Нүүрс

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mn">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>mnwiki</dbname>
    <base>https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Тусгай</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хэрэглэгч</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хэрэглэгчийн яриа</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедиагийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Загвар</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Загварын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Тусламж</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Тусламжийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ангилал</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Ангиллын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Нүүрс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4349</id>
    <revision>
      <id>854590</id>
      <parentid>854447</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T21:07:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>854590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33529" sha1="etxot2rtwd4kpd5y0or0w9x4515hpb5" xml:space="preserve">[[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]]
{{Хадмал
|монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]]
|кирилл_буриад =
|кирилл_монгол =нүүрс
|кирилл_халимаг =нүүрсн
}}
[[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] 
'''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн &quot;&quot; шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана.

Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text=&quot;Human Impacts on Climate&quot;|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008&lt;/ref&gt;. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ялгардаг байна&lt;ref&gt; The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide:

* Nat gas: 5,840.07
* Petroleum: 10,995.47
* Coal: 11,357.19
For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]&lt;/ref&gt;.

Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна.

== Нэршил ==
[[Англи хэл]]ний ''&quot;Coal&quot;'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''&lt;ref&gt;''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition&lt;/ref&gt;) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] (&quot;carbon&quot;) гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг &quot;Модны нүүрс&quot; (&quot;Charcoal&quot;) гэж нэрлэнэ.

== Нүүрсний төрөлүүд ==
* [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. 
* [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. 
* [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ.

== Нүүрсний хэрэглээ ==
=== Түлшинд хэрэглэх ===
Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна &lt;ref&gt;{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}&lt;/ref&gt;. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна.

Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна&lt;ref&gt;http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html&lt;/ref&gt;.

=== Коксжуулах ===
[[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 &lt;sup&gt;o&lt;/sup&gt;С дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна.

=== Хийжүүлэх ===
[[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна.

Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм.

=== Шингэрүүлэх ===
Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. 

Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна.

Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') &quot;Бергиус&quot; технологийг Германд боловсруулсан&lt;ref&gt;Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany &lt;/ref&gt; ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи&lt;ref&gt;{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }}&lt;/ref&gt;, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. 

NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, ба CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; гаргаж авна &lt;ref&gt;{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}&lt;/ref&gt;. 

Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&amp;nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&amp;nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. 

Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. 

Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна&lt;ref&gt;{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday= September 9 |accessyear= 2005 }}&lt;/ref&gt;. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна.


== Сөрөг нөлөө ==
=== Нүүрсний уурхай, олборлолт ===
[[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]]

[[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв.

=== Нүүрсийг шатаах ===
Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;), азотын исэлүүд (NO&lt;sub&gt;x&lt;/sub&gt;), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. 

Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна&lt;ref&gt;http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf&lt;/ref&gt;. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна&lt;ref&gt;{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}&lt;/ref&gt;. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). 

Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг &lt;ref&gt;{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий &lt;ref&gt;{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 

Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно.

== Энергийн хэмжээ ==
Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг &lt;ref&gt;{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}&lt;/ref&gt;, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна.

Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна&lt;ref&gt;A similar result, using a lightbulb instead, see&lt;br /&gt;{{cite web
  | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year?
  | work = Howstuffworks
  | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm
  | accessdate = 2006-08-25 }}&lt;/ref&gt;. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм.

== Нүүрстөрөгчийн хэмжээ ==
Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol&lt;suр&gt;-1&lt;/suр&gt; = 1/24kmol, 1 mol N&lt;sub&gt;A&lt;/sub&gt; -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; болно.

1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) үүсгэж байна&lt;ref&gt;[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; Emissions Report&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;.

== Нүүрсний гүний шаталт ==
Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна &lt;ref&gt;{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-ийн 2-3% юм. 

АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. 

Австралийн &quot;Шатаж буй уул&quot;-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна &lt;ref&gt;{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&amp;ParkKey=N0503&amp;Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}&lt;/ref&gt;.

== Дэлхийн нүүрсний нөөц ==
[[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]]

[[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул &lt;ref&gt;Sustainable Energy&quot; 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4&lt;/ref&gt;, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл &lt;ref&gt;BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview&lt;/ref&gt;, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. 

Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. 

{| {{prettytable}}  
|+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;'''
|-
| width=&quot;100pt&quot;|'''Орон'''
| width=&quot;120pt&quot;|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан)
| width=&quot;120pt&quot;|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' 
| width=&quot;120pt&quot;|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' 
| width=&quot;100pt&quot;|'''Нийт''' 
|- 
|[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994
|- 
|[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010
|- 
|[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500
|- 
|[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396
|- 
|[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090
|- 
|[[Герман]] ||23000||||43000||66000
|- 
|[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520
|- 
|[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153
|- 
|[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000
|- 
|[[Польш]] ||20300||||1860||22160
|}

== Нүүрс экспортлогч орнууд ==
{| {{prettytable}}
|+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''&lt;ref&gt;http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf &lt;/ref&gt;
|-
| width=&quot;130pt&quot;|'''Орон'''
| width=&quot;100pt&quot;|'''2003'''
| width=&quot;100pt&quot;|'''2004''' 
|- 
| [[Австрали]] 
| 238.1 
| 247.6 
|-
| [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] 
| 43.0 
| 48.0
|- 
| [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] 
| 78.7 
| 74.9 
|-
| [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] 
| 41.0 
| 55.7 
|-
| [[Польш]] 
| 16.4 
| 16.3 
|-
| [[Канад]] 
| 27.7 
| 28.8 
|-
| [[Хятад]] 
| 103.4 
| 95.5 
|-
| [[Өмнөд Америк]]
| 57.8 
| 65.9 
|-
| [[Индонез]] 
| 107.8 
| 131.4 
|-
| '''Нийт''' 
| '''713.9''' 
| '''764.0''' 
|}

[[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]]

== Бусад холбоотой сэдвүүд ==
* [[Шатах ашигт малтмал]]
* [[Дэлхийн дулаарал]] 
* [[Газрын тос]]
* [[Геологи]]
* [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]]

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар
* [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн
* [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] 
* [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи
** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] 
* [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах
* [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас
* [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ 
* [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK]

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]]
[[Ангилал:Нүүрс| ]]
[[Ангилал:Нүүрсний уурхай]]
[[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]]</text>
      <sha1>etxot2rtwd4kpd5y0or0w9x4515hpb5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854613</id>
      <parentid>854590</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T02:23:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>854613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33719" sha1="7a2593bjrktn6af7fbbk7xq4tvg6uuq" xml:space="preserve">[[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]]
{{Хадмал
|монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]]
|кирилл_буриад =
|кирилл_монгол =нүүрс
|кирилл_халимаг =нүүрсн
}}
[[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] 
'''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн &quot;&quot; шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана.

Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text=&quot;Human Impacts on Climate&quot;|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008&lt;/ref&gt;. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ялгардаг байна&lt;ref&gt; The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide:

* Nat gas: 5,840.07
* Petroleum: 10,995.47
* Coal: 11,357.19
For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]&lt;/ref&gt;.

Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна.

== Нэршил ==
[[Англи хэл]]ний ''&quot;Coal&quot;'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''&lt;ref&gt;''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition&lt;/ref&gt;) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] (&quot;carbon&quot;) гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг &quot;Модны нүүрс&quot; (&quot;Charcoal&quot;) гэж нэрлэнэ.

== Нүүрсний төрөлүүд ==
* [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. 
* [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. 
* [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ.

== Нүүрсний хэрэглээ ==
=== Түлшинд хэрэглэх ===
Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна &lt;ref&gt;{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}&lt;/ref&gt;. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна.

Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна&lt;ref&gt;http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html&lt;/ref&gt;.

=== Коксжуулах ===
[[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 &lt;sup&gt;o&lt;/sup&gt;С дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна.

=== Хийжүүлэх ===
[[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна.

Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм.

=== Шингэрүүлэх ===
Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. 

Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна.

Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') &quot;Бергиус&quot; технологийг Германд боловсруулсан&lt;ref&gt;Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany &lt;/ref&gt; ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи&lt;ref&gt;{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }} {{Webarchiv|url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf |wayback=20070604213700 |text=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction |archiv-bot=2026-04-24 02:23:24 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. 

NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, ба CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; гаргаж авна &lt;ref&gt;{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}&lt;/ref&gt;. 

Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&amp;nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&amp;nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. 

Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. 

Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна&lt;ref&gt;{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday= September 9 |accessyear= 2005 }}&lt;/ref&gt;. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна.


== Сөрөг нөлөө ==
=== Нүүрсний уурхай, олборлолт ===
[[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]]

[[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв.

=== Нүүрсийг шатаах ===
Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;), азотын исэлүүд (NO&lt;sub&gt;x&lt;/sub&gt;), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. 

Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна&lt;ref&gt;http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf&lt;/ref&gt;. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна&lt;ref&gt;{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}&lt;/ref&gt;. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). 

Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг &lt;ref&gt;{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий &lt;ref&gt;{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 

Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно.

== Энергийн хэмжээ ==
Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг &lt;ref&gt;{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}&lt;/ref&gt;, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна.

Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна&lt;ref&gt;A similar result, using a lightbulb instead, see&lt;br /&gt;{{cite web
  | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year?
  | work = Howstuffworks
  | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm
  | accessdate = 2006-08-25 }}&lt;/ref&gt;. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм.

== Нүүрстөрөгчийн хэмжээ ==
Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol&lt;suр&gt;-1&lt;/suр&gt; = 1/24kmol, 1 mol N&lt;sub&gt;A&lt;/sub&gt; -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; болно.

1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) үүсгэж байна&lt;ref&gt;[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; Emissions Report&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;.

== Нүүрсний гүний шаталт ==
Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна &lt;ref&gt;{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-ийн 2-3% юм. 

АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. 

Австралийн &quot;Шатаж буй уул&quot;-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна &lt;ref&gt;{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&amp;ParkKey=N0503&amp;Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}&lt;/ref&gt;.

== Дэлхийн нүүрсний нөөц ==
[[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]]

[[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул &lt;ref&gt;Sustainable Energy&quot; 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4&lt;/ref&gt;, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл &lt;ref&gt;BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview&lt;/ref&gt;, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. 

Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. 

{| {{prettytable}}  
|+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;'''
|-
| width=&quot;100pt&quot;|'''Орон'''
| width=&quot;120pt&quot;|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан)
| width=&quot;120pt&quot;|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' 
| width=&quot;120pt&quot;|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' 
| width=&quot;100pt&quot;|'''Нийт''' 
|- 
|[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994
|- 
|[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010
|- 
|[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500
|- 
|[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396
|- 
|[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090
|- 
|[[Герман]] ||23000||||43000||66000
|- 
|[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520
|- 
|[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153
|- 
|[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000
|- 
|[[Польш]] ||20300||||1860||22160
|}

== Нүүрс экспортлогч орнууд ==
{| {{prettytable}}
|+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''&lt;ref&gt;http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf &lt;/ref&gt;
|-
| width=&quot;130pt&quot;|'''Орон'''
| width=&quot;100pt&quot;|'''2003'''
| width=&quot;100pt&quot;|'''2004''' 
|- 
| [[Австрали]] 
| 238.1 
| 247.6 
|-
| [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] 
| 43.0 
| 48.0
|- 
| [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] 
| 78.7 
| 74.9 
|-
| [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] 
| 41.0 
| 55.7 
|-
| [[Польш]] 
| 16.4 
| 16.3 
|-
| [[Канад]] 
| 27.7 
| 28.8 
|-
| [[Хятад]] 
| 103.4 
| 95.5 
|-
| [[Өмнөд Америк]]
| 57.8 
| 65.9 
|-
| [[Индонез]] 
| 107.8 
| 131.4 
|-
| '''Нийт''' 
| '''713.9''' 
| '''764.0''' 
|}

[[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]]

== Бусад холбоотой сэдвүүд ==
* [[Шатах ашигт малтмал]]
* [[Дэлхийн дулаарал]] 
* [[Газрын тос]]
* [[Геологи]]
* [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]]

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар
* [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн
* [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] 
* [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи
** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] 
* [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах
* [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас
* [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ 
* [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK]

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]]
[[Ангилал:Нүүрс| ]]
[[Ангилал:Нүүрсний уурхай]]
[[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]]</text>
      <sha1>7a2593bjrktn6af7fbbk7xq4tvg6uuq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6386</id>
    <revision>
      <id>854591</id>
      <parentid>854450</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T21:11:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>854591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26166" sha1="6g6p9j4zbcy1y3tn9xj7qvmhejmzz8b" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Оманы Султант Улс
| common_name            = Оман
| native_name            = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}&lt;br /&gt;''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}''
| image_flag             = Flag of Oman.svg
| flag_type              = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]]
| image_coat             = National emblem of Oman.svg
| symbol_type            = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]]
| national_anthem        = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}&lt;br /&gt;&quot;[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]&quot;&lt;br /&gt;&quot;Султаны ёсолгоо&quot;{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}}
| image_map              = File:Oman (better) (orthographic projection).svg
| map_caption            = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон)
| capital                = [[Маскат]]
| coordinates            = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| religion               = {{tree list}}
*88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]])
**47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]]
**35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] 
**6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]]
*5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] 
*3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]]
*2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}&lt;/ref&gt;
| religion_year          = 2020
| demonym                = [[Оманчууд]]
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]]
| leader_name1           = [[Хейсам бен Тарик]]
| leader_title2          = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Тейязин бин Хейсам]]
| legislature            = [[Оманы Зөвлөл]]
| upper_house            = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]]
| lower_house            = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]]
| sovereignty_type       = Түүх
| established_event1     = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл
| established_date1      = 130
| established_event2     = Аль-Жуланда
| established_date2      = 629
| established_event3     = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}}
| established_date3      = 751
| established_event4     = [[Набаны улс]]
| established_date4      = 1154
| established_event5     = [[Португалын Оман]]
| established_date5      = 1507–1656
| established_event6     = [[Ярубын улс]]
| established_date6      = 1624
| established_event7     = [[Аль-Саид]]ын угсаа
| established_date7      = 1744
| established_event8     = [[Маскат-Оман]]
| established_date8      = 1 сарын 8, 1856 он
| established_event9     = [[Жабал-Ахдарын дайн]]
| established_date9      = 1954–1959
| established_event10    = [[Дофарын бослого]]
| established_date10     = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11
| established_event11    = Оманы Султант Улс
| established_date11     = 8 сарын 9, 1970 он
| established_event12    = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]]
| established_date12     = 10 сарын 7, 1971 он
| established_event13    = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]]
| established_date13     = 1 сарын 6, 2021 он&lt;ref&gt;{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}&lt;/ref&gt;
| area_km2               = 309,500
| area_rank              = 70
| area_sq_mi             = 119,498 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = бага
| population_estimate    = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}}
| population_census      = 2,773,479&lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics &amp; Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = {{UN_Population|Year}}
| population_estimate_rank = 125
| population_census_year = 2010
| population_density_km2 = 15
| population_density_sq_mi = 40 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 177
| GDP_PPP                = {{increase}} $165.947&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&amp;pr.y=5&amp;sy=2017&amp;ey=2024&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=449&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2022
| GDP_PPP_rank           = 78
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $35,286
| GDP_PPP_per_capita_rank = 71
| GDP_nominal            = {{increase}} $110.127&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref name=imf9&gt;{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&amp;s=NGDPD,&amp;sy=2022&amp;ey=2022&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1  |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_year       = 2022
| GDP_nominal_rank       = 66
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416
| GDP_nominal_per_capita_rank = 55
| Gini                   = 30.75 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2018
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 0.816 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021 &lt;!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 54
| currency               = [[Оманы риал]]
| currency_code          = OMR
| time_zone              = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]]
| utc_offset             = +4
| date_format            = өө.сс.жжжж
| drives_on              = Баруун
| calling_code           = [[+968]]
| cctld                  = [[.om]], [[عمان.]]
| official_website       = [http://www.oman.om www.oman.om]
}}

'''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс'''  ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) —  [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм.

Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог.

309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. 

Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм.

Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм.

{{Олон нэр
|хэл1           = Монгол‎‎ бичиг
|бичиг1         = Оман &lt;sup&gt;кирил&lt;/sup&gt;
|хэл2           = [[латин үсэг|Араб үсэг]]
|бичиг2         = عمان &lt;sup&gt;араб&lt;/sup&gt; → ''Уман'' 
|хэл3           = [[латин үсэг|Латин үсэг]]
|бичиг3         = Oman &lt;sup&gt;англи&lt;/sup&gt;
|хэл4           = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]]
|бичиг4         = Оман &lt;sup&gt;орос&lt;/sup&gt; 
|тэмдэглэл      = 
}}

== Газар зүй ==

Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. 

[[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]]
[[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]]

=== Байрлал ===
Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. 

=== Газрын тогтоц ===
Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. 

Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. 

=== Цаг уур ===
Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. 

Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг.

== Хүн ам зүй ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px&quot;
|-
! style=&quot;width:50px;&quot;| Он !! Хүн ам
|-
| 1950 ||  456,000
|-
| 1970 || 732,000
|-
| 1990 || 1,868,000
|-
| 2010 || 2,782,000
|-
| 2016 || 4,550,538
|}
[[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]]

Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба (&quot;цэвэр арабууд&quot;) болон Муста-Ариба (&quot;холимог арабууд&quot;). 

Оман улсад 2021 оны байдлаар  3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. 

Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. 

Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. 

[[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]]
[[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]]
=== Ард түмэн ===
Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. 

=== Хэл бичиг ===
Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй.

=== Шашин шүтлэг ===

Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. 

Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. 

=== Хот суурин ===
[[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]]
Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: 
{|class=&quot;wikitable&quot;
|+ 
|- valign=&quot;top&quot;
|
* [[Маскат]] (797,000 хүнтэй)
* [[Сиб]] (237,816)
* [[Салала]] (163,140)
* [[Баушар]] (159,487)
||
* [[Сухар]] (108,274)
* [[Сувайк]] (107,143)
* [[Ибри]] (101,640)
* [[Сахам]] (89,327)
|}

== Түүх ==
=== Эртний үе ===
[[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]]
Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. 

[[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. 

Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. 

НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв.

=== Дотор Оман ===
[[Зураг:Maskat &amp; Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]]
7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. 

Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв.

Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. 

=== Эргийн Оман ===
[[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]]
1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. 

Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. 

Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан.

Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв.

1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав.

=== Нэгдсэн улс ===
[[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]]
1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон.

Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон.

Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна.

Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ.

== Лавлах бичиг ==
{{лавлах холбоос|2}}

{{Ази}}
{{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}}
{{OIC}}

[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Оман| ]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]</text>
      <sha1>6g6p9j4zbcy1y3tn9xj7qvmhejmzz8b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854614</id>
      <parentid>854591</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T02:24:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>854614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26329" sha1="ln06ajetbdknrfdxidgiaq4kqpxy7oh" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Оманы Султант Улс
| common_name            = Оман
| native_name            = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}&lt;br /&gt;''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}''
| image_flag             = Flag of Oman.svg
| flag_type              = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]]
| image_coat             = National emblem of Oman.svg
| symbol_type            = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]]
| national_anthem        = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}&lt;br /&gt;&quot;[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]&quot;&lt;br /&gt;&quot;Султаны ёсолгоо&quot;{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}}
| image_map              = File:Oman (better) (orthographic projection).svg
| map_caption            = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон)
| capital                = [[Маскат]]
| coordinates            = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| religion               = {{tree list}}
*88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]])
**47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]]
**35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] 
**6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]]
*5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] 
*3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]]
*2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}&lt;/ref&gt;
| religion_year          = 2020
| demonym                = [[Оманчууд]]
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]]
| leader_name1           = [[Хейсам бен Тарик]]
| leader_title2          = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Тейязин бин Хейсам]]
| legislature            = [[Оманы Зөвлөл]]
| upper_house            = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]]
| lower_house            = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]]
| sovereignty_type       = Түүх
| established_event1     = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл
| established_date1      = 130
| established_event2     = Аль-Жуланда
| established_date2      = 629
| established_event3     = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html |wayback=20091028154443 |text=Oman |archiv-bot=2026-04-24 02:24:38 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;}}
| established_date3      = 751
| established_event4     = [[Набаны улс]]
| established_date4      = 1154
| established_event5     = [[Португалын Оман]]
| established_date5      = 1507–1656
| established_event6     = [[Ярубын улс]]
| established_date6      = 1624
| established_event7     = [[Аль-Саид]]ын угсаа
| established_date7      = 1744
| established_event8     = [[Маскат-Оман]]
| established_date8      = 1 сарын 8, 1856 он
| established_event9     = [[Жабал-Ахдарын дайн]]
| established_date9      = 1954–1959
| established_event10    = [[Дофарын бослого]]
| established_date10     = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11
| established_event11    = Оманы Султант Улс
| established_date11     = 8 сарын 9, 1970 он
| established_event12    = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]]
| established_date12     = 10 сарын 7, 1971 он
| established_event13    = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]]
| established_date13     = 1 сарын 6, 2021 он&lt;ref&gt;{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}&lt;/ref&gt;
| area_km2               = 309,500
| area_rank              = 70
| area_sq_mi             = 119,498 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = бага
| population_estimate    = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}}
| population_census      = 2,773,479&lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics &amp; Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = {{UN_Population|Year}}
| population_estimate_rank = 125
| population_census_year = 2010
| population_density_km2 = 15
| population_density_sq_mi = 40 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 177
| GDP_PPP                = {{increase}} $165.947&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&amp;pr.y=5&amp;sy=2017&amp;ey=2024&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=449&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2022
| GDP_PPP_rank           = 78
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $35,286
| GDP_PPP_per_capita_rank = 71
| GDP_nominal            = {{increase}} $110.127&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref name=imf9&gt;{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&amp;s=NGDPD,&amp;sy=2022&amp;ey=2022&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1  |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_year       = 2022
| GDP_nominal_rank       = 66
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416
| GDP_nominal_per_capita_rank = 55
| Gini                   = 30.75 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2018
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 0.816 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021 &lt;!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 54
| currency               = [[Оманы риал]]
| currency_code          = OMR
| time_zone              = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]]
| utc_offset             = +4
| date_format            = өө.сс.жжжж
| drives_on              = Баруун
| calling_code           = [[+968]]
| cctld                  = [[.om]], [[عمان.]]
| official_website       = [http://www.oman.om www.oman.om]
}}

'''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс'''  ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) —  [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм.

Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог.

309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. 

Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм.

Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм.

{{Олон нэр
|хэл1           = Монгол‎‎ бичиг
|бичиг1         = Оман &lt;sup&gt;кирил&lt;/sup&gt;
|хэл2           = [[латин үсэг|Араб үсэг]]
|бичиг2         = عمان &lt;sup&gt;араб&lt;/sup&gt; → ''Уман'' 
|хэл3           = [[латин үсэг|Латин үсэг]]
|бичиг3         = Oman &lt;sup&gt;англи&lt;/sup&gt;
|хэл4           = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]]
|бичиг4         = Оман &lt;sup&gt;орос&lt;/sup&gt; 
|тэмдэглэл      = 
}}

== Газар зүй ==

Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. 

[[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]]
[[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]]

=== Байрлал ===
Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. 

=== Газрын тогтоц ===
Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. 

Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. 

=== Цаг уур ===
Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. 

Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг.

== Хүн ам зүй ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px&quot;
|-
! style=&quot;width:50px;&quot;| Он !! Хүн ам
|-
| 1950 ||  456,000
|-
| 1970 || 732,000
|-
| 1990 || 1,868,000
|-
| 2010 || 2,782,000
|-
| 2016 || 4,550,538
|}
[[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]]

Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба (&quot;цэвэр арабууд&quot;) болон Муста-Ариба (&quot;холимог арабууд&quot;). 

Оман улсад 2021 оны байдлаар  3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. 

Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. 

Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. 

[[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]]
[[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]]
=== Ард түмэн ===
Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. 

=== Хэл бичиг ===
Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй.

=== Шашин шүтлэг ===

Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. 

Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. 

=== Хот суурин ===
[[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]]
Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: 
{|class=&quot;wikitable&quot;
|+ 
|- valign=&quot;top&quot;
|
* [[Маскат]] (797,000 хүнтэй)
* [[Сиб]] (237,816)
* [[Салала]] (163,140)
* [[Баушар]] (159,487)
||
* [[Сухар]] (108,274)
* [[Сувайк]] (107,143)
* [[Ибри]] (101,640)
* [[Сахам]] (89,327)
|}

== Түүх ==
=== Эртний үе ===
[[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]]
Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. 

[[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. 

Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. 

НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв.

=== Дотор Оман ===
[[Зураг:Maskat &amp; Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]]
7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. 

Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв.

Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. 

=== Эргийн Оман ===
[[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]]
1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. 

Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. 

Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан.

Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв.

1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав.

=== Нэгдсэн улс ===
[[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]]
1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон.

Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон.

Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна.

Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ.

== Лавлах бичиг ==
{{лавлах холбоос|2}}

{{Ази}}
{{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}}
{{OIC}}

[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Оман| ]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]</text>
      <sha1>ln06ajetbdknrfdxidgiaq4kqpxy7oh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шатдаг занар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7045</id>
    <revision>
      <id>854598</id>
      <parentid>854522</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T22:40:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>854598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7336" sha1="6te08u2s4pj92ipc7m1vey0r29ga85y" xml:space="preserve">[[Файл:Oilshale.jpg|thumb|Шатдаг занараар гал түлж буй нь]]
[[Файл:OilShaleEstonia.jpg|thumb]]
[[Файл:OilShaleFossilsEstonia.jpg|thumb]]
'''Шатдаг занар''' нь органик бодисын ([[кероген]]) өндөр агуулга бүхий нарийн ширхэгтэй [[чулуу|тунамал чулуулаг]] юм. Шатдаг занараас [[газрын тос|түүхий газрын тостой]] төстэй найрлага бүхий шингэн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авч болно. Шатдаг занар нь геологийн нэр томъёоны хувьд [[занар]]аас өөр чулуулаг бөгөөд, шатдаг занараас гарган авсан тос нь газрын тосноос бага зэрэг ялгаатай байна&lt;ref name=wec74&gt;WEC (2004), p. 74&lt;/ref&gt;. Шатдаг занар нь харьцангуй өргөн тархалттай [[ашигт малтмал]] бөгөөд томоохон ордууд [[АНУ]], [[Бразил]], [[БНХАУ]], [[Эстони]]д байдаг. Дэлхийн шатдаг занарын нөөц (газрын тосонд шилжүүлсэн нөөц) 2.8–3.3 трилион (2.8–3.3&amp;nbsp;x&amp;nbsp;10&lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt;) [[баррель]] байна&lt;ref name=wec101&gt;WEC (2007), p. 101-102&lt;/ref&gt;&lt;ref name=aeo2006&gt;{{cite paper 
| title = Annual Energy Outlook 2006 
| publisher = [[Energy Information Administration]] 
| date = February 2006 
| url = http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/pdf/0383(2006).pdf 
| format = PDF 
| accessdate = 2007-06-22}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=andrews&gt;{{cite paper 
| last = Andrews 
| first = Anthony 
| title = Oil Shale: History, Incentives, and Policy 
| publisher = Congressional Research Service 
| date = [[2006-04-13]] 
| url = http://www.fas.org/sgp/crs/misc/RL33359.pdf 
| format = PDF 
| accessdate = 2007-06-25 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=unconventional&gt;
{{cite paper 
| title = NPR's National Strategic Unconventional Resource Model 
| publisher = [[United States Department of Energy]] 
| date = April 2006
| url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NSURM_Documentation.pdf 
| format = PDF 
| accessdate = 2007-07-09}}&lt;/ref&gt;.

Шатдаг занарыг нэрж (химийн аргаар боловсруулан) синтетик газрын тос, хий гарган авч болно. Энэ шингэн бүтээгдэхүүнийг &quot;шатдаг занарын тос&quot;, &quot;хий&quot; гэж нэрлэнэ. Мөн шатдаг занарыг шууд түлш болгон хэрэглэж (шатааж) болохоос гадна химийн болон барилгын материалын түүхий эд болгон хэрэглэж болно&lt;ref name=dyni&gt;
{{Cite paper 
| last =Dyni | first =John R. 
| title =Geology and resources of some world oil-shale deposits. Scientific Investigations Report 2005–5294 
| publisher = U.S. Department of the Interior. U.S. Geological Survey 
| year = 2006 
| url = http://pubs.usgs.gov/sir/2005/5294/pdf/sir5294_508.pdf 
| format=PDF 
| accessdate =2007-07-09}}
&lt;/ref&gt;.

Газрын тосны нөөц шавхагдаж, үнэ ихээр нэмэгдэж буй өнөө үед шатдаг занар нь газрын тосыг орлох эрчим хүчний эх үүсвэр гэж тооцогдож байгаа болно&lt;ref name=evi&gt;{{Cite paper 
| title = Energy Security of Estonia 
| publisher = Estonian Foreign Policy Institute 
| date = September 2006 
| url = http://www.evi.ee/lib/Security.pdf 
| format = PDF 
| accessdate = 2007-10-20 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=doe&gt;{{Cite web
| title = Oil Shale Activities
| publisher = [[United States Department of Energy]]
| url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html
| accessdate = 2007-10-20
| archive-date = 2007-08-13
| archive-url = https://web.archive.org/web/20070813012953/http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;.

== Эшлэл ==
{{reflist}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Oil shale}}
*[http://www.kirj.ee/oilshale/ Oil Shale. A Scientific-Technical Journal]. Estonian Academy Publishers. ISSN 0208-189X
*[https://web.archive.org/web/20060925211118/http://energy.cr.usgs.gov/other/oil_shale/pubs_data.html Selected online oil shale publications by the U.S. Geological Survey]
*[http://www.mrw.interscience.wiley.com/emrw/9783527306732/ueic/article/a18_101/current/html Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry article on oil shale]{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (requires registration). Retrieved on [[2007-08-04]] 
* {{cite book
 |name         = Andersson
 |first        = Astrid
 |name2        = Dahlman
 |first2       = Bertil
 |name3        = Gee
 |first3       = Sven
 |name4        = Snäll
 |title        = The Scandinavian Alum Shales
 |year         = 1985
 |pages        = 49
 |url          = http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng
 |isbn         = 9171583343
 |accessdate   = 2007-10-20
 |archive-date = 2007-09-28
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20070928003624/http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng
 |url-status   = dead
}}
*{{cite web
|url=http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm
|title=Estonian oil shale
|author=Mihkel Koel
|date=1999
|accessdate=2007-10-20
|archive-date=2007-10-29
|archive-url=https://web.archive.org/web/20071029040633/http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm
|url-status=dead
}}
*[https://web.archive.org/web/20080512001727/http://www.mines.edu/outreach/cont_ed/oilshale/index.html 27th Oil Shale Symposium]
* {{cite web
| author = Daniel Fine
| Publisher = Heritage Foundation
| title = Oil Shale: Toward a Strategic Unconventional Fuels Supply Policy
| date = [[2007-03-08]]
| url = http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm
| accessdate = 2007-10-20
| archive-date = 2007-10-20
| archive-url = https://web.archive.org/web/20071020200615/http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm
| url-status = dead
}}
* {{cite web
| title = Statement Of Thomas Lonnie Assistant Director for Minerals, Realty &amp; Resource Protection, Bureau of Land Management, U.S. Department of the Interior before the Senate Energy and Natural Resources Committee. Oversight Hearing on Oil Shale Development Efforts
| date = [[2005-04-12]]
| url = http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm
| accessdate = 2007-10-20
| archive-date = 2007-10-25
| archive-url = https://web.archive.org/web/20071025141852/http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm
| url-status = dead
}}

[[Ангилал:Шатдаг занар| ]]
[[Ангилал:Тунамал чулуулаг]]


{{Energy-stub}}
{{Geology-stub}}
{{Geologic-formation-stub}}</text>
      <sha1>6te08u2s4pj92ipc7m1vey0r29ga85y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854621</id>
      <parentid>854598</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T03:18:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>854621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7523" sha1="s0b5fmk9h04g2h8qn8l2aq88ww08ppy" xml:space="preserve">[[Файл:Oilshale.jpg|thumb|Шатдаг занараар гал түлж буй нь]]
[[Файл:OilShaleEstonia.jpg|thumb]]
[[Файл:OilShaleFossilsEstonia.jpg|thumb]]
'''Шатдаг занар''' нь органик бодисын ([[кероген]]) өндөр агуулга бүхий нарийн ширхэгтэй [[чулуу|тунамал чулуулаг]] юм. Шатдаг занараас [[газрын тос|түүхий газрын тостой]] төстэй найрлага бүхий шингэн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авч болно. Шатдаг занар нь геологийн нэр томъёоны хувьд [[занар]]аас өөр чулуулаг бөгөөд, шатдаг занараас гарган авсан тос нь газрын тосноос бага зэрэг ялгаатай байна&lt;ref name=wec74&gt;WEC (2004), p. 74&lt;/ref&gt;. Шатдаг занар нь харьцангуй өргөн тархалттай [[ашигт малтмал]] бөгөөд томоохон ордууд [[АНУ]], [[Бразил]], [[БНХАУ]], [[Эстони]]д байдаг. Дэлхийн шатдаг занарын нөөц (газрын тосонд шилжүүлсэн нөөц) 2.8–3.3 трилион (2.8–3.3&amp;nbsp;x&amp;nbsp;10&lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt;) [[баррель]] байна&lt;ref name=wec101&gt;WEC (2007), p. 101-102&lt;/ref&gt;&lt;ref name=aeo2006&gt;{{cite paper 
| title = Annual Energy Outlook 2006 
| publisher = [[Energy Information Administration]] 
| date = February 2006 
| url = http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/pdf/0383(2006).pdf 
| format = PDF 
| accessdate = 2007-06-22}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=andrews&gt;{{cite paper 
| last = Andrews 
| first = Anthony 
| title = Oil Shale: History, Incentives, and Policy 
| publisher = Congressional Research Service 
| date = [[2006-04-13]] 
| url = http://www.fas.org/sgp/crs/misc/RL33359.pdf 
| format = PDF 
| accessdate = 2007-06-25 
}} {{Webarchiv|url=http://www.fas.org/sgp/crs/misc/RL33359.pdf |wayback=20191212111028 |text=Oil Shale: History, Incentives, and Policy |archiv-bot=2026-04-24 03:18:57 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=unconventional&gt;
{{cite paper 
| title = NPR's National Strategic Unconventional Resource Model 
| publisher = [[United States Department of Energy]] 
| date = April 2006
| url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NSURM_Documentation.pdf 
| format = PDF 
| accessdate = 2007-07-09}}&lt;/ref&gt;.

Шатдаг занарыг нэрж (химийн аргаар боловсруулан) синтетик газрын тос, хий гарган авч болно. Энэ шингэн бүтээгдэхүүнийг &quot;шатдаг занарын тос&quot;, &quot;хий&quot; гэж нэрлэнэ. Мөн шатдаг занарыг шууд түлш болгон хэрэглэж (шатааж) болохоос гадна химийн болон барилгын материалын түүхий эд болгон хэрэглэж болно&lt;ref name=dyni&gt;
{{Cite paper 
| last =Dyni | first =John R. 
| title =Geology and resources of some world oil-shale deposits. Scientific Investigations Report 2005–5294 
| publisher = U.S. Department of the Interior. U.S. Geological Survey 
| year = 2006 
| url = http://pubs.usgs.gov/sir/2005/5294/pdf/sir5294_508.pdf 
| format=PDF 
| accessdate =2007-07-09}}
&lt;/ref&gt;.

Газрын тосны нөөц шавхагдаж, үнэ ихээр нэмэгдэж буй өнөө үед шатдаг занар нь газрын тосыг орлох эрчим хүчний эх үүсвэр гэж тооцогдож байгаа болно&lt;ref name=evi&gt;{{Cite paper 
| title = Energy Security of Estonia 
| publisher = Estonian Foreign Policy Institute 
| date = September 2006 
| url = http://www.evi.ee/lib/Security.pdf 
| format = PDF 
| accessdate = 2007-10-20 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=doe&gt;{{Cite web
| title = Oil Shale Activities
| publisher = [[United States Department of Energy]]
| url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html
| accessdate = 2007-10-20
| archive-date = 2007-08-13
| archive-url = https://web.archive.org/web/20070813012953/http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;.

== Эшлэл ==
{{reflist}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Oil shale}}
*[http://www.kirj.ee/oilshale/ Oil Shale. A Scientific-Technical Journal]. Estonian Academy Publishers. ISSN 0208-189X
*[https://web.archive.org/web/20060925211118/http://energy.cr.usgs.gov/other/oil_shale/pubs_data.html Selected online oil shale publications by the U.S. Geological Survey]
*[http://www.mrw.interscience.wiley.com/emrw/9783527306732/ueic/article/a18_101/current/html Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry article on oil shale]{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (requires registration). Retrieved on [[2007-08-04]] 
* {{cite book
 |name         = Andersson
 |first        = Astrid
 |name2        = Dahlman
 |first2       = Bertil
 |name3        = Gee
 |first3       = Sven
 |name4        = Snäll
 |title        = The Scandinavian Alum Shales
 |year         = 1985
 |pages        = 49
 |url          = http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng
 |isbn         = 9171583343
 |accessdate   = 2007-10-20
 |archive-date = 2007-09-28
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20070928003624/http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng
 |url-status   = dead
}}
*{{cite web
|url=http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm
|title=Estonian oil shale
|author=Mihkel Koel
|date=1999
|accessdate=2007-10-20
|archive-date=2007-10-29
|archive-url=https://web.archive.org/web/20071029040633/http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm
|url-status=dead
}}
*[https://web.archive.org/web/20080512001727/http://www.mines.edu/outreach/cont_ed/oilshale/index.html 27th Oil Shale Symposium]
* {{cite web
| author = Daniel Fine
| Publisher = Heritage Foundation
| title = Oil Shale: Toward a Strategic Unconventional Fuels Supply Policy
| date = [[2007-03-08]]
| url = http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm
| accessdate = 2007-10-20
| archive-date = 2007-10-20
| archive-url = https://web.archive.org/web/20071020200615/http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm
| url-status = dead
}}
* {{cite web
| title = Statement Of Thomas Lonnie Assistant Director for Minerals, Realty &amp; Resource Protection, Bureau of Land Management, U.S. Department of the Interior before the Senate Energy and Natural Resources Committee. Oversight Hearing on Oil Shale Development Efforts
| date = [[2005-04-12]]
| url = http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm
| accessdate = 2007-10-20
| archive-date = 2007-10-25
| archive-url = https://web.archive.org/web/20071025141852/http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm
| url-status = dead
}}

[[Ангилал:Шатдаг занар| ]]
[[Ангилал:Тунамал чулуулаг]]


{{Energy-stub}}
{{Geology-stub}}
{{Geologic-formation-stub}}</text>
      <sha1>s0b5fmk9h04g2h8qn8l2aq88ww08ppy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Индонез</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8249</id>
    <revision>
      <id>854585</id>
      <parentid>854415</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T19:58:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>854585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65060" sha1="kg23p5qwdal7sjubbwxjj670qkk57cn" xml:space="preserve">{{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс
| common_name = Индонез
| native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}}
| image_flag = Flag of Indonesia.svg
| flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg
| symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга &lt;br /&gt;(Сүлд)]]
| national_motto = &lt;br&gt;{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])&lt;br&gt;&quot;Олон янз байдалд эв нэгдэл&quot;
| other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}&lt;br /&gt;(Таван зарчим) 
| other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал:
| national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}&lt;br /&gt;&quot;Их Индонез&quot;&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt; &lt;/div&gt;
| image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}}
| capital = [[Жакарта]]
| largest_city = [[Жакарта]]
| coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}}
| languages_type = Албан ёсны хэл
| languages = [[Индонез хэл]]&lt;!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--&gt;
| languages2_type = Орон нутгийн хэл
| languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]&lt;ref name=&quot;ethnologue&quot;/&gt;
| ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]&lt;ref name=&quot;BPS&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}&lt;/ref&gt;
| religion_year = 2018
| religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], &lt;br&gt;болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}}
| religion_ref = &lt;ref name=&quot;RELIGION&quot;&gt;{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}&lt;/ref&gt;
| demonym = [[Индонезчүүд‎]]
| government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1 = [[Прабово Субианто]]
| leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}}
| leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]]
| leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}}
| leader_name3 = [[Пуан Махарани]]
| leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}}
| leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]]
| legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ)
| upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ)
| lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ)
| sovereignty_type = Тусгаар тогтнол
| sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])&lt;!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --&gt;
| established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]]
| established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он
| established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]]
| established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он
| area_km2 = 1,904,569&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}&lt;/ref&gt;
| area_rank = 14
| area_sq_mi = 735,358 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water = 
| area_data2 = 4.85
| population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| population_census = 270,203,917&lt;ref name=&quot;2020census&quot; /&gt;
| population_estimate_year = 2022
| population_estimate_rank = 4
| population_census_year = 2020
| population_density_km2 = 143
| population_density_sq_mi = 371
| population_density_rank = 90
| GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot;&gt;{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&amp;sy=2020&amp;ey=2027&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = 2023
| GDP_PPP_rank = 7
| GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 98
| GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year = 2023
| GDP_nominal_rank = 16
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 112
| Gini = 37.9
| Gini_year = 2021
| Gini_change = increase &lt;!--/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref = &lt;ref&gt;{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank = 
| HDI = 0.705
| HDI_year = 2021
| HDI_change = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = 114
| currency = [[Индонез рупиа]] (Rp)
| currency_code = IDR
| time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]]
| utc_offset = +7 - +9
| date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ
| drives_on = зүүн
| calling_code = [[+62]]
| cctld = [[.id]]
}}

[[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог&lt;ref&gt;[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu&lt;/ref&gt; [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. 

[[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. 

Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ.

Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,&lt;ref name=economist1&gt;{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;Asia&quot;&gt;{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан.

== Нэр ==
Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.&lt;ref name = &quot;Kroef&quot;&gt;{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}&lt;/ref&gt;  1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.&lt;ref name=&quot;JIAEA_1&quot;&gt;{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}&lt;/ref&gt; Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.&lt;ref name = &quot;EcoSeas1&quot;&gt;{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&amp;nbsp;– Part One | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}&lt;/ref&gt; 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.&lt;ref name = &quot;Kroef&quot; /&gt;. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ.

==Түүх==
[[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим &quot;[[Жава хүн]]&quot; гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}&lt;/ref&gt; Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. &quot;Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ&quot; гэх судалгаа байдаг.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 5–7&lt;/ref&gt; М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 8–9&lt;/ref&gt; М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 15–18&lt;/ref&gt; Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4&lt;/ref&gt;

[[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]]
[[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] 
[[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 22–26&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 3&lt;/ref&gt; [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The next great empire |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}&lt;/ref&gt; 

Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 3–14&lt;/ref&gt; Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 12–14&lt;/ref&gt; Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 22–24&lt;/ref&gt; Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ.

[[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.&lt;ref&gt;Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}&lt;/ref&gt; Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.&lt;ref name=&quot;Ricklefs&quot;&gt;Ricklefs (1991)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}&lt;/ref&gt; Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Charles1945&quot;&gt;{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =325 | isbn = 0-300-10518-5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Reid (1973), p. 30&lt;/ref&gt; Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.&lt;ref name=&quot;Charles1945&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}&lt;/ref&gt; Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.&lt;ref&gt;[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by &quot;Free Choice&quot;]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.&lt;/ref&gt;

Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг  эвлэрүүлэн намжааж байв.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 237–280&lt;/ref&gt; 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?&lt;ref&gt;{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}&lt;/ref&gt;), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.&lt;ref&gt;Friend (2003), pp. 107–109&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290&lt;/ref&gt; Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.&lt;ref&gt;US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005), p. 163&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70&lt;/ref&gt; Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.&lt;ref name=&quot;Ricklefs&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Schwarz (1994)&lt;/ref&gt; Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.&lt;ref name=&quot;Ricklefs&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Schwarz (1994)&lt;/ref&gt;

[[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.&lt;ref&gt;{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}&lt;/ref&gt; 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}&lt;/ref&gt;  Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}&lt;/ref&gt;
{{clear}}

== Төр засаг==
[[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]]
Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.&lt;ref&gt;In 1998, 1999, 2000 and 2001&lt;/ref&gt; Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.&lt;ref&gt;{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}&lt;/ref&gt; Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.&lt;ref&gt;(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&amp;nbsp;– The Executive Power, Art. 7.&lt;/ref&gt;

Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.&lt;ref&gt;{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')&lt;ref name=&quot;USSTATE&quot;&gt;{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}&lt;/ref&gt; гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.&lt;ref name=&quot;Harijanti2006&quot;&gt;{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}&lt;/ref&gt; 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.&lt;ref&gt;Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)&lt;/ref&gt; ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.&lt;ref&gt;Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

== Орон нутаг ==
{{Индонезийн газрын зураг}}
Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. 
* I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай.
* II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна.
* III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''&lt;br&gt;гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. 

===33 муж===
Онцгой эрхтэй таван мужийг &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;-оор тэмдэглэв.
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
'''[[Суматра]] арлын 10 муж'''
* [[Аче]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;&amp;nbsp; (''Aceh'')
* [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'')
* [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'')
* [[Риау]] ''(Riau)''
* [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'')
* [[Жамби]] (''Jambi'')
* [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'')
* [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'')
* [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') 
* [[Лампунгг]] (''Lampung'')
'''[[Жава]] арлын 6 муж'''
* [[Жакарта]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Jakarta'')
* [[Бантен]] (''Banten'')
* [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'')
* [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'')
* [[Иогякарта|Иогякарта]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Yogyakarta'')
* [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'')
'''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж'''
* [[Бали]] (''Bali'')
* [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'')
* [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') 
{{Col-break}}

'''[[Калимантан]] арлын 4 муж'''
* [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'')
* [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'')
* [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'')
* [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'')
'''[[Сулавеси]] арлын 6 муж'''
* [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara)
* [[Горонтало]] (''Gorontalo'')
* [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'')
* [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'')
* [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'')
* [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'')
'''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' 
* [[Малуку]] (''Maluku'')
* [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'')
'''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж'''
* [[Өрнөд Папуа]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Papua Barat'')
* [[Папуа]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Papua'')
{{Col-end}}

==Газар орон==
[[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]]

[[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.&lt;ref&gt;{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&amp;ED=2005&amp;R1=1&amp;R2=1&amp;CS=3&amp;SS=2&amp;OS=C&amp;DD=0&amp;OUT=1&amp;C=536&amp;S=PPPWGT-PPPPC&amp;RequestTimeout=120&amp;CMP=0&amp;x=45&amp;y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}&lt;/ref&gt; Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.&lt;ref name=&quot;Witton2003&quot;&gt;{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =139, 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}&lt;/ref&gt;

1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.&lt;ref name=&quot;ciarank&quot;&gt;{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population density&amp;nbsp;– Persons per&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}&lt;/ref&gt; Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.&lt;ref name=&quot;JOSHUA&quot;&gt;{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}&lt;/ref&gt; Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;

[[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]]
 
[[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&amp;rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}&lt;/ref&gt; Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж&lt;ref&gt;{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}&lt;/ref&gt;, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}&lt;/ref&gt;

Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.&lt;ref&gt;{{cite web
|title =About Jakarta And Depok
|work =University of Indonesia
|publisher =University of Indonesia
|url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&amp;hal=c_about_jkt
|accessdate =24 April 2007
|archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&amp;hal=c_about_jkt
|archivedate =4 Тавдугаар сар 2006
|url-status =live
}}&lt;/ref&gt;
{{clear}}

==Хүн ам==
:''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]''
[[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]]
2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,&lt;ref name=&quot;bps2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}&lt;/ref&gt; жилд 1.9%-иар өсч байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&amp;catid=30:english-news&amp;Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}&lt;/ref&gt; Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх&lt;ref name=&quot;JOSHUA&quot; /&gt; Жава аралд оршин суудаг.&lt;ref name=&quot;bps2010&quot;/&gt; [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.&lt;ref&gt;[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations&lt;/ref&gt;

Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title=&quot;Bahasa Indonesia&quot; and languages of Indonesia |work=UNIBZ&amp;nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}&lt;/ref&gt; Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.&lt;ref name=&quot;Witton2003&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = 7 | isbn = 0-500-34132-X }}&lt;/ref&gt; Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}&lt;/ref&gt; Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад &quot;Индонез&quot; [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.&lt;ref name=&quot;RICKLEFS_256&quot;&gt;Ricklefs (1991), p. 256&lt;/ref&gt; Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.&lt;ref&gt;Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration &amp; Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }} {{Webarchiv|url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |archive-is=20120527011433 |text=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |archiv-bot=2026-04-23 19:58:14 InternetArchiveBot }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team &amp; Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&amp;nbsp;KB}}&lt;/ref&gt; Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт&lt;ref&gt;Schwarz (1994), pp. 53, 80–81&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237&lt;/ref&gt; зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.&lt;ref&gt;{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}&lt;/ref&gt; 

[[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;/&gt; Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}&lt;/ref&gt;


Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх&lt;ref&gt;{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.&lt;ref name=&quot;Yang&quot;&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}&lt;/ref&gt; 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Indonesia&amp;nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}&lt;/ref&gt; Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.&lt;ref name=&quot;csi&quot;&gt;{{cite web |title=Indonesia&amp;nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}&lt;/ref&gt; Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}&lt;/ref&gt; бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 28, 62&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005), p. 22&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}&lt;/ref&gt;

== Зургийн цомог ==
&lt;center&gt;&lt;gallery caption=&quot;Индонез&quot; widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;120px&quot; perrow=&quot;5/'&quot;&gt;
File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]]
File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper.
File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta
File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]]
File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators
File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia
File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia
File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city
Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city
File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea)
File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative
Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser &quot;Anoa&quot; shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008
|Indonesian Naval vessels
Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s
Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. 
|[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car
|[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police
File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05
File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C &quot;Full-Width Cabin&quot; in Indonesia, #CC203-22
[...]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

==Зүүлтийн тайлбар==
{{лавлах холбоос|3}}

== Цахим холбоос ==
* {{commons|Indonesia|Индонез}}

{{Ази}}
{{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}}
{{OIC}}

[[Ангилал:Индонез| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Арлын орон]]
[[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]]
[[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]]
[[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>kg23p5qwdal7sjubbwxjj670qkk57cn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854612</id>
      <parentid>854585</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T01:51:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>854612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65067" sha1="lh8py70o4hadu6vh4lq67bfxghey2g8" xml:space="preserve">{{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс
| common_name = Индонез
| native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}}
| image_flag = Flag of Indonesia.svg
| flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg
| symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга &lt;br /&gt;(Сүлд)]]
| national_motto = &lt;br&gt;{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])&lt;br&gt;&quot;Олон янз байдалд эв нэгдэл&quot;
| other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}&lt;br /&gt;(Таван зарчим) 
| other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал:
| national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}&lt;br /&gt;&quot;Их Индонез&quot;&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt; &lt;/div&gt;
| image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}}
| capital = [[Жакарта]]
| largest_city = [[Жакарта]]
| coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}}
| languages_type = Албан ёсны хэл
| languages = [[Индонез хэл]]&lt;!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--&gt;
| languages2_type = Орон нутгийн хэл
| languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]&lt;ref name=&quot;ethnologue&quot;/&gt;
| ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]&lt;ref name=&quot;BPS&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}&lt;/ref&gt;
| religion_year = 2018
| religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], &lt;br&gt;болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}}
| religion_ref = &lt;ref name=&quot;RELIGION&quot;&gt;{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}&lt;/ref&gt;
| demonym = [[Индонезчүүд‎]]
| government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1 = [[Прабово Субианто]]
| leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}}
| leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]]
| leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}}
| leader_name3 = [[Пуан Махарани]]
| leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}}
| leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]]
| legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ)
| upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ)
| lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ)
| sovereignty_type = Тусгаар тогтнол
| sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])&lt;!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --&gt;
| established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]]
| established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он
| established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]]
| established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он
| area_km2 = 1,904,569&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}&lt;/ref&gt;
| area_rank = 14
| area_sq_mi = 735,358 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water = 
| area_data2 = 4.85
| population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| population_census = 270,203,917&lt;ref name=&quot;2020census&quot; /&gt;
| population_estimate_year = 2022
| population_estimate_rank = 4
| population_census_year = 2020
| population_density_km2 = 143
| population_density_sq_mi = 371
| population_density_rank = 90
| GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot;&gt;{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&amp;sy=2020&amp;ey=2027&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = 2023
| GDP_PPP_rank = 7
| GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 98
| GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year = 2023
| GDP_nominal_rank = 16
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 112
| Gini = 37.9
| Gini_year = 2021
| Gini_change = increase &lt;!--/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref = &lt;ref&gt;{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank = 
| HDI = 0.705
| HDI_year = 2021
| HDI_change = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = 114
| currency = [[Индонез рупиа]] (Rp)
| currency_code = IDR
| time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]]
| utc_offset = +7 - +9
| date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ
| drives_on = зүүн
| calling_code = [[+62]]
| cctld = [[.id]]
}}

[[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог&lt;ref&gt;[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu&lt;/ref&gt; [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. 

[[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. 

Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ.

Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,&lt;ref name=economist1&gt;{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;Asia&quot;&gt;{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан.

== Нэр ==
Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.&lt;ref name = &quot;Kroef&quot;&gt;{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}&lt;/ref&gt;  1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.&lt;ref name=&quot;JIAEA_1&quot;&gt;{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}&lt;/ref&gt; Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.&lt;ref name = &quot;EcoSeas1&quot;&gt;{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&amp;nbsp;– Part One | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}&lt;/ref&gt; 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.&lt;ref name = &quot;Kroef&quot; /&gt;. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ.

==Түүх==
[[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим &quot;[[Жава хүн]]&quot; гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}&lt;/ref&gt; Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. &quot;Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ&quot; гэх судалгаа байдаг.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 5–7&lt;/ref&gt; М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 8–9&lt;/ref&gt; М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 15–18&lt;/ref&gt; Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4&lt;/ref&gt;

[[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]]
[[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] 
[[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 22–26&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 3&lt;/ref&gt; [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The next great empire |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}&lt;/ref&gt; 

Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 3–14&lt;/ref&gt; Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 12–14&lt;/ref&gt; Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 22–24&lt;/ref&gt; Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ.

[[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.&lt;ref&gt;Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}&lt;/ref&gt; Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.&lt;ref name=&quot;Ricklefs&quot;&gt;Ricklefs (1991)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}&lt;/ref&gt; Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Charles1945&quot;&gt;{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =325 | isbn = 0-300-10518-5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Reid (1973), p. 30&lt;/ref&gt; Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.&lt;ref name=&quot;Charles1945&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}&lt;/ref&gt; Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.&lt;ref&gt;[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by &quot;Free Choice&quot;]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.&lt;/ref&gt;

Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг  эвлэрүүлэн намжааж байв.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 237–280&lt;/ref&gt; 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?&lt;ref&gt;{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}&lt;/ref&gt;), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.&lt;ref&gt;Friend (2003), pp. 107–109&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290&lt;/ref&gt; Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.&lt;ref&gt;US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005), p. 163&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70&lt;/ref&gt; Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.&lt;ref name=&quot;Ricklefs&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Schwarz (1994)&lt;/ref&gt; Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.&lt;ref name=&quot;Ricklefs&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Schwarz (1994)&lt;/ref&gt;

[[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.&lt;ref&gt;{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}&lt;/ref&gt; 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}&lt;/ref&gt;  Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}&lt;/ref&gt;
{{clear}}

== Төр засаг==
[[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]]
Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.&lt;ref&gt;In 1998, 1999, 2000 and 2001&lt;/ref&gt; Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.&lt;ref&gt;{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}&lt;/ref&gt; Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.&lt;ref&gt;(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&amp;nbsp;– The Executive Power, Art. 7.&lt;/ref&gt;

Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.&lt;ref&gt;{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')&lt;ref name=&quot;USSTATE&quot;&gt;{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}&lt;/ref&gt; гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.&lt;ref name=&quot;Harijanti2006&quot;&gt;{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}&lt;/ref&gt; 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.&lt;ref&gt;Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)&lt;/ref&gt; ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.&lt;ref&gt;Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

== Орон нутаг ==
{{Индонезийн газрын зураг}}
Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. 
* I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай.
* II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна.
* III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''&lt;br&gt;гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. 

===33 муж===
Онцгой эрхтэй таван мужийг &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;-оор тэмдэглэв.
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
'''[[Суматра]] арлын 10 муж'''
* [[Аче]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;&amp;nbsp; (''Aceh'')
* [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'')
* [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'')
* [[Риау]] ''(Riau)''
* [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'')
* [[Жамби]] (''Jambi'')
* [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'')
* [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'')
* [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') 
* [[Лампунгг]] (''Lampung'')
'''[[Жава]] арлын 6 муж'''
* [[Жакарта]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Jakarta'')
* [[Бантен]] (''Banten'')
* [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'')
* [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'')
* [[Иогякарта|Иогякарта]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Yogyakarta'')
* [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'')
'''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж'''
* [[Бали]] (''Bali'')
* [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'')
* [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') 
{{Col-break}}

'''[[Калимантан]] арлын 4 муж'''
* [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'')
* [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'')
* [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'')
* [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'')
'''[[Сулавеси]] арлын 6 муж'''
* [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara)
* [[Горонтало]] (''Gorontalo'')
* [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'')
* [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'')
* [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'')
* [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'')
'''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' 
* [[Малуку]] (''Maluku'')
* [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'')
'''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж'''
* [[Өрнөд Папуа]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Papua Barat'')
* [[Папуа]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Papua'')
{{Col-end}}

==Газар орон==
[[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]]

[[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.&lt;ref&gt;{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&amp;ED=2005&amp;R1=1&amp;R2=1&amp;CS=3&amp;SS=2&amp;OS=C&amp;DD=0&amp;OUT=1&amp;C=536&amp;S=PPPWGT-PPPPC&amp;RequestTimeout=120&amp;CMP=0&amp;x=45&amp;y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}&lt;/ref&gt; Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.&lt;ref name=&quot;Witton2003&quot;&gt;{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =139, 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}&lt;/ref&gt;

1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.&lt;ref name=&quot;ciarank&quot;&gt;{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population density&amp;nbsp;– Persons per&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}&lt;/ref&gt; Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.&lt;ref name=&quot;JOSHUA&quot;&gt;{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}&lt;/ref&gt; Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |wayback=20091028130659 |text=Republic of Indonesia |archiv-bot=2026-04-24 01:51:57 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

[[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]]
 
[[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&amp;rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}&lt;/ref&gt; Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж&lt;ref&gt;{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}&lt;/ref&gt;, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}&lt;/ref&gt;

Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.&lt;ref&gt;{{cite web
|title =About Jakarta And Depok
|work =University of Indonesia
|publisher =University of Indonesia
|url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&amp;hal=c_about_jkt
|accessdate =24 April 2007
|archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&amp;hal=c_about_jkt
|archivedate =4 Тавдугаар сар 2006
|url-status =live
}}&lt;/ref&gt;
{{clear}}

==Хүн ам==
:''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]''
[[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]]
2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,&lt;ref name=&quot;bps2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}&lt;/ref&gt; жилд 1.9%-иар өсч байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&amp;catid=30:english-news&amp;Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}&lt;/ref&gt; Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх&lt;ref name=&quot;JOSHUA&quot; /&gt; Жава аралд оршин суудаг.&lt;ref name=&quot;bps2010&quot;/&gt; [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.&lt;ref&gt;[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations&lt;/ref&gt;

Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title=&quot;Bahasa Indonesia&quot; and languages of Indonesia |work=UNIBZ&amp;nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}&lt;/ref&gt; Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.&lt;ref name=&quot;Witton2003&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = 7 | isbn = 0-500-34132-X }}&lt;/ref&gt; Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}&lt;/ref&gt; Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад &quot;Индонез&quot; [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.&lt;ref name=&quot;RICKLEFS_256&quot;&gt;Ricklefs (1991), p. 256&lt;/ref&gt; Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.&lt;ref&gt;Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration &amp; Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team &amp; Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&amp;nbsp;KB}}&lt;/ref&gt; Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт&lt;ref&gt;Schwarz (1994), pp. 53, 80–81&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237&lt;/ref&gt; зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.&lt;ref&gt;{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}&lt;/ref&gt; 

[[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;/&gt; Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}&lt;/ref&gt;


Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх&lt;ref&gt;{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.&lt;ref name=&quot;Yang&quot;&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}&lt;/ref&gt; 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Indonesia&amp;nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}&lt;/ref&gt; Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.&lt;ref name=&quot;csi&quot;&gt;{{cite web |title=Indonesia&amp;nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}&lt;/ref&gt; Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}&lt;/ref&gt; бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 28, 62&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005), p. 22&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}&lt;/ref&gt;

== Зургийн цомог ==
&lt;center&gt;&lt;gallery caption=&quot;Индонез&quot; widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;120px&quot; perrow=&quot;5/'&quot;&gt;
File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]]
File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper.
File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta
File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]]
File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators
File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia
File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia
File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city
Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city
File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea)
File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative
Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser &quot;Anoa&quot; shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008
|Indonesian Naval vessels
Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s
Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. 
|[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car
|[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police
File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05
File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C &quot;Full-Width Cabin&quot; in Indonesia, #CC203-22
[...]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

==Зүүлтийн тайлбар==
{{лавлах холбоос|3}}

== Цахим холбоос ==
* {{commons|Indonesia|Индонез}}

{{Ази}}
{{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}}
{{OIC}}

[[Ангилал:Индонез| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Арлын орон]]
[[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]]
[[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]]
[[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>lh8py70o4hadu6vh4lq67bfxghey2g8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дамаск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8587</id>
    <revision>
      <id>854580</id>
      <parentid>854518</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T19:32:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>854580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17491" sha1="awc1zuwdd366zr2f45po2f770uww63c" xml:space="preserve">{{Short description|Сирийн нийслэл}}
{{ижил нэрийн тайлбар}}
{{Инфобокс суурин
| name = Дамаск
| native_name = دِمَشْق
| native_name_lang = ar
| settlement_type = [[Нийслэл]]
| image_skyline = {{multiple image
  | total_width            = 280
  | border                 = infobox
  | perrow                 = 1/2/2/2
  | caption_align          = center
  | image1       = Damascus from qasioun mountain.jpg
  | caption1     = [[Касиюн уул]]аас харагдах шөнийн хот
  | image2       = الجامع_الأموي_في_دمشق.jpg
  | caption2     = [[Умайядын сүм]]
  | image3       = Damascus_Syrian_Catholic_Archbischop_4731.jpg
  | caption3     = [[Гэгээн Паулын Сирийн Католик сүм]]
  | image4       = Umayyad_Square,_Damascus.jpg
  | caption4     = [[Умайядын талбай]]
  | image5       = Citadel_of_Damascus.jpg
  | caption5     = [[Дамаскийн цайз]]
  | image6       = Damascus Straight Street and East Gate 8193.jpg
  | caption6     = [[Шулуун гудамж]]
  | image7       = Azm Palace - Damascus.jpg
  | caption7     = [[Аль-Азм ордон|Азм ордон]]
}}
| nicknames = [[Мэлрэг]] цэцгийн хот
| motto = 
| image_flag = Flag of Damascus (until 2024).svg
| image_seal = Emblem of Damascus Governorate (from 2024).svg
| seal_type = Сүлд
| map_caption = 
| pushpin_map = Сири#Ойрх Дорнод2#Ази
| pushpin_label_position = right
| pushpin_mapsize = 
| pushpin_map_caption = Сири дэх байршил##Ойрх Дорнод дахь байршил##Ази дахь байршил
| pushpin_relief = 1
| coordinates = {{coord|33|30|47|N|36|18|34|E|region:SY|display=inline,title}}
| subdivision_type = Улс
| subdivision_name = {{flag|Сири}}
| subdivision_type1 = [[Сирийн засаг захиргааны хуваарь|Муж]]
| subdivision_name1 = [[Дамаск муж|Дамаск]]
| subdivision_type2 = 
| subdivision_name2 = 
| government_footnotes = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Damascus/Administration-and-society|title=Damascus Administration and society|date=2024-08-03 }}&lt;/ref&gt;
| leader_title = [[Дамаскийн захирагчдын жагсаалт|Захирагч]]
| leader_name = [[Мохаммед Яссер Газал]]
| parts_type = Хотын захиргаа
| parts = [[Дамаск хотын захиргаанууд|16]]
| established_title = Суурьшсан
| established_date = {{circa}} МЭӨ 3000
| area_footnotes = &lt;ref&gt;Albaath.news {{Webarchiv|url=http://www.albaath.news.sy/user/?act=print&amp;id=811&amp;a=73882 |wayback=20110516062342 |text=statement by the governor of Damascus, Syria |archiv-bot=2026-04-23 19:32:30 InternetArchiveBot }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110516062342/http://www.albaath.news.sy/user/?act=print&amp;id=811&amp;a=73882 |date=2011-05-16 }} {{in lang|ar}}, 2010&lt;/ref&gt;
| area_total_km2 = 105
| area_land_km2 = 
| area_water_km2 = 
| area_water_percent = 
| area_urban_km2 = 77
| area_urban_sq_mi = 29.73
| elevation_m = 680
| population_urban = 
| population_as_of = 2024 оны тооцоо
| population_metro = 2,799,960&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-12-18 |title=Damascus Population 2025 |url=https://worldpopulationreview.com/cities/syria/damascus |access-date=2026-04-22 |website=World Population Review |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_metro_km2 = 26,666
| population_density_urban_km2 = 
| population_note = 
| population_rank = [[Сирийн хотын жагсаалт|Сирид 1-т]] &lt;br/&gt;[[Арабын Ертөнцийн хамгийн том хотын жагсаалт|Арабын ертөнцөд 15-д]]
| population_demonyms = Дамаскчууд&lt;br /&gt;{{lang-ar|دِمَشقِيّ|links=no|Dımaşkî}}
| blank3_name = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2021)
| blank3_info = 0.612&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Sub-national HDI |title=Area Database – Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/SYR/?levels=1+4&amp;years=2021&amp;interpolation=0&amp;extrapolation=0 |website=hdi.globaldatalab.org |language=en}}&lt;/ref&gt; – &lt;span style=&quot;color:#fc0;&quot;&gt;дундаж&lt;/span&gt;
| blank_name_sec2 = [[Олон улсын нисэх буудал]]
| blank_info_sec2 = [[Дамаскийн олон улсын нисэх буудал]]
| timezone = [[Арабын Стандарт Цаг|AST]]
| utc_offset = +03:00
| timezone_DST = 
| utc_offset_DST = 
| postal_code_type = Шуудангийн код
| postal_code = 0100
| area_code = Улсын код: 963, Хотын код: 11
| geocode = C1001
| iso_code = SY-DI
| blank_name = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]]
| blank_info = [[Цөлийн уур амьсгал#Хүйтэн цөлийн уур амьсгал|BWk]] 
| website = {{URL|damascus.gov.sy}}
| mapframe = yes
| mapframe-zoom = 11
| mapframe-wikidata = yes
| footnotes                = {{designation list
 | embed                   = yes
 | designation1            = WHS
 | designation1_offname    = [[Дамаскийн эртний хот]]
 | designation1_date       = 1979 {{small|(3-р [[Дэлхийн өвийн хороо|( чуулган]])}}
 | designation1_number     = [https://whc.unesco.org/en/list/20 20]
 | designation1_criteria   = i, ii, iii, iv, vi
 | designation1_type       = Соёлын
 | designation1_free1name  = Бүс нутаг
 | designation1_free1value = [[Арабын улсууд дахь дэлхийн өвийн жагсаалт|Арабын улсууд]]
}}
}}

'''Дамаск''' [{{IPA|daˈmaskʊs}}] ({{lang-ar|دمشق}}, ''Димашк'', мөн الشام ''аш-Шам'' гэгддэг) нь [[Сири]] Улсын [[нийслэл]] ба хамгийн том хот нь бөгөөд хамгийн удаан хугацааны туршид тасралтгүй оршин суугдаж ирсэн хотуудын нэг юм. Хүн ам нь 1.67 сая хэмээн тооцогдож байна. Хот нь өөрөө муж бөгөөд үүнээс гадна Риф Димашк (тосгоны Дамаск) мужийн төв юм.

== Түүх ==
Дамаск хот нь МЭӨ 6000 - МЭӨ 5000 жилийн өмнө үндэслэгдсэн хүн төрөлхтний түүхэнд дэх хамгийн эртний хотуудын нэг билээ. Дамаскийн тухай анхны түүхэн мэдээлэл нь МЭӨ 15-р зууны үед буюу энэ хот Египетийн фараонуудын захиргаанд байсан үеэс эхтэй. 

Дамаск нь Ассирийн нэг хэсэг, Шинэ-Вавилоны хаант улс, Израилийн хаант улс, Ахеменидийн гүрэн, Александр Македонскийн эзэнт гүрэн, түүнийг нас барсны дараа үүссэн  Эллинистын  Селевкид хаант улсын бүрэлдэхүүнд байжээ. 

МЭӨ 83 онд Дамаск болон бүх Сири Армений эзэнт гүрний нэг хэсэг болсон. МЭӨ 64 онд Ромын жанжин Гней Помпей түүнийг Ромын эзэнт гүрэнд нэгтгэв. Энд Персүүдийн эсрэг тулалдаж байсан Ромын легионуудын түшиц газар байрладаг байжээ.  

395 онд хот Византийн эзэнт улсын нэг хэсэг болжээ. Анхны Христэд итгэгчид Дамаскт МЭ 1-р зуунд Төлөөлөгч Паулын айлчлалын дараа гарч ирсэн байна. 

Ярмук гол дахь тулалдаанд (636 оны 8-р сард) Арабчууд Византийн армийг ялсаны үр дүнд Дамаск Арабын Халифатын нэг хэсэг болжээ. 661-750 онд Дамаск нь Умайя Халифатын нийслэл байсан. 

1260 онд Египетийн мамлюкууд Дамаскийг эзлэн эрх мэдлээ тогтоосон байна.  

1300 онд Дамаскийг монголчууд эзлэн авчээ. Тэдний байлдан дагуулалтыг Арабын түүхч аль-Макризи-гийн хэлснээр &quot;цус гудамжаар гол мэт урсаж байв&quot; гэжээ. Зуун жилийн дараа 1400 онд Доглон Төмөр хотыг сүйрүүлжээ. Шилдэг зэвсгийн дархчууд, гар урчуудыг Самарканд руу боолчлолд авч явсан байна.  

Османы эзэнт гүрний үед Дамаск нь Мекка руу хаж мөргөл хийхээр явж буй мөргөлчдийн дамжин өнгөрөх гол цэг гэгддэг мужийн төвүүдийн нэг болжээ. 

1833 онд Мехмед-Али Сирийг эзлэж Дамаскийг түр захирсан боловч Султаны Европын холбоотнууд түүнийг Сирийн хамт 1840 онд Туркт буцааж өгчээ. 

Дэлхийн нэгдүгээр дайнд ялагдсаны дараахан Османы эзэнт гүрэн задарч, олон газар нутаг хуваагдсан. 1920 онд Сирийн Арабын Хаант улс байгуулагдаж, төв нь Дамаск хотод байрладаг. Хожим Иракийн хаан болсон Хашимуудын угсааны Фейсалыг тус нутгийн хаан хэмээн зарлав. Гэвч Сирийн тусгаар тогтнол тийм ч удаан үргэлжилсэнгүй. Хэдэн сарын дараа Францын арми Сирийг эзэлж, 1920 оны 7 дугаар сарын 23-нд Майсалуны давааны тулалдаанд Сирийн цэргүүдийг бут ниргэжээ.  

Франц 1922 онд Сирийн нутаг дэвсгэрт Үндэстнүүдийн Лигийн мандаттай болсон. 1926 онд мандаттай газар нутгийг Ливан, Сири гэж хоёр хуваасан байна. 

1920-1943 онд Дамаск нь Францад харьяалагддаг Сирийн мандаттай нутаг дэвсгэрийн засаг захиргааны төв байсан бөгөөд 1943 онд Сири улс тусгаар тогтнолоо зарласны дараа нийслэл нь болсон түүхтэй. 

== Газар зүй ==
Тус хот нь Газар дундын тэнгисээс 80 орчим километрийн зайд, Антиливан нурууны зүүн хэсэгт байрладаг бөгөөд далайн түвшнээс дээш 680 метрийн өндөрт өргөгдсөн тэгш өндөрлөг дээр байрладаг. 

Дамаск хотын нийт талбай нь 105 км².   

[[File:Districts_of_damascus-ru.svg|thumb|400px|center|]]

== Зураг ==
&lt;gallery widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;140px&quot;&gt;
Зураг:Al-Hamidiyah Souq 02.jpg
Зураг:Courtyard2(js).jpg
Зураг:Damascus SPOT 1363.jpg
Зураг:Al-Fayhaa Stadium in Damascus, Syria as seen from Mount Qasioun.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Цаг уур ==
{{Уур амьсгалын хүснэгт
| width = auto
| location = Дамаск ([[Дамаскийн олон улсын нисэх буудал]]) 1991–2020
| metric first = Y
| single line = Y
| Jan record high C = 23.2
| Feb record high C = 28.0
| Mar record high C = 34.4
| Apr record high C = 37.6
| May record high C = 41.4
| Jun record high C = 45.0
| Jul record high C = 45.8
| Aug record high C = 44.8
| Sep record high C = 44.6
| Oct record high C = 38.0
| Nov record high C = 31.0
| Dec record high C = 25.1
| year record high C = 45.8

| Jan high C = 13.1
| Feb high C = 15.3
| Mar high C = 20.0
| Apr high C = 25.3
| May high C = 30.9
| Jun high C = 35.3
| Jul high C = 37.8
| Aug high C = 37.6
| Sep high C = 34.6
| Oct high C = 29.0
| Nov high C = 20.6
| Dec high C = 14.8

|Jan mean C = 	5.9
|Feb mean C = 	7.8
|Mar mean C = 	11.0
|Apr mean C = 	15.5
|May mean C = 	20.2
|Jun mean C = 	24.4
|Jul mean C = 	26.3
|Aug mean C = 	26.0
|Sep mean C = 	23.2
|Oct mean C = 	18.1
|Nov mean C = 	11.8
|Dec mean C = 	7.2
| year mean C = 16.6

| Jan low C =  0.8
| Feb low C =  2.0
| Mar low C =  4.8
| Apr low C =  8.0
| May low C = 12.1
| Jun low C = 15.9
| Jul low C = 18.6
| Aug low C = 18.6
| Sep low C = 15.3
| Oct low C = 11.0
| Nov low C =  5.2
| Dec low C =  1.9

| Jan record low C = −10.8
| Feb record low C = −12.0
| Mar record low C = −6.0
| Apr record low C = −7.5
| May record low C = 1.4
| Jun record low C = 6.2
| Jul record low C = 10.5
| Aug record low C = 9.5
| Sep record low C = 3.5
| Oct record low C = -1.0
| Nov record low C = −8.6
| Dec record low C = −8.8
| year record low C = -12.0

| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 26.0
| Feb precipitation mm = 22.4
| Mar precipitation mm = 13.9
| Apr precipitation mm = 5.6
| May precipitation mm = 4.8
| Jun precipitation mm = 0.3
| Jul precipitation mm = 0
| Aug precipitation mm = 0
| Sep precipitation mm = 0.3
| Oct precipitation mm = 6.3
| Nov precipitation mm = 21.4
| Dec precipitation mm = 23.6
| year precipitation mm = 124.7

| unit precipitation days = 1 мм
| Jan precipitation days = 4.8
| Feb precipitation days = 4.4
| Mar precipitation days = 2.6
| Apr precipitation days = 1.3
| May precipitation days = 1.0
| Jun precipitation days = 0.1
| Jul precipitation days = 0.0
| Aug precipitation days = 0.0
| Sep precipitation days = 0.1
| Oct precipitation days = 1.2
| Nov precipitation days = 3.3
| Dec precipitation days = 4.2
| year precipitation days = 23.0

| Jan snow days = 1
| Feb snow days = 1
| Mar snow days = 0.1
| Apr snow days = 0
| May snow days = 0
| Jun snow days = 0
| Jul snow days = 0
| Aug snow days = 0
| Sep snow days = 0
| Oct snow days = 0
| Nov snow days = 0
| Dec snow days = 0.2
| year snow days =

| Jan humidity = 76
| Feb humidity = 69
| Mar humidity = 59
| Apr humidity = 50
| May humidity = 43
| Jun humidity = 41
| Jul humidity = 44
| Aug humidity = 48
| Sep humidity = 47
| Oct humidity = 52
| Nov humidity = 63
| Dec humidity = 75
| year humidity = 56

| Jan sun = 164.3
| Feb sun = 182.0
| Mar sun = 226.3
| Apr sun = 249.0
| May sun = 322.4
| Jun sun = 357.0
| Jul sun = 365.8
| Aug sun = 353.4
| Sep sun = 306.0
| Oct sun = 266.6
| Nov sun = 207.0
| Dec sun = 164.3
| year sun = 3164.1

| Jand sun = 5.3
| Febd sun = 6.5
| Mard sun = 7.3
| Aprd sun = 8.3
| Mayd sun = 10.4
| Jund sun = 11.9
| Juld sun = 11.8
| Augd sun = 11.4
| Sepd sun = 10.2
| Octd sun = 8.6
| Novd sun = 6.9
| Decd sun = 5.3
| yeard sun = 8.5

| Jan uv =  3
| Feb uv =  4
| Mar uv =  6
| Apr uv =  8
| May uv = 10
| Jun uv = 12
| Jul uv = 12
| Aug uv = 11
| Sep uv =  9
| Oct uv =  6
| Nov uv =  4
| Dec uv =  3

| source 1 = [[NOAA]] (дундаж температур 1961–1990, чийгшил ба нар 1970–1990)&lt;ref name = NOAA&gt;{{cite web
| url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Syria/XLS/DamaskusIntAirport_40080.xls
| title = Damascus INTL Climate Normals 1991–2020
| publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]]
| access-date = 2026-04-22
| archive-date = 2017-10-19
| archive-url = https://web.archive.org/web/20171019065948/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/SY/40080.TXT
| url-status = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite web|access-date=2026-04-22|publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009220956/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/SY/40080.TXT|archive-date=2017-10-09|url-status=dead|title=Damascus INTL Climate Normals 1961&amp;ndash;1990|url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/SY/40080.TXT}}&lt;/ref&gt;
}}

== Эх сурвалж==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
{{Commons|دمشق|Дамаск}}
{{Commonscat|Damascus Governorate|Дамаск муж}}
{{Wikivoyage}}
{{Wiktionary}}
* [https://web.archive.org/web/20060208061815/http://www.syriantours.net/Maps/Cities/damascus_big.jpg Дамаск хотын газрын зураг]

{{Сирийн хот}}
{{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}}

[[Ангилал:Дамаск| ]]
[[Ангилал:Азийн нийслэл]]
[[Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв]]
[[Ангилал:Азийн археологийн олдворт газар]]
[[Ангилал:Библийн суурин]]
[[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]]
[[Ангилал:Исламын шашны мөргөлийн суурин]]
[[Ангилал:Сири дэх дэлхийн соёлын өв]]
[[Ангилал:Саятан хот]]
[[Ангилал:Сирийн суурин]]
[[Ангилал:Сирийн муж]]
[[Ангилал:Сүйрч буй дэлхийн өв]]
[[Ангилал:Сири дэх Эртний Ойрх Дорнодын олдворт газар]]
[[Ангилал:Эртний Сирийн хот]]</text>
      <sha1>awc1zuwdd366zr2f45po2f770uww63c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Словак хэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8627</id>
    <revision>
      <id>854592</id>
      <parentid>854478</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T21:41:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>854592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12260" sha1="mt39kjlo7y8avlxnluhitokt9njny00" xml:space="preserve">{{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}}
{{Инфобокс хэл
| name             = Словак хэл
| altname          = 
| nativename       = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}}
| pronunciation    = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}}
| states           = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &amp;#124; Покрајинска влада }}&lt;/ref&gt;
| ethnicity        = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]]
| speakers         = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая
| date             = 2011–2021
| ref              = e25
| speakers2        = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая&lt;ref name=e25/&gt;
| speakers_label   = Ярилцагчид
| script           = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])&lt;br/&gt;[[Словак брайл үсэг]]&lt;br/&gt;[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]])
| familycolor      = Энэтхэг-Европ
| fam2             = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]]
| fam3             = [[Слав хэлнүүд|Слав]]
| fam4             = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]]
| fam5             = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]]
| dia1             = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]]
| dia2             = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]]
| dia3             = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}&lt;/ref&gt;
| nation           = {{SVK}}&lt;br&gt;''{{EU}}''&lt;br&gt;{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}&lt;/ref&gt;
| minority         = {{CZE}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &amp;#124; Vláda ČR }}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;{{POL}}&lt;ref name=&quot;7th EFNIL&quot;&gt;{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{HUN}}&lt;ref&gt;{{cite web|author=&lt;!--Not stated--&gt;|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{CRO}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{ROM}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}&lt;/ref&gt; 
| agency           = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]]
| iso1             = sk
| iso2b            = slo
| iso2t            = slk
| iso3             = slk
| glotto           = slov1269
| glottorefname    = Slovak
| lingua           = 53-AAA-db &lt; [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]&lt;br/&gt;(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs)
| notice           = IPA
| map              = Idioma eslovaco.PNG
| mapcaption       = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}}
}}

'''Словак хэл'''  (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK.

Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. 

Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий.

Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг.

== Словак утга зохиолын хэл ==
Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]&lt;nowiki/&gt;тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. 

== Үгсийн сан ==
Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд  хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. 

== Дүрэм ==
Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй.

2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй.

== Аялга ==
Ерөнхийд нь 3 ангилж болно:

* Зүүн Словак аялга
* Төв Словак аялга
* Баруун Словак аялга

{{Словак хэлний цагаан толгой}}

==Эшлэл==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
{{Wikipedia|sk}}

[[Ангилал:Словак хэл| ]]
[[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]]
[[Ангилал:Дан ганц хэл]]
[[Ангилал:Словакийн хэл]]
[[Ангилал:Чехийн хэл]]
[[Ангилал:Унгарын хэл]]
[[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]]
[[Ангилал:Сербийн хэл]]
[[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]]</text>
      <sha1>mt39kjlo7y8avlxnluhitokt9njny00</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854615</id>
      <parentid>854592</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T02:43:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>854615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12523" sha1="m8f1cr9fh4fpxwhlv2lfdoo45j5o5mo" xml:space="preserve">{{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}}
{{Инфобокс хэл
| name             = Словак хэл
| altname          = 
| nativename       = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}}
| pronunciation    = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}}
| states           = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &amp;#124; Покрајинска влада }}&lt;/ref&gt;
| ethnicity        = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]]
| speakers         = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая
| date             = 2011–2021
| ref              = e25
| speakers2        = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая&lt;ref name=e25/&gt;
| speakers_label   = Ярилцагчид
| script           = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])&lt;br/&gt;[[Словак брайл үсэг]]&lt;br/&gt;[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]])
| familycolor      = Энэтхэг-Европ
| fam2             = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]]
| fam3             = [[Слав хэлнүүд|Слав]]
| fam4             = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]]
| fam5             = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]]
| dia1             = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]]
| dia2             = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]]
| dia3             = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}&lt;/ref&gt;
| nation           = {{SVK}}&lt;br&gt;''{{EU}}''&lt;br&gt;{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}&lt;/ref&gt;
| minority         = {{CZE}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &amp;#124; Vláda ČR }}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;{{POL}}&lt;ref name=&quot;7th EFNIL&quot;&gt;{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |wayback=20191214104352 |text=The relationship between official and minority languages in Poland |archiv-bot=2026-04-24 02:43:17 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{HUN}}&lt;ref&gt;{{cite web|author=&lt;!--Not stated--&gt;|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{CRO}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{ROM}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}&lt;/ref&gt; 
| agency           = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]]
| iso1             = sk
| iso2b            = slo
| iso2t            = slk
| iso3             = slk
| glotto           = slov1269
| glottorefname    = Slovak
| lingua           = 53-AAA-db &lt; [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]&lt;br/&gt;(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs)
| notice           = IPA
| map              = Idioma eslovaco.PNG
| mapcaption       = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}}
}}

'''Словак хэл'''  (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK.

Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. 

Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий.

Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг.

== Словак утга зохиолын хэл ==
Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]&lt;nowiki/&gt;тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. 

== Үгсийн сан ==
Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд  хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. 

== Дүрэм ==
Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй.

2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй.

== Аялга ==
Ерөнхийд нь 3 ангилж болно:

* Зүүн Словак аялга
* Төв Словак аялга
* Баруун Словак аялга

{{Словак хэлний цагаан толгой}}

==Эшлэл==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
{{Wikipedia|sk}}

[[Ангилал:Словак хэл| ]]
[[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]]
[[Ангилал:Дан ганц хэл]]
[[Ангилал:Словакийн хэл]]
[[Ангилал:Чехийн хэл]]
[[Ангилал:Унгарын хэл]]
[[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]]
[[Ангилал:Сербийн хэл]]
[[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]]</text>
      <sha1>m8f1cr9fh4fpxwhlv2lfdoo45j5o5mo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мумбай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8658</id>
    <revision>
      <id>854588</id>
      <parentid>854550</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T21:01:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>854588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20380" sha1="9y3wj2nni30k8nb2yhazmjgeo9wrdxx" xml:space="preserve">{{Short description|Энэтхэгийн Махараштра мужийн нийслэл}}
{{Инфобокс суурин
| name = Мумбай
| native_name = मुंबई
| native_name_lang = mr
| other_name = Бомбей
| settlement_type = [[Мегахот]]
| image_shield = Emblem of Mumbai.png
| image_skyline = {{multiple image
| border      = infobox
| total_width = 310
| image_style =
| perrow      = 1/3/3/2 
| caption_align = center
| image1      = Coastal Road, Mumbai, November 2025 (cropped).jpg
| caption1    = Мумбай хотын үзэмж
| image2      = Great Indian Pennunsula Railways Exhibition @CST,Mumbai - panoramio (89).jpg
| caption2    = [[Чхатрапати-Шиважи өртөө]] 
| image3      = Mumbai 03-2016 30 Gateway of India.jpg
| caption3    = [[Энэтхэгийн хаалга (Мумбай)|Энэтхэгийн хаалга]]
| image4      = Hotel The Taj Mahal Palace (cropped).jpg
| caption4    = [[Таж Махал Палас зочид буудал]]
| image5      = Clock_Tower_Mumbai_University_retouched.jpg
| caption5    = [[Ражабай Цагийн Цамхаг]]  
| image6      = Ikea_mumbai_backside.jpg
| caption6    = [[World One]]
| image7      = Hutatma_Chowk.jpg
| caption7    = [[Хутатма Чоук]]
| image8      = Mumbai_Bandra-Worli_Sea_Link.jpg
| caption8    = [[Бандра-Ворли тэнгисийн гүүр]]
| image9      = Marine Lines Mumbai 2021.jpg
| caption9    = [[Марин Драйв, Мумбай|Марин Драйв]]
}}
| image_caption = 
| flag_size = 120px
| nicknames = ''Мөрөөдлийн хот'', ''[[Бомбейн долоон арал|Долоон арлын хот]],''&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1995-07-16 |title=The Seven Islands |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026175045/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |archive-date=2012-10-26 |access-date=2024-10-19 |publisher=The Mumbai Pages}}&lt;/ref&gt; ''Том [[Далдуу мод|наргил]]'',&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Руни |first=Жон Ф. |url=https://books.google.com/books?id=WujvZbzZAeUC&amp;dq=%22the+big+coconut%22+mumbai&amp;pg=PA162 |title=The Daemon in Our Dreams |date=2007 |publisher=Жон Ф. Руни |isbn=978-0-9752756-7-2 |language=en |access-date=2024-10-19 |archive-date=2024-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240216023910/https://books.google.com/books?id=WujvZbzZAeUC&amp;dq=%22the+big+coconut%22+mumbai&amp;pg=PA162 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ''[[Хэзээ ч унтдаггүй хот (хоч)|Хэзээ ч унтдаггүй хот]]''&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Амьдралын амтлагч: Хэзээ ч унтдаггүй хотод нойргүй |work=The Hindustan Times |url=https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |access-date=2024-10-19 |archive-date=2024-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416190118/https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| image_map = {{switcher
|{{maplink|display=|frame=yes|type=shape-inverse|id=Q1156|plain=y|title=Мумбай|description=|coord=|marker=|zoom=10|icon=no|frame-width=300|fill=#000000|stroke-width=3|frame-height=300|frame-align=center}}
| Мумбайн газрын зураг
|{{maplink|frame=yes|frame-align=center|plain=y|type=shape-inverse|id=Q1191|frame-width=370|frame-height=300|stroke-width=3|frame-lat=18.92|frame-long=76.68|zoom=6|type2=point|coord2={{Coord|19|04|34|N|72|52|39|E}}|marker-size2=medium}}
| Махараштра дахь Мумбай
| [[File:Mumbai area locator map.svg|300px]]
| Мумбай бүсийн газрын зураг }}
| pushpin_map = 
| pushpin_label_position = 
| pushpin_map_alt = 
| pushpin_map_caption = 
| pushpin_mapsize = 
| coordinates = {{coord|19|04|34|N|72|52|39|E|type:city(12,500,000)_region:IN-MH|display=inline,title}}
| subdivision_type = Улс
| subdivision_name = {{flag|Энэтхэг}}
| subdivision_type1 = [[Энэтхэгийн муж, нутаг дэвсгэрүүд|Муж]]
| subdivision_type2 = [[Махараштрын хэлтэс|Хэлтэс]]
| subdivision_type3 = [[Махараштрын тойргийн жагсаалт|Тойрог]]
| subdivision_name1 = {{flagicon image|Flag of Maharashtra.svg}} [[Махараштра]]
| subdivision_name2 = [[Конкан хэлтэс|Конкан]]
| subdivision_name3 = [[Мумбай хотын тойрог|Мумбай хот]]&lt;br /&gt;[[Мумбай хотын захын тойрог|Мумбай хотын зах]]
| established_title = Анхны суурин
| established_date = {{start date and age|1507}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mumbai Settlement |url=https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |url-status=live |website=Британниа |access-date=2026-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226181014/https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |archive-date=2022-12-26}}&lt;/ref&gt;
| named_for = [[Мумбадеви]]
| government_type = [[Хотын корпораци (Энэтхэг)|Хотын корпораци]]
| governing_body = [[Их Мумбайн хотын корпораци]]
| leader_title = [[Мумбай хотын дарга|Хотын дарга]]
| leader_name = [[Риту Тавде]] ([[Бхаратиа Жаната нам|БЖН]])&lt;ref name=&quot;Mumbai New Mayor &amp; Deputy Mayor&quot;&gt;{{cite news |title=BJP's Ritu Tawde named Mahayuti candidate for Mumbai mayor; Shinde Sena's Sanjay Shankar Ghadi for deputy mayor |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |work=Hindustan Times |date=2026-02-07 |access-date=2026-04-23}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1 = Дэд дарга
| leader_name1 = Санжай Гади ([[Шив Сена (2022–одоо)|SHS]])&lt;ref name=&quot;Mumbai New Mayor &amp; Deputy Mayor&quot;/&gt;
| unit_pref = Metric
| area_footnotes = 
| area_total_km2 = 603.4
| area_rank = 
| area_metro_km2 = 6328
| area_metro_sq_mi = 1681.5
| elevation_footnotes = 
| elevation_m = 14
| population_total = 12,442,373
| population_as_of = 2011
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Махараштра (Энэтхэг): Тойрог, Хот, Суурин болон Өсөх тойргууд – Газрын зураг, график дахь хүн амын статистик |url=http://www.citypopulation.de/php/india-maharashtra.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006153720/http://www.citypopulation.de/php/india-maharashtra.php |archive-date=2014-10-06}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| population_metro = 18,414,288 &lt;br /&gt;20,748,395 (Өргөтгөсөн ХБ)
| population_metro_footnotes = &lt;ref name=&quot;extended UA 2011&quot;&gt;{{Cite web |title=ЭНЭТХЭГ СТАТИСТИК: 2011 оны тооллогоор Энэтхэг дэх сая хүн амтай хотууд |url=http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630112755/http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |archive-date=2015-06-30 |access-date=2024-10-20 |website=Хэвлэл мэдээллийн товчоо, Мумбай |publisher=Үндэсний мэдээлэл зүйн төв}}&lt;/ref&gt;
| population_rank = Энэтхэгт [[Энэтхэгийн хамгийн их хүн амтай хотын жагсаалт|1-т]]&lt;br/&gt;Азид [[Азийн хотын жагсаалт (хотын хязгаар доторх хүн амын тоогоор)|5-д]]
| population_demonym = Мумбайчууд
| demographics_type1 = ДНБ
| demographics1_title1 = [[Худалдан авах чадварын паритет|ХАЧП]]
| demographics_type2 = Хэлнүүд
| demographics1_info1 = $400&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Баруча |first=Наузер |date=2017-05-30 |title=Nine Indian Cities in JLL's latest 'Global' 300 rankings|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |work=[[The Times of India]] |access-date=2026-04-23}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title2 = [[Мегахот]]
| demographics1_info2 = [[Энэтхэг рупи|₹]]{{FXConvert|IND|9133|b|year=2024|lk=on}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Economic Survey of Maharashtra 2025–26 |url=https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |website=mls.org.in}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title3 = [[Их хотын бүс|Их хот]]
| demographics1_info3 = $277&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global Wealth GDP Nominal Distribution: Who Are The Leaders Of The Global Economy? – Full Size|url=https://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|website=visualcapitalist.com|access-date=2026-04-23|archive-date=2024-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20240206071739/http://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| timezone1 = [[Энэтхэгийн Стандарт Цаг|ЭСЦ]]
| utc_offset1 = +5:30
| postal_code_type = [[Шуудангийн индексийн дугаар|ШИД]]
| postal_code = 400 001-400 107
| area_code = [[Энэтхэг дэх утасны дугаар|+91-22]]
| registration_plate = {{plainlist|
*MH-01 Мумбай(Ө/Т)
*MH-02 Мумбай(Б)
*MH-03 Мумбай(З)
*MH-47 Боривали&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Maharashtra Government-Know Your RTO |url=https://mahades.maharashtra.gov.in/files/report/pdf/Know%20Your%20RTO.pdf |access-date=2024-10-20}}&lt;/ref&gt;&lt;!--RTO offices in Mumbai as per Maharashtra Government RTO list. Do not make changes--&gt;
}}
| blank3_name        = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]]
| blank3_info        = {{Increase}} 0.841&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|title=Махараштрын хүний ​​хөгжлийн тайлан, 2012 он|access-date=2024-10-20|archive-date=2023-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204141145/https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; – &lt;span style=color:#090&gt;маш өндөр&lt;/span&gt;
| blank4_name_sec1 = [[Олон улсын нисэх буудал]]
| blank4_info_sec1 = [[Чхатрапати-Шиважи Махараж олон улсын нисэх буудал]]
| blank5_name_sec1 = [[Нийтийн тээвэр]]
| blank5_info_sec1 = '''[[Метро]]''': [[Мумбайн метро]], [[Мумбайн монорэйл]]
| blank1_name_sec1 = Уур амьсгал
| blank1_info_sec1 = [[Тропикийн саванны уур амьсгал]] (Aw)
| blank_name_sec2 = {{nowrap|[[Албан ёсны хэл]]}}
| blank_info_sec2 = [[Марати хэл|Марати]]&lt;ref name=&quot;NCLMreport&quot;&gt;{{Webarchiv|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |wayback=20190106234703 |text=National Commissioner Linguistic Minorities 50th report, page 131 |archiv-bot=2026-04-23 21:01:37 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |date=2016-07-08}}. Энэтхэгийн засгийн газар. Татаж авсан: 2015-07-15.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |title=Maharashtra official languages act}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MCGMhistmilestone&quot;&gt;{{cite web |title=Evolution of the Corporation, Historical Milestones |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715172504/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |archive-date=2015-07-15 |access-date=2026-04-23 |publisher=[[Их Мумбайн хотын корпораци]] |location=Мумбай}}&lt;/ref&gt;
| website = {{URL|https://mumbaicity.gov.in/}}
| footnotes = {{designation list | embed = yes
| designation1            = WHS
| designation1_offname    = [[Элефанта агуй]], [[Чхатрапати-Шиважи өртөө]] ба [[Мумбайн Викторийн готик болон арт деко чуулга]]
| designation1_date       = 1987, 2004, 2018 (11-р, 28-р 42-р [[Дэлхийн өвийн хороо|чуулган]])
| designation1_type       = Соёлын
| designation1_criteria   = i, ii, iii, iv
| designation1_number     = [https://whc.unesco.org/en/list/244]; [https://whc.unesco.org/en/list/945]
[https://whc.unesco.org/en/list/1480]
| designation1_free1name  = Бүс нутаг
| designation1_free1value = [[Өмнөд Азийн Дэлхийн өвийн жагсаалт|Өмнөд Ази]]
}}
| area_metro_footnotes = &lt;ref name=&quot;projectsecoa1&quot;&gt;{{cite web |title=Mumbai metropolitan area |url=http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=117&amp;Itemid=73 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513105912/http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=117&amp;Itemid=73 |archive-date=2013-05-13 |access-date=2026-04-23 |publisher=Projectsecoa.eu |language=it}}&lt;/ref&gt;
}}

'''Мумбай''' ([[Марати хэл]]: मुंबई), хуучнаар '''Бомбей''' нь [[Энэтхэг]]ийн Махараштра мужийн төв юм. 13.66 сая хүн амаараа дэлхийд Шанхайн дараа хоёрт жагсана. Нави Мумбай ба Тане гэсэн хотын захын дүүргүүдтэй хамт дэлхийд хүн амаараа тавд ордог арван есөн сая хүн амтай [[метрополи]] газар нутгийг бүрдүүлдэг. Мумбай нь Энэтхэгийн баруун эрэг дээр орших бөгөөд гүн [[боомт]]той. Энэ боомт нь [[Энэтхэгийн далай]]гаар дамждаг барааны тал хувийг гүйцэлдүүдэг. 

Мумбай нь Энэтхэгийн [[худалдаа]] [[арилжаа]] болон [[үзвэр үйлчилгээ]]ний төв бөгөөд нийт [[ҮНБ]]-ий 5 хувийг, [[аж үйлдвэр]]ийн бүтээгдэхүүний 25 хувийг, далайн худалдааны 40 хувийг гаргадаг бөгөөд мөнгөний гүйлгээний 70 хувь энэ хотоор дамждаг. Мумбай нь дэлхийн хамгийн том санхүүгийн төвүүдийн нэг бөгөөд Энэтхэгийн нөөц банк, [[Бомбейн Хөрөнгийн Бирж]], Энэтхэгийн Үндэсний Хөрөнгийн Бирж, мөн олон томоохон компаниудын төвүүд байрладаг газар юм. Мумбайд [[Болливуд]] гэгч Энэтхэгийн Хинди [[кино]], [[телевиз]]ийн үйлдвэр оршдог. Энэ хотын бизнесийн боломжууд ба амьдралын сайн чанар нь Энэтхэг даяарх олон хүмүүсийг татдаг бөгөөд энэ нь Мумбайг олон үндэстэн, урлаг нийлсэн хот болгодог.

== Цаг уур ==
{{Уур амьсгалын хүснэгт
| location = Мумбай ([[Чхатрапати-Шиважи Махараж олон улсын нисэх буудал]]) 1991–2020, туйлын үе 1951–2012)
| metric first = Yes
| single line = Yes
| Jan record high C = 37.4
| Feb record high C = 39.6
| Mar record high C = 41.7
| Apr record high C = 42.2
| May record high C = 41.0
| Jun record high C = 39.8
| Jul record high C = 36.2
| Aug record high C = 33.7
| Sep record high C = 37.0
| Oct record high C = 38.6
| Nov record high C = 37.6
| Dec record high C = 37.2
| year record high C = 42.2
| Jan high C = 31.2
| Feb high C = 31.7
| Mar high C = 33.1
| Apr high C = 33.4
| May high C = 33.7
| Jun high C = 32.5
| Jul high C = 30.4
| Aug high C = 30.2
| Sep high C = 30.9
| Oct high C = 33.6
| Nov high C = 34.1
| Dec high C = 32.6
| year high C = 32.3
|Jan mean C = 24.6
|Feb mean C = 25.3
|Mar mean C = 27.6
|Apr mean C = 28.8
|May mean C = 30.2
|Jun mean C = 29.3
|Jul mean C = 27.9
|Aug mean C = 27.8
|Sep mean C = 27.9
|Oct mean C = 29.0
|Nov mean C = 28.0
|Dec mean C = 25.8
|year mean C = 
| Jan low C = 16.9
| Feb low C = 18.1
| Mar low C = 21.1
| Apr low C = 24.2
| May low C = 27.0
| Jun low C = 26.6
| Jul low C = 25.5
| Aug low C = 25.2
| Sep low C = 24.9
| Oct low C = 23.9
| Nov low C = 21.4
| Dec low C = 18.4
| year low C = 22.8
| Jan record low C = 7.4
| Feb record low C = 8.5
| Mar record low C = 12.7
| Apr record low C = 16.9
| May record low C = 20.2
| Jun record low C = 19.8
| Jul record low C = 21.2
| Aug record low C = 19.4
| Sep record low C = 20.7
| Oct record low C = 16.7
| Nov record low C = 13.3
| Dec record low C = 10.6
| year record low C = 7.4
| rain colour = green
| Jan rain mm = 0.2
| Feb rain mm = 0.2
| Mar rain mm = 0.1
| Apr rain mm = 0.1
| May rain mm = 7.3
| Jun rain mm = 526.3
| Jul rain mm = 919.9
| Aug rain mm = 560.8
| Sep rain mm = 383.5
| Oct rain mm = 91.3
| Nov rain mm = 11.0
| Dec rain mm = 1.6
| year rain mm = 2502.3
| Jan rain days = 0.0
| Feb rain days = 0.0
| Mar rain days = 0.1
| Apr rain days = 0.0
| May rain days = 0.7
| Jun rain days = 14.0
| Jul rain days = 23.3
| Aug rain days = 21.4
| Sep rain days = 14.4
| Oct rain days = 3.9
| Nov rain days = 0.6
| Dec rain days = 0.2
| year rain days = 78.6
| time day = 17:30 [[Энэтхэгийн Стандарт Цаг|IST]]
| Jan humidity = 49
| Feb humidity = 47
| Mar humidity = 51
| Apr humidity = 59
| May humidity = 65
| Jun humidity = 74
| Jul humidity = 81
| Aug humidity = 81
| Sep humidity = 76
| Oct humidity = 63
| Nov humidity = 54
| Dec humidity = 51
| year humidity = 63
| source 1 = [[Энэтхэгийн Цаг Уурын Хэлтэс]]&lt;ref name=IMDnormals&gt;{{cite web |url=https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |publisher=India Meteorological Department |title=Climatological Information - Mumbai (Santacruz) (43003) |access-date=2026-04-23 |archive-date=2022-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721003320/https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature &amp; Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=Энэтхэгийн Цаг Уурын Хэлтэс |date=2016 |page=M146 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date=5 February 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Токиогийн цаг уурын төв (дундаж температур 1991–2020)&lt;ref name=TCC1&gt;
{{cite web
| url = https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003
| title = Normals Data: Bombay / Santacruz – India Latitude: 19.12°N Longitude: 72.85°E Height: 14 (m)
| publisher = Японы Цаг Уурын Агентлаг
| access-date = 2026-04-23}}&lt;/ref&gt;
}}
}}&lt;!-- end of &quot;center&quot; --&gt;

== Эшлэл ==
{{Reflist|30em}}

== Цахим холбоос ==
{{commons|Mumbai|Мумбай}}
* [https://web.archive.org/web/20171028225646/http://www.mcgm.gov.in/ Хотын албан ёсны сайт]
* [https://web.archive.org/web/20090310212824/http://mdmu.maharashtra.gov.in/pages/Mumbai/mumbaiplanShow.php Хотын албан ёсны мэдээлэл]
* [http://theory.tifr.res.in/bombay/ The Mumbai Pages&amp;nbsp;— Хотын тухай мэдээлэл]

{{Энэтхэгийн хот}}
[[Ангилал:Мумбай| ]]
[[Ангилал:Махараштрын суурин]]
[[Ангилал:Далайн боомттой суурин]]
[[Ангилал:Энэтхэгийн холбооны муж улсын эсвэл холбооны нутаг дэвсгэрийн нийслэл]]
[[Ангилал:Энэтхэгийн их сургуулийн хот]]</text>
      <sha1>9y3wj2nni30k8nb2yhazmjgeo9wrdxx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шанхай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8680</id>
    <revision>
      <id>854571</id>
      <parentid>815015</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T14:09:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>854571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22450" sha1="s5jhqydyzf7yvw5xchuaxlq3uhtii2n" xml:space="preserve">{{short description|Хятадын хамгийн олон хүн амтай, өндөр хөгжилтэй хот}}
{{Ижил нэрийн тайлбар}}
{{Инфобокс суурин
| name = Шанхай
| native_name = 上海市
| native_name_lang = zh
| settlement_type = [[Хятадын төвөөс захирагдах хот|Хотын захиргаа]]
| image_skyline = {{multiple image
 |border                    = infobox
 |total_width               = 290
 |perrow                    = 1/2/2/2
 |caption_align             = center
| image1                    = Huangpu Park 20124-Shanghai (32208802494).jpg
| caption1                  = [[Сүжоу гол]]оос харагдах [[Дорнын сувдан цамхаг]] (зүүн) болон [[Шанхайн цамхаг]]тай (баруун) [[Лүжязүэй]]
 |image2                    = Shanghai - Yu Garden - 0035.jpg
 |caption2                  = [[Юү цэцэрлэг]]
 |image3                    = 2024-Apr Shanghai East Nanjing Road morning 01.jpg
 |caption3                  = [[Наньжингийн гудамж]]
| image4                    = 上海展览中心·上海.jpg
| caption4                  = [[Шанхайн үзэсгэлэнгийн төв]]
 |image5                    = Old City of Shanghai, China (December 2015) - 13.JPG
 |caption5                  = [[Шанхайн Хуучин хот]]
| image6                    = HSBC Building, Shanghai 1.jpg
| caption6                  = [[Бунд]] дахь [[Хотын захиргааны байр, Бунд|HSBC Барилга]]
| image7                    = Jing'an Temple Shanghai 6.jpg
| caption7                  = [[Жинань сүм]]
}}
| image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=7|frame-lat=31.22|frame-long=122.1}}
| image_map1 = Shanghai in China (+all claims hatched).svg
| map_caption1 = Хятад дахь Шанхай хотын захиргааны байршил
| coor_pinpoint = [[Ардын талбай (Шанхай)|Ардын талбай]]
| coordinates = {{coord|31|13|43|N|121|28|29|E|type:adm1st_region:CN-31|display=it}}
| subdivision_type = Улс
| subdivision_name = Хятад
| subdivision_type2 = [[Хятадын бүс нутгийн жагсаалт|Бүс нутаг]]
| subdivision_name2 = [[Дорнод Хятад]]
| seat_type = Хотын захиргааны төв
| seat = [[Хуанпү дүүрэг, Шанхай|Хуанпү дүүрэг]]
| established_title = Байгуулалт&lt;br /&gt;&amp;nbsp;- Чинлун суурин
| established_date = &lt;br /&gt;746&lt;ref name=&quot;kaogu&quot; /&gt;
| established_title2 = &amp;nbsp;- {{ill|Хуатин хошуу (Тан)|lt=Хуатин хошуу|zh|华亭县 (唐朝)}}
| established_date2 = 751&lt;ref&gt;''New Book of Tang'', vol. 41: &quot;Huating County, a greater county, established in the tenth year of Tianbao (751), which splits the Jiaxing Prefecture&quot;&lt;/ref&gt;
| established_title3 = &amp;nbsp;- [[Шанхай хошуу]]
| established_date3 = 1292&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.shtong.gov.cn/difangzhi-front/book/detailNew?oneId=2&amp;bookId=344775&amp;parentNodeId=344806&amp;nodeId=641941&amp;type=-1 |publisher=Шанхайн засгийн газар |title=行政区划 (in Chinese) |access-date=2026-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240505092811/https://www.shtong.gov.cn/difangzhi-front/book/detailNew?oneId=2&amp;bookId=344775&amp;parentNodeId=344806&amp;nodeId=641940&amp;type=-1%2A |archive-date=2024-05-05 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| established_title4 = &amp;nbsp;- Хотын захиргаа
| established_date4 = 7 сарын 7, 1927
| parts_type = Хуваалт&lt;br /&gt;&amp;nbsp;- [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Хошууны түвшин (3-р)|Хошууны түвшин]]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;- [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Суурингийн түвшин|Суурингийн&lt;br /&gt;түвшин]]
| parts = &lt;br /&gt;[[Шанхайн засаг захиргааны нэгжийн жагсаалт|16 дүүрэг]]&lt;br /&gt;210 суурин ба хороолол
| government_type = [[Хятадын төвөөс захирагдах хот|Хотын захиргаа]]
| governing_body = [[Шанхай хотын Ардын төлөөлөгчдийн хурал]]
| leader_title = [[Хятадын Коммунист намын Шанхайн хороо#Нарийн бичгийн даргын жагсаалт|ХКН-ын НБД]]
| leader_name = [[Чэнь Жинин]]
| leader_title1 = [[Шанхай хотын Ардын төлөөлөгчдийн хурал|Хурлын]] дарга
| leader_name1 = [[Хуан Лишинь]]
| leader_title2 = [[Шанхайн хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]]
| leader_name2 = [[Гун Жэн]]
| leader_title3 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] хотын дарга
| leader_name3 = [[Ху Вэньрун]]
| leader_title4 = [[Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурал|Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурлын]] Төлөөлөл
| leader_name4 = 57 төлөөлөгч
| total_type = Хотын захиргаа
| area_footnotes = &lt;ref name=&quot;mofcom&quot;&gt;{{cite web |title=Doing Business in China – Survey |url=http://english.mofcom.gov.cn/article/zt_business/lanmub/ |publisher=[[БНХАУ-ын Худалдааны яам]] |access-date=2026-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140526181645/http://english.mofcom.gov.cn/article/zt_business/lanmub/ |archive-date=2014-05-26 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;landarea&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.shanghai.gov.cn/shanghai/node23919/node24059/node24061/userobject22ai36484.html |title=地域 (Хятадаар) |publisher=Шанхайн засгийн газар |access-date=2026-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240508135319/https://www.shtong.gov.cn/difangzhi-front/book/detailNew?oneId=2&amp;bookId=344775&amp;parentNodeId=344806&amp;nodeId=641940&amp;type=-1 |archive-date=2024-05-08 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.shtong.gov.cn/difangzhi-front/book/detailNew?oneId=2&amp;bookId=344775&amp;parentNodeId=344806&amp;nodeId=641942&amp;type=-1 |publisher=Шанхайн засгийн газар |title=水文 (Хятадаар) |access-date=2026-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240508141431/https://www.shtong.gov.cn/difangzhi-front/book/detailNew?oneId=2&amp;bookId=344775&amp;parentNodeId=344806&amp;nodeId=641942&amp;type=-1 |archive-date=2024-05-08 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| area_total_km2 = 6341
| area_water_km2 = 653
| area_metro_km2 = 14922.7
| area_urban_footnotes = &amp;nbsp;(2018)&lt;ref name=&quot;demog14&quot;&gt;{{cite book |url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |title=Demographia World Urban Areas. 14th Annual Edition |last=Кокс |first=У. |publisher=Demographia |year=2018 |location=Сент-Луис |page=22 |access-date=2026-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503021711/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |archive-date=2018-05-03 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| elevation_footnotes = &lt;ref name=&quot;topo&quot; /&gt;
| elevation_m = 4
| elevation_max_m = 118
| elevation_max_point = [[Шэшань]]
| population_total = 24874500
| population_as_of = 2023
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |date=21 March 2024 |title=2023年上海市国民经济和社会发展统计公报 |url=https://tjj.sh.gov.cn/tjgb/20240321/f66c5b25ce604a1f9af755941d5f454a.html |access-date=2026-04-23 |publisher=[[Шанхайн Статистикийн Товчоо]] |archive-date=2024-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240530163249/https://tjj.sh.gov.cn/tjgb/20240321/f66c5b25ce604a1f9af755941d5f454a.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| population_density_metro_km2 = auto
| population_rank    = Хятадад [[Хятадын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|1-т]]&lt;br&gt;Азид [[Азийн хотын жагсаалт (хотын хязгаар доторх хүн амын тоогоор)|1-т]]
| population_demonym = [[Шанхайчууд]]
| demographics_type2 = [[ДНБ]] (нэрлэсэн) {{normal|(2025)}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0103 |title=National Data |publisher=[[Хятадын Үндэсний Статистикийн Товчоо|Хятадын ҮСТ]] |date=2024 |access-date=2026-04-23 |archive-date=2020-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200109073448/http://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0103 |url-status=live}} мөн үзэх {{cite web |url=https://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0103 |title=National Data |publisher=[[Хятадын Үндэсний Статистикийн Товчоо|Хятадын ҮСТ]] |date=2024 |access-date=2026-04-23 |archive-date=2020-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200109073448/http://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0103 |url-status=live}} мөн үзэх {{cite web |url=https://tjj.sh.gov.cn/tjgb/20240321/f66c5b25ce604a1f9af755941d5f454a.html |title=zh: 2023年上海市国民经济和社会发展统计公报 |publisher=shanghai.gov.cn |date=2024-03-21 |access-date=2026-04-23 |archive-date=2024-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240530163249/https://tjj.sh.gov.cn/tjgb/20240321/f66c5b25ce604a1f9af755941d5f454a.html |url-status=live}} 2023 оны дундаж ханш 1 ам.доллар тутамд 7.0467 юань {{cite press release |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202402/t20240228_1947918.html |title=Statistical communiqué of the People's Republic of China on the 2023 national economic and social development |publisher=Хятадын ҮСТ |date=2024-02-29 |access-date=2026-04-23 |archive-date=2024-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240305035331/https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202402/t20240228_1947918.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = Хотын захиргаа
| demographics2_info1 = [[Хятадын юань|¥]]5,67 тэрбум
&lt;br /&gt;[[Амщрик доллар|$]] 814.1 тэрбум
| demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох
| demographics2_info2 = ¥228,280
&lt;br /&gt; $32,840
| postal_code_type = [[Хятад дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]]
| postal_code = '''2000'''00–'''2021'''00
| area_code = [[Хятад дахь утасны дугаар|21]]
| iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-SH]]
| website = {{url|http://english.shanghai.gov.cn/nw46669/index.html|shanghai.gov.cn}}
| etymology = {{lang|zh|上海浦}} ({{transliteration|zh|Shànghăi Pǔ}})&lt;br /&gt;&quot;[[Хуанпү гол]]ын анхны нэр.&quot;
| timezone = [[Хятадын Стандарт Цаг|ХСЦ]]
| utc_offset = +08:00
| blank4_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2021)
| blank4_info_sec1 = 0.901&lt;ref
name=&quot;SHDI&quot;&gt;{{cite web |title=Human Development Indices (8.0)- China |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/CHN/?levels=1+4&amp;years=2022&amp;interpolation=0&amp;extrapolation=0 |access-date=2026-04-23 |website=Global Data Lab |archive-date=2024-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240924022302/https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/CHN/?levels=1+4&amp;years=2022&amp;interpolation=0&amp;extrapolation=0 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; (2-т) – {{color|#003c00|маш өндөр}}
| blank7_name = Уур амьсгал
| blank7_info = [[Чийглиг субтропикийн уур амьсгал]] (Cfa)
| blank5_name = [[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаарын]] угтвар
| blank5_info = {{lang|zh-cn|沪A, B, D, E, F, G, H, J, K, L, M, N}}&lt;br /&gt;{{lang|zh-CN|沪C}} (зөвхөн захын хороололд)
| blank6_name = Товчлол
| blank6_info = SH / {{linktext|lang=zh-Hans|沪}} ({{zh|labels=no|p=Hù}})
| blank1_name_sec2 = Хэл аялга
| blank1_info_sec2 = [[Шанхай аялга]]&lt;br /&gt;[[Стандарт Хятад хэл]]
| official_name = Шанхайн хотын захиргаа
| flag_link = Draft:Flag of Shanghai
| image_seal = Shanghai Municipal seal.png
| seal_link = 
| flag_size = 150px
| website = {{ubl|{{URL|https://www.shanghai.gov.cn|shanghai.gov.cn}}|{{URL|https://english.shanghai.gov.cn|en.shanghai.gov.cn}}}}
}}

'''Шанхай''' ({{lang-zh|上海}}) нь [[Хятад]] улсын хамгийн том төдийгүй дэлхийн хамгийн их хүнтэй [[хот]] юм. Хятадын мужийн зиндааны 4 хотын нэг ба 2013 оны тооллогоор 24.1 сая хүнтэй байна. [[Хөх мөрөн|Хөх мөрний]] тэнгист цутгах аманд байрладаг, [[Жианьсу]], [[Жезян]] мужуудтай баруун талдаа хил залгана. 

Шанхай нь анх [[загасны аж ахуй]], [[даавуу]]ны үйлдвэрлэл явуулдаг тосгон байсан. 1553 онд цайз барьж хана босгосоноос хойш Шанхай хотын хэмжээнд хүрсэн гэж үздэг. 19-р зуунаас Шанхайн боомтын ашигтай байрлал худалдааны чухал зангилаа болоход түлхэц өгсөн. Улмаар 1842 оны [[Нанкины гэрээ]]гээр гадаадтай худалдаа хийхийг зөвшөөрсөн хотуудын нэг болсон. Шанхай нь зүүн, барууны хоорондох худалдаа арилжааны төв болж хөгжсөн бөгөөд 1930-аад он гэхэд [[санхүү]], [[бизнес]]ийн томоохон төв болсон байв. Гэвч 1949 онд [[Коммунизм|Коммунистууд]] засгийн эрхэнд гарснаар гадаадын хөрөнгө оруулалт зогсож, [[эдийн засаг]] нь гэнэт зогсчээ. 1990 онд эдийн засгийн шинэчлэл хийснээр Шанхай нь дахин эрс хурдтайгаар хөгжиж, 2005 он гэхэд дэлхийн хамгийн том боомт болсон байна.

Шанхай нь өсч буй [[аялал]] [[жуулчлал]]ын төв бөгөөд [[Бунд]], [[Шинтианди]] зэрэг түүхэн дурсгалт газрууд, орчин үеийн хөгжиж буй [[Пудонг]] дүүргийн байшин барилга, [[соёл урлаг]], [[дизайн]]ы төв гэдгээрээ алдартай. Өнөө үед Шанхай нь худалдаа арилжаа, санхүүгийн чухал төв болжээ. Шанхайг &quot;ирээдүйн [[дэлхийн хот]]&quot;, дэлхийн хамгийн хурдацтай хөгжиж буй эдийн засгийн &quot;үзүүлэн&quot; хэмээн тодорхойлж байна.

Шанхай нь Экспо-2010 үзэсгэлэнг зохион байгуулсан. Хятад улс зүүн өмнөд хэсгээ хөгжүүлэхэд  маш их ач холбогдол өгч, хотоо хөгжүүлж байгаа болно.

Энэ хотод Монгол Улсын Консулын төлөөлөгч саяханаас үйл ажиллага явуулж эхэлсэн.  

== Нэр ==
''Шанхай'' гэдэг нь &quot;Тэнгисийн мандал дээр&quot; гэх утгатай 上 (&quot;дээрх&quot;), 海 (&quot;тэнгис&quot;) хоёр ханз үсгийн нийлэмж юм. Энэ нэр нь Хөх мөрний бэлчирт хот байрладгаас үүдэн лав 11-р зууны Сүн улсын үед дэлгэр хэрэглэгддэг байжээ. Хятадын түүхчид энэ нэр нь Тан улсын үеэс хэрэглэгдсэн гэж таамагладаг.

Европчуудын дунд Шанхай хотыг «Дорнын Парис», «Дорны Хатан хаана», «Дорнын сувд»  гэж нэрлэж байсан. «Азийн янхан» ч гэгдэж явсан. (1920-1930-аад онуудад хар тамхи, биеэ үнэлэх, мөрийтэй тоглох зэрэг үзэгдлүүд газар авч байсан үе);

== Газар зүй ==
=== Уур амьсгал ===
{{Уур амьсгалын хүснэгт
| width = auto
| metric first = y
| single line = y
| collapsed = Y
| location = Шанхай ([[Шюжяхүэй]]), өндөр {{convert|5|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1951–одоо)
| Jan record high C = 21.6
| Feb record high C = 27.0
| Mar record high C = 31.1
| Apr record high C = 33.9
| May record high C = 36.7
| Jun record high C = 38.5
| Jul record high C = 40.9
| Aug record high C = 40.8
| Sep record high C = 38.2
| Oct record high C = 36.0
| Nov record high C = 28.5
| Dec record high C = 23.4
| Jan record low C = -10.1
| Feb record low C = -7.9
| Mar record low C = -5.4
| Apr record low C = -0.5
| May record low C = 6.9
| Jun record low C = 12.3
| Jul record low C = 16.3
| Aug record low C = 18.8
| Sep record low C = 10.8
| Oct record low C = 1.7
| Nov record low C = -4.2
| Dec record low C = -8.5
| Jan high C = 8.7
| Feb high C = 10.7
| Mar high C = 14.9
| Apr high C = 20.9
| May high C = 25.8
| Jun high C = 28.6
| Jul high C = 33.2
| Aug high C = 32.6
| Sep high C = 28.7
| Oct high C = 23.5
| Nov high C = 17.8
| Dec high C = 11.3
| Jan mean C = 5.4
| Feb mean C = 7.0
| Mar mean C = 10.7
| Apr mean C = 16.1
| May mean C = 21.3
| Jun mean C = 24.7
| Jul mean C = 29.1
| Aug mean C = 28.8
| Sep mean C = 25.1
| Oct mean C = 19.9
| Nov mean C = 14.3
| Dec mean C = 7.9
| Jan low C = 2.9
| Feb low C = 4.1
| Mar low C = 7.6
| Apr low C = 12.6
| May low C = 17.9
| Jun low C = 22.0
| Jul low C = 26.2
| Aug low C = 26.2
| Sep low C = 22.5
| Oct low C = 17.1
| Nov low C = 11.4
| Dec low C = 5.3
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 72.2
| Feb precipitation mm = 65.0
| Mar precipitation mm = 97.3
| Apr precipitation mm = 84.2
| May precipitation mm = 91.0
| Jun precipitation mm = 224.9
| Jul precipitation mm = 163.2
| Aug precipitation mm = 225.9
| Sep precipitation mm = 131.5
| Oct precipitation mm = 69.6
| Nov precipitation mm = 61.4
| Dec precipitation mm = 50.4
| Jan humidity = 71
| Feb humidity = 71
| Mar humidity = 70
| Apr humidity = 69
| May humidity = 70
| Jun humidity = 79
| Jul humidity = 76
| Aug humidity = 76
| Sep humidity = 74
| Oct humidity = 70
| Nov humidity = 71
| Dec humidity = 69
| unit precipitation days = 0.1 мм
| Jan precipitation days = 10.6
| Feb precipitation days = 10.4
| Mar precipitation days = 12.7
| Apr precipitation days = 11.3
| May precipitation days = 11.2
| Jun precipitation days = 14.3
| Jul precipitation days = 12.2
| Aug precipitation days = 12.7
| Sep precipitation days = 10.1
| Oct precipitation days = 7.5
| Nov precipitation days = 9.2
| Dec precipitation days = 8.5
| year precipitation days = 130.7
| Jan sun = 114.3
| Feb sun = 119.9
| Mar sun = 128.5
| Apr sun = 148.5
| May sun = 169.8
| Jun sun = 130.9
| Jul sun = 190.8
| Aug sun = 185.7
| Sep sun = 167.5
| Oct sun = 161.4
| Nov sun = 131.1
| Dec sun = 127.4
| year sun = 1775.8
| Jan snow days = 2.1
| Feb snow days = 1.8
| Mar snow days = 0.5
| Apr snow days = 0.0
| May snow days = 0
| Jun snow days = 0
| Jul snow days = 0
| Aug snow days = 0
| Sep snow days = 0
| Oct snow days = 0
| Nov snow days = 0.1
| Dec snow days = 0.9
| year snow days = 5.4
| source 1 = [[Хятадын Цаг Уурын Алба]] (нар 1981–2010)&lt;ref name=&quot;cma graphical&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.cma.cn/data/weatherBk.html |script-title=zh:中国气象数据网 – WeatherBk Data |publisher=[[Хятадын Цаг Уурын Алба]] |language=zh-hans |access-date=2026-04-23 |archive-date=2025-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250618052416/https://data.cma.cn/data/weatherBk.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;experience.arcgis.com&quot;&gt;{{cite web |url=https://experience.arcgis.com/template/e724038fda394e9d9b7921f10fd1aa55/page/%E7%BA%AF%E8%A1%A8%E6%A0%BC%E7%BB%9F%E8%AE%A1-(%E5%AF%B9%E6%AF%948110%E5%8F%98%E5%8C%96)/?org=UQmaps |script-title=zh:中国气象数据网 |publisher=[[Хятадын Цаг Уурын Алба]] |language=zh-hans |access-date=2026-04-23 |title=Experience Template |archive-date=2023-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404092524/https://experience.arcgis.com/template/e724038fda394e9d9b7921f10fd1aa55/page/%E7%BA%AF%E8%A1%A8%E6%A0%BC%E7%BB%9F%E8%AE%A1-(%E5%AF%B9%E6%AF%948110%E5%8F%98%E5%8C%96)/?org=UQmaps |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = CMA2 &gt;{{cite web |url=http://cdc.cma.gov.cn/dataSetLogger.do?changeFlag=dataLogger |title=中国地面国际交换站气候标准值月值数据集 |publisher=[[Хятадын Цаг Уурын Алба]] |language=Хятад |access-date=2026-04-23 |archive-date=2013-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130318113757/http://cdc.cma.gov.cn/dataSetLogger.do?changeFlag=dataLogger |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; бүх цагийн хэт температур&lt;ref name = Mherrera&gt;{{cite web |url=http://www.mherrera.org/temp.htm |title=Extreme Temperatures Around the World |access-date=2026-04-23 |archive-date=2013-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622141215/http://www.mherrera.org/temp.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| source = 
}}

== Мөн үзэх ==
* [[Хятад улсын 50 том хот]]

== Цахим холбоос ==
{{Wiktionary}}
{{commons|上海|Шанхай}}
* [https://web.archive.org/web/20080502144753/https://www.shanghai.gov.cn/shanghai/node17256/index.html Шанхай хотын албан ёсны сайт]
* [https://web.archive.org/web/20080623184742/http://lyw.sh.gov.cn/en/ Шанхайн аялал жуулчлалын албан ёсны сайт]
* [http://www.stats-sh.gov.cn/2004shtj/tjnj/tjnj2007e.htm Шанхайн хотын статистик]

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

{{Хятадын хот}}
{{БНХАУ-ын дээд нутаг}}
[[Ангилал:Шанхай| ]]
[[Ангилал:Хятадын төрд шууд захирагдах хот]]
[[Ангилал:Далайн боомттой суурин]]
[[Ангилал:Саятан хот]]
[[Ангилал:Хятадын их сургуулийн хот]]</text>
      <sha1>s5jhqydyzf7yvw5xchuaxlq3uhtii2n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сидней</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8681</id>
    <revision>
      <id>854573</id>
      <parentid>838418</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T14:17:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>854573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24796" sha1="cto2dk4yvp3eend060bbm5vsz6alndp" xml:space="preserve">{{Short description|Австралийн Шинэ Өмнөд Уэльс мужийн нийслэл}}
{{Инфобокс суурин
| name               = Сидней
| native_name        = Sydney
| native_name_lang   = en
| settlement_type    = Хот
| image_skyline      = {{multiple image
 |total_width        = 280
 |border             = infobox
 |perrow             = 1/2/2/2/1
 |caption_align      = center
 | image1            = Sydney Opera House and Harbour Bridge Dusk (2) 2019-06-21.jpg{{!}}Сиднейн дуурийн театр ба Харбор Бридж
 | caption1          = [[Сиднейн дуурийн театр]] ба [[Сидней Харбор Бридж|Харбор Бридж]]
 | image2            = Sydney (AU), Queen Victoria Building -- 2019 -- 3580 (cropped) - 2.jpg{{!}}Викториа Хатан хааны барилга
 | caption2          = Хатан хааны барилга
 | image3            = University of Sydney's Main Quadrangle.jpg{{!}}Сиднейн Их Сургууль
 | caption3          = [[Сиднейн Их Сургууль]]
 | image4            = Bondi 1.jpg{{!}}Бонди далайн эрэг
 | caption4          = [[Бонди далайн эрэг]]
 | image5            = Archibald Fountain (cropped).jpg{{!}}Арчибалдын усан оргилуур
 | caption5          = [[Арчибалдын усан оргилуур|Арчибалд усан оргилуур]]
 | image6            = Sydney Harbour panorama (3).jpg {{!}}Тэнгэрийн шугам
 | caption6          = [[Сиднейн төв бизнес дүүрэг]]
}}
|image_flag              = City of Sydney Flag.svg
|image_seal              =
|nickname                = ''The Harbour City'' (Боомтын хот)
|image_map               = Free vector map of Sydney city Australia Level 12.svg
|mapsize                 = 270px
|map_caption             = Сидней хотын газрын зураг
|pushpin_map             = Австрали#Шинэ Өмнөд Уэльс#Далайн орнууд
|pushpin_relief          = 1
|pushpin_mapsize         = 250
|pushpin_map_caption     = Австрали дахь байршил
|coordinates             = {{coord|33|52|04|S|151|12|36|E|display=inline,title}}
|subdivision_type        = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]]
|subdivision_name        = {{flag|Австрали}}
|subdivision_type1       = [[Австралийн муж ба нутаг дэвсгэрүүд|Муж]]
|subdivision_name1       = {{flagicon image|Flag of New South Wales.svg}} [[Шинэ Өмнө Уэльс]]
|established_title       = Суурин
|established_date        = {{Start date and age|1788|01|26}}
|established_title1      = Хотын статус
|established_date1       = 1842 он
|government_type         = 
|governing_body          = 
|leader_party            = 
|leader_title            = 
|leader_name             = 
|leader_title1           = 
|leader_name1            = 
|leader_title2           = 
|leader_name2            = 
|leader_title3           = 
|leader_name3            = 
|leader_title4           = 
|leader_name4            = 
|unit_pref               = Metric
|area_footnotes          = &lt;ref name=ABSGCCSAXLS&gt;{{cite web |url=http://www.censusdata.abs.gov.au/CensusOutput/copsub.NSF/All%20docs%20by%20catNo/2011~Community%20Profile~1GSYD/$File/BCP_1GSYD.zip?OpenElement |title=Greater Sydney: Basic Community Profile |publisher=[[Australian Bureau of Statistics]] |work=2011 Census Community Profiles |date=28 March 2013 |format=xls |access-date=9 April 2014 |archive-date=7 Арван нэгдүгээр сар 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221107230439/https://www.censusdata.abs.gov.au/CensusOutput/copsub.NSF/All%20docs%20by%20catNo/2011~Community%20Profile~1GSYD/%24File/BCP_1GSYD.zip?OpenElement |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|area_total_km2          = 12367.7
|area_land_km2           = 
|area_water_km2          = 
|area_urban_km2          = 
|area_rural_km2          = 
|area_metro_km2          = 
|area_blank1_km2         = 
|area_blank2_km2         = 
|population_footnotes    = &lt;ref name=ABSGCCSA&gt;{{cite web|title=Regional Population - 2021-22 final |website=abs.gov.au |publisher=[[Australian Bureau of Statistics]] |url =https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |access-date= 19 August 2023}}&lt;/ref&gt;
|population_as_of        = 2025
|population_total        = 5,638,830
|population_density_km2  = auto
|population_note         = 
|population_demonym      = Сиднейчүүд
|timezone1               = [[Австралийн Дорнодын Стандарт Цаг|АДСЦ]]
|utc_offset1             = +10
|timezone1_DST           = [[Австралийн Дорнодын Зуны Цаг|АДЗЦ]]
|utc_offset1_DST         = +11
|postal_code_type        = 
|postal_code             = 
|area_code               = 	(+61) 2
|area_codes              = &lt;!-- for multiple area codes --&gt;
|iso_code                = 
|website                 = {{URL|http://www.cityofsydney.nsw.gov.au/}}&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
|module                  = 
|footnotes               = 
}}

'''Сидней''' ({{lang-en|Sydney}}) нь [[Австрали]]йн 2020 оны хүн амын тооллогоор хамгийн их буюу 5.367.206 хүн амтай хот юм. [[Шинэ Өмнөд Вэльс]] мужийн нийслэл бөгөөд [[Британи]]йн Австрали дахь хамгийн анхны [[колони]] юм. Тус хотыг 1788 онд Британиас ирсэн Анхны усан флотын удирдагч [[Артур Филлип]] Сиднейн буланд байгуулжээ. Энэ хотыг Их Британийн колонийн нарийн бичгийн дарга лорд [[Томас Сидней]]-гийн нэрэмжит болгож &quot;Сидней&quot; гэж нэрлэжээ. Сидней хотоос ирсэн хүнийг ''Sydneysider'' гэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://timescanner.pro/ru/Sydney_State_of_New_South_Wales |title=Сидней хотын талаарх мэдээлэл |access-date=2021-02-03 |archive-date=2021-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204182552/https://timescanner.pro/ru/Sydney_State_of_New_South_Wales |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Сидней нь Австралийн зүүн өмнөд эрэг дээр оршдог. Сидней хот Жэксон боомтыг хүрээлж байгуулагдсан тул &quot;Боомтын хот&quot; ([[Англи хэл|англи]]. The Harbour City) гэх нэртэй болжээ. [[Сиднейн дуурийн театр]], Боомтын гүүр ([[Англи хэл|англи.]] ''Harbour Bridge''), далайн эргүүдээрээ алдартай. Хотын нутаг дэвсгэрийн эргэн тойронд үндэсний паркууд байдаг ба олон булан тохой, гол мөрнүүдтэй. 

Сидней хот [[Лоубороугийн их сургууль|Лоубороугийн их сургуулийн]] 1999 оны &quot;дэлхийн хот&quot;-уудын жагсаалтад бүртгэгджээ. Сидней нь 1938 оны [[Британий эзэнт гүрний наадам]], [[Сиднейн олимп|2000 оны зуны олимп]], 2003 оны [[Рагбигийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]] зэрэг олон [[спорт]], [[улс төр]], [[соёл урлаг]]ийн наадам, тэмцээн, арга хэмжээг зохион байгуулсан байна. 2007 оны 9-р сард [[Ази Номхон Далайн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллага|Ази Номхон Далайн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллагын]] 21 гишүүн орны төрийн тэргүүдийг хүлээн авч, 2008 оны долдугаар сард Дэлхийн залуучуудын өдрийг зохион байгуулжээ. 

Австралид ирж буй цагаачдын олонхи нь Сиднейг зорьдог учир олон үндэстнээс бүрдсэн хот болжээ. Мерсерийн судалгаагаар Сидней нь амьжиргааны өртгөөр Австралид нэгдүгээрт, дэлхийд 66-рт жагсдаг ажээ.

== Хүн ам ==
1788 онд Сидней хот байгуулагдахад хүн ам 1000 хүрэхгүй байжээ. 1961 оноос хойшхи 10 жил тутамд хүн ам 250 мянга гаруй нэмэгдэж байсан. 2006 оны хүн амын тооллогоор Сидней хот болон хотын орчим нутаг дэвсгэр нь 4,119,190 хүн амтай, Сидней хот дангаараа 3,641,422 хүн амтай байсан. 2020 онд хотын хүн ам 5,367,206-д хүрсэн байна. Сидней хотын оршин суугчид хамгийн их гарал үүсэлтэй нь Австрали, Англи, Ирланд, Шотланд, Хятад байсан. Мөн хүн амын тооллогоор Сидней хотод 1.1 хувь нь уугуул иргэд амьдардаг бөгөөд хүн амын 37.7 % нь Австралиас гадуур төрсөн иргэд болохыг тогтоожээ. Хотын оршин суугчдын 18.1 % нь Ази гаралтай. Цагаачдын гурван гол эх үүсвэр нь Их Британи, Хятад, Шинэ Зеланд юм. Тэдний араас Вьетнам, Ливан, Энэтхэг, Итали, Филиппины цагаачид ордог ажээ.

== Газар зүй ==
=== Уур амьсгал ===
Сидней нь дунд зэргийн халуун зун, дунд зэргийн дулаан өвөлтэй субтропик далайн уур амьсгалтай. Хотод орох хур тунадасны хэмжээг жилийн туршид хуваарилдаг бөгөөд өвлийн саруудад илүү байдаг. Далайтай эрэг дагуу хотын бүсүүд илүү тогтуун уур амьсгалтай байдаг ч Австралийн эх газрын гүн рүү байрладаг хотын баруун хэсэгт температурын огцом хэлбэлзэл тохиолддог. Хамгийн дулаан сар нь 1-р сар бөгөөд агаарын дундаж температур 16.6-25.8 ° C, агаарын температур 30 ° C-аас дээш байдаг өдрийн дундаж тоо - 14.6 байна. Температурын дээд амжилт 2013 оны 1-р сарын 18-нд Австралид халууны давалгааны үеэр тэмдэглэж, агаарын температур 45.8 ° C, хотын захад 47 ° C хүрч байв. Далайн эрэг орчмын бүс нутагт өвлийн температур 5 хэмээс доош унах нь ховор. Хамгийн хүйтэн сар бол 7-р сар бөгөөд өдрийн дундаж температур 8-16.2 ° C байдаг. Сидней хотод 2.1 хэм буюу хамгийн бага температур мөн бүртгэгдэж байсан. 

Сидней хотод ихэвчлэн өвөл, хаврын улиралд их хэмжээний бороо орсны улмаас үерт автдаг байна. Энэ үеэр их хэмжээний хур тунадас орох нь Австралийн зүүн хэсгийн нутаг дэвсгэр дээгүүр нам даралтын бүсийг дайран өнгөрсний улмаас үүсдэг. Хүчтэй хур тунадас орохоос гадна энэ үеийн цаг агаар нь далайд хүчтэй салхи, байнга шуургатай байдаг юм. 1986 оны 8-р сарын 6-нд Сидней хотод 24 цагийн дотор 327,6 миллиметр бороо орж, хамгийн хүчтэй үер болжээ. Үерийн улмаас хотын зарим хэсэгт тээврийн хэрэгсэл зогсож, олон барилга байгууламж эвдэрсэн байна.

{{Уур амьсгалын хүснэгт|width=auto
|location = Сидней ([[Сиднейн ажиглалтын төв|Обсерваторийн толгод]]) 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1861–одоо
|metric first = Yes
|single line = Yes
|Jan record high C = 45.8
|Feb record high C = 42.1	
|Mar record high C = 39.8	
|Apr record high C = 35.4	
|May record high C = 30.0	
|Jun record high C = 26.9	
|Jul record high C = 26.5
|Aug record high C = 31.3	
|Sep record high C = 34.6	
|Oct record high C = 38.2	
|Nov record high C = 41.8	
|Dec record high C = 42.2
|year record high C = 45.8	
| Jan avg record high C = 36.8
| Feb avg record high C = 34.1
| Mar avg record high C = 32.2
| Apr avg record high C = 29.7
| May avg record high C = 26.2
| Jun avg record high C = 22.3
| Jul avg record high C = 22.9
| Aug avg record high C = 25.4
| Sep avg record high C = 29.9
| Oct avg record high C = 33.6
| Nov avg record high C = 34.1
| Dec avg record high C = 34.4
| year avg record high C = 38.8
|Jan high C = 27.0	
|Feb high C = 26.8
|Mar high C = 25.7
|Apr high C = 23.6
|May high C = 20.9
|Jun high C = 18.3	
|Jul high C = 17.9	
|Aug high C = 19.3
|Sep high C = 21.6	
|Oct high C = 23.2 	
|Nov high C = 24.2	
|Dec high C = 25.7	
|year high C = 22.8
|Jan mean C = 23.5
|Feb mean C = 23.4
|Mar mean C = 22.1
|Apr mean C = 19.5
|May mean C = 16.6
|Jun mean C = 14.2
|Jul mean C = 13.4
|Aug mean C = 14.5
|Sep mean C = 17.0
|Oct mean C = 18.9
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 22.1
|year mean C = 18.8
|Jan low C = 20.0	
|Feb low C = 19.9
|Mar low C = 18.4	
|Apr low C = 15.3	
|May low C = 12.3	
|Jun low C = 10.0	
|Jul low C = 8.9	
|Aug low C = 9.7		
|Sep low C = 12.3	
|Oct low C = 14.6		
|Nov low C = 16.6
|Dec low C = 18.4
|year low C = 14.7
| Jan avg record low C = 16.1
| Feb avg record low C = 16.1
| Mar avg record low C = 14.2
| Apr avg record low C = 11.0
| May avg record low C = 8.3
| Jun avg record low C = 6.5
| Jul avg record low C = 5.7
| Aug avg record low C = 6.1
| Sep avg record low C = 8.0
| Oct avg record low C = 9.8
| Nov avg record low C = 12.0
| Dec avg record low C = 13.9
| year avg record low C = 5.3
|Jan record low C = 10.6
|Feb record low C = 9.6	
|Mar record low C = 9.3	
|Apr record low C = 7.0	 
|May record low C = 4.4	
|Jun record low C = 2.1	
|Jul record low C = 2.2
|Aug record low C = 2.7	
|Sep record low C = 4.9
|Oct record low C = 5.7	
|Nov record low C = 7.7	
|Dec record low C = 9.1
|year record low C = 2.1	
|rain colour = green
|Jan rain mm = 91.1
|Feb rain mm = 131.5
|Mar rain mm = 117.5
|Apr rain mm = 114.1
|May rain mm = 100.8
|Jun rain mm = 142.0
|Jul rain mm = 80.3
|Aug rain mm = 75.1
|Sep rain mm = 63.4
|Oct rain mm = 67.7
|Nov rain mm = 90.6
|Dec rain mm = 73.0
|year rain mm = 1149.7
|unit rain days = 1 мм
|Jan rain days = 8.2
|Feb rain days = 9.0
|Mar rain days = 10.1
|Apr rain days = 7.9
|May rain days = 7.9
|Jun rain days = 9.3
|Jul rain days = 7.2
|Aug rain days = 5.6
|Sep rain days = 5.8
|Oct rain days = 7.6
|Nov rain days = 8.7
|Dec rain days = 7.9
|year rain days = 95.2
|Jan afthumidity = 60		
|Feb afthumidity = 62	
|Mar afthumidity = 59		
|Apr afthumidity = 58		
|May afthumidity = 58
|Jun afthumidity = 56	
|Jul afthumidity = 52	
|Aug afthumidity = 47	
|Sep afthumidity = 49	
|Oct afthumidity = 53		
|Nov afthumidity = 57	
|Dec afthumidity = 58		
|year humidity = 56
|Jan dew point C = 16.5	
|Feb dew point C = 17.2	
|Mar dew point C = 15.4		
|Apr dew point C = 12.7	
|May dew point C = 10.3	
|Jun dew point C = 7.8
|Jul dew point C = 6.1		
|Aug dew point C = 5.4	
|Sep dew point C =  7.8		
|Oct dew point C =  10.2		
|Nov dew point C = 12.6		
|Dec dew point C = 14.6		
|Jan percentsun = 53
|Feb percentsun = 54
|Mar percentsun = 55
|Apr percentsun = 63
|May percentsun = 63
|Jun percentsun = 57
|Jul percentsun = 66
|Aug percentsun = 72
|Sep percentsun = 67
|Oct percentsun = 61
|Nov percentsun = 55
|Dec percentsun = 55
|Jan sun = 232.5
|Feb sun = 205.9
|Mar sun = 210.8
|Apr sun = 213.0
|May sun = 204.6
|Jun sun = 171.0
|Jul sun = 207.7
|Aug sun = 248.0
|Sep sun = 243.0
|Oct sun = 244.9
|Nov sun = 222.0
|Dec sun = 235.6
|year sun = 2,639
|source = [[Цаг уурын товчоо]]&lt;ref name=&quot;acnoh&quot;&gt;{{cite web |url= http://www.bom.gov.au/jsp/ncc/cdio/cvg/av?p_stn_num=066062&amp;p_prim_element_index=0&amp;p_comp_element_index=0&amp;redraw=null&amp;p_display_type=full_statistics_table&amp;normals_years=1991-2020&amp;tablesizebutt=normal |title= Sydney (Observatory Hill) Period 1991-2020 |publisher= Цаг уурын товчоо |access-date=2026-04-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bom.gov.au/climate/averages/tables/cw_066062_All.shtml |title= Sydney (Observatory Hill): all years|publisher= Цаг уурын товчоо |access-date=2026-04-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bom.gov.au/jsp/ncc/cdio/weatherData/av?p_nccObsCode=40&amp;p_display_type=dataFile&amp;p_startYear=&amp;p_c=&amp;p_stn_num=066062 |title= Sydney (Observatory Hill): highest temperatures|publisher= Цаг уурын товчоо |access-date=2026-04-23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230927134056/http://www.bom.gov.au/jsp/ncc/cdio/weatherData/av?p_nccObsCode=40&amp;p_display_type=dataFile&amp;p_startYear=&amp;p_c=&amp;p_stn_num=066062 |archive-date= 2023-09-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bom.gov.au/jsp/ncc/cdio/weatherData/av?p_nccObsCode=43&amp;p_display_type=dataFile&amp;p_startYear=&amp;p_c=&amp;p_stn_num=066062 |title= Sydney (Observatory Hill): lowest temperatures|publisher= Цаг уурын товчоо |access-date=2026-04-23}}&lt;/ref&gt;
|date=February 2020
|source 2=  [[Цаг уурын товчоо]], [[Сиднейн нисэх буудал]] (нартай цаг)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Climate statistics for Australian locations Sydney Airport AMO
| url = http://www.bom.gov.au/climate/averages/tables/cw_066037_All.shtml
| publisher = Цаг уурын товчоо}}&lt;/ref&gt;}}

== Сидней хотын захиргаа ==
Хот өнөөгийн байдлаар 38 тойрогтой.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
|'''Монголоор'''
|'''Англи нэр'''
|'''Монголоор'''
|'''Англи нэр'''
|-
|Бёрвүүд
|Burwood
|Мэрриквилл
|Marrickville
|-
|Блэктаун
|Blacktown
|Хорнсби
|Hornsby
|-
|Ботани-Бей
|Botany Bay
|Обёрн
|Auburn
|-
|Бэнкстаүн
|Bankstown
|Парраматта
|Parramatta
|-
|Варринга
|Warringah
|Пенрит
|Penrith
|-
|Виллоби
|Willoughby
|Питтвоутер
|Pittwater
|-
|Вуллара
|Woollahra
|Райд
|Ryde
|-
|Вэйвэрли
|Waverley
|Рокдэйл
|Rockdale
|-
|Камден
|Camden
|Рэндвик
|Randwick
|-
|Кантербёри
|Canterbury
|Сазэрлэнд
|Sutherland
|-
|Когара
|Kogarah
|Умард Сидней
|North Sydney
|-
|Ку-рин-гай
|Ku-ring-gai
|Сидней
|Sydney
|-
|Кэмпбэллтаүн
|Campbelltown
|Стратфилд
|Strathfield
|-
|Кэнэда Бей
|Canada Bay
|Фэйрфилд
|Fairfield&lt;sup&gt;[en]&lt;/sup&gt;
|-
|Лайкардт
|Leichhardt
|Хантерз Хилл
|Hunter's Hill
|-
|Ливерпүль
|Liverpool
|Хёрствилл
|Hurstville
|-
|Лэйн Ков
|Lane Cove
|Хиллс
|The Hills
|-
|Мосман
|Mosman
|Холройд
|Holroyd
|-
|Мэнли
|Manly
|Эшфилд
|Ashfield
|}

== Эдийн засаг ==
Сидней хотын эдийн засгийн хамгийн чухал салбар бол үйлчилгээ, худалдаа, үйлдвэрлэл, эрүүл мэнд, нийтийн үйлчилгээ юм. 1980-аад оноос хойш хөдөлмөрийн зах зээл өөрчлөгдөж, үйлдвэрлэлийн салбараас үйлчилгээ, мэдээллийн технологийн салбар руу ажлын байрууд нэмэгдэж өөрчлөгдсөн. Сиднейн эдийн засаг Австралийн нийт эдийн засгийн 25 орчим хувийг бүрдүүлдэг. Тус хотод Австралийн үнэт цаасны бирж, Австралийн нөөцийн банк байрладаг бөгөөд 90 банк, тус улсын томоохон компаниудын төв байрнуудын талаас илүү хувь нь энд байрладаг ажээ.

Тус хотын оршин суугчид нэг хүнд ногдох дундаж орлого нь Австралид хамгийн өндөр буюу 42,599 ам.доллар байдаг. 2004 оны байдлаар хотын ажилгүйдлийн түвшин 4.9 % байсан. &quot;The Economist&quot; сэтгүүлээс гаргасан судалгаагаар Сидней хот дэлхийн хамгийн үнэтэй хотуудын жагсаалтын 16-р байранд оржээ. Бусад судалгаанаас харахад тус хот оршин суугчдынхаа орлогын түвшингээр 15-р байранд ордог. 2007 оны 9-р сарын 20-ны байдлаар Сидней дэх орон сууцны дундаж үнэ Австралийн томоохон хотуудын дунд хамгийн өндөр буюу 559,000 [[Австрали доллар|AUD]] байв. Сидней мөн Австралийн хамгийн өндөр дундаж түрээсийн байртай хот бөгөөд долоо хоногт дунджаар 450 AUD байдаг ажээ.

2016 онд хөдөлмөрийн насны оршин суугчдын 57.6% нь 1000 [[Австрали доллар|австрали доллараас]] бага орлоготой, 14.4% нь 1750 австрали доллар ба түүнээс дээш орлоготой байжээ. Тухайн үеийн долоо хоногийн дундаж орлого нь хувь хүмүүсийн хувьд 719 AUD, гэр бүлийнхнийх 1,988 AUD, өрхийнхнийх 1,750 AUD байжээ.

== Тээвэр ==
Сидней хотын иргэд автомашин өргөнөөр хэргэлдэг учраас автозамын сүлжээ ихэд хөгжсөн. Хотод хурдны замын сүлжээ (motorway), түүний зарим нь төлбөртэй зорчих зам (tollway), зарим нь үнэгүй зорчих зам (freeway) байдаг. Томоохон автозамууд 10 хэсгээс бүрддэг (Metroads), түүний дотор 110 километр тойрог замын сүлжээ (Sydney Orbital Network) байдаг.

Сидней хотод нийтийн тээвэр маш сайн хөгжсөн байдаг- шугамын автобус, такси болон галт тэрэг. Сидней хотоос Парраматта голоор зорчигчдын усан тээвэрийн шугам ажилдаг. 

2012 оны 1-р сараас шугамын автобусаар хотын төв хэсэгт нэг удаа зорчиход (Multi-1 бүс) : том хүн AUD 3,5 (6,1 — «ирж\очих») , хүүхэд 1,7 и 3,0 үнэтэй ажээ. Энэ төвийн бүсэд 7 хоногийн бүх тээврийн (автобус, галт тэрэг, усан онгоц) хэрэгсэлийн олон удаа зорчих үнэ том хүн-AUD 43, хүүхэд-21,5 байдаг байна. 

== Метро ==
2019 оны 5-р сарын 26-нд [[Сиднейн метро]] Австрали дахь анхны нэг шугамтай 36 км урт, 13 өртөөтэй метро нээгдэж байсан юм. Энэ шугам нь Роуз-Хилл, Чатсвуд хэмээх хотын захын хоёр дүүргүүдийг хотын төвөөр дайрч холбодог байна. 

== Цахим холбоос ==
{{commons|Sydney}}
* [http://www.cityofsydney.nsw.gov.au/ Сидней хотын албан ёсны сайт]

== Эшлэл ==
&lt;references/&gt;

[[Ангилал:Сидней| ]]
[[Ангилал:Далайн боомттой суурин]]
[[Ангилал:Саятан хот]]
[[Ангилал:Шинэ Өмнөд Вэльсийн суурин]]
[[Ангилал:Австралийн их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:1788 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>cto2dk4yvp3eend060bbm5vsz6alndp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кируна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8691</id>
    <revision>
      <id>854574</id>
      <parentid>819893</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T14:27:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>854574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5277" sha1="rlm49uldo4wog1x30tgturka3rhepjf" xml:space="preserve">[[Image:Kiruna in Sweden.png|right|180px|thumb|Кируна хотын байршил]]
[[Image:Kiruna montage.png|right|180px|thumb|Кируна]]
'''Кируна''' (Kiruna) нь [[Швед]]ийн хамгийн хойд хэсэгт орших [[хот]] юм. [[Норрботтен лен|Норрботтен мужид]] харьяалагдана. [[Хүн ам]] нь 23000 орчим.

== Газар зүй ==
Кируна нь [[Кирунаваара]] ба [[Луосаваара]] гэх нэртэй хоёр төмрийн хүдэрт уулын дунд орших ба эдгээр уурхайгаас 60-аас 70 хувийн төмрийн агууламжтай, өндөр чанартай [[магнетит]]-төмрийн хүдэр олдсон газар юм.

{{Уур амьсгалын хүснэгт|width=
|location = [[Кируна нисэх буудал]] (2002–2021 оны дундаж, туйлын үе 1901 оноос)
|collapsed = 
|metric first = Yes
|single line = Yes
|Jan record high C = 7.3
|Feb record high C = 8.1
|Mar record high C = 9.5
|Apr record high C = 16.6
|May record high C = 24.9
|Jun record high C = 28.5
|Jul record high C = 31.6
|Aug record high C = 27.7
|Sep record high C = 23.3
|Oct record high C = 16.1
|Nov record high C = 10.4
|Dec record high C = 8.7
|year record high C = 
|Jan avg record high C = 2.7
|Feb avg record high C = 3.9
|Mar avg record high C = 5.0
|Apr avg record high C = 10.1
|May avg record high C = 19.1
|Jun avg record high C = 23.5
|Jul avg record high C = 24.6
|Aug avg record high C = 23.1
|Sep avg record high C = 17.8
|Oct avg record high C = 10.2
|Nov avg record high C = 4.9
|Dec avg record high C = 4.0
|year avg record high C = 26.2
|Jan high C = -7.9
|Feb high C = -6.7
|Mar high C = -2.4
|Apr high C = 3.1
|May high C = 8.9
|Jun high C = 14.8
|Jul high C = 18.5
|Aug high C = 15.9
|Sep high C = 10.2
|Oct high C = 2.5
|Nov high C = -2.8
|Dec high C = -5.1
|year high C = 
|Jan mean C = -12.4
|Feb mean C = -11.2
|Mar mean C = -7.1
|Apr mean C = -1.3
|May mean C = 4.7
|Jun mean C = 10.3
|Jul mean C = 13.8
|Aug mean C = 11.5
|Sep mean C = 6.5
|Oct mean C = -0.7
|Nov mean C = -6.5
|Dec mean C = -9.3
|year mean C = 
|Jan low C = -16.8
|Feb low C = -15.7
|Mar low C = -11.8
|Apr low C = -5.6
|May low C = 0.5
|Jun low C = 5.7
|Jul low C = 9.1
|Aug low C = 7.0
|Sep low C = 2.7
|Oct low C = -3.8
|Nov low C = -10.1
|Dec low C = -13.4
|year low C = 
|Jan avg record low C = -29.1
|Feb avg record low C = -28.1
|Mar avg record low C = -23.6
|Apr avg record low C = -16.2
|May avg record low C = -6.7
|Jun avg record low C = 0.2
|Jul avg record low C = 3.1
|Aug avg record low C = 0.3
|Sep avg record low C = -4.0
|Oct avg record low C = -14.2
|Nov avg record low C = -22.5
|Dec avg record low C = -25.1
|year avg record low C = -32.0
|Jan record low C = -40.1
|Feb record low C = -42.3
|Mar record low C = -36.8
|Apr record low C = -31.1
|May record low C = -21.0
|Jun record low C = -5.0
|Jul record low C = -1.8
|Aug record low C = -5.0
|Sep record low C = -11.8
|Oct record low C = -28.8
|Nov record low C = -32.3
|Dec record low C = -37.5
|year record low C = 
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 25.7
|Feb precipitation mm = 20.2
|Mar precipitation mm = 15.2
|Apr precipitation mm = 19.3
|May precipitation mm = 44.8
|Jun precipitation mm = 54.6
|Jul precipitation mm = 92.7
|Aug precipitation mm = 66.2
|Sep precipitation mm = 57.8
|Oct precipitation mm = 39.6
|Nov precipitation mm = 25.8
|Dec precipitation mm = 31.5
|year precipitation mm = 
|Jan sun = 8
|Feb sun = 69
|Mar sun = 162
|Apr sun = 208
|May sun = 238
|Jun sun = 244
|Jul sun = 244
|Aug sun = 180
|Sep sun = 118
|Oct sun = 75
|Nov sun = 21
|Dec sun = 0
|year sun = 
|source 1 = Шведийн Цаг Уур, Усны Хүрээлэн, хур тунадас&lt;ref&gt;{{cite web
| url = https://www.smhi.se/data/meteorologi/ladda-ner-meteorologiska-observationer#param=precipitationMonthlySum,stations=all,stationid=189720
| title = Open Data for Rensjön A, precipitation
| language = sv
| publisher= [[Шведийн Цаг Уур, Усны Хүрээлэн]]
| accessdate = 23 March 2022}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Шведийн Цаг Уур, Усны Хүрээлэн, температур&lt;ref&gt;{{cite web
| url = https://www.smhi.se/data/meteorologi/ladda-ner-meteorologiska-observationer#param=airTemperatureMinAndMaxOnceEveryDay,stations=all,stationid=180940
| publisher = [[Шведийн Цаг Уур, Усны Хүрээлэн]]
| language = sv
| title = Open Data for Kiruna flygplats, temperature| date = 2022-03-23}}&lt;/ref&gt;
|date = 2022-03-23}}

== Түүх ==
{{өргөтгөх хэсэг}}

{{Том зураг|View on Kiruna from the old mine to the new mine.jpg|800|Хуучин уурхай Луосаваарын оройгоос Кируна ба шинэ уурхай Кирунаваара}}

== Гадаад холбоос ==
{{commonscat|Kiruna|Кируна}}
*[http://www.kiruna.se Kiruna] Албан ёсны сайт
*[http://www.icehotel.com Мөсөн зочид буудлын сайт]

[[Ангилал:Норрботтен лений суурин]]
[[Ангилал:Кируна коммун]]
[[Ангилал:Кируна| ]]
[[Ангилал:Струве нум]]</text>
      <sha1>rlm49uldo4wog1x30tgturka3rhepjf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Брисбэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8967</id>
    <revision>
      <id>854581</id>
      <parentid>720761</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T19:34:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>854581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8345" sha1="815wp50dt60zw39qqoskxem7pz7jdfq" xml:space="preserve">{{Инфобокс Австралийн суурин
  |Name                 = 
  |Wappen               = CoA of Brisbane.svg
  |Flagge               = Flag of Brisbane.svg
  |Bild                 = Brisbane May 2013.jpg
  |Beschriftung         = 
  |Bundesstaat          = [[Квийнслэнд]]
  |Verwaltung           = Brisbane City Council
  |Gegründet            = 1824 он
  |lat                  = 27/28/0/S
  |lon                  = 153/02/0/E
  |Höhe                 = 
  |Einwohner            = 2274600
  |EinwohnerStand       = 2014
  |Metropolregion       = 
  |Fläche               = 1363
  |Zeitzone             = UTC+10
  |Telefonvorwahl       = 
  |Postleitzahl         = 4000–4179
  |Gemeindeart          = 
  |Bürgermeister        = Graham Quirk
  |Webpräsenz           = www.brisbane.qld.gov.au
  |Karte                = 
  |Kartenbreite         = 240
}}

'''Брисбэн''' ({{lang-en|Brisbane}}) нь [[Австрали|Австралийн холбооны улсын]] [[Квийнслэнд]] мужийн төв бөгөөд мужийн зүүн өмнөд хэсэгт Брисбэн голын эрэг дээр оршдог байна. 

[[Сидней]], [[Мельбурн]]ы дараа орох Австралийн 3 дахь том хот болно.


== Түүх ==
[[1823]] онд Жон Окслигийн удирдсан хайгуулын баг [[Мортон булан]] ба [[Брисбэн гол]] орчмын судалгааг хийжээ.

[[1824]] онд [[Шинэ Өмнөд Вэльс]] дэх [[колони]]йн засгийн газар одоогийн Рэдклифф дүүргийн Мортон булангийн эрэг хэсэгт [[цөллөг]]ийн хуаран байгуулсан боловч ундны усны асуудлаас болж жилийн дараа өмнө тийш, одоо Брисбэн хотын төв байрлах газар луу нүүлгэсэн байна.

[[1838]] онд Европоос жирийн иргэд шилжин суурьшиж эхлэв.
[[Файл:Albert Street Brisbane 1883.jpg|thumb|right|250px|19-р зууны сүүлийн хагас дахь Брисбэн хот]]
[[1840]] онд Роберт Диксон Брисбэнийг хөгжүүлэх эхний төлөвлөгөөг гаргасан.

[[1859]] оны [[6 сар]]д Шинэ Өмнөд Уэльсээс Квийнслэнд муж тусгаарлаж, тус хотыг мужийн төв болгов. Гэхдээ Брисбэн нь албан ёсоор хот гэж дөнгөж 1902 онд хүлээн зөвшөөрөгдсөн байна.

[[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед Брисбэнд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын цэрэг байрлаж, холбоотны армийн Номхон далайн баруун өмнөд хэсэг дэх цэргийн ажиллагаанд голлох үүрэг гүйцэтгэж байлаа.

[[1974]] онд тус хотын дундуур урсах Брисбэн гол эргээсээ хальж, хотод ихээхэн хохирол учруулсан бөгөөд өмнө нь ч [[1864]], [[1893]], [[1897]] онуудад эргээсээ хальж байсан аж. Тус үерийн дараа хотын захиргаа үерээс урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авсан байна.

[[1982]] онд [[Британийн хамтын нөхөрлөлийн орнуудын наадам]], [[1988]] онд [[Экспо]] үзэсгэлэн зохиогдож байсан түүхтэй.

Сүүлийн жилүүдэд тус хотод шилжин суурьшигчид эрчимтэй өсч, хотын хүн амын тоо эрс нэмэгдэж байна.

== Уур амьсгал ==
{{Уур амьсгалын хүснэгт
| location     = Брисбэн (1999–2024 оны хэвийн)
| metric first = yes
| single line  = yes
|Jan record high C = 40.0
|Feb record high C = 41.7
|Mar record high C = 37.9
|Apr record high C = 33.7
|May record high C = 30.7
|Jun record high C = 29.0
|Jul record high C = 29.1
|Aug record high C = 35.4
|Sep record high C = 37.0
|Oct record high C = 38.7
|Nov record high C = 38.9
|Dec record high C = 41.2
|year record high C = 41.7
| Jan high C = 30.4
| Feb high C = 30.2
| Mar high C = 29.2
| Apr high C = 27.2
| May high C = 24.5
| Jun high C = 22.1
| Jul high C = 22.0
| Aug high C = 23.5
| Sep high C = 25.7
| Oct high C = 27.1
| Nov high C = 28.3
| Dec high C = 29.6
| year high C = 26.7
| Jan mean C= 26.1
| Feb mean C= 25.9
| Mar mean C= 24.8
| Apr mean C= 22.3
| May mean C= 19.2
| Jun mean C= 17.0
| Jul mean C= 16.3
| Aug mean C= 17.3
| Sep mean C= 19.8
| Oct mean C= 21.8
| Nov mean C= 23.6
| Dec mean C= 25.1
| year mean C= 21.6
| Jan low C = 21.7
| Feb low C = 21.5
| Mar low C = 20.3
| Apr low C = 17.4
| May low C = 13.9
| Jun low C = 11.8
| Jul low C = 10.5
| Aug low C = 11.1
| Sep low C = 13.9
| Oct low C = 16.5
| Nov low C = 18.8
| Dec low C = 20.6
| year low C = 16.5
|Jan record low C = 17.0
|Feb record low C = 16.5
|Mar record low C = 12.2
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 5.0
|Jun record low C = 5.0
|Jul record low C = 2.6
|Aug record low C = 4.1
|Sep record low C = 7.0
|Oct record low C = 8.8
|Nov record low C = 10.8
|Dec record low C = 14.0
|year record low C = 2.6
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm  = 141.1
| Feb precipitation mm  = 181.9
| Mar precipitation mm  = 129.3
| Apr precipitation mm  = 60.5
| May precipitation mm  = 69.8
| Jun precipitation mm  = 56.9
| Jul precipitation mm  = 30.4
| Aug precipitation mm  = 34.6
| Sep precipitation mm  = 29.7
| Oct precipitation mm  = 85.8
| Nov precipitation mm  = 100.1
| Dec precipitation mm  = 140.0
| year precipitation mm = 1048.2
| Jan rain days  = 8.8
| Feb rain days  = 9.7
| Mar rain days  = 9.7
| Apr rain days  = 7.0
| May rain days  = 6.0
| Jun rain days  = 6.0
| Jul rain days  = 4.0
| Aug rain days  = 3.7
| Sep rain days  = 3.9
| Oct rain days  = 7.2
| Nov rain days  = 7.9
| Dec rain days  = 8.9
| year rain days = 82.8
| unit rain days = 1 mm
| Jan afthumidity = 57
| Feb afthumidity = 59
| Mar afthumidity = 57
| Apr afthumidity = 54
| May afthumidity = 49
| Jun afthumidity = 52
| Jul afthumidity = 44
| Aug afthumidity = 43
| Sep afthumidity = 48
| Oct afthumidity = 51
| Nov afthumidity = 56
| Dec afthumidity = 57
| year afthumidity = 52
|Jan sun = 267
|Feb sun = 235
|Mar sun = 233
|Apr sun = 237
|May sun = 239
|Jun sun = 198
|Jul sun = 239
|Aug sun = 270
|Sep sun = 267
|Oct sun = 270
|Nov sun = 273
|Dec sun = 264
|year sun = 2989
|Jan percentsun = 63
|Feb percentsun = 65
|Mar percentsun = 62
|Apr percentsun = 69
|May percentsun = 71
|Jun percentsun = 63
|Jul percentsun = 73
|Aug percentsun = 78
|Sep percentsun = 74
|Oct percentsun = 68
|Nov percentsun = 67
|Dec percentsun = 62
|Jan uv = 13
|Feb uv = 12
|Mar uv = 10
|Apr uv = 7
|May uv = 5
|Jun uv = 4
|Jul uv = 4
|Aug uv = 5
|Sep uv = 7
|Oct uv = 10
|Nov uv = 12
|Dec uv = 13
| source 1 = [[Цаг уурын товчоо]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bom.gov.au/climate/averages/tables/cw_040913_All.shtml |title=Brisbane |author=Цаг уурын товчоо |access-date=2026-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250117083735/http://www.bom.gov.au/climate/averages/tables/cw_040913_All.shtml
|archive-date=2025-01-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;}}

[[Файл:Klimadiagramm-Brisbane-Australien-metrisch-deutsch.png|thumb|right|300px|Брисбэний жилийн турш дахь дундаж температур болон хур тунадасны хэмжээ]]

[[Файл:Brisbane City Night.jpg|thumb|right|300px|Хотын шөнийн байдал]]

[[Файл:Brisbane map of city cbd.PNG|thumb|right|200px|Хотын төвийн газрын зураг]]

== Цахим холбоос ==
{{commons|Brisbane}}
* [http://www.brisbane.qld.gov.au/ Brisbane City Council]

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;
[[Ангилал:Брисбэн| ]]
[[Ангилал:Далайн боомттой суурин]]
[[Ангилал:Саятан хот]]
[[Ангилал:Квийнслэндийн суурин]]
[[Ангилал:Австралийн их сургуулийн хот]]</text>
      <sha1>815wp50dt60zw39qqoskxem7pz7jdfq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мадрид</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8981</id>
    <revision>
      <id>854583</id>
      <parentid>795844</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T19:45:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>854583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19798" sha1="fxtrntljgly9ey045zl7prijhzodw4v" xml:space="preserve">{{short description|Испанийн нийслэл ба хамгийн том хот}}
{{about|Испанийн нийслэлийн|[[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|өөртөө засах нийгэмлэгийг]]|Мадридын Өөртөө Засах Нийгэмлэг{{!}}Мадридын нийгэмлэг|хэрэглээг}}
{{Инфобокс суурин
| name = Мадрид
| native_name = {{native name|es|Madrid}}
| settlement_type = [[Нийслэл]] ба [[Испанийн хотын захиргаа|хотын захиргаа]]
| image_skyline = {{Multiple image
 | perrow = 1/2/2/1
 | border = infobox
 | total_width = 280 
 | caption_align = center
 | image1 = Madrid_-_Sky_Bar_360º_(Hotel_Riu_Plaza_España),_vistas_19.jpg
 | caption1 = Мадрид хотын үзэмж
 | image2 = Puerta de Alcalá, Madrid, España, 2017-05-18, DD 14.jpg
 | caption2 = [[Алкалагийн хаалга]]
 | image3 = Plaza_Mayor_De_Madrid_(215862629)_edited.jpeg
 | caption3 = [[Төв талбай (Мадрид)|Төв талбай]]
 | image4 = Gran_Vía_(Madrid)_1.jpg
 | caption4 = [[Гранд Виа, Мадрид|Гранд Виа]] болон [[Каллао талбай|Каллао]]
 |image5 = Fountain of Cybele at Plaza de Cibeles, Madrid, Spain (Ank Kumar, Infosys Limited ) 04.jpg
 |caption5 = [[Сибелийн усан оргилуур]]
 | image6 = Palaciorealycatedraldelaalmudena retouched.jpg
 | caption6 = [[Мадридын хааны ордон|Хааны ордон]] болон [[Альмудена сүм]]
 | color = red
}}
| image_flag = Bandera de la ciudad de Madrid.svg
| flag_size = 110px
| flag_link = Мадридын далбаа
| image_shield = Escudo de Madrid.svg
| shield_size = 70px
| shield_link = Мадридын сүлд
| mapframe = yes
| mapframe-zoom = 9
| mapframe-wikidata = yes
| mapframe-marker = city
| pushpin_relief = 1
| pushpin_map = Испани#Европ
| map_caption = Мадрид хотын байршил
| coordinates = {{Coord|40|25|01|N|03|42|12|W|region:ES-M|display=inline,title}}
| subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]]
| subdivision_name = {{flag|Испани}}
| subdivision_type1 = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|Өөртөө засах нийгэмлэг]]
| subdivision_name1 = [[Мадридын Өөртөө Засах Нийгэмлэг|Мадридын Нийгэмлэг]]
| established_title = Байгуулагдсан
| established_date = 9-р зуун
| government_type = ''[[Хотын захиргаа (Испани)|Хотын захиргаа]]''
| governing_body = [[Мадрид хотын зөвлөл]]
| leader_party = {{Small|[[Ардын Нам (Испани)|PP]]}}
| leader_title = [[Мадрид хотын дарга|Хотын дарга]]
| leader_name = [[Хосе Луис Мартинес-Алмейда]]
| unit_pref = &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| area_footnotes = &lt;ref name=&quot;area&quot;&gt;{{cite web |url=https://centrodedescargas.cnig.es/CentroDescargas/catalogo.do?Serie=NGMEN |title=Nomenclátor Geográfico de Municipios y Entidades de Población |trans-title=Geographical Nomenclature of Municipalities and Population Entities |publisher=National Center for Geographic Information (CNIG) |lang=es |access-date=5 December 2025 |archive-date=22 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250222122442/https://centrodedescargas.cnig.es/CentroDescargas/catalogo.do?Serie=NGMEN |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| area_total_km2 = 605.77
| area_land_km2 = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m = 660
| population_as_of = 2025
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;population&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&amp;capsel=11555 |title=Annual population census 2021-2025 |publisher=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Испани)|INE]] |access-date=2026-04-23 |archive-date=2025-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251006004706/https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&amp;capsel=11555 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_total = 3477497
| population_density_km2 = auto
| population_urban = 6,211,000&lt;ref name=&quot;demographia&quot;&gt;{{Cite web |url=https://revistas.udistrital.edu.co |title=Demographia World Urban Areas |date=2022 |website=Demographia |access-date=2026-04-23 |archive-date=2011-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805030244/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_density_urban_km2 = 
| population_metro = 6,125,583&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&amp;lang=en |title=Population on 1 January by age groups and sex – functional urban areas |website=[[Евростат]] |access-date=2026-04-23 |archive-date=2015-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&amp;lang=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_density_metro_km2 = 
| population_rank = Европт [[Европын хотын жагсаалт (хотын хязгаар доторх хүн амын тоогоор)|2-т]]&lt;br/&gt;Испанид [[Испанийн хотын жагсаалт|1-т]]
| population_demonym = Мадридчууд
| population_note    = 
| demographics_type2 = ДНБ
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|title=Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн (ДНБ) зах зээлийн өнөөгийн үнээр хот суурин газруудаар|last=|first=|date=|website=ec.europa.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|archive-date=2023-02-15|access-date=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = Их хот
| demographics2_info1 = €316.242 тэрбум (2024)&lt;ref&gt;{{cite web |title=INEbase / Economía /Cuentas económicas /Contabilidad regional de España / Resultados |url=https://www.ine.es/dyngs/INEbase/operacion.htm?c=Estadistica_C&amp;cid=1254736167628&amp;menu=resultados&amp;idp=1254735576581 |website=INE |language=es |access-date=2026-04-23 |archive-date=2025-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251212000909/https://www.ine.es/dyngs/INEbase/operacion.htm?c=Estadistica_C&amp;cid=1254736167628&amp;menu=resultados&amp;idp=1254735576581 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| postal_code_type = [[Шуудангийн код]]
| postal_code = 28001–28080
| area_code = +34 ([[Испани|ES]]) + 91 ([[Мадридын Өөртөө Засах Нийгэмлэг|M]])
| blank2_name = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2021)
| blank2_info = 0.940&lt;ref name=&quot;GlobalDataLab&quot;&gt;{{Cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |language=en |access-date=2024-10-23 |archive-date=2018-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{color|darkgreen|маш өндөр}} · [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|1-р байр]]
| blank_name_sec2 = Уур амьсгал
| blank_info_sec2 = [[Хүйтэн хагас хуурай уур амьсгал]] (BSk)
| timezone = ТЕЦ
| utc_offset = +1
| timezone_DST = ТЕЗЦ
| utc_offset_DST = +2
| website = {{URL|https://madrid.es}}
}}

'''Мадрид''' ({{lang-es|Madrid}}) нь [[Испани]]йн [[нийслэл]].

== Ерөнхий мэдээлэл ==
Тус хот нь Испани улсын засаг захиргааны төв буюу нийслэл хот бөгөөд [[Иберийн хойг]]ийн эдийн засгийн гол төвүүдийн нэг юм. Түүнчлэн [[Мадрид муж улс]], түүнийг бүрдүүлэх цорын ганц муж болох Мадрид мужийн төв болно.

[[Европын холбоо]]ны гишүүн улсуудын нийслэлүүд дунд хүн амаараа [[Лондон]], [[Берлин]]ий дараа орох том хот юм.

== Түүх ==
=== Дундад зуун ===
[[Файл:Palacio Real de Madrid - 21.jpg|thumb|Мадрид дахь хааны ордон]]
Мадрид хотын нэр түүхийн сурвалж бичигт анх [[9-р зуун]]д бичигдсэн байдаг бөгөөд [[Кордовын халифт улс]]ын хаан I Мухаммед одоогийн хааны ордон байрлаж буй газарт бяцхан шилтгээн барих тушаал гаргаж байжээ. Уг шилтгээнтэй хамт цайз баригдсан байна. Түүний хажуугаар урсах Мансанарес голыг [[араб хэл]]ээр &quot;Ал Мажурид&quot; ({{lang-ar|المجريط}}, &quot;усны эх&quot; хэмээх утга) гэдэг байснаас хотын нэр үүсчээ.

[[1085]] онд Кастилийн ван [[VI Альфонсо (Кастилийн ван)|VI Альфонсо]] [[Толедо]] руу явах замдаа цайзыг эзэлж, [[мечет]]ийг христийн шашны сүмээр сольж барьжээ. [[1329]] онд [[IV Фернандо (Кастилийн ван)|IV Фернандо]] зөвлөх үүрэтгэй парламент Cortes Generales-г тус хотод байгуулсан байна. Мадридаас иудай, исламын мөргөлтнүүдийг 15-р зууны сүүл үед хөөн зайлуулсан аж.

=== Сэргэн мандлын үе ===
[[Файл:Puerta de Alcalá (Madrid) 01.jpg|thumb|Алкала хаалга. Худалдаачид Ням гаригийн зах дээр бараагаа борлуулахаар Мадридад орж ирдэг байв.]]
Толедод нийслэлтэй [[Кастилийн вант улс]], [[Сарагоса]]д төвлөрөх [[Арагоны вант улс]] нэгдсэний дараа 16-р зуунд [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн|Ариун Ромын Эзэнт Гүрний]] хаан [[V Карл (Ариун Ромын эзэнт гүрний хаан)|I Карлос]]ын удирдлагаар Испанийн хаант улс бий болжээ. [[1561]] онд [[II Фелипе (Испанийн хаан))|II Фелипе]] өөрийн ордныг Мадридад шилжүүлсэн юм. 1601-1606 онуудад [[III Фелипе (Испанийн хаан)|III Фелипе]] [[Вальядолид]]од нийслэллэж байсныг эс тооцвол Испанийн [[Испанийн алтан үе|алтан үе]]эс эхлэн Мадрид нь шинэ тивээс цутгах баялгийн үрээр хөгжин цэцэглэжээ.

=== Орчин үе ===
[[Файл:Felipe III - Casa de la Panadería - Plaza Mayor de Madrid - 01.jpg|thumb|Майорын талбай]]
18-р зуунд [[V Фелипе (Испанийн хаан)|V Фелипе]] Европын нийслэл болгохын тулд Мадрид дахь хааны ордныг шинэчлэн бариулсан ч тус хот орчин үеийн хот болон хөгжиж эхэлсэн нь [[III Карлос (Испанийн хаан)|III Карлосын]] үе юм.

1808 онд Наполеоны цэргүүд Мадридыг эзэлж, хотын иргэд эсэргүүцсэн ч бослого дарагджээ. 1814 онд Мадрид буцаж Испанийн мэдэлд орсон ч 19-р зуун бүхэлдээ либерал ба консерватив үзэлтнүүдийн тэмцлийн талбар байлаа. 

=== 20-р зуун ===
[[Испанийн иргэний дайн]]ы үе буюу 1936-1939 онд Мадрид хотын гудамжнаа тулаан болж байлаа. Хотыг Ардын Фронтын засгийн газар мэдэлдээ байлгаж байсан боловч 1936 оны 11 сард хотын баруун талаас [[Франциско Франко|Франкогийн]] армийн давшилт эхэлж, 3 жил бүслэлтэд байсны эцэст бууж өгчээ. Тус тулалдааны үеэр Мадридад хүн төрөлхтний түүхэнд анх удаа жирийн иргэдийг агаараас бөмбөгдсөн гэдэг.

Франкогийн дэглэмийн үед Мадрид хотын өмнөд хэсэг аж үйлдвэржиж, хөдөөнөөс иргэд ихээр шилжин суурьшсан байна. Франког нас барсны дараа [[I Хуан Карлос (Испанийн хаан)|I Хуан Карлос]] хаан ширээнд сууж, ардчилсан улс болох замдаа орсноор Мадрид хот Иберийн хойгийн улс төр, эдийн засгийн төв болох байр сууриа бэхжүүлжээ.

=== 21-р зуун ===
[[2004]] оны [[3 сарын 11]]-нд Мадрид хотын 3 өртөөнд галт тэрэг дэлбэрсэн алан хядлага гарч, 200 гаруй хүний амь үрэгдсэн нь 3 хоногийн дараа болсон бүх нийтийн сонгуульд томоохон нөлөө үзүүлсэн юм.

Тус хот [[Лондоны олимп (2012 он)|2012]], [[Рио-де-Жанейрогийн олимп|2016 оны олимпын наадмыг]] зохион явуулахаар нэрээ дэвшүүлсэн ч ялагджээ.

== Газар зүй ==
=== Уур амьсгал ===
{{Уур амьсгалын хүснэгт
| location = Мадрид (667&amp;nbsp;м), (1991–2020) Нар (1981–2010), туйлын үе (1920-одоо)
| metric first = Y
| single line = Y
| Jan record high C = 19.9
| Feb record high C = 22.0
| Mar record high C = 26.7
| Apr record high C = 30.9
| May record high C = 35.5
| Jun record high C = 40.7
| Jul record high C = 40.7
| Aug record high C = 40.7
| Sep record high C = 38.9
| Oct record high C = 30.1
| Nov record high C = 22.7
| Dec record high C = 18.6
| year record high C = 40.7
| Jan high C = 10.0
| Feb high C = 12.2
| Mar high C = 16.2
| Apr high C = 18.9
| May high C = 23.2
| Jun high C = 28.9
| Jul high C = 32.8
| Aug high C = 32.0
| Sep high C = 26.5
| Oct high C = 19.7
| Nov high C = 13.5
| Dec high C = 10.3
| year high C = 
| Jan mean C = 6.5
| Feb mean C = 8.0
| Mar mean C = 11.3
| Apr mean C = 13.6
| May mean C = 17.5
| Jun mean C = 22.8
| Jul mean C = 26.2
| Aug mean C = 25.7
| Sep mean C = 21.0
| Oct mean C = 15.4
| Nov mean C = 10.0
| Dec mean C = 7.0
| year mean C = 
| Jan low C = 3.0
| Feb low C = 3.7
| Mar low C = 6.3
| Apr low C = 8.2
| May low C = 11.9
| Jun low C = 16.5
| Jul low C = 19.5
| Aug low C = 19.3
| Sep low C = 15.5
| Oct low C = 11.1
| Nov low C = 6.4
| Dec low C = 3.7
| year low C = 
| Jan record low C = -10.1
| Feb record low C = -9.1
| Mar record low C = -5.1
| Apr record low C = -1.6
| May record low C = 0.6
| Jun record low C = 4.4
| Jul record low C = 8.5
| Aug record low C = 9.2
| Sep record low C = 4.0
| Oct record low C = -0.4
| Nov record low C = -3.4
| Dec record low C = -9.2
| year record low C = -10.1
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 32.0
| Feb precipitation mm = 34.0
| Mar precipitation mm = 35.0
| Apr precipitation mm = 46.0
| May precipitation mm = 48.0
| Jun precipitation mm = 20.0
| Jul precipitation mm = 9.0
| Aug precipitation mm = 10.0
| Sep precipitation mm = 24.0
| Oct precipitation mm = 64.0
| Nov precipitation mm = 52.0
| Dec precipitation mm = 42.0
| year precipitation mm = 
| Jan precipitation days = 5.5
| Feb precipitation days = 5.1
| Mar precipitation days = 5.4
| Apr precipitation days = 6.7
| May precipitation days = 6.8
| Jun precipitation days = 3.3
| Jul precipitation days = 1.5
| Aug precipitation days = 1.5
| Sep precipitation days = 3.5
| Oct precipitation days = 7.2
| Nov precipitation days = 6.7
| Dec precipitation days = 5.9
| year precipitation days = 
| unit precipitation days = 1&amp;nbsp;мм
| daily = Y
| Jan humidity = 72.0
| Feb humidity = 64.0
| Mar humidity = 57.0
| Apr humidity = 56.0
| May humidity = 54.0
| Jun humidity = 45.0
| Jul humidity = 39.0
| Aug humidity = 42.0
| Sep humidity = 51.0
| Oct humidity = 66.0
| Nov humidity = 72.0
| Dec humidity = 75.0
| year humidity = 
| Jan sun = 149
| Feb sun = 158
| Mar sun = 211
| Apr sun = 230
| May sun = 268
| Jun sun = 315
| Jul sun = 355
| Aug sun = 332
| Sep sun = 259
| Oct sun = 199
| Nov sun = 144
| Dec sun = 124
| year sun = 2744
| source 1 = [[Улсын Цаг Уурын Агентлаг (Испани)|Улсын Цаг Уурын Агентлаг]]&lt;ref name=&quot;AEMET OpenData&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.aemet.es/es/datos_abiertos/AEMET_OpenData |title=AEMET OpenData |publisher=Улсын Цаг Уурын Агентлаг |access-date=2026-04-23 |archive-date=2024-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516100540/https://www.aemet.es/es/datos_abiertos/AEMET_OpenData |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos?w=0&amp;k=mad&amp;l=3195&amp;datos=det |title=Extremos Climatológicos. Madrid, Retiro |access-date=2026-04-23 |archive-date=2023-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231218043605/https://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos?w=0&amp;k=mad&amp;l=3195&amp;datos=det |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| date = 2023
| source = 
}}

== Аялал жуулчлал ==
[[Файл:Plaza de sol madrid.jpg|thumb|де сол Мадрид]]

Мадрид нь Испанидаа хамгийн их жуулчид очдог газар юм.

== Спорт ==
=== Хөлбөмбөг ===
* [[Реал Мадрид]] (Real Madrid CF) - [[Сантъяго Бернебау цэнгэлдэх хүрээлэн]]
* [[Атлетико Мадрид]] (Club Atlético de Madrid, S.A.D.) - [[Висенте Калдерон цэнгэлдэх хүрээлэн]]
* [[Гетафе CF]] (Getafe CF)
* [[Райо Валлекано]] (Rayo Vallecano de Madrid, S.A.D)

Реал Мадрид, Атлетико Мадрид нь [[ФЦ Барселона]]тай хамтдаа дэлхийд алдартай клубүүд гэгддэг билээ.

=== Сагсан бөмбөг ===
* [[CB Эстудиантес]] (CB Estudiantes)
* [[Реал Мадрид Балонцесто]] (Real Madrid Baloncesto)

=== Бусад ===
* [[Мадрид Мастерс]] - Газрын теннисийн тэмцээн

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Madrid|Мадрид}}
; Албан ёсны
* [http://www.munimadrid.es/ Мадрид хотын албан ёсны сайт]
; Бусад
* [https://web.archive.org/web/20080905151335/http://www.madrid2016.org.es/ Madrid 2016] - 2016 оны олимпыг Мадридад

[[Ангилал:Мадрид| ]]
[[Ангилал:Мадридын өөртөө засах нийгэмлэгийн суурин]]
[[Ангилал:Мадридын өөртөө засах нийгэмлэгийн коммун]]
[[Ангилал:Европын нийслэл]]
[[Ангилал:Испанийн аймгийн төв]]
[[Ангилал:Испанийн мужийн нийслэл]]
[[Ангилал:Испанийн их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Саятан хот]]</text>
      <sha1>fxtrntljgly9ey045zl7prijhzodw4v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лос-Анжелес</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9092</id>
    <revision>
      <id>854584</id>
      <parentid>778628</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T19:55:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>854584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23965" sha1="a9d5jnrgrybspn1fuy0joa78c5op8jr" xml:space="preserve">{{Short description|АНУ-ын Калифорни мужийн хамгийн том хот}}
{{About||тойргийг|Лос-Анжелес тойрог, Калифорни|хэрэглээг}}
{{Инфобокс суурин
| name               = Лос-Анжелес
| native_name        = {{small|{{native name|es|Los Ángeles}}}}
| official_name      = 
| settlement_type    = [[Калифорнийн хотын жагсаалт|Хот]]
| image_skyline      = {{multiple image
| border             = infobox
| total_width        = 290
| image_style        = border:1;
| perrow             = 1/2/2/2
| caption_align      = center
| image1             = Los Angeles with Mount Baldy.jpg
| caption1           = [[Төв Лос-Анжелес]]ын [[Лос Анжелес дахь хамгийн өндөр барилгуудын жагсаалт|тэнгэрийн шугам]]
| image2             = Hollywood Sign (Zuschnitt).jpg
| caption2           = [[Холливудын тэмдэг]]
| image3             = Echo Park Lake.jpg
| caption3           = [[Эхо Парк]]
| image4             = Olvera st los angeles (cropped2).jpg
| caption4           = [[Олвера гудамж]]
| image5             = Los Angeles City Hall 2013 (cropped).jpg
| caption5           = [[Лос Анжелес хотын захиргаа]]
| image6             = Griffith observatory 2006.jpg
| caption6           = [[Гриффитийн ажиглалтын газар]]
| image7             = Venice Beach, Los Angeles, CA 01 (cropped2).jpg
| caption7           = Венец далайн эрэг
}} &lt;!-- DO NOT change without discussion --&gt;
| image_flag         = Flag of Los Angeles, California.svg
| flag_size          = 110px
| flag_link          = Лос-Анжелесын далбаа
| image_seal         = Seal of Los Angeles.svg
| seal_size          = 90px
| seal_link          = Лос-Анжелесын тамга
| image_shield       = Coat of arms of Los Angeles.svg
| shield_size        = 75px
| image_blank_emblem = Wordmark of Los Angeles, California.svg
| blank_emblem_type  = Үгийн тэмдэг
| blank_emblem_size  = 125px
| blank_emblem_alt   = L.A. city seal next to LACITY.GOV
| blank_emblem_link  = Лос-Анжелесын тамга
| nicknames          = L.A., Сахиусан тэнгэрүүдийн хот,&lt;ref name=VOAnick /&gt; [[Дэлхийн зугаа цэнгэлийн нийслэл]],&lt;ref name=VOAnick&gt;{{cite news|url=http://learningenglish.voanews.com/content/nicknames-for-los-angeles/1644584.html|title=Nicknames for Los Angeles|work=[[Voice of America]]|first1=Шелли|last1=Голлуст|date=2013-04-18|access-date=2024-05-05|archive-date=2014-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706105931/http://learningenglish.voanews.com/content/nicknames-for-los-angeles/1644584.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; La-la-land, Tinseltown&lt;ref name=VOAnick /&gt;
| image_map          = LA County Incorporated Areas Los Angeles highlighted.svg
| map_caption        = [[Лос-Анжелес тойрог]] дахь байршил
| pushpin_map        = Калифорни#АНУ#Хойд Америк
| pushpin_relief     = 1
| pushpin_mapsize    = 290px
| pushpin_map_caption = Калифорни дахь байршил##АНУ дахь байршил##Хойд Америк дахь байршил
| pushpin_label      = Лос-Анжелес
| pushpin_label_position = right
| coordinates        = {{coord|34|03|N|118|15|W|region:US-CA_type:city(3800000)|display=inline,title}}
| subdivision_type   = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]]
| subdivision_name   = {{flag|АНУ}}
| subdivision_type1  = [[АНУ-ын мужууд|Муж]]
| subdivision_type2  = [[Калифорнийн тойргийн жагсаалт|Тойрог]]
| subdivision_name1  = {{flag|Калифорни}}
| subdivision_name2  = [[Лос-Анжелес тойрог, Калифорни|Лос-Анжелес]]
| subdivision_type3  = [[Калифорнийн бүс нутгийн жагсаалт|Бүс нутаг]]
| subdivision_type4  = [[Статистикийн Нэгдсэн Бүс|СНБ]]
| subdivision_type5  = [[Хотын бөөгнөрлийн статистикийн бүс|ХБСБ]]
| subdivision_name3  = [[Өмнөд Калифорни]]
| subdivision_name4  = [[Их Лос Анжелес|Лос-Анжелес-Лонг Бич]]
| subdivision_name5  = [[Их Лос Анжелес|Лос-Анжелес-Лонг Бич-Анахейм]]
| established_title  = [[Пуэбло де Лос Анжелес|Пуэбло]]
| established_date   = 9 сарын 4, 1781&lt;ref name=&quot;CaliforniaCounty1899&quot;&gt;{{cite book|last=Barrows|first=H.D.|title=Historical Society of Southern California Quarterly|chapter-url=https://books.google.com/books?id=JMg1AAAAIAAJ&amp;pg=PA151|access-date=2024-05-05|year=1899|page=151ff|chapter=Felepe de Neve|volume=4|archive-date=2023-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20231106163845/https://books.google.com/books?id=JMg1AAAAIAAJ&amp;pg=PA151#v=onepage&amp;q&amp;f=false|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| established_title1 = [[Хотын статус]]
| established_date1  = 5 сарын 23, 1835&lt;ref&gt;{{cite web| url = https://www.kcet.org/shows/lost-la/this-1835-decree-made-the-pueblo-of-los-angeles-a-ciudad-and-californias-capital| title = This 1835 Decree Made the Pueblo of Los Angeles a Ciudad – And California's Capital| publisher = [[KCET]]| access-date = 2024-05-05| date = 2016| archive-date = 2018-01-28| archive-url = https://web.archive.org/web/20180128074945/https://www.kcet.org/shows/lost-la/this-1835-decree-made-the-pueblo-of-los-angeles-a-ciudad-and-californias-capital| url-status = live}}&lt;/ref&gt;
| established_title2 = [[Хотын корпораци|Нэгтгэсэн]]
| established_date2  = 4 сарын 4, 1850&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.calafco.org/docs/Cities_by_incorp_date.doc|archive-url = https://web.archive.org/web/20130221091414/http://www.calafco.org/docs/Cities_by_incorp_date.doc|url-status=dead|archive-date = February 21, 2013| title = California Cities by Incorporation Date| format =DOC|publisher=California Association of [[Local Agency Formation Commission]]s| access-date = 2024-05-05}}&lt;/ref&gt;
| named_for          = [[Тэнгэрийн хатан хаан|Сахиусан тэнгэрийн хатан хаан]]
| government_type    = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.lacity.org/city-government/about-city-government |title=About the City Government |publisher=Лос-Анжелес хот |access-date=2024-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150208103544/http://www.lacity.org/city-government/about-city-government |archive-date=2015-02-08 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| governing_body     = [[Лос-Анжелес хотын зөвлөл]]
| leader_title       = [[Лос-Анжелес хотын дарга|Хотын дарга]]
| leader_name        = [[Карен Басс]] ([[Калифорнийн Ардчилсан нам|АН]])
| leader_title1      = [[Лос-Анжелес хотын прокурор|Хотын прокурор]]
| leader_name1       = [[Хайди Фельдштейн Сото]] (АН)
| total_type         = Нийт
| unit_pref          = Metric
| area_footnotes     = &lt;ref name=&quot;CenPopGazetteer2021&quot;&gt;{{cite web|title=2021 U.S. Gazetteer Files|url=https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2021_Gazetteer/2021_gaz_place_06.txt|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-05|archive-date=2021-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210907202441/https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2021_Gazetteer/2021_gaz_place_06.txt|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| area_total_sq_mi   = 498.3
| area_total_km2     = 1290.6
| area_land_sq_mi    = 469.1
| area_land_km2      = 1214.9
| area_water_sq_mi   = 29.2
| area_water_km2     = 75.7
| elevation_m        = 71
| elevation_ft       = 233
| elevation_min_ft   = 0
| elevation_min_point = [[Номхон далай]]
| elevation_max_m    = 1576
| elevation_max_ft   = 5075
| elevation_max_point = [[Лукенс уул]]
| elevation_footnotes = 
| elevation_max_footnotes = 
| elevation_min_footnotes = 
| population_total   = 3,898,747
| population_as_of   = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]]
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;QuickFacts&quot;&gt;{{cite web |title=QuickFacts: Los Angeles city, California |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/losangelescitycalifornia/POP010220 |access-date=2024-05-05 |publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо |archive-date=2021-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211001082800/https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/losangelescitycalifornia/POP010220 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| pop_est_footnotes  = &lt;ref name=&quot;QuickFacts&quot; /&gt;
| population_est     = 3,878,704
| pop_est_as_of      = 2024
| population_rank    = Хойд Америкад [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|3-т]]&lt;br /&gt;АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|2-т]]&lt;br /&gt;Калифорнид [[Калифорнийн хотын жагсаалт|1-т]]
| population_density_sq_mi = 8,205
| population_density_km2 = 3,168
| population_urban_footnotes = &lt;ref name=&quot;urban area&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html|title=List of 2020 Census Urban Areas|website=census.gov|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-05|archive-date=2023-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114022812/https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| population_urban   = 12,237,376 (АНУ: [[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|2-т]])
| population_density_urban_km2 = 
| population_density_urban_sq_mi = 
| population_metro_footnotes = &lt;ref name=&quot;2020Pop&quot;&gt;{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-05 |archive-date=2021-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812173619/https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_metro   = 12,927,614 (АНУ: [[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|2-т]])
| population_demonyms = Лос-Анжелесчүүд
| demographics_type2 = GDP {{nobold|(2024)}}
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |title=MSA and CSA GDP |url=https://apps.bea.gov/itable/?ReqID=70&amp;step=1#eyJhcHBpZCI6NzAsInN0ZXBzIjpbMSwyOSwyNSwzMSwyNiwyNywzMF0sImRhdGEiOltbIlRhYmxlSWQiLCI1MzMiXSxbIk1ham9yX0FyZWEiLCI0Il0sWyJTdGF0ZSIsWyIwNjAwMCJdXSxbIkFyZWEiLFsiMDYwMzciLCIwNjA1OSIsIjA2MDY1IiwiMDYwNzEiLCIwNjExMSJdXSxbIlN0YXRpc3RpYyIsWyIzIl1dLFsiVW5pdF9vZl9tZWFzdXJlIiwiTGV2ZWxzIl0sWyJZZWFyIixbIjIwMjQiXV0sWyJZZWFyQmVnaW4iLCItMSJdLFsiWWVhcl9FbmQiLCItMSJdXX0= |website=apps.bea.gov}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = ХБСБ
| demographics2_info1 = $1.355 их наяд (2022)
| demographics2_title2 = СНБ
| demographics2_info2 = $1.697 их наяд (2022)
| postal_code_type   = [[ЗИП код]]ууд
| postal_code        = {{collapsible list |framestyle = text-align:left;border:0;padding:0;line-height:16px; |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |hlist = true |90001–90084, 90086–90089, 90091, 90093–90097, 90099, 90101–90103, 90174, 90185, 90189, 90291–90293, 91040–91043, 91303–91308, 91311, 91316, 91324–91328, 91330, 91331, 91335, 91340, 91342–91349, 91352–91353, 91356–91357, 91364–91367, 91401–91499, 91504–91505, 91601–91609&lt;ref&gt;[https://media.metro.net/about_us/pla/images/lazipcodes.pdf Zip Codes Within the City of Los Angeles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170713071849/http://media.metro.net/about_us/pla/images/lazipcodes.pdf |date=2017-07-13 }} – LAHD&lt;/ref&gt; }}
| area_code          = [[Бүсийн код 213 ба 323|213, 323]], [[Бүсийн код 310 ба 424|310, 424]], [[Бүсийн код 818 ба 747|818, 747]], [[Бүсийн код 626|626]]
| area_code_type     = [[Хойд Америкийн дугаарлалтын төлөвлөгөө|Бүс нутгийн кодууд]]
| blank_name_sec1    = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС]] код
| blank_info_sec1    = {{FIPS|06|44000}}
| blank1_name_sec1   = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID
| blank1_info_sec1   = 1662328, 2410877
| blank_name_sec2    = Уур амьсгал
| blank_info_sec2    = [[Халуун хагас хуурай уур амьсгал|Халуун хагас хуурай]] (Bsh)
| website            = {{URL|https://lacity.gov}}
| leader_title2      = [[Лос Анжелес хотын хянагч|Хотын хянагч]]
| leader_name2       = [[Кеннет Межиа]] (АН)
| timezone           = [[Номхон далайн цаг|НДЦ]]
| utc_offset         = –08:00
| timezone_DST       = [[Номхон далайн зуны цаг|НДЗЦ]]
| utc_offset_DST     = –07:00
}}

'''Лос-Анжелес''' ([[Испани хэл|испаниар]] ''Los Ángeles'' {{IPA|lɔs ˈændʒələs}}‚ сахиусан тэнгэр‘, {{Lang-en|Los Angleles}} мөн ''L.A.'' ч гэдэг) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Калифорни]] мужийн өмнөд хэсэгт оршдог, тус мужийн хамгийн том хот юм. Тус хотод 3,847,400 хүн оршин суудаг бөгөөд Лос-Анжелесын бүс нийт (зэргэлдээх хот сууринтайгаа нийлээд) 18 сая гаруй хүн амтай. Тус хотын нутаг дэвсгэр 1200 км кв. Хүн амаараа АНУ-д зөвхөн [[Нью-Йорк]]ийн дараа л ордог.

== Түүх ==
Лос-Анжелес хэмээх нэр нь [[испани хэл]]ний &quot;сахиусан тэнгэрүүд&quot; гэсэн үгнээс гаралтай. Энэ нэр нь тус газрын анхны нэрийн товчлол юм. Анхны нэр нь &quot;El Pueblo de Nuestra Señora la Reina de los Ángeles de Porciuncula&quot; ([[Англи хэл]]ээр &quot;town of our lady the Queen of Angels of the little Portion&quot;) байв. Лос-Анжелес [[1781]] онд байгуулагдсан. Энэ нутгийг урьд өмнө Испанийн эзэмшил байх үед Хуниперо Серра, Хуан Креспи хэмээх хоёр Францискан санваартан судалжээ. 1850 оны дөрөвдүгээр сарын 4-нд Калифорни АНУ-ын нэг муж болжээ.
[[Файл:Hollywood_sign.jpg|thumbnail|200px|right|Холливудын тэмдэг]]

==Газар зүй== 
===Уур амьсгал=== 
{{Уур амьсгалын хүснэгт
|collapsed={{{collapsed|}}}
|location = Лос-Анжелес (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1877–одоо
|single line = Y

|Jan record high F = 95
|Feb record high F = 95
|Mar record high F = 99
|Apr record high F = 106
|May record high F = 103
|Jun record high F = 112
|Jul record high F = 109
|Aug record high F = 106
|Sep record high F = 113
|Oct record high F = 108
|Nov record high F = 100
|Dec record high F = 92

|Jan avg record high F = 83.0
|Feb avg record high F = 82.8
|Mar avg record high F = 85.8
|Apr avg record high F = 90.1
|May avg record high F = 88.9
|Jun avg record high F = 89.1
|Jul avg record high F = 93.5
|Aug avg record high F = 95.2
|Sep avg record high F = 99.4
|Oct avg record high F = 95.7
|Nov avg record high F = 88.9
|Dec avg record high F = 81.0
|year avg record high F=101.5

|Jan high F = 68.0
|Feb high F = 68.0
|Mar high F = 69.9
|Apr high F = 72.4
|May high F = 73.7
|Jun high F = 77.2
|Jul high F = 82.0
|Aug high F = 84.0
|Sep high F = 83.0
|Oct high F = 78.6
|Nov high F = 72.9
|Dec high F = 67.4
|year high F= 74.8

|Jan mean F = 58.4
|Feb mean F = 59.0
|Mar mean F = 61.1
|Apr mean F = 63.6
|May mean F = 65.9
|Jun mean F = 69.3
|Jul mean F = 73.3
|Aug mean F = 74.7
|Sep mean F = 73.6
|Oct mean F = 69.3
|Nov mean F = 63.0
|Dec mean F = 57.8
|year mean F = 65.8

|Jan low F = 48.9
|Feb low F = 50.0
|Mar low F = 52.4
|Apr low F = 54.8
|May low F = 58.1
|Jun low F = 61.4
|Jul low F = 64.7
|Aug low F = 65.4
|Sep low F = 64.2
|Oct low F = 59.9
|Nov low F = 53.1
|Dec low F = 48.2
|year low F= 56.8

|Jan avg record low F = 41.4
|Feb avg record low F = 42.9
|Mar avg record low F = 45.4
|Apr avg record low F = 48.9
|May avg record low F = 53.5
|Jun avg record low F = 57.4
|Jul avg record low F = 61.1
|Aug avg record low F = 61.7
|Sep avg record low F = 59.1
|Oct avg record low F = 53.7
|Nov avg record low F = 45.4
|Dec avg record low F = 40.5
|year avg record low F= 39.2

|Jan record low F = 28
|Feb record low F = 28
|Mar record low F = 31
|Apr record low F = 36
|May record low F = 40
|Jun record low F = 46
|Jul record low F = 49
|Aug record low F = 49
|Sep record low F = 44
|Oct record low F = 40
|Nov record low F = 34
|Dec record low F = 30

|precipitation colour = green
|Jan precipitation inch = 3.29
|Feb precipitation inch = 3.64
|Mar precipitation inch = 2.23
|Apr precipitation inch = 0.69
|May precipitation inch = 0.32
|Jun precipitation inch = 0.09
|Jul precipitation inch = 0.02
|Aug precipitation inch = 0.00
|Sep precipitation inch = 0.13
|Oct precipitation inch = 0.58
|Nov precipitation inch = 0.78
|Dec precipitation inch = 2.48
|year precipitation inch = 14.25

|unit precipitation days = 0.01 инч
|Jan precipitation days = 6.1
|Feb precipitation days = 6.3
|Mar precipitation days = 5.1
|Apr precipitation days = 2.8
|May precipitation days = 1.9
|Jun precipitation days = 0.5
|Jul precipitation days = 0.4
|Aug precipitation days = 0.1
|Sep precipitation days = 0.4
|Oct precipitation days = 2.2
|Nov precipitation days = 2.8
|Dec precipitation days = 5.5
|year precipitation days = 34.1

|Jan sun = 225.3 |Jan percentsun = 71
|Feb sun = 222.5 |Feb percentsun = 72
|Mar sun = 267.0 |Mar percentsun = 72
|Apr sun = 303.5 |Apr percentsun = 78
|May sun = 276.2 |May percentsun = 64
|Jun sun = 275.8 |Jun percentsun = 64
|Jul sun = 364.1 |Jul percentsun = 83
|Aug sun = 349.5 |Aug percentsun = 84
|Sep sun = 278.5 |Sep percentsun = 75
|Oct sun = 255.1 |Oct percentsun = 73
|Nov sun = 217.3 |Nov percentsun = 70
|Dec sun = 219.4 |Dec percentsun = 71
|year percentsun = 73

|Jan uv = 2.9
|Feb uv = 4.2
|Mar uv = 6.2
|Apr uv = 8.1
|May uv = 9.2
|Jun uv = 10.4
|Jul uv = 10.8
|Aug uv = 10.0
|Sep uv = 8.1
|Oct uv = 5.4
|Nov uv = 3.5
|Dec uv = 2.6
|year uv = 6.7

|source 1 = NOAA (нар 1961–1977)&lt;ref name = &quot;Los Angeles NOAA&quot;&gt;
{{cite web
|url = https://www.weather.gov/wrh/Climate?wfo=lox
|title = NowData – NOAA Online Weather Data
|publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]]
|access-date = 2020-07-18
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;Los Angeles Downtown Weatherbox NOAA txt&quot;&gt;
{{cite web
|url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&amp;startDate=0001-01-01&amp;endDate=9996-12-31&amp;stations=USW00093134&amp;format=pdf
|publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration
|title = Summary of Monthly Normals 1991–2020
|access-date = 2026-04-23
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;NOAA txt USC&quot;&gt;
{{cite web
|url = ftp://ftp.ncdc.noaa.gov/pub/data/normals/1981-2010/products/station/USW00093134.normals.txt
|publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration
|title = Station Name: CA LOS ANGELES DWTN USC CAMPUS
|access-date = 2026-04-23
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;Los Angeles sun&quot;&gt;
{{cite web
|url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-IV/US/GROUP1/00045115.TXT
|title = LOS ANGELES/WBO CA Climate Normals
|publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]]
|access-date = 2026-04-23
}}
&lt;/ref&gt;
|source 2 = UV Индекс (1995-2022)&lt;ref name = &quot;UVIT&quot;&gt;
{{cite web
|url = https://www.uvindextoday.com/usa/california/los-angeles-county/los-angeles-uv-index/historical-data
|title = Historical UV Index Data - Los Angeles, CA
|publisher = UV Index Today
|access-date = 2026-04-23
}}
&lt;/ref&gt;
}}

== Үзүүштэй газрууд ==
Лос-Анжелест үзүүштэй газар олон бий. Венецийн эрэг гэх мэтийн маш урт үргэлжилсэн наран шарлагын газрууд олон байдаг. Олон жуулчин Холливудад очиж, Холливудын алдартнуудын мөр, Мэнний Хятад театр зэргийг үздэг. Лос-Анжелест Л.А. Тойргийн урлагийн музей, Геттийн музей зэрэг сайхан музей бас олон.

== Эдийн засгийн салбарууд ==
Лос-Анжелес кино, телевизийн үйлдвэрлэл ихэд хөгжсөнөөрөө алдартай. Кино, телевизийн үйлдвэрлэлийн ихээхэн хэсэг нь Холливудад төвлөрдөг. Түүнчлэн энэ хотод цэргийн зориулалттай нисэх онгоц үйлдвэрлэдэг. Хөгжмийн үйлдвэрлэл ч энэ бүс нутагт төвлөрдөг. Тус хот мөн банк санхүүгийн нэгэн томоохон төв юм.

== Хорооллууд ==
[[Файл:Los_Angeles_City_Hall_with_sister_cities.jpg|thumbnail|200px|left|Лос-Анжелес хотын захиргааны байр]]

Лос-Анжелест олон арван алдартай хорооллууд бий. Тухайлбал:

* [[Холливуд]], [[кино]]ны олон студи байрладаг байсан.
* Элизейн цэцэрлэгт хүрээлэн, [[Доджер цэнгэлдэх хүрээлэн]] байрладаг.
* [[Венецийн эрэг]].
* Брэнтвүүд, маш баян бүс.
* Фэрфакс өргөн чөлөө, еврейчүүд амьдардаг.
* Вэствүүд, [[Калифорнийн Их Сургууль (Лос-Анжелес)|Лос-Анжелес дахь Калифорнийн Их Сургууль]] байрладаг.
* Холмби толгод, [[Плэйбой харш]] байрладаг.
* Силверлэйк, ижил хүйстнүүдийн амьдардаг хороолол.
* Зүүн Л.А., [[мексик-америкчууд]]ын амьдардаг хороолол.
* Төв Өмнөд Л.А., [[африк-америкчууд]]ын амьдардаг хороолол.
* [[Сан Фернандо хөндий]], Перс гаралтай олон хүн амьдардаг хороолол.

== Улс төр ==

Лос-Анжелесын одоогийн захирагч нь [[Антонио Вилларайгоза]].

== Цахим хуудас ==
{{Wiktionary}}
{{Commonscat|Los Angeles|Лос-Анжелес}}
* [https://www.lacity.org/ Хотын албан ёсны цахим хуудас]

== Эшлэл ==
&lt;references responsive/&gt;

[[Ангилал:Лос-Анжелес| ]]
[[Ангилал:Калифорнийн суурин]]
[[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]]
[[Ангилал:Далайн боомттой суурин]]
[[Ангилал:Саятан хот]]
[[Ангилал:Калифорнийн тойргийн төв]]
[[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:1781 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>a9d5jnrgrybspn1fuy0joa78c5op8jr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Филиппин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9223</id>
    <revision>
      <id>854595</id>
      <parentid>854503</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T22:14:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>854595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29452" sha1="lmqxt294mr6b37ptidsj1vmgon8jfb6" xml:space="preserve">{{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}}
{{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс
| common_name            = Филиппин
| native_name            = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}}
| image_flag             = Flag of the Philippines.svg
| flag_size              = 130
| flag_type              = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Coat of arms of the Philippines.svg
| symbol_type            = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_motto         = &lt;br /&gt;{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}&lt;ref&gt;{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&quot;Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө&quot;
| national_anthem        = &quot;{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}&quot;&lt;br /&gt;&quot;Шилмэл нутаг&quot;{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}}
| image_map              = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}}
| capital                = [[Манила]] (''де-юре'')&lt;br /&gt;[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох &quot;Метро Манила&quot; гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.&lt;ref&gt;{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}&lt;/ref&gt; Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'')
| largest_city           = [[Кесон хот]]&lt;!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--&gt;
| official_languages     = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]]
| recognized_regional_languages = {{collapsible list
  | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]&lt;ref name=&quot;GMA-DepEd-7-Languages&quot; /&gt;
  | [[Акланон хэл]]
  | [[Бикол хэл]]
  | [[Варай хэл]]
  | [[Иватан хэл]]
  | [[Ибанаг хэл]]
  | [[Илокано хэл]]
  | [[Капампанган хэл]]
  | [[Кинарайа хэл]]
  | [[Магинданао хэл]]
  | [[Маранао хэл]]
  | [[Пангасинан хэл]]
  | [[Самбал хэл]]
  | [[Себуана хэл]]
  | [[Суригаонон хэл]]
  | [[Тагалог хэл]]
  | [[Таусуг хэл]]
  | [[Хилигайнон хэл]]
  | [[Чабакано хэл]]
  | [[Якан хэл]]
 | }}
| languages_type         = Үндэсний [[дохионы хэл]]
| languages              = [[Филиппиний дохионы хэл]]
| languages_sub          = yes
| languages2_type        = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: &quot;Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой.&quot; гэж заасан байдаг&lt;ref name=&quot;GovPH-OfficialLanguage&quot; /&gt;}}
| languages2             = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]]
 &lt;!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines--&gt;
| languages2_sub         = yes
| ethnic_groups          = {{#invoke:list|unbulleted
  | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]]
  | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]]
  | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]]
  | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]]
  | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]]
 }}
| ethnic_groups_year     = 2010&lt;ref name=&quot;PSAGovPH-2021-Figures&quot; /&gt;&lt;!-- using figures for 2010 given in the cited source--&gt;&lt;!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--&gt;
| demonym                = [[Филиппинчүүд‎]]&lt;br /&gt;
[[Пиной]]&lt;br /&gt;(''ярианы'')
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1          = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Бонгбонг Маркос]]&lt;!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title2          = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]
| leader_name2           = [[Сара Дутерте]]&lt;!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title3          = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]]
| leader_name3           = [[Мигз Зубири]]&lt;!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title4          = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]]
| leader_name4           = [[Мартин Ромуалдес]]&lt;!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title5          = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]
| leader_name5           = [[Александр Гесмундо]]
| legislature            = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]]
| upper_house            = [[Филиппиний Сенат|Сенат]]
| lower_house            = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]]
| sovereignty_type       = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]]
| sovereignty_note       = ([[АНУ]]-аас)
| established_event1     = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]]
| established_date1      = 6 сарын 12, 1898 он
| established_event2     = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]]
| established_date2      = 12 сарын 10, 1898 он
| established_event3     = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]]
| established_date3      = 11 сарын 15, 1935 он
| established_event4     = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]]
| established_date4      = 7 сарын 4, 1946 он
| established_event5     = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]]
| established_date5      = 2 сарын 2, 1987 он
| area_km2               = 300000
| area_footnote          = &lt;ref name=&quot;NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991&quot;&gt;{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Boquet-2017&quot;&gt;{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}&lt;/ref&gt;{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}}
| area_link              = Филиппиний газарзүй
| area_label             = Нийт
| area_rank              = 72
| area_sq_mi             = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = 0.61&lt;ref name=&quot;CIAWorldFactBook&quot;&gt;{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (дотоод ус)
| area_label2            = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]]
| area_data2             = 298,170 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| population_census      = 109,035,343
| population_census_year = 2020
| population_density_km2 = 336
| population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}&lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 37
| GDP_PPP                = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot;&gt;{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2022&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2023
| GDP_PPP_rank           = 29
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 117
| GDP_nominal            = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year       = 2023
| GDP_nominal_rank       = 36
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 124
| Gini                   = 41.2 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2021
| Gini_change            = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| HDI                    = 0.699 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021 &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNDPOrg-HDI&quot;&gt;{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 116
| currency               = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]])
| currency_code          = PHP
| time_zone              = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]]
| utc_offset             = +08:00
| drives_on              = баруун&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&amp;pg=PA716 716] |language=en }}&lt;/ref&gt;
| calling_code           = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]]
| cctld                  = [[.ph]]
| religion               = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap;
  |
{{Tree list}}
* 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]]
** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]]
** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]]
{{Tree list/end}}
  |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]]
  |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]]
 }}
| religion_year          = 2015
| religion_ref           = &lt;ref name=&quot;PSAGovPH-2021-Figures&quot;&gt;{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}&lt;/ref&gt;
}}

'''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , &lt;small&gt;[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]&lt;/small&gt; ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс'''  (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. 

Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.&lt;ref name=&quot;population&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;IMF2006&quot; /&gt; Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.&lt;ref name=&quot;IMF2006&quot; /&gt; Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно.

1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө &lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text=&quot;Name Change for the Philippines&quot;|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].&lt;/ref&gt;, Филиппинд  [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. 

[[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.&lt;ref name=&quot;CIAfactbook&quot; /&gt;

2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна.  

Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.&lt;ref name=&quot;encarta&quot;&gt;{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html |wayback=20090820052439 |text=Philippines |archiv-bot=2026-04-23 22:14:01 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.&lt;ref name=CIAfactbook /&gt;

== Нэрийн гарал үүсэл ==
Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.&lt;ref name=&quot;etymology&quot;&gt;{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}&lt;/ref&gt; Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.&lt;ref name=&quot;etymology&quot; /&gt;

[[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]]

== Улс төрийн тогтолцоо ==
1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм.

Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог.

== Гадаад харилцаа ==
Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон.

Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм.

Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг.

== Тэмдэглэл ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; /&gt;

== Эшлэл ==
{{reflist}}

== Цахим холбоос ==
&lt;!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--&gt;
'''Албан ёсны'''
* [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites

'''Газрын зураг'''
* [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&amp;x=122915039&amp;z=6&amp;l=0&amp;m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia]
&lt;!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--&gt;

'''Бусад'''
&lt;!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--&gt;
* [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad]
* [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America]
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines]
* [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines]
* [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines]
* [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos]
* [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]])
* [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor)
* [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&amp;A about the Philippines]

{{Ази}}

&lt;!--Categories--&gt;
&lt;!--Interwikis--&gt;

[[Ангилал:Филиппин| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]]
[[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]]
[[Ангилал:Арлын орон]]
[[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>lmqxt294mr6b37ptidsj1vmgon8jfb6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854618</id>
      <parentid>854595</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T03:03:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>854618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29281" sha1="7zjyywzj72fsg99ezytx6zspgl9nxtn" xml:space="preserve">{{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}}
{{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс
| common_name            = Филиппин
| native_name            = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}}
| image_flag             = Flag of the Philippines.svg
| flag_size              = 130
| flag_type              = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Coat of arms of the Philippines.svg
| symbol_type            = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_motto         = &lt;br /&gt;{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}&lt;ref&gt;{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&quot;Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө&quot;
| national_anthem        = &quot;{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}&quot;&lt;br /&gt;&quot;Шилмэл нутаг&quot;{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}}
| image_map              = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}}
| capital                = [[Манила]] (''де-юре'')&lt;br /&gt;[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох &quot;Метро Манила&quot; гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.&lt;ref&gt;{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}&lt;/ref&gt; Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'')
| largest_city           = [[Кесон хот]]&lt;!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--&gt;
| official_languages     = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]]
| recognized_regional_languages = {{collapsible list
  | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]&lt;ref name=&quot;GMA-DepEd-7-Languages&quot; /&gt;
  | [[Акланон хэл]]
  | [[Бикол хэл]]
  | [[Варай хэл]]
  | [[Иватан хэл]]
  | [[Ибанаг хэл]]
  | [[Илокано хэл]]
  | [[Капампанган хэл]]
  | [[Кинарайа хэл]]
  | [[Магинданао хэл]]
  | [[Маранао хэл]]
  | [[Пангасинан хэл]]
  | [[Самбал хэл]]
  | [[Себуана хэл]]
  | [[Суригаонон хэл]]
  | [[Тагалог хэл]]
  | [[Таусуг хэл]]
  | [[Хилигайнон хэл]]
  | [[Чабакано хэл]]
  | [[Якан хэл]]
 | }}
| languages_type         = Үндэсний [[дохионы хэл]]
| languages              = [[Филиппиний дохионы хэл]]
| languages_sub          = yes
| languages2_type        = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: &quot;Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой.&quot; гэж заасан байдаг&lt;ref name=&quot;GovPH-OfficialLanguage&quot; /&gt;}}
| languages2             = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]]
 &lt;!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines--&gt;
| languages2_sub         = yes
| ethnic_groups          = {{#invoke:list|unbulleted
  | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]]
  | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]]
  | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]]
  | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]]
  | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]]
 }}
| ethnic_groups_year     = 2010&lt;ref name=&quot;PSAGovPH-2021-Figures&quot; /&gt;&lt;!-- using figures for 2010 given in the cited source--&gt;&lt;!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--&gt;
| demonym                = [[Филиппинчүүд‎]]&lt;br /&gt;
[[Пиной]]&lt;br /&gt;(''ярианы'')
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1          = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Бонгбонг Маркос]]&lt;!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title2          = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]
| leader_name2           = [[Сара Дутерте]]&lt;!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title3          = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]]
| leader_name3           = [[Мигз Зубири]]&lt;!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title4          = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]]
| leader_name4           = [[Мартин Ромуалдес]]&lt;!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title5          = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]
| leader_name5           = [[Александр Гесмундо]]
| legislature            = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]]
| upper_house            = [[Филиппиний Сенат|Сенат]]
| lower_house            = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]]
| sovereignty_type       = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]]
| sovereignty_note       = ([[АНУ]]-аас)
| established_event1     = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]]
| established_date1      = 6 сарын 12, 1898 он
| established_event2     = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]]
| established_date2      = 12 сарын 10, 1898 он
| established_event3     = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]]
| established_date3      = 11 сарын 15, 1935 он
| established_event4     = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]]
| established_date4      = 7 сарын 4, 1946 он
| established_event5     = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]]
| established_date5      = 2 сарын 2, 1987 он
| area_km2               = 300000
| area_footnote          = &lt;ref name=&quot;NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991&quot;&gt;{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Boquet-2017&quot;&gt;{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}&lt;/ref&gt;{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}}
| area_link              = Филиппиний газарзүй
| area_label             = Нийт
| area_rank              = 72
| area_sq_mi             = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = 0.61&lt;ref name=&quot;CIAWorldFactBook&quot;&gt;{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (дотоод ус)
| area_label2            = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]]
| area_data2             = 298,170 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| population_census      = 109,035,343
| population_census_year = 2020
| population_density_km2 = 336
| population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}&lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 37
| GDP_PPP                = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot;&gt;{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2022&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2023
| GDP_PPP_rank           = 29
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 117
| GDP_nominal            = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year       = 2023
| GDP_nominal_rank       = 36
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 124
| Gini                   = 41.2 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2021
| Gini_change            = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| HDI                    = 0.699 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021 &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNDPOrg-HDI&quot;&gt;{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 116
| currency               = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]])
| currency_code          = PHP
| time_zone              = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]]
| utc_offset             = +08:00
| drives_on              = баруун&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&amp;pg=PA716 716] |language=en }}&lt;/ref&gt;
| calling_code           = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]]
| cctld                  = [[.ph]]
| religion               = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap;
  |
{{Tree list}}
* 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]]
** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]]
** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]]
{{Tree list/end}}
  |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]]
  |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]]
 }}
| religion_year          = 2015
| religion_ref           = &lt;ref name=&quot;PSAGovPH-2021-Figures&quot;&gt;{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}&lt;/ref&gt;
}}

'''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , &lt;small&gt;[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]&lt;/small&gt; ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс'''  (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. 

Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.&lt;ref name=&quot;population&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;IMF2006&quot; /&gt; Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.&lt;ref name=&quot;IMF2006&quot; /&gt; Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно.

1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө &lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text=&quot;Name Change for the Philippines&quot;|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].&lt;/ref&gt;, Филиппинд  [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. 

[[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.&lt;ref name=&quot;CIAfactbook&quot; /&gt;

2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна.  

Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.&lt;ref name=&quot;encarta&quot;&gt;{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}}&lt;/ref&gt; 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.&lt;ref name=CIAfactbook /&gt;

== Нэрийн гарал үүсэл ==
Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.&lt;ref name=&quot;etymology&quot;&gt;{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}&lt;/ref&gt; Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.&lt;ref name=&quot;etymology&quot; /&gt;

[[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]]

== Улс төрийн тогтолцоо ==
1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм.

Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог.

== Гадаад харилцаа ==
Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон.

Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм.

Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг.

== Тэмдэглэл ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; /&gt;

== Эшлэл ==
{{reflist}}

== Цахим холбоос ==
&lt;!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--&gt;
'''Албан ёсны'''
* [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites

'''Газрын зураг'''
* [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&amp;x=122915039&amp;z=6&amp;l=0&amp;m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia]
&lt;!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--&gt;

'''Бусад'''
&lt;!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--&gt;
* [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad]
* [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America]
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines]
* [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines]
* [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines]
* [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos]
* [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]])
* [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor)
* [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&amp;A about the Philippines]

{{Ази}}

&lt;!--Categories--&gt;
&lt;!--Interwikis--&gt;

[[Ангилал:Филиппин| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]]
[[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]]
[[Ангилал:Арлын орон]]
[[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>7zjyywzj72fsg99ezytx6zspgl9nxtn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Исламабад</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9245</id>
    <revision>
      <id>854586</id>
      <parentid>799890</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T20:04:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>854586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12628" sha1="qmfba7ibr01rrrxzzf6ws1m2u8snce5" xml:space="preserve">{{Short description|Пакистаны нийслэл}}
{{About|Пакистаны нийслэлийн}}
{{Инфобокс суурин
| name               = Исламабад
| official_name      = 
| native_name        = {{native_name|ur|{{Nastaliq|اسلام آباد}}}}
| other_name         = 
| settlement_type    = [[Холбооны нийслэл]]
| image_skyline      = {{multiple image|total_width=280px|perrow=1/2/2/2|border=infobox|caption_align = center
| image1   = Faisal Mosque, Islamabad III.jpg
| caption1 = [[Исламабад хурдны зам]]
| image2   = Blue Hour at Pakistan Monument.jpg
| caption2 = [[Пакистаны хөшөө]]
| image3   = Fatima Jinnah Park baradri By @ibneazhar (62).jpg
| caption3 = [[Барадари (барилга)|Барадари]]
| image4   = Parliament House, Islamabad by Usman Ghani.jpg
| caption4 = [[Пакистаны Парламент]]
| image5   = Supreme Court of Pakistan, Islamabad by Usman Ghani.jpg
| caption5 = [[Пакистаны Дээд шүүх]]
| image6   = Faisal Masjid From Damn e koh.jpg
| caption6 = [[Фейсалын сүм]]
| image7   = 
| caption7 = 
}}
| nickname           = Ногоон хот
| image_map          = 
| map_caption        = 
| pushpin_map        = Пакистан#Өмнөд Ази#Ази
| pushpin_relief     = y
| pushpin_label_position = top
| coordinates        = {{coord|33|41|35|N|73|03|50|E|region:PK|display=inline,title}}
| subdivision_type   = Улс
| subdivision_name   = {{flag|Пакистан}}
| subdivision_type1  = [[Пакистаны засаг захиргааны хуваарь|Зах. Нэгж]]
| subdivision_name1  = [[Исламабад Нийслэлийн Нутаг|Исламабад Нийслэл Нутаг]]
| established_title  = Баригдсан
| established_date   = {{Start date and age|1960}}
| established_title1 = Байгуулагдсан
| established_date1  = {{Start date and age|1967|8|14}}&lt;ref name=McGarr&gt;{{cite book |last=Макгарр |first=Пол |date=2013 |title=The Cold War in South Asia: Britain, the United States and the Indian subcontinent, 1945-1965 |url=https://books.google.com/books?id=NdGaAAAAQBAJ&amp;pg=PR9 |publisher=Кембрижийн Их Сургуулийн Хэвлэл|isbn=9781107008151 |access-date=2026-04-23 |archive-date=2023-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230218090937/https://books.google.com/books?id=NdGaAAAAQBAJ&amp;pg=PR9 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| government_footnotes = 
| government_type    = [[Исламабад Их Хотын Корпораци|Их Хотын Корпораци]]
| unit_pref          = &lt;!-- Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired --&gt;
| leader_title1      = [[Исламабадын хотын дарга|Хотын дарга]]
| leader_name1       = Байхгүй (сул){{efn|Захиргааны системийг дараагийн орон нутгийн сонгуулийн өмнө 6 сарын турш хэрэгжүүлж, дэд комиссар Исламабад хотод 2021 оны 10-р сарын 28-ны өдрөөс хотын захирагчийн эзгүйд администраторын үүрэг гүйцэтгэж байна.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://nation.com.pk/28-Oct-2021/hamaza-shafqat-appointed-administrator-mci-for-6-months|title=Hamaza Shafqat appointed Administrator MCI for 6 months|date=2021-10-28|access-date=2023-11-21|work=The Nation (newspaper)}}&lt;/ref&gt;}}
| leader_title2      = Хотын даргын орлогч
| leader_name2       = Байхгүй (сул)
| leader_title3      = [[Комиссарын орлогч (Пакистан)|Комиссарын орлогч]]
| leader_name3       = Ирфан Наваз Мемон ([[Пакистаны захиргааны алба|ПЗА]])
| area_footnotes     = &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/vitalstats.asp|title=CDA Facts &amp; Figures|access-date=2023-11-21|archive-date=2021-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109053219/http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/vitalstats.asp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| area_blank1_title  = Parks
| total_type         = Хот
| area_total_km2     = 220
| area_metro_km2     = 1,165.5
| area_land_km2      = 
| area_water_km2     = 
| area_water_percent = 
| area_urban_km2     = 220.15
| area_rural_km2     = 
| area_blank1_km2    = 
| elevation_min_m    = 490
| population_total   = 1,108,872
| population_as_of   = [[2023 оны Пакистаны хүн амын тооллого|2023]]
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;2023Census&quot;&gt;{{cite web |title=Area, Population By Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census–2023, Islamabad |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_islamabad.pdf |date=2023-08-05 |publisher= [[Пакистаны Статистикийн Товчоо]] |access-date =2026-04-23 |archive-date =2025-03-15 |archive-url =https://web.archive.org/web/20250315074103/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_islamabad.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = 5,037
| population_urban   = 
| population_rural   = 
| population_density_metro_km2 = 2,608
| population_rank    = [[Пакистаны хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|10-т (Пакистан)]]
| population_density_urban_sq_mi = 
| population_metro   = 2,363,863
| population_blank1_title = 
| population_blank1  = 
| population_note    = &lt;!-- Area/postal codes and others --&gt;
| postal_code_type   = Шуудангийн код
| postal_code        = 44000
| area_code          = [[Пакистан дахь утасны дугаар|051]]
| website            = {{URL|https://ictadministration.gov.pk/}}
| elevation_max_ft   = 5196
| timezone           = [[Пакистаны Стандарт Цаг|ПСЦ]]
| utc_offset         = +05:00
| blank_name_sec1    = 
| blank_info_sec1    = 
| timezone_DST       = 
| utc_offset_DST     = 
| image_blank_emblem = 
| blank_emblem_type  = Сүлд
| image_flag         = Islamabad City Flag.png
| imagesize          = 250px
| governing_body     = [[Нийслэлийн хөгжлийн газар (Исламабад)|Нийслэлийн хөгжлийн газар]]
}}

'''Исламабад''' ({{lang-ur|اسلام آباد}}) нь [[Пакистан]] улсын [[нийслэл]] юм. Тус хот нь улсын хойд талын [[Потохарын өндөрлөг]]т, Исламабадын нийслэлийн бүст оршдог. Түүхийнхээ явцад [[Панжаб (Пакистан)|Панжаб]] ба [[Баруун-Хойд хилийн муж]]ийн уулзвар болж байв. Исламабад нь [[Равалпинди]]тай ойролцоо байрлах тул хоёр хотыг ах дүү хотууд хэмээдэг.

Тус хот нь [[1960]]-аад онд [[Карачи]]гийн оронд Пакистаны нийслэл болгохоор баригджээ. Хэдийгээр тийм боловч нийслэлийг шилжүүлэхдээ эхлээд Равалпиндиг нийслэл болгосныхоо дараа Исламабад рүү шилжүүлсэн аж. Исламабад нь Пакистаны бусад хотуудтай харьцуулбал орчин үеийн, цэвэрхэн, төлөвлөлт сайтай хот юм.

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:Pharwala Fort.JPG
Зураг:Islamabad_-_Pakistan_Monument_by_Night.JPG
Зураг:House of the Prime Minister of Pakistan in Islamabad.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Цаг уур ==
{{Уур амьсгалын хүснэгт
|location = Исламабад (1991-2020)
|metric first = Y
|single line = Y
|Jan record high C = 30.1
|Feb record high C = 30.0
|Mar record high C = 37.0
|Apr record high C = 44.0
|May record high C = 45.6
|Jun record high C = 46.6
|Jul record high C = 45.0
|Aug record high C = 42.0
|Sep record high C = 38.1
|Oct record high C = 38.0
|Nov record high C = 32.2
|Dec record high C = 28.3
| Jan high C = 17.7
| Feb high C = 20.0
| Mar high C = 24.8
| Apr high C = 30.6
| May high C = 36.1
| Jun high C = 38.3
| Jul high C = 35.4
| Aug high C = 33.9
| Sep high C = 33.4
| Oct high C = 30.9
| Nov high C = 25.4
| Dec high C = 20.4
| year high C = 28.9
| Jan mean C = 10.7
| Feb mean C = 13.4
| Mar mean C = 18.1
| Apr mean C = 23.6
| May mean C = 28.7
| Jun mean C = 31.4
| Jul mean C = 30.1
| Aug mean C = 29.1
| Sep mean C = 27.6
| Oct mean C = 23.3
| Nov mean C = 17.3
| Dec mean C = 12.5
| year mean C = 22.2
| Jan low C = 3.6
| Feb low C = 6.8
| Mar low C = 11.4
| Apr low C = 16.6
| May low C = 21.5
| Jun low C = 24.5
| Jul low C = 24.9
| Aug low C = 24.2
| Sep low C = 21.7
| Oct low C = 15.6
| Nov low C = 9.1
| Dec low C = 4.7
| year low C = 15.4
|Jan record low C = −6.0
|Feb record low C = -5.0
|Mar record low C = -3.8
|Apr record low C = 2.1
|May record low C = 5.5
|Jun record low C = 13.0
|Jul record low C = 15.2
|Aug record low C = 14.5
|Sep record low C = 13.3
|Oct record low C = 5.7
|Nov record low C = −0.6
|Dec record low C = −2.8
|year record low C = -6.0
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 55.2
| Feb precipitation mm = 93.4
| Mar precipitation mm = 95.2
| Apr precipitation mm = 58.1
| May precipitation mm = 39.9
| Jun precipitation mm = 78.4
| Jul precipitation mm = 310.6
| Aug precipitation mm = 317.0
| Sep precipitation mm = 135.4
| Oct precipitation mm = 34.4
| Nov precipitation mm = 17.7
| Dec precipitation mm = 25.9
| year precipitation mm = 1261.2
| unit precipitation days = 1.0 мм
| Jan precipitation days = 4.7
| Feb precipitation days = 6.3
| Mar precipitation days = 7.3
| Apr precipitation days = 6.1
| May precipitation days = 5.2
| Jun precipitation days = 6.0
| Jul precipitation days = 12.3
| Aug precipitation days = 11.9
| Sep precipitation days = 6.4
| Oct precipitation days = 2.9
| Nov precipitation days = 2.0
| Dec precipitation days = 2.0
| year precipitation days = 73.1
|Jan humidity=67
|Feb humidity=63
|Mar humidity=62
|Apr humidity=52
|May humidity=42
|Jun humidity=44
|Jul humidity=68
|Aug humidity=76
|Sep humidity=67
|Oct humidity=62
|Nov humidity=63
|Dec humidity=66
|year humidity=
|Jan sun = 195.7
|Feb sun = 187.1
|Mar sun = 202.3
|Apr sun = 252.4
|May sun = 319.0
|Jun sun = 300.1
|Jul sun = 264.4
|Aug sun = 250.7
|Sep sun = 262.2
|Oct sun = 275.5
|Nov sun = 247.9
|Dec sun = 195.6
|Jand sun = 6.3
|Febd sun = 6.6
|Mard sun = 6.5
|Aprd sun = 8.4
|Mayd sun = 10.1
|Jund sun = 10.0
|Juld sun = 8.5
|Augd sun = 8.1
|Sepd sun = 8.7
|Octd sun = 8.9
|Novd sun = 8.3
|Decd sun = 6.3
|yeard sun = 
|source 1 =NOAA (нар, 1961-1990),&lt;ref name= NOAA&gt;{{cite web
|url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/PK/41571.TXT
|title = Islamabad Climate Normals 1961-1990
|publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]]
|access-date = 2026-04-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Pakistan/CSV/Islamabad_41571.csv |title=Islamabad Climate Normals 1991–2020 |work=World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020) |publisher=Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date=2026-04-23}}&lt;/ref&gt; [[Deutscher Wetterdienst]] (чийгшил 1973-1990, өдрийн нар 1961-1990)&lt;ref&gt;
{{cite web
| url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_415710_kt.pdf
| title = Klimatafel von Islamabad (Flughafen) / Pakistan
| publisher = Холбооны Тээвэр ба Дижитал Дэд Бүтцийн Яам
| access-date = 2026-04-23}}
&lt;/ref&gt;
|source 2=PMD (extremes)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pmd.gov.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm |title=Extremes of Islamabad |publisher=Пакистаны Цаг Уурын Хэлтэс |access-date=2026-04-23 }}&lt;/ref&gt;
|date=August 2010
}}

== Эх сурвалж ==
{{notelist}}
{{Reflist}}

== Цахим хуудас ==
{{commonscat|Islamabad|Исламабад}}
* [https://web.archive.org/web/20141012210555/http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp Исламабад хотын албан ёсны цахим хуудас]

{{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}}
[[Ангилал:Исламабад| ]]
[[Ангилал:Азийн нийслэл]]
[[Ангилал:Пакистаны суурин]]
[[Ангилал:Саятан хот]]
[[Ангилал:Төлөвлөсөн хот]]</text>
      <sha1>qmfba7ibr01rrrxzzf6ws1m2u8snce5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оттава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9310</id>
    <revision>
      <id>854587</id>
      <parentid>796160</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T20:21:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>854587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23234" sha1="00jxuty1t18vr43y9pnym9ppkypq5u1" xml:space="preserve">{{Short description|Канадын нийслэл}}
{{About|Канадын нийслэлийн}}
{{Инфобокс суурин
| name = Оттава
| native_name = Ottawa
| official_name = City of Ottawa&lt;br /&gt;{{native name|fr|Ville d'Ottawa}}
| settlement_type = [[Холбооны нийслэл]]
| image_skyline = {{multiple image
| border            = infobox
| perrow            = 1/2/2/1
| total_width       = 280
| caption_align     = center
| image1            = Parliament-Ottawa.jpg
| caption1          = [[Төв байр (Оттава)|Парламентын толгод дээрх төв байр]]
| image2            = Rideau Canal at downtown Ottawa.JPG
| caption2          = [[Ридо суваг]]
| image3            = 10 Rideau Hall P1350151.jpg
| caption3          = [[Канадын засгийн газрын ордон|Ридо танхим]]
| image4            = View of west elevation of Château Laurier Hotel, Ottawa;.jpg
| caption4          = [[Шато Лорье]]
| image5            = Major's Hill Park(3).jpg
| caption5          = [[Канадын үндэсний галерей]]
}}
| imagesize          = 
| image_caption      = 
| image_flag         = Flag of Ottawa, Ontario.svg
| flag_size          = 120x80px
| flag_link          = Оттавагийн далбаа
| image_shield       = Coat of arms of Ottawa, Ontario.png
| shield_size        = 120x90px
| shield_link        = Оттавагийн сүлд
| image_blank_emblem = Ottawa, City of.svg
| blank_emblem_type  = Лого
| blank_emblem_size  = 140px
| nickname           = {{hlist|&quot;O-town&quot;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://ottawacitizen.com/entertainment/music/jazzblog/o-town-originals |title=O-Town Originals |author=Peter Hum |newspaper=[[Ottawa Citizen]] |publisher=[[Postmedia Network]] |date=2009-11-09 |access-date=2024-10-23 |archive-date=2015-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150104114439/http://ottawacitizen.com/entertainment/music/jazzblog/o-town-originals |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}
| motto              = &quot;Advance-Ottawa-En Avant&quot;&lt;br /&gt;Оттава урагшаа&lt;ref name=&quot;Montague&quot;&gt;{{cite book |url=http://www.bookofeverything.com/website/docs/OttawaBOE_Essentials.pdf |title=Оттавагийн бүх зүйлийн ном |author=Art Montague |publisher=MacIntyre Purcell Publishing |year=2008 |access-date=2024-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426063702/http://www.bookofeverything.com/website/docs/OttawaBOE_Essentials.pdf |archive-date=2012-04-26 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| mapframe = yes
| mapframe-zoom = 5
| mapframe-marker = city
| pushpin_map = Онтарио#Канад#Хойд Америк
| pushpin_relief = yes
| coordinates = {{coord|45|25|29|N|75|41|42|W|region:CA-ON_type:city(1,000,000)|name=Ottawa|notes=&lt;ref name=cgndbott&gt;{{Cite cgndb|FEVNT|Ottawa}}&lt;/ref&gt;|display=inline,title}}
| subdivision_type = Улс
| subdivision_name = {{flag|Канад}}
| subdivision_type1 = [[Канадын муж, нутаг дэвсгэрүүд|Муж]]
| subdivision_name1 = {{flag|Онтарио}}
| established_title = Байгуулагдсан
| established_date = 1826 онд [[Байтаун]] нэрээр&lt;ref name=&quot;EdwardsIvison2005&quot;&gt;{{cite book |author1=Жастин Д. Эдвардс |author-link1=Жастин Д. Эдвардс |author2=Дуглас Айвисон |title=Канадын төв: Канадын хотуудыг бичих |url=https://books.google.com/books?id=0bD75NCOS18C&amp;pg=PA35 |year=2005 |publisher=Торонтогийн их сургуулийн хэвлэл |isbn=978-0-8020-8668-6 |page=35 |access-date=2024-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160520011646/https://books.google.com/books?id=0bD75NCOS18C&amp;pg=PA35 |archive-date=2016-05-20 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| established_title2 = [[Хотын корпораци|Нэгтгэсэн]]
| established_date2 = 1855 онд Оттава хот нэрээр&lt;ref name=&quot;EdwardsIvison2005&quot;/&gt;
| established_title3 = [[Нэгдэл (улс төр)|Нэгдсэн]]
| established_date3 = 2001 оны 1 сарын 1
| government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга–зөвлөлийн тогтолцоотой]] [[Онтариогийн хотын захиргаадын жагсаалт#Нэг шатлалт хотын захиргаа|нэг шатлалт хотын захиргаа]]
| leader_title = [[Оттава хотын дарга|Хотын дарга]]
| leader_name = [[Марк Сатклифф]]
| leader_title1 = [[Хотын зөвлөл]]
| leader_name1 = [[Оттава хотын зөвлөл]]
| area_footnotes = &lt;ref name=CityPop/&gt;&lt;ref name=UAPop/&gt;&lt;ref name=CMAPop/&gt;
| area_magnitude = 
| area_total_km2 = 2790.31
| area_total_sq_mi = 
| area_land_km2 = 2788.20
| area_land_sq_mi = 
| area_water_km2 = 
| area_water_sq_mi = 
| area_water_percent = 
| area_urban_km2 = 549.49
| area_urban_sq_mi = 
| area_metro_km2 = 8046.99
| area_metro_sq_mi = 
| elevation_m = 70
| elevation_ft = 230
| population_total = 1,017,449 ([[Канадын хамгийн том хотын захиргаадын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|4-т]])
| population_as_of = 2021
| population_footnotes = &lt;ref name=CityPop&gt;{{cite web |title=Population and dwelling counts, for Canada, provinces and territories, and census subdivisions (municipalities), 2021 and 2016 censuses – 100% data |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/cv!recreate.action?pid=9810000202&amp;selectedNodeIds=1D2628&amp;checkedLevels=1D1&amp;refPeriods=20210101,20210101&amp;dimensionLayouts=&amp;vectorDisplay=false|publisher=Канадын Статистикийн Алба |date=2022-02-09 |access-date=2026-04-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=UAPop&gt;{{cite web |title=Population and dwelling counts, for Canada and population centres, 2021 and 2016 censuses – 100% data |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/cv!recreate.action?pid=9810001101&amp;selectedNodeIds=1D582,1D583,1D584,1D1049,1D1050,1D1051,1D1052,1D1053,1D1054,1D1055,1D1056,1D1057,1D1058,1D1059,1D1060&amp;checkedLevels=1D1&amp;refPeriods=20210101,20210101&amp;dimensionLayouts=layout3,layout2,layout2&amp;vectorDisplay=false |publisher=Канадын Статистикийн Алба |date=2026-02-26 |access-date=2026-04-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=CMAPop&gt;{{cite web |title=Population and dwelling counts, for Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations, 2021 and 2016 censuses – 100% data |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/cv!recreate.action?pid=9810000501&amp;selectedNodeIds=1D85,1D86&amp;checkedLevels=1D1&amp;refPeriods=20210101,20210101&amp;dimensionLayouts=layout3,layout2,layout2&amp;vectorDisplay=false |publisher=Канадын Статистикийн Алба |date=2026-02-26 |access-date=2026-04-23}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = 364.9
| population_density_sq_mi = 
| population_urban = 1,068,821
| population_density_urban_km2 = 1945.1
| population_density_urban_sq_mi = 
| population_metro = 1,488,307
| population_density_metro_km2 = 185.0
| population_density_metro_sq_mi = 
| population_demonym = Оттавачууд
| population_note = 
| postal_code_type = Шуудангийн код
| postal_code = K0A-K4C&lt;ref name=&quot;Montague&quot;/&gt;
| area_codes = [[Бүсийн код 613, 343 болон 753|613, 343, 753]]
| unemployment_rate = 
| blank_name_sec2 = ДНБ (Оттава-Гатино {{Abbr|CMA|Тооллогын хотын нутаг дэвсгэр}})
| blank_info_sec2 = [[Канад доллар|CA$]]88.0 тэрбум (2020)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=3610046801&amp;cubeTimeFrame.startYear=2019&amp;cubeTimeFrame.endYear=2020&amp;referencePeriods=20190101%2C20200101 |title=Хүснэгт 36-10-0468-01 Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн (ДНБ) суурь үнээр, хүн амын тооллогын хотын нутаг дэвсгэрт (НҮБ) (x 1,000,000) |date=2023-12-06 |publisher=[[Канадын статистикийн алба]] |access-date=2024-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122184338/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=3610046801 |archive-date=2021-01-22 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| blank1_name_sec2 = ДНБ нэг хүнд ноогдох (Оттава-Гатино {{Abbr|CMA|Тооллогын хотын нутаг дэвсгэр}})
| blank1_info_sec2 = [[Канад доллар|CA$]]65,061 (2020)
| website            = {{Official URL}}
| footnotes          = 
| timezone           = [[Дорнод цагийн бүс|EST]]
| utc_offset         = &amp;minus;05:00
| timezone_DST       = [[Дорнод цагийн бүс|EDT]]
| utc_offset_DST     = &amp;minus;04:00
}}

'''Оттава''' нь [[Канад]]ын [[нийслэл]] бөгөөд тус улсын [[Канадын хүн амаараа эхний 100-д орох хотуудын жагсаалт|дөрөв дэх том хот]] юм. 1,190,982 метрополитан хүн амтай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www12.statcan.ca/english/census06/data/popdwell/Table.cfm?T=301&amp;S=3&amp;O=D|title=Population and dwelling counts, for Canada and census subdivisions (municipalities), 2006 and 2001 censuses|work=Stastics Canada|accessdate=2007-11-14|archive-date=2009-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410041521/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/popdwell/Table.cfm?T=301&amp;S=3&amp;O=D|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; тус хот нь [[Онтарио]] муждаа хоёрдахь том юм.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www40.statcan.ca/l01/cst01/demo05a.htm?sdi=population%20metropolitan|title=Population of census metropolitan areas (2001 Census boundaries)|work=Канадын статистикийн алба|accessdate=2007-02-14|archive-date=2008-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20080124192457/http://www40.statcan.ca/l01/cst01/demo05a.htm?sdi=population%20metropolitan|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Оттава нь Онтарио мужийн зүүн хэсэгт, Онтарио болон [[Кэбэк]] мужуудыг зааглан урсдаг томоохон усан зам болох [[Оттава гол]]ын эрэг дээр оршино.

Канадад холбооны нийслэлийн тойрог гэж байдаггүй. Оттава нь Онтарио мужид багтдаг хот юм. Хэдийгээр тусдаа засаг захиргааны тойрог биш боловч Оттава нь холбооноос байгуулсан [[Үндэсний Нийслэлийн Бүс (Канад)|Үндэсний Нийслэлийн Бүсийн]] нэг хэсэг юм. Тус бүсэд мөн хөрш Кэбэкийн [[Гатино]] [[хот]] багтдаг. Бусад үндэсний нийслэлүүдийн нэгэн адил &quot;Оттава&quot; хэмээх нэрээр тус улсын [[Канадын Засгийн газар|Канадын Засгийн газрыг]] нэрлэж хэрэглэх нь бий.

Оттава хотын одоогийн дарга нь [[Жим Уатсон]] юм. Тэрбээр Оттава хотын 59 дэх дарга бөгөөд түүний өмнө 2006 оноос 2010 он хүртэл  [[Ларри О'Брайен]] хотын дарга байжээ.

== Газар зүй ==

=== Уур амьсгал ===
{{Уур амьсгалын хүснэгт
| collapsed=&lt;includeonly&gt;{{#if:{{{collapsed|}}}|{{{collapsed}}}|&lt;/includeonly&gt;&lt;includeonly&gt;}}&lt;/includeonly&gt;
| location = Оттава, 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1938–одоо&lt;ref name=extremesmetadata&gt;
{{cite web |url= https://api.weather.gc.ca/collections/ltce-stations/items?f=csv&amp;limit=30000&amp;ELEMENT_NAME_E=TEMPERATURE |title= Technical Information and Metadata |work= Daily climate records (LTCE) |publisher= Environment Canada |access-date= 2026-04-23}}&lt;/ref&gt;
| metric first = Y
| single line = Y
| Jan maximum humidex = 13.9
| Feb maximum humidex = 15.1
| Mar maximum humidex = 30.0
| Apr maximum humidex = 35.1
| May maximum humidex = 41.8
| Jun maximum humidex = 46.5
| Jul maximum humidex = 47.2
| Aug maximum humidex = 47.0
| Sep maximum humidex = 42.5
| Oct maximum humidex = 33.9
| Nov maximum humidex = 26.1
| Dec maximum humidex = 18.4
| year maximum humidex = 47.2
| Jan record high C = 12.9
| Feb record high C = 15.7
| Mar record high C = 27.4
| Apr record high C = 31.1
| May record high C = 35.8
| Jun record high C = 36.1
| Jul record high C = 36.9
| Aug record high C = 37.8
| Sep record high C = 35.1
| Oct record high C = 30.9
| Nov record high C = 23.9
| Dec record high C = 17.9
| year record high C = 37.8
| Jan high C = -5.5
| Feb high C = -3.6
| Mar high C = 2.4
| Apr high C = 11.3
| May high C = 19.6
| Jun high C = 24.4
| Jul high C = 27.0
| Aug high C = 25.8
| Sep high C = 21.0
| Oct high C = 13.0
| Nov high C = 5.8
| Dec high C = -1.9
| year high C = 11.6
| Jan mean C = -10.0
| Feb mean C = −8.5
| Mar mean C = −2.4
| Apr mean C = 5.9
| May mean C = 13.6
| Jun mean C = 18.7
| Jul mean C = 21.2
| Aug mean C = 20.1
| Sep mean C = 15.3
| Oct mean C = 8.2
| Nov mean C = 1.7
| Dec mean C = -5.8
| year mean C = 6.5
| Jan low C = -14.3
| Feb low C = -13.2
| Mar low C = -7.1
| Apr low C = 0.5
| May low C = 7.5
| Jun low C = 12.9
| Jul low C = 15.4
| Aug low C = 14.3
| Sep low C = 9.6
| Oct low C = 3.4
| Nov low C = -2.4
| Dec low C = -9.6
| year low C = 1.4
| Jan record low C = -35.6
| Feb record low C = -36.1
| Mar record low C = -30.6
| Apr record low C = -16.7
| May record low C = -5.6
| Jun record low C = -0.1
| Jul record low C = 5.0
| Aug record low C = 2.6
| Sep record low C = -3.0
| Oct record low C = -8.0
| Nov record low C = -21.7
| Dec record low C = -34.4
| year record low C = -36.1
| Jan chill = −47.8
| Feb chill = −47.6
| Mar chill = −42.7
| Apr chill = −26.3
| May chill = −10.9
| Jun chill = 0.0
| Jul chill = 0.0
| Aug chill = 0.0
| Sep chill = −6.4
| Oct chill = −13.3
| Nov chill = −29.5
| Dec chill = −44.6
| year chill = -47.8
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 70.4
| Feb precipitation mm = 49.5
| Mar precipitation mm = 66.3
| Apr precipitation mm = 81.3
| May precipitation mm = 74.8
| Jun precipitation mm = 96.8
| Jul precipitation mm = 88.5
| Aug precipitation mm = 79.0
| Sep precipitation mm = 89.6
| Oct precipitation mm = 87.4
| Nov precipitation mm = 73.9
| Dec precipitation mm = 72.4
| year precipitation mm = 929.8
| rain colour = green
| Jan rain mm = 29.3
| Feb rain mm = 14.5
| Mar rain mm = 34.6
| Apr rain mm = 69.6
| May rain mm = 74.5
| Jun rain mm = 96.8
| Jul rain mm = 88.5
| Aug rain mm = 79.0
| Sep rain mm = 90.6
| Oct rain mm = 84.7
| Nov rain mm = 60.5
| Dec rain mm = 34.7
| year rain mm = 757.2
| snow colour = green
| Jan snow cm = 59.2
| Feb snow cm = 48.5
| Mar snow cm = 38.8
| Apr snow cm = 12.2
| May snow cm = 0.2
| Jun snow cm = 0.0
| Jul snow cm = 0.0
| Aug snow cm = 0.0
| Sep snow cm = 0.0
| Oct snow cm = 2.7
| Nov snow cm = 20.7
| Dec snow cm = 49.6
| year snow cm = 231.9
| unit precipitation days = 0.2 мм
| unit rain days = 0.2 мм
| unit snow days = 0.2&amp;nbsp;см
| Jan precipitation days = 16.7
| Feb precipitation days = 13.0
| Mar precipitation days = 12.6
| Apr precipitation days = 12.1
| May precipitation days = 13.4
| Jun precipitation days = 13.9
| Jul precipitation days = 12.1
| Aug precipitation days = 11.2
| Sep precipitation days = 12.4
| Oct precipitation days = 14.1
| Nov precipitation days = 14.4
| Dec precipitation days = 16.7
| year precipitation days = 162.7
| Jan rain days = 4.9
| Feb rain days = 3.7
| Mar rain days = 6.8
| Apr rain days = 11.0
| May rain days = 13.4
| Jun rain days = 13.9
| Jul rain days = 12.1
| Aug rain days = 11.2
| Sep rain days = 12.3
| Oct rain days = 13.6
| Nov rain days = 10.5
| Dec rain days = 6.6
| year rain days = 120.0
| Jan snow days = 16.4
| Feb snow days = 12.9
| Mar snow days = 8.6
| Apr snow days = 3.2
| May snow days = 0.13
| Jun snow days = 0.0
| Jul snow days = 0.0
| Aug snow days = 0.0
| Sep snow days = 0.0
| Oct snow days = 0.87
| Nov snow days = 6.5
| Dec snow days = 13.9
| year snow days = 62.3
| humidity colour = green
| time day = 15:00
| Jan humidity = 68.4
| Feb humidity = 62.0
| Mar humidity = 57.0
| Apr humidity = 49.5
| May humidity = 49.5
| Jun humidity = 53.5
| Jul humidity = 54.2
| Aug humidity = 55.3
| Sep humidity = 58.4
| Oct humidity = 61.6
| Nov humidity = 66.9
| Dec humidity = 72.3
| year humidity = 59.1
| Jan sun = 122.4
| Feb sun = 114.1
| Mar sun = 168.5
| Apr sun = 187.5
| May sun = 210.5
| Jun sun = 274.0
| Jul sun = 301.4
| Aug sun = 231.9
| Sep sun = 211.5
| Oct sun = 148.8
| Nov sun = 92.4
| Dec sun = 68.8
| year sun = 2131.7
| Jan percentsun = 43.1
| Feb percentsun = 39.0
| Mar percentsun = 45.7
| Apr percentsun = 46.3
| May percentsun = 45.7
| Jun percentsun = 58.6
| Jul percentsun = 63.7
| Aug percentsun = 53.1
| Sep percentsun = 56.1
| Oct percentsun = 43.7
| Nov percentsun = 32.2
| Dec percentsun = 25.2
| year percentsun = 46.0

&lt;!--This data below uses the weatherstats.ca source--&gt;
|Jan avg record high C= 6.8
|Feb avg record high C=  6.5
|Mar avg record high C= 13.8
|Apr avg record high C= 24.0
|May avg record high C= 30.1
|Jun avg record high C= 32.3
|Jul avg record high C= 32.6
|Aug avg record high C= 32.2
|Sep avg record high C= 29.7
|Oct avg record high C= 23.8
|Nov avg record high C= 16.9
|Dec avg record high C= 9.3
|year avg record high C= 34.0
|Jan avg record low C= -26.8
|Feb avg record low C= -23.6
|Mar avg record low C= -19.1
|Apr avg record low C= -6.9
|May avg record low C= 0.1
|Jun avg record low C= 5.7
|Jul avg record low C= 10.3
|Aug avg record low C= 8.7
|Sep avg record low C= 2.1
|Oct avg record low C= -3.8
|Nov avg record low C= -11.7
|Dec avg record low C= -21.7
|year avg record low C= -27.7
|Jan dew point C= -13.5
|Feb dew point C= -12.7
|Mar dew point C= -8.0
|Apr dew point C= -1.9
|May dew point C= 5.9
|Jun dew point C= 12.1
|Jul dew point C= 14.9
|Aug dew point C= 14.4
|Sep dew point C= 10.7
|Oct dew point C= 4.0
|Nov dew point C= -2.3
|Dec dew point C= -8.6
|year dew point C= 1.3
| source 1 = [[Environment Canada]] (нар 1981–2010)&lt;ref name=CCN&gt;{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20230927043627/https://climate.weather.gc.ca/climate_normals/results_1991_2020_e.html?searchType=stnProv&amp;lstProvince=ON&amp;txtCentralLatMin=0&amp;txtCentralLatSec=0&amp;txtCentralLongMin=0&amp;txtCentralLongSec=0&amp;stnID=191000000&amp;dispBack=0 |archive-date=2023-09-27 |url=https://climate.weather.gc.ca/climate_normals/results_1991_2020_e.html?searchType=stnProv&amp;lstProvince=ON&amp;txtCentralLatMin=0&amp;txtCentralLatSec=0&amp;txtCentralLongMin=0&amp;txtCentralLongSec=0&amp;stnID=191000000&amp;dispBack=0 |title=Ottawa (Airport), Ontario |work=Canadian Climate Normals 1991–2020 |publisher=Environment Canada |access-date=2026-04-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=CCNairport1981&gt;{{cite web |publisher=Environment Canada |url=http://climate.weather.gc.ca/climate_normals/results_1981_2010_e.html?stnID=4337 |title=Canadian Climate Normals 1981–2010 Station Data: Ottawa, Ontario |date=31 October 2011 |access-date=2026-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610225253/http://climate.weather.gc.ca/climate_normals/results_1981_2010_e.html?stnID=4337 |archive-date=2016-06-10 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=climate&gt;{{cite web |url=ftp://ftp.tor.ec.gc.ca/Pub/Normals/English/ONT/ONT_GORE-OTTA_ENG.csv |title=1981 to 2010 Canadian Climate Normals |publisher=Environment Canada |id=Climate ID: 6106000 |date=2013-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718042915/ftp://ftp.tor.ec.gc.ca/Pub/Normals/English/ONT/ONT_GORE-OTTA_ENG.csv |archive-date=2020-07-18 |url-status=dead |access-date=2026-04-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=OttawaAirportextremes&gt;
{{cite web
| url = https://dd.weather.gc.ca/climate/ltce/daily/temperature/ON/climate_LTCE_Temperature-Records_ON_VSON52V.csv
| title = Long Term Climate Extremes for Ottawa Richmond-Metcalfe (Virtual Station ID: VSON118)
| work = Daily climate records (LTCE)
| publisher = Environment Canada
| access-date = 2026-04-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;July18Hmdx&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.theweathernetwork.com/news/articles/electrictiy-use-to-hit-highest-in-years-this-week-southern-eastern-ontario-energy-heat-wave-temperatures-humidex-ieso-ac-air-conditioning/105857 |title=Electricity use to hit highest in years this week in Ontario |publisher=The Weather Network |date=2018-07-02 |access-date=2026-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703133542/https://www.theweathernetwork.com/news/articles/electrictiy-use-to-hit-highest-in-years-this-week-southern-eastern-ontario-energy-heat-wave-temperatures-humidex-ieso-ac-air-conditioning/105857 |archive-date=2018-07-03 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| date = 2013

|source 2 = weatherstats.ca (шүүдэр цэг болон сарын жилийн дундаж үнэмлэхүй хамгийн их хамгийн бага температур)&lt;ref name=&quot;wsc YOW&quot;&gt;{{cite web |url=https://ottawa.weatherstats.ca/charts/ |title=Ottawa|work= List of charts for Ottawa |date=2026-02-06 |publisher=weatherstats.ca |access-date=2026-04-23}}&lt;/ref&gt;
}}

== Оттавагийн зургууд ==
&lt;gallery perrow=6&gt;
Image:National Gallery of Canada glass tower 2005.jpg|Канадын Үндэсний галерей.
Image:Byward Market.jpg|Байворд захын лангуунууд.
Image:Marketcanday.jpg|Канадын үндэсний баярын үеэр Байворд захын Йорк гудамж.
Image:Rideau Hall04.jpg|Амбан захирагчийн өргөө Ридо Холл.
Image:Ottawa Elgin Street.jpg|Элжин гудамжны фасад.
Image:Notre-Dame Ottawa.jpg|Нотр-Дам катедрал
Image:Canada Day 2000 Wellington.jpg|Канадын үндэсний баяраар хотын төвийн гудамжаар машин явахыг хориглодог.
Image:Westboro trstwy.jpg|Транзитвэй дэх Вэстборо буудал.

&lt;/gallery&gt;

== Тайлбар ==
=== Ашигласан материал ===

{{reflist}}

== Цахим холбоос ==
{{Commons|Ottawa}}
{{Wiktionary}}
* [http://www.ottawa.ca/ Оттава хотын цахим хуудас] {{en icon}}
* [https://web.archive.org/web/20060923063747/http://www.ncf.ca/%7Edw413/area_map.htm National Capital Freenet - Directory of Ottawa and Environs]
* [https://web.archive.org/web/20060909151540/http://collections.ic.gc.ca/bytown/ Musée Bytown Museum]
* [https://web.archive.org/web/20051001013413/http://canadiangeographic.ca/magazine/SO05/indepth/ Interesting Facts About Ottawa from Canadian Geographic]
* [https://web.archive.org/web/20050913235636/http://www.parliamenthill.gc.ca/text/hillcam_e.html Parliament Hill Webcam]
* Statistics Canada [https://web.archive.org/web/20210227125053/https://www12.statcan.gc.ca/english/census01/home/index.cfm 2001 Census of Canada], [[2006]] оны [[10 сарын 10]]-нд авсан.

[[Ангилал:Онтариогийн суурин]]
[[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]]
[[Ангилал:Хойд Америкийн нийслэл]]
[[Ангилал:Оттава| ]]
[[Ангилал:Канадын их сургуулийн хот]]</text>
      <sha1>00jxuty1t18vr43y9pnym9ppkypq5u1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ньюфаундленд ба Лабрадор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9348</id>
    <revision>
      <id>854589</id>
      <parentid>765550</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T21:07:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>854589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8593" sha1="nw1k3nd5mwt0sdcozwor41rbw0dnsti" xml:space="preserve">{{Инфобокс Канадын муж буюу нутаг дэвсгэр
| нэр                 = Ньюфаундленд ба Лабрадор
| гадаад_нэр          = {{Lang-en|Newfoundland and Labrador}}&lt;br /&gt;{{Lang-fr|Terre-Neuve-et-Labrador}}
| хоч                 = 
| далбаа              = Flag_of_Newfoundland_and_Labrador.svg
| сүлд                = Coat of Arms of Newfoundland and Labrador.svg
| газрын_зураг        = Newfoundland_and_Labrador, Canada.svg
| газрын_зургийн_нэр  =
| уриа                = [[Latin]]: ''Quaerite prime regnum Dei''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(&quot;Эхлээд Бурхны хаант улсыг хай.&quot; Евангелиас ишлэв. Гэгээн Мэтьюгийн дагуу 6:33)&lt;/small&gt;
| албан_ёсны_хэл      = [[Англи хэл|англи]] (''[[де-факто]]'')
| бэлэгдэл_төрөл1     = Цэцэг
| бэлэгдэл1           = Саррацени
| бэлэгдэл_төрөл2     = Мод
| бэлэгдэл2           = Хар гацуур
| бэлэгдэл_төрөл3     = Шувуу
| бэлэгдэл3           = Атлантын хуяг хошуут
| нийслэл             = [[Сент Жонс, Ньюфаундленд ба Лабрадор|Сент Жонс]]
| том_хот             = Сент Жонс
| том_метро           = Сент Жонс
| ерөнхий_сайд        = [[Кэти Дандердейл]]
| ерөнхий_сайдын_нам  = [[Ньюфаундленд ба Лабрадорын Дэвшилтэт Консерватив Нам|Дэвшилтэт Консерватив]]
| захирагч            = [[Эдвард Робертс]]
| захирагч_төрөл      = Дэд Захирагч
| захирагч            = [[Жон Кросби]]
| захирагч_төрөл      = Дэд Захирагч
| шуудан_товчлол      = NL
| шуудангийн_код      = A
| нутаг_байр          = 10
| нутаг_тайлбар       = 
| нийт_нутаг          = 405,212
| хуурай_газар        = 373,872
| ус                  = 31,340
| усны_эзлэх_хувь     = 7.7
| хүн_ам_байр         = 9
| хүн_ам              = 508,270 (тооцоо)&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web | author= Statistics Canada|publisher= |title= Canada's population estimates 2008-06-25 |accessdate=2008-06-25 |url=http://www.statcan.ca/Daily/English/080625/d080625b.htm}}&lt;/ref&gt;
| хүн_ам_он           = 2008
| хүн_ам_тайлбар      = 
| нягтшил             = 1.35
| ДНБ_он              = 2007
| ДНБ_нийт            = C$29.034&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref&gt;[http://www40.statcan.ca/l01/cst01/econ15.htm Statistics Canada Gross domestic product, expenditure-based, by province and territory]&lt;/ref&gt;
| ДНБ_байр            = 8
| нэг_хүнд_ДНБ        = C$57,348&lt;ref&gt;[http://www.statcan.ca/Daily/English/080515/d080515b.htm The Daily, Thursday, May 15, 2008. Study: Resource boom in Saskatchewan and Newfoundland and Labrador&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;
| нэг_хүнд_ДНБ_байр   = 3
| ДНБ_тайлбар         = 
| элссэн_дараалал     = 12
| элссэн_огноо        = 1949 оны гуравдугаар сарын 31 ([[Баруун Хойд Нутаг Дэвсгэр]]ээс салсан)
| цагийн_бүс          = Ньюфаундлендэд -3.5&lt;br /&gt;Лабрадорт -4
| танхимын_суудал     = 7
| сенатын_суудал      = 6
| ISOкод              = CA-NL
| вэбсайт             = www.gov.nl.ca
}}
'''Ньюфаундленд ба Лабрадор''' ({{lang-en|Newfoundland and Labrador}}; {{lang-fr|Terre-Neuve-et-Labrador}}) нь Канадын Холбоонд хамгийн сүүлд элссэн аравдахь муж юм. Газарзүйн хувьд тус муж Канадын [[Атлантын Далай]]н эргээр [[Ньюфаундленд арал]] ба эх газрын хэсэг болох [[Лабрадор]]оос бүрдэн оршино. 1949 онд Канадад нэгдэх үед тус мужийг бүхэлд нь '''Ньюфаундленд''' гэдэг байсан ба 1964 оноос хойш мужийн засгийн газар өөрийгөө &quot;Ньюфаундленд ба Лабрадорын Засгийн газар&quot; гэх болсон бөгөөд 2001 оны арванхоёрдугаар сарын 6-ны өдөр Канадын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт өөрчлөлтөөр мужийн албан ёсны нэрийг &quot;Ньюфаундленд ба Лабрадор&quot; болгон өөрчилсөн. Гэхдээ өдөр тутмын яриандаа канадчууд тус мужийг &quot;Ньюфаундленд&quot; гэдэг ба мужийн доторхи тухайн бүс нутгийг &quot;Лабрадор&quot; гэдэг юм.

''Newfoundland'' хэмээх нэр нь [[англи хэл]]ний &quot;New Found Land&quot; буюу &quot;Шинээр олдсон газар&quot; ([[Латин хэл]]ний ''Terra Nova''-ийн англи орчуулга) гэсэн үгнээс гаралтай бол, ''Labrador'' нь тус бүс нутгийг нээсэн [[Португал]]ийн судлаач Жуан Фернандес Лаврадорын эзэмшдэг байсан [[португал хэл]]ний ''lavrador'' буюу &quot;газрын эзэн/анжисчин&quot; гэсэн цолноос гаралтай юм.

2008 оны дөрөвдүгээр сарын тооцооноос үзэхэд мужийн хүн ам 508,270 байв.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; Ньюфаундленд нь англи, франц, [[ирланд хэл]]ний өөрийн өвөрмөц аялгатай. Лабрадорын англи хэлний аялга Ньюфаундлендийнхтэй ихээхэн төстэй. Түүнчлэн Лабрадорт Инну-аймун болон Инуктитутын өвөрмөц аялгууд бий.

== Лавлах материал ==
* Atlas of Newfoundland and Labrador'' by Department of Geography Memorial University of Newfoundland, Breakwater Books Ltd; ISBN 1-55081-000-6; (1991)
* G.J. Casey and Elizabeth Miller, eds., ''Tempered Days: A Century of Newfoundland Fiction'' St. John's: Killick Press, 1996.
* Karl Mcneil Earle; &quot;Cousins of a Kind: The Newfoundland and Labrador Relationship with the United States&quot; ''American Review of Canadian Studies'' Vol: 28. Issue: 4. 1998. pp : 387-411.
* C. R. Fay; ''Life and Labour in Newfoundland'' University of Toronto Press, 1956
* Lawrence Jackson, ''Newfoundland &amp; Labrador'' Fitzhenry &amp; Whiteside Ltd; ISBN 1-55041-261-2; (1999)
* Gene Long, ''Suspended State: Newfoundland Before Canada'' Breakwater Books Ltd; ISBN 1-55081-144-4; (April 1, 1999)
* R. A. MacKay; ''Newfoundland; Economic, Diplomatic, and Strategic Studies'' Oxford University Press, 1946
* Patrick O'Flaherty, ''The Rock Observed: Studies in the Literature of Newfoundland'' University of Toronto Press, 1979
* Joseph Smallwood ed. ''The Encyclopedia of Newfoundland and Labrador'' St. John's: Newfoundland Book Publishers, 1981-, 2 vol.
* ''This Marvelous Terrible Place: Images of Newfoundland and Labrador'' by Momatiuk et al., Firefly Books; ISBN 1-55209-225-9; (September 1998)
* ''True Newfoundlanders: Early Homes and Families of Newfoundland and Labrador'' by Margaret McBurney et al., Boston Mills Pr; ISBN 1-55046-199-0; (June 1997)
* ''Biogeography and Ecology of the Island of Newfoundland: Monographiae Biologicae'' by G. Robin South (Editor) Dr W Junk Pub Co; ISBN 90-6193-101-0; (April 1983)
&lt;/div&gt;

== Тайлбар ==
{{reflist|2}}

== Цахим холбоос ==
{{Wiktionary}}
{{Commonscat|Newfoundland and Labrador|Ньюфаундленд ба Лабрадор}}
* [https://web.archive.org/web/20120501074530/http://www.fisheriesheritage.ca/ Fisheries Heritage website]
* [https://web.archive.org/web/20101206195346/http://gov.nl.ca/ Government of Newfoundland and Labrador]
* [https://web.archive.org/web/20080514221106/http://www.newfoundlandlabrador.com/ Official Tourism Website]
* [https://web.archive.org/web/20070211120407/http://register.heritagefoundation.ca/ Newfoundland and Labrador's Provincial Register of Historic Places]

{{Канадын мужууд ба нутаг дэвсгэрүүд}}

[[Ангилал:Ньюфаундленд ба Лабрадор| ]]
[[Ангилал:Канадын муж]]</text>
      <sha1>nw1k3nd5mwt0sdcozwor41rbw0dnsti</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Харанга (хамтлаг)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10631</id>
    <revision>
      <id>854662</id>
      <parentid>828444</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T10:47:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mygmarjaw</username>
        <id>104167</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>854662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15051" sha1="c7gaysmibl80p1i6uuz39qykwaxtqv7" xml:space="preserve">{{Инфобокс хамтлаг
|Name = Харанга хамтлаг
|Logo = Харанга лого.png
|Bild = HarangaRock.jpg
|Bildbeschreibung = дээрээс: Чука, Лхагваа, Манлай &lt;br&gt; доороос: Пүүжээ, Булган, Оогий
|Gründung = 1989 он – одоо
|Auflösung =
|Herkunft = [[Улаанбаатар]], [[Монгол Улс]]
|Genre = [[Хард рок|Хүнд рок]]
|Website = 
|Gründer1a = [[Х.Лхагвасүрэн]]
|Gründer1b = [[Дуучин]]
|Gründer2a = [[Цэндсүрэнгийн Энхманлай|Ц.Энхманлай]]
|Gründer2b = [[ Гоцлол цахилгаан гитар|Гитарчин]], [[Дуучин]] Ахлагч
|Gründer3a = [[Яринпилийн Одсүрэн|Я.Одсүрэн]]
|Gründer3b = [[Цахилгаан гитар|Ритм гитарчин]]
|Gründer4a = [[Нэмэхийн Пүрэвдаш|Н.Пүрэвдаш]]
|Gründer4b = [[Бөмбөр|Бөмбөрчин]]
|Gründer5a = [[Цэрэндоржийн Чулуунбат|Ц.Чулуунбат]]
|Gründer5b = [[Дуучин]], [[Цахилгаан гитар|Аргил гитарчин]]
|Ehemalige1a = [[Хангалын Булган]]
|Ehemalige1b = [[Төгөлдөр хуур|Даралтат хөгжимчин]]
}}
'''Харанга''' нь [[Монгол]]ын [[Рок хөгжим|рок хөгжмийн]] хамтлаг юм. Хамтлагийн гишүүд '''1977 он'''д [[Монголын Ардын арми|Ардын Армид]] татагдан танилцаж &quot;[[Соёмбо (хамтлаг)|Соёмбо]]&quot; хамтлагт хамт тоглох болсон. Үүнээс хойш 10 гаран жил хамтдаа тоглож байгаад цэргээс халагдаж '''1989''' онд Драмын театрын дэргэд &quot;Харанга&quot; хамтлагийг байгуулжээ. Хүнд рок, прогрессив урсгалаар уран бүтээлээ туурвидаг

==Байгуулагдсан нь==
1988 оны сүүлээр [[Цэндсүрэнгийн Энхманлай]] &quot;Рок&quot; хэмээх Р.Мөнхсайхантай уулзаж, хамтлаг байгуулах санаатай байгаагаа хэлжээ. Тэр үед Драмын театрт ажилладаг байсан Мөнхсайхан түүнийг театрын дарга МУАЖ [[Намсрайн Сувд|Намсрайн Сувдтай]] уулзуулсан байна. Энхманлай түүнд хамтлаг байгуулах хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлж, Ардын Дуу Бүжгийн Чуулгын дэргэд &quot;Соёл Эрдэнэ&quot; хамтлаг байгуулагдсан байхад Драмын театрын дэргэд яагаад хамтлаг байж болохгүй гэж ятгасан байна. Энэ уулзалтаас 7 хоногийн дараа театрын зүгээс хамтлаг байгуулахыг зөвшөөрсөн хариу өгчээ. Ингэж 1989 оны эхээр хамтлаг үндэс сууриа тавьсан юм. Анхандаа гоцлол гитарчин, дуучнаар Энхманлай, аргил гитарчнаар [[Яринпилийн Одсүрэн]], бөмбөрчнөөр [[Нэмэхийн Пүрэвдаш]], даралтат хөгжимчнөөр Х.Булган нар тоглож байв. Энэ бүрэлдэхүүн удалгүй өөрчлөгдөж Булган хамтлагаас гарч Соёл Эрдэнэ хамтлагт орсон юм. Ингээд тэр жил армиас халагдаж байсан [[Цэрэндоржийн Чулуунбат|Цэрэндоржийн Чулуунбатыг]] хамтлагтаа авчээ. Анхандаа түүнийг тонмейстерээр авахаар ярьж байгаад, Булганыг гарсны дараа даралтат хөгжимчнөөр авах санал хэлжээ. Гэвч Чулуунбат бол аргил гитарчин байлаа. Хоорондоо ярилцаад Одсүрэн хэмнэлт гитарчин болж, Чулуунбат аргил гитараа тоглох болжээ. Удалгүй дуучнаар &quot;Соёмбо&quot;-д хамт байсан [[Хатанбаатарын Лхагвасүрэн|Хатанбаатарын Лхагвасүрэнг]] авснаар үндсэн бүрэлдэхүүн тогтжээ. Хамтлаг анх нэргүй байж байгаад, Драмын театр, Ардын дуу бүжгийн чуулгын бүх уран бүтээлчид дунд нэрийн уралдаан зарлажээ. &quot;Улаанбаатар&quot;, &quot;Бат хаан&quot; зэрэг нэрийн саналууд ирснээс Ардын дуу бүжгийн чуулгын бүжигчин Д.Сүхбаатарын санал болгосон Харанга гэж нэрийг сонгосон түүхтэй. 

==Анхны тоглолт==
Хамтлагийн ажил жигдэрч, уран бүтээлдээ шаргуу орсон тэд өмнө нь зохиосон болон шинээр зохиосон 12 дуутай тоглолт хийхээр болж хамтлагийн ахлагч Энхманлайгийн зохиосон &quot;Амьдрал&quot; дуугаар тоглолтоо нэрлэжээ. 1989 оны 10 сарын 26-нд тоглохоор товлогдож, тухайн өдрийнхөө 15 цагт Соёлын Яамны коллегиор оржээ. Коллегийн бүрэлдэхүүнд жүжгийн нэрт зохиолч МУАЖ, МЗЭ шагналт [[Эрдэнэбатын Оюун|Э.Оюун]], АУЗ, МЗЭ шагналт [[Шаравын Сүрэнжав|Ш.Сүрэнжав]] зэрэг Монголын урлаг соёлын алдартай эрхмүүд байсан байна. Коллегийнхон удтал хуралдсаны эцэст Э.Оюун &quot;«Ай даа хүний амьдрал эгэл жирийн боловч энэхэн биедээ багтахааргүй их хүслийн далай юм даа&quot; гэж энэ хүүхдүүд мөн ч сайхан хэлсэн байна шүү. Хүүхдүүдийг тоглуулъя» гэж хэлснээр тоглолт тавих эрхийг өгчээ. Ингэж &quot;Харанга&quot; хамтлаг Соёлын Яамны коллегиор орж ширүүн шүүмжлүүлж, хатуу шүүлтүүрээр шигшигдсэн сүүлчийн хамтлагуудын нэг болсон түүхтэй.
Коллегийн хурал дөнгөж дуусаад тасалбараа зарж эхлэхэд 30 минутад бүх тасалбар зарагдаж дууссан байна.

==Амжилт==
[[2009]], [[2011]] онуудад Монгол орноо бүтэн тойрч, тоглолт хийсэн. 2016 онд &quot;Алдрын од&quot; шагнал хүртсэн 2 дахь хамтлаг болсон бөгөөд Соёлын Төв Өргөөний орчимд тус хамтлагийн хүндэтгэлийн самбарыг байрлуулсан.  Мөн бүх гишүүд нь [[Монгол улсын гавьяат зүтгэлтэн|Гавьяат]] цолтой, мөн Монголын түүхэн дэх анхны бөгөөд цорын ганц бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ [[Төрийн шагнал|Монгол Улсын Төрийн шагналыг]]&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=https://president.mn/12106/?fbclid=IwAR3ewdMTYV6RT2YLhRK5H-xdgvBC-ZMCm_WMi3G3pbLsveDE--S8EjNY9mk |wayback=20200811012047 |text=president.mn: |archiv-bot=2023-09-26 20:43:10 InternetArchiveBot }} ''Харанга хамтлагийн таван уран бүтээлд Төрийн соёрхол хүртээв'', нийтлэгдсэн 2019-12-29, хандсан 2019-12-29&lt;/ref&gt; хүртсэн цор ганц хамтлаг болоод байна.

==Цомгууд==
Герман улсад хэвлүүлсэн &quot;Эрин зууны хөг&quot;, &quot;Best of&quot; цомгуудыг  Daimler-Chrysler болон Siemens Nixdorf компаниуд спонсорлож хэвлүүлж байжээ. 

* ''[[Эрин зууны хөг]] (1997)''
* ''[[Best of Haranga]] (1997)''
* ''[[Бодлын тэнгис]] (2000)''
* ''[[Ертөнцийн өнгө]] (2003)''
* ''[[Special Edition Gold]] (2007)''
* ''&quot;Амьдрал-2&quot; амьд цомог (2017)''
* ''Харанга хамтлагийн 30 жилийн ойд зориулсан 4 цомог box-set edition (2019)''
* &quot;Volume 1&quot; пянз (2023)
* &quot;Volume 2&quot; пянз (2024)

==Одоогийн бүрэлдэхүүн==
''Үндсэн гишүүд''
* [[Монгол улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн|МУУГЗ]] [[Цэрэндоржийн Чулуунбат]] ''/аргил гитарчин, дуучин/''
* [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|МУГЖ]] [[Хатанбаатарын Лхагвасүрэн]] ''/гоцлол дуучин/''
* [[Монгол улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн|МУУГЗ]] [[Яринпилийн Одсүрэн]] ''/хэмнэлт гитарчин, арын хоолой/''
* [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|МУГЖ]] [[Нэмэхийн Пүрэвдаш]] ''/бөмбөрчин, цохилуур хөгжимчин/''

''Техникч''
* МУУГЗ Цэнд-Аюушийн Мөнх-Эрдэнэ

''Хамтардаг хөгжимчин''
* А.Болорхүү ''/төгөлдөр хуурч, даралтат хөгжимчин/''
* Д.Батбилэг ''/аргил гитарчин, &quot;Fire&quot; хамтлаг/''
* Бука ''/аргил гитарчин/''
* М.Мөнх-Эрдэнэ ''/төгөлдөр хуурч, Улсын Филармони/''
* Б.Чинбат /төгөлдөр хуурч, даралтат хөгжимчин/
* Энхманлайн Оргилболд /гитарчин/
* Д.Агар-Эрдэнэ (Очки) /гитарчин/

==Видео Клипүүд==
&lt;div style=&quot;column-width:25em; column-count:2&quot;&gt;
* ''Энэ бол дурлал биш'' ([[On'n Off]])
* ''Энх Тайван'' ([[On'n Off]])
* ''Хилэнцэт Харц'' ([[On'n Off]])
* ''Манан'' ([[On'n Off]])
* ''Зөвхөн Монголдоо'' ([[On'n Off]])
* ''Зүүдэндээ би'' ([[Nirunfilm]])
* ''Сүүлчийн шөнө'' ([[On'n Off]])
* ''Хүсэхгүй байна'' ([[St'udio]])
* ''Хайр минь'' ([[On'n Off]])
* ''Он жилүүд'' ([[On'n Off]])
* ''Бороо (Ondo Studio)''
* ''Цаг хугацаа'' ([[Score Entertainment]])
* ''Эргэх учрал'' ([[Lemon]])
* ''Хамгийн сүүлчийн'' ([[Desoft Media, Absolute Pictures]])
* ''Амьдрал'' ([[Lemon]])
* ''Бодлын Тэнгис'' ([[Skin Entertainment|Skin]])
* ''Замд Гаръя'' ([[Боловсрол суваг|Боловсрол ТВ]])
* ''Толин Хул /хамт [[Татар хамтлаг]]/''
* ''Үгүйлэн Санана''
* ''Аялгуу''
* Асууя
&lt;/div&gt;

== Тоглолт ==
&lt;div style=&quot;column-width:25em; column-count:2&quot;&gt;
*1989 онд ”[[Амьдрал (тоглолт)|Амьдрал]]”
*1991 онд “[[Дэлхий ертөнц (тоглолт)|Дэлхий ертөнц]]”
*1993 онд “[[My Rock (тоглолт)|Миний рок]]”
*1994 онд “Харанга” хамтлагийн 5 жилийн ойн тоглолтууд
*1995 онд “[[Тэртээх өдрүүд (тоглолт)|Тэртээх өдрүүд]]”
*1998 онд ”[[Эрин зууны хөг (тоглолт)|Эрин зууны хөг]]”
*1999 онд “[[Сэтгэлд шингэсэн дуунууд (тоглолт)|Сэтгэлд шингэсэн дуунууд]]”
*1999 онд &quot;Бодлын тэнгис&quot; анплаггед тоглолт
*1999 онд “Харанга” хамтлагийн [[Харангын 10 жилийн ойн тоглолт|10 жилийн ойн тоглолт]]
*2003 онд “[[Ертөнцийн өнгө (Тоглолт)|Ертөнцийн өнгө]]” тоглолт
*2004 онд Харанга хамтлагийн [[15 жилийн ойн тоглолт|Харангын 15 жилийн ойн тоглолт]]
*2009 онд Харанга хамтлагийн [[Харанга 20 жилийн ойн тоглолтууд|20 жилийн ойн тоглолтууд]]
*2011 онд &quot;[[Амьдрал 2 (тоглолт)|Амьдрал 2]]&quot;
*2013-2014 онд Харанга хамтлагийн 25 жилийн ойн тоглолтууд
*2016 онд &quot;Улаанбаатарын үдэш&quot; - [[Үндэсний их баяр наадам-2016|Үндэсний их баяр наадмын]] тоглолт
*2016 онд &quot;[[Алдрын Од (одон)|Алдрын од]]&quot; хүндэтгэлийн тоглолт
*2018 онд &quot;Хайрла...&quot; тоглолт
*2019 онд Харанга хамтлагийн 30 жилийн ойн &quot;Замд гаръя...&quot; тоглолт
*2022 онд “Greatest Hits” Төрийн шагналын мялаалгын тоглолт
*2024 онд Төв Цэнгэлдэх хүрээлэнд &quot;Амьдрал 35&quot; амьд хөгжмийн наадам
*2024 онд &quot;Haranga Unplugged&quot; тоглолт
*2024-2025 онд БНСУ, АНУ, Япон, Австрали болон Европын орнуудад амьдран суугаа монголчууддаа &quot;Амьдрал 35&quot; тоглолтоо хүргэсэн
&lt;/div&gt;

== Төрийн шагналт бүтээл ==
* 2019 он: [[Амьдрал (дуу)|Амьдрал]] — Ц. Энхманлайн ая ба шүлэг
* 2019 он: [[Зөвхөн Монголдоо]] — Ц. Чулуунбатын ая, [[Бэгзийн Явуухулан|Б. Явуухулангийн]]  шүлэг
* 2019 он: [[Толин хул]] — Ц. Чулуунбатын ая, [[Гаваагийн Батхүү|Г. Батхүүгийн]] шүлэг
* 2019 он: [[Үгүйлэн санана]] — Ц. Чулуунбатын ая, [[Санжаажавын Оюун|С.Оюуны]] шүлэг
* 2019 он: [[Энэ бол дурлал биш]] — Я. Одсүрэнгийн ая, Ц. Энхманлайн шүлэг

== Цахим холбоос ==
* [https://www.facebook.com/Haranga Албан ёсны Фэйсбүүк хуудас]
* [https://instagram.com/haranga Албан ёсны Инстаграм хуудас]
* [https://twitter.com/harangaofficial Албан ёсны Твиттер хуудас]

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Харанга| ]]
[[Ангилал:Хард рок хамтлаг]]
[[Ангилал:Монголын хамтлаг]]
[[Ангилал:Алдрын Од одон шагналтан]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан| ]]
[[Ангилал:1989 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>c7gaysmibl80p1i6uuz39qykwaxtqv7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зүүнгарын Хаант Улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15849</id>
    <revision>
      <id>854624</id>
      <parentid>854472</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T03:37:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Orgio89</username>
        <id>4242</id>
      </contributor>
      <origin>854624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93304" sha1="ifcnzbz7sngi24bjwwehihs6l8if0hi" xml:space="preserve">{{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Инфобокс улс
| common_name            = Зүүнгарын хаант улс
| native_name            = Зүнһар хаант улс
| image_flag             = Banner of the Dzungar Khanate.png
| flag_caption           = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}
| image_coat             = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png
| alt_coat               = Галдан Бошигт хааны тамга
| symbol_type            = Галдан Бошигт хааны тамга
| image_map              = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png
| map_caption            = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он.
| capital                = [[Хулж]]
| official_languages     = [[Ойрад аялга]]
| national_languages     = [[Цагадайн хэл]]
| religion               = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]])
| demonym                = Зүүнгар
| government_type        = [[Хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Баатар]] [[Хунтайж]]
| leader_name1           = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]]
| leader_title2          = Цэцэн [[Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
| leader_title3          = Бошигт [[Хаан]]
| leader_name3           = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
| leader_title4          = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name4           = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]]
| leader_title5          = [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name5           = [[Галданцэрэн хаан]]
| leader_title6          = [[Хунтайж]]
| leader_name6           = [[Цэвээндоржнамжил]]
| leader_title7          = [[Хунтайж]]
| leader_name7           = [[Ламдаржаа]]
| leader_title8          = [[Хунтайж]]
| leader_name8           = [[Даваач]]
| leader_title9          = [[Хойд]]ын [[Хаан]]
| leader_name9           = [[Амарсанаа]]
| legislature            = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]
| currency               = Зэс зоос
| date_start             = 1634
| event1                 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав
| event2                 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| date_event2            = 1635
| event3                 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| date_event3            = 1665–1720
| event4                 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь
| date_event4            = 1680–1681
| event5                 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| date_event5            = 1690–1758
| event_end              = [[Зүүнгарын геноцид]]
| date_end               = 1758
| p1                     = Дөрвөн Ойрадын холбоо
| s1                     = Чин улс
| p2                     = Яркендын хант улс
| p3                     = Хошуудын хант улс
}}

'''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг.

1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан.

== Нэрний гарал үүсэл ==

=== Нэршил ===
&quot;Зүүнгар&quot; гэдэг нь &quot;зүүн&quot; болон &quot;гар&quot; гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}}

Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын &quot;Ойрад&quot; гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад &quot;'''Элеутийн хаант улс'''&quot; гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}

=== &quot;Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн&quot;-ий тухай ойлголт ===
18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын хаант улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ &quot;тал хээрийн эзэнт гүрэн&quot; гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын &quot;үндэсний&quot; захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр &quot;ясак&quot; хүмүүс&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: &quot;ясаш төлдөг үл итгэгчид&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}}

== Түүх ==
{{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}}
Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно.

=== Гарал үүсэл ===
Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}}

1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}}

Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 

1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}}

1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}}

1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''&quot;Шашныг дэмжигч Дарма&quot;'', ''&quot;Гүш хаан&quot;'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''&quot;баатар хунтайж&quot;'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}}

=== Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]]
'''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}}

=== Залгамжлалын маргаан (1653–1677) ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]]
1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}}

Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд &quot;''Бошигт хаан&quot;'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) ===
16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}}

1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}}

=== Галданы Казахын дайн (1681–1684) ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]]
1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

=== Халхын дайн (1687–1688) ===
{{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}}
[[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}}

Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв.

Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) ===
{{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]]
1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}}
[[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]]
1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}}
[[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]]

=== Цагаадайн бослого (1693–1705) ===
Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}}

=== Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}}
1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}

Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}

1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}}

Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}}

1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}}

1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр &quot;армийг хядсан&quot; гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} 

Казакууд Зүүнгарын хаант улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}

=== Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) ===
{{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|&quot;Алсын зайн суурьшлын жанжин&quot; аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]]
1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}}

=== Галданцэрэн хаан (1727–1745) ===
[[Файл:Carta_af_Songarski_%3D_Kalmuckit,_hwar_inunder_Kottonnerne_hörer_(J._G._Renats_kopia_av_kalmuckisk_originalkarta_Renat_1;_A).jpg|thumb|left| 1730-аад оны Зүүнгарын газрын зургийг Швед олзлогдогч Йоханас Густав Ренат хуулбарлан Шведэд хүргэсэн хувилбар]]
Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}}

Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}}

1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt; Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt; Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}

Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}}

=== Уналт (1745–1757) ===
[[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]]
Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}}
[[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]]
1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 

1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд  руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
[[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын хаант улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]]
Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''&quot;Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}}
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|&quot;Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь&quot;]]
Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}}

==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ====
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын хаант улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан  генерал Жаохуй.]]
[[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]]
Зүүнгарын хаант улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}}

Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}}

Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}}

=== Ак Тагликийн бослого (1757–1759) ===
Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми  Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}}

=== Геноцид ===
{{main|Зүүнгарын геноцид}}

=== Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт ===
[[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]]
[[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]]
Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}}

Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр &quot;Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан&quot;.{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}}

1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо &quot;Хятадын нэг хэсэг&quot; гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг &quot;гадаад&quot; Хан бус Хятадуудыг &quot;дотоод&quot; Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн &quot;нэг гэр бүл&quot; гэж дүрсэлсэн. Чин улс &quot;нэгдмэл байдал&quot;-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд &quot;Жон Вай И Жиа&quot; (中外一家) эсвэл &quot;Нэй Вай И Жиа&quot; (內外一家, &quot;дотоод ба гадаад нэг гэр бүл&quot;) гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}}

=== Зураг ===

==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ====
[[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: &quot;Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв.&quot;{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;9&quot;&gt;
Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюси (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. 
&lt;/gallery&gt;

==== &lt;u&gt;Хуан Чин Жигун Ту&lt;/u&gt; ====
Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв.
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
&lt;/gallery&gt;
== Удирдагчид ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!№
!Хааны нэр
!Цол
!Угсаа гарал
!Төрсөн он
!Хаанчилсан жил
!Нас нөгчсөн он
!
|-
|1
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]]
|Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]]
|[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|Тодорхойгүй
|1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|
|-
|2
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
|Цэцэн [[хунтайж]]
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}}
|Тодорхойгүй
|1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|1671
|
|-
|3
|[[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
|[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}}
|1644
|1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|1697
|
|-
|4
|[[Цэвээнравдан]]
|Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}}
|Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}}
|1665
|1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1727
|
|-
|5
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
|[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Цэвээнравдангийн ахмад хүү
|1693
|1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1745
|
|-
|6
|[[Цэвээндоржнамжил]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн отгон хүү
|1732{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1750{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|7
|[[Ламдаржаа]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн ахмад хүү
|1726{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1752{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|8
|[[Даваач]]
|[[Хунтайж]]
|[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү
|Тодорхойгүй
|1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1759{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|9
|[[Амарсанаа]]
|[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]]
|Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}}
|1723{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|
|}

==Газрын зурагууд==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд
File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн &quot;Carte de Tartarie&quot; (1675–1726)).
File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг)
File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын хаант улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана.
&lt;/gallery&gt;

== Мөн үзэх ==
*[[Зүүнгар нутаг]]
*[[Зүүнгарын ард түмэн]]
*[[Халимагийн хант улс]]
*[[Хошуудын хант улс]]
*[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]]
*[[Цорос]]
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]]

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}
===Тэмдэглэл===
{{Notelist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}}
* {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}}
* {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}}
* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}
* Хойт С.К. [https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157.
* Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.]
* Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289.
* {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}}
* {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}
* {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}}
* {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}}
* {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}}
* {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&amp;pg=PA165 165]}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}}
* {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}}
* {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}}
* {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}}
* {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}
* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}
* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}
* {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&amp;pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}}
* {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}}
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}}
* {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book|last=Kuznetsov |first=V. S.|title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983|language=ru|place=Novosibirsk|publisher=Nauka|pages=18, 128}}
* {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title=&quot;Tibet and its History&quot; |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston &amp; London}}
*{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
*{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}}
*{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V|last2=Kradin|first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}}
{{s-end}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]&lt;br/&gt;[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br/&gt;[[Яркендын хант улс]]
|дараа={{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
|он= 1634–1758
|албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
}}
{{s-end}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Ойрадын түүх]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]</text>
      <sha1>ifcnzbz7sngi24bjwwehihs6l8if0hi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hibernate (Java)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17309</id>
    <revision>
      <id>854604</id>
      <parentid>811192</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T00:21:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>854604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3017" sha1="jxzaj4m51oxyxjxkyfc0uhqyfrq68zj" xml:space="preserve">{{хянах}}
{{Инфобокс программ хангамж
| name = Hibernate ORM
| logo = Hibernate logo.svg
| logo size = 250px
| developer = [[Red Hat]]
| released = {{Start date and age|2001|05|23|df=yes}}
| latest release version = 6.6.3.Final
| latest release date = {{Start date and age|2024|11|21}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://hibernate.org/orm/releases/6.6/|title=Hibernate - 6.6 series |access-date=11 December 2024}}&lt;/ref&gt;
| latest preview version = 
| latest preview date = 
| programming language = [[Java]]
| operating system = [[Платформ хоорондын программ хангамж|Платформ хоорондын]] ([[JVM]])
| platform = [[Java virtual machine]]
| genre = [[Объект-харилцан зураглал]]
| license = [[GNU Lesser General Public License]]
| website = {{URL|https://hibernate.org/orm/}}
}}

'''Hibernate''' бол Java програмчлалын хэлэнд зориулсан object-relational mapping (ORM) сан, Энэ framework нь object-oriented domain model зураглалаар уламжлалт холбоост өгөгдлийн сангийн загварчлалыг гаргадаг. Hibernate нь object-relational impedance mismatch асуудлуудыг өндөр түвшинд заагч объект функцүүдээр рersistence-related database-ийг шууд орлуулж шийдсэн. 

Hibernate бол &quot;GNU Lesser General Public License&quot;-ийн доор тараагддаг үнэгүй програм хангамж.

== Цахим холбоос ==
* [http://www.hibernate.org Албан ёсны]
* [http://www.mastertheboss.com/en/hibernate/182-hibernate-tutorial.html Hibernate 3 Хичээл]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.javafree.org/artigo/871462/Interview-with-Gavin-King-founder-of-Hibernate.html Hibernate-ийг үндэслэгч Gavin King-ийн ярилцлага]{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20100706153930/http://www.visualbuilder.com/java/hibernate/tutorial/ Hibernate Хичээл]
* [https://web.archive.org/web/20100611053340/http://docs.jboss.org/hibernate/stable/core/reference/en/html/ Hibernate лавлах баримт бичиг]
* [https://web.archive.org/web/20101226180134/http://dev.wavemaker.com/forums/?q=node/3232 Hibernate болон HQL Query Хичээл]
* [https://web.archive.org/web/20100618153609/http://community.wavemaker.com/WM5App_HQLGuru/ HQL Guru - Hibernate Query Жишээнүүд]
* [https://web.archive.org/web/20100609200645/http://www.lalitbhatt.com/tiki-index.php?page=Hibernate Hibernate Хичээл]

== Эшлэл ==
{{reflist}}

[[Ангилал:Өгөгдлийн сангийн интерфейс]]
[[Ангилал:Программын сан]]
[[Ангилал:Чөлөөт программ хангамж]]
[[Ангилал:Java сан]]</text>
      <sha1>jxzaj4m51oxyxjxkyfc0uhqyfrq68zj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оюутны Холбоо ба Оюутан Конгресс (Монгол Улсын Их Сургууль)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18649</id>
    <revision>
      <id>854655</id>
      <parentid>853375</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T06:51:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24961-29</username>
        <id>104162</id>
      </contributor>
      <comment>Бүтэн зассан</comment>
      <origin>854655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3590" sha1="erq195y1m4x12w8nolukotlf2deasfa" xml:space="preserve">== Монгол Улсын Их Сургуулийн Оюутны Холбоо, Оюутан Конгресс ==
Монгол Улсын Их Сургуулийн Оюутны Холбоо, Оюутан Конгресс (МУИСОХ, ОК) нь Монгол Улсын оюутны өөрөө удирдах '''ууган байгууллага''' бөгөөд '''1943 оны 10 дугаар сарын 7-ны өдөр''' байгуулагдсан. Энэхүү өдрийг Монголын оюутны өдөр болгон жил бүр тэмдэглэдэг уламжлалтай.

МУИСОХ, ОК нь Монгол Улсын Их Сургууль-ийн эрхэм зорилгыг дээдлэн, бакалаврын түвшний '''20,000–21,000 гаруй оюутныг төлөөлөн''', тэдний эрх ашиг, нийтлэг сонирхлыг Монгол Улсын болон олон улсын хэмжээнд хамгаалах, сурч боловсрох, соён гэгээрэх, өөрийгөө хөгжүүлэх таатай орчныг бүрдүүлэх зорилготой байгууллага юм.
----

== Бүтэц, бүрэлдэхүүн ==
МУИСОХ, ОК нь дараах салбар, нэгжүүдээс бүрдэнэ:

* Нийгмийн ухааны салбарын оюутны зөвлөл
* Байгалийн ухааны салбарын оюутны зөвлөл
* Хүмүүнлэгийн ухааны салбарын оюутны зөвлөл
* Инженер технологийн сургуулийн оюутны зөвлөл
* Мэдээллийн технологи, электроникийн сургуулийн оюутны зөвлөл
* Хууль зүйн сургуулийн оюутны зөвлөл
* Бизнесийн сургуулийн оюутны зөвлөлё
* Улс төр судлал, олон улсын харилцаа, нийтийн удирдлагын сургуулийн оюутны зөвлөл
* Нэгдсэн дотуур байрны оюутны зөвлөл
* Ажлын алба

Эдгээр нийт '''9 салбарын оюутны зөвлөл, ажлын албууд'''-аар дамжуулан оюутнуудын оролцоог ханган ажилладаг.
----

== 👥 Удирдлагын бүтэц ==

* Ерөнхийлөгч
* Тэргүүн дэд ерөнхийлөгч
* Дэд ерөнхийлөгч
* Дэд тэргүүн
* Ерөнхий нарийн бичгийн дарга
* Ажлын албаны дарга

Мөн байгууллагын үйл ажиллагаанд хяналт тавих '''Хяналтын зөвлөл''' ажилладаг.

== Үйл ажиллагаа ==
МУИСОХ, ОК нь дараах чиглэлээр идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулдаг:

* Оюутны эрх ашиг, нийтлэг сонирхлыг хамгаалах
* Сургалтын орчин, чанарыг сайжруулахад оролцох
* Соён гэгээрүүлэх, хөгжлийн үйл ажиллагаа зохион байгуулах
* Оюутны чөлөөт цаг, оролцоог нэмэгдүүлэх
* Дотуур байр, нийгмийн асуудлыг шийдвэрлэхэд оролцох
* Дотоод, гадаад хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх

== Холбоо барих ==

* Утас: '''7740-7740 / 1199'''
* И-мэйл: '''num.sc@stud.num.edu.mn'''

[[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургууль]]</text>
      <sha1>erq195y1m4x12w8nolukotlf2deasfa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854656</id>
      <parentid>854655</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T06:51:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24961-29</username>
        <id>104162</id>
      </contributor>
      <origin>854656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3585" sha1="b9mfj6j3daso9ckim06ndbgvjbmnv1l" xml:space="preserve">== Монгол Улсын Их Сургуулийн Оюутны Холбоо, Оюутан Конгресс ==
Монгол Улсын Их Сургуулийн Оюутны Холбоо, Оюутан Конгресс (МУИСОХ, ОК) нь Монгол Улсын оюутны өөрөө удирдах '''ууган байгууллага''' бөгөөд '''1943 оны 10 дугаар сарын 7-ны өдөр''' байгуулагдсан. Энэхүү өдрийг Монголын оюутны өдөр болгон жил бүр тэмдэглэдэг уламжлалтай.

МУИСОХ, ОК нь Монгол Улсын Их Сургууль-ийн эрхэм зорилгыг дээдлэн, бакалаврын түвшний '''20,000–21,000 гаруй оюутныг төлөөлөн''', тэдний эрх ашиг, нийтлэг сонирхлыг Монгол Улсын болон олон улсын хэмжээнд хамгаалах, сурч боловсрох, соён гэгээрэх, өөрийгөө хөгжүүлэх таатай орчныг бүрдүүлэх зорилготой байгууллага юм.
----

== Бүтэц, бүрэлдэхүүн ==
МУИСОХ, ОК нь дараах салбар, нэгжүүдээс бүрдэнэ:

* Нийгмийн ухааны салбарын оюутны зөвлөл
* Байгалийн ухааны салбарын оюутны зөвлөл
* Хүмүүнлэгийн ухааны салбарын оюутны зөвлөл
* Инженер технологийн сургуулийн оюутны зөвлөл
* Мэдээллийн технологи, электроникийн сургуулийн оюутны зөвлөл
* Хууль зүйн сургуулийн оюутны зөвлөл
* Бизнесийн сургуулийн оюутны зөвлөлё
* Улс төр судлал, олон улсын харилцаа, нийтийн удирдлагын сургуулийн оюутны зөвлөл
* Нэгдсэн дотуур байрны оюутны зөвлөл
* Ажлын алба

Эдгээр нийт '''9 салбарын оюутны зөвлөл, ажлын албууд'''-аар дамжуулан оюутнуудын оролцоог ханган ажилладаг.
----

== Удирдлагын бүтэц ==

* Ерөнхийлөгч
* Тэргүүн дэд ерөнхийлөгч
* Дэд ерөнхийлөгч
* Дэд тэргүүн
* Ерөнхий нарийн бичгийн дарга
* Ажлын албаны дарга

Мөн байгууллагын үйл ажиллагаанд хяналт тавих '''Хяналтын зөвлөл''' ажилладаг.

== Үйл ажиллагаа ==
МУИСОХ, ОК нь дараах чиглэлээр идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулдаг:

* Оюутны эрх ашиг, нийтлэг сонирхлыг хамгаалах
* Сургалтын орчин, чанарыг сайжруулахад оролцох
* Соён гэгээрүүлэх, хөгжлийн үйл ажиллагаа зохион байгуулах
* Оюутны чөлөөт цаг, оролцоог нэмэгдүүлэх
* Дотуур байр, нийгмийн асуудлыг шийдвэрлэхэд оролцох
* Дотоод, гадаад хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх

== Холбоо барих ==

* Утас: '''7740-7740 / 1199'''
* И-мэйл: '''num.sc@stud.num.edu.mn'''

[[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургууль]]</text>
      <sha1>b9mfj6j3daso9ckim06ndbgvjbmnv1l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төмөрийн улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19373</id>
    <revision>
      <id>854593</id>
      <parentid>854500</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T22:00:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>854593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23544" sha1="l7x41b4yo9g3sy4o5fb5tvhr9nvqn81" xml:space="preserve">{{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}}
{{Инфобокс түүхэн улс
| native_name            = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}&lt;br /&gt;''Гүрканиян''
| national_motto         = &lt;br /&gt;[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}&lt;br /&gt;''Rāstī rustī''&lt;br /&gt;&quot;In rectitude lies salvation&quot;
&quot;зөвт байдалд аврал оршдог&quot;
| conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн
| common_name            = Төмөрийн
| era                    = [[Дундад зууны сүүл үе]]
| status                 = [[Эмират]]
| government_type        = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]]
| area_km2               = 
| year_start             = 1370
| date_start             = 
| year_end               = 1507
| event_pre              = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв
| date_pre               = 1363
| event_start            = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав
| event1                 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв
| date_event1            = 1380
| event2                 = [[Анкарагийн тулалдаан]]
| date_event2            = 7 сарын 20, 1402
| event3                 = [[Самарканд]]ын уналт
| date_event3            = 1505
| event_end              = [[Херат]]ын уналт
| event_post             = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]]
| date_post              = 1526
| image_coat             = &lt;!-- DO NOT REPLACE this documented &quot;Three annulets&quot; symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph &quot;Symbols of the state&quot; hereunder for details --&gt;Three annulets symbol of the Timurid Empire.png
| coa_size               = 100
| coat_alt               = Гурван цагираг сүлд
| symbol_type            = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн &quot;Гурван цагираг&quot; [[тамга]] тэмдэг.&lt;ref&gt;Coinage of Timur with &quot;Three annulets&quot; symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art &amp; Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&amp;pg=PA426 |language=en| quote=&quot;Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}&lt;/ref&gt;
| flag_border            = no
| image_map              = Timurid Empire at its greatest extent in February 1405.png
| image_map_caption      = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг
| image_map_size         = 300
| demonym                = 
| p1                     = Цагаадайн Улс
| p2                     = Суфи гүрэн
| p3                     = Жалайрын улс
| p4                     = Курт улс
| p5                     = Музаффарид
| p6                     = Сарбадар
| p7                     = Марашичууд
| p8                     = Афрасияб
| p9                     = Кара-Коюнлу
| p10                    = Гүржийн хаант улс
| s1                     = Бухарын хант улс
| s2                     = Сефевийн улс
| s3                     = Хивын ханлиг
| s4                     = Кара-Коюнлу
| s5                     = Ак-Коюнлу
| s6                     = Их Могол Улс
| s7                     = Гүржийн хаант улс
| capital                = {{plainlist|
*[[Самарканд]] (1370–1405)
*[[Херат]] (1405–1507)}}
| common_languages       = {{plainlist|
*[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)&lt;ref&gt;
* Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&amp;pg=PA109 p.109]. &quot;In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian.&quot;
* B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. &quot;Timurids&quot; [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; &quot;During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry.&quot;
* {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} &quot;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&amp;nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&amp;nbsp;...
* Robert Devereux (ed.) &quot;Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)&quot; Mir 'Ali Shir Nawāi;  Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: &quot;Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning  which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen.
* David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: &quot;Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama.&quot;&lt;/ref&gt;
*[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)&lt;ref name=&quot;homelanguage&quot; /&gt;
* [[Араб хэл]] (шашин)&lt;ref name=&quot;EI - Manz2&quot; /&gt;}}
| religion               = ;{{nobold|Төрийн шашин}}
:{{hlist|[[Суннит Ислам]]}}
;{{nobold|Бусад шашин}}
:{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}}
| currency               = [[Танка (зоос)|Танка]]
| title_leader           = [[Төмөрийн династи|Эмир]]
| leader1                = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны)
| leader2                = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн)
| year_leader1           = 1370–1405
| year_leader2           = 1506–1507
| stat_year1             = 1405 тоо.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}&lt;/ref&gt;
| stat_area1             = 4,400,000
}}

[[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]]
'''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой.

== Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал ==
Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.&lt;ref&gt;''&quot;Timur&quot;'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Consolidation &amp; expansion of the Indo-Timurids&quot;, Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])&lt;/ref&gt; Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.&lt;ref name=&quot;Iranica2&quot;&gt;B. Spuler, &quot;Central Asia in the Mongol and Timurid periods&quot;, published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&amp;OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''&quot;...&amp;nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ...&quot;''&lt;/ref&gt;. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.&lt;ref&gt;David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: &quot;Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama&lt;/ref&gt;

Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.&lt;ref name=&quot;Майдар&quot;&gt;Д.Майдар, &quot;Чингис хаан ба Монголын их гүрэн&quot; 1969&lt;/ref&gt; Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.&lt;ref name=&quot;Майдар&quot;/&gt; Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан  [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд  байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг.

Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна.

== Байгуулагдсан нь ==
{{Гол|Доголон Төмөр}}
Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ.

1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.&lt;ref&gt;[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]&lt;/ref&gt;

1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж  [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ.

Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.&lt;ref name=&quot;Columbia&quot;&gt;{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}&lt;/ref&gt;

== Соёл ==
Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;M.S. Asimov &amp; [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''&quot;...&amp;nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ...&quot;''&lt;/ref&gt; Барлас овгоос гаралтай ч Туркестан, Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон&lt;ref&gt;[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Iranica2 /&gt;&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&amp;nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&amp;OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = &quot;...&amp;nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ...&quot; }} {{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&amp;OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html |wayback=20071013213643 |text=Zaher ud-Din Babor — Founder of Mughal empire |archiv-bot=2026-04-23 22:00:46 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. 

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
*[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com]

[[Ангилал:Афганистаны түүх]]
[[Ангилал:Узбекистаны түүх]]
[[Ангилал:Төмөрийн улс| ]]
[[Ангилал:Исламын хант улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүх]]
[[Ангилал:Перс]]
[[Ангилал:1370 он]]</text>
      <sha1>l7x41b4yo9g3sy4o5fb5tvhr9nvqn81</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854616</id>
      <parentid>854593</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T02:55:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>854616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23173" sha1="o39xrj2esdikinhkrw2ad932vxjrd9x" xml:space="preserve">{{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}}
{{Инфобокс түүхэн улс
| native_name            = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}&lt;br /&gt;''Гүрканиян''
| national_motto         = &lt;br /&gt;[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}&lt;br /&gt;''Rāstī rustī''&lt;br /&gt;&quot;In rectitude lies salvation&quot;
&quot;зөвт байдалд аврал оршдог&quot;
| conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн
| common_name            = Төмөрийн
| era                    = [[Дундад зууны сүүл үе]]
| status                 = [[Эмират]]
| government_type        = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]]
| area_km2               = 
| year_start             = 1370
| date_start             = 
| year_end               = 1507
| event_pre              = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв
| date_pre               = 1363
| event_start            = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав
| event1                 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв
| date_event1            = 1380
| event2                 = [[Анкарагийн тулалдаан]]
| date_event2            = 7 сарын 20, 1402
| event3                 = [[Самарканд]]ын уналт
| date_event3            = 1505
| event_end              = [[Херат]]ын уналт
| event_post             = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]]
| date_post              = 1526
| image_coat             = &lt;!-- DO NOT REPLACE this documented &quot;Three annulets&quot; symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph &quot;Symbols of the state&quot; hereunder for details --&gt;Three annulets symbol of the Timurid Empire.png
| coa_size               = 100
| coat_alt               = Гурван цагираг сүлд
| symbol_type            = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн &quot;Гурван цагираг&quot; [[тамга]] тэмдэг.&lt;ref&gt;Coinage of Timur with &quot;Three annulets&quot; symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art &amp; Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&amp;pg=PA426 |language=en| quote=&quot;Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}&lt;/ref&gt;
| flag_border            = no
| image_map              = Timurid Empire at its greatest extent in February 1405.png
| image_map_caption      = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг
| image_map_size         = 300
| demonym                = 
| p1                     = Цагаадайн Улс
| p2                     = Суфи гүрэн
| p3                     = Жалайрын улс
| p4                     = Курт улс
| p5                     = Музаффарид
| p6                     = Сарбадар
| p7                     = Марашичууд
| p8                     = Афрасияб
| p9                     = Кара-Коюнлу
| p10                    = Гүржийн хаант улс
| s1                     = Бухарын хант улс
| s2                     = Сефевийн улс
| s3                     = Хивын ханлиг
| s4                     = Кара-Коюнлу
| s5                     = Ак-Коюнлу
| s6                     = Их Могол Улс
| s7                     = Гүржийн хаант улс
| capital                = {{plainlist|
*[[Самарканд]] (1370–1405)
*[[Херат]] (1405–1507)}}
| common_languages       = {{plainlist|
*[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)&lt;ref&gt;
* Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&amp;pg=PA109 p.109]. &quot;In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian.&quot;
* B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. &quot;Timurids&quot; [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; &quot;During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry.&quot;
* {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} &quot;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&amp;nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&amp;nbsp;...
* Robert Devereux (ed.) &quot;Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)&quot; Mir 'Ali Shir Nawāi;  Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: &quot;Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning  which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen.
* David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: &quot;Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama.&quot;&lt;/ref&gt;
*[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)&lt;ref name=&quot;homelanguage&quot; /&gt;
* [[Араб хэл]] (шашин)&lt;ref name=&quot;EI - Manz2&quot; /&gt;}}
| religion               = ;{{nobold|Төрийн шашин}}
:{{hlist|[[Суннит Ислам]]}}
;{{nobold|Бусад шашин}}
:{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}}
| currency               = [[Танка (зоос)|Танка]]
| title_leader           = [[Төмөрийн династи|Эмир]]
| leader1                = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны)
| leader2                = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн)
| year_leader1           = 1370–1405
| year_leader2           = 1506–1507
| stat_year1             = 1405 тоо.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}&lt;/ref&gt;
| stat_area1             = 4,400,000
}}

[[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]]
'''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой.

== Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал ==
Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.&lt;ref&gt;''&quot;Timur&quot;'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Consolidation &amp; expansion of the Indo-Timurids&quot;, Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])&lt;/ref&gt; Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.&lt;ref name=&quot;Iranica2&quot;&gt;B. Spuler, &quot;Central Asia in the Mongol and Timurid periods&quot;, published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&amp;OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''&quot;...&amp;nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ...&quot;''&lt;/ref&gt;. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.&lt;ref&gt;David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: &quot;Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama&lt;/ref&gt;

Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.&lt;ref name=&quot;Майдар&quot;&gt;Д.Майдар, &quot;Чингис хаан ба Монголын их гүрэн&quot; 1969&lt;/ref&gt; Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.&lt;ref name=&quot;Майдар&quot;/&gt; Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан  [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд  байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг.

Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна.

== Байгуулагдсан нь ==
{{Гол|Доголон Төмөр}}
Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ.

1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.&lt;ref&gt;[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]&lt;/ref&gt;

1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж  [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ.

Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.&lt;ref name=&quot;Columbia&quot;&gt;{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}&lt;/ref&gt;

== Соёл ==
Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;M.S. Asimov &amp; [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''&quot;...&amp;nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ...&quot;''&lt;/ref&gt; Барлас овгоос гаралтай ч Туркестан, Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон&lt;ref&gt;[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Iranica2 /&gt;&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&amp;nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&amp;OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = &quot;...&amp;nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ...&quot; }}&lt;/ref&gt;, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. 

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
*[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com]

[[Ангилал:Афганистаны түүх]]
[[Ангилал:Узбекистаны түүх]]
[[Ангилал:Төмөрийн улс| ]]
[[Ангилал:Исламын хант улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүх]]
[[Ангилал:Перс]]
[[Ангилал:1370 он]]</text>
      <sha1>o39xrj2esdikinhkrw2ad932vxjrd9x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Форест Уитакер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19582</id>
    <revision>
      <id>854596</id>
      <parentid>854504</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T22:15:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>854596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12855" sha1="t0cd2tw4yyjjqsxs3lecd1c5ynvo5oj" xml:space="preserve">{{Инфобокс жүжигчин
| нэр                  = Форест Уитакер
| зураг                = Forest Whitaker.jpg
| зурагныхэмжээ        = 
| alt                  = 
| тайлбар              = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар.
| төрсөн нэр            = Форест Стивен Уитакер
| төрсөн огноо         = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}}
| төрсөн газар          = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]
| мэргэжил             = Жүжигчин, продюсер, найруулагч
| идэвхтэй жил         = 1982–одоо
| нөхөр                = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)&lt;br /&gt;Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй)
| дотнотүнш            = 
| website              = 
}}
'''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж&lt;ref name=&quot;Boston Globe&quot;&gt;[http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 &quot;In general, he rules.&quot;] ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CBS&quot;&gt;[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml &quot;Forest Whitaker: The King Of The Oscars?&quot;] ''CBS News''. February 4, 2007.&lt;/ref&gt; байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг &quot;Шилдэг эрэгтэй дүрийн&quot; номинацаар тус тус хүртэж байв.

[[Оскарын шагнал|Оскарын]] &quot;Шилдэг эрэгтэй дүрийн&quot; шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.&lt;ref&gt;[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm &quot;Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role.&quot;] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.&lt;/ref&gt;
== Намтар ==
Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн&lt;ref name=&quot;Patterson&quot;&gt;Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features &quot;The bigger picture.&quot;] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.&lt;/ref&gt; бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.&lt;ref&gt;[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html &quot;Forest Whitaker Biography (1961–).&quot;] ''FilmReference.com''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IAS&quot;&gt;{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }}&lt;/ref&gt;

Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг&lt;ref&gt;{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг.

== Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь ==
Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн&lt;ref name=&quot;Longino&quot;&gt;Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text=&quot;The power of Forest Whitaker.&quot; |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.&lt;/ref&gt; [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж&lt;ref name=&quot;festival-cannes.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}&lt;/ref&gt;, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм.

Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн &quot;Сүнст нохой&quot; хочитын дүрд тогложээ.&quot;&lt;ref&gt;Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html &quot;'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality.&quot;] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.&lt;/ref&gt;

Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ.

2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.&lt;ref name=&quot;PositiveKing&quot;&gt;{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SydneyKing&quot;&gt;{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}&lt;/ref&gt;

== Кино бүтээлүүд ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot; align=&quot;center&quot;
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background: LightSteelBlue;&quot; | Жүжигчин
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot; align=&quot;center&quot;
! Он
! Монгол хэлээр
! Англи хэлээр
! Бүтээсэн дүр
|-
|[[1982]]
|[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]
|Fast Times at Ridgemont High
|Чарльз Жефферсон
|-
|rowspan=3|[[1986]]
|[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]]
|The Color of Money
|Амос
|-
|[[Хойд ба Өмнөд 2]]
|North and South, Book II
|Каффи
|-
|[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]]
|Platoon
|Үлэмж биет Харольд
|-
|[[1987]]
|[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]]
|Good Morning, Vietnam
|Эдвард Гэрлик
|-
|rowspan=2|[[1988]]
|[[Шувуу (кино)|Шувуу]]
|Bird
|[[Чарльз Паркер]]
|-
|[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]]
|Bloodsport
|Роулинс
|-
|[[1990]]
|[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]]
|Downtown
|Деннис Куррен
|-
|rowspan=2|[[1991]]
|
|Diary of a Hitman
|Деккер
|-
|
|A Rage in Harlem
|Жексон
|-
|rowspan=2|[[1992]]
|
|The Crying Game
|Жоди
|-
|
|Last Light
|Фред Уитмор
|-
|[[1993]]
|
|Body Snatchers
|хошууч Коллинз
|-
|rowspan=3|[[1994]]
|
|Blown Away
|Энтони Франклин
|-
|
|Prкt-а-Porter
|Си Бьянко
|-
|
|The Enemy Within
|хурандаа Маккензи Кейси
|-
|rowspan=2|[[1995]]
|
|Species
|Дэн Смитсон
|-
|
|Smoke
|Сайрус Кол
|-
|[[1996]]
|
|Phenomenon
|Нэйт Поуп
|-
|[[1999]]
|[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]]
|Ghost Dog: The Way of the Samurai
|Сүнст нохой
|-
|[[2000]]
|
|Battlefield Earth
|Кер
|-
|rowspan=2|[[2002]]
|[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]]
|Panic Room
|Бёрнхэм
|-
|[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]]
|Phone Booth
|ахмад Эд Рейми
|-
|rowspan=3|[[2005]]
|
|A Little Trip to Heaven
|Эбе Холт
|-
|
|American Gun
|Картер
|-
|
|Mary
|Тэд Янгер
|-
|rowspan=2|[[2006]]
|[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]]
|The Last King of Scotland
|[[Иди Амин]]
|-
|
|The Marsh
|Жеффри Хант
|-
|rowspan=2|[[2007]]
|
|The Air I Breathe
|
|-
|
|The Great Debaters
|Доктор Жеймс Фармер
|-
|rowspan=2|[[2008]]
|
|Vantage Point
|Ховард Льюис
|-
|
|Street Kings
|Ахмад Жек Уандер
|-
|[[2009]]
|
|Powder Blue
|Чарли
|-
|[[2010]]
|
|''Repo Men''
|Жейк
|-
|[[2010]]
|
|''The Experiment''
|Бэррис
|}

== Эшлэл ==

{{Reflist
| colwidth = 30em
| refs =
}}

== Холбоос ==
* {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}}
* [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])&lt;/span&gt; — &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']&lt;/span&gt;
* {{imdb|0001845}}
* {{tvtome person|61686}}
* [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda]

{{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}}
[[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]]
[[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]]
[[Ангилал:Киноны продюсер]]
[[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]]
[[Ангилал:БАФТА шагналтан]]
[[Ангилал:Оскарын шагналтан]]
[[Ангилал:Эмми шагналтан]]
[[Ангилал:Техасын хүн]]
[[Ангилал:Америкчууд]]
[[Ангилал:1961 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>t0cd2tw4yyjjqsxs3lecd1c5ynvo5oj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854619</id>
      <parentid>854596</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T03:04:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>854619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13041" sha1="6l68uku9km84nnnd3faxe9n64qwiy5u" xml:space="preserve">{{Инфобокс жүжигчин
| нэр                  = Форест Уитакер
| зураг                = Forest Whitaker.jpg
| зурагныхэмжээ        = 
| alt                  = 
| тайлбар              = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар.
| төрсөн нэр            = Форест Стивен Уитакер
| төрсөн огноо         = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}}
| төрсөн газар          = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]
| мэргэжил             = Жүжигчин, продюсер, найруулагч
| идэвхтэй жил         = 1982–одоо
| нөхөр                = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)&lt;br /&gt;Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй)
| дотнотүнш            = 
| website              = 
}}
'''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж&lt;ref name=&quot;Boston Globe&quot;&gt;[http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 &quot;In general, he rules.&quot;] ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CBS&quot;&gt;[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml &quot;Forest Whitaker: The King Of The Oscars?&quot;] ''CBS News''. February 4, 2007.&lt;/ref&gt; байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг &quot;Шилдэг эрэгтэй дүрийн&quot; номинацаар тус тус хүртэж байв.

[[Оскарын шагнал|Оскарын]] &quot;Шилдэг эрэгтэй дүрийн&quot; шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.&lt;ref&gt;[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm &quot;Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role.&quot;] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.&lt;/ref&gt;
== Намтар ==
Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн&lt;ref name=&quot;Patterson&quot;&gt;Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features &quot;The bigger picture.&quot;] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.&lt;/ref&gt; бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.&lt;ref&gt;[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html &quot;Forest Whitaker Biography (1961–).&quot;] ''FilmReference.com''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IAS&quot;&gt;{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |wayback=20081206094603 |text=Forest Whitaker |archiv-bot=2026-04-24 03:04:13 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг&lt;ref&gt;{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг.

== Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь ==
Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн&lt;ref name=&quot;Longino&quot;&gt;Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text=&quot;The power of Forest Whitaker.&quot; |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.&lt;/ref&gt; [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж&lt;ref name=&quot;festival-cannes.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}&lt;/ref&gt;, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм.

Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн &quot;Сүнст нохой&quot; хочитын дүрд тогложээ.&quot;&lt;ref&gt;Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html &quot;'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality.&quot;] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.&lt;/ref&gt;

Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ.

2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.&lt;ref name=&quot;PositiveKing&quot;&gt;{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SydneyKing&quot;&gt;{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}&lt;/ref&gt;

== Кино бүтээлүүд ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot; align=&quot;center&quot;
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background: LightSteelBlue;&quot; | Жүжигчин
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot; align=&quot;center&quot;
! Он
! Монгол хэлээр
! Англи хэлээр
! Бүтээсэн дүр
|-
|[[1982]]
|[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]
|Fast Times at Ridgemont High
|Чарльз Жефферсон
|-
|rowspan=3|[[1986]]
|[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]]
|The Color of Money
|Амос
|-
|[[Хойд ба Өмнөд 2]]
|North and South, Book II
|Каффи
|-
|[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]]
|Platoon
|Үлэмж биет Харольд
|-
|[[1987]]
|[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]]
|Good Morning, Vietnam
|Эдвард Гэрлик
|-
|rowspan=2|[[1988]]
|[[Шувуу (кино)|Шувуу]]
|Bird
|[[Чарльз Паркер]]
|-
|[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]]
|Bloodsport
|Роулинс
|-
|[[1990]]
|[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]]
|Downtown
|Деннис Куррен
|-
|rowspan=2|[[1991]]
|
|Diary of a Hitman
|Деккер
|-
|
|A Rage in Harlem
|Жексон
|-
|rowspan=2|[[1992]]
|
|The Crying Game
|Жоди
|-
|
|Last Light
|Фред Уитмор
|-
|[[1993]]
|
|Body Snatchers
|хошууч Коллинз
|-
|rowspan=3|[[1994]]
|
|Blown Away
|Энтони Франклин
|-
|
|Prкt-а-Porter
|Си Бьянко
|-
|
|The Enemy Within
|хурандаа Маккензи Кейси
|-
|rowspan=2|[[1995]]
|
|Species
|Дэн Смитсон
|-
|
|Smoke
|Сайрус Кол
|-
|[[1996]]
|
|Phenomenon
|Нэйт Поуп
|-
|[[1999]]
|[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]]
|Ghost Dog: The Way of the Samurai
|Сүнст нохой
|-
|[[2000]]
|
|Battlefield Earth
|Кер
|-
|rowspan=2|[[2002]]
|[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]]
|Panic Room
|Бёрнхэм
|-
|[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]]
|Phone Booth
|ахмад Эд Рейми
|-
|rowspan=3|[[2005]]
|
|A Little Trip to Heaven
|Эбе Холт
|-
|
|American Gun
|Картер
|-
|
|Mary
|Тэд Янгер
|-
|rowspan=2|[[2006]]
|[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]]
|The Last King of Scotland
|[[Иди Амин]]
|-
|
|The Marsh
|Жеффри Хант
|-
|rowspan=2|[[2007]]
|
|The Air I Breathe
|
|-
|
|The Great Debaters
|Доктор Жеймс Фармер
|-
|rowspan=2|[[2008]]
|
|Vantage Point
|Ховард Льюис
|-
|
|Street Kings
|Ахмад Жек Уандер
|-
|[[2009]]
|
|Powder Blue
|Чарли
|-
|[[2010]]
|
|''Repo Men''
|Жейк
|-
|[[2010]]
|
|''The Experiment''
|Бэррис
|}

== Эшлэл ==

{{Reflist
| colwidth = 30em
| refs =
}}

== Холбоос ==
* {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}}
* [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])&lt;/span&gt; — &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']&lt;/span&gt;
* {{imdb|0001845}}
* {{tvtome person|61686}}
* [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda]

{{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}}
[[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]]
[[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]]
[[Ангилал:Киноны продюсер]]
[[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]]
[[Ангилал:БАФТА шагналтан]]
[[Ангилал:Оскарын шагналтан]]
[[Ангилал:Эмми шагналтан]]
[[Ангилал:Техасын хүн]]
[[Ангилал:Америкчууд]]
[[Ангилал:1961 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>6l68uku9km84nnnd3faxe9n64qwiy5u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гэрэл зураг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22326</id>
    <revision>
      <id>854579</id>
      <parentid>854407</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T19:28:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>854579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24545" sha1="5pyj00q6814qpoxzn4g7h56x53rq6j2" xml:space="preserve">[[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]]
'''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг.

Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм.

== Үгийн гарал зүй ==
Фотограф гэдэг үг нь Грекийн  φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt; болон γραφή (''graphé'')  буюу зураг&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt; гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.&lt;ref&gt;Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph &quot;photograph&quot;]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
=== Анхны технологи ===
[[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]]
Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.&lt;ref&gt;Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&amp;pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&amp;pg=PA20&lt;/ref&gt; Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ.

=== Дундад зуун&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html&lt;/ref&gt; ===
1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. 

Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. 

Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. 

=== 19-р зуун&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ===
19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ.

Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ.

Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм.

Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ.

Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн  негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна.

1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна.  

Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна.

=== Хар цагаан зураг ===
Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. 

=== Өнгөт зураг ===
1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879)  гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. 

Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй  &quot;''Agfacolor Neu&quot;'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. 

=== Дижитал гэрэл зураг  ===
1981 онд Японы [[Sony|&quot;Sony&quot;]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. 

Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. 

=== Нийлэг гэрэл зураг ===
Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.&lt;ref&gt;{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}}&lt;/ref&gt;

== Камерны түүхэн хөгжил ==
&lt;!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--&gt;
&lt;gallery widths=&quot;220&quot; heights=&quot;180&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер
File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910
File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922
File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932
File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&amp;nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]]
File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975
File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000.
File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000
File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010
&lt;/gallery&gt;

== Техникийн шинж чанар ==
Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.&lt;ref&gt;http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/&lt;/ref&gt;

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Гэрэл зураг| ]]
[[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]]
[[Ангилал:Уран сайхны арга техник]]
[[Ангилал:Хуулбарлах техник]]</text>
      <sha1>5pyj00q6814qpoxzn4g7h56x53rq6j2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854610</id>
      <parentid>854579</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T01:35:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>854610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24786" sha1="k7bza62gt0bve9dvtmbr86y4drdest4" xml:space="preserve">[[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]]
'''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг.

Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм.

== Үгийн гарал зүй ==
Фотограф гэдэг үг нь Грекийн  φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt; болон γραφή (''graphé'')  буюу зураг&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt; гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.&lt;ref&gt;Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph &quot;photograph&quot;]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
=== Анхны технологи ===
[[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]]
Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.&lt;ref&gt;Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&amp;pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&amp;pg=PA20&lt;/ref&gt; Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ.

=== Дундад зуун&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html&lt;/ref&gt; ===
1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. 

Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. 

Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. 

=== 19-р зуун&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ===
19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ.

Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ.

Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм.

Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ.

Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн  негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна.

1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна.  

Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна.

=== Хар цагаан зураг ===
Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. 

=== Өнгөт зураг ===
1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879)  гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. 

Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй  &quot;''Agfacolor Neu&quot;'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. 

=== Дижитал гэрэл зураг  ===
1981 онд Японы [[Sony|&quot;Sony&quot;]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. 

Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. 

=== Нийлэг гэрэл зураг ===
Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.&lt;ref&gt;{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}} {{Webarchiv|url=http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html |wayback=20150402092825 |text=Synthesis photography and architecture |archiv-bot=2026-04-24 01:35:47 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

== Камерны түүхэн хөгжил ==
&lt;!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--&gt;
&lt;gallery widths=&quot;220&quot; heights=&quot;180&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер
File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910
File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922
File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932
File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&amp;nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]]
File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975
File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000.
File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000
File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010
&lt;/gallery&gt;

== Техникийн шинж чанар ==
Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.&lt;ref&gt;http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/&lt;/ref&gt;

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Гэрэл зураг| ]]
[[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]]
[[Ангилал:Уран сайхны арга техник]]
[[Ангилал:Хуулбарлах техник]]</text>
      <sha1>k7bza62gt0bve9dvtmbr86y4drdest4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bandai Namco Filmworks</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22896</id>
    <revision>
      <id>854603</id>
      <parentid>839670</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T00:07:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>854603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5110" sha1="a4m2oeut38i0wugv1odrmvxagckjqv2" xml:space="preserve">{{Short description|Японы зугаа цэнгэлийн компани}}
{{Инфобокс компани
| name = Bandai Namco Filmworks Inc.
| native_name = 株式会社バンダイナムコフィルムワークス
| native_name_lang = ja
| romanized_name = Кабүшики гаиша Бандаи Намүко Фирүмүкүсү
| logo = Bandai Namco logo (2022).svg
| image = チヨダ本社（5階）.jpg
| image_size = 250px
| image_caption = [[Сүгинами, Токио|Токио, Сүгинами]] дахь төв байр
| type = [[Охин компани]]
| former_name = Sunrise Studio, Limited (1972–1976)&lt;br /&gt;Nippon Sunrise Inc. (1976–1987)&lt;br /&gt;Sunrise Inc. (1987–2022)
| foundation = {{start date and age|1972|09}} (Sunrise) &lt;br /&gt; {{start date and age|2022|04|01}} (Bandai Namco Filmworks)
| founder = 
| location_city = [[Сүгинами]], [[Токио]]
| location_country = Япон
| location = [[Огикүбо, Токио|Огикүбо]]
| key_people = Асанүма Макото&lt;br /&gt;(ерөнхийлөгч ба [[CEO]])&lt;br /&gt;Кавано Сатоши&lt;br /&gt;([[гүйцэтгэх дэд ерөнхийлөгч]])&lt;br /&gt;Тао Ёшитака&lt;br /&gt;([[удирдах захирал]])
| industry = [[Анимэ]]&lt;br&gt;[[Кино түгээлт]]&lt;br&gt;[[Гэрийн кино театр|Гэрийн зугаа цэнгэл]]
| revenue = 
| operating_income = 
| net_income = 
| aum = 
| assets = 
| equity = 
| owner = 
| num_employees = 700 (2025 оны 4 сарын 1)&lt;ref name=&quot;corp-profile&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.bnfw.co.jp/corporate/profile/|script-title=ja:会社概要 / バンダイナムコフィルムワークス |language=ja|trans-title=Company Profile|website=Bandai Namco Filmworks INC.|access-date=2025-11-19}}&lt;/ref&gt;
| parent = [[Bandai]] (1994–2005)&lt;br /&gt;[[Bandai Namco Holdings]] (2005–одоо)
| divisions = [[Sunrise (студи)|Sunrise]] (IP Production Group)&lt;br /&gt;[[Bandai Visual]]&lt;br /&gt;Emotion&lt;br /&gt;[[Bandai Channel]]
| subsid = [[Bandai Namco Pictures]]&lt;br /&gt;[[Actas]]&lt;br /&gt;[[Sotsu]]&lt;br /&gt;Evolving GUNDAM&lt;br /&gt;[[Eight Bit (студи)|Eight Bit]]
| homepage = {{URL|https://www.bnfw.co.jp/en/|bnfw.co.jp}}
| footnotes = &lt;ref name=&quot;sunrise-official&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.sunrise-inc.co.jp/company/company.html |title=Sunrise Official Site |access-date=2006-02-06 |language=ja |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105093120/http://www.sunrise-inc.co.jp/company/company.html |archive-date=2006-01-05 |df=mdy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sunrise-official-in&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.sunrise-inc.co.jp/international/company/index.html |title=SUNRISE INTERNATIONAL Information |access-date=2006-02-06 |archive-date=2016-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331014054/http://www.sunrise-inc.co.jp/international/company/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
}}

'''Sunrise''' ({{lang-ja|株式会社サンライズ}}), бол [[анимэ]] зохион бүтээдгээрээ алдартай, [[1972]] оны [[9 сарын 30]]-нд байгуулагдсан, [[Япон|Японы]] томоохон [[корпораци]] юм.

==Бүтээлүүд==
*''[[Mobile Suit Gundam]]'' ([[1979]])
*''[[Mobile Suit Gundam: The Movie]]'' ([[1981]])
*''[[Mobile Suit Gundam II: The Movie]]'' (1981)
*''[[Mobile Suit Gundam III: The Movie]]'' ([[1982]])
*''[[Mobile Suit Zeta Gundam]]'' ([[1985]])
*''[[Dirty Pair]]'' ([[1985]])
*''[[Mobile Suit Gundam ZZ]]'' ([[1986]])
*''[[City Hunter]]'' ([[1987]]–[[1991]])
*''[[Mobile Suit Gundam: Char's Counterattack]]'' ([[1988]])
*''[[Ronin Warriors]]'' ([[1988]]–[[1991]])
*''[[Mobile Suit Gundam 0080: A War in the Pocket]]'' ([[1989]])
*''[[Mobile Suit Gundam F91]]'' ([[1991]])
*''[[Mobile Suit Gundam 0083: Stardust Memory]]'' (1991)
*''[[Mobile Suit Victory Gundam]]'' ([[1993]])
*''[[Dirty Pair Flash]]'' ([[1994]])
*''[[Mobile Fighter G Gundam]]'' (1994)
*''[[Mobile Suit Gundam Wing]]'' ([[1995]])
*''[[The Vision of Escaflowne]]'' ([[1996]])
*''[[After War Gundam X]]'' ([[1996]])
*''[[Mobile Suit Gundam Wing: Endless Waltz]]'' ([[1997]])
*''[[Outlaw Star]]'' ([[1998]])
*''[[Cowboy Bebop]]'' (1998)
*''[[Angel Links]]'' ([[1999]])
*''[[Turn A Gundam]]'' (1999)
*''[[The Big O]]'' (1999)
*''[[InuYasha]]'' ([[2000]]–[[2004]])
*''[[s-CRY-ed]]'' ([[2001]])
*''[[Witch Hunter Robin]]'' ([[2002]])
*''[[Mobile Suit Gundam Seed]]'' (2002)
*''[[Sgt. Frog]]'' ([[2004]])
*''[[Mai-HiME]]'' ([[2004]])
*''[[Mobile Suit Gundam Seed Destiny]]'' (2004)
*''[[Mai-Otome]]'' ([[2005]])
*''[[Code Geass]]'' ([[2006]])
*''[[Kekkaishi]]'' (2006)
*''[[Mobile Suit Gundam 00]]'' ([[2007]])
*''[[Kurokami: The Animation]]'' ([[2009]])
*''[[Sacred Seven]]'' ([[2011]])

== Гадны холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20130723161937/http://www.sunrise-inc.co.jp/international/index.html Албан ёсны сайт]
* [http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/company.php?id=34 ''Sunrise''] Anime News Network вэбсайт дахь

{{DEFAULTSORT:Sunrise}}
[[Ангилал:Японы аж ахуйн нэгж]]
[[Ангилал:Анимэ]]</text>
      <sha1>a4m2oeut38i0wugv1odrmvxagckjqv2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атеизм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24173</id>
    <revision>
      <id>854577</id>
      <parentid>854392</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T18:56:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>854577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24258" sha1="q9rghfsb83rcgvk5jvw53459u6xo2vm" xml:space="preserve">[[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн &quot;бурхангүй хүмүүс&quot; хэмээх Грек үг]]
'''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.&lt;ref name=Nielsen-EB/&gt; Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.&lt;ref name=RoweRoutledge/&gt;&lt;ref name=oxdicphil/&gt; Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.&lt;ref name=oxdicphil/&gt;&lt;ref name=religioustolerance/&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }}&lt;/ref&gt; Атеизмийн эсрэг&lt;ref name=reldef/&gt;&lt;ref name=OED-theism /&gt; болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.&lt;ref name=OED-theism&gt;{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}&lt;/ref&gt; Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ.

Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу &quot;бурхангүй&quot; хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. &lt;ref name=KArmstrong&gt;{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}}
&lt;/ref&gt;

Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй&lt;ref name=honderich/&gt;&lt;ref&gt;
Fales, Evan. &quot;Naturalism and Physicalism&quot;, in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}.
&lt;/ref&gt; байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.&lt;ref&gt;{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}&lt;/ref&gt;

Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд&lt;ref name=&quot;Neopaganism&quot;&gt;{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&amp;pg=PA194&amp;dq=neopaganism+atheism#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}}
&lt;/ref&gt; (Викка гэх мэт&lt;ref name=&quot;Wicca&quot;&gt;{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&amp;pg=PA115&amp;dq=neopaganism+atheism#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}}
&lt;/ref&gt;), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q=atheism&amp;f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}}
&lt;/ref&gt; байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&amp;pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}}
&lt;/ref&gt;

Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.&lt;ref name=&quot;Martin2007&quot;&gt;{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&amp;pg=PA56|accessdate=2011-04-09}}
&lt;/ref&gt; Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.&lt;ref name=&quot;Britannica demographics&quot;&gt;{{cite web
|url=http://search.eb.com/eb/article-9432620
|title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005
|publisher=Encyclopædia Britannica
|year=2005
|accessdate=2007-04-15}}
* 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion).
* 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so.
&lt;/ref&gt; Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.&lt;ref name=&quot;Harris&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131
|title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll
|publisher=Financial Times/Harris Interactive
|date=2006-12-20
| accessdate=2011-04-09}}
&lt;/ref&gt; Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.&lt;ref&gt;[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]&lt;/ref&gt;

== Үгний гарал болоод хэрэглээ ==
Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь &quot;бурхангүй&quot; хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг &quot;atheistic&quot; буюу &quot;атеист тал руугаа&quot; гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ.

Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ.

Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв.

18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. 

Зарим Атеистууд &quot;Атеизм&quot; хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо:

&lt;blockquote&gt;''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.&lt;/blockquote&gt;

=== Эерэг, сөрөг гэх ===
Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. 

=== Практик атейзм ===
Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа.

Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна.
*Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. 
*Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх.
*Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх.
*Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. 

=== Онолын атеизм ===
Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. 

== Ишлэл ==
{{Reflist|3
|refs=
&lt;ref name=Nielsen-EB&gt;
*{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., &quot;God&quot; is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals.
|accessdate=2011-12-06 |ref=harv}}
*{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition)
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=RoweRoutledge&gt;
{{cite encyclopedia
|url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&amp;pg=PA530&amp;lpg=PA530&amp;dq=atheism+routledge#v=onepage&amp;q=atheism%20routledge&amp;f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor &amp; Francis
|quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of &quot;atheism&quot; is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology.
|accessdate=2011-04-09
|ref=harv}}
&lt;/ref&gt;
&lt;!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!!
&lt;ref name=agnosticism-contrast&gt;
*{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&amp;t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}}
*{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }}
*{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable.
|accessdate=2011-12-06 |ref=harv}}

*{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}}

&lt;/ref&gt;
--&gt;
&lt;ref name=honderich&gt;
Honderich, Ted (Ed.) (1995). &quot;Humanism&quot;. ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0.
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=religioustolerance&gt;
[[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term &quot;Atheism&quot;] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&amp;ls=a &quot;atheism&quot;]) first list one of the more narrow definitions.
* {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams &amp; Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called &quot;atheistic&quot; because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means &quot;not theistic&quot;. The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]]
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=oxdicphil&gt;
{{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&amp;entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}&lt;!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&amp;pg=PA27&amp;dq=%22atheism%22#v=onepage&amp;q=%22atheism%22&amp;f=false --&gt;
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=reldef&gt;{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
}}

[[Ангилал:Атеизм| ]]</text>
      <sha1>q9rghfsb83rcgvk5jvw53459u6xo2vm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854608</id>
      <parentid>854577</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T01:15:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>854608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24415" sha1="b9txdqmcmr236gp0rr15bexa9bojzty" xml:space="preserve">[[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн &quot;бурхангүй хүмүүс&quot; хэмээх Грек үг]]
'''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.&lt;ref name=Nielsen-EB/&gt; Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.&lt;ref name=RoweRoutledge/&gt;&lt;ref name=oxdicphil/&gt; Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.&lt;ref name=oxdicphil/&gt;&lt;ref name=religioustolerance/&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }} {{Webarchiv|url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |wayback=20190121124816 |text=atheism |archiv-bot=2026-04-24 01:15:36 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Атеизмийн эсрэг&lt;ref name=reldef/&gt;&lt;ref name=OED-theism /&gt; болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.&lt;ref name=OED-theism&gt;{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}&lt;/ref&gt; Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ.

Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу &quot;бурхангүй&quot; хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. &lt;ref name=KArmstrong&gt;{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}}
&lt;/ref&gt;

Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй&lt;ref name=honderich/&gt;&lt;ref&gt;
Fales, Evan. &quot;Naturalism and Physicalism&quot;, in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}.
&lt;/ref&gt; байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.&lt;ref&gt;{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}&lt;/ref&gt;

Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд&lt;ref name=&quot;Neopaganism&quot;&gt;{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&amp;pg=PA194&amp;dq=neopaganism+atheism#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}}
&lt;/ref&gt; (Викка гэх мэт&lt;ref name=&quot;Wicca&quot;&gt;{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&amp;pg=PA115&amp;dq=neopaganism+atheism#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}}
&lt;/ref&gt;), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q=atheism&amp;f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}}
&lt;/ref&gt; байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&amp;pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}}
&lt;/ref&gt;

Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.&lt;ref name=&quot;Martin2007&quot;&gt;{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&amp;pg=PA56|accessdate=2011-04-09}}
&lt;/ref&gt; Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.&lt;ref name=&quot;Britannica demographics&quot;&gt;{{cite web
|url=http://search.eb.com/eb/article-9432620
|title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005
|publisher=Encyclopædia Britannica
|year=2005
|accessdate=2007-04-15}}
* 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion).
* 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so.
&lt;/ref&gt; Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.&lt;ref name=&quot;Harris&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131
|title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll
|publisher=Financial Times/Harris Interactive
|date=2006-12-20
| accessdate=2011-04-09}}
&lt;/ref&gt; Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.&lt;ref&gt;[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]&lt;/ref&gt;

== Үгний гарал болоод хэрэглээ ==
Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь &quot;бурхангүй&quot; хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг &quot;atheistic&quot; буюу &quot;атеист тал руугаа&quot; гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ.

Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ.

Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв.

18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. 

Зарим Атеистууд &quot;Атеизм&quot; хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо:

&lt;blockquote&gt;''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.&lt;/blockquote&gt;

=== Эерэг, сөрөг гэх ===
Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. 

=== Практик атейзм ===
Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа.

Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна.
*Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. 
*Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх.
*Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх.
*Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. 

=== Онолын атеизм ===
Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. 

== Ишлэл ==
{{Reflist|3
|refs=
&lt;ref name=Nielsen-EB&gt;
*{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., &quot;God&quot; is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals.
|accessdate=2011-12-06 |ref=harv}}
*{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition)
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=RoweRoutledge&gt;
{{cite encyclopedia
|url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&amp;pg=PA530&amp;lpg=PA530&amp;dq=atheism+routledge#v=onepage&amp;q=atheism%20routledge&amp;f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor &amp; Francis
|quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of &quot;atheism&quot; is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology.
|accessdate=2011-04-09
|ref=harv}}
&lt;/ref&gt;
&lt;!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!!
&lt;ref name=agnosticism-contrast&gt;
*{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&amp;t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}}
*{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }}
*{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable.
|accessdate=2011-12-06 |ref=harv}}

*{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}}

&lt;/ref&gt;
--&gt;
&lt;ref name=honderich&gt;
Honderich, Ted (Ed.) (1995). &quot;Humanism&quot;. ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0.
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=religioustolerance&gt;
[[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term &quot;Atheism&quot;] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&amp;ls=a &quot;atheism&quot;]) first list one of the more narrow definitions.
* {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams &amp; Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called &quot;atheistic&quot; because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means &quot;not theistic&quot;. The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]]
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=oxdicphil&gt;
{{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&amp;entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}&lt;!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&amp;pg=PA27&amp;dq=%22atheism%22#v=onepage&amp;q=%22atheism%22&amp;f=false --&gt;
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=reldef&gt;{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
}}

[[Ангилал:Атеизм| ]]</text>
      <sha1>b9txdqmcmr236gp0rr15bexa9bojzty</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абхазчууд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27927</id>
    <revision>
      <id>854576</id>
      <parentid>819379</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T18:39:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>854576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10016" sha1="sdwc144miio5q2ge8bx280lzw17qvcb" xml:space="preserve">{{short description|Абхазаас гаралтай Баруун хойд Кавказын үндэстэн}}
{{distinguish|Абзахууд}}
{{Инфобокс үндэстэн
| image            = Abkhaz-deputatklk.jpg
| group            = Абхаз, Абхазчууд
| native_name      = Аԥсуаа
| native_name_lang = Абхаз
| total_year       = &lt;!-- year of total population --&gt;
| total_source     = 
| population       = 
| total_ref        = &lt;!-- references supporting total population --&gt;
| region1          = {{flag|Абхаз}}
| pop1             = 122,175 (2011 оны тооллого)
| ref1             = &lt;ref name=&quot;2022 Census&quot;&gt;{{cite web|website=www.ethno-kavkaz.narod.ru|title=Абхазын хүн ам|access-date=2025-05-13|url=https://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnabkhazia.html|language=Орос|archive-date=2021-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20211026171156/https://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnabkhazia.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| region2          = {{flag|Орос}}
| pop2             = 8,177 (2021 оны тооллого)
| ref2             = &lt;ref&gt;{{cite web|title=Оценка численности постоянного населения по субъектам Российской Федерации|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx|publisher=[[Холбооны улсын статистикийн алба (Орос)|Холбооны улсын статистикийн алба]]|access-date=2025-05-13}}&lt;/ref&gt;
| region3          = {{flag|Гүрж}}
| pop3             = 864 (2014)
| ref3             = &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm|title=Ethnic composition of Georgia 2014|accessdate=2025-05-13|work=Population Statistics Eastern Europe and former USSR|archive-date=2020-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201220100552/http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| region4          = {{flag|Украин}}
| pop4             = 1,458 (2001)
| ref4             = &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?box=5.1W&amp;out_type=&amp;id=&amp;rz=1_1&amp;rz_b=2_1&amp;k_t=00&amp;id=&amp;botton=cens_db|title=All-Ukrainian population census 2001 - The distribution of the population by nationality and mother tongue|publisher=[[Украины Улсын статистикийн алба]]|access-date=2025-05-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070311004657/http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?box=5.1W&amp;out_type=&amp;id=&amp;rz=1_1&amp;rz_b=2_1&amp;k_t=00&amp;id=&amp;botton=cens_db|archive-date=2007-03-11}}&lt;/ref&gt;
| region5          = {{flag|Латви}}
| pop5             = 22 – 29 (2021)
| ref5             = &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://data.stat.gov.lv/pxweb/en/OSP_PUB/START__POP__IR__IRE/IRE010/table/tableViewLayout1/|title=Population by ethnicity at the beginning of year – Time period and Ethnicity &amp;#124; National Statistical System of Latvia |website=data.stat.gov.lv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.pmlp.gov.lv/lv/media/9756/download?attachment Latvijas iedzīvotāju sadalījums pēc nacionālā sastāva un valstiskās piederības, 01.01.2023. - PMLP]&lt;/ref&gt;
| region6          = {{flag|Турк}}
| pop6             = 39,000 - 1,500,000
| ref6             = &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110411224652/http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=abk Abkhaz]. Льюис, М. Пол (ed.), 2009. Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International. Online version&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;(2009) {{Webarchiv|url=http://www.asbarez.com/2009/09/11/abkhazia-seeking-turkish-recognition-of-independence/ |wayback=20091209102821 |text=Abkhazia Seeking Turkish Recognition of Independence |archiv-bot=2025-05-14 00:20:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091209102821/http://www.asbarez.com/2009/09/11/abkhazia-seeking-turkish-recognition-of-independence/ |date=2009-12-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;(2009) [http://www.eurasianet.org/departments/insightb/articles/eav030909b.shtml ABKHAZIA’S DIASPORA: DREAMING OF HOME ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171017195434/http://www.eurasianet.org/departments/insightb/articles/eav030909b.shtml |date=2017-10-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=chirikba03p8&gt;Chirikba 2003 p8&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;abkhazworld.com&quot;&gt;{{Cite web|url=https://abkhazworld.com/aw/diaspora/172-turkish-abkhazians-enjoying-independence-of-their-far-away-country|title = Turkish Abkhazians enjoying independence of their far away country}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=New Abkhaz Cultural Center opened in Turkey |url=https://abaza.org/en/new-abkhaz-cultural-center-opened-in-turkey |access-date=2025-05-13 |website=abaza.org |language=en}}&lt;/ref&gt;
| region7          = {{flag|Сири}}
| pop7             = ойролцоо 10,000
| ref7             = &lt;ref name=&quot;VoR05052012&quot;&gt;{{cite web|url=http://english.ruvr.ru/2012_05_05/73887817/|title=Abkhaz Syrians return home|date=2012-05-05|access-date=2025-05-13|work=[[Voice of Russia]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120511132359/http://english.ruvr.ru/2012_05_05/73887817/|archive-date=2012-05-11|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| region8          = {{flag|Нидерланд}}
| pop8             = 800
| ref8             = &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Айба |first=Тамара |date=2022 |title=Abkhaz-Abazin diaspora in Europe: Some issues of preserving the traditional culture of Abkhazians and Abazins abroad |url=https://www.academia.edu/82203010 |journal=History, Archaeology and Ethnography of the Caucasus |volume=18 |issue=1 |pages=154-166 |lang=ru }}&lt;/ref&gt;
| region9          = {{flag|Герман}}
| pop9             = 5,100
| ref9             = {{cn|date=2024 оны 11 сар}}
| region10         = {{flag|Египет}}
| pop10            = 15,000
| ref10            = &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-03-19 |title=عرب أم شركس أم خليط منهما ؟. عائلات الأباظية في مصر تتكيف نموذجياً مع المتغيرات الاجتماعية والتقلبات السياسية |url=http://daharchives.alhayat.com/issue_archive/Hayat%20INT/1998/9/28/%D8%B9%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D9%94%D9%85-%D8%B4%D8%B1%D9%83%D8%B3-%D8%A7%D9%94%D9%85-%D8%AE%D9%84%D9%8A%D8%B7-%D9%85%D9%86%D9%87%D9%85%D8%A7-%D8%B9%D8%A7%D9%8A%D9%94%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%94%D8%A8%D8%A7%D8%B8%D9%8A%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D9%85%D8%B5%D8%B1-%D8%AA%D8%AA%D9%83%D9%8A%D9%81-%D9%86%D9%85%D9%88%D8%B0%D8%AC%D9%8A%D8%A7%D9%8B-%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AA%D8%BA%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%82%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8A%D8%A7%D8%B3%D9%8A%D8%A9.html |access-date=2025-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170319112328/http://daharchives.alhayat.com/issue_archive/Hayat%20INT/1998/9/28/%D8%B9%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D9%94%D9%85-%D8%B4%D8%B1%D9%83%D8%B3-%D8%A7%D9%94%D9%85-%D8%AE%D9%84%D9%8A%D8%B7-%D9%85%D9%86%D9%87%D9%85%D8%A7-%D8%B9%D8%A7%D9%8A%D9%94%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%94%D8%A8%D8%A7%D8%B8%D9%8A%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D9%85%D8%B5%D8%B1-%D8%AA%D8%AA%D9%83%D9%8A%D9%81-%D9%86%D9%85%D9%88%D8%B0%D8%AC%D9%8A%D8%A7%D9%8B-%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AA%D8%BA%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%82%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8A%D8%A7%D8%B3%D9%8A%D8%A9.html |archive-date=2017-03-19 }}&lt;/ref&gt;
| region11         = {{flag|Йордан}}
| pop11            = ойролцоо 4000
| ref11            = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=&quot;To infect with love for the motherland&quot;: Hasan Abaza on finding roots and Jordanian Diaspora |url=https://abaza.org/en/to-infect-with-love-for-the-motherland-hasan-abaza-on-finding-roots-and-jordanian-diaspora |access-date=2025-05-13 |website=abaza.org |language=en}}&lt;/ref&gt;
| languages        = [[Абхаз хэл]] (төрөлх), [[Орос хэл|Орос]], [[Гүрж хэл|Гүрж]], [[Турк хэл]]
| religions        = Олонх нь [[Абхазын Үнэн алдартны сүм|Абхазын үнэн алдартны христийн шашин]] (Абхазад) эсвэл [[Суннит Ислам]] (Туркэд) [[Абхазын шинэ бөө мөргөл|Абхазын бөө мөргөлийн]] цөөнх
| related_groups   = [[Абазинчууд]], [[Черкесүүд]]
| footnotes        = 
}}

'''Абхаз''' ([[Буриад аялга|буриадаар]] ''Абхааз''; [[Абхаз хэл|абхазаар]] олон тоонд ''Аҧсуа''; оросоор ''Абхаз'', олон тоонд ''Абхазы''; [[Гүрж хэл|гүржээр]] олон тоонд აფხაზები буюу ''абхазеби''; англиар олон тоонд ''Abkhaz people'') — баруун урд [[Кавказ]] болон [[Хар тэнгис]]ийн эрэгт оршин тогтнож буй бүрэн эрхт бус [[Абхаз]] улсын үндсэн хүн ам болох, [[Кавказын хэлнүүд|Кавказын]] бүлэгт багтдаг [[абхаз хэл]] болон [[орос хэл]]ээр хэлэлцдэг [[ард түмэн]], 122 мянгаар тоологдсон [[ястан]]. 

Абхазаас гадна [[Гүрж]]ийн бусад газар, [[Орос]], [[Турк]] г.м улсад Абхаз угсаа гаралт хүн ард байгааг нэмж тооцвол багадаа 20, ихдээ 60 түмэн Абхаз хүн өдгөө байна.

==Эх сурвалж==
{{reflist}}
[[Ангилал:Кавказ дахь угсаатан]]
[[Ангилал:Ази дахь угсаатан]]
[[Ангилал:Европ дахь угсаатан]]
[[Ангилал:Абхазын соёл]]
[[Ангилал:Азийн уугуул ард түмэн]]
[[Ангилал:Европын уугуул ард түмэн]]</text>
      <sha1>sdwc144miio5q2ge8bx280lzw17qvcb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эгийн гол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29204</id>
    <revision>
      <id>854607</id>
      <parentid>809927</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T01:03:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24933-34</username>
        <id>104144</id>
      </contributor>
      <comment>beruu bichsen</comment>
      <origin>854607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13121" sha1="rc9q4aoir6cqs35i8j5ke6jd6pizxbh" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
Teel gol{{Инфобокс Гол
| name            = Эгийн гол
| image_name      = EgiinGol.jpg
| image_size      = 
| image_alt       =
| caption         = [[Хатгал сум]]аас өмнө зүгт хэдэн км зайтай газарт урсан буй Эгийн гол
| image_map       = Selengerivermap.png
| map_size        = 
| map_alt         =
| map_caption     = 
| origin          = [[Хөвсгөл нуур]]
| mouth           = [[Сэлэнгэ мөрөн]]
| basin_countries = {{MGL}}
| location        = {{flag|Хөвсгөл}}&lt;br /&gt;{{flag|Булган}}
| progression     = 
| length          = 475 км
| elevation       = 1645 м
| mouth_elevation = 
| discharge       = 
| watershed       = 49,100 км²
| river_system    =
| left_tribs      = [[Үүрийн гол]], [[Тарвагатайн гол]]
| right_tribs     = 
}}

[[Зураг:Egiin gol Khövsgöl Mongolia.jpg|thumb|Эгийн гол, Хөвсгөл аймаг]]

'''Эгийн гол''' нь Монгол орны хамгийн гүн цэнгэг [[Хөвсгөл нуур]]аас эх аван [[Хөвсгөл]], [[Булган]] аймгуудын нутгаар урсан [[Сэлэнгэ мөрөн]]д зүүн гараас нь цутгадаг гол юм. Уг гол нь Хөвсгөл нуураас эх аван урсдаг цорын ганц гадагш урсгалтай гол юм. Эгийн гол Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайдын 2009 оны 11 дүгээр сарын 10-ны өдрийн 332 тоот тушаалаар Хөвсгөл нуур-Эг голын усны сав газарт хамаардаг. Харин Сэлэнгэ мөрний сав газарт хамаардаггүй юм байна. 

Эгийн голын урт нь 475 км, ус хураах савын талбай 40454 хавтгай дөрвөлжин км бөгөөд усны унал нийт уртад 815 м буюу км тутамд 2 м орчим болно. Дундаж хэвгий нь 0,0017%. Эгийн гол ой хөвч бүхий бэсрэг уулс дундуур урсдаг ба 2 талын уулс зарим газарт 100-150 м хүртэл ойртож эгц өндөр хадан хясаатай хавцал үүсгэх тул голын хөндийн төрх байдал маш үзэсгэлэнтэй байдаг. Голын гульдрал эхнээсээ адгаа хүртэл шинэс,нарс, улиас,хайлас, төрөл бүрийн жимсний бут зэрэг үзэсгэлэнт байгалийн тогтоцтой бургасан ой дундуур урсана. Түүний өргөн [[Үүр гол]]ын билчир хүртэл 20-70 м түүнээс доош 50-150 м юм. 

Эгийн гол унал ихтэй уулын гол болохоор харгиа, боргио ихтэй бөгөөд усны гүн янз бүр харгиа бүхий зарим хэсэгт 0,3м орчим нимгэрч урсгалын хурд 4 м/сек хүртэл нэмэгддэг байна. Цээл цүнхэл газарт 3-3,5 м гүнзгий болж урсгалын хурд 0,6 м/сек болтлоо буурна. Эгийн голын усны горим, түвшний хэлбэлзлийн талаар цугласан зарим материалаас үзвэл усны түвшний хэлбэлзэл Үүр голын цутгалан хүртэл маш тогтвортой бөгөөд борооны өндрийн хамгийн их түвшин, урсцын гажиг үеийн түвшний зөрөө 1,0м-ээс үл хэтэрнэ. Энэ голын дурьдсан хэсэг Хөвсгөл нуурын илүүдэл усаар тэжээгдэх учраас борооны болон шар усны үерийн долгио бараг үл ажиглагдана. Харин Үүр голын цутгалангаас доошлоход усны түвшний горим маш тогтворгүй байдалд шилжинэ. Тэр хэсэгт хаврын шар усны үер 4-р сарын сүүлчээс эхлэн 5-р сарын эхний хэсэгт ажиглагдаж усны түвшин огцом дээшлээд түргэн хугацаанд буурна. 
Эг гол дээр өнөөгийн байдлаар ус судлалын Хатгал(1965), Эрдэнэбулган(1973), Хантай(1959)байнгын ус зүйн харуулууд ажиллаж байна. Эг голын урсцын жилийн дундаж өнгөрөлт Хатгал орчимд 23,8м3/сек, Алаг-Эрдэнэд 9,13м3/cек, Эрдэнэбулганд 18,5м3/сек болтол буурч алдагдаж байхад Үүр голын дундаж өнгөрөлт [[Цагаан-Үүр сум]]ын нутагт 21,5м3/сек болдог байна. Сав газраар навчит болон шилмүүст ой ихтэй. Голын ёроол хайрга чулуун хурдастай, зарим газартаа огцом уналттай. Эг голын сав газрын хаврын шар усны үерийн хамгийн их хэмжээ, зуны хур борооны үерийг давахгүй бөгөөд хамгийн их хур борооны үер 1986онд 2100м3/сек хүрч ажиглагджээ. Нуураас эх аван урсах хэсэгт Эг голыг Өлхөн сайрын хурдас чулуулаг хаврын шар ус, хур борооны үерийн үед их хэмжээгээр урсан ирж хаасаар зарим жилүүдэд Эг голын урсац доош боогдон урсах урсац нь эрс багасдаг байна. Үүний улмаас сүүлийн жилүүдэд урсацын хэмжээ багассанаас Эг гол Алаг-Эрдэнэ, Эрдэнэбулган, Хантай зэрэг сумдаар урсацгүй хатаж хуурай сайр болох нь элбэг тохиолдох болжээ. Энэ нь байгаль цаг уур, усан орчны экологийн зохистой харьцаа, нийгэмд их хэмжээний саад, хор хохирол учруулж байна. 2008 оны 7-р сарын хэмжилтээр Эг голын урсац нь олон жилийн дундаж урсацын хэмжээнд буюу 21,29-25,34м3/cек урсацтай байлаа.  
[[Хатгал сум]]ын байгаль орчныг хамгаалах газраас санаачлан Эг голын урсцыг боогдуулаад байсан хайрга дайргыг техникийн хүчээр зайлуулан урсцыг чөлөөлж өгснөөр Эг голын урсац мэдэгдэхүйц хэмжээгээр нэмэгдэн урсаж байв. Эг голын урсацын хурд тогтмол их ширүүн 0,80-1,94м/cек хүрдэг ба энэ нь дээд цутгал голуудын орчим хур тунадас их хэмжээгээр орж нуурын усны түвшин нэмэгдэхэд Эг голын урсацын хурд мөн нэмэгддэг байна. Хатгал сум дахь Эг голын модон гүүрний орчимд их хэмжээний хайрга чулуу нь голын хүчтэй урсацад туугдан урсан ирж овоорч байгаа нь хожим гүүрний бат бэх байдалд ч нөлөөлөх магадлалтай юм. Эг гол нь Хойд мөсөн далайн ай савд багтах бөгөөд Монголын төдийгүй Төв Азийн цэнгэг нуур болох Хөвсгөлөөс эх аван ой хөвч бүхий бэсрэг уулс дундуур урсан Үүр голтой нийлж улмаар Сэлэнгэ мөрөнд цутгана.
Эгийн голын хамгийн том цутгалан болох Үүр гол нь Соёны нуруунаас эх авч Хөвсгөл нуурын зүүн талын тэгш өндөрлөгийг дайран урсах замдаа Армаг, Цагаан, Баян, Ариг, Уйлган голуудыг өөртөө нийлүүлэн ой тайгын дундуур 331 км урт замыг туулж Эгийн голд цутгана.  Эг голын жилийн доторхи урсацын хувиарилалт ихээхэн жигд бус, хамгийн бага нь өвөл, хамгийн их нь зуны хур борооны үерийн үед ажиглагдана.

Эг голын сав газарт цасны усны нөөц борооныхыг бодвол харьцангуй бага учир 5-р сард бага зэргийн шар усны үер ажиглагдаж. 6-р сард урсац ямар нэгэн хэмжээгээр буурдаг байна. 7-р сараас эхлэн хур бороо элбэгшихийн хамт 8-9-р сард хамгийн их урсац ажиглагдана. Ийм учраас Эг гол нь борооны үертэй голд хамрагддаг.

Дулааны улирлын бага урсац нь гол төлөв хаврын шар усны үерийн төгсгөлөөс зуны хур борооны үерийн эхлэл хүртэл ажиглагддаг бөгөөд ойролцоогоор 30-50 хоног үргэлжилдэг байна. Өвлийн бага урсац намар тогтвортой мөсөн бүрхүүл тогтсон үеэс эхлэн хаврын мөсний үзэгдэл дуусах хүртэл үргэлжилнэ. Усны үндсэн тэжээлд томоохон нуурын илүүдэл ус оролцдогийн ачаар жилийн урсцын улирал, сарын хувиарилалт манай орны бусад гол горхийг бодвол нилээд  жигд байдаг. Эгийн голын усны дулааны өвлийн горим эхлэх, тогтворжих хугацаа голын нийт уртад адил бөгөөд намрын зайр аравдугар сарын хоёрдугаар хагааас эхэлж 
6-20хоног үргэлжилдэг. Хаврын цөн цөөн хоног үргэлжилдэг. Өвлийн улиралд Эг гол нь битүү мөсөн бүрхүүлээр хучигдана. Эг гол 150-190 хоног мөсөөр хучигдаж мөсний дундаж зузаан 0,8-1,0м хиртэй байдаг. Усны эрдэсжилт нь 150-200мг/л, гидрокарбонатын усанд багтана.

Эгийн голын адаг орчимд буюу Эг-Сэлэнгийн бэлчирээс 2,5 км зайд усан цахилгаан станц барьж байгуулах боломжтой талаарх судалгааг 1991 оноос хойш хэд хэдэн удаа хийж байсан. Эгийн голын усан цахилгаан станцыг Эгийн гол дээр барьсанаар эрчим хүчний найдвартай хангамжаар дамжуулан үндэсний аюулгүй байдлыг хангах, улмаар улс орны бие даасан хөгжил цэцэглэлт, ард иргэдийн тав тухтай амьдрах орчныг бүрдүүлэх стратегийн онцгой ач холбогдолтой бүтээн байгуулалт болох юм. 
 
Манай Улсын эрчим хүчний систем нь горим тохируулах өөрийн томоохон усан цахилгаан станц үгүйгээс Оросын холбооны улсаас жил бүр 25-26 сая долларын өртөг бүхий эрчим хүч импортоор авсаар байна. Оросын холбооны улстай холбогдсон цахилгааны шугамд гэмтэл гарч цахилгаан авч чадахгүй байдал үүсвэл олон мянган хэрэглэгчдийн цахилгаан тасрах аюул нүүрлэхийн зэрэгцээгээр өвлийн оргил ачааллын үед ноцтой байдал үүсэж болзошгүй юм. Эдгээрээс гарах гарц нь Эгийн гол дээр усан цахилгаан станц цаг алдалгүй барьж байгуулах явдал юм. 

{{commonscat}}

[[Ангилал:Азийн гол мөрөн]]
[[Ангилал:Монголын гол мөрөн]]
[[Ангилал:Булган аймгийн гол мөрөн]]
[[Ангилал:Сэлэнгэ мөрний голын систем]]
[[Ангилал:Хөвсгөл аймгийн гол мөрөн]]</text>
      <sha1>rc9q4aoir6cqs35i8j5ke6jd6pizxbh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854627</id>
      <parentid>854607</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T03:44:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Orgio89</username>
        <id>4242</id>
      </contributor>
      <origin>854627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13096" sha1="tifncjjtplxh9tr2whtf88ahxcgul23" xml:space="preserve">{{Инфобокс Гол
| name            = Эгийн гол
| image_name      = EgiinGol.jpg
| image_size      = 
| image_alt       =
| caption         = [[Хатгал сум]]аас өмнө зүгт хэдэн км зайтай газарт урсан буй Эгийн гол
| image_map       = Selengerivermap.png
| map_size        = 
| map_alt         =
| map_caption     = 
| origin          = [[Хөвсгөл нуур]]
| mouth           = [[Сэлэнгэ мөрөн]]
| basin_countries = {{MGL}}
| location        = {{flag|Хөвсгөл}}&lt;br /&gt;{{flag|Булган}}
| progression     = 
| length          = 475 км
| elevation       = 1645 м
| mouth_elevation = 
| discharge       = 
| watershed       = 49,100 км²
| river_system    =
| left_tribs      = [[Үүрийн гол]], [[Тарвагатайн гол]]
| right_tribs     = 
}}

[[Зураг:Egiin gol Khövsgöl Mongolia.jpg|thumb|Эгийн гол, Хөвсгөл аймаг]]

'''Эгийн гол''' нь Монгол орны хамгийн гүн цэнгэг [[Хөвсгөл нуур]]аас эх аван [[Хөвсгөл]], [[Булган]] аймгуудын нутгаар урсан [[Сэлэнгэ мөрөн]]д зүүн гараас нь цутгадаг гол юм. Уг гол нь Хөвсгөл нуураас эх аван урсдаг цорын ганц гадагш урсгалтай гол юм. Эгийн гол Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайдын 2009 оны 11 дүгээр сарын 10-ны өдрийн 332 тоот тушаалаар Хөвсгөл нуур-Эг голын усны сав газарт хамаардаг. Харин Сэлэнгэ мөрний сав газарт хамаардаггүй юм байна. 

Эгийн голын урт нь 475 км, ус хураах савын талбай 40454 хавтгай дөрвөлжин км бөгөөд усны унал нийт уртад 815 м буюу км тутамд 2 м орчим болно. Дундаж хэвгий нь 0,0017%. Эгийн гол ой хөвч бүхий бэсрэг уулс дундуур урсдаг ба 2 талын уулс зарим газарт 100-150 м хүртэл ойртож эгц өндөр хадан хясаатай хавцал үүсгэх тул голын хөндийн төрх байдал маш үзэсгэлэнтэй байдаг. Голын гульдрал эхнээсээ адгаа хүртэл шинэс,нарс, улиас,хайлас, төрөл бүрийн жимсний бут зэрэг үзэсгэлэнт байгалийн тогтоцтой бургасан ой дундуур урсана. Түүний өргөн [[Үүр гол]]ын билчир хүртэл 20-70 м түүнээс доош 50-150 м юм. 

Эгийн гол унал ихтэй уулын гол болохоор харгиа, боргио ихтэй бөгөөд усны гүн янз бүр харгиа бүхий зарим хэсэгт 0,3м орчим нимгэрч урсгалын хурд 4 м/сек хүртэл нэмэгддэг байна. Цээл цүнхэл газарт 3-3,5 м гүнзгий болж урсгалын хурд 0,6 м/сек болтлоо буурна. Эгийн голын усны горим, түвшний хэлбэлзлийн талаар цугласан зарим материалаас үзвэл усны түвшний хэлбэлзэл Үүр голын цутгалан хүртэл маш тогтвортой бөгөөд борооны өндрийн хамгийн их түвшин, урсцын гажиг үеийн түвшний зөрөө 1,0м-ээс үл хэтэрнэ. Энэ голын дурьдсан хэсэг Хөвсгөл нуурын илүүдэл усаар тэжээгдэх учраас борооны болон шар усны үерийн долгио бараг үл ажиглагдана. Харин Үүр голын цутгалангаас доошлоход усны түвшний горим маш тогтворгүй байдалд шилжинэ. Тэр хэсэгт хаврын шар усны үер 4-р сарын сүүлчээс эхлэн 5-р сарын эхний хэсэгт ажиглагдаж усны түвшин огцом дээшлээд түргэн хугацаанд буурна. 
Эг гол дээр өнөөгийн байдлаар ус судлалын Хатгал(1965), Эрдэнэбулган(1973), Хантай(1959)байнгын ус зүйн харуулууд ажиллаж байна. Эг голын урсцын жилийн дундаж өнгөрөлт Хатгал орчимд 23,8м3/сек, Алаг-Эрдэнэд 9,13м3/cек, Эрдэнэбулганд 18,5м3/сек болтол буурч алдагдаж байхад Үүр голын дундаж өнгөрөлт [[Цагаан-Үүр сум]]ын нутагт 21,5м3/сек болдог байна. Сав газраар навчит болон шилмүүст ой ихтэй. Голын ёроол хайрга чулуун хурдастай, зарим газартаа огцом уналттай. Эг голын сав газрын хаврын шар усны үерийн хамгийн их хэмжээ, зуны хур борооны үерийг давахгүй бөгөөд хамгийн их хур борооны үер 1986онд 2100м3/сек хүрч ажиглагджээ. Нуураас эх аван урсах хэсэгт Эг голыг Өлхөн сайрын хурдас чулуулаг хаврын шар ус, хур борооны үерийн үед их хэмжээгээр урсан ирж хаасаар зарим жилүүдэд Эг голын урсац доош боогдон урсах урсац нь эрс багасдаг байна. Үүний улмаас сүүлийн жилүүдэд урсацын хэмжээ багассанаас Эг гол Алаг-Эрдэнэ, Эрдэнэбулган, Хантай зэрэг сумдаар урсацгүй хатаж хуурай сайр болох нь элбэг тохиолдох болжээ. Энэ нь байгаль цаг уур, усан орчны экологийн зохистой харьцаа, нийгэмд их хэмжээний саад, хор хохирол учруулж байна. 2008 оны 7-р сарын хэмжилтээр Эг голын урсац нь олон жилийн дундаж урсацын хэмжээнд буюу 21,29-25,34м3/cек урсацтай байлаа.  
[[Хатгал сум]]ын байгаль орчныг хамгаалах газраас санаачлан Эг голын урсцыг боогдуулаад байсан хайрга дайргыг техникийн хүчээр зайлуулан урсцыг чөлөөлж өгснөөр Эг голын урсац мэдэгдэхүйц хэмжээгээр нэмэгдэн урсаж байв. Эг голын урсацын хурд тогтмол их ширүүн 0,80-1,94м/cек хүрдэг ба энэ нь дээд цутгал голуудын орчим хур тунадас их хэмжээгээр орж нуурын усны түвшин нэмэгдэхэд Эг голын урсацын хурд мөн нэмэгддэг байна. Хатгал сум дахь Эг голын модон гүүрний орчимд их хэмжээний хайрга чулуу нь голын хүчтэй урсацад туугдан урсан ирж овоорч байгаа нь хожим гүүрний бат бэх байдалд ч нөлөөлөх магадлалтай юм. Эг гол нь Хойд мөсөн далайн ай савд багтах бөгөөд Монголын төдийгүй Төв Азийн цэнгэг нуур болох Хөвсгөлөөс эх аван ой хөвч бүхий бэсрэг уулс дундуур урсан Үүр голтой нийлж улмаар Сэлэнгэ мөрөнд цутгана.
Эгийн голын хамгийн том цутгалан болох Үүр гол нь Соёны нуруунаас эх авч Хөвсгөл нуурын зүүн талын тэгш өндөрлөгийг дайран урсах замдаа Армаг, Цагаан, Баян, Ариг, Уйлган голуудыг өөртөө нийлүүлэн ой тайгын дундуур 331 км урт замыг туулж Эгийн голд цутгана.  Эг голын жилийн доторхи урсацын хувиарилалт ихээхэн жигд бус, хамгийн бага нь өвөл, хамгийн их нь зуны хур борооны үерийн үед ажиглагдана.

Эг голын сав газарт цасны усны нөөц борооныхыг бодвол харьцангуй бага учир 5-р сард бага зэргийн шар усны үер ажиглагдаж. 6-р сард урсац ямар нэгэн хэмжээгээр буурдаг байна. 7-р сараас эхлэн хур бороо элбэгшихийн хамт 8-9-р сард хамгийн их урсац ажиглагдана. Ийм учраас Эг гол нь борооны үертэй голд хамрагддаг.

Дулааны улирлын бага урсац нь гол төлөв хаврын шар усны үерийн төгсгөлөөс зуны хур борооны үерийн эхлэл хүртэл ажиглагддаг бөгөөд ойролцоогоор 30-50 хоног үргэлжилдэг байна. Өвлийн бага урсац намар тогтвортой мөсөн бүрхүүл тогтсон үеэс эхлэн хаврын мөсний үзэгдэл дуусах хүртэл үргэлжилнэ. Усны үндсэн тэжээлд томоохон нуурын илүүдэл ус оролцдогийн ачаар жилийн урсцын улирал, сарын хувиарилалт манай орны бусад гол горхийг бодвол нилээд  жигд байдаг. Эгийн голын усны дулааны өвлийн горим эхлэх, тогтворжих хугацаа голын нийт уртад адил бөгөөд намрын зайр аравдугар сарын хоёрдугаар хагааас эхэлж 
6-20хоног үргэлжилдэг. Хаврын цөн цөөн хоног үргэлжилдэг. Өвлийн улиралд Эг гол нь битүү мөсөн бүрхүүлээр хучигдана. Эг гол 150-190 хоног мөсөөр хучигдаж мөсний дундаж зузаан 0,8-1,0м хиртэй байдаг. Усны эрдэсжилт нь 150-200мг/л, гидрокарбонатын усанд багтана.

Эгийн голын адаг орчимд буюу Эг-Сэлэнгийн бэлчирээс 2,5 км зайд усан цахилгаан станц барьж байгуулах боломжтой талаарх судалгааг 1991 оноос хойш хэд хэдэн удаа хийж байсан. Эгийн голын усан цахилгаан станцыг Эгийн гол дээр барьсанаар эрчим хүчний найдвартай хангамжаар дамжуулан үндэсний аюулгүй байдлыг хангах, улмаар улс орны бие даасан хөгжил цэцэглэлт, ард иргэдийн тав тухтай амьдрах орчныг бүрдүүлэх стратегийн онцгой ач холбогдолтой бүтээн байгуулалт болох юм. 
 
Манай Улсын эрчим хүчний систем нь горим тохируулах өөрийн томоохон усан цахилгаан станц үгүйгээс Оросын холбооны улсаас жил бүр 25-26 сая долларын өртөг бүхий эрчим хүч импортоор авсаар байна. Оросын холбооны улстай холбогдсон цахилгааны шугамд гэмтэл гарч цахилгаан авч чадахгүй байдал үүсвэл олон мянган хэрэглэгчдийн цахилгаан тасрах аюул нүүрлэхийн зэрэгцээгээр өвлийн оргил ачааллын үед ноцтой байдал үүсэж болзошгүй юм. Эдгээрээс гарах гарц нь Эгийн гол дээр усан цахилгаан станц цаг алдалгүй барьж байгуулах явдал юм. 

{{commonscat}}

[[Ангилал:Азийн гол мөрөн]]
[[Ангилал:Монголын гол мөрөн]]
[[Ангилал:Булган аймгийн гол мөрөн]]
[[Ангилал:Сэлэнгэ мөрний голын систем]]
[[Ангилал:Хөвсгөл аймгийн гол мөрөн]]</text>
      <sha1>tifncjjtplxh9tr2whtf88ahxcgul23</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34774</id>
    <revision>
      <id>854578</id>
      <parentid>854398</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T19:16:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>854578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10532" sha1="buc7o3tzk5gvtgk17zrjtf5u8f3okb5" xml:space="preserve">{{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}}
{{Инфобокс улс
| native_name            = {{lang|de|Deutsches Reich}}&lt;!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --&gt;
| conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн&lt;!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --&gt;
| common_name            = Ваймарын Бүгд Найрамдах
| p1                     = Германы эзэнт гүрэн
| flag_p1                = Flag of Germany (1867–1918).svg
| s1                     = Нацист Герман
| flag_s1                = Flag of Germany (1933–1935).svg
| image_flag             = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg
| flag_type              = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]&lt;br&gt;(1919–1933)
| image_coat             = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg
| coa_size               = 80
| symbol_type            = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]&lt;br&gt;(1919–1928)
| national_anthem        = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}&lt;br /&gt;&quot;Германчуудын дуу&quot;&lt;br /&gt; (1922 оноос)&lt;ref name=&quot;faz-20120904&quot;&gt;{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}&lt;!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}&lt;/div&gt;
| image_map              = Weimar Republic 1930.svg
| map_width              = 250px
| image_map_caption      = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд
| image_map2             = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg
| image_map2_caption     = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд
| population_density_km2 = 133.129
| capital                = [[Берлин]]
| coordinates            = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[Стандарт Герман хэл|Герман]]
| common_languages       = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}}
| religion               = 1925 оны тоолого:&lt;ref&gt;[http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.&lt;/ref&gt;{{plainlist|
* 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]])
* 32.4% [[Ромын Католик]]
* 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]]
* 2.6% Бусад}}
| demonym                = Германчууд
| government_type        = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]]
* [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}}
* ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}}
| title_leader           = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]]
| year_leader1           = 1919–1925
| leader1                = [[Фридрих Эберт]]
| year_leader2           = 1925–1933
| leader2                = [[Паул фон Хинденбург]]
| title_deputy           = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]]
| year_deputy1           = 1918 (анхны)
| deputy1                = [[Friedrich Ebert]]
| year_deputy2           = 1933 (сүүлийн)
| deputy2                = [[Адольф Хитлер]]
| era                    = [[Дайны хоорондын үе]]
| event_start            = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]]
| date_start             = 11 сарын 9,
| year_start             = 1918
| event1                 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]]
| date_event1            = 8 сарын 11, 1919
| event2                 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн
| date_event2            = 9 сарын 8, 1926
| event3                 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв
| date_event3            = 3 сарын 29, 1930&lt;ref name=&quot;Adam-2005&quot;/&gt;
| event4                 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]]
| date_event4            = 1 сарын 30, 1933
| event5                 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]]
| date_event5            = 2 сарын 28, 1933
| event_end              = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]]
| date_end               = 3 сарын 23,
| year_end               = 1933&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |wayback=20190311083054 |text=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |archiv-bot=2026-04-23 19:16:10 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}&lt;/ref&gt;
| legislature            = [[Хоёр танхимт]]
| house1                 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)''
| type_house1            = [[Дээд танхим]]
| house2                 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]]
| type_house2            = [[Доод танхим]]
| stat_year1             = 1925
| stat_area1             = 468787
| ref_area1              = &lt;ref name=&quot;Wahlen in der Weimarer Republik&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| stat_pop1              = 62,411,000
| ref_pop1               = &lt;ref name=&quot;Wahlen in der Weimarer Republik&quot; /&gt;
| currency               = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|&quot;Цаасан марк&quot; (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}}
| today                  = {{plainlist|
* [[Герман]]
* [[Польш]]
* [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}}
* [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}}
*[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}}
}}

'''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан  [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}}
* {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}}
* Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] 

== Эх сурвалж ==
=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{reflist}}

[[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]]
[[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]]
[[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>buc7o3tzk5gvtgk17zrjtf5u8f3okb5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854609</id>
      <parentid>854578</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T01:28:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>854609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10297" sha1="a6kursltsfkdbm1i6vsqw45u2gjuycd" xml:space="preserve">{{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}}
{{Инфобокс улс
| native_name            = {{lang|de|Deutsches Reich}}&lt;!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --&gt;
| conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн&lt;!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --&gt;
| common_name            = Ваймарын Бүгд Найрамдах
| p1                     = Германы эзэнт гүрэн
| flag_p1                = Flag of Germany (1867–1918).svg
| s1                     = Нацист Герман
| flag_s1                = Flag of Germany (1933–1935).svg
| image_flag             = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg
| flag_type              = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]&lt;br&gt;(1919–1933)
| image_coat             = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg
| coa_size               = 80
| symbol_type            = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]&lt;br&gt;(1919–1928)
| national_anthem        = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}&lt;br /&gt;&quot;Германчуудын дуу&quot;&lt;br /&gt; (1922 оноос)&lt;ref name=&quot;faz-20120904&quot;&gt;{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}&lt;!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}&lt;/div&gt;
| image_map              = Weimar Republic 1930.svg
| map_width              = 250px
| image_map_caption      = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд
| image_map2             = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg
| image_map2_caption     = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд
| population_density_km2 = 133.129
| capital                = [[Берлин]]
| coordinates            = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[Стандарт Герман хэл|Герман]]
| common_languages       = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}}
| religion               = 1925 оны тоолого:&lt;ref&gt;[http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.&lt;/ref&gt;{{plainlist|
* 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]])
* 32.4% [[Ромын Католик]]
* 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]]
* 2.6% Бусад}}
| demonym                = Германчууд
| government_type        = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]]
* [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}}
* ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}}
| title_leader           = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]]
| year_leader1           = 1919–1925
| leader1                = [[Фридрих Эберт]]
| year_leader2           = 1925–1933
| leader2                = [[Паул фон Хинденбург]]
| title_deputy           = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]]
| year_deputy1           = 1918 (анхны)
| deputy1                = [[Friedrich Ebert]]
| year_deputy2           = 1933 (сүүлийн)
| deputy2                = [[Адольф Хитлер]]
| era                    = [[Дайны хоорондын үе]]
| event_start            = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]]
| date_start             = 11 сарын 9,
| year_start             = 1918
| event1                 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]]
| date_event1            = 8 сарын 11, 1919
| event2                 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн
| date_event2            = 9 сарын 8, 1926
| event3                 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв
| date_event3            = 3 сарын 29, 1930&lt;ref name=&quot;Adam-2005&quot;/&gt;
| event4                 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]]
| date_event4            = 1 сарын 30, 1933
| event5                 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]]
| date_event5            = 2 сарын 28, 1933
| event_end              = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]]
| date_end               = 3 сарын 23,
| year_end               = 1933&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}&lt;/ref&gt;
| legislature            = [[Хоёр танхимт]]
| house1                 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)''
| type_house1            = [[Дээд танхим]]
| house2                 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]]
| type_house2            = [[Доод танхим]]
| stat_year1             = 1925
| stat_area1             = 468787
| ref_area1              = &lt;ref name=&quot;Wahlen in der Weimarer Republik&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| stat_pop1              = 62,411,000
| ref_pop1               = &lt;ref name=&quot;Wahlen in der Weimarer Republik&quot; /&gt;
| currency               = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|&quot;Цаасан марк&quot; (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}}
| today                  = {{plainlist|
* [[Герман]]
* [[Польш]]
* [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}}
* [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}}
*[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}}
}}

'''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан  [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}}
* {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}}
* Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] 

== Эх сурвалж ==
=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{reflist}}

[[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]]
[[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]]
[[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>a6kursltsfkdbm1i6vsqw45u2gjuycd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карагандын Шахтёр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34948</id>
    <revision>
      <id>854666</id>
      <parentid>762095</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T11:37:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>48528</id>
      </contributor>
      <origin>854666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1724" sha1="ogjfd5q3dghwh2i88ksa9h0e605b2ic" xml:space="preserve">{{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб 
| clubname = Карагандын Шахтёр
| current  = 
| image    = 
| fullname = Шахтёр Қарағанды Футбол Клубы
| nickname = 
| founded  = 1958 он
| ground   = [[Шахтёр цэнгэлдэх хүрээлэн|Шахтёр]]
| capacity = 19.000
| chairman = {{KAZ|Ziel=Алибек Урузгалиев}}
| manager  = 
| coach    = 
| league   = [[Казахстаны Премьер Лиг]]
| season   = 2023
| position = 10.
| website  = https://shakhter.kz/
|pattern_la1    = _Panam3(2)
|pattern_b1     = _blackhalf
|pattern_ra1    = _Panam3(2)
|pattern_sh1    = 
|pattern_so1    = 
|leftarm1       = FF6600
|body1          = FF6600
|rightarm1      = 000000
|shorts1        = 000000
|socks1         = 000000
|pattern_la2    = _Panam3(2)
|pattern_b2     = _blackhalf
|pattern_ra2    = _Panam3(2)
|pattern_sh2    = 
|pattern_so2    = 
|leftarm2       = FFFFFF
|body2          = FFFFFF
|rightarm2      = 000000
|shorts2        = FFFFFF
|socks2         = FFFFFF
}}
'''Карагандын''' '''Шахтёр''' ({{lang-kk|Шахтёр Қарағанды Футбол Клубы}}) — [[Казахстан]] улсын [[Харганат]] хотын [[хөлбөмбөгийн клуб]].

== Цахим холбоос ==
* [http://www.shahter.kz/ Хөлбөмбөгийн клубийн албан ёсны цахим хуудас]

{{DEFAULTSORT:Караганды, Шахтёр}}
[[Ангилал:Карагандын Шахтёр|Карагандын Шахтёр]]
[[Ангилал:Казахстаны хөлбөмбөгийн клуб]]
[[Ангилал:1958 онд байгуулагдсан|Шахтёр #Караганды]]</text>
      <sha1>ogjfd5q3dghwh2i88ksa9h0e605b2ic</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854667</id>
      <parentid>854666</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T11:37:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>48528</id>
      </contributor>
      <origin>854667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1707" sha1="iwejrqfi99eifcrmx74oe4qry8h452k" xml:space="preserve">{{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб 
| clubname = Карагандын Шахтёр
| current  = 
| image    = 
| fullname = Шахтёр Қарағанды Футбол Клубы
| nickname = 
| founded  = 1958 он
| ground   = [[Шахтёр цэнгэлдэх хүрээлэн|Шахтёр]]
| capacity = 19.000
| chairman = {{KAZ|Ziel=Алибек Урузгалиев}}
| manager  = 
| coach    = 
| league   = Казахстаны 1. Лиг
| season   = 2025
| position = 4.
| website  = https://shakhter.kz/
|pattern_la1    = _Panam3(2)
|pattern_b1     = _blackhalf
|pattern_ra1    = _Panam3(2)
|pattern_sh1    = 
|pattern_so1    = 
|leftarm1       = FF6600
|body1          = FF6600
|rightarm1      = 000000
|shorts1        = 000000
|socks1         = 000000
|pattern_la2    = _Panam3(2)
|pattern_b2     = _blackhalf
|pattern_ra2    = _Panam3(2)
|pattern_sh2    = 
|pattern_so2    = 
|leftarm2       = FFFFFF
|body2          = FFFFFF
|rightarm2      = 000000
|shorts2        = FFFFFF
|socks2         = FFFFFF
}}
'''Карагандын''' '''Шахтёр''' ({{lang-kk|Шахтёр Қарағанды Футбол Клубы}}) — [[Казахстан]] улсын [[Харганат]] хотын [[хөлбөмбөгийн клуб]].

== Цахим холбоос ==
* [http://www.shahter.kz/ Хөлбөмбөгийн клубийн албан ёсны цахим хуудас]

{{DEFAULTSORT:Караганды, Шахтёр}}
[[Ангилал:Карагандын Шахтёр|Карагандын Шахтёр]]
[[Ангилал:Казахстаны хөлбөмбөгийн клуб]]
[[Ангилал:1958 онд байгуулагдсан|Шахтёр #Караганды]]</text>
      <sha1>iwejrqfi99eifcrmx74oe4qry8h452k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дээд монголчууд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35417</id>
    <revision>
      <id>854660</id>
      <parentid>844782</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T10:07:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>854660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7783" sha1="9xk69jgamj7ycyh4mprmhrld7mtshkb" xml:space="preserve">[[Зураг:Mongolia XVII.png|thumb|Монгол улсууд 17-р зуунд: [[Монгол Улс 1368-1691|Монгол Улс]], [[Зүүнгар]], [[Хошуудын хант улс]], [[Хотгойд]]ын хант улс, [[Халимаг]]ийн хант улс, [[Моголистан]]]]

Дээд монголчууд нь баруун хойд [[Хятад]]ын Цинхай буюу монголоор [[Хөхнуур муж]]ид [[Төвөд үндэстэн|төвөд]], [[Хятад үндэстэн|хятад]] болон [[казахууд|казах]], [[Хотон (үндэстэн)|хуй]], [[салар]] үндэстэн лалын шашинтнуудын дунд аж төрдөг монголчууд юм. Тэдний ихэнх нь [[хошууд]] хүмүүс бол үлдсэн цөөнх нь [[халх]], [[цорос]], [[торгууд]]ууд юм.

Цинхай мужид [[Баянхар уул]], [[Голмуд]] хот (олон тооны гол мөрөн гэсэн утгатай), [[Цайдам]] гэх мэт монгол нэртэй газар усны нэр олон бий.

==Түүх==
===Хошуудын хант улс ===
{{Гол|Хошуудын хант улс}}
{{Загвар:Монголчуудын түүх}}

Хошуудын хант улс нь анх (1642-1716) 1642 онд хошуудын [[Гүш хаан]]ы Төвөдийн өндөрлөгт байгуулсан улс юм. Хошуудын улс байгуулагдсан нь шарын шашин Төвөд орныг эрхшээх эхлэл болсон. Хошуудын хант улсаас өмнө  Хүннү [[Цинхай]] мужийн зүүн хэсгийг, дараа нь [[Сяньби]]йн  угсааны [[Тугухунь]] улс Хөх нуурыг хэдэн зуун жил захирч байсан бөгөөд Тугухуний хил уртаашаа 1500 км, хойноос урагш 1000 км үргэлжилж байжээ. Тугухунь улсын сяньбичууд яваандаа монгор гэж нэрлэгдэх болсон бөгөөд Их Монгол Улс унасны дараа ноёд нь хятадын [[Мин улс]]ад дагаар оржээ. [[:en:Hexi Corridor|Хэсигийн]] уйгурууд 11-р зууны дунд үед Тангудын хаант улсын захиргаанд орж яваандаа Хөх нуур, Ганьсу орчмын бусад үндэстэнтэй холилдон [[шар югур]] үндэстнийг бүрэлдүүлсэн байна.

1509 онд Өмнөд Монголын нэгэн ноён өөрийн цэргийг авч Хөх нуур луу довтлон орж суурьшсан нь Их Монгол Улсаас хойш монголчууд Хөх нуур орчмыг захирах болсон анхны тохиолдол болжээ. 1566 оны Сэцэн гүний, 1573 онд Түмэдийн Алтан ханы цэргүүд нэмэгдэн ирж монголчуудын нөлөө Хөх нуур орчим улам бэхэжсэн байна. 1633 онд Хошуудын Гүш хааны цэрэг тэнд очсоноор Хошуудын улсын үндсийг тавьжээ. 1636 онд Гүүш хан [[:en:Kham|Камыг]], 1642 онд Төвөдийн төв хэсгийг эзэлснээр Хошуудын нөлөө Төвөдөд бүрэн тогтсон байна.

1637 онд [[Халх]]ын [[Цогт хунтайж]] [[Хөхнуур]]т хяналтаа тогтоогоод Төвөд рүү довтлох үед шарын шашны толгойлогч [[IV Банчинбогд]] болон [[5-р Далай лам|V Далай лам]] [[Хошууд]]ын удирдагч Төрбайхыг Төвөдөд морилохыг урьсан. Улмаар тус ондоо [[Ойрад]]ын цэрэг ирж Цогт хунтайжийн цэргийг бут цохин устгаснаар Төвөдөд хяналтаа тогтоох эхлэлийг тавьсан. 1641 онд Төрбайх Төвөдийн Замба хааныг довтолж ,1642 онд Замба хаан ялагдаж алагдсан. Үүний дараагаар Төрбайх бүх Төвөдийг эзэлж өөрөө Шигаце орчиыг хяналтдаа байлгаж, ууган хүү Даян ханаар [[Лхас]] орчмыг захируулжээ. Ийнхүү тэрээр Төвөдийн хаан болсон ба шарын шашныг  мандуулагч сахиус хэмээн алдаршжээ. Тэрбээр найман хүүтэй байсан ба тэд бүгд Хөхнуурт үлдэж хаант улсаа хамгаалах хүнд үүрэг хүлээсэн учраас түүхэнд найман тайш хэмээх нэрээр үлджээ. 1716 онд [[Зүүнгар]]ын цэрэг [[Төвөд]]ийг довтолсноор [[Лхазан хан]] алагдаж Хошуудын хант улс мөхсөн түүхтэй.

===Хошуудын хант улсын дараах үе ===
Ижил мөрний зүг нүүдэллэсэн Хошуудын зарим нь 1771 онд Торгуудын хамт [[Шинжаан]]гийн нутагт буцаж ирсэн нь өнөөгийн Хятадын Шинжаангийн хошууд нар юм. Энэхүү Хошуудын 1 хошуу Булган голын хавьд байсан агаад тэд өнөөгийн Монгол улсын [[Ховд]] аймгийн Булган сумын нэг багийг бүрдүүлдэг.

Манж нар XVIII зууны эхээр [[Хөхнуур муж|Хөх нуур]]ын Хошуудыг эрхэндээ оруулаад, 21 хошуу болгон зохион байгуулсан нь өнөөгийн Хятадын Хөх нуурын Хошууд юм. Түүнээс гадна Манжийн эрхшээлийн үед [[Алшаа аймаг|Алашан]]ы 1 хошуу, Шинжаангийн Бат сэтгэлт чуулганы 3 хошуу, Чин сэтгэлт чуулганы 1 хошуу нь Хошууд байв. Үүнээс гадна Цахарт Хошууд нар сууж байжээ.

Цахарын Хошууд, Хөх нуурын Хошуудын 21 хошууны засаг ноёд нь [[Гүш хаан]]ы 10 хөвгүүний угсааныхан юм. Харин Шинжаангийн Хошуудын 4 хошууны засаг ноёд нь Гүүш ханы ах Хүндлэн убашийн угсааныхан ажээ.

Алашаны Хошуудын засаг ноёд нь Гүш хааны ах Байбагас баатрын өргөмөл хүү Баян авхай Аюуш (бас Далай убаши гэдэг)-ийн ахмад хөвгүүн Баатар эрх жонон Хоролийн угсааныхан юм.

== Нутгийн хуваарь ==
Дээд монголчуудад [[Хошууд]] овог аймгийн 21 хошуу, [[Торгууд]] овог аймгийн 4 хошуу, [[Цорос]] овог аймгийн 2 хошуу, [[Хойд]] овог аймгийн 1 хошуу, [[Халх]] овог аймгийн 1 хошуу, [[Цагаан номун хан хутагт]]ын шавь 1 хошуу багтдаг.


==Нэмж унших ==
*[[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь]]
*[[Төвөдийн түүх]]

== Цахим холбоос ==
*[https://web.archive.org/web/20130322081724/http://mdokhams.gmxhome.de/Amdo.pdf Amdo]

[[Ангилал:Ойрад]]</text>
      <sha1>9xk69jgamj7ycyh4mprmhrld7mtshkb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854661</id>
      <parentid>854660</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T10:08:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>854661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7756" sha1="90mkyq313ge7wy9fqv8uhk78ov25dbq" xml:space="preserve">[[Зураг:Mongolia XVII.png|thumb|Монгол улсууд 17-р зуунд: [[Монгол Улс 1368-1691|Монгол Улс]], [[Зүүнгар]], [[Хошуудын хант улс]], [[Хотгойд]]ын хант улс, [[Халимаг]]ийн хант улс, [[Моголистан]]]]

Дээд монголчууд нь баруун хойд [[Хятад]]ын Цинхай буюу монголоор [[Хөхнуур муж]]ид [[Төвөд үндэстэн|төвөд]], [[Хятад үндэстэн|хятад]] болон [[казахууд|казах]], [[Хотон (үндэстэн)|хуй]], [[салар]] үндэстэн лалын шашинтнуудын дунд аж төрдөг монголчууд юм. Тэдний ихэнх нь [[хошууд]] хүмүүс бол үлдсэн цөөнх нь [[халх]], [[цорос]], [[торгууд]]ууд юм.

Цинхай мужид [[Баянхар уул]], [[Голмуд]] хот (олон тооны гол мөрөн гэсэн утгатай), [[Цайдам]] гэх мэт монгол нэртэй газар усны нэр олон бий.

==Түүх==
===Хошуудын хант улс ===
{{Гол|Хошуудын хант улс}}
{{Загвар:Монголчуудын түүх}}

Хошуудын хант улс нь анх (1642-1716) 1642 онд хошуудын [[Гүш хаан]]ы Төвөдийн өндөрлөгт байгуулсан улс юм. Хошуудын улс байгуулагдсан нь шарын шашин Төвөд орныг эрхшээх эхлэл болсон. Хошуудын хант улсаас өмнө  Хүннү [[Цинхай]] мужийн зүүн хэсгийг, дараа нь [[Сяньби]]йн  угсааны [[Тугухунь]] улс Хөх нуурыг хэдэн зуун жил захирч байсан бөгөөд Тугухуний хил уртаашаа 1500 км, хойноос урагш 1000 км үргэлжилж байжээ. Тугухунь улсын сяньбичууд яваандаа монгор гэж нэрлэгдэх болсон бөгөөд Их Монгол Улс унасны дараа ноёд нь хятадын [[Мин улс]]ад дагаар оржээ. [[:en:Hexi Corridor|Хэсигийн]] уйгурууд 11-р зууны дунд үед Тангудын хаант улсын захиргаанд орж яваандаа Хөх нуур, Ганьсу орчмын бусад үндэстэнтэй холилдон [[шар югур]] үндэстнийг бүрэлдүүлсэн байна.

1509 онд Өмнөд Монголын нэгэн ноён өөрийн цэргийг авч Хөх нуур луу довтлон орж суурьшсан нь Их Монгол Улсаас хойш монголчууд Хөх нуур орчмыг захирах болсон анхны тохиолдол болжээ. 1566 оны Сэцэн гүний, 1573 онд Түмэдийн Алтан ханы цэргүүд нэмэгдэн ирж монголчуудын нөлөө Хөх нуур орчим улам бэхэжсэн байна. 1633 онд Хошуудын Гүш хааны цэрэг тэнд очсоноор Хошуудын улсын үндсийг тавьжээ. 1636 онд Гүүш хан [[:en:Kham|Камыг]], 1642 онд Төвөдийн төв хэсгийг эзэлснээр Хошуудын нөлөө Төвөдөд бүрэн тогтсон байна.

1637 онд [[Халх]]ын [[Цогт хунтайж]] [[Хөхнуур]]т хяналтаа тогтоогоод Төвөд рүү довтлох үед шарын шашны толгойлогч [[IV Банчинбогд]] болон [[5-р Далай лам|V Далай лам]] [[Хошууд]]ын удирдагч Төрбайхыг Төвөдөд морилохыг урьсан. Улмаар тус ондоо [[Ойрад]]ын цэрэг ирж Цогт хунтайжийн цэргийг бут цохин устгаснаар Төвөдөд хяналтаа тогтоох эхлэлийг тавьсан. 1641 онд Төрбайх Төвөдийн Замба хааныг довтолж ,1642 онд Замба хаан ялагдаж алагдсан. Үүний дараагаар Төрбайх бүх Төвөдийг эзэлж өөрөө Шигаце орчиыг хяналтдаа байлгаж, ууган хүү Даян ханаар [[Лхас]] орчмыг захируулжээ. Ийнхүү тэрээр Төвөдийн хаан болсон ба шарын шашныг  мандуулагч сахиус хэмээн алдаршжээ. Тэрбээр найман хүүтэй байсан ба тэд бүгд Хөхнуурт үлдэж хаант улсаа хамгаалах хүнд үүрэг хүлээсэн учраас түүхэнд найман тайш хэмээх нэрээр үлджээ. 1716 онд [[Зүүнгар]]ын цэрэг [[Төвөд]]ийг довтолсноор [[Лхазан хан]] алагдаж Хошуудын хант улс мөхсөн түүхтэй.

===Хошуудын хант улсын дараах үе ===
Ижил мөрний зүг нүүдэллэсэн Хошуудын зарим нь 1771 онд Торгуудын хамт [[Шинжаан]]гийн нутагт буцаж ирсэн нь өнөөгийн Хятадын Шинжаангийн хошууд нар юм. Энэхүү Хошуудын 1 хошуу Булган голын хавьд байсан агаад тэд өнөөгийн Монгол улсын [[Ховд]] аймгийн Булган сумын нэг багийг бүрдүүлдэг.

Манж нар XVIII зууны эхээр [[Хөхнуур муж|Хөх нуур]]ын Хошуудыг эрхэндээ оруулаад, 21 хошуу болгон зохион байгуулсан нь өнөөгийн Хятадын Хөх нуурын Хошууд юм. Түүнээс гадна Манжийн эрхшээлийн үед [[Алшаа аймаг|Алашан]]ы 1 хошуу, Шинжаангийн Бат сэтгэлт чуулганы 3 хошуу, Чин сэтгэлт чуулганы 1 хошуу нь Хошууд байв. Үүнээс гадна Цахарт Хошууд нар сууж байжээ.

Цахарын Хошууд, Хөх нуурын Хошуудын 21 хошууны засаг ноёд нь [[Гүш хаан]]ы 10 хөвгүүний угсааныхан юм. Харин Шинжаангийн Хошуудын 4 хошууны засаг ноёд нь Гүүш ханы ах Хүндлэн убашийн угсааныхан ажээ.

Алашаны Хошуудын засаг ноёд нь Гүш хааны ах Байбагас баатрын өргөмөл хүү Баян авхай Аюуш (бас Далай убаши гэдэг)-ийн ахмад хөвгүүн Баатар эрх жонон Хоролийн угсааныхан юм.

== Нутгийн хуваарь ==
Дээд монголчуудад [[Хошууд]] овог аймгийн 21 хошуу, [[Торгууд]] овог аймгийн 4 хошуу, [[Цорос]] овог аймгийн 2 хошуу, [[Хойд]] овог аймгийн 1 хошуу, [[Халх]] овог аймгийн 1 хошуу, [[Цагаан номун ханы хошуу]] багтдаг.


==Нэмж унших ==
*[[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь]]
*[[Төвөдийн түүх]]

== Цахим холбоос ==
*[https://web.archive.org/web/20130322081724/http://mdokhams.gmxhome.de/Amdo.pdf Amdo]

[[Ангилал:Ойрад]]</text>
      <sha1>90mkyq313ge7wy9fqv8uhk78ov25dbq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854663</id>
      <parentid>854661</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T11:03:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>854663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12541" sha1="j2sw477fsb3chnotnss99ged5al6rpb" xml:space="preserve">[[Зураг:Mongolia XVII.png|thumb|Монгол улсууд 17-р зуунд: [[Монгол Улс 1368-1691|Монгол Улс]], [[Зүүнгар]], [[Хошуудын хант улс]], [[Хотгойд]]ын хант улс, [[Халимаг]]ийн хант улс, [[Моголистан]]]]

Дээд монголчууд нь баруун хойд [[Хятад]]ын Цинхай буюу монголоор [[Хөхнуур муж]]ид [[Төвөд үндэстэн|төвөд]], [[Хятад үндэстэн|хятад]] болон [[казахууд|казах]], [[Хотон (үндэстэн)|хуй]], [[салар]] үндэстэн лалын шашинтнуудын дунд аж төрдөг монголчууд юм. Тэдний ихэнх нь [[хошууд]] хүмүүс бол үлдсэн цөөнх нь [[халх]], [[цорос]], [[торгууд]]ууд юм.

Цинхай мужид [[Баянхар уул]], [[Голмуд]] хот (олон тооны гол мөрөн гэсэн утгатай), [[Цайдам]] гэх мэт монгол нэртэй газар усны нэр олон бий.

==Түүх==
===Хошуудын хант улс ===
{{Гол|Хошуудын хант улс}}
{{Загвар:Монголчуудын түүх}}

Хошуудын хант улс нь анх (1642-1716) 1642 онд хошуудын [[Гүш хаан]]ы Төвөдийн өндөрлөгт байгуулсан улс юм. Хошуудын улс байгуулагдсан нь шарын шашин Төвөд орныг эрхшээх эхлэл болсон. Хошуудын хант улсаас өмнө  Хүннү [[Цинхай]] мужийн зүүн хэсгийг, дараа нь [[Сяньби]]йн  угсааны [[Тугухунь]] улс Хөх нуурыг хэдэн зуун жил захирч байсан бөгөөд Тугухуний хил уртаашаа 1500 км, хойноос урагш 1000 км үргэлжилж байжээ. Тугухунь улсын сяньбичууд яваандаа монгор гэж нэрлэгдэх болсон бөгөөд Их Монгол Улс унасны дараа ноёд нь хятадын [[Мин улс]]ад дагаар оржээ. [[:en:Hexi Corridor|Хэсигийн]] уйгурууд 11-р зууны дунд үед Тангудын хаант улсын захиргаанд орж яваандаа Хөх нуур, Ганьсу орчмын бусад үндэстэнтэй холилдон [[шар югур]] үндэстнийг бүрэлдүүлсэн байна.

1509 онд Өмнөд Монголын нэгэн ноён өөрийн цэргийг авч Хөх нуур луу довтлон орж суурьшсан нь Их Монгол Улсаас хойш монголчууд Хөх нуур орчмыг захирах болсон анхны тохиолдол болжээ. 1566 оны Сэцэн гүний, 1573 онд Түмэдийн Алтан ханы цэргүүд нэмэгдэн ирж монголчуудын нөлөө Хөх нуур орчим улам бэхэжсэн байна. 1633 онд Хошуудын Гүш хааны цэрэг тэнд очсоноор Хошуудын улсын үндсийг тавьжээ. 1636 онд Гүүш хан [[:en:Kham|Камыг]], 1642 онд Төвөдийн төв хэсгийг эзэлснээр Хошуудын нөлөө Төвөдөд бүрэн тогтсон байна.

1637 онд [[Халх]]ын [[Цогт хунтайж]] [[Хөхнуур]]т хяналтаа тогтоогоод Төвөд рүү довтлох үед шарын шашны толгойлогч [[IV Банчинбогд]] болон [[5-р Далай лам|V Далай лам]] [[Хошууд]]ын удирдагч Төрбайхыг Төвөдөд морилохыг урьсан. Улмаар тус ондоо [[Ойрад]]ын цэрэг ирж Цогт хунтайжийн цэргийг бут цохин устгаснаар Төвөдөд хяналтаа тогтоох эхлэлийг тавьсан. 1641 онд Төрбайх Төвөдийн Замба хааныг довтолж ,1642 онд Замба хаан ялагдаж алагдсан. Үүний дараагаар Төрбайх бүх Төвөдийг эзэлж өөрөө Шигаце орчиыг хяналтдаа байлгаж, ууган хүү Даян ханаар [[Лхас]] орчмыг захируулжээ. Ийнхүү тэрээр Төвөдийн хаан болсон ба шарын шашныг  мандуулагч сахиус хэмээн алдаршжээ. Тэрбээр найман хүүтэй байсан ба тэд бүгд Хөхнуурт үлдэж хаант улсаа хамгаалах хүнд үүрэг хүлээсэн учраас түүхэнд найман тайш хэмээх нэрээр үлджээ. 1716 онд [[Зүүнгар]]ын цэрэг [[Төвөд]]ийг довтолсноор [[Лхазан хан]] алагдаж Хошуудын хант улс мөхсөн түүхтэй.

===Хошуудын хант улсын дараах үе ===
Ижил мөрний зүг нүүдэллэсэн Хошуудын зарим нь 1771 онд Торгуудын хамт [[Шинжаан]]гийн нутагт буцаж ирсэн нь өнөөгийн Хятадын Шинжаангийн хошууд нар юм. Энэхүү Хошуудын 1 хошуу Булган голын хавьд байсан агаад тэд өнөөгийн Монгол улсын [[Ховд]] аймгийн Булган сумын нэг багийг бүрдүүлдэг.

Манж нар XVIII зууны эхээр [[Хөхнуур муж|Хөх нуур]]ын Хошуудыг эрхэндээ оруулаад, 21 хошуу болгон зохион байгуулсан нь өнөөгийн Хятадын Хөх нуурын Хошууд юм. Түүнээс гадна Манжийн эрхшээлийн үед [[Алшаа аймаг|Алашан]]ы 1 хошуу, Шинжаангийн Бат сэтгэлт чуулганы 3 хошуу, Чин сэтгэлт чуулганы 1 хошуу нь Хошууд байв. Үүнээс гадна Цахарт Хошууд нар сууж байжээ.

Цахарын Хошууд, Хөх нуурын Хошуудын 21 хошууны засаг ноёд нь [[Гүш хаан]]ы 10 хөвгүүний угсааныхан юм. Харин Шинжаангийн Хошуудын 4 хошууны засаг ноёд нь Гүүш ханы ах Хүндлэн убашийн угсааныхан ажээ.

Алашаны Хошуудын засаг ноёд нь Гүш хааны ах Байбагас баатрын өргөмөл хүү Баян авхай Аюуш (бас Далай убаши гэдэг)-ийн ахмад хөвгүүн Баатар эрх жонон Хоролийн угсааныхан юм.

== Нутгийн хуваарь ==
Дээд монголчуудад [[Хошууд]] овог аймгийн 21 хошуу, [[Торгууд]] овог аймгийн 4 хошуу, [[Цорос]] овог аймгийн 2 хошуу, [[Хойд]] овог аймгийн 1 хошуу, [[Халх]] овог аймгийн 1 хошуу, [[Цагаан номун ханы хошуу]] багтдаг.

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|-
!№
!Хошууны нэр
!Товч нэр
!Байгуулагдсан
!Анхны засаг ноён
!Тайлбар
|1
|[[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]]
|Хөхнуур вангийн хошуу
|1725
|Засаг, төрийн жүн ван Пунцагванжил
|
|-
|2
|[[Хошуудын баруун хойд хошуу]]
|Хөх бэйлын хошуу
|1725
|Засаг, төрийн бэйл Дашцэрэн
|
|-
|3
|[[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, хошууны бэйс Сономдаш
|
|-
|4
|[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, улсын түшээ гүн Галдандаш
|
|-
|5
|[[Хошуудын умард өмнө хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, улсад туслагч гүн Цэрэн
|
|-
|6
|[[Хошуудын өмнөд баруун гаран хойд хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, улсад туслагч гүн Норовпунцаг
|
|-
|7
|[[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Жигжиджав
|
|-
|8
|[[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цэрэннамжил
|
|-
|9
|[[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Ишдоржжав
|
|-
|10
|[[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Дамринсэвдэн
|
|-
|11
|[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, төрийн жүн ван Эрдэнэ-Эрхтогтонай
|
|-
|12
|[[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Равдан
|
|-
|13
|[[Хошуудын зүүн дээд хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Жаб
|
|-
|14
|[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, улсад туслагч гүн Лувсанцагаан
|
|-
|15
|[[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Харгас
|
|-
|16
|[[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сэвдэн-бошигт
|
|-
|17
|[[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, хошууны бэйс Дамба
|
|-
|18
|[[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, хошой чин ван Цагаанданзан
|
|-
|19
|[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]]
| 
|1731
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цагаанравдан
|
|-
|20
|[[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Равданжамц
|
|-
|21
|[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]]
| 
|1746
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цэрэндорж
| 1806 онд хүчингүй болсон
|-
|22
|[[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]]
| 
|1724
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Данзан
| 
|-
|23
|[[Торгуудын баруун хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сэтэрбум
| 
|-
|24
|[[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сономравдандорж
| 
|-
|25
|[[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]]
| 
|1731
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Даржаа
| 
|-
|26
|[[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, төрийн жүн ван Сэвдэнжал
| 
|-
|27
|[[Цоросын умард дундад хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, улсад туслагч гүн Равдан
| 
|-
|28
|[[Хойдын өмнө хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, улсад туслагч гүн Гүнгэ
| 
|-
|29
|[[Халхын өмнөд баруун хошуу]]
| 
|1765
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Дашдондов
| 
|-
|30
|[[Цагаан номун ханы хошуу]]
| 
|1705
| [[Цагаан номун хан хутагт]]
| Цагаан номун хан хутагтын шавь
|-
|}

==Нэмж унших ==
*[[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь]]
*[[Төвөдийн түүх]]

== Цахим холбоос ==
*[https://web.archive.org/web/20130322081724/http://mdokhams.gmxhome.de/Amdo.pdf Amdo]

[[Ангилал:Ойрад]]</text>
      <sha1>j2sw477fsb3chnotnss99ged5al6rpb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854664</id>
      <parentid>854663</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T11:03:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>854664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12544" sha1="5xfa60gt9aid53pkfetfrlb3kkwxj0x" xml:space="preserve">[[Зураг:Mongolia XVII.png|thumb|Монгол улсууд 17-р зуунд: [[Монгол Улс 1368-1691|Монгол Улс]], [[Зүүнгар]], [[Хошуудын хант улс]], [[Хотгойд]]ын хант улс, [[Халимаг]]ийн хант улс, [[Моголистан]]]]

Дээд монголчууд нь баруун хойд [[Хятад]]ын Цинхай буюу монголоор [[Хөхнуур муж]]ид [[Төвөд үндэстэн|төвөд]], [[Хятад үндэстэн|хятад]] болон [[казахууд|казах]], [[Хотон (үндэстэн)|хуй]], [[салар]] үндэстэн лалын шашинтнуудын дунд аж төрдөг монголчууд юм. Тэдний ихэнх нь [[хошууд]] хүмүүс бол үлдсэн цөөнх нь [[халх]], [[цорос]], [[торгууд]]ууд юм.

Цинхай мужид [[Баянхар уул]], [[Голмуд]] хот (олон тооны гол мөрөн гэсэн утгатай), [[Цайдам]] гэх мэт монгол нэртэй газар усны нэр олон бий.

==Түүх==
===Хошуудын хант улс ===
{{Гол|Хошуудын хант улс}}
{{Загвар:Монголчуудын түүх}}

Хошуудын хант улс нь анх (1642-1716) 1642 онд хошуудын [[Гүш хаан]]ы Төвөдийн өндөрлөгт байгуулсан улс юм. Хошуудын улс байгуулагдсан нь шарын шашин Төвөд орныг эрхшээх эхлэл болсон. Хошуудын хант улсаас өмнө  Хүннү [[Цинхай]] мужийн зүүн хэсгийг, дараа нь [[Сяньби]]йн  угсааны [[Тугухунь]] улс Хөх нуурыг хэдэн зуун жил захирч байсан бөгөөд Тугухуний хил уртаашаа 1500 км, хойноос урагш 1000 км үргэлжилж байжээ. Тугухунь улсын сяньбичууд яваандаа монгор гэж нэрлэгдэх болсон бөгөөд Их Монгол Улс унасны дараа ноёд нь хятадын [[Мин улс]]ад дагаар оржээ. [[:en:Hexi Corridor|Хэсигийн]] уйгурууд 11-р зууны дунд үед Тангудын хаант улсын захиргаанд орж яваандаа Хөх нуур, Ганьсу орчмын бусад үндэстэнтэй холилдон [[шар югур]] үндэстнийг бүрэлдүүлсэн байна.

1509 онд Өмнөд Монголын нэгэн ноён өөрийн цэргийг авч Хөх нуур луу довтлон орж суурьшсан нь Их Монгол Улсаас хойш монголчууд Хөх нуур орчмыг захирах болсон анхны тохиолдол болжээ. 1566 оны Сэцэн гүний, 1573 онд Түмэдийн Алтан ханы цэргүүд нэмэгдэн ирж монголчуудын нөлөө Хөх нуур орчим улам бэхэжсэн байна. 1633 онд Хошуудын Гүш хааны цэрэг тэнд очсоноор Хошуудын улсын үндсийг тавьжээ. 1636 онд Гүүш хан [[:en:Kham|Камыг]], 1642 онд Төвөдийн төв хэсгийг эзэлснээр Хошуудын нөлөө Төвөдөд бүрэн тогтсон байна.

1637 онд [[Халх]]ын [[Цогт хунтайж]] [[Хөхнуур]]т хяналтаа тогтоогоод Төвөд рүү довтлох үед шарын шашны толгойлогч [[IV Банчинбогд]] болон [[5-р Далай лам|V Далай лам]] [[Хошууд]]ын удирдагч Төрбайхыг Төвөдөд морилохыг урьсан. Улмаар тус ондоо [[Ойрад]]ын цэрэг ирж Цогт хунтайжийн цэргийг бут цохин устгаснаар Төвөдөд хяналтаа тогтоох эхлэлийг тавьсан. 1641 онд Төрбайх Төвөдийн Замба хааныг довтолж ,1642 онд Замба хаан ялагдаж алагдсан. Үүний дараагаар Төрбайх бүх Төвөдийг эзэлж өөрөө Шигаце орчиыг хяналтдаа байлгаж, ууган хүү Даян ханаар [[Лхас]] орчмыг захируулжээ. Ийнхүү тэрээр Төвөдийн хаан болсон ба шарын шашныг  мандуулагч сахиус хэмээн алдаршжээ. Тэрбээр найман хүүтэй байсан ба тэд бүгд Хөхнуурт үлдэж хаант улсаа хамгаалах хүнд үүрэг хүлээсэн учраас түүхэнд найман тайш хэмээх нэрээр үлджээ. 1716 онд [[Зүүнгар]]ын цэрэг [[Төвөд]]ийг довтолсноор [[Лхазан хан]] алагдаж Хошуудын хант улс мөхсөн түүхтэй.

===Хошуудын хант улсын дараах үе ===
Ижил мөрний зүг нүүдэллэсэн Хошуудын зарим нь 1771 онд Торгуудын хамт [[Шинжаан]]гийн нутагт буцаж ирсэн нь өнөөгийн Хятадын Шинжаангийн хошууд нар юм. Энэхүү Хошуудын 1 хошуу Булган голын хавьд байсан агаад тэд өнөөгийн Монгол улсын [[Ховд]] аймгийн Булган сумын нэг багийг бүрдүүлдэг.

Манж нар XVIII зууны эхээр [[Хөхнуур муж|Хөх нуур]]ын Хошуудыг эрхэндээ оруулаад, 21 хошуу болгон зохион байгуулсан нь өнөөгийн Хятадын Хөх нуурын Хошууд юм. Түүнээс гадна Манжийн эрхшээлийн үед [[Алшаа аймаг|Алашан]]ы 1 хошуу, Шинжаангийн Бат сэтгэлт чуулганы 3 хошуу, Чин сэтгэлт чуулганы 1 хошуу нь Хошууд байв. Үүнээс гадна Цахарт Хошууд нар сууж байжээ.

Цахарын Хошууд, Хөх нуурын Хошуудын 21 хошууны засаг ноёд нь [[Гүш хаан]]ы 10 хөвгүүний угсааныхан юм. Харин Шинжаангийн Хошуудын 4 хошууны засаг ноёд нь Гүүш ханы ах Хүндлэн убашийн угсааныхан ажээ.

Алашаны Хошуудын засаг ноёд нь Гүш хааны ах Байбагас баатрын өргөмөл хүү Баян авхай Аюуш (бас Далай убаши гэдэг)-ийн ахмад хөвгүүн Баатар эрх жонон Хоролийн угсааныхан юм.

== Нутгийн хуваарь ==
Дээд монголчуудад [[Хошууд]] овог аймгийн 21 хошуу, [[Торгууд]] овог аймгийн 4 хошуу, [[Цорос]] овог аймгийн 2 хошуу, [[Хойд]] овог аймгийн 1 хошуу, [[Халх]] овог аймгийн 1 хошуу, [[Цагаан номун ханы хошуу]] багтдаг.

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|-
!№
!Хошууны нэр
!Товч нэр
!Байгуулагдсан
!Анхны засаг ноён
!Тайлбар
|-
|1
|[[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]]
|Хөхнуур вангийн хошуу
|1725
|Засаг, төрийн жүн ван Пунцагванжил
|
|-
|2
|[[Хошуудын баруун хойд хошуу]]
|Хөх бэйлын хошуу
|1725
|Засаг, төрийн бэйл Дашцэрэн
|
|-
|3
|[[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, хошууны бэйс Сономдаш
|
|-
|4
|[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, улсын түшээ гүн Галдандаш
|
|-
|5
|[[Хошуудын умард өмнө хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, улсад туслагч гүн Цэрэн
|
|-
|6
|[[Хошуудын өмнөд баруун гаран хойд хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, улсад туслагч гүн Норовпунцаг
|
|-
|7
|[[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Жигжиджав
|
|-
|8
|[[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цэрэннамжил
|
|-
|9
|[[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Ишдоржжав
|
|-
|10
|[[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Дамринсэвдэн
|
|-
|11
|[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, төрийн жүн ван Эрдэнэ-Эрхтогтонай
|
|-
|12
|[[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Равдан
|
|-
|13
|[[Хошуудын зүүн дээд хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Жаб
|
|-
|14
|[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, улсад туслагч гүн Лувсанцагаан
|
|-
|15
|[[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Харгас
|
|-
|16
|[[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сэвдэн-бошигт
|
|-
|17
|[[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, хошууны бэйс Дамба
|
|-
|18
|[[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, хошой чин ван Цагаанданзан
|
|-
|19
|[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]]
| 
|1731
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цагаанравдан
|
|-
|20
|[[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Равданжамц
|
|-
|21
|[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]]
| 
|1746
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цэрэндорж
| 1806 онд хүчингүй болсон
|-
|22
|[[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]]
| 
|1724
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Данзан
| 
|-
|23
|[[Торгуудын баруун хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сэтэрбум
| 
|-
|24
|[[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сономравдандорж
| 
|-
|25
|[[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]]
| 
|1731
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Даржаа
| 
|-
|26
|[[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, төрийн жүн ван Сэвдэнжал
| 
|-
|27
|[[Цоросын умард дундад хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, улсад туслагч гүн Равдан
| 
|-
|28
|[[Хойдын өмнө хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, улсад туслагч гүн Гүнгэ
| 
|-
|29
|[[Халхын өмнөд баруун хошуу]]
| 
|1765
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Дашдондов
| 
|-
|30
|[[Цагаан номун ханы хошуу]]
| 
|1705
| [[Цагаан номун хан хутагт]]
| Цагаан номун хан хутагтын шавь
|-
|}

==Нэмж унших ==
*[[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь]]
*[[Төвөдийн түүх]]

== Цахим холбоос ==
*[https://web.archive.org/web/20130322081724/http://mdokhams.gmxhome.de/Amdo.pdf Amdo]

[[Ангилал:Ойрад]]</text>
      <sha1>5xfa60gt9aid53pkfetfrlb3kkwxj0x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854665</id>
      <parentid>854664</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T11:04:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>854665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12548" sha1="0l0acv6810tfid8gwja283phqevhjzj" xml:space="preserve">[[Зураг:Mongolia XVII.png|thumb|Монгол улсууд 17-р зуунд: [[Монгол Улс 1368-1691|Монгол Улс]], [[Зүүнгар]], [[Хошуудын хант улс]], [[Хотгойд]]ын хант улс, [[Халимаг]]ийн хант улс, [[Моголистан]]]]

Дээд монголчууд нь баруун хойд [[Хятад]]ын Цинхай буюу монголоор [[Хөхнуур муж]]ид [[Төвөд үндэстэн|төвөд]], [[Хятад үндэстэн|хятад]] болон [[казахууд|казах]], [[Хотон (үндэстэн)|хуй]], [[салар]] үндэстэн лалын шашинтнуудын дунд аж төрдөг монголчууд юм. Тэдний ихэнх нь [[хошууд]] хүмүүс бол үлдсэн цөөнх нь [[халх]], [[цорос]], [[торгууд]]ууд юм.

Цинхай мужид [[Баянхар уул]], [[Голмуд]] хот (олон тооны гол мөрөн гэсэн утгатай), [[Цайдам]] гэх мэт монгол нэртэй газар усны нэр олон бий.

==Түүх==
===Хошуудын хант улс ===
{{Гол|Хошуудын хант улс}}
{{Загвар:Монголчуудын түүх}}

Хошуудын хант улс нь анх (1642-1716) 1642 онд хошуудын [[Гүш хаан]]ы Төвөдийн өндөрлөгт байгуулсан улс юм. Хошуудын улс байгуулагдсан нь шарын шашин Төвөд орныг эрхшээх эхлэл болсон. Хошуудын хант улсаас өмнө  Хүннү [[Цинхай]] мужийн зүүн хэсгийг, дараа нь [[Сяньби]]йн  угсааны [[Тугухунь]] улс Хөх нуурыг хэдэн зуун жил захирч байсан бөгөөд Тугухуний хил уртаашаа 1500 км, хойноос урагш 1000 км үргэлжилж байжээ. Тугухунь улсын сяньбичууд яваандаа монгор гэж нэрлэгдэх болсон бөгөөд Их Монгол Улс унасны дараа ноёд нь хятадын [[Мин улс]]ад дагаар оржээ. [[:en:Hexi Corridor|Хэсигийн]] уйгурууд 11-р зууны дунд үед Тангудын хаант улсын захиргаанд орж яваандаа Хөх нуур, Ганьсу орчмын бусад үндэстэнтэй холилдон [[шар югур]] үндэстнийг бүрэлдүүлсэн байна.

1509 онд Өмнөд Монголын нэгэн ноён өөрийн цэргийг авч Хөх нуур луу довтлон орж суурьшсан нь Их Монгол Улсаас хойш монголчууд Хөх нуур орчмыг захирах болсон анхны тохиолдол болжээ. 1566 оны Сэцэн гүний, 1573 онд Түмэдийн Алтан ханы цэргүүд нэмэгдэн ирж монголчуудын нөлөө Хөх нуур орчим улам бэхэжсэн байна. 1633 онд Хошуудын Гүш хааны цэрэг тэнд очсоноор Хошуудын улсын үндсийг тавьжээ. 1636 онд Гүүш хан [[:en:Kham|Камыг]], 1642 онд Төвөдийн төв хэсгийг эзэлснээр Хошуудын нөлөө Төвөдөд бүрэн тогтсон байна.

1637 онд [[Халх]]ын [[Цогт хунтайж]] [[Хөхнуур]]т хяналтаа тогтоогоод Төвөд рүү довтлох үед шарын шашны толгойлогч [[IV Банчинбогд]] болон [[5-р Далай лам|V Далай лам]] [[Хошууд]]ын удирдагч Төрбайхыг Төвөдөд морилохыг урьсан. Улмаар тус ондоо [[Ойрад]]ын цэрэг ирж Цогт хунтайжийн цэргийг бут цохин устгаснаар Төвөдөд хяналтаа тогтоох эхлэлийг тавьсан. 1641 онд Төрбайх Төвөдийн Замба хааныг довтолж ,1642 онд Замба хаан ялагдаж алагдсан. Үүний дараагаар Төрбайх бүх Төвөдийг эзэлж өөрөө Шигаце орчиыг хяналтдаа байлгаж, ууган хүү Даян ханаар [[Лхас]] орчмыг захируулжээ. Ийнхүү тэрээр Төвөдийн хаан болсон ба шарын шашныг  мандуулагч сахиус хэмээн алдаршжээ. Тэрбээр найман хүүтэй байсан ба тэд бүгд Хөхнуурт үлдэж хаант улсаа хамгаалах хүнд үүрэг хүлээсэн учраас түүхэнд найман тайш хэмээх нэрээр үлджээ. 1716 онд [[Зүүнгар]]ын цэрэг [[Төвөд]]ийг довтолсноор [[Лхазан хан]] алагдаж Хошуудын хант улс мөхсөн түүхтэй.

===Хошуудын хант улсын дараах үе ===
Ижил мөрний зүг нүүдэллэсэн Хошуудын зарим нь 1771 онд Торгуудын хамт [[Шинжаан]]гийн нутагт буцаж ирсэн нь өнөөгийн Хятадын Шинжаангийн хошууд нар юм. Энэхүү Хошуудын 1 хошуу Булган голын хавьд байсан агаад тэд өнөөгийн Монгол улсын [[Ховд]] аймгийн Булган сумын нэг багийг бүрдүүлдэг.

Манж нар XVIII зууны эхээр [[Хөхнуур муж|Хөх нуур]]ын Хошуудыг эрхэндээ оруулаад, 21 хошуу болгон зохион байгуулсан нь өнөөгийн Хятадын Хөх нуурын Хошууд юм. Түүнээс гадна Манжийн эрхшээлийн үед [[Алшаа аймаг|Алашан]]ы 1 хошуу, Шинжаангийн Бат сэтгэлт чуулганы 3 хошуу, Чин сэтгэлт чуулганы 1 хошуу нь Хошууд байв. Үүнээс гадна Цахарт Хошууд нар сууж байжээ.

Цахарын Хошууд, Хөх нуурын Хошуудын 21 хошууны засаг ноёд нь [[Гүш хаан]]ы 10 хөвгүүний угсааныхан юм. Харин Шинжаангийн Хошуудын 4 хошууны засаг ноёд нь Гүүш ханы ах Хүндлэн убашийн угсааныхан ажээ.

Алашаны Хошуудын засаг ноёд нь Гүш хааны ах Байбагас баатрын өргөмөл хүү Баян авхай Аюуш (бас Далай убаши гэдэг)-ийн ахмад хөвгүүн Баатар эрх жонон Хоролийн угсааныхан юм.

== Нутгийн хуваарь ==
Дээд монголчуудад [[Хошууд]] овог аймгийн 21 хошуу, [[Торгууд]] овог аймгийн 4 хошуу, [[Цорос]] овог аймгийн 2 хошуу, [[Хойд]] овог аймгийн 1 хошуу, [[Халх]] овог аймгийн 1 хошуу, [[Цагаан номун ханы хошуу]] багтдаг.

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|-
!№
!Хошууны нэр
!Товч нэр
!Байгуулагдсан
!Анхны засаг ноён
!Тайлбар
|-
|1
|[[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]]
|Хөхнуур вангийн хошуу
|1725
|Засаг, төрийн жүн ван Пунцагванжил
|
|-
|2
|[[Хошуудын баруун хойд хошуу]]
|Хөх бэйлын хошуу
|1725
|Засаг, төрийн бэйл Дашцэрэн
|
|-
|3
|[[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, хошууны бэйс Сономдаш
|
|-
|4
|[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, улсын түшээ гүн Галдандаш
|
|-
|5
|[[Хошуудын умард өмнө хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, улсад туслагч гүн Цэрэн
|
|-
|6
|[[Хошуудын өмнөд баруун гаран хойд хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, улсад туслагч гүн Норовпунцаг
|
|-
|7
|[[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Жигжиджав
|
|-
|8
|[[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цэрэннамжил
|
|-
|9
|[[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Ишдоржжав
|
|-
|10
|[[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Дамринсэвдэн
|
|-
|11
|[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, төрийн жүн ван Эрдэнэ-Эрхтогтонай
|
|-
|12
|[[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Равдан
|
|-
|13
|[[Хошуудын зүүн дээд хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Жаб
|
|-
|14
|[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, улсад туслагч гүн Лувсанцагаан
|
|-
|15
|[[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Харгас
|
|-
|16
|[[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сэвдэн-бошигт
|
|-
|17
|[[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, хошууны бэйс Дамба
|
|-
|18
|[[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, хошой чин ван Цагаанданзан
|
|-
|19
|[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]]
| 
|1731
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цагаанравдан
|
|-
|20
|[[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Равданжамц
|
|-
|21
|[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]]
| 
|1746
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цэрэндорж
| 1806 онд хүчингүй болсон
|-
|22
|[[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]]
| 
|1724
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Данзан
| 
|-
|23
|[[Торгуудын баруун хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сэтэрбум
| 
|-
|24
|[[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сономравдандорж
| 
|-
|25
|[[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]]
| 
|1731
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Даржаа
| 
|-
|26
|[[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, төрийн жүн ван Сэвдэнжал
| 
|-
|27
|[[Цоросын умард дундад хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, улсад туслагч гүн Равдан
| 
|-
|28
|[[Хойдын өмнө хошуу]]
| 
|1725
|Засаг, улсад туслагч гүн Гүнгэ
| 
|-
|29
|[[Халхын өмнөд баруун хошуу]]
| 
|1765
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Дашдондов
| 
|-
|30
|[[Цагаан номун ханы хошуу]]
| 
|1705
| [[Цагаан номун хан хутагт]] III
| Цагаан номун хан хутагтын шавь
|-
|}

==Нэмж унших ==
*[[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь]]
*[[Төвөдийн түүх]]

== Цахим холбоос ==
*[https://web.archive.org/web/20130322081724/http://mdokhams.gmxhome.de/Amdo.pdf Amdo]

[[Ангилал:Ойрад]]</text>
      <sha1>0l0acv6810tfid8gwja283phqevhjzj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Казах–Зүүнгарын дайнууд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37154</id>
    <revision>
      <id>854564</id>
      <parentid>854561</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T12:17:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>854564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62193" sha1="crdlj49mt7um59z22887d4tqijl20a0" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Казах–Зүүнгарын дайнууд
| date              = 1634–1741
| place             = [[Казахын ханлиг]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| result            = Үр дүнгүй
| combatant1        = {{flag|Казахын ханлиг}}
| combatant2        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| commander1        = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Янгир хаан]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Тавак хаан]]&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Кайп хан]]&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}}
| commander2        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] &lt;br /&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]&lt;br /&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]]
}}

'''Казах–Зүүнгарын дайнууд''' нь 17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн [[Казахууд|Казах жузууд]] ([[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] гурван овгийн холбоо) болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар хаант улсын]] хоорондох цуврал цэргийн мөргөлдөөн байв. Казахууд болон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] (Удалгүй Зүүнгарууд) хоорондох мөргөлдөөн 16-р зууны эхний хагасаас 18-р зууны сүүл үе хүртэл үргэлжилсэн байна. Хоёр үндэстэн хожим нь [[Чин улс|Чин гүрний]] эсрэг, ялангуяа [[Арван Их аян дайн|Арван Их аян дайны]] үеэр [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайнд]] тулалдсан бөгөөд хоёр үндэстэн бие биенээсээ бодит давуу тал эсвэл урт хугацааны үр дагавар авч чадаагүй юм.

== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадууд Узбекүүд рүү довтлов ===
{{Main|Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд}}
15-р зуунд [[Ойрадууд]] буюу саяхан өөрийн улс [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] байгуулсан Баруун Монголын ард түмэн одоогийн [[Казахстан|Казахстаны]] нутаг дэвсгэрт тэлэлтээ эхлүүлжээ. Ойрадууд [[Долоон ус|Долоон Ус]] дахь гол худалдааны замууд болон үржил шимтэй газар тариалангийн баянбүрдүүдийг хянах зорилготой байсан бөгөөд Төв Ази руу, ялангуяа [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] захирдаг [[Узбекийн хант улс|Узбекийн хант улсын]] эсрэг удаа дараа довтолсон. 1452,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1455,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457{{sfn|Barthold|1956|p=148}} онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] хоёр хүү, Амасанж тайж ба Өч Төмөр нарын удирдлага дор Ойрадууд Узбекийн хант улс руу [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд|довтлов]]. Ойрадууд Чу голыг гатлахдаа Абулхайр хааныг ялж, [[Сырдарья]] голын бүс нутгийн томоохон хотуудыг эзлэн авч чаджээ. Үүнд [[Сигнак]], [[Ташкент]] хотууд багтжээ.{{sfn|Bregel|2003|p=44}}{{Sfn|Atygaev|2023|p=106}} Ялагдлын дараа Абулхайр хан [[Түркистан|Туркистаныг]] түр орхин Дешт-и-Кипчакийн тал нутаг руу буцаж, хожим нь 1460 онд Сырдарья мужид дахин гарч ирэв.{{Sfn|Bregel|2003|p=44}}

==== Казахын ханлигийн байгуулалт ====
Улс төрийн тогтворгүй байдлын энэ үед Төрийн эзэнт гүрний хоёр Чингисийн султан болох Жанибек хан, Керей хан нар Абулхайрын засаглалд сэтгэл дундуур байсан тул дагалдагчдаа зүүн тийш Долоон ус рүү дагуулж, [[Моголистан|Моголистанд]] суурьшжээ. Тэнд тэд 1465 онд Казахын ханлигийг байгуулжээ. Узбекийн хант улсаас салсан тэдний дагалдагчдыг анх &quot;Узбек казакууд&quot; (Түрэг хэлний qazaq буюу &quot;чөлөөт&quot; гэсэн утгатай) гэж нэрлэдэг байжээ.{{Sfn|Dughlat|1969|p=fols. 37a, 386}} хожим [[казахууд]] (qazaqtar) гэж нэрлэгдэх болсон.

=== Казах–Ойрадын дайнууд ===
16-р зууны эхэн үед казах, ойрадуудын харилцаа суларсан байв. Энэ нь Ойрадуудыг Сырдарийн хот, суурин руу довтлохыг оролдоход хүргэсэн. Керей хаан, [[Тайр хаан|Тайр хааны]] удирдлаган дор казахууд Ойрадуудтай тулалдаж, Долоон усын бүс нутагт цайз барьсан.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1552 он гэхэд Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдийн]] [[Алтан хан|Алтан ханд]] [[Хархорум|Хэлин]] хот болон [[Хангайн нуруу|Хангайн нуруугаа]] алдсан тул хөөгдсөн,{{Sfn|Adle|2003|p=143}} Энэ нь Ойрадуудыг Казахын бэлчээр болох [[Эрчис мөрөн|Эрчис]], [[Или мөрөн|Или]], Чу, Талас голууд руу хөөхөд хүргэсэн.{{Sfn|Adle|2003|pp=154–155}} [[Шигай хаан|Шигай хааны]] хүү Тауекел Султаны удирдлаган дор казахууд Ойрадуудыг довтолсон боловч Ойрадуудад ялагдсан. Хожим нь Ойрадууд 1552–1556 онд Казах хаант улсад их хэмжээний хүчээр довтолсон.{{Sfn|Barthold|1956|p=170}} Учир нь энэ нь Тауекелийг Ташкент руу явахад хүргэсэн. Тауекел Ташкентын захирагч Науруз Ахмедтай холбоо тогтоохыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч тэрээр Ойрадуудыг өөрсөдтэйгөө төстэй арван хан ч ялж чадахгүй гэж мэдэгдэж, хүсэлтийг нь татгалзсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=159}} Ойрадын томоохон хүч Науруз Ахмедыг холбоотноос татгалзахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=110}} 

1560-аад оны үед Ойрадууд Дорнод руу чиглэсэн дарамт шахалт нэмэгдсэний улмаас улам бүр зугтжээ. [[Дөрвөд]], [[Торгууд]] аймгууд Эрчис мөрөн болон, [[Ишим гол]] руу нүүж ирсэн бол [[Хошууд]], [[Цорос]] аймгууд Долоон ус руу нүүжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=112}} Казахын ханлигийн [[Хакназар хаан]] мөн Долоон усыг эзлэхийн тулд Моголистаны эсрэг дайн зарласан. Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Моголтой холбоо тогтоож, Моголистанд туслахаар хөндлөнгөөс оролцсон. Могол–Ойрадын эвсэл Казах армийг няцааж, Моголистанд Жетисугийн бүс нутгийг аюулгүй болгоход нь тусалж чадсан боловч Ойрадууд 1570-аад оны сүүлээр тус бүс нутгийг эзэлсэн. Зарим Ойрадууд удалгүй 1570-аад онд Казахуудад захирагджээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}

Шигай хааны өөр нэг хүү Ондан баатар мөн Ойрадуудтай тулалдсан бөгөөд энэ нь түүнийг ялагдал хүлээлгэсэн. Түүнийг нас барсны дараа Туркистан хотод оршуулагджээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=112–113}} Гэсэн хэдий ч Ойрадын ноёд 1590-ээд онд казахуудад дахин захирагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=101}} 16-р зууны эцэс гэхэд [[Тауекел хаан]] өөрийн ах Шахмахетыг Ойрадын захирагчаар томилжээ.{{Sfn|Atygaev|2005|p=113}} Ойрадууд казахуудад [[Казахууд Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэх|Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэхд]] нь тусалсан. Тауекел хаан нас барсны дараа Ойрадууд Казахуудын эрхшээлийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, Хойд Казахстан болон Баруун Өмнөд Сибирь рүү нүүдэллэж эхэлсэн бөгөөд Ногай болон Казах хаадуудын хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=114}} Ойрадууд мөн бэлчээрийн газар эзэмшиж чадахгүй байсан тул хүнсний хангамж мэдэгдэхүйц буурсан тул Оросын цайзууд байгуулснаар саад болж байв.{{Sfn|Atygaev|2005|p=115}}

1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 

Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 

1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}}

1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн Далай баатар, Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 

1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу &quot;салхи шиг хурдан&quot; гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. 

Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 

1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} Эдгээр цуврал мөргөлдөөнөөс үл хамааран Ойрад болон Казахууд ихэвчлэн найрсаг харилцаатай байсан бөгөөд ялангуяа [[Бухарын хант улс]] болон [[Сефевийн улс|Сефевийн улсийн]] эсрэг байв.{{Sfn|Atygaev|2023|p=109}}

=== Зүүнгарын байгуулалт ===
1630-аад оны дунд үед Өмнөд болон Баруун [[Сибирь|Сибирийн]] өргөн уудам нутгаар нүүдэллэн ирсэн Ойрадууд Цорос овгийн Хархулын удирдлага дор нэгдэж эхэлсэн. Ойрадын овог аймгуудын дундах энэ бүлгийг &quot;Зүүнгар&quot; буюу [[Зүүнгарын ард түмэн]] гэж нэрлэдэг байв. 1634 онд [[Хархул|Хархулыг]] нас барсны дараа түүний хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] удирдаж эхэлсэн. 1638 онд Далай лам түүнд &quot;баатар хунтайж&quot; цол олгосон. 1635 оныг Төв Азийн угсаатны улс төрийн газрын зураг дээр Монгол хэлтэй нүүдэлчдийн шинэ бөгөөд хүчирхэг улс болох [[Зүүнгарын Хаант Улс]] гарч ирсэн анхны жил гэж үздэг. Оросын түүхч [[Василий Бартольд]] үүнийг &quot;Төв Азийн сүүлчийн агуу нүүдэлчин эзэнт гүрэн&quot; гэж үздэг байв.{{sfn|Atygaev|2025|p=347}}

16-р зууны сүүлч, 17-р зууны эхэн үед [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] дотоод хуваагдал нь түүний байр суурийг сулруулж, 17-р зууны эхээр байгуулагдсан шинэ бүс нутгийн гүрэн болох Казахын ханлигийн өсөлтөд хувь нэмэр оруулсан. Казах, Зүүнгарын хоорондох мөргөлдөөний эхний үе шат нь Зүүнгар улс байгуулагдсаны дараахан 1635 онд эхэлсэн.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}}

== Эрдэнэбаатар хунтайжын казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ==
Зүүнгарын хаант улсын захирагч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] казах нутаг руу цэргийн томоохон аян дайн эхлүүлэв. 1635 онд казахуудтай хийсэн дайны үеэр Султан [[Салкам Янгир хаан|Янгирыг]] олзолжээ.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}}{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Тэрээр удалгүй 1640 онд Казахын нутаг руу Зүүнгарын хоёр дахь аян дайн эхлүүлжээ. Энэ удаад Зүүнгарын феодал ноёдын хувьд ч амжилттай болж, [[Иссык-Кул|Иссык-Кул нуур]] болон Чу голын хооронд 16,000 казак-киргизийн Токмакийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219–220}}

Турсун Султановын хэлснээр Жангирын ичгүүртэй олзлолт түүнийг Зүүнгарын эвлэршгүй дайсан болгосон бөгөөд тэрээр үлдсэн амьдралаа тэдэнтэй тулалдахад зориулсан юм. Энэ тэмцэлд Янгир хувийн эр зориг, цэргийн авьяас чадвараа харуулж, нэр нь алдаршсан. Түүний эр зориг, цэргийн амжилтын төлөө ард түмэн түүнийг &quot;''Салкам Янгир хаан''&quot; гэж хочилдог байжээ.

1643 онд Эрдэнэбаатар хунтайжын удирдсан арми [[Долоон ус]] руу довтлов. [[Орбулагийн тулаан]] [[Или мөрөн]] дээрх Орбулагийн голын хавцалд болжээ. Янгир хааны удирдсан 600 казах дайчид 25,000-50,000 хүнтэй Зүүнгарын армийг нарийхан уулын даваанд хэсэг хугацаанд саатуулжээ. Зүүнгарууд тал нутагт хүрсний дараа, [[Самарканд|Самаркандын]] [[Эмир]], [[Ялангтош Баходир|Ялангтош Баходирын]] авчирсан 20,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй тусламжийн армитай тулалдсан. Зүүнгарын армийг зогсоож, Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгар руу буцсан.{{Sfn|Burton|1997|p=220}} Энэ бүтэлгүйтэл нь Эрдэнэбаатар хунтайж аян дайныг дэмжээгүй хүмүүсийг шийтгэхэд хүргэсэн бөгөөд энэ нь Зүүнгарын хаант улсад дотоод үймээн самуун дэгдээсэн юм. Тэрээр мөн казахуудын эсрэг [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] [[Халимаг ястан|Халимагуудтай]] хамтарсан аян дайн зохион байгуулахыг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=45}}

Салкам Янгир хааныг 17 настай [[Хошууд]] тайж, [[Галдмаа баатар]] хөнөөсөн.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Тэрээр хожим нь Зүүнгарууд Галдмаа баатрын удирдлаган дор  Чу, Талас гол дээр Бухарын тусламжийн хүчийг ялж, 1658 онд Абушухер нояныг алжээ. Казахын ханлиг болон Зүүнгарын хаант улсын хил хязгаарыг Аягоз голоос Талас гол хүртэл нэгтгэсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=138}}

== Галдан бошигт хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ==
[[Файл:Statue_of_Galdan_Boshughtu_Khan.jpg|thumb|Монгол улсын [[Архангай аймаг]] дахь [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]]
1652 онд [[Салкам Янгир хаан]] нас барсны дараа түүний хүү Тавак түүнийг залгамжилж, Казахын хаант улсын хаан болж, удалгүй Зүүнгар &quot;Цэцэн&quot; хунтайж [[Сэнгэ|Сэнгэтэй]] найрсаг харилцаа тогтоожээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139-140}} Тэрээр мөн 1653 онд аав [[Эрдэни Батур]]-аа залгамжилжээ. Сэнгэ 1661 онд түүний эцэг нэгт ах Чечень тайжи, Зотов Батур нарын хоорондох иргэний дайны улмаас засгийн эрхэнд гарчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Сэнгэ казахуудын төлөө [[Оросын хаант улс|Оросууд]] болон [[Халх Монголчууд]]-ын эсрэг [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөнд]] илүү их сонирхолтой байсан бөгөөд тэрээр Енисейг эзлэн түрэмгийлж, [[Енисей мөрөн|Енисей мөрнийг]] эзлэн авчээ. Энэхүү байлдан дагуулал нь [[Сибирь|Өмнөд Сибирьд]] оршин сууж байсан [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] эзлэн түрэмгийлж, Алтан хант аймаг устгахад хүргэсэн.{{Sfn|Boronin|2002|pp=82-83}}

Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд &quot;''Бошигт хаан&quot;'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр 1679–1680 онуудад [[Зүүнгарын Алтишахрыг эзлэн түрэмгийлэх]] ажиллагааг удирдан Зүүнгарын ханлигийг өргөжүүлэх ажлыг үргэлжлүүлсэн. Удалгүй тэрээр Мусульман үндэстэнд [[Ламаизм]] тулган, Долоон ус нутгийг эргүүлэн авахын тулд Казахын ханлигийг довтлов.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}}

Учир нь Сэнгийн үхлийн үеэр Тауке хаан Сэнгэгийн үхлийн боломжийг ашиглан Долоон усыг эргүүлэн эзлэн авч, 80,000 орчим цэрэгтэй дайчилжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Удалгүй казахууд Долоон усны бүс нутгийг өөртөө нэгтгэв.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139-140}}

1681 онд Галдан бошигт хаан Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу аян дайнаа эхлүүлжээ. Эцэст нь Галдан [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотод иржээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=140}} Тэрээр 1681 онд Сайрам хотыг бүслэх оролдлого хийсэн боловч бүтэлгүйтэж, хожим нь 1683 онд Сайрамыг дахин бүслэх оролдлого хийсэн боловч дахин бүтэлгүйтжээ.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} Гэсэн хэдий ч тэрээр хоёр казах султаныг [[Дайны олзлогдогч]] болгон барьж чадсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=141}} 1684 онд Галданы жанжин [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Сайрам хотыг амжилттай эзэлж, Галдан тус хотод сайд болон цэргийн хүч томилсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=141-142}} Гэсэн хэдий ч Сайрамын иргэд удалгүй [[Хувьсгал|бослого гаргаж]] Зүүнгарын гарнизоныг устгасан. Энэ нь Галдан буцаж ирээд хотыг эргүүлэн эзлэхэд хүргэсэн бөгөөд үүнийг дээрэм гэж мэдээлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} 

Галдан хожим нь [[Ташкент]] хот руу довтлохоо үргэлжлүүлэв,{{Sfn|Adle|2003|p=149}} энэ хот өөрөө Галданд бууж өгснөөр сүйрлээс аврагдсан. Гэсэн хэдий ч Тавак хотод үлдсэн тул [[Түркистан|Туркистаныг]] эзлээгүй. Мөргөлдөөний үеэр Тавак хааны хүүг баривчилж, [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашинд]] оруулахаар [[Лхас]] руу илгээв.{{sfn|Moiseev|2001|pages=51–52}} Галдан бошигт хаан мөн 1682–1685 онуудад Киргизүүд болон Фергана хөндийд амьдардаг хүмүүсийн эсрэг дайн удирдаж байжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Энэхүү мөргөлдөөн нь мөн Бараба Татаруудыг эзлэн түрэмгийлж, тэдэнд ясак ногдуулахад хүргэсэн. Бараба Татаруудыг Ортодокс Христийн шашин болгон хувиргаж, Зүүнгаруудад хүндэтгэл үзүүлэхгүй байх шалтаг олохын тулд Оросын харьяат болсон.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

Энэхүү аян дайн нь Зүүнгаруудад нүүдэлчин мал аж ахуйн уламжлалаасаа болж үр тариа авах боломжгүй байсан тул үр тариа авах боломжийг олгосон юм. Амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны тогтолцоог шаардах боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэх шаардлагатай байв.{{Sfn|Haines|2017|p=181}} 

Галдан бошигт хаан орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлыг бууруулахтай холбоотойгоор [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз|Дөчин дөрвөн хоёрын их цаазыг]] өргөжүүлснээр Галдан мөн тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд энэ нь голчлон төлбөр хураах, зардлыг тооцохгүй байх зорилготой байв.{{Sfn|Haines|2017|p=182}} Энэ нь мөн Долоон ус нутагт маргаангүй Зүүнгарын ноёрхолд хүргэсэн бөгөөд,{{Sfn|Bartold|1956|p=161}} үүнийг үр дүнтэйгээр нэгтгэсэн.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Haines|2017|pp=181–182}}

Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд]]-ыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тауке хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юунд ч халдаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Галдан хожим нь Казахстанаас гарч, 1687 онд Халх Монголчууд руу довтолсон бөгөөд энэ үед Халх Монголын ноёд Долоннуур мужид [[Чин улс|Чин улсад]] захирагдаж, дараа нь Чин улсын хаан, Кангси Зүүнгарууд эсрэг [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайнд]] нэгджээ. 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдаж, түүний эхнэр болох [[Ану хатан]] нас баржээ. Тэрээр түүнийг аврахыг оролдсон боловч тулалдаанд алагджээ.{{Sfn|Martha|2003|p=110}} Галдан 1697 онд [[Алтайн нуруу]] руу ухарч, [[Ховд хот]]-ын ойролцоо замдаа нас баржээ.

Энэ нь Тауке хаанд 1687 онд Зүүнгарын эсрэг аян дайн хийхэд бэлтгэх боломжийг олгосон бөгөөд тэрээр мөн Бухараас 10,000 орчим цэргийг дэмжиж байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Энэ нь Зүүнгарыг няцаах амжилттай аян дайн хийх боломжийг олгосон бөгөөд тэд аль газрыг няцааж чадсан нь тодорхойгүй байв.{{Sfn|Atygaev|2023|p=143}}

== Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ==

=== 1698–1703 ===
18-р зууны эхээр Казахстаны өмнөд хэсгийн баянбүрд, худалдаа, гар урлалын төвүүдийг хянахын тулд казах холбоод болон Зүүнгарын хаан [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] цэргүүдийн хооронд тэмцэл өрнөж, 1698 онд 40,000 хүнтэй Зүүнгарын арми Чу, Талас голуудаар тэнүүчилж байсан [[Ахлах Жүз|Ахлах Жүзийг]] ялжээ. Хэдэн мянган хүн алагдаж, 10,000 олзлогдов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Бас Тэнгиз нуурд хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл [[Долоон ус]] болон [[Ташкент|Ташкентийг]] хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 

Цэвээнравдан хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланд]] бичсэн захидалдаа казахуудын эсрэг хийсэн дайнаа зөвтгөсөн. Тэрээр:

# Тавак Галданы цэргүүдэд олзлогдсон хүүгээ буцааж өгөхийг шаардсан; Цэвээнравдан хаан зөвшөөрч, түүнийг 500 цэрэгтэй харуултайгаар гэрт нь илгээсэн боловч Тавак харуулуудыг алж, Үерхудэ баатар тайж болон 100 гаруй [[Алтайн Урианхай|Урианхайчуудыг]] гэр бүлийнхэнтэй нь хамт барьцаалсан,
# Казахууд Зүүнгарын хаанд гэрлэсэн [[Аюук хан|Аюук ханы]] охины (Сэтэржав) цуваа руу дайрсан,
# Цэвээнравдан хааны буцаж ирсэн худалдаачдыг казах дээрэмчид дээрэмдэж, дээрэмдсэн,

гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} 

1702 онд казахууд 1698 оны довтолгоонд хариу цохилт өгч, мөн Халимаг, Зүүнгар руу довтолсон боловч энэ аян дайн бүтэлгүйтсэн. 1703 онд Тавак хан, [[Кайп хан]] нар гал зогсоох хэлэлцээр хийхээр элчин сайд илгээжээ. Тохиролцоонд хүрсэн эсэх нь тодорхойгүй байгаа ч дараагийн жилүүдэд томоохон мөргөлдөөн болоогүй.{{sfn|Moiseev|1991|pp=64–65}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}

=== 1708–1712 ===
1708 онд Зүүнгарын цөөн тооны хүч Ахмад Жүзийн нутаг дэвсгэрт довтлон орж, казахууд Ташкент руу ухарчээ. Зүүнгарын цэргийн давшилтын ангиуд Төв Казахстаны Сарысу голд хүрчээ. Энэ нь Казахын анхны [[хуралдай]] 1710 оны зун Каракумд болоход хүргэсэн. Курултай [[Богенбай баатар|Богенбай баатрыг]] Казахын цэргийн даргаар томилохоор шийджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=66}}{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} Богенбай 1711–1712 онд болсон цуврал тулалдаанд Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}

=== 1712 оны дараах ===
1713–1714 оны хооронд Зүүнгарууд казахуудад томоохон ялагдал хүлээв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} 1716 онд Зүүнгарын ханлигт байсан Чин улсын дипломатч Бао Жу Энх амгаланд дараах байдлаар мэдээлжээ:{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}}
{{Quote|Гурав дахь жилдээ Хазакууд [Казахууд] довтлох ажиллагаа явуулж, хил орчмын олон сууринг бүрэн сүйтгэж, олон хүнийг алж, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг олзлон авчээ... Өнгөрсөн жил гурван мянган цэрэгтэй тэдний эсрэг зогсож байсан Зайсангийн хунтайж Дулер [Дугар] ялагдаж, их хэмжээний хохирол амсаж буцаж ирэв.|Бао Жу{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}}}}
1714 онд [[Абулхайр хаан|Абулхайрын]] удирдлаган дор казахууд Зүүнгарын хаант улсын хил рүү довтлов. Үүний хариуд Цэван Рабтан [[Тянь Шань]] дахь [[Киргизийн ард түмэн|Киргизүүд]]-ийн нутгаар дамжуулан үйл ажиллагаа явуулж эхлэв.{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}} Цэвээнравдан хаан хоёр хүүгээ Шар ус, руу Зайсан нуур илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}

1715 онд Чин улсын эзэн хаан Зүүнгарын хааныг &quot;шийтгэх&quot; саналыг Киргиз, Казах улсын удирдагчдад хандан гаргажээ. Киргиз, Казахууд Зүүн Туркестанд идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн боловч Зүүнгарууд эдгээр мөргөлдөөнийг тэсвэрлэж чадсан юм.{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=128}} 1716 онд  Казахын цэргүүд [[Или мөрөн]] дээрх [[Цорос|Цоросын]] нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 

Дараа нь Казахын цэрэг Зүүнгарын эсрэг дахин нэг дайн эхлүүлсэн боловч бүтэлгүйтсэн. Кайп хан, Абулхайр хааны хоорондох санал зөрөлдөөний улмаас казахууд хохирол амсаж, ухарчээ. Энэ үед Казахын удирдагчид Сибирийн захирагч М.П. Гагаринтай Зүүнгарын эсрэг хамтарсан ажиллагаа явуулах талаар хэлэлцээр хийж эхэлсэн. Гэсэн хэдий ч Сибирийн засаг захиргаа эсэргүүцлийг дэмжиж байсан ч Казах–Оросын бүрэн хэмжээний цэргийн холбооноос зайлсхийж байв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 

1717 онд Кайп, Абул Хайр нар Гагарины Зүүнгарын тэлэлтийн талаар анхааруулсан захидлуудаас хэсэгчлэн нөлөөлсөн [[Их Петр|I Петр]]-тэй Зүүнгарын эсрэг эвсэл байгуулахыг оролдсон. Оросын засгийн газар Зүүнгарын хаант улсын эсрэг хамтарсан аян дайн хийхийг дэмжээгүй бөгөөд үүнийг Чин гүрний өсөн нэмэгдэж буй хүч чадлын эсрэг жин гэж үзэж, энх тайвнаар нэгтгэх боломжийг илүүд үзсэн. Үүний үр дүнд Санкт-Петербург ерөнхий дэмжлэгээр хязгаарлагдаж, цэргийн тусламжийн талаар тодорхой амлалт өгөөгүй.{{sfn|Erofeeva|2007|p=155}}

Мөн онд Зүүнгарын цэргүүд [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулаанд]] 30,000 хүнтэй казах цэргийг{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} ялсан. Зүүнгарууд нэмэлт хүч иртэл байр сууриа хадгалахын тулд модон шуудуу, бэхлэлт босгосон. Дараа нь 1,500 орчим хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй нэмэлт хүч ирж, Казахын армийг ялав.{{Sfn|Кушкумбаев|2001|p=127}} 1718 оны хавар Зүүнгарууд [[Долоон ус|Долоон усаас]] [[Арыс (гол)|Арыс]] болон Чаян голууд руу хурдан довтлон, Казах хаадын төв байр болох Туркистаныг эзлэхийг эрэлхийлэв. Хэд хэдэн тулалдаан болж, Зүүнгарууд &quot;Казах ордныг бут цохисон&quot; гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}}

[[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] эхэлсний дараа Зүүнгарын довтолгоо дуусав. Энэ нь казахуудад газар нутгаа эргүүлэн авч, 3000 орчим Зүүнгарын олзлогдогчийг олзлох боломжийг олгосон юм. Зүүнгарын хаант улсад суугаа Оросын элчин сайд И.Д. Чередов 1720 онд &quot;Казакийн ордон ойртож, гурван мянга орчим хүнийг олзлон авч явсан&quot; гэж мэдээлсэн.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=21}}

=== 1723–1730 ===
== Галданцэрэн хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ==

=== 1739 оноос өмнөх ===

=== 1739–1741 ===
== Үр дагавар ==
[[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай султанд]] зориулсан 2000 оны марк.]]
1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа иргэний дайн эхлэв. [[Аблай султан]] [[Амарсанаа]], [[Даваач]] нарыг [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] удирдсан довтолгооноос хамгаалсан.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд  руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар [[Хошууд]], Дөрвөд болон [[Хойд|Хойдуудад]] нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайны]] улмаас хоёр улс нэгдсэн дайсны эсрэг анхны бөгөөд цорын ганц удаа нэг тугийн дор нэгтгэж чадсан юм. 
[[Файл:东归英雄纪念塔.jpg|left|thumb|201x201px|[[Хорол хот]] дахь [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хаан]] [[Убаши]] хааны хөшөө.]]
1771 онд [[Убаши|Убаши хааны]] удирдлаган дор Ижил мөрний Халимагууд хуучин [[Зүүнгар нутаг]] руу олон нийтийн нүүдэл хийж, улс орноо сэргээхийг зорьжээ. Уран зохиолд ойролцоогоор 100,000 хүн буюу Ижил мөрний Халимаг хүн амын дөрөвний гурвыг нь дурдсан байдаг. Үлдсэн хүмүүсийн ихэнх нь нүүдлийг эсэргүүцсэн Дөрвөдүүд байв. 1771 оны дунд үе гэхэд цагаачид Балхаш нуурын бүс нутагт хүрч, хүнд нөхцөл байдал, өлсгөлөн, өвчин эмгэг, дайралтаас болж их хэмжээний хохирол амссан байв. Тэд хожим Чин улсын нутаг дэвсгэрт орж, Чин улсын харьяат болсон.{{sfn|Adle|2003|p=152}}

==Мөн үзэх ==

* [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Казахын Хант Улс|Казахын хаант улс]]
* [[Халимагийн хант улс]]

==Урлагийн бүтээлүүд==

* [[Аблай султан|Аблай хааны]] залуу насыг өгүүлсэн 2005 оны казах түүхэн туульсын кино болох &quot;Nomad&quot;.

* 2011 оны казах түүхэн драмын кино болох &quot;Myn Bala&quot;. Казакууд болон Зүүнгарын хоорондох 1729 оны дайны үеэр өрнөдөг.

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===
{{refbegin}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2013 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO |isbn=978-8120820463 |edition=5th |ref={{harvid|Adle|2003}}}}
* {{cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |publisher=Chulunbatyn Altangerel |pages=107, 641 |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world |ref={{harvid|Altangerel|n.d.}}}}
* {{cite book |last=Apollova |first=N. G. |title=The Economic and Political Relations of Kazakhstan with Russia |publisher=Academy of Sciences |year=1960 |page=89 |ref={{harvid|Apollova|1960}}}}
* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries |ref={{harvid|Atygaev|2023}}}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}}
* {{cite journal |last=Besprozvannykh |first=E. L. |year=2003 |title=Китайские документы о принятии волжских калмыков в цинское подданство |trans-title=Chinese documents on the acceptance of the Volga Kalmyks into Qing subjecthood |url=https://cyberleninka.ru/article/n/kitayskie-dokumenty-o-prinyatii-volzhskih-kalmykov-v-tsinskoe-poddanstvo |journal=Вестник Калмыцкого университета |language=ru |ref={{harvid|Besprozvannykh|2003}}}}
* {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}}
* {{cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Relations between Mongolia and Central Asia in the 17th and 18th centuries |publisher=Science. Editorial office of Eastern Literature (publishing house) |year=1979 |page=32 |language=ru |ref={{harvid|Chimitdorzhiev|1979}}}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}}
* {{cite journal |last=Haines |first=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676–1745) |url=https://muse.jhu.edu/article/685819 |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |volume=51 |pages=170–185 |doi=10.1353/mng.2017.0008 |ref={{harvid|Haines|2017}}}}
* {{cite web |date=30 March 2021 |title=Убаши-хан: судить нельзя простить |url=https://halmgynn.ru/12527-ubashi-han-sudit-nelzya-prostit.html |website=halmgynn.ru |language=ru |ref={{harvid|Halmgynn|2021}}}}
* {{cite book |last=Hummel |first=Arthur W. |title=Eminent Chinese of the Qing Period |publisher=Berkshire Publishing Group |year=2017 |isbn=9781614728498 |page=601 |ref={{harvid|Hummel|2017}}}}
* {{Cite journal |last=Galiev |first=V. Z |date=2013 |title=Усиление борьбы казахского народа против Джунгарской агрессии в начале XVIII века. |journal=Усиление борьбы казахского народа против Джунгарской агрессии в начале XVIII века. |volume=1 |issn=1814-6961 |trans-quote=Strengthening the struggle of the Kazakh people against the Dzungarian aggression at the beginning of the 18th century}}
* {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}}
* {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |ref={{harvid|Kadyrbaev|2023}}}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90_%D0%9A_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_2001_182_%D1%81 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Kushkumbaev|2001}}}}
* {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |publisher=Nauka |year=1983 |place=Novosibirsk |pages=18, 128 |language=ru |ref={{harvid|Kuznetsov|1983}}}}
* {{cite book |last1=Martha |first1=Avery |title=The Tea Road: China and Russia Meet Across the Steppe |date=2003 |publisher=五洲传播出版社 |isbn=7508503805 |pages=206}}
* {{Cite book |last=Massanov |first=N.E |title=Роль номадов евразийских степей в развитии мирового военного искусства. Научные чтения памяти Н.Э. Масанова |date=22–23 April 2010 |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |isbn=9965-23-301-2 |location=Almaty |pages=400+ |language=ru |trans-title=The Role of Nomads of the Eurasian Steppes in the Development of World Military Art: Scientific Readings in Commemoration of N. E. Massanov}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Moiseev|1991}}}}
* {{cite web |title=Судьба калмыцкого ханства после «пыльного похода» в XVIII веке |url=https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719172819/https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-date=2023-07-19 |access-date=2023-07-19 |language=ru |ref={{harvid|Polessu|n.d.}}}}
* {{cite book |last=Pozdneev |first=A. M. |title=Образцы народной литературы монгольских племён. Вып. I |date=1880 |publisher=A. M. Pozdneev |pages=148 |language=ru |trans-title=Examples of Folk Literature of the Mongolian Tribes. Issue 1 |ref={{harvid|Pozdneev|1880}}}}
* {{Cite book |last=Smith |first=Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History Of Tibetan Nationalism And Sino-tibetan Relations |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |year=1997 |isbn=978-0-8133-3280-2}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{cite book |last1=Tompiev |first1=Maral |title=Эпоха обретения границ |last2=Uali |first2=Murat |year=2015 |place=Almaty |page=210 |language=ru |trans-title=The era of gaining borders |ref={{harvid|Tompiev|Uali|2015}}}}
* {{cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=Ordabasy Kurultai |publisher=Kazakh encyclopedias |year=2006 |location=Almaty |pages=221–222 |ref={{harvid|Unknown|2006}}}}
* {{cite web |title=From the history of Kazakhstan in the 18th century |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm |website=vostlit.info |language=ru |ref={{harvid|Vostlit|n.d.}}}}
*{{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}}
*{{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}}
{{refend}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
[[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]]</text>
      <sha1>crdlj49mt7um59z22887d4tqijl20a0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854565</id>
      <parentid>854564</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T12:19:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>854565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62193" sha1="os3uap6tlzrglsck0ehhihi111ddzkx" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Казах–Зүүнгарын дайнууд
| date              = 1634–1741
| place             = [[Казахын ханлиг]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| result            = Үр дүнгүй
| combatant1        = {{flag|Казахын ханлиг}}
| combatant2        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| commander1        = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Янгир хаан]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Тавак хаан]]&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Кайп хан]]&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}}
| commander2        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] &lt;br /&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]&lt;br /&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]]
}}

'''Казах–Зүүнгарын дайнууд''' нь 17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн [[Казахууд|Казах жузууд]] ([[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] гурван овгийн холбоо) болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар хаант улсын]] хоорондох цуврал цэргийн мөргөлдөөн байв. Казахууд болон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] (Удалгүй Зүүнгарууд) хоорондох мөргөлдөөн 16-р зууны эхний хагасаас 18-р зууны сүүл үе хүртэл үргэлжилсэн байна. Хоёр үндэстэн хожим нь [[Чин улс|Чин гүрний]] эсрэг, ялангуяа [[Арван Их аян дайн|Арван Их аян дайны]] үеэр [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайнд]] тулалдсан бөгөөд хоёр үндэстэн бие биенээсээ бодит давуу тал эсвэл урт хугацааны үр дагавар авч чадаагүй юм.

== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадууд Узбекүүд рүү довтлов ===
{{Main|Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд}}
15-р зуунд [[Ойрадууд]] буюу саяхан өөрийн улс [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] байгуулсан Баруун Монголын ард түмэн одоогийн [[Казахстан|Казахстаны]] нутаг дэвсгэрт тэлэлтээ эхлүүлжээ. Ойрадууд [[Долоон ус|Долоон Ус]] дахь гол худалдааны замууд болон үржил шимтэй газар тариалангийн баянбүрдүүдийг хянах зорилготой байсан бөгөөд Төв Ази руу, ялангуяа [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] захирдаг [[Узбекийн хант улс|Узбекийн хант улсын]] эсрэг удаа дараа довтолсон. 1452,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1455,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457{{sfn|Barthold|1956|p=148}} онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] хоёр хүү, Амасанж тайж ба Өч Төмөр нарын удирдлага дор Ойрадууд Узбекийн хант улс руу [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд|довтлов]]. Ойрадууд Чу голыг гатлахдаа Абулхайр хааныг ялж, [[Сырдарья]] голын бүс нутгийн томоохон хотуудыг эзлэн авч чаджээ. Үүнд [[Сигнак]], [[Ташкент]] хотууд багтжээ.{{sfn|Bregel|2003|p=44}}{{Sfn|Atygaev|2023|p=106}} Ялагдлын дараа Абулхайр хан [[Түркистан|Туркистаныг]] түр орхин Дешт-и-Кипчакийн тал нутаг руу буцаж, хожим нь 1460 онд Сырдарья мужид дахин гарч ирэв.{{Sfn|Bregel|2003|p=44}}

==== Казахын ханлигийн байгуулалт ====
Улс төрийн тогтворгүй байдлын энэ үед Төрийн эзэнт гүрний хоёр Чингисийн султан болох Жанибек хан, Керей хан нар Абулхайрын засаглалд сэтгэл дундуур байсан тул дагалдагчдаа зүүн тийш Долоон ус рүү дагуулж, [[Моголистан|Моголистанд]] суурьшжээ. Тэнд тэд 1465 онд Казахын ханлигийг байгуулжээ. Узбекийн хант улсаас салсан тэдний дагалдагчдыг анх &quot;Узбек казакууд&quot; (Түрэг хэлний qazaq буюу &quot;чөлөөт&quot; гэсэн утгатай) гэж нэрлэдэг байжээ.{{Sfn|Dughlat|1969|p=fols. 37a, 386}} хожим [[казахууд]] (qazaqtar) гэж нэрлэгдэх болсон.

=== Казах–Ойрадын дайнууд ===
16-р зууны эхэн үед казах, ойрадуудын харилцаа суларсан байв. Энэ нь Ойрадуудыг Сырдарийн хот, суурин руу довтлохыг оролдоход хүргэсэн. Керей хаан, [[Тайр хаан|Тайр хааны]] удирдлаган дор казахууд Ойрадуудтай тулалдаж, Долоон усын бүс нутагт цайз барьсан.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1552 он гэхэд Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдийн]] [[Алтан хан|Алтан ханд]] [[Хархорум|Хэлин]] хот болон [[Хангайн нуруу|Хангайн нуруугаа]] алдсан тул хөөгдсөн,{{Sfn|Adle|2003|p=143}} Энэ нь Ойрадуудыг Казахын бэлчээр болох [[Эрчис мөрөн|Эрчис]], [[Или мөрөн|Или]], Чу, Талас голууд руу хөөхөд хүргэсэн.{{Sfn|Adle|2003|pp=154–155}} [[Шигай хаан|Шигай хааны]] хүү Тауекел Султаны удирдлаган дор казахууд Ойрадуудыг довтолсон боловч Ойрадуудад ялагдсан. Хожим нь Ойрадууд 1552–1556 онд Казах хаант улсад их хэмжээний хүчээр довтолсон.{{Sfn|Barthold|1956|p=170}} Учир нь энэ нь Тауекелийг Ташкент руу явахад хүргэсэн. Тауекел Ташкентын захирагч Науруз Ахмедтай холбоо тогтоохыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч тэрээр Ойрадуудыг өөрсөдтэйгөө төстэй арван хан ч ялж чадахгүй гэж мэдэгдэж, хүсэлтийг нь татгалзсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=159}} Ойрадын томоохон хүч Науруз Ахмедыг холбоотноос татгалзахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=110}} 

1560-аад оны үед Ойрадууд Дорнод руу чиглэсэн дарамт шахалт нэмэгдсэний улмаас улам бүр зугтжээ. [[Дөрвөд]], [[Торгууд]] аймгууд Эрчис мөрөн болон, [[Ишим гол]] руу нүүж ирсэн бол [[Хошууд]], [[Цорос]] аймгууд Долоон ус руу нүүжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=112}} Казахын ханлигийн [[Хакназар хаан]] мөн Долоон усыг эзлэхийн тулд Моголистаны эсрэг дайн зарласан. Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Моголтой холбоо тогтоож, Моголистанд туслахаар хөндлөнгөөс оролцсон. Могол–Ойрадын эвсэл Казах армийг няцааж, Моголистанд Жетисугийн бүс нутгийг аюулгүй болгоход нь тусалж чадсан боловч Ойрадууд 1570-аад оны сүүлээр тус бүс нутгийг эзэлсэн. Зарим Ойрадууд удалгүй 1570-аад онд Казахуудад захирагджээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}

Шигай хааны өөр нэг хүү Ондан баатар мөн Ойрадуудтай тулалдсан бөгөөд энэ нь түүнийг ялагдал хүлээлгэсэн. Түүнийг нас барсны дараа Туркистан хотод оршуулагджээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=112–113}} Гэсэн хэдий ч Ойрадын ноёд 1590-ээд онд казахуудад дахин захирагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=101}} 16-р зууны эцэс гэхэд [[Тауекел хаан]] өөрийн ах Шахмахетыг Ойрадын захирагчаар томилжээ.{{Sfn|Atygaev|2005|p=113}} Ойрадууд казахуудад [[Казахууд Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэх|Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэхд]] нь тусалсан. Тауекел хаан нас барсны дараа Ойрадууд Казахуудын эрхшээлийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, Хойд Казахстан болон Баруун Өмнөд Сибирь рүү нүүдэллэж эхэлсэн бөгөөд Ногай болон Казах хаадуудын хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=114}} Ойрадууд мөн бэлчээрийн газар эзэмшиж чадахгүй байсан тул хүнсний хангамж мэдэгдэхүйц буурсан тул Оросын цайзууд байгуулснаар саад болж байв.{{Sfn|Atygaev|2005|p=115}}

1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 

Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 

1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}}

1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн Далай баатар, Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 

1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу &quot;салхи шиг хурдан&quot; гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. 

Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 

1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} Эдгээр цуврал мөргөлдөөнөөс үл хамааран Ойрад болон Казахууд ихэвчлэн найрсаг харилцаатай байсан бөгөөд ялангуяа [[Бухарын хант улс]] болон [[Сефевийн улс|Сефевийн улсийн]] эсрэг байв.{{Sfn|Atygaev|2023|p=109}}

=== Зүүнгарын байгуулалт ===
1630-аад оны дунд үед Өмнөд болон Баруун [[Сибирь|Сибирийн]] өргөн уудам нутгаар нүүдэллэн ирсэн Ойрадууд Цорос овгийн Хархулын удирдлага дор нэгдэж эхэлсэн. Ойрадын овог аймгуудын дундах энэ бүлгийг &quot;Зүүнгар&quot; буюу [[Зүүнгарын ард түмэн]] гэж нэрлэдэг байв. 1634 онд [[Хархул|Хархулыг]] нас барсны дараа түүний хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] удирдаж эхэлсэн. 1638 онд Далай лам түүнд &quot;баатар хунтайж&quot; цол олгосон. 1635 оныг Төв Азийн угсаатны улс төрийн газрын зураг дээр Монгол хэлтэй нүүдэлчдийн шинэ бөгөөд хүчирхэг улс болох [[Зүүнгарын Хаант Улс]] гарч ирсэн анхны жил гэж үздэг. Оросын түүхч [[Василий Бартольд]] үүнийг &quot;Төв Азийн сүүлчийн агуу нүүдэлчин эзэнт гүрэн&quot; гэж үздэг байв.{{sfn|Atygaev|2025|p=347}}

16-р зууны сүүлч, 17-р зууны эхэн үед [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] дотоод хуваагдал нь түүний байр суурийг сулруулж, 17-р зууны эхээр байгуулагдсан шинэ бүс нутгийн гүрэн болох Казахын ханлигийн өсөлтөд хувь нэмэр оруулсан. Казах, Зүүнгарын хоорондох мөргөлдөөний эхний үе шат нь Зүүнгар улс байгуулагдсаны дараахан 1635 онд эхэлсэн.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}}

== Эрдэнэбаатар хунтайжын казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ==
Зүүнгарын хаант улсын захирагч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] казах нутаг руу цэргийн томоохон аян дайн эхлүүлэв. 1635 онд казахуудтай хийсэн дайны үеэр Султан [[Салкам Янгир хаан|Янгирыг]] олзолжээ.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}}{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Тэрээр удалгүй 1640 онд Казахын нутаг руу Зүүнгарын хоёр дахь аян дайн эхлүүлжээ. Энэ удаад Зүүнгарын феодал ноёдын хувьд ч амжилттай болж, [[Иссык-Кул|Иссык-Кул нуур]] болон Чу голын хооронд 16,000 казак-киргизийн Токмакийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219–220}}

Турсун Султановын хэлснээр Жангирын ичгүүртэй олзлолт түүнийг Зүүнгарын эвлэршгүй дайсан болгосон бөгөөд тэрээр үлдсэн амьдралаа тэдэнтэй тулалдахад зориулсан юм. Энэ тэмцэлд Янгир хувийн эр зориг, цэргийн авьяас чадвараа харуулж, нэр нь алдаршсан. Түүний эр зориг, цэргийн амжилтын төлөө ард түмэн түүнийг &quot;''Салкам Янгир хаан''&quot; гэж хочилдог байжээ.

1643 онд Эрдэнэбаатар хунтайжын удирдсан арми [[Долоон ус]] руу довтлов. [[Орбулагийн тулаан]] [[Или мөрөн]] дээрх Орбулагийн голын хавцалд болжээ. Янгир хааны удирдсан 600 казах дайчид 25,000-50,000 хүнтэй Зүүнгарын армийг нарийхан уулын даваанд хэсэг хугацаанд саатуулжээ. Зүүнгарууд тал нутагт хүрсний дараа, [[Самарканд|Самаркандын]] [[Эмир]], [[Ялангтош Баходир|Ялангтош Баходирын]] авчирсан 20,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй тусламжийн армитай тулалдсан. Зүүнгарын армийг зогсоож, Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгар руу буцсан.{{Sfn|Burton|1997|p=220}} Энэ бүтэлгүйтэл нь Эрдэнэбаатар хунтайж аян дайныг дэмжээгүй хүмүүсийг шийтгэхэд хүргэсэн бөгөөд энэ нь Зүүнгарын хаант улсад дотоод үймээн самуун дэгдээсэн юм. Тэрээр мөн казахуудын эсрэг [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] [[Халимаг ястан|Халимагуудтай]] хамтарсан аян дайн зохион байгуулахыг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=45}}

Салкам Янгир хааныг 17 настай [[Хошууд]] тайж, [[Галдмаа баатар]] хөнөөсөн.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Тэрээр хожим нь Зүүнгарууд Галдмаа баатрын удирдлаган дор  Чу, Талас гол дээр Бухарын тусламжийн хүчийг ялж, 1658 онд Абушухер нояныг алжээ. Казахын ханлиг болон Зүүнгарын хаант улсын хил хязгаарыг Аягоз голоос Талас гол хүртэл нэгтгэсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=138}}

== Галдан бошигт хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ==
[[Файл:Statue_of_Galdan_Boshughtu_Khan.jpg|thumb|Монгол улсын [[Архангай аймаг]] дахь [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]]
1652 онд [[Салкам Янгир хаан]] нас барсны дараа түүний хүү Тавак түүнийг залгамжилж, Казахын хаант улсын хаан болж, удалгүй Зүүнгар &quot;Цэцэн&quot; хунтайж [[Сэнгэ|Сэнгэтэй]] найрсаг харилцаа тогтоожээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139-140}} Тэрээр мөн 1653 онд аав [[Эрдэни Батур]]-аа залгамжилжээ. Сэнгэ 1661 онд түүний эцэг нэгт ах Чечень тайжи, Зотов Батур нарын хоорондох иргэний дайны улмаас засгийн эрхэнд гарчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Сэнгэ казахуудын төлөө [[Оросын хаант улс|Оросууд]] болон [[Халх Монголчууд]]-ын эсрэг [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөнд]] илүү их сонирхолтой байсан бөгөөд тэрээр Енисейг эзлэн түрэмгийлж, [[Енисей мөрөн|Енисей мөрнийг]] эзлэн авчээ. Энэхүү байлдан дагуулал нь [[Сибирь|Өмнөд Сибирьд]] оршин сууж байсан [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] эзлэн түрэмгийлж, Алтан хант аймаг устгахад хүргэсэн.{{Sfn|Boronin|2002|pp=82-83}}

Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд &quot;''Бошигт хаан&quot;'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр 1679–1680 онуудад [[Зүүнгарын Алтишахрыг эзлэн түрэмгийлэх]] ажиллагааг удирдан Зүүнгарын ханлигийг өргөжүүлэх ажлыг үргэлжлүүлсэн. Удалгүй тэрээр Мусульман үндэстэнд [[Ламаизм]] тулган, Долоон ус нутгийг эргүүлэн авахын тулд Казахын ханлигийг довтлов.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}}

Учир нь Сэнгийн үхлийн үеэр Тавак хаан Сэнгэгийн үхлийн боломжийг ашиглан Долоон усыг эргүүлэн эзлэн авч, 80,000 орчим цэрэгтэй дайчилжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Удалгүй казахууд Долоон усны бүс нутгийг өөртөө нэгтгэв.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139-140}}

1681 онд Галдан бошигт хаан Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу аян дайнаа эхлүүлжээ. Эцэст нь Галдан [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотод иржээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=140}} Тэрээр 1681 онд Сайрам хотыг бүслэх оролдлого хийсэн боловч бүтэлгүйтэж, хожим нь 1683 онд Сайрамыг дахин бүслэх оролдлого хийсэн боловч дахин бүтэлгүйтжээ.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} Гэсэн хэдий ч тэрээр хоёр казах султаныг [[Дайны олзлогдогч]] болгон барьж чадсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=141}} 1684 онд Галданы жанжин [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Сайрам хотыг амжилттай эзэлж, Галдан тус хотод сайд болон цэргийн хүч томилсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=141-142}} Гэсэн хэдий ч Сайрамын иргэд удалгүй [[Хувьсгал|бослого гаргаж]] Зүүнгарын гарнизоныг устгасан. Энэ нь Галдан буцаж ирээд хотыг эргүүлэн эзлэхэд хүргэсэн бөгөөд үүнийг дээрэм гэж мэдээлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} 

Галдан хожим нь [[Ташкент]] хот руу довтлохоо үргэлжлүүлэв,{{Sfn|Adle|2003|p=149}} энэ хот өөрөө Галданд бууж өгснөөр сүйрлээс аврагдсан. Гэсэн хэдий ч Тавак хотод үлдсэн тул [[Түркистан|Туркистаныг]] эзлээгүй. Мөргөлдөөний үеэр Тавак хааны хүүг баривчилж, [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашинд]] оруулахаар [[Лхас]] руу илгээв.{{sfn|Moiseev|2001|pages=51–52}} Галдан бошигт хаан мөн 1682–1685 онуудад Киргизүүд болон Фергана хөндийд амьдардаг хүмүүсийн эсрэг дайн удирдаж байжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Энэхүү мөргөлдөөн нь мөн Бараба Татаруудыг эзлэн түрэмгийлж, тэдэнд ясак ногдуулахад хүргэсэн. Бараба Татаруудыг Ортодокс Христийн шашин болгон хувиргаж, Зүүнгаруудад хүндэтгэл үзүүлэхгүй байх шалтаг олохын тулд Оросын харьяат болсон.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

Энэхүү аян дайн нь Зүүнгаруудад нүүдэлчин мал аж ахуйн уламжлалаасаа болж үр тариа авах боломжгүй байсан тул үр тариа авах боломжийг олгосон юм. Амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны тогтолцоог шаардах боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэх шаардлагатай байв.{{Sfn|Haines|2017|p=181}} 

Галдан бошигт хаан орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлыг бууруулахтай холбоотойгоор [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз|Дөчин дөрвөн хоёрын их цаазыг]] өргөжүүлснээр Галдан мөн тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд энэ нь голчлон төлбөр хураах, зардлыг тооцохгүй байх зорилготой байв.{{Sfn|Haines|2017|p=182}} Энэ нь мөн Долоон ус нутагт маргаангүй Зүүнгарын ноёрхолд хүргэсэн бөгөөд,{{Sfn|Bartold|1956|p=161}} үүнийг үр дүнтэйгээр нэгтгэсэн.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Haines|2017|pp=181–182}}

Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд]]-ыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юунд ч халдаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Галдан хожим нь Казахстанаас гарч, 1687 онд Халх Монголчууд руу довтолсон бөгөөд энэ үед Халх Монголын ноёд Долоннуур мужид [[Чин улс|Чин улсад]] захирагдаж, дараа нь Чин улсын хаан, Кангси Зүүнгарууд эсрэг [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайнд]] нэгджээ. 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдаж, түүний эхнэр болох [[Ану хатан]] нас баржээ. Тэрээр түүнийг аврахыг оролдсон боловч тулалдаанд алагджээ.{{Sfn|Martha|2003|p=110}} Галдан 1697 онд [[Алтайн нуруу]] руу ухарч, [[Ховд хот]]-ын ойролцоо замдаа нас баржээ.

Энэ нь Тавак хаанд 1687 онд Зүүнгарын эсрэг аян дайн хийхэд бэлтгэх боломжийг олгосон бөгөөд тэрээр мөн Бухараас 10,000 орчим цэргийг дэмжиж байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Энэ нь Зүүнгарыг няцаах амжилттай аян дайн хийх боломжийг олгосон бөгөөд тэд аль газрыг няцааж чадсан нь тодорхойгүй байв.{{Sfn|Atygaev|2023|p=143}}

== Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ==

=== 1698–1703 ===
18-р зууны эхээр Казахстаны өмнөд хэсгийн баянбүрд, худалдаа, гар урлалын төвүүдийг хянахын тулд казах холбоод болон Зүүнгарын хаан [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] цэргүүдийн хооронд тэмцэл өрнөж, 1698 онд 40,000 хүнтэй Зүүнгарын арми Чу, Талас голуудаар тэнүүчилж байсан [[Ахлах Жүз|Ахлах Жүзийг]] ялжээ. Хэдэн мянган хүн алагдаж, 10,000 олзлогдов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Бас Тэнгиз нуурд хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл [[Долоон ус]] болон [[Ташкент|Ташкентийг]] хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 

Цэвээнравдан хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланд]] бичсэн захидалдаа казахуудын эсрэг хийсэн дайнаа зөвтгөсөн. Тэрээр:

# Тавак Галданы цэргүүдэд олзлогдсон хүүгээ буцааж өгөхийг шаардсан; Цэвээнравдан хаан зөвшөөрч, түүнийг 500 цэрэгтэй харуултайгаар гэрт нь илгээсэн боловч Тавак харуулуудыг алж, Үерхудэ баатар тайж болон 100 гаруй [[Алтайн Урианхай|Урианхайчуудыг]] гэр бүлийнхэнтэй нь хамт барьцаалсан,
# Казахууд Зүүнгарын хаанд гэрлэсэн [[Аюук хан|Аюук ханы]] охины (Сэтэржав) цуваа руу дайрсан,
# Цэвээнравдан хааны буцаж ирсэн худалдаачдыг казах дээрэмчид дээрэмдэж, дээрэмдсэн,

гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} 

1702 онд казахууд 1698 оны довтолгоонд хариу цохилт өгч, мөн Халимаг, Зүүнгар руу довтолсон боловч энэ аян дайн бүтэлгүйтсэн. 1703 онд Тавак хан, [[Кайп хан]] нар гал зогсоох хэлэлцээр хийхээр элчин сайд илгээжээ. Тохиролцоонд хүрсэн эсэх нь тодорхойгүй байгаа ч дараагийн жилүүдэд томоохон мөргөлдөөн болоогүй.{{sfn|Moiseev|1991|pp=64–65}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}

=== 1708–1712 ===
1708 онд Зүүнгарын цөөн тооны хүч Ахмад Жүзийн нутаг дэвсгэрт довтлон орж, казахууд Ташкент руу ухарчээ. Зүүнгарын цэргийн давшилтын ангиуд Төв Казахстаны Сарысу голд хүрчээ. Энэ нь Казахын анхны [[хуралдай]] 1710 оны зун Каракумд болоход хүргэсэн. Курултай [[Богенбай баатар|Богенбай баатрыг]] Казахын цэргийн даргаар томилохоор шийджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=66}}{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} Богенбай 1711–1712 онд болсон цуврал тулалдаанд Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}

=== 1712 оны дараах ===
1713–1714 оны хооронд Зүүнгарууд казахуудад томоохон ялагдал хүлээв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} 1716 онд Зүүнгарын ханлигт байсан Чин улсын дипломатч Бао Жу Энх амгаланд дараах байдлаар мэдээлжээ:{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}}
{{Quote|Гурав дахь жилдээ Хазакууд [Казахууд] довтлох ажиллагаа явуулж, хил орчмын олон сууринг бүрэн сүйтгэж, олон хүнийг алж, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг олзлон авчээ... Өнгөрсөн жил гурван мянган цэрэгтэй тэдний эсрэг зогсож байсан Зайсангийн хунтайж Дулер [Дугар] ялагдаж, их хэмжээний хохирол амсаж буцаж ирэв.|Бао Жу{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}}}}
1714 онд [[Абулхайр хаан|Абулхайрын]] удирдлаган дор казахууд Зүүнгарын хаант улсын хил рүү довтлов. Үүний хариуд Цэван Рабтан [[Тянь Шань]] дахь [[Киргизийн ард түмэн|Киргизүүд]]-ийн нутгаар дамжуулан үйл ажиллагаа явуулж эхлэв.{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}} Цэвээнравдан хаан хоёр хүүгээ Шар ус, руу Зайсан нуур илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}

1715 онд Чин улсын эзэн хаан Зүүнгарын хааныг &quot;шийтгэх&quot; саналыг Киргиз, Казах улсын удирдагчдад хандан гаргажээ. Киргиз, Казахууд Зүүн Туркестанд идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн боловч Зүүнгарууд эдгээр мөргөлдөөнийг тэсвэрлэж чадсан юм.{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=128}} 1716 онд  Казахын цэргүүд [[Или мөрөн]] дээрх [[Цорос|Цоросын]] нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 

Дараа нь Казахын цэрэг Зүүнгарын эсрэг дахин нэг дайн эхлүүлсэн боловч бүтэлгүйтсэн. Кайп хан, Абулхайр хааны хоорондох санал зөрөлдөөний улмаас казахууд хохирол амсаж, ухарчээ. Энэ үед Казахын удирдагчид Сибирийн захирагч М.П. Гагаринтай Зүүнгарын эсрэг хамтарсан ажиллагаа явуулах талаар хэлэлцээр хийж эхэлсэн. Гэсэн хэдий ч Сибирийн засаг захиргаа эсэргүүцлийг дэмжиж байсан ч Казах–Оросын бүрэн хэмжээний цэргийн холбооноос зайлсхийж байв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 

1717 онд Кайп, Абул Хайр нар Гагарины Зүүнгарын тэлэлтийн талаар анхааруулсан захидлуудаас хэсэгчлэн нөлөөлсөн [[Их Петр|I Петр]]-тэй Зүүнгарын эсрэг эвсэл байгуулахыг оролдсон. Оросын засгийн газар Зүүнгарын хаант улсын эсрэг хамтарсан аян дайн хийхийг дэмжээгүй бөгөөд үүнийг Чин гүрний өсөн нэмэгдэж буй хүч чадлын эсрэг жин гэж үзэж, энх тайвнаар нэгтгэх боломжийг илүүд үзсэн. Үүний үр дүнд Санкт-Петербург ерөнхий дэмжлэгээр хязгаарлагдаж, цэргийн тусламжийн талаар тодорхой амлалт өгөөгүй.{{sfn|Erofeeva|2007|p=155}}

Мөн онд Зүүнгарын цэргүүд [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулаанд]] 30,000 хүнтэй казах цэргийг{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} ялсан. Зүүнгарууд нэмэлт хүч иртэл байр сууриа хадгалахын тулд модон шуудуу, бэхлэлт босгосон. Дараа нь 1,500 орчим хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй нэмэлт хүч ирж, Казахын армийг ялав.{{Sfn|Кушкумбаев|2001|p=127}} 1718 оны хавар Зүүнгарууд [[Долоон ус|Долоон усаас]] [[Арыс (гол)|Арыс]] болон Чаян голууд руу хурдан довтлон, Казах хаадын төв байр болох Туркистаныг эзлэхийг эрэлхийлэв. Хэд хэдэн тулалдаан болж, Зүүнгарууд &quot;Казах ордныг бут цохисон&quot; гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}}

[[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] эхэлсний дараа Зүүнгарын довтолгоо дуусав. Энэ нь казахуудад газар нутгаа эргүүлэн авч, 3000 орчим Зүүнгарын олзлогдогчийг олзлох боломжийг олгосон юм. Зүүнгарын хаант улсад суугаа Оросын элчин сайд И.Д. Чередов 1720 онд &quot;Казакийн ордон ойртож, гурван мянга орчим хүнийг олзлон авч явсан&quot; гэж мэдээлсэн.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=21}}

=== 1723–1730 ===
== Галданцэрэн хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ==

=== 1739 оноос өмнөх ===

=== 1739–1741 ===
== Үр дагавар ==
[[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай султанд]] зориулсан 2000 оны марк.]]
1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа иргэний дайн эхлэв. [[Аблай султан]] [[Амарсанаа]], [[Даваач]] нарыг [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] удирдсан довтолгооноос хамгаалсан.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд  руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар [[Хошууд]], Дөрвөд болон [[Хойд|Хойдуудад]] нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайны]] улмаас хоёр улс нэгдсэн дайсны эсрэг анхны бөгөөд цорын ганц удаа нэг тугийн дор нэгтгэж чадсан юм. 
[[Файл:东归英雄纪念塔.jpg|left|thumb|201x201px|[[Хорол хот]] дахь [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хаан]] [[Убаши]] хааны хөшөө.]]
1771 онд [[Убаши|Убаши хааны]] удирдлаган дор Ижил мөрний Халимагууд хуучин [[Зүүнгар нутаг]] руу олон нийтийн нүүдэл хийж, улс орноо сэргээхийг зорьжээ. Уран зохиолд ойролцоогоор 100,000 хүн буюу Ижил мөрний Халимаг хүн амын дөрөвний гурвыг нь дурдсан байдаг. Үлдсэн хүмүүсийн ихэнх нь нүүдлийг эсэргүүцсэн Дөрвөдүүд байв. 1771 оны дунд үе гэхэд цагаачид Балхаш нуурын бүс нутагт хүрч, хүнд нөхцөл байдал, өлсгөлөн, өвчин эмгэг, дайралтаас болж их хэмжээний хохирол амссан байв. Тэд хожим Чин улсын нутаг дэвсгэрт орж, Чин улсын харьяат болсон.{{sfn|Adle|2003|p=152}}

==Мөн үзэх ==

* [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Казахын Хант Улс|Казахын хаант улс]]
* [[Халимагийн хант улс]]

==Урлагийн бүтээлүүд==

* [[Аблай султан|Аблай хааны]] залуу насыг өгүүлсэн 2005 оны казах түүхэн туульсын кино болох &quot;Nomad&quot;.

* 2011 оны казах түүхэн драмын кино болох &quot;Myn Bala&quot;. Казакууд болон Зүүнгарын хоорондох 1729 оны дайны үеэр өрнөдөг.

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===
{{refbegin}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2013 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO |isbn=978-8120820463 |edition=5th |ref={{harvid|Adle|2003}}}}
* {{cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |publisher=Chulunbatyn Altangerel |pages=107, 641 |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world |ref={{harvid|Altangerel|n.d.}}}}
* {{cite book |last=Apollova |first=N. G. |title=The Economic and Political Relations of Kazakhstan with Russia |publisher=Academy of Sciences |year=1960 |page=89 |ref={{harvid|Apollova|1960}}}}
* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries |ref={{harvid|Atygaev|2023}}}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}}
* {{cite journal |last=Besprozvannykh |first=E. L. |year=2003 |title=Китайские документы о принятии волжских калмыков в цинское подданство |trans-title=Chinese documents on the acceptance of the Volga Kalmyks into Qing subjecthood |url=https://cyberleninka.ru/article/n/kitayskie-dokumenty-o-prinyatii-volzhskih-kalmykov-v-tsinskoe-poddanstvo |journal=Вестник Калмыцкого университета |language=ru |ref={{harvid|Besprozvannykh|2003}}}}
* {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}}
* {{cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Relations between Mongolia and Central Asia in the 17th and 18th centuries |publisher=Science. Editorial office of Eastern Literature (publishing house) |year=1979 |page=32 |language=ru |ref={{harvid|Chimitdorzhiev|1979}}}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}}
* {{cite journal |last=Haines |first=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676–1745) |url=https://muse.jhu.edu/article/685819 |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |volume=51 |pages=170–185 |doi=10.1353/mng.2017.0008 |ref={{harvid|Haines|2017}}}}
* {{cite web |date=30 March 2021 |title=Убаши-хан: судить нельзя простить |url=https://halmgynn.ru/12527-ubashi-han-sudit-nelzya-prostit.html |website=halmgynn.ru |language=ru |ref={{harvid|Halmgynn|2021}}}}
* {{cite book |last=Hummel |first=Arthur W. |title=Eminent Chinese of the Qing Period |publisher=Berkshire Publishing Group |year=2017 |isbn=9781614728498 |page=601 |ref={{harvid|Hummel|2017}}}}
* {{Cite journal |last=Galiev |first=V. Z |date=2013 |title=Усиление борьбы казахского народа против Джунгарской агрессии в начале XVIII века. |journal=Усиление борьбы казахского народа против Джунгарской агрессии в начале XVIII века. |volume=1 |issn=1814-6961 |trans-quote=Strengthening the struggle of the Kazakh people against the Dzungarian aggression at the beginning of the 18th century}}
* {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}}
* {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |ref={{harvid|Kadyrbaev|2023}}}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90_%D0%9A_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_2001_182_%D1%81 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Kushkumbaev|2001}}}}
* {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |publisher=Nauka |year=1983 |place=Novosibirsk |pages=18, 128 |language=ru |ref={{harvid|Kuznetsov|1983}}}}
* {{cite book |last1=Martha |first1=Avery |title=The Tea Road: China and Russia Meet Across the Steppe |date=2003 |publisher=五洲传播出版社 |isbn=7508503805 |pages=206}}
* {{Cite book |last=Massanov |first=N.E |title=Роль номадов евразийских степей в развитии мирового военного искусства. Научные чтения памяти Н.Э. Масанова |date=22–23 April 2010 |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |isbn=9965-23-301-2 |location=Almaty |pages=400+ |language=ru |trans-title=The Role of Nomads of the Eurasian Steppes in the Development of World Military Art: Scientific Readings in Commemoration of N. E. Massanov}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Moiseev|1991}}}}
* {{cite web |title=Судьба калмыцкого ханства после «пыльного похода» в XVIII веке |url=https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719172819/https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-date=2023-07-19 |access-date=2023-07-19 |language=ru |ref={{harvid|Polessu|n.d.}}}}
* {{cite book |last=Pozdneev |first=A. M. |title=Образцы народной литературы монгольских племён. Вып. I |date=1880 |publisher=A. M. Pozdneev |pages=148 |language=ru |trans-title=Examples of Folk Literature of the Mongolian Tribes. Issue 1 |ref={{harvid|Pozdneev|1880}}}}
* {{Cite book |last=Smith |first=Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History Of Tibetan Nationalism And Sino-tibetan Relations |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |year=1997 |isbn=978-0-8133-3280-2}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{cite book |last1=Tompiev |first1=Maral |title=Эпоха обретения границ |last2=Uali |first2=Murat |year=2015 |place=Almaty |page=210 |language=ru |trans-title=The era of gaining borders |ref={{harvid|Tompiev|Uali|2015}}}}
* {{cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=Ordabasy Kurultai |publisher=Kazakh encyclopedias |year=2006 |location=Almaty |pages=221–222 |ref={{harvid|Unknown|2006}}}}
* {{cite web |title=From the history of Kazakhstan in the 18th century |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm |website=vostlit.info |language=ru |ref={{harvid|Vostlit|n.d.}}}}
*{{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}}
*{{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}}
{{refend}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
[[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]]</text>
      <sha1>os3uap6tlzrglsck0ehhihi111ddzkx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854566</id>
      <parentid>854565</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T12:20:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>854566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62184" sha1="r7h51ln66797y61og9nw3nbk9rh7n8k" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Казах–Зүүнгарын дайнууд
| date              = 1634–1741
| place             = [[Казахын ханлиг]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| result            = Үр дүнгүй
| combatant1        = {{flag|Казахын ханлиг}}
| combatant2        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| commander1        = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Янгир хаан]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Тавак хаан]]&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Кайп хан]]&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}}
| commander2        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] &lt;br /&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]&lt;br /&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]]
}}

'''Казах–Зүүнгарын дайнууд''' нь 17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн [[Казахууд|Казах жузууд]] ([[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] гурван овгийн холбоо) болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар хаант улсын]] хоорондох цуврал цэргийн мөргөлдөөн байв. Казахууд болон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] (Удалгүй Зүүнгарууд) хоорондох мөргөлдөөн 16-р зууны эхний хагасаас 18-р зууны сүүл үе хүртэл үргэлжилсэн байна. Хоёр үндэстэн хожим нь [[Чин улс|Чин гүрний]] эсрэг, ялангуяа [[Арван Их аян дайн|Арван Их аян дайны]] үеэр [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайнд]] тулалдсан бөгөөд хоёр үндэстэн бие биенээсээ бодит давуу тал эсвэл урт хугацааны үр дагавар авч чадаагүй юм.

== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадууд Узбекүүд рүү довтлов ===
{{Main|Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд}}
15-р зуунд [[Ойрадууд]] буюу саяхан өөрийн улс [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] байгуулсан Баруун Монголын ард түмэн одоогийн [[Казахстан|Казахстаны]] нутаг дэвсгэрт тэлэлтээ эхлүүлжээ. Ойрадууд [[Долоон ус|Долоон Ус]] дахь гол худалдааны замууд болон үржил шимтэй газар тариалангийн баянбүрдүүдийг хянах зорилготой байсан бөгөөд Төв Ази руу, ялангуяа [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] захирдаг [[Узбекийн хант улс|Узбекийн хант улсын]] эсрэг удаа дараа довтолсон. 1452,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1455,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457{{sfn|Barthold|1956|p=148}} онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] хоёр хүү, Амасанж тайж ба Өч Төмөр нарын удирдлага дор Ойрадууд Узбекийн хант улс руу [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд|довтлов]]. Ойрадууд Чу голыг гатлахдаа Абулхайр хааныг ялж, [[Сырдарья]] голын бүс нутгийн томоохон хотуудыг эзлэн авч чаджээ. Үүнд [[Сигнак]], [[Ташкент]] хотууд багтжээ.{{sfn|Bregel|2003|p=44}}{{Sfn|Atygaev|2023|p=106}} Ялагдлын дараа Абулхайр хан [[Түркистан|Туркистаныг]] түр орхин Дешт-и-Кипчакийн тал нутаг руу буцаж, хожим нь 1460 онд Сырдарья мужид дахин гарч ирэв.{{Sfn|Bregel|2003|p=44}}

==== Казахын ханлигийн байгуулалт ====
Улс төрийн тогтворгүй байдлын энэ үед Төрийн эзэнт гүрний хоёр Чингисийн султан болох Жанибек хан, Керей хан нар Абулхайрын засаглалд сэтгэл дундуур байсан тул дагалдагчдаа зүүн тийш Долоон ус рүү дагуулж, [[Моголистан|Моголистанд]] суурьшжээ. Тэнд тэд 1465 онд Казахын ханлигийг байгуулжээ. Узбекийн хант улсаас салсан тэдний дагалдагчдыг анх &quot;Узбек казакууд&quot; (Түрэг хэлний qazaq буюу &quot;чөлөөт&quot; гэсэн утгатай) гэж нэрлэдэг байжээ.{{Sfn|Dughlat|1969|p=fols. 37a, 386}} хожим [[казахууд]] (qazaqtar) гэж нэрлэгдэх болсон.

=== Казах–Ойрадын дайнууд ===
16-р зууны эхэн үед казах, ойрадуудын харилцаа суларсан байв. Энэ нь Ойрадуудыг Сырдарийн хот, суурин руу довтлохыг оролдоход хүргэсэн. Керей хаан, [[Тайр хаан|Тайр хааны]] удирдлаган дор казахууд Ойрадуудтай тулалдаж, Долоон усын бүс нутагт цайз барьсан.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1552 он гэхэд Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдийн]] [[Алтан хан|Алтан ханд]] [[Хархорум|Хэлин]] хот болон [[Хангайн нуруу|Хангайн нуруугаа]] алдсан тул хөөгдсөн,{{Sfn|Adle|2003|p=143}} Энэ нь Ойрадуудыг Казахын бэлчээр болох [[Эрчис мөрөн|Эрчис]], [[Или мөрөн|Или]], Чу, Талас голууд руу хөөхөд хүргэсэн.{{Sfn|Adle|2003|pp=154–155}} [[Шигай хаан|Шигай хааны]] хүү Тауекел Султаны удирдлаган дор казахууд Ойрадуудыг довтолсон боловч Ойрадуудад ялагдсан. Хожим нь Ойрадууд 1552–1556 онд Казах хаант улсад их хэмжээний хүчээр довтолсон.{{Sfn|Barthold|1956|p=170}} Учир нь энэ нь Тауекелийг Ташкент руу явахад хүргэсэн. Тауекел Ташкентын захирагч Науруз Ахмедтай холбоо тогтоохыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч тэрээр Ойрадуудыг өөрсөдтэйгөө төстэй арван хан ч ялж чадахгүй гэж мэдэгдэж, хүсэлтийг нь татгалзсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=159}} Ойрадын томоохон хүч Науруз Ахмедыг холбоотноос татгалзахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=110}} 

1560-аад оны үед Ойрадууд Дорнод руу чиглэсэн дарамт шахалт нэмэгдсэний улмаас улам бүр зугтжээ. [[Дөрвөд]], [[Торгууд]] аймгууд Эрчис мөрөн болон, [[Ишим гол]] руу нүүж ирсэн бол [[Хошууд]], [[Цорос]] аймгууд Долоон ус руу нүүжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=112}} Казахын ханлигийн [[Хакназар хаан]] мөн Долоон усыг эзлэхийн тулд Моголистаны эсрэг дайн зарласан. Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Моголтой холбоо тогтоож, Моголистанд туслахаар хөндлөнгөөс оролцсон. Могол–Ойрадын эвсэл Казах армийг няцааж, Моголистанд Жетисугийн бүс нутгийг аюулгүй болгоход нь тусалж чадсан боловч Ойрадууд 1570-аад оны сүүлээр тус бүс нутгийг эзэлсэн. Зарим Ойрадууд удалгүй 1570-аад онд Казахуудад захирагджээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}

Шигай хааны өөр нэг хүү Ондан баатар мөн Ойрадуудтай тулалдсан бөгөөд энэ нь түүнийг ялагдал хүлээлгэсэн. Түүнийг нас барсны дараа Туркистан хотод оршуулагджээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=112–113}} Гэсэн хэдий ч Ойрадын ноёд 1590-ээд онд казахуудад дахин захирагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=101}} 16-р зууны эцэс гэхэд [[Тауекел хаан]] өөрийн ах Шахмахетыг Ойрадын захирагчаар томилжээ.{{Sfn|Atygaev|2005|p=113}} Ойрадууд казахуудад [[Казахууд Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэх|Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэхд]] нь тусалсан. Тауекел хаан нас барсны дараа Ойрадууд Казахуудын эрхшээлийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, Хойд Казахстан болон Баруун Өмнөд Сибирь рүү нүүдэллэж эхэлсэн бөгөөд Ногай болон Казах хаадуудын хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=114}} Ойрадууд мөн бэлчээрийн газар эзэмшиж чадахгүй байсан тул хүнсний хангамж мэдэгдэхүйц буурсан тул Оросын цайзууд байгуулснаар саад болж байв.{{Sfn|Atygaev|2005|p=115}}

1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 

Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 

1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}}

1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн Далай баатар, Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 

1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу &quot;салхи шиг хурдан&quot; гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. 

Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 

1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} Эдгээр цуврал мөргөлдөөнөөс үл хамааран Ойрад болон Казахууд ихэвчлэн найрсаг харилцаатай байсан бөгөөд ялангуяа [[Бухарын хант улс]] болон [[Сефевийн улс|Сефевийн улсийн]] эсрэг байв.{{Sfn|Atygaev|2023|p=109}}

=== Зүүнгарын байгуулалт ===
1630-аад оны дунд үед Өмнөд болон Баруун [[Сибирь|Сибирийн]] өргөн уудам нутгаар нүүдэллэн ирсэн Ойрадууд Цорос овгийн Хархулын удирдлага дор нэгдэж эхэлсэн. Ойрадын овог аймгуудын дундах энэ бүлгийг &quot;Зүүнгар&quot; буюу [[Зүүнгарын ард түмэн]] гэж нэрлэдэг байв. 1634 онд [[Хархул|Хархулыг]] нас барсны дараа түүний хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] удирдаж эхэлсэн. 1638 онд Далай лам түүнд &quot;баатар хунтайж&quot; цол олгосон. 1635 оныг Төв Азийн угсаатны улс төрийн газрын зураг дээр Монгол хэлтэй нүүдэлчдийн шинэ бөгөөд хүчирхэг улс болох [[Зүүнгарын Хаант Улс]] гарч ирсэн анхны жил гэж үздэг. Оросын түүхч [[Василий Бартольд]] үүнийг &quot;Төв Азийн сүүлчийн агуу нүүдэлчин эзэнт гүрэн&quot; гэж үздэг байв.{{sfn|Atygaev|2025|p=347}}

16-р зууны сүүлч, 17-р зууны эхэн үед [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] дотоод хуваагдал нь түүний байр суурийг сулруулж, 17-р зууны эхээр байгуулагдсан шинэ бүс нутгийн гүрэн болох Казахын ханлигийн өсөлтөд хувь нэмэр оруулсан. Казах, Зүүнгарын хоорондох мөргөлдөөний эхний үе шат нь Зүүнгар улс байгуулагдсаны дараахан 1635 онд эхэлсэн.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}}

== Эрдэнэбаатар хунтайжын казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ==
Зүүнгарын хаант улсын захирагч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] казах нутаг руу цэргийн томоохон аян дайн эхлүүлэв. 1635 онд казахуудтай хийсэн дайны үеэр Султан [[Салкам Янгир хаан|Янгирыг]] олзолжээ.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}}{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Тэрээр удалгүй 1640 онд Казахын нутаг руу Зүүнгарын хоёр дахь аян дайн эхлүүлжээ. Энэ удаад Зүүнгарын феодал ноёдын хувьд ч амжилттай болж, [[Иссык-Кул|Иссык-Кул нуур]] болон Чу голын хооронд 16,000 казак-киргизийн Токмакийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219–220}}

Турсун Султановын хэлснээр Жангирын ичгүүртэй олзлолт түүнийг Зүүнгарын эвлэршгүй дайсан болгосон бөгөөд тэрээр үлдсэн амьдралаа тэдэнтэй тулалдахад зориулсан юм. Энэ тэмцэлд Янгир хувийн эр зориг, цэргийн авьяас чадвараа харуулж, нэр нь алдаршсан. Түүний эр зориг, цэргийн амжилтын төлөө ард түмэн түүнийг &quot;''Салкам Янгир хаан''&quot; гэж хочилдог байжээ.

1643 онд Эрдэнэбаатар хунтайжын удирдсан арми [[Долоон ус]] руу довтлов. [[Орбулагийн тулаан]] [[Или мөрөн]] дээрх Орбулагийн голын хавцалд болжээ. Янгир хааны удирдсан 600 казах дайчид 25,000-50,000 хүнтэй Зүүнгарын армийг нарийхан уулын даваанд хэсэг хугацаанд саатуулжээ. Зүүнгарууд тал нутагт хүрсний дараа, [[Самарканд|Самаркандын]] [[Эмир]], [[Ялангтош Баходир|Ялангтош Баходирын]] авчирсан 20,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй тусламжийн армитай тулалдсан. Зүүнгарын армийг зогсоож, Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгар руу буцсан.{{Sfn|Burton|1997|p=220}} Энэ бүтэлгүйтэл нь Эрдэнэбаатар хунтайж аян дайныг дэмжээгүй хүмүүсийг шийтгэхэд хүргэсэн бөгөөд энэ нь Зүүнгарын хаант улсад дотоод үймээн самуун дэгдээсэн юм. Тэрээр мөн казахуудын эсрэг [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] [[Халимаг ястан|Халимагуудтай]] хамтарсан аян дайн зохион байгуулахыг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=45}}

Салкам Янгир хааныг 17 настай [[Хошууд]] тайж, [[Галдмаа баатар]] хөнөөсөн.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Тэрээр хожим нь Зүүнгарууд Галдмаа баатрын удирдлаган дор  Чу, Талас гол дээр Бухарын тусламжийн хүчийг ялж, 1658 онд Абушухер нояныг алжээ. Казахын ханлиг болон Зүүнгарын хаант улсын хил хязгаарыг Аягоз голоос Талас гол хүртэл нэгтгэсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=138}}

== Галдан бошигт хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ==
[[Файл:Statue_of_Galdan_Boshughtu_Khan.jpg|thumb|Монгол улсын [[Архангай аймаг]] дахь [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]]
1652 онд [[Салкам Янгир хаан]] нас барсны дараа түүний хүү Тавак түүнийг залгамжилж, Казахын хаант улсын хаан болж, удалгүй Зүүнгар &quot;Цэцэн&quot; хунтайж [[Сэнгэ|Сэнгэтэй]] найрсаг харилцаа тогтоожээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139-140}} Тэрээр мөн 1653 онд аав [[Эрдэни Батур]]-аа залгамжилжээ. Сэнгэ 1661 онд түүний эцэг нэгт ах Чечень тайжи, Зотов Батур нарын хоорондох иргэний дайны улмаас засгийн эрхэнд гарчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Сэнгэ казахуудын төлөө [[Оросын хаант улс|Оросууд]] болон [[Халх Монголчууд]]-ын эсрэг [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөнд]] илүү их сонирхолтой байсан бөгөөд тэрээр Енисейг эзлэн түрэмгийлж, [[Енисей мөрөн|Енисей мөрнийг]] эзлэн авчээ. Энэхүү байлдан дагуулал нь [[Сибирь|Өмнөд Сибирьд]] оршин сууж байсан [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] эзлэн түрэмгийлж, Алтан хант аймаг устгахад хүргэсэн.{{Sfn|Boronin|2002|pp=82-83}}

Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд &quot;''Бошигт хаан&quot;'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр 1679–1680 онуудад [[Зүүнгарын Алтишахрыг эзлэн түрэмгийлэх]] ажиллагааг удирдан Зүүнгарын ханлигийг өргөжүүлэх ажлыг үргэлжлүүлсэн. Удалгүй тэрээр Мусульман үндэстэнд [[Ламаизм]] тулган, Долоон ус нутгийг эргүүлэн авахын тулд Казахын ханлигийг довтлов.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}}

Учир нь Сэнгийн үхлийн үеэр Тавак хаан Сэнгэгийн үхлийн боломжийг ашиглан Долоон усыг эргүүлэн эзлэн авч, 80,000 орчим цэрэгтэй дайчилжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Удалгүй казахууд Долоон усны бүс нутгийг өөртөө нэгтгэв.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139-140}}

1681 онд Галдан бошигт хаан Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу аян дайнаа эхлүүлжээ. Эцэст нь Галдан [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотод иржээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=140}} Тэрээр 1681 онд Сайрам хотыг бүслэх оролдлого хийсэн боловч бүтэлгүйтэж, хожим нь 1683 онд Сайрамыг дахин бүслэх оролдлого хийсэн боловч дахин бүтэлгүйтжээ.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} Гэсэн хэдий ч тэрээр хоёр казах султаныг [[Дайны олзлогдогч]] болгон барьж чадсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=141}} 1684 онд Галданы жанжин [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Сайрам хотыг амжилттай эзэлж, Галдан тус хотод сайд болон цэргийн хүч томилсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=141-142}} Гэсэн хэдий ч Сайрамын иргэд удалгүй [[Хувьсгал|бослого гаргаж]] Зүүнгарын гарнизоныг устгасан. Энэ нь Галдан буцаж ирээд хотыг эргүүлэн эзлэхэд хүргэсэн бөгөөд үүнийг дээрэм гэж мэдээлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} 

Галдан хожим нь [[Ташкент]] хот руу довтлохоо үргэлжлүүлэв,{{Sfn|Adle|2003|p=149}} энэ хот өөрөө Галданд бууж өгснөөр сүйрлээс аврагдсан. Гэсэн хэдий ч Тавак хотод үлдсэн тул [[Түркистан|Туркистаныг]] эзлээгүй. Мөргөлдөөний үеэр Тавак хааны хүүг баривчилж, [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашинд]] оруулахаар [[Лхас]] руу илгээв.{{sfn|Moiseev|2001|pages=51–52}} Галдан бошигт хаан мөн 1682–1685 онуудад Киргизүүд болон Фергана хөндийд амьдардаг хүмүүсийн эсрэг дайн удирдаж байжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Энэхүү мөргөлдөөн нь мөн Бараба Татаруудыг эзлэн түрэмгийлж, тэдэнд ясак ногдуулахад хүргэсэн. Бараба Татаруудыг Ортодокс Христийн шашин болгон хувиргаж, Зүүнгаруудад хүндэтгэл үзүүлэхгүй байх шалтаг олохын тулд Оросын харьяат болсон.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

Энэхүү аян дайн нь Зүүнгаруудад нүүдэлчин мал аж ахуйн уламжлалаасаа болж үр тариа авах боломжгүй байсан тул үр тариа авах боломжийг олгосон юм. Амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны тогтолцоог шаардах боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэх шаардлагатай байв.{{Sfn|Haines|2017|p=181}} 

Галдан бошигт хаан орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлыг бууруулахтай холбоотойгоор [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз|Дөчин дөрвөн хоёрын их цаазыг]] өргөжүүлснээр Галдан мөн тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд энэ нь голчлон төлбөр хураах, зардлыг тооцохгүй байх зорилготой байв.{{Sfn|Haines|2017|p=182}} Энэ нь мөн Долоон ус нутагт маргаангүй Зүүнгарын ноёрхолд хүргэсэн бөгөөд,{{Sfn|Bartold|1956|p=161}} үүнийг үр дүнтэйгээр нэгтгэсэн.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Haines|2017|pp=181–182}}

Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд]]-ыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юунд ч халдаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Галдан хожим нь Казахстанаас гарч, 1687 онд Халх Монголчууд руу довтолсон бөгөөд энэ үед Халх Монголын ноёд Долоннуур мужид [[Чин улс|Чин улсад]] захирагдаж, дараа нь Чин улсын хаан, Кангси Зүүнгарууд эсрэг [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайнд]] нэгджээ. 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдаж, түүний эхнэр болох [[Ану хатан]] нас баржээ. Тэрээр түүнийг аврахыг оролдсон боловч тулалдаанд алагджээ.{{Sfn|Martha|2003|p=110}} Галдан 1697 онд [[Алтайн нуруу]] руу ухарч, [[Ховд хот]]-ын ойролцоо замдаа нас баржээ.

Энэ нь Тавак хаанд 1687 онд Зүүнгарын эсрэг аян дайн хийхэд бэлтгэх боломжийг олгосон бөгөөд тэрээр мөн Бухараас 10,000 орчим цэргийг дэмжиж байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Энэ нь Зүүнгарыг няцаах амжилттай аян дайн хийх боломжийг олгосон бөгөөд тэд аль газрыг няцааж чадсан нь тодорхойгүй байв.{{Sfn|Atygaev|2023|p=143}}

== Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ==

=== 1698–1703 ===
18-р зууны эхээр Казахстаны өмнөд хэсгийн баянбүрд, худалдаа, гар урлалын төвүүдийг хянахын тулд казах холбоод болон Зүүнгарын хаан [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] цэргүүдийн хооронд тэмцэл өрнөж, 1698 онд 40,000 хүнтэй Зүүнгарын арми Чу, Талас голуудаар тэнүүчилж байсан [[Ахлах Жүз|Ахлах Жүзийг]] ялжээ. Хэдэн мянган хүн алагдаж, 10,000 олзлогдов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Бас Тэнгиз нуурд хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл [[Долоон ус]] болон [[Ташкент|Ташкентийг]] хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 

Цэвээнравдан хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланд]] бичсэн захидалдаа казахуудын эсрэг хийсэн дайнаа зөвтгөсөн. Тэрээр:

# Тавак Галданы цэргүүдэд олзлогдсон хүүгээ буцааж өгөхийг шаардсан; Цэвээнравдан хаан зөвшөөрч, түүнийг 500 цэрэгтэй харуултайгаар гэрт нь илгээсэн боловч Тавак харуулуудыг алж, Үерхудэ баатар тайж болон 100 гаруй [[Алтайн Урианхай|Урианхайчуудыг]] гэр бүлийнхэнтэй нь хамт барьцаалсан,
# Казахууд Зүүнгарын хаанд гэрлэсэн [[Аюук хан|Аюук ханы]] охины (Сэтэржав) цуваа руу дайрсан,
# Цэвээнравдан хааны буцаж ирсэн худалдаачдыг казах дээрэмчид дээрэмдэж, дээрэмдсэн,

гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} 

1702 онд казахууд 1698 оны довтолгоонд хариу цохилт өгч, мөн Халимаг, Зүүнгар руу довтолсон боловч энэ аян дайн бүтэлгүйтсэн. 1703 онд Тавак хан, [[Кайп хан]] нар гал зогсоох хэлэлцээр хийхээр элчин сайд илгээжээ. Тохиролцоонд хүрсэн эсэх нь тодорхойгүй байгаа ч дараагийн жилүүдэд томоохон мөргөлдөөн болоогүй.{{sfn|Moiseev|1991|pp=64–65}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}

=== 1708–1712 ===
1708 онд Зүүнгарын цөөн тооны хүч Ахмад Жүзийн нутаг дэвсгэрт довтлон орж, казахууд Ташкент руу ухарчээ. Зүүнгарын цэргийн давшилтын ангиуд Төв Казахстаны Сарысу голд хүрчээ. Энэ нь Казахын анхны [[хуралдай]] 1710 оны зун Каракумд болоход хүргэсэн. Курултай [[Богенбай баатар|Богенбай баатрыг]] Казахын цэргийн даргаар томилохоор шийджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=66}}{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} Богенбай 1711–1712 онд болсон цуврал тулалдаанд Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}

=== 1712 оны дараах ===
1713–1714 оны хооронд Зүүнгарууд казахуудад томоохон ялагдал хүлээв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} 1716 онд Зүүнгарын ханлигт байсан Чин улсын дипломатч Бао Жу Энх амгаланд дараах байдлаар мэдээлжээ:{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}}
{{Quote|Гурав дахь жилдээ Хазакууд [Казахууд] довтлох ажиллагаа явуулж, хил орчмын олон сууринг бүрэн сүйтгэж, олон хүнийг алж, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг олзлон авчээ... Өнгөрсөн жил гурван мянган цэрэгтэй тэдний эсрэг зогсож байсан Зайсангийн хунтайж Дулер [Дугар] ялагдаж, их хэмжээний хохирол амсаж буцаж ирэв.|Бао Жу{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}}}}
1714 онд [[Абулхайр хаан|Абулхайрын]] удирдлаган дор казахууд Зүүнгарын хаант улсын хил рүү довтлов. Үүний хариуд Цэван Рабтан [[Тянь Шань]] дахь [[Киргизийн ард түмэн|Киргизүүд]]-ийн нутгаар дамжуулан үйл ажиллагаа явуулж эхлэв.{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}} Цэвээнравдан хаан хоёр хүүгээ Шар ус, руу Зайсан нуур илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}

1715 онд Чин улсын эзэн хаан Зүүнгарын хааныг &quot;шийтгэх&quot; саналыг Киргиз, Казах улсын удирдагчдад хандан гаргажээ. Киргиз, Казахууд Зүүн Туркестанд идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн боловч Зүүнгарууд эдгээр мөргөлдөөнийг тэсвэрлэж чадсан юм.{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=128}} 1716 онд  Казахын цэргүүд [[Или мөрөн]] дээрх [[Цорос|Цоросын]] нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 

Дараа нь Казахын цэрэг Зүүнгарын эсрэг дахин нэг дайн эхлүүлсэн боловч бүтэлгүйтсэн. Кайп хан, Абулхайр хааны хоорондох санал зөрөлдөөний улмаас казахууд хохирол амсаж, ухарчээ. Энэ үед Казахын удирдагчид Сибирийн захирагч М.П. Гагаринтай Зүүнгарын эсрэг хамтарсан ажиллагаа явуулах талаар хэлэлцээр хийж эхэлсэн. Гэсэн хэдий ч Сибирийн засаг захиргаа эсэргүүцлийг дэмжиж байсан ч Казах–Оросын бүрэн хэмжээний цэргийн холбооноос зайлсхийж байв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 

1717 онд Кайп, Абул Хайр нар Гагарины Зүүнгарын тэлэлтийн талаар анхааруулсан захидлуудаас хэсэгчлэн нөлөөлсөн [[Их Петр|I Петр]]-тэй Зүүнгарын эсрэг эвсэл байгуулахыг оролдсон. Оросын засгийн газар Зүүнгарын хаант улсын эсрэг хамтарсан аян дайн хийхийг дэмжээгүй бөгөөд үүнийг Чин гүрний өсөн нэмэгдэж буй хүч чадлын эсрэг жин гэж үзэж, энх тайвнаар нэгтгэх боломжийг илүүд үзсэн. Үүний үр дүнд Санкт-Петербург ерөнхий дэмжлэгээр хязгаарлагдаж, цэргийн тусламжийн талаар тодорхой амлалт өгөөгүй.{{sfn|Erofeeva|2007|p=155}}

Мөн онд Зүүнгарын цэргүүд [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулаанд]] 30,000 хүнтэй казах цэргийг{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} ялсан. Зүүнгарууд нэмэлт хүч иртэл байр сууриа хадгалахын тулд модон шуудуу, бэхлэлт босгосон. Дараа нь 1,500 орчим хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй нэмэлт хүч ирж, Казахын армийг ялав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 оны хавар Зүүнгарууд [[Долоон ус|Долоон усаас]] [[Арыс (гол)|Арыс]] болон Чаян голууд руу хурдан довтлон, Казах хаадын төв байр болох Туркистаныг эзлэхийг эрэлхийлэв. Хэд хэдэн тулалдаан болж, Зүүнгарууд &quot;Казах ордныг бут цохисон&quot; гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}}

[[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] эхэлсний дараа Зүүнгарын довтолгоо дуусав. Энэ нь казахуудад газар нутгаа эргүүлэн авч, 3000 орчим Зүүнгарын олзлогдогчийг олзлох боломжийг олгосон юм. Зүүнгарын хаант улсад суугаа Оросын элчин сайд И.Д. Чередов 1720 онд &quot;Казакийн ордон ойртож, гурван мянга орчим хүнийг олзлон авч явсан&quot; гэж мэдээлсэн.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=21}}

=== 1723–1730 ===
== Галданцэрэн хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ==

=== 1739 оноос өмнөх ===

=== 1739–1741 ===
== Үр дагавар ==
[[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай султанд]] зориулсан 2000 оны марк.]]
1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа иргэний дайн эхлэв. [[Аблай султан]] [[Амарсанаа]], [[Даваач]] нарыг [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] удирдсан довтолгооноос хамгаалсан.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд  руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар [[Хошууд]], Дөрвөд болон [[Хойд|Хойдуудад]] нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайны]] улмаас хоёр улс нэгдсэн дайсны эсрэг анхны бөгөөд цорын ганц удаа нэг тугийн дор нэгтгэж чадсан юм. 
[[Файл:东归英雄纪念塔.jpg|left|thumb|201x201px|[[Хорол хот]] дахь [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хаан]] [[Убаши]] хааны хөшөө.]]
1771 онд [[Убаши|Убаши хааны]] удирдлаган дор Ижил мөрний Халимагууд хуучин [[Зүүнгар нутаг]] руу олон нийтийн нүүдэл хийж, улс орноо сэргээхийг зорьжээ. Уран зохиолд ойролцоогоор 100,000 хүн буюу Ижил мөрний Халимаг хүн амын дөрөвний гурвыг нь дурдсан байдаг. Үлдсэн хүмүүсийн ихэнх нь нүүдлийг эсэргүүцсэн Дөрвөдүүд байв. 1771 оны дунд үе гэхэд цагаачид Балхаш нуурын бүс нутагт хүрч, хүнд нөхцөл байдал, өлсгөлөн, өвчин эмгэг, дайралтаас болж их хэмжээний хохирол амссан байв. Тэд хожим Чин улсын нутаг дэвсгэрт орж, Чин улсын харьяат болсон.{{sfn|Adle|2003|p=152}}

==Мөн үзэх ==

* [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Казахын Хант Улс|Казахын хаант улс]]
* [[Халимагийн хант улс]]

==Урлагийн бүтээлүүд==

* [[Аблай султан|Аблай хааны]] залуу насыг өгүүлсэн 2005 оны казах түүхэн туульсын кино болох &quot;Nomad&quot;.

* 2011 оны казах түүхэн драмын кино болох &quot;Myn Bala&quot;. Казакууд болон Зүүнгарын хоорондох 1729 оны дайны үеэр өрнөдөг.

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===
{{refbegin}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2013 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO |isbn=978-8120820463 |edition=5th |ref={{harvid|Adle|2003}}}}
* {{cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |publisher=Chulunbatyn Altangerel |pages=107, 641 |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world |ref={{harvid|Altangerel|n.d.}}}}
* {{cite book |last=Apollova |first=N. G. |title=The Economic and Political Relations of Kazakhstan with Russia |publisher=Academy of Sciences |year=1960 |page=89 |ref={{harvid|Apollova|1960}}}}
* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries |ref={{harvid|Atygaev|2023}}}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}}
* {{cite journal |last=Besprozvannykh |first=E. L. |year=2003 |title=Китайские документы о принятии волжских калмыков в цинское подданство |trans-title=Chinese documents on the acceptance of the Volga Kalmyks into Qing subjecthood |url=https://cyberleninka.ru/article/n/kitayskie-dokumenty-o-prinyatii-volzhskih-kalmykov-v-tsinskoe-poddanstvo |journal=Вестник Калмыцкого университета |language=ru |ref={{harvid|Besprozvannykh|2003}}}}
* {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}}
* {{cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Relations between Mongolia and Central Asia in the 17th and 18th centuries |publisher=Science. Editorial office of Eastern Literature (publishing house) |year=1979 |page=32 |language=ru |ref={{harvid|Chimitdorzhiev|1979}}}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}}
* {{cite journal |last=Haines |first=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676–1745) |url=https://muse.jhu.edu/article/685819 |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |volume=51 |pages=170–185 |doi=10.1353/mng.2017.0008 |ref={{harvid|Haines|2017}}}}
* {{cite web |date=30 March 2021 |title=Убаши-хан: судить нельзя простить |url=https://halmgynn.ru/12527-ubashi-han-sudit-nelzya-prostit.html |website=halmgynn.ru |language=ru |ref={{harvid|Halmgynn|2021}}}}
* {{cite book |last=Hummel |first=Arthur W. |title=Eminent Chinese of the Qing Period |publisher=Berkshire Publishing Group |year=2017 |isbn=9781614728498 |page=601 |ref={{harvid|Hummel|2017}}}}
* {{Cite journal |last=Galiev |first=V. Z |date=2013 |title=Усиление борьбы казахского народа против Джунгарской агрессии в начале XVIII века. |journal=Усиление борьбы казахского народа против Джунгарской агрессии в начале XVIII века. |volume=1 |issn=1814-6961 |trans-quote=Strengthening the struggle of the Kazakh people against the Dzungarian aggression at the beginning of the 18th century}}
* {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}}
* {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |ref={{harvid|Kadyrbaev|2023}}}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90_%D0%9A_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_2001_182_%D1%81 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Kushkumbaev|2001}}}}
* {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |publisher=Nauka |year=1983 |place=Novosibirsk |pages=18, 128 |language=ru |ref={{harvid|Kuznetsov|1983}}}}
* {{cite book |last1=Martha |first1=Avery |title=The Tea Road: China and Russia Meet Across the Steppe |date=2003 |publisher=五洲传播出版社 |isbn=7508503805 |pages=206}}
* {{Cite book |last=Massanov |first=N.E |title=Роль номадов евразийских степей в развитии мирового военного искусства. Научные чтения памяти Н.Э. Масанова |date=22–23 April 2010 |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |isbn=9965-23-301-2 |location=Almaty |pages=400+ |language=ru |trans-title=The Role of Nomads of the Eurasian Steppes in the Development of World Military Art: Scientific Readings in Commemoration of N. E. Massanov}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Moiseev|1991}}}}
* {{cite web |title=Судьба калмыцкого ханства после «пыльного похода» в XVIII веке |url=https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719172819/https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-date=2023-07-19 |access-date=2023-07-19 |language=ru |ref={{harvid|Polessu|n.d.}}}}
* {{cite book |last=Pozdneev |first=A. M. |title=Образцы народной литературы монгольских племён. Вып. I |date=1880 |publisher=A. M. Pozdneev |pages=148 |language=ru |trans-title=Examples of Folk Literature of the Mongolian Tribes. Issue 1 |ref={{harvid|Pozdneev|1880}}}}
* {{Cite book |last=Smith |first=Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History Of Tibetan Nationalism And Sino-tibetan Relations |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |year=1997 |isbn=978-0-8133-3280-2}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{cite book |last1=Tompiev |first1=Maral |title=Эпоха обретения границ |last2=Uali |first2=Murat |year=2015 |place=Almaty |page=210 |language=ru |trans-title=The era of gaining borders |ref={{harvid|Tompiev|Uali|2015}}}}
* {{cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=Ordabasy Kurultai |publisher=Kazakh encyclopedias |year=2006 |location=Almaty |pages=221–222 |ref={{harvid|Unknown|2006}}}}
* {{cite web |title=From the history of Kazakhstan in the 18th century |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm |website=vostlit.info |language=ru |ref={{harvid|Vostlit|n.d.}}}}
*{{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}}
*{{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}}
{{refend}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
[[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]]</text>
      <sha1>r7h51ln66797y61og9nw3nbk9rh7n8k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854567</id>
      <parentid>854566</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T12:42:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>854567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68077" sha1="iymxrkfi3ig26wfmu2y5kdjykfjz6yu" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Казах–Зүүнгарын дайнууд
| date              = 1634–1741
| place             = [[Казахын ханлиг]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| result            = Үр дүнгүй
| combatant1        = {{flag|Казахын ханлиг}}
| combatant2        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| commander1        = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Янгир хаан]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Тавак хаан]]&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Кайп хан]]&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}}
| commander2        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] &lt;br /&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]&lt;br /&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]]
}}

'''Казах–Зүүнгарын дайнууд''' нь 17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн [[Казахууд|Казах жузууд]] ([[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] гурван овгийн холбоо) болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар хаант улсын]] хоорондох цуврал цэргийн мөргөлдөөн байв. Казахууд болон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] (Удалгүй Зүүнгарууд) хоорондох мөргөлдөөн 16-р зууны эхний хагасаас 18-р зууны сүүл үе хүртэл үргэлжилсэн байна. Хоёр үндэстэн хожим нь [[Чин улс|Чин гүрний]] эсрэг, ялангуяа [[Арван Их аян дайн|Арван Их аян дайны]] үеэр [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайнд]] тулалдсан бөгөөд хоёр үндэстэн бие биенээсээ бодит давуу тал эсвэл урт хугацааны үр дагавар авч чадаагүй юм.

== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадууд Узбекүүд рүү довтлов ===
{{Main|Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд}}
15-р зуунд [[Ойрадууд]] буюу саяхан өөрийн улс [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] байгуулсан Баруун Монголын ард түмэн одоогийн [[Казахстан|Казахстаны]] нутаг дэвсгэрт тэлэлтээ эхлүүлжээ. Ойрадууд [[Долоон ус|Долоон Ус]] дахь гол худалдааны замууд болон үржил шимтэй газар тариалангийн баянбүрдүүдийг хянах зорилготой байсан бөгөөд Төв Ази руу, ялангуяа [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] захирдаг [[Узбекийн хант улс|Узбекийн хант улсын]] эсрэг удаа дараа довтолсон. 1452,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1455,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457{{sfn|Barthold|1956|p=148}} онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] хоёр хүү, Амасанж тайж ба Өч Төмөр нарын удирдлага дор Ойрадууд Узбекийн хант улс руу [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд|довтлов]]. Ойрадууд Чу голыг гатлахдаа Абулхайр хааныг ялж, [[Сырдарья]] голын бүс нутгийн томоохон хотуудыг эзлэн авч чаджээ. Үүнд [[Сигнак]], [[Ташкент]] хотууд багтжээ.{{sfn|Bregel|2003|p=44}}{{Sfn|Atygaev|2023|p=106}} Ялагдлын дараа Абулхайр хан [[Түркистан|Туркистаныг]] түр орхин Дешт-и-Кипчакийн тал нутаг руу буцаж, хожим нь 1460 онд Сырдарья мужид дахин гарч ирэв.{{Sfn|Bregel|2003|p=44}}

==== Казахын ханлигийн байгуулалт ====
Улс төрийн тогтворгүй байдлын энэ үед Төрийн эзэнт гүрний хоёр Чингисийн султан болох Жанибек хан, Керей хан нар Абулхайрын засаглалд сэтгэл дундуур байсан тул дагалдагчдаа зүүн тийш Долоон ус рүү дагуулж, [[Моголистан|Моголистанд]] суурьшжээ. Тэнд тэд 1465 онд Казахын ханлигийг байгуулжээ. Узбекийн хант улсаас салсан тэдний дагалдагчдыг анх &quot;Узбек казакууд&quot; (Түрэг хэлний qazaq буюу &quot;чөлөөт&quot; гэсэн утгатай) гэж нэрлэдэг байжээ.{{Sfn|Dughlat|1969|p=fols. 37a, 386}} хожим [[казахууд]] (qazaqtar) гэж нэрлэгдэх болсон.

=== Казах–Ойрадын дайнууд ===
16-р зууны эхэн үед казах, ойрадуудын харилцаа суларсан байв. Энэ нь Ойрадуудыг Сырдарийн хот, суурин руу довтлохыг оролдоход хүргэсэн. Керей хаан, [[Тайр хаан|Тайр хааны]] удирдлаган дор казахууд Ойрадуудтай тулалдаж, Долоон усын бүс нутагт цайз барьсан.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1552 он гэхэд Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдийн]] [[Алтан хан|Алтан ханд]] [[Хархорум|Хэлин]] хот болон [[Хангайн нуруу|Хангайн нуруугаа]] алдсан тул хөөгдсөн,{{Sfn|Adle|2003|p=143}} Энэ нь Ойрадуудыг Казахын бэлчээр болох [[Эрчис мөрөн|Эрчис]], [[Или мөрөн|Или]], Чу, Талас голууд руу хөөхөд хүргэсэн.{{Sfn|Adle|2003|pp=154–155}} [[Шигай хаан|Шигай хааны]] хүү Тауекел Султаны удирдлаган дор казахууд Ойрадуудыг довтолсон боловч Ойрадуудад ялагдсан. Хожим нь Ойрадууд 1552–1556 онд Казах хаант улсад их хэмжээний хүчээр довтолсон.{{Sfn|Barthold|1956|p=170}} Учир нь энэ нь Тауекелийг Ташкент руу явахад хүргэсэн. Тауекел Ташкентын захирагч Науруз Ахмедтай холбоо тогтоохыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч тэрээр Ойрадуудыг өөрсөдтэйгөө төстэй арван хан ч ялж чадахгүй гэж мэдэгдэж, хүсэлтийг нь татгалзсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=159}} Ойрадын томоохон хүч Науруз Ахмедыг холбоотноос татгалзахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=110}} 

1560-аад оны үед Ойрадууд Дорнод руу чиглэсэн дарамт шахалт нэмэгдсэний улмаас улам бүр зугтжээ. [[Дөрвөд]], [[Торгууд]] аймгууд Эрчис мөрөн болон, [[Ишим гол]] руу нүүж ирсэн бол [[Хошууд]], [[Цорос]] аймгууд Долоон ус руу нүүжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=112}} Казахын ханлигийн [[Хакназар хаан]] мөн Долоон усыг эзлэхийн тулд Моголистаны эсрэг дайн зарласан. Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Моголтой холбоо тогтоож, Моголистанд туслахаар хөндлөнгөөс оролцсон. Могол–Ойрадын эвсэл Казах армийг няцааж, Моголистанд Жетисугийн бүс нутгийг аюулгүй болгоход нь тусалж чадсан боловч Ойрадууд 1570-аад оны сүүлээр тус бүс нутгийг эзэлсэн. Зарим Ойрадууд удалгүй 1570-аад онд Казахуудад захирагджээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}

Шигай хааны өөр нэг хүү Ондан баатар мөн Ойрадуудтай тулалдсан бөгөөд энэ нь түүнийг ялагдал хүлээлгэсэн. Түүнийг нас барсны дараа Туркистан хотод оршуулагджээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=112–113}} Гэсэн хэдий ч Ойрадын ноёд 1590-ээд онд казахуудад дахин захирагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=101}} 16-р зууны эцэс гэхэд [[Тауекел хаан]] өөрийн ах Шахмахетыг Ойрадын захирагчаар томилжээ.{{Sfn|Atygaev|2005|p=113}} Ойрадууд казахуудад [[Казахууд Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэх|Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэхд]] нь тусалсан. Тауекел хаан нас барсны дараа Ойрадууд Казахуудын эрхшээлийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, Хойд Казахстан болон Баруун Өмнөд Сибирь рүү нүүдэллэж эхэлсэн бөгөөд Ногай болон Казах хаадуудын хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=114}} Ойрадууд мөн бэлчээрийн газар эзэмшиж чадахгүй байсан тул хүнсний хангамж мэдэгдэхүйц буурсан тул Оросын цайзууд байгуулснаар саад болж байв.{{Sfn|Atygaev|2005|p=115}}

1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 

Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 

1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}}

1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн Далай баатар, Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 

1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу &quot;салхи шиг хурдан&quot; гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. 

Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 

1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} Эдгээр цуврал мөргөлдөөнөөс үл хамааран Ойрад болон Казахууд ихэвчлэн найрсаг харилцаатай байсан бөгөөд ялангуяа [[Бухарын хант улс]] болон [[Сефевийн улс|Сефевийн улсийн]] эсрэг байв.{{Sfn|Atygaev|2023|p=109}}

=== Зүүнгарын байгуулалт ===
1630-аад оны дунд үед Өмнөд болон Баруун [[Сибирь|Сибирийн]] өргөн уудам нутгаар нүүдэллэн ирсэн Ойрадууд Цорос овгийн Хархулын удирдлага дор нэгдэж эхэлсэн. Ойрадын овог аймгуудын дундах энэ бүлгийг &quot;Зүүнгар&quot; буюу [[Зүүнгарын ард түмэн]] гэж нэрлэдэг байв. 1634 онд [[Хархул|Хархулыг]] нас барсны дараа түүний хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] удирдаж эхэлсэн. 1638 онд Далай лам түүнд &quot;баатар хунтайж&quot; цол олгосон. 1635 оныг Төв Азийн угсаатны улс төрийн газрын зураг дээр Монгол хэлтэй нүүдэлчдийн шинэ бөгөөд хүчирхэг улс болох [[Зүүнгарын Хаант Улс]] гарч ирсэн анхны жил гэж үздэг. Оросын түүхч [[Василий Бартольд]] үүнийг &quot;Төв Азийн сүүлчийн агуу нүүдэлчин эзэнт гүрэн&quot; гэж үздэг байв.{{sfn|Atygaev|2025|p=347}}

16-р зууны сүүлч, 17-р зууны эхэн үед [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] дотоод хуваагдал нь түүний байр суурийг сулруулж, 17-р зууны эхээр байгуулагдсан шинэ бүс нутгийн гүрэн болох Казахын ханлигийн өсөлтөд хувь нэмэр оруулсан. Казах, Зүүнгарын хоорондох мөргөлдөөний эхний үе шат нь Зүүнгар улс байгуулагдсаны дараахан 1635 онд эхэлсэн.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}}

== Эрдэнэбаатар хунтайжын казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ==
Зүүнгарын хаант улсын захирагч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] казах нутаг руу цэргийн томоохон аян дайн эхлүүлэв. 1635 онд казахуудтай хийсэн дайны үеэр Султан [[Салкам Янгир хаан|Янгирыг]] олзолжээ.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}}{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Тэрээр удалгүй 1640 онд Казахын нутаг руу Зүүнгарын хоёр дахь аян дайн эхлүүлжээ. Энэ удаад Зүүнгарын феодал ноёдын хувьд ч амжилттай болж, [[Иссык-Кул|Иссык-Кул нуур]] болон Чу голын хооронд 16,000 казак-киргизийн Токмакийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219–220}}

Турсун Султановын хэлснээр Жангирын ичгүүртэй олзлолт түүнийг Зүүнгарын эвлэршгүй дайсан болгосон бөгөөд тэрээр үлдсэн амьдралаа тэдэнтэй тулалдахад зориулсан юм. Энэ тэмцэлд Янгир хувийн эр зориг, цэргийн авьяас чадвараа харуулж, нэр нь алдаршсан. Түүний эр зориг, цэргийн амжилтын төлөө ард түмэн түүнийг &quot;''Салкам Янгир хаан''&quot; гэж хочилдог байжээ.

1643 онд Эрдэнэбаатар хунтайжын удирдсан арми [[Долоон ус]] руу довтлов. [[Орбулагийн тулаан]] [[Или мөрөн]] дээрх Орбулагийн голын хавцалд болжээ. Янгир хааны удирдсан 600 казах дайчид 25,000-50,000 хүнтэй Зүүнгарын армийг нарийхан уулын даваанд хэсэг хугацаанд саатуулжээ. Зүүнгарууд тал нутагт хүрсний дараа, [[Самарканд|Самаркандын]] [[Эмир]], [[Ялангтош Баходир|Ялангтош Баходирын]] авчирсан 20,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй тусламжийн армитай тулалдсан. Зүүнгарын армийг зогсоож, Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгар руу буцсан.{{Sfn|Burton|1997|p=220}} Энэ бүтэлгүйтэл нь Эрдэнэбаатар хунтайж аян дайныг дэмжээгүй хүмүүсийг шийтгэхэд хүргэсэн бөгөөд энэ нь Зүүнгарын хаант улсад дотоод үймээн самуун дэгдээсэн юм. Тэрээр мөн казахуудын эсрэг [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] [[Халимаг ястан|Халимагуудтай]] хамтарсан аян дайн зохион байгуулахыг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=45}}

Салкам Янгир хааныг 17 настай [[Хошууд]] тайж, [[Галдмаа баатар]] хөнөөсөн.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Тэрээр хожим нь Зүүнгарууд Галдмаа баатрын удирдлаган дор  Чу, Талас гол дээр Бухарын тусламжийн хүчийг ялж, 1658 онд Абушухер нояныг алжээ. Казахын ханлиг болон Зүүнгарын хаант улсын хил хязгаарыг Аягоз голоос Талас гол хүртэл нэгтгэсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=138}}

== Галдан бошигт хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ==
[[Файл:Statue_of_Galdan_Boshughtu_Khan.jpg|thumb|Монгол улсын [[Архангай аймаг]] дахь [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]]
1652 онд [[Салкам Янгир хаан]] нас барсны дараа түүний хүү Тавак түүнийг залгамжилж, Казахын хаант улсын хаан болж, удалгүй Зүүнгар &quot;Цэцэн&quot; хунтайж [[Сэнгэ|Сэнгэтэй]] найрсаг харилцаа тогтоожээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139-140}} Тэрээр мөн 1653 онд аав [[Эрдэни Батур]]-аа залгамжилжээ. Сэнгэ 1661 онд түүний эцэг нэгт ах Чечень тайжи, Зотов Батур нарын хоорондох иргэний дайны улмаас засгийн эрхэнд гарчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Сэнгэ казахуудын төлөө [[Оросын хаант улс|Оросууд]] болон [[Халх Монголчууд]]-ын эсрэг [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөнд]] илүү их сонирхолтой байсан бөгөөд тэрээр Енисейг эзлэн түрэмгийлж, [[Енисей мөрөн|Енисей мөрнийг]] эзлэн авчээ. Энэхүү байлдан дагуулал нь [[Сибирь|Өмнөд Сибирьд]] оршин сууж байсан [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] эзлэн түрэмгийлж, Алтан хант аймаг устгахад хүргэсэн.{{Sfn|Boronin|2002|pp=82-83}}

Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд &quot;''Бошигт хаан&quot;'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр 1679–1680 онуудад [[Зүүнгарын Алтишахрыг эзлэн түрэмгийлэх]] ажиллагааг удирдан Зүүнгарын ханлигийг өргөжүүлэх ажлыг үргэлжлүүлсэн. Удалгүй тэрээр Мусульман үндэстэнд [[Ламаизм]] тулган, Долоон ус нутгийг эргүүлэн авахын тулд Казахын ханлигийг довтлов.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}}

Учир нь Сэнгийн үхлийн үеэр Тавак хаан Сэнгэгийн үхлийн боломжийг ашиглан Долоон усыг эргүүлэн эзлэн авч, 80,000 орчим цэрэгтэй дайчилжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Удалгүй казахууд Долоон усны бүс нутгийг өөртөө нэгтгэв.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139-140}}

1681 онд Галдан бошигт хаан Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу аян дайнаа эхлүүлжээ. Эцэст нь Галдан [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотод иржээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=140}} Тэрээр 1681 онд Сайрам хотыг бүслэх оролдлого хийсэн боловч бүтэлгүйтэж, хожим нь 1683 онд Сайрамыг дахин бүслэх оролдлого хийсэн боловч дахин бүтэлгүйтжээ.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} Гэсэн хэдий ч тэрээр хоёр казах султаныг [[Дайны олзлогдогч]] болгон барьж чадсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=141}} 1684 онд Галданы жанжин [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Сайрам хотыг амжилттай эзэлж, Галдан тус хотод сайд болон цэргийн хүч томилсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=141-142}} Гэсэн хэдий ч Сайрамын иргэд удалгүй [[Хувьсгал|бослого гаргаж]] Зүүнгарын гарнизоныг устгасан. Энэ нь Галдан буцаж ирээд хотыг эргүүлэн эзлэхэд хүргэсэн бөгөөд үүнийг дээрэм гэж мэдээлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} 

Галдан хожим нь [[Ташкент]] хот руу довтлохоо үргэлжлүүлэв,{{Sfn|Adle|2003|p=149}} энэ хот өөрөө Галданд бууж өгснөөр сүйрлээс аврагдсан. Гэсэн хэдий ч Тавак хотод үлдсэн тул [[Түркистан|Туркистаныг]] эзлээгүй. Мөргөлдөөний үеэр Тавак хааны хүүг баривчилж, [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашинд]] оруулахаар [[Лхас]] руу илгээв.{{sfn|Moiseev|2001|pages=51–52}} Галдан бошигт хаан мөн 1682–1685 онуудад Киргизүүд болон Фергана хөндийд амьдардаг хүмүүсийн эсрэг дайн удирдаж байжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Энэхүү мөргөлдөөн нь мөн Бараба Татаруудыг эзлэн түрэмгийлж, тэдэнд ясак ногдуулахад хүргэсэн. Бараба Татаруудыг Ортодокс Христийн шашин болгон хувиргаж, Зүүнгаруудад хүндэтгэл үзүүлэхгүй байх шалтаг олохын тулд Оросын харьяат болсон.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

Энэхүү аян дайн нь Зүүнгаруудад нүүдэлчин мал аж ахуйн уламжлалаасаа болж үр тариа авах боломжгүй байсан тул үр тариа авах боломжийг олгосон юм. Амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны тогтолцоог шаардах боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэх шаардлагатай байв.{{Sfn|Haines|2017|p=181}} 

Галдан бошигт хаан орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлыг бууруулахтай холбоотойгоор [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз|Дөчин дөрвөн хоёрын их цаазыг]] өргөжүүлснээр Галдан мөн тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд энэ нь голчлон төлбөр хураах, зардлыг тооцохгүй байх зорилготой байв.{{Sfn|Haines|2017|p=182}} Энэ нь мөн Долоон ус нутагт маргаангүй Зүүнгарын ноёрхолд хүргэсэн бөгөөд,{{Sfn|Bartold|1956|p=161}} үүнийг үр дүнтэйгээр нэгтгэсэн.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Haines|2017|pp=181–182}}

Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд]]-ыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юунд ч халдаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Галдан хожим нь Казахстанаас гарч, 1687 онд Халх Монголчууд руу довтолсон бөгөөд энэ үед Халх Монголын ноёд Долоннуур мужид [[Чин улс|Чин улсад]] захирагдаж, дараа нь Чин улсын хаан, Кангси Зүүнгарууд эсрэг [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайнд]] нэгджээ. 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдаж, түүний эхнэр болох [[Ану хатан]] нас баржээ. Тэрээр түүнийг аврахыг оролдсон боловч тулалдаанд алагджээ.{{Sfn|Martha|2003|p=110}} Галдан 1697 онд [[Алтайн нуруу]] руу ухарч, [[Ховд хот]]-ын ойролцоо замдаа нас баржээ.

Энэ нь Тавак хаанд 1687 онд Зүүнгарын эсрэг аян дайн хийхэд бэлтгэх боломжийг олгосон бөгөөд тэрээр мөн Бухараас 10,000 орчим цэргийг дэмжиж байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Энэ нь Зүүнгарыг няцаах амжилттай аян дайн хийх боломжийг олгосон бөгөөд тэд аль газрыг няцааж чадсан нь тодорхойгүй байв.{{Sfn|Atygaev|2023|p=143}}

== Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ==

=== 1698–1703 ===
18-р зууны эхээр Казахстаны өмнөд хэсгийн баянбүрд, худалдаа, гар урлалын төвүүдийг хянахын тулд казах холбоод болон Зүүнгарын хаан [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] цэргүүдийн хооронд тэмцэл өрнөж, 1698 онд 40,000 хүнтэй Зүүнгарын арми Чу, Талас голуудаар тэнүүчилж байсан [[Ахлах Жүз|Ахлах Жүзийг]] ялжээ. Хэдэн мянган хүн алагдаж, 10,000 олзлогдов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Бас Тэнгиз нуурд хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл [[Долоон ус]] болон [[Ташкент|Ташкентийг]] хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 

Цэвээнравдан хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланд]] бичсэн захидалдаа казахуудын эсрэг хийсэн дайнаа зөвтгөсөн. Тэрээр:

# Тавак Галданы цэргүүдэд олзлогдсон хүүгээ буцааж өгөхийг шаардсан; Цэвээнравдан хаан зөвшөөрч, түүнийг 500 цэрэгтэй харуултайгаар гэрт нь илгээсэн боловч Тавак харуулуудыг алж, Үерхудэ баатар тайж болон 100 гаруй [[Алтайн Урианхай|Урианхайчуудыг]] гэр бүлийнхэнтэй нь хамт барьцаалсан,
# Казахууд Зүүнгарын хаанд гэрлэсэн [[Аюук хан|Аюук ханы]] охины (Сэтэржав) цуваа руу дайрсан,
# Цэвээнравдан хааны буцаж ирсэн худалдаачдыг казах дээрэмчид дээрэмдэж, дээрэмдсэн,

гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} 

1702 онд казахууд 1698 оны довтолгоонд хариу цохилт өгч, мөн Халимаг, Зүүнгар руу довтолсон боловч энэ аян дайн бүтэлгүйтсэн. 1703 онд Тавак хан, [[Кайп хан]] нар гал зогсоох хэлэлцээр хийхээр элчин сайд илгээжээ. Тохиролцоонд хүрсэн эсэх нь тодорхойгүй байгаа ч дараагийн жилүүдэд томоохон мөргөлдөөн болоогүй.{{sfn|Moiseev|1991|pp=64–65}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}

=== 1708–1712 ===
1708 онд Зүүнгарын цөөн тооны хүч Ахмад Жүзийн нутаг дэвсгэрт довтлон орж, казахууд Ташкент руу ухарчээ. Зүүнгарын цэргийн давшилтын ангиуд Төв Казахстаны Сарысу голд хүрчээ. Энэ нь Казахын анхны [[хуралдай]] 1710 оны зун Каракумд болоход хүргэсэн. Курултай [[Богенбай баатар|Богенбай баатрыг]] Казахын цэргийн даргаар томилохоор шийджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=66}}{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} Богенбай 1711–1712 онд болсон цуврал тулалдаанд Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}

=== 1712 оны дараах ===
1713–1714 оны хооронд Зүүнгарууд казахуудад томоохон ялагдал хүлээв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} 1716 онд Зүүнгарын ханлигт байсан Чин улсын дипломатч Бао Жу Энх амгаланд дараах байдлаар мэдээлжээ:{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}}
{{Quote|Гурав дахь жилдээ Хазакууд [Казахууд] довтлох ажиллагаа явуулж, хил орчмын олон сууринг бүрэн сүйтгэж, олон хүнийг алж, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг олзлон авчээ... Өнгөрсөн жил гурван мянган цэрэгтэй тэдний эсрэг зогсож байсан Зайсангийн хунтайж Дулер [Дугар] ялагдаж, их хэмжээний хохирол амсаж буцаж ирэв.|Бао Жу{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}}}}
1714 онд [[Абулхайр хаан|Абулхайрын]] удирдлаган дор казахууд Зүүнгарын хаант улсын хил рүү довтлов. Үүний хариуд Цэван Рабтан [[Тянь Шань]] дахь [[Киргизийн ард түмэн|Киргизүүд]]-ийн нутгаар дамжуулан үйл ажиллагаа явуулж эхлэв.{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}} Цэвээнравдан хаан хоёр хүүгээ Шар ус, руу Зайсан нуур илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}

1715 онд Чин улсын эзэн хаан Зүүнгарын хааныг &quot;шийтгэх&quot; саналыг Киргиз, Казах улсын удирдагчдад хандан гаргажээ. Киргиз, Казахууд Зүүн Туркестанд идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн боловч Зүүнгарууд эдгээр мөргөлдөөнийг тэсвэрлэж чадсан юм.{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=128}} 1716 онд  Казахын цэргүүд [[Или мөрөн]] дээрх [[Цорос|Цоросын]] нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 

Дараа нь Казахын цэрэг Зүүнгарын эсрэг дахин нэг дайн эхлүүлсэн боловч бүтэлгүйтсэн. Кайп хан, Абулхайр хааны хоорондох санал зөрөлдөөний улмаас казахууд хохирол амсаж, ухарчээ. Энэ үед Казахын удирдагчид Сибирийн захирагч М.П. Гагаринтай Зүүнгарын эсрэг хамтарсан ажиллагаа явуулах талаар хэлэлцээр хийж эхэлсэн. Гэсэн хэдий ч Сибирийн засаг захиргаа эсэргүүцлийг дэмжиж байсан ч Казах–Оросын бүрэн хэмжээний цэргийн холбооноос зайлсхийж байв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 

1717 онд Кайп, Абул Хайр нар Гагарины Зүүнгарын тэлэлтийн талаар анхааруулсан захидлуудаас хэсэгчлэн нөлөөлсөн [[Их Петр|I Петр]]-тэй Зүүнгарын эсрэг эвсэл байгуулахыг оролдсон. Оросын засгийн газар Зүүнгарын хаант улсын эсрэг хамтарсан аян дайн хийхийг дэмжээгүй бөгөөд үүнийг Чин гүрний өсөн нэмэгдэж буй хүч чадлын эсрэг жин гэж үзэж, энх тайвнаар нэгтгэх боломжийг илүүд үзсэн. Үүний үр дүнд Санкт-Петербург ерөнхий дэмжлэгээр хязгаарлагдаж, цэргийн тусламжийн талаар тодорхой амлалт өгөөгүй.{{sfn|Erofeeva|2007|p=155}}

Мөн онд Зүүнгарын цэргүүд [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулаанд]] 30,000 хүнтэй казах цэргийг{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} ялсан. Зүүнгарууд нэмэлт хүч иртэл байр сууриа хадгалахын тулд модон шуудуу, бэхлэлт босгосон. Дараа нь 1,500 орчим хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй нэмэлт хүч ирж, Казахын армийг ялав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 оны хавар Зүүнгарууд [[Долоон ус|Долоон усаас]] [[Арыс (гол)|Арыс]] болон Чаян голууд руу хурдан довтлон, Казах хаадын төв байр болох Туркистаныг эзлэхийг эрэлхийлэв. Хэд хэдэн тулалдаан болж, Зүүнгарууд &quot;Казах ордныг бут цохисон&quot; гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}}

[[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] эхэлсний дараа Зүүнгарын довтолгоо дуусав. Энэ нь казахуудад газар нутгаа эргүүлэн авч, 3000 орчим Зүүнгарын олзлогдогчийг олзлох боломжийг олгосон юм. Зүүнгарын хаант улсад суугаа Оросын элчин сайд И.Д. Чередов 1720 онд &quot;Казакийн ордон ойртож, гурван мянга орчим хүнийг олзлон авч явсан&quot; гэж мэдээлсэн.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=21}}

=== 1723–1730 ===
1723 онд Зүүнгарууд Цэвээнравдан хаан болон [[Лувсансүр]] зэрэг командлагчдын удирдлаган дор [[Эрчис мөрөн]] бөгөөд орчин үеийн Караганда муж дээрх Дунд Жүз рүү довтолсон байсан бол,{{Sfn|Fuat|2018|p=19}} Ахмад Жүз руу Долоон ус, [[Сырдарья]], Чу гол, Боролдай гол, Чирчик гол болон Талас гол руу довтолсон.{{Sfn|Adle|2003|pp=98–99}} Эдгээр үйл явдлын үеэр казах цэрэг дайчидтай тулалдахыг оролдсон. Лувсансүрээр удирдуулсан Зүүнгарын арми Сайрам дээр довтолсон боловч хожим нь [[Ташкент]] болон Хара-Мурут дахь өөр нэг тулалдаанд ялагдсанаар ялагдав.{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} Өөр нэгэн Зүүнгарын арми [[Түркистан|Туркистан]] хотыг эзэлсэн бөгөөд Болд (Болат) хаан тулалдаанд алагдаж, Самеке хаан өөр тийш зугтжээ. [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] ээж, эхнэр хоёрыг мөн олзлов.{{Sfn|Jambyl|2019|p=19}} Хожим нь Зүүнгарууд [[Ферганы хөндий]] рүү орж, [[Андижан]], [[Хужанд]],{{Sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} болон [[Самарканд]] хүртэлх хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Unknown|1988|p=265}} 

Энэ нь Хөл нүцгэн зугтах буюу Их гамшгийн жилүүд гэгддэг ({{langx|kk|«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама»}}) Казах хүн амыг албадан нүүлгэн шилжүүлж, тэднийг [[Бухарын хант улс|Бухарын хант улсын]] [[Самарканд]], [[Бухар]] зэрэг хотууд руу хөөсөн явдалд шууд нөлөөлсөн.{{Sfn|Adle|2003|pp=98–99}} [[Оросын эзэнт гүрэн]] рүү, Сыр Дарьяас Эмба гол, Уралын гол болон [[Арал тэнгис]] рүү нүүдэллэн ирсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=76}}

1724 онд Зүүнгарууд Чу гол дээрх Ахмад Жүз рүү хоёр дахь удаагаа довтолж, Каратау, Сузакыг эзлэн авч, дээрэмдэж, казахуудыг Бетпак-Дала болон [[Балхаш нуур]] руу зугтахад хүргэсэн бол зарим нь мөн Каратау уулс руу зугтжээ.{{Sfn|Tompiev|Maral|2015|p=175}} Удалгүй Абулхайр хаан Халимагуудын эсрэг хийсэн [[Казах–Халимагуудын дайн (1723–1726)|дайнаас]] буцаж ирээд Туркистан руу явав. Абулхайр Лувсансүрыг ялж, Лувсансүр Каратау уулс руу зугтав.{{Sfn|Tompiev|Maral|2015|p=210}} Гэсэн хэдий ч 1725 онд Зүүнгарууд удалгүй Туркистан руу нэмэлт хүчээр буцаж ирээд [[Туркистаны төлөөх тэмцэл|Туркистаны төлөөх тэмцэлд]] Абулхайрын цэргийг ялж, хотыг буцаан эзэлжээ.

1726 онд Туркистаны ойролцоох Ордабасид казах жүзүүдийн төлөөлөгчдийн уулзалт болж, казахууд халимагуудтай энхийн гэрээ байгуулсны дараа Абулхайр хааны удирдлага дор цэрэг арми байгуулахаар шийджээ.{{sfn|Unknown|2006|pp=221–222}} Тэд Шоно-Даваагийн удирдсан Зүүнгарын хүчний эсрэг [[Булантын тулаан]] хийж байхдаа [[Улытау (усан нуруу)|Улытау уулс]] руу дайчлагджээ.{{Sfn|Jambyl|2019|p=50}} Казахууд тулалдаанд ялж, үүнийгээ &quot;Калмакууд мөхсөн газар&quot; гэсэн утгатай {{langx|kk|«Қалмақ қырылған»}} гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=100}} Хоёр тал хоёулаа хүчээ их хэмжээгээр алдсан бөгөөд хожим нь 1729 онд казахууд баруун хойд Жетисуг чөлөөлсөн бөгөөд Абулхайр хаан [[Аньракайн тулаан]] Зүүнгарыг дахин ялсан.{{Sfn|Yerofeeva|2007|p=190}}

== Галданцэрэн хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ==

=== 1739 оноос өмнөх ===

=== 1739–1741 ===
== Үр дагавар ==
[[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай султанд]] зориулсан 2000 оны марк.]]
1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа иргэний дайн эхлэв. [[Аблай султан]] [[Амарсанаа]], [[Даваач]] нарыг [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] удирдсан довтолгооноос хамгаалсан.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд  руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар [[Хошууд]], Дөрвөд болон [[Хойд|Хойдуудад]] нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайны]] улмаас хоёр улс нэгдсэн дайсны эсрэг анхны бөгөөд цорын ганц удаа нэг тугийн дор нэгтгэж чадсан юм. 
[[Файл:东归英雄纪念塔.jpg|left|thumb|201x201px|[[Хорол хот]] дахь [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хаан]] [[Убаши]] хааны хөшөө.]]
1771 онд [[Убаши|Убаши хааны]] удирдлаган дор Ижил мөрний Халимагууд хуучин [[Зүүнгар нутаг]] руу олон нийтийн нүүдэл хийж, улс орноо сэргээхийг зорьжээ. Уран зохиолд ойролцоогоор 100,000 хүн буюу Ижил мөрний Халимаг хүн амын дөрөвний гурвыг нь дурдсан байдаг. Үлдсэн хүмүүсийн ихэнх нь нүүдлийг эсэргүүцсэн Дөрвөдүүд байв. 1771 оны дунд үе гэхэд цагаачид Балхаш нуурын бүс нутагт хүрч, хүнд нөхцөл байдал, өлсгөлөн, өвчин эмгэг, дайралтаас болж их хэмжээний хохирол амссан байв. Тэд хожим Чин улсын нутаг дэвсгэрт орж, Чин улсын харьяат болсон.{{sfn|Adle|2003|p=152}}

==Мөн үзэх ==

* [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Казахын Хант Улс|Казахын хаант улс]]
* [[Халимагийн хант улс]]

==Урлагийн бүтээлүүд==

* [[Аблай султан|Аблай хааны]] залуу насыг өгүүлсэн 2005 оны казах түүхэн туульсын кино болох &quot;Nomad&quot;.

* 2011 оны казах түүхэн драмын кино болох &quot;Myn Bala&quot;. Казакууд болон Зүүнгарын хоорондох 1729 оны дайны үеэр өрнөдөг.

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===
{{refbegin}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2013 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO |isbn=978-8120820463 |edition=5th |ref={{harvid|Adle|2003}}}}
* {{cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |publisher=Chulunbatyn Altangerel |pages=107, 641 |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world |ref={{harvid|Altangerel|n.d.}}}}
* {{cite book |last=Apollova |first=N. G. |title=The Economic and Political Relations of Kazakhstan with Russia |publisher=Academy of Sciences |year=1960 |page=89 |ref={{harvid|Apollova|1960}}}}
* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries |ref={{harvid|Atygaev|2023}}}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}}
* {{cite journal |last=Besprozvannykh |first=E. L. |year=2003 |title=Китайские документы о принятии волжских калмыков в цинское подданство |trans-title=Chinese documents on the acceptance of the Volga Kalmyks into Qing subjecthood |url=https://cyberleninka.ru/article/n/kitayskie-dokumenty-o-prinyatii-volzhskih-kalmykov-v-tsinskoe-poddanstvo |journal=Вестник Калмыцкого университета |language=ru |ref={{harvid|Besprozvannykh|2003}}}}
* {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}}
* {{cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Relations between Mongolia and Central Asia in the 17th and 18th centuries |publisher=Science. Editorial office of Eastern Literature (publishing house) |year=1979 |page=32 |language=ru |ref={{harvid|Chimitdorzhiev|1979}}}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}}
* {{Cite book |last=Fuat |first=Dr. Vecihi Sefa |title=18. VE 19. YÜZYILLARDA KAZAK TÜRKLERİ RUS İŞGALİ VE ULUSAL BAĞIMSIZLIK MÜCADELESİ |date=2018|pages=126 |publisher=Dr. Vecihi Sefa Fuat HEKİMOĞLU |isbn=978-605-2149-53-9 |language=tr |trans-title=“18th and 19th Centuries Kazakh Turks” “Russian Occupation and the National Independence Struggle”|ref={{harvid|Fuat|2018}}}}
* {{cite journal |last=Haines |first=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676–1745) |url=https://muse.jhu.edu/article/685819 |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |volume=51 |pages=170–185 |doi=10.1353/mng.2017.0008 |ref={{harvid|Haines|2017}}}}
* {{cite web |date=30 March 2021 |title=Убаши-хан: судить нельзя простить |url=https://halmgynn.ru/12527-ubashi-han-sudit-nelzya-prostit.html |website=halmgynn.ru |language=ru |ref={{harvid|Halmgynn|2021}}}}
* {{cite book |last=Hummel |first=Arthur W. |title=Eminent Chinese of the Qing Period |publisher=Berkshire Publishing Group |year=2017 |isbn=9781614728498 |page=601 |ref={{harvid|Hummel|2017}}}}
* {{Cite journal |last=Galiev |first=V. Z |date=2013 |title=Усиление борьбы казахского народа против Джунгарской агрессии в начале XVIII века. |journal=Усиление борьбы казахского народа против Джунгарской агрессии в начале XVIII века. |volume=1 |issn=1814-6961 |trans-quote=Strengthening the struggle of the Kazakh people against the Dzungarian aggression at the beginning of the 18th century}}
* {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}}
* {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |ref={{harvid|Kadyrbaev|2023}}}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90_%D0%9A_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_2001_182_%D1%81 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Kushkumbaev|2001}}}}
* {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |publisher=Nauka |year=1983 |place=Novosibirsk |pages=18, 128 |language=ru |ref={{harvid|Kuznetsov|1983}}}}
* {{cite book |last1=Martha |first1=Avery |title=The Tea Road: China and Russia Meet Across the Steppe |date=2003 |publisher=五洲传播出版社 |isbn=7508503805 |pages=206}}
* {{Cite book |last=Massanov |first=N.E |title=Роль номадов евразийских степей в развитии мирового военного искусства. Научные чтения памяти Н.Э. Масанова |date=22–23 April 2010 |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |isbn=9965-23-301-2 |location=Almaty |pages=400+ |language=ru |trans-title=The Role of Nomads of the Eurasian Steppes in the Development of World Military Art: Scientific Readings in Commemoration of N. E. Massanov}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Moiseev|1991}}}}
*{{Cite book |last=Noda |first=Jin |title=The Kazakh Khanates Between the Russian and Qing Empires |date=2016 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-31444-3 |location=Boston}}
* {{cite web |title=Судьба калмыцкого ханства после «пыльного похода» в XVIII веке |url=https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719172819/https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-date=2023-07-19 |access-date=2023-07-19 |language=ru |ref={{harvid|Polessu|n.d.}}}}
* {{cite book |last=Pozdneev |first=A. M. |title=Образцы народной литературы монгольских племён. Вып. I |date=1880 |publisher=A. M. Pozdneev |pages=148 |language=ru |trans-title=Examples of Folk Literature of the Mongolian Tribes. Issue 1 |ref={{harvid|Pozdneev|1880}}}}
* {{Cite book |last=Smith |first=Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History Of Tibetan Nationalism And Sino-tibetan Relations |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |year=1997 |isbn=978-0-8133-3280-2}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{cite book |last1=Tompiev |first1=Maral |title=Эпоха обретения границ |last2=Uali |first2=Murat |year=2015 |place=Almaty |page=210 |language=ru |trans-title=The era of gaining borders |ref={{harvid|Tompiev|Uali|2015}}}}
* {{cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=Ordabasy Kurultai |publisher=Kazakh encyclopedias |year=2006 |location=Almaty |pages=221–222 |ref={{harvid|Unknown|2006}}}}
* {{Cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=История средней и центральной Азии в X-XIX веках, Ташкент, 1988 |date=1988 |publisher=Unknown |location=Tashkent |language=ru |trans-title=History of Central and Middle Asia in the 10th-19th centuries, Tashkent, 1988}}
* {{Cite book |last=Unknown |title=Казахско-русские отношения в XVI–XVIII вв. |publisher=House of the Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1961 |publication-date=1961 |pages= |language=ru |trans-title=Kazakh-Russian relations in the 16th–18th centuries}}
* {{cite web |title=From the history of Kazakhstan in the 18th century |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm |website=vostlit.info |language=ru |ref={{harvid|Vostlit|n.d.}}}}
*{{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}}
*{{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}}
{{refend}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
[[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]]</text>
      <sha1>iymxrkfi3ig26wfmu2y5kdjykfjz6yu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дижикстрагийн алгоритм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38026</id>
    <revision>
      <id>854582</id>
      <parentid>854409</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T19:35:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>854582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15203" sha1="qqosseh27cn82qw5pihim1wd1dfxsui" xml:space="preserve">[[Файл:Dijkstra Animation.gif|thumb|right]]
'''Дижикстрагийн алгоритм''', Dijkstra –ийн алгоритмыг 1956 онд Нидерландын компьютерын эрдэмтэн судлаач Edsger Dijkstra үүсгэн томъёолсон ба 1959 онд нийтлүүлсэн. Графийн хайлтийн алгоритм бөгөөд нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдвэрлэдэг. Графийн ирмэгүүд нь сөрөг биш утгатай нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдсэн бөгөөд хамгийн богино замын модыг гаргаж өгдөг. Энэ алгоритм нь хамгийн бага замыг олохдоо эхний цэгээс  графын зангилаа бүрээр дайрдаг. Алгоритм нь нэг зангилаанаас өөр нэг зангилаа очих хамгийн  богино замыг олохоор ажиллах ба хамгийн дөт замыг олмогц програм зогсоно. Жишээлбэл: Дижикстрагийн алгоритм нь  нэг хотоос  өөр нэг хотруу холбосон  эхлэлийн цэг болон төгсгөлийн цэгийн хоорондох зай  хамгийн богино  байхаар тооцон олдог. Улмаар , хамгийн эхний богино зам бол сүлжээний шугамын протоколуудад өргөн ашигладаг, тухайлбал IS-IS ба OSPF(нээлттэй хамгийн эхний богино зам) юм. 
Дижикстрагийн  анхны алгоритмийн бага эрэмбийг олох дараалалд  O(|V2|) –ийг хэрэглэдэггүй.  V нь координатын босоо тэнхлэг дэх тоо. Энэ алгоритмын санааг Leyzorek  бас дэвшүүлж байсан. Бага эрэмбэтэй дараалал дээр суурилсан Fibonacci-ийн овоолго байдлаар  O(|E|+|V|log|V|) томёонд хэрэгжүүлсэн.  E- эрмэгийн тоо  Энэ нь  шинж тэмдэггүй ,сөрөг биш утгагай, нэг эхтэй ,богино замаа хамгийн хурдан мэдэх алгоритм юм.  

== 1.Алгоритм ==
[[Image:Dijkstras progress animation.gif|thumb|Illustration of Dijkstra's algorithm search for finding path from a start node (lower left, red) to a goal node (upper right, green) in a [[robotics|robot]] [[motion planning]] problem. Open nodes represent the &quot;tentative&quot; set. Filled nodes are visited ones, with color representing the distance: the greener, the farther. Nodes in all the different directions are explored uniformly, appearing as a more-or-less circular [[wavefront]] as Dijkstra's algorithm uses a [[consistent heuristic|heuristic]] identically equal to 0.]]

Бид одоо анхны гэж нэрлэгдсэн зангилаанаас эхэлнэ.  Заннгилааны зайг Y үсгээр тэмдэглэнэ. Анхны зангилаанаас Y хүртэлхийг зай гэдэг. Дижикстрагийн алгоритмаар зарим анхдагч зайн утгуудыг оноож өгдөг, алхам алхмаар сайжруулдаг. 
1.	Эхлээд бүх зангилаандаа анхны утгыг олгоно:
Тэр нь манай анхны зангилаанаас бусад зангилаанд тодорхойгүй буюу  тэг гэдэг утга өгнө. 
2.	Анхдагч зангилааг тухайн зангилаа болгож авна. Бүх зангилааг агуулсан зочлоогүй зангилаануудын олонлогыг үүсгэнэ. 
3.	Тухайн зангилааны хувьд хөрш зангилаануудад анхааран тэдрээрийг урьдчилан бодож тооцоолно. Одоогийн а зангилаа 6-ийн урттай гэж тэмдэглэгдсэн, түүний b хөрш  зангилаатай холбогдсон ирмэгийн урт нь 2 бол b хүртэлх урт нь (6+2=8) болно. Хэрэв энэ зай нь өмнө b хүртэлх урьдчилсан зайнаас бага бол түүнийг дарж бичнэ. Шалгаж үзсэн ч гэсэн (зочилсон ) гэж тэмдэглээгүй бол тэр зангилаа зочлоогүй олонлогт байсаар байна. 
4.	Тухайн зангилааны бүх хөршүүдийг авч үзсэний дараа тухайн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглээд зочлоогүй олонлогоос хасна. Зочилсон зангилааг дахин хэзээ ч шалгахгүй. 
5.	Хэрвээ очих ёстой эцсийн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглэсэн бол (2 зангилааны хоорондох зам) тодорхойлогдсон, хэрэв зочлоогүй олонлог дахь зангилаануудын урьдчилсан хамгийн бага зай нь тодорхойгүй бол (төлөвлөгдсөн нэвтрэлт дууссан эсвэл анхны зангилаа болон үндсэн зочлоогүй зангилааны хооронд холбоо байхгүй байна). Тэгээд алгоритм дуусна. 
6.	Хамгийн бага урьдчилсан зайтай зочлоогүй зангилааг шинэ тухайн зангилаа болгоод 3-р алхам руу буцаана.
 
== Тайлбар/description/ ==
:Та хотын газрын зургаас нэг газарт хүрэх хамгийн богино замыг олохын тулд анх эхлэх газар болон  явах замаа тодорхойлох хэрэгтэй. Явах замаа тодорхойлохдоо: эхлэх цэгээс очих газар хүртлээ шулуунаар холбоно.  Үүнийг хязгааргүй орон зайд ашиглах боломжгүй гэхдээ очоогүй газруудаа хаяглалгүй үлдээдэг....

== Ажиллах, гүйцэтгэх хугацаа ==
Дижикстрагын алгоритмын дээд хугацааг тооцоолохдоо төгсгөлийн тоо/E/ ба оройн тоо/V/ дүрсэлж болох ба функцээр илэрхийлэхэд |E|, |V| гэж тэмдэглэдэг. Ямарч oройн Q олонлогийн явах хугацаа О(|E|*dkq + |V|*emq) dkq ба emq нь хамгийн цөөн үйлдэл ба бага хугацаа зарах үйлдлүүд юм.
Хамгиин хялбар Дижикстрагын алгоритмын хэрэглээ бол Q-г жирийн хэлхээтэй жагсаалт эсвэл цуваанд хадгалж, хамгийн бага хугацааг гаргах бол Q дэх оройнуудаас шугаман хайлт хийх юм. Энэ тохиолдолд явах хугацаа О(|E|+|V|^2)=O(|V|^2).
Сийрэг граф-д Дижисктрагын алгоритмыг холбоост листэнд хийж хоёртын модны хайлт, хоёртын овоолго эсвэл фибонакын овоолгын анхдагч дарааллаар ашиглаж хамгийн бага хугацаа олохыг хурдан болгож алгоритмаа үр дүнтэйгээр шийдвэрлэсэн. Хоёртын модны хайлт эсвэл , хоёртын овоолго хэрэглэж хугацааг О((|E|+|V|)log|V|) олно. Энэ нь O(|E|log|V|)-ээр граф холбоостой үед дийлэгддэг.
Энгийн хоёртын овоолго дээр О(|V|)хугацааг хэмнэхийн тулд oрой болгоны заагчийг овоолгын заагчтай хамт санах хэрэгтэй (бас анхны дараалал Q өөрчлөгдөхөд хугацаа хоцрогдолгүй  байх ).
Тэгэхлээр зөвхөн O(lov|V|)цаг авна. Фибонакын овоолго үүнийг O(|E|+|V|log|V|) болгож сайжруулна.  Чиглэл нь тодорхой бус график зурган дээр хамгийн богино замыг шугаман хугацаанд олох боломжтой, оройнуудыг хамгийн богино хугацаанд бага зам туулхаар тооцоолон бодохдоо математикийн дүрмийн боловсруулалтыг ашигладаг.  

==Тэмдэглэл==
{{reflist}}

== Эшлэл ==
* {{cite journal | authorlink = Edsger W. Dijkstra | first1 = E. W. | last1 = Dijkstra | url = http://www-m3.ma.tum.de/twiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | title = A note on two problems in connexion with graphs | journal = Numerische Mathematik | volume = 1 | year = 1959 | pages = 269–271 | ref = harv | doi = 10.1007/BF01386390 | access-date = 2013-12-06 | archive-date = 2020-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200123110037/http://www-m3.ma.tum.de/foswiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | url-status = dead }}
* {{cite book | author1-link = Thomas H. Cormen | first1 = Thomas H. | last1 = Cormen | author2-link = Charles E. Leiserson | first2 = Charles E. | last2 = Leiserson | author3-link = Ronald L. Rivest | first3 = Ronald L. | last3 = Rivest | author4-link = Clifford Stein | first4 = Clifford | last4 = Stein | title = [[Introduction to Algorithms]] | edition = Second | publisher = [[MIT Press]] and [[McGraw–Hill]] | year = 2001 | isbn = 0-262-03293-7 | chapter = Section 24.3: Dijkstra's algorithm | pages = 595–601}}
* {{cite conference|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|conference=25th Annual Symposium on Foundations of Computer Science|year=1984|publisher=[[IEEE]]|pages=338&amp;ndash;346|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934|ref=harv|doi=10.1109/SFCS.1984.715934}} {{Webarchiv|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934 |wayback=20121011090757 |text=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms |archiv-bot=2026-04-23 19:35:46 InternetArchiveBot }}
* {{cite journal|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|journal=Journal of the Association for Computing Machinery|volume=34|year=1987|pages=596&amp;ndash;615|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=28874|ref=harv|doi=10.1145/28869.28874|issue=3}}
* {{cite journal | first1 = F. Benjamin | last1 = Zhan | first2 = Charles E. | last2 = Noon | month =February | year = 1998 | title = Shortest Path Algorithms: An Evaluation Using Real Road Networks | journal = [[Transportation Science]] | volume = 32 | issue = 1 | pages = 65–73 | doi = 10.1287/trsc.32.1.65}}
* {{cite book|first1=M.|last1=Leyzorek|first2=R. S.|last2=Gray|first3=A. A.|last3=Johnson|first4=W. C.|last4=Ladew|first5=S. R.|last5=Meaker, Jr.|first6=R. M.|last6=Petry|first7=R. N.|last7=Seitz|title=Investigation of Model Techniques &amp;mdash; First Annual Report &amp;mdash; 6 June 1956 &amp;mdash; 1 July 1957 &amp;mdash; A Study of Model Techniques for Communication Systems|publisher=Case Institute of Technology|location=Cleveland, Ohio|year=1957|ref=harv}}
* {{cite journal|first1=D.E.|last1=[[Donald_Knuth|Knuth]]|title=A Generalization of Dijkstra's Algorithm|journal=[[Information Processing Letters]]|volume=6|number=1|pages=1–5|year=1977}}

== Холбоос ==
{{linkfarm|date=September 2012}}
{{Commons category|Dijkstra's algorithm}}
* C/C++
** [https://github.com/xtaci/algorithms/blob/master/include/dijkstra.h Dijkstra's Algorithm in C++]
** [http://www.boost.org/doc/libs/1_43_0/libs/graph/doc/dijkstra_shortest_paths.html Implementation in Boost C++ library]
** [https://web.archive.org/web/20141231054104/http://www.rawbytes.com/dijkstras-algorithm-in-c/ Dijkstra's Algorithm in C Programming Language]
* Java
** [http://www.dgp.toronto.edu/people/JamesStewart/270/9798s/Laffra/DijkstraApplet.html Applet by Carla Laffra of Pace University]
** [https://web.archive.org/web/20200217212029/http://students.ceid.upatras.gr/~papagel/english/java_docs/minDijk.htm Visualization of Dijkstra's Algorithm]
** [https://web.archive.org/web/20070927234553/http://www-b2.is.tokushima-u.ac.jp/~ikeda/suuri/dijkstra/Dijkstra.shtml Shortest Path Problem: Dijkstra's Algorithm]
** [http://www.unf.edu/~wkloster/foundations/DijkstraApplet/DijkstraApplet.htm Dijkstra's Algorithm Applet]
** [http://code.google.com/p/annas/ Open Source Java Graph package with implementation of Dijkstra's Algorithm]
** [https://web.archive.org/web/20150307205448/http://www.stackframe.com/software/PathFinder A Java library for path finding with Dijkstra's Algorithm and example Applet]
** [https://github.com/graphhopper/graphhopper/tree/90879ad05c4dfedf0390d44525065f727b043357/core/src/main/java/com/graphhopper/routing Dijkstra's algorithm as bidirectional version in Java]
* C#/.Net
** [https://web.archive.org/web/20081202152613/http://www.codeproject.com/KB/recipes/ShortestPathCalculation.aspx Dijkstra's Algorithm in C#]
** [https://web.archive.org/web/20111229201146/http://www.codeproject.com/KB/recipes/FastHeapDijkstra.aspx Fast Priority Queue Implementation of Dijkstra's Algorithm in C#]
** [https://web.archive.org/web/20180121140629/http://quickgraph.codeplex.com/ QuickGraph, Graph Data Structures and Algorithms for .NET]
* [https://web.archive.org/web/20141220002741/http://optlab-server.sce.carleton.ca/POAnimations2007/DijkstrasAlgo.html Dijkstra's Algorithm Simulation]
* [http://purl.umn.edu/107247 Oral history interview with Edsger W. Dijkstra],  [[Charles Babbage Institute]] University of Minnesota, Minneapolis.
* [http://www.cs.sunysb.edu/~skiena/combinatorica/animations/dijkstra.html Animation of Dijkstra's algorithm]
* [http://bonsaicode.wordpress.com/2011/01/04/programming-praxis-dijkstra’s-algorithm/ Haskell implementation of Dijkstra's Algorithm] on Bonsai code
* [http://hansolav.net/sql/graphs.html Implementation in T-SQL]
* [https://web.archive.org/web/20121218050306/http://www.mathworks.com/matlabcentral/fileexchange/20025-advanced-dijkstras-minimum-path-algorithm A MATLAB program for Dijkstra's algorithm]
* [https://web.archive.org/web/20140116200833/http://www.turb0js.com/a/Dijkstra%27s_Algorithm Step through Dijkstra's Algorithm in an online JavaScript Debugger]

[[Ангилал:Оновчлолын алгоритм]]
[[Ангилал:Граф хайлтын алгоритм]]
[[Ангилал:Routing]]
[[Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт]]</text>
      <sha1>qqosseh27cn82qw5pihim1wd1dfxsui</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854611</id>
      <parentid>854582</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T01:41:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>854611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15203" sha1="s3h36vayfl4ja8qad9wugdcvuoqkj5k" xml:space="preserve">[[Файл:Dijkstra Animation.gif|thumb|right]]
'''Дижикстрагийн алгоритм''', Dijkstra –ийн алгоритмыг 1956 онд Нидерландын компьютерын эрдэмтэн судлаач Edsger Dijkstra үүсгэн томъёолсон ба 1959 онд нийтлүүлсэн. Графийн хайлтийн алгоритм бөгөөд нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдвэрлэдэг. Графийн ирмэгүүд нь сөрөг биш утгатай нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдсэн бөгөөд хамгийн богино замын модыг гаргаж өгдөг. Энэ алгоритм нь хамгийн бага замыг олохдоо эхний цэгээс  графын зангилаа бүрээр дайрдаг. Алгоритм нь нэг зангилаанаас өөр нэг зангилаа очих хамгийн  богино замыг олохоор ажиллах ба хамгийн дөт замыг олмогц програм зогсоно. Жишээлбэл: Дижикстрагийн алгоритм нь  нэг хотоос  өөр нэг хотруу холбосон  эхлэлийн цэг болон төгсгөлийн цэгийн хоорондох зай  хамгийн богино  байхаар тооцон олдог. Улмаар , хамгийн эхний богино зам бол сүлжