагийн музейн захирал байв. eotas451tv11uha5ix2b6rng3h623uf Олег Дерковский 0 146137 854475 2026-04-22T14:19:37Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Олег Дерковский''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Оле́г Миха́йлович Дерко́вский,'' 1939 оны 8-р сарын 2-нд Зөвлөлт Украины Харьков хотод төрсөн— 2010 оны 11-р сарын 13-нд Москва хотод нас барсан) — зөвлөлтийн болон оросын мэргэжлийн дипломат. 1992 онд ОХУ-ын Онц бөгөөд Бүрэн эр..." 854475 wikitext text/x-wiki '''Олег Дерковский''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Оле́г Миха́йлович Дерко́вский,'' 1939 оны 8-р сарын 2-нд Зөвлөлт Украины Харьков хотод төрсөн— 2010 оны 11-р сарын 13-нд Москва хотод нас барсан) — зөвлөлтийн болон оросын мэргэжлийн дипломат. 1992 онд ОХУ-ын Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цол хүртсэн. == Намтар == Олег Дерковский 1963 онд ЗХУ-ын Гадаад хэргийн яамны Москвагийн Олон улсын харилцааны дээд сургуулийг, 1976 онд ЗХУ-ын Гадаад хэргийн яамны Дипломат академийг төгссөн. Тэрээр ЗХУ/Оросын Гадаад хэргийн яаманд болон Ирак, Йемен, Египет, АНУ-ын Элчин сайдын яаманд янз бүрийн албан тушаал хашиж байсан. 1992-1998 оны 1-р сарын 30 хүртэл тэрээр ОХУ-аас [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Арабын Нэгдсэн Эмират Улсад]] суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайдаар ажиллаж байсан. 1998-1999 онд тэрээр [[Оросын Гадаад хэргийн яам|Оросын Гадаад хэргийн яамны]] [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|ТУХН]]-ийн орнуудын 4-р газрын захирлаар ажиллаж байсан. 1999 оны 10-р сарын 18-наас 2006 оны 3-р сарын 24 хүртэл тэрээр [[Оросын Холбооны Улс|Оросын Холбооны Улсаас]] [[Монгол Улс|Монгол Улсад]] суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайдаар ажилласан. Тэрээр [[Англи хэл|англи]], [[Араб хэл|араб]] хэлтэй байв. ne28ddh0jr5hsi92ivsm78xti5wxw28 Артём Оганов 0 146138 854484 2026-04-22T14:51:37Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Артём Оганов''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Артём Валерьевич Оганов'', 1973 онд Москва хотод төрсөн) - [[Дархан (хот)|Дархан]] хот дахь Оросын Ерөнхий консул. == Намтар == Артём Оганов 1999 оноос хойш дипломат албанд ажиллаж байна. Тэрээр Оросын Гадаад хэргийн яамны төв аппа..." 854484 wikitext text/x-wiki '''Артём Оганов''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Артём Валерьевич Оганов'', 1973 онд Москва хотод төрсөн) - [[Дархан (хот)|Дархан]] хот дахь Оросын Ерөнхий консул. == Намтар == Артём Оганов 1999 оноос хойш дипломат албанд ажиллаж байна. Тэрээр Оросын Гадаад хэргийн яамны төв аппарат болон Монгол болон Казахстан улсад янз бүрийн дипломат албан тушаал хашиж байсан бөгөөд үүнд Азийн нэгдүгээр газрын зөвлөх (2011-2014), Монгол Улс дахь Оросын Элчин сайдын яамны зөвлөх (2014-2016), Оросын ГХЯ-ны Консулын газрын зөвлөх (2017-2020), Алматы дахь Оросын Ерөнхий консулын газрын консул-зөвлөх (2020-2023), Азийн нэгдүгээр газрын хэлтсийн дарга (2023-2026) зэрэг албан тушаалуудыг хашиж байсан. 2026 оны 2-р сараас [[Дархан (хот)|Дархан]] хот дахь Оросын Ерөнхий консулаар ажиллаж байна. Тэрээр монгол, англи хэлтэй. Эхнэр 3 хүүхэдтэй. 74l95glg2lck8xv9d4e3riuec5kt1uh 854485 854484 2026-04-22T14:54:45Z Avirmed Batsaikhan 53733 854485 wikitext text/x-wiki '''Артём Оганов''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Артём Валерьевич Оганов'', 1973 онд [[Москва]] хотод төрсөн) - [[Дархан (хот)|Дархан]] хот дахь Оросын Ерөнхий консул. == Намтар == Артём Оганов Улаанбаатар хотын Зөвлөлтийн дунд сургуульд 1980-аад онд сурч байсан бөгөөд 1999 оноос хойш Оросын дипломат албанд ажиллаж байна. Тэрээр Оросын Гадаад хэргийн яамны төв аппарат болон Монгол болон Казахстан улсад суугаа Оросын ЭСЯ-нд дипломат албан тушаал хашиж байсан. Азийн нэгдүгээр газрын зөвлөх (2011-2014), Монгол Улс дахь Оросын Элчин сайдын яамны зөвлөх (2014-2016), Оросын ГХЯ-ны Консулын газрын зөвлөх (2017-2020), Алматы дахь Оросын Ерөнхий консулын газрын консул-зөвлөх (2020-2023), Азийн нэгдүгээр газрын Монголын хэлтсийн дарга (2023-2026) зэрэг албан тушаалуудыг хашиж байсан. 2026 оны 2-р сараас [[Дархан (хот)|Дархан]] хот дахь Оросын Ерөнхий консулаар ажиллаж байна. Тэрээр монгол, англи хэлтэй. Эхнэр 3 хүүхэдтэй. aiuow4a6a9g8yre6cdc47y6xese9856 854487 854485 2026-04-22T14:58:37Z Avirmed Batsaikhan 53733 854487 wikitext text/x-wiki '''Артём Оганов''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Артём Валерьевич Оганов'', 1973 онд [[Москва]] хотод төрсөн) - [[Дархан (хот)|Дархан]] хот дахь Оросын Ерөнхий консул. == Намтар == Артём Оганов Улаанбаатар хотын Зөвлөлтийн дунд сургуульд 1980-аад онд сурч байсан. Тэрээр 1999 онд ОХУ-ын ГХЯ-ны Олон улсын харилцааны дээд сургууль төгсөөд Оросын Гадаад хэргийн яамны төв аппарат болон Монгол болон Казахстан улсад суугаа Оросын ЭСЯ-нд дипломат албан тушаал хашиж байсан. А.Оганов Азийн нэгдүгээр газрын зөвлөх (2011-2014), Монгол Улс дахь Оросын Элчин сайдын яамны зөвлөх (2014-2016), Оросын ГХЯ-ны Консулын газрын зөвлөх (2017-2020), Алматы дахь Оросын Ерөнхий консулын газрын консул-зөвлөх (2020-2023), Азийн нэгдүгээр газрын Монголын хэлтсийн дарга (2023-2026) зэрэг албан тушаалуудыг хашиж байсан. 2026 оны 2-р сараас [[Дархан (хот)|Дархан]] хот дахь Оросын Ерөнхий консулаар ажиллаж байна. Тэрээр монгол, англи хэлтэй. Эхнэр 3 хүүхэдтэй. 60z5tkmeglidnm1yy35fz6am79fuz28 854488 854487 2026-04-22T15:00:23Z Avirmed Batsaikhan 53733 854488 wikitext text/x-wiki '''Артём Оганов''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Артём Валерьевич Оганов'', 1973 онд [[Москва]] хотод төрсөн) - [[Дархан (хот)|Дархан]] хот дахь Оросын Ерөнхий консул. == Намтар == Артём Оганов Улаанбаатар хотын Зөвлөлтийн дунд сургуульд 1980-аад онд сурч байсан. Тэрээр 1999 онд ОХУ-ын ГХЯ-ны Олон улсын харилцааны дээд сургууль төгсөөд Оросын Гадаад хэргийн яамны төв аппарат болон Монгол болон Казахстан улсад суугаа Оросын ЭСЯ-нд дипломат албан тушаал хашиж байсан. А.Оганов Азийн нэгдүгээр газрын зөвлөх (2011-2014), Монгол Улс дахь Оросын Элчин сайдын яамны зөвлөх (2014-2016), Оросын ГХЯ-ны Консулын газрын зөвлөх (2017-2020), Алматы дахь Оросын Ерөнхий консулын газрын консул-зөвлөх (2020-2023), Азийн нэгдүгээр газрын Монголын хэлтсийн дарга (2023-2026) зэрэг албан тушаалуудыг хашиж байсан. 2026 оны 2-р сараас [[Дархан (хот)|Дархан]] хот дахь Оросын Ерөнхий консулаар ажиллаж байна. Тэрээр 2020 оны 6-р сард 1-р зэргийн зөвлөх дипломат цол хүртсэн бөгөөд монгол, англи хэлтэй. Эхнэр 3 хүүхэдтэй. lpmksjpxf4n6z1ssya9vw8evbb4cahy 854489 854488 2026-04-22T15:01:14Z Avirmed Batsaikhan 53733 854489 wikitext text/x-wiki '''Артём Оганов''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Артём Валерьевич Оганов'', 1973 онд [[Москва]] хотод төрсөн) - [[Дархан (хот)|Дархан]] хот дахь Оросын Ерөнхий консул. == Намтар == Артём Оганов Улаанбаатар хотын Зөвлөлтийн дунд сургуульд 1980-аад онд сурч байсан. Тэрээр 1999 онд ОХУ-ын ГХЯ-ны Олон улсын харилцааны дээд сургууль төгсөөд Оросын Гадаад хэргийн яамны төв аппарат болон Монгол болон Казахстан улсад суугаа Оросын ЭСЯ-нд дипломат албан тушаал хашиж байсан. А.Оганов Азийн нэгдүгээр газрын зөвлөх (2011-2014), Монгол Улс дахь Оросын Элчин сайдын яамны зөвлөх (2014-2016), Оросын ГХЯ-ны Консулын газрын зөвлөх (2017-2020), Казахстаны [[Алматы]] хот дахь Оросын Ерөнхий консулын газрын консул-зөвлөх (2020-2023), Азийн нэгдүгээр газрын Монголын хэлтсийн дарга (2023-2026) зэрэг албан тушаалуудыг хашиж байсан. 2026 оны 2-р сараас [[Дархан (хот)|Дархан]] хот дахь Оросын Ерөнхий консулаар ажиллаж байна. Тэрээр 2020 оны 6-р сард 1-р зэргийн зөвлөх дипломат цол хүртсэн бөгөөд монгол, англи хэлтэй. Эхнэр 3 хүүхэдтэй. mzj7i2kqoozrulbyj2r7wyx768vkjpg 854491 854489 2026-04-22T15:17:04Z Avirmed Batsaikhan 53733 854491 wikitext text/x-wiki '''Артём Оганов''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Артём Валерьевич Оганов'', 1973 оны 1-р сарын 1-нд [[Москва]] хотод төрсөн) - [[Дархан (хот)|Дархан]] хот дахь Оросын Ерөнхий консул. == Намтар == Артём Оганов Улаанбаатар хотын Зөвлөлтийн дунд сургуульд 1990-ээд оны эхээр сурч төгссөн. Тэрээр 1999 онд ОХУ-ын ГХЯ-ны Олон улсын харилцааны дээд сургууль төгсөөд Оросын Гадаад хэргийн яамны төв аппарат болон Монгол болон Казахстан улсад суугаа Оросын ЭСЯ-нд дипломат албан тушаал хашиж байсан. А.Оганов Азийн нэгдүгээр газрын зөвлөх (2011-2014), Монгол Улс дахь Оросын Элчин сайдын яамны зөвлөх (2014-2016), Оросын ГХЯ-ны Консулын газрын зөвлөх (2017-2020), Казахстаны [[Алматы]] хот дахь Оросын Ерөнхий консулын газрын консул-зөвлөх (2020-2023), Азийн нэгдүгээр газрын Монголын хэлтсийн дарга (2023-2026) зэрэг албан тушаалуудыг хашиж байсан. 2026 оны 2-р сараас [[Дархан (хот)|Дархан]] хот дахь Оросын Ерөнхий консулаар ажиллаж байна. Тэрээр 2020 оны 6-р сард 1-р зэргийн зөвлөх дипломат цол хүртсэн бөгөөд монгол, англи хэлтэй. Эхнэр 3 хүүхэдтэй. ra7yzcgl2tkai33epsabigowyd4gsv5 Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/Тайланд 828 146139 854495 2026-04-22T15:50:01Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "return { name = 'Тайланд', top = 20.6, bottom = 5.4, left = 97.1, right = 106.0, defaultscale = 0.6, image = 'Thailand adm location map.svg', image1 = 'Thailand location relief map.svg' }" 854495 Scribunto text/plain return { name = 'Тайланд', top = 20.6, bottom = 5.4, left = 97.1, right = 106.0, defaultscale = 0.6, image = 'Thailand adm location map.svg', image1 = 'Thailand location relief map.svg' } 3tzwajuapmwht1fua6jewh5h0z098ry Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/Ойрх Дорнод3 828 146140 854506 2026-04-22T19:01:45Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "return { name = 'Ойрх Дорнод', x = '50.0 + 143.2394488 * (2.238026669-($1 * pi / 180)) * sin(0.497465385 * ($2 - 50) * pi / 180) * 0.654', y = '50 - 143.2394488 * (1.714427893 - (2.238026669-($1 * pi / 180)) * cos(0.497465385 * ($2 - 50) * pi / 180))', image = 'Outline map of Middle East.svg', image1 = 'Relief Map of Middle East.jpg' }" 854506 Scribunto text/plain return { name = 'Ойрх Дорнод', x = '50.0 + 143.2394488 * (2.238026669-($1 * pi / 180)) * sin(0.497465385 * ($2 - 50) * pi / 180) * 0.654', y = '50 - 143.2394488 * (1.714427893 - (2.238026669-($1 * pi / 180)) * cos(0.497465385 * ($2 - 50) * pi / 180))', image = 'Outline map of Middle East.svg', image1 = 'Relief Map of Middle East.jpg' } 66gihaiqtkcdaiwyrdo7m2ogrb3qhlh Ангилал:Египетийн Араб-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл 14 146141 854517 2026-04-22T19:43:13Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Non-Mongolian-language text category}} [[Ангилал:Араб-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл|Египетийн]]" 854517 wikitext text/x-wiki {{Non-Mongolian-language text category}} [[Ангилал:Араб-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл|Египетийн]] pn3fmzcap50qfoy49901hfnq9a7w00q Файл:Jakarta Indonesia National-Monument-02.jpg 6 146142 854533 2026-04-23T07:37:33Z Enkhsaihan2005 64429 854533 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 Загвар:To USD/data/2024 10 146143 854548 2026-04-23T09:50:47Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "<noinclude><!--Note that the three-letter codes below are ISO country codes, not currency abbreviations--></noinclude><includeonly>{{#switch:{{{2}}} |Aruba|ABW={{#expr:({{{1}}}/1.79)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Afghanistan|AFG={{#expr:({{{1}}}/70.343)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Angola|AGO={{#expr:({{{1}}}/1009.027405)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Albania|ALB={{#expr:({{{1}}}/93.0925)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|..." 854548 wikitext text/x-wiki <noinclude><!--Note that the three-letter codes below are ISO country codes, not currency abbreviations--></noinclude><includeonly>{{#switch:{{{2}}} |Aruba|ABW={{#expr:({{{1}}}/1.79)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Afghanistan|AFG={{#expr:({{{1}}}/70.343)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Angola|AGO={{#expr:({{{1}}}/1009.027405)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Albania|ALB={{#expr:({{{1}}}/93.0925)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Andorra|AND={{#expr:({{{1}}}/0.92389)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |United Arab Emirates|ARE={{#expr:({{{1}}}/3.6725)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Argentina|ARG={{#expr:({{{1}}}/914.694883)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Armenia|ARM={{#expr:({{{1}}}/392.73)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |American Samoa|ASM={{#expr:({{{1}}}/1)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Antigua and Barbuda|ATG={{#expr:({{{1}}}/2.7)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Australia|AUS={{#expr:({{{1}}}/1.525322)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Austria|AUT={{#expr:({{{1}}}/0.923889546117607)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Azerbaijan|AZE={{#expr:({{{1}}}/1.7)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Burundi|BDI={{#expr:({{{1}}}/4769.853105)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Belgium|BEL={{#expr:({{{1}}}/0.923889546117607)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Benin|BEN={{#expr:({{{1}}}/606.345298)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Burkina Faso|BFA={{#expr:({{{1}}}/606.345298)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Bangladesh|BGD={{#expr:({{{1}}}/111.140585)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Bulgaria|BGR={{#expr:({{{1}}}/1.807842)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Bahrain|BHR={{#expr:({{{1}}}/0.376)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Bahamas, The|BHS={{#expr:({{{1}}}/1)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Bosnia and Herzegovina|BIH={{#expr:({{{1}}}/1.807564)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Belarus|BLR={{#expr:({{{1}}}/3.246192)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Belize|BLZ={{#expr:({{{1}}}/2)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Bermuda|BMU={{#expr:({{{1}}}/1)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Bolivia|BOL={{#expr:({{{1}}}/6.91)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Brazil|BRA={{#expr:({{{1}}}/5.3889349057)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Barbados|BRB={{#expr:({{{1}}}/2)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Brunei Darussalam|BRN={{#expr:({{{1}}}/1.336033)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Bhutan|BTN={{#expr:({{{1}}}/83.6692815809)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Botswana|BWA={{#expr:({{{1}}}/13.563133)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Central African Republic|CAF={{#expr:({{{1}}}/606.345298)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Canada|CAN={{#expr:({{{1}}}/1.36935976604092)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Switzerland|CHE={{#expr:({{{1}}}/0.880440833333333)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Channel Islands|CHI={{#expr:({{{1}}}/0.782415)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Chile|CHL={{#expr:({{{1}}}/943.572167)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |China|CHN={{#expr:({{{1}}}/7.197491)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Cote d'Ivoire|CIV={{#expr:({{{1}}}/606.345298)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Cameroon|CMR={{#expr:({{{1}}}/606.345298)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Congo, Dem. Rep.|COD={{#expr:({{{1}}}/2822.88335)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Congo, Rep.|COG={{#expr:({{{1}}}/606.345298)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Colombia|COL={{#expr:({{{1}}}/4074.434167)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Comoros|COM={{#expr:({{{1}}}/454.523861)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Cabo Verde|CPV={{#expr:({{{1}}}/101.9220107982)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Costa Rica|CRI={{#expr:({{{1}}}/515.109772)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Curacao|CUW={{#expr:({{{1}}}/1.79)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Cayman Islands|CYM={{#expr:({{{1}}}/0.83333)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Cyprus|CYP={{#expr:({{{1}}}/0.92389)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Czechia|CZE={{#expr:({{{1}}}/23.2168333333333)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Germany|DEU={{#expr:({{{1}}}/0.923889546117607)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Djibouti|DJI={{#expr:({{{1}}}/177.721)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Dominica|DMA={{#expr:({{{1}}}/2.7)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Denmark|DNK={{#expr:({{{1}}}/6.89448141666666)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Dominican Republic|DOM={{#expr:({{{1}}}/59.565133)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Algeria|DZA={{#expr:({{{1}}}/134.053242)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Ecuador|ECU={{#expr:({{{1}}}/1)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Egypt, Arab Rep.|EGY={{#expr:({{{1}}}/35.7339309623)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Eritrea|ERI={{#expr:({{{1}}}/15.075)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Spain|ESP={{#expr:({{{1}}}/0.923889546117607)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Estonia|EST={{#expr:({{{1}}}/0.923889546117607)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Ethiopia|ETH={{#expr:({{{1}}}/78.7)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Kosovo|UVK<!-- Unilateral Euro adoption --> |Montenegro|MNE<!-- Unilateral Euro adoption --> |Andorra|AND<!-- Euro monetary agreement --> |Monaco|MCO<!-- Euro monetary agreement --> |San Marino|SMR<!-- Euro monetary agreement --> |Vatican City|VAT<!-- Euro monetary agreement --> |Austria|AUT |Belgium|BEL |Cyprus|CYP |Estonia|EST |Finland|FIN |France|FRA |Germany|DEU |Greece|GRC |Italy|ITA |Ireland|IRL |Latvia|LVA |Lithuania|LTU |Luxembourg|LUX |Malta|MLT |Netherlands|NLD |Portugal|PRT |Slovakia|SVK |Slovenia|SVN |Spain|ESP |Euro Area|EMU|EUR={{#expr:({{{1}}}/ 0.924)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Finland|FIN={{#expr:({{{1}}}/0.923889546117607)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Fiji|FJI={{#expr:({{{1}}}/2.2683)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |France|FRA={{#expr:({{{1}}}/0.923889546117607)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Faroe Islands|FRO={{#expr:({{{1}}}/6.8944814167)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Micronesia, Fed. Sts.|FSM={{#expr:({{{1}}}/1)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Gabon|GAB={{#expr:({{{1}}}/606.345298)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |United Kingdom|GBR={{#expr:({{{1}}}/0.782414580986262)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Georgia|GEO={{#expr:({{{1}}}/2.7207909836)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Ghana|GHA={{#expr:({{{1}}}/14.201217)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Guinea|GIN={{#expr:({{{1}}}/8580.91218)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Gambia, The|GMB={{#expr:({{{1}}}/67.7266666667)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Guinea-Bissau|GNB={{#expr:({{{1}}}/606.345298)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Equatorial Guinea|GNQ={{#expr:({{{1}}}/606.345298)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Greece|GRC={{#expr:({{{1}}}/0.923889546117607)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Grenada|GRD={{#expr:({{{1}}}/2.7)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Greenland|GRL={{#expr:({{{1}}}/6.894481)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Guatemala|GTM={{#expr:({{{1}}}/7.758538)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Guam|GUM={{#expr:({{{1}}}/1)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Guyana|GUY={{#expr:({{{1}}}/208.5)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Hong Kong SAR, China|Hong Kong SAR|Hong Kong|HKG={{#expr:({{{1}}}/7.803833)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Honduras|HND={{#expr:({{{1}}}/24.799282)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Croatia|HRV={{#expr:({{{1}}}/0.923873)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Haiti|HTI={{#expr:({{{1}}}/132.271133)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Hungary|HUN={{#expr:({{{1}}}/365.690833333333)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Indonesia|IDN={{#expr:({{{1}}}/15855.448287)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Isle of Man|IMN={{#expr:({{{1}}}/0.782415)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |India|IND={{#expr:({{{1}}}/84.575608)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Ireland|IRL={{#expr:({{{1}}}/0.923889546117607)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Iran, Islamic Rep.|IRN={{#expr:({{{1}}}/452865.002276)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Iraq|IRQ={{#expr:({{{1}}}/1300)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Iceland|ISL={{#expr:({{{1}}}/137.958025978154)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Israel|ISR={{#expr:({{{1}}}/3.69971964970892)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Italy|ITA={{#expr:({{{1}}}/0.923889546117607)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Jamaica|JAM={{#expr:({{{1}}}/156.439533)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Jordan|JOR={{#expr:({{{1}}}/0.71)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Japan|JPN={{#expr:({{{1}}}/151.366291302752)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Kazakhstan|KAZ={{#expr:({{{1}}}/468.9625)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Kenya|KEN={{#expr:({{{1}}}/134.822483)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Kyrgyz Republic|KGZ={{#expr:({{{1}}}/87.150313)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Cambodia|KHM={{#expr:({{{1}}}/4072.397239)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Kiribati|KIR={{#expr:({{{1}}}/1.515358)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |St. Kitts and Nevis|KNA={{#expr:({{{1}}}/2.7)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Korea, Rep.|KOR={{#expr:({{{1}}}/1363.375)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Kuwait|KWT={{#expr:({{{1}}}/0.306691)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Lao PDR|LAO={{#expr:({{{1}}}/20167.33138)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Lebanon|LBN={{#expr:({{{1}}}/89500)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Liberia|LBR={{#expr:({{{1}}}/1)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Libya|LBY={{#expr:({{{1}}}/4.832208)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |St. Lucia|LCA={{#expr:({{{1}}}/2.7)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Liechtenstein|LIE={{#expr:({{{1}}}/0.880441)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Sri Lanka|LKA={{#expr:({{{1}}}/302.1180466942)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Lesotho|LSO={{#expr:({{{1}}}/18.328658)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Lithuania|LTU={{#expr:({{{1}}}/0.923889546117607)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Luxembourg|LUX={{#expr:({{{1}}}/0.923889546117607)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Latvia|LVA={{#expr:({{{1}}}/0.923889546117607)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Macao SAR, China|MAC={{#expr:({{{1}}}/8.036831)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |St. Martin (French part)|MAF={{#expr:({{{1}}}/0.92389)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Morocco|MAR={{#expr:({{{1}}}/9.942028)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Monaco|MCO={{#expr:({{{1}}}/0.92389)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Moldova|MDA={{#expr:({{{1}}}/17.7918)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Madagascar|MDG={{#expr:({{{1}}}/4525.42472)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Maldives|MDV={{#expr:({{{1}}}/15.389196)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Mexico|MEX={{#expr:({{{1}}}/18.304858)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Marshall Islands|MHL={{#expr:({{{1}}}/1)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |North Macedonia|MKD={{#expr:({{{1}}}/56.8726269194)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Mali|MLI={{#expr:({{{1}}}/606.345298)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Malta|MLT={{#expr:({{{1}}}/0.92389)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Myanmar|MMR={{#expr:({{{1}}}/2100)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Montenegro|MNE={{#expr:({{{1}}}/0.924367)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Mongolia|MNG={{#expr:({{{1}}}/3389.98152)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Northern Mariana Islands|MNP={{#expr:({{{1}}}/1)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Mozambique|MOZ={{#expr:({{{1}}}/63.905)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Mauritania|MRT={{#expr:({{{1}}}/39.6175)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Mauritius|MUS={{#expr:({{{1}}}/46.414675)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Malawi|MWI={{#expr:({{{1}}}/1738.33957)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Malaysia|MYS={{#expr:({{{1}}}/4.576428)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Namibia|NAM={{#expr:({{{1}}}/18.328658)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |New Caledonia|NCL={{#expr:({{{1}}}/110.306339)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Niger|NER={{#expr:({{{1}}}/606.345298)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Nigeria|NGA={{#expr:({{{1}}}/1477.919793)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Nicaragua|NIC={{#expr:({{{1}}}/36.6243)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Netherlands|NLD={{#expr:({{{1}}}/0.923889546117607)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Norway|NOR={{#expr:({{{1}}}/10.7458333333333)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Nepal|NPL={{#expr:({{{1}}}/133.0349408544)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Nauru|NRU={{#expr:({{{1}}}/1.525322)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |New Zealand|NZL={{#expr:({{{1}}}/1.65230833333333)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Oman|OMN={{#expr:({{{1}}}/0.3845)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Pakistan|PAK={{#expr:({{{1}}}/283.097131)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Panama|PAN={{#expr:({{{1}}}/1)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Peru|PER={{#expr:({{{1}}}/3.753893)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Philippines|PHL={{#expr:({{{1}}}/57.290655)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Palau|PLW={{#expr:({{{1}}}/1)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Papua New Guinea|PNG={{#expr:({{{1}}}/3.85275)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Poland|POL={{#expr:({{{1}}}/3.9807833333)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Puerto Rico (US)|PRI={{#expr:({{{1}}}/1)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Portugal|PRT={{#expr:({{{1}}}/0.923889546117607)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Paraguay|PRY={{#expr:({{{1}}}/7560.2475883774)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |West Bank and Gaza|PSE={{#expr:({{{1}}}/1)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |French Polynesia|PYF={{#expr:({{{1}}}/110.306339)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Qatar|QAT={{#expr:({{{1}}}/3.64)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Romania|ROU={{#expr:({{{1}}}/4.5984)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Russia|Russian Federation|RUS={{#expr:({{{1}}}/92.53325)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Rwanda|RWA={{#expr:({{{1}}}/1318.128357)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Saudi Arabia|SAU={{#expr:({{{1}}}/3.75)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Sudan|SDN={{#expr:({{{1}}}/1567.56713)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Senegal|SEN={{#expr:({{{1}}}/606.345298)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Singapore|SGP={{#expr:({{{1}}}/1.336233)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Solomon Islands|SLB={{#expr:({{{1}}}/8.454836)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Sierra Leone|SLE={{#expr:({{{1}}}/22.586835)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |El Salvador|SLV={{#expr:({{{1}}}/1)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |San Marino|SMR={{#expr:({{{1}}}/0.924367)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Somalia, Fed. Rep.|SOM={{#expr:({{{1}}}/28117.83)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Serbia|SRB={{#expr:({{{1}}}/108.196453)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |South Sudan|SSD={{#expr:({{{1}}}/1229.10482)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Sao Tome and Principe|STP={{#expr:({{{1}}}/22.813227)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Suriname|SUR={{#expr:({{{1}}}/33.180552)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Slovak Republic|SVK={{#expr:({{{1}}}/0.923889546117607)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Slovenia|SVN={{#expr:({{{1}}}/0.923889546117607)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Sweden|SWE={{#expr:({{{1}}}/10.5676364344775)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Eswatini|SWZ={{#expr:({{{1}}}/18.317687)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Sint Maarten (Dutch part)|SXM={{#expr:({{{1}}}/1.79)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Seychelles|SYC={{#expr:({{{1}}}/14.529693)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Syrian Arab Republic|SYR={{#expr:({{{1}}}/14145)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Turks and Caicos Islands|TCA={{#expr:({{{1}}}/1)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Chad|TCD={{#expr:({{{1}}}/606.345298)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Togo|TGO={{#expr:({{{1}}}/606.345298)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Thailand|THA={{#expr:({{{1}}}/35.293538)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Tajikistan|TJK={{#expr:({{{1}}}/10.799492)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Turkmenistan|TKM={{#expr:({{{1}}}/4.6774790964)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Timor-Leste|TLS={{#expr:({{{1}}}/1)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Tonga|TON={{#expr:({{{1}}}/2.374076)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Trinidad and Tobago|TTO={{#expr:({{{1}}}/6.750123)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Tunisia|TUN={{#expr:({{{1}}}/3.112283)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Turkiye|TUR={{#expr:({{{1}}}/32.805861)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Taiwan Province of China|Taiwan|TWN={{#expr:({{{1}}}/ 27.932 )round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}}<!--CIA's estimation, as of 2017 --> |Tanzania|TZA={{#expr:({{{1}}}/2597.9004166667)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Uganda|UGA={{#expr:({{{1}}}/3778.5301845021)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Ukraine|UKR={{#expr:({{{1}}}/40.152083)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Uruguay|URY={{#expr:({{{1}}}/40.212787)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |British Virgin Islands|VGB |Caribbean Netherlands |Marshall Islands|MAR |Micronesia|FSM |Palau|PLW |Panama|PAN |Timor-Leste|TLS |American Samoa|ASM<!-- US Territory --> |Guam|GUM<!-- US Territory --> |Northern Mariana Islands|MNP<!-- US Territory --> |Puerto Rico|PRI<!-- US Territory --> |US Virgin Islands|VIR<!-- US Territory --> |United States|USA={{#expr:({{{1}}}/1)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Uzbekistan|UZB={{#expr:({{{1}}}/12652.286821)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |St. Vincent and the Grenadines|VCT={{#expr:({{{1}}}/2.7)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Venezuela, RB|VEN={{#expr:({{{1}}}/41.1468906327)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Virgin Islands (U.S.)|VIR={{#expr:({{{1}}}/1)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Viet Nam|VNM={{#expr:({{{1}}}/24164.885833)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Vanuatu|VUT={{#expr:({{{1}}}/119.166666)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Samoa|WSM={{#expr:({{{1}}}/2.756021)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Kosovo|XKX={{#expr:({{{1}}}/0.9243674473)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Yemen, Rep.|YEM={{#expr:({{{1}}}/1823.50002)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |South Africa|ZAF={{#expr:({{{1}}}/18.328658)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Zambia|ZMB={{#expr:({{{1}}}/26.166419)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |Zimbabwe|ZWE={{#expr:({{{1}}}/19.811024313)round{{#ifeq:{{{round}}}|yes|0|{{{r|2}}}}}}} |#default={{main other|{{error|Unknown country code for year 2024:{{{2}}}}}|{{red|<big>Unknown country code for year 2024:{{{2}}}</big>}}}}[[Category:Pages using an unknown country code in Template:To USD]] }}</includeonly><noinclude> ==References== {{refbegin}} *{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/PA.NUS.ATLS|title=The World Bank exchange rate, DEC alternative conversion factor (LCU per US$)|publisher=[[World Bank]]}} *{{cite web|url=https://www.irs.gov/Individuals/International-Taxpayers/Yearly-Average-Currency-Exchange-Rates|title=Yearly Average Currency Exchange Rates|website=[[Internal Revenue Service]]|publisher=[[US Federal Government]]}} {{refend}} </noinclude> mo8n5rp0wx88ka25fg242w8hnm34pzl Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741) 0 146144 854558 2026-04-23T11:41:28Z HorseBro the hemionus 100126 [[Казах–Зүүнгарын дайнууд##1739–1741]] руу чиглүүлэгдлээ 854558 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Казах–Зүүнгарын дайнууд##1739–1741]] d4vnvwfzlzlontazjf5h96hjy1tvoxm Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/Кени 828 146145 854562 2026-04-23T11:49:41Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "return { name = 'Кени', top = 6, bottom = -5, left = 33, right = 43, image = 'Kenya adm location map.svg', image1 = 'Kenya relief location map.jpg' }" 854562 Scribunto text/plain return { name = 'Кени', top = 6, bottom = -5, left = 33, right = 43, image = 'Kenya adm location map.svg', image1 = 'Kenya relief location map.jpg' } 743v3bfklcih2x93p3tnjl0ljdl4s9c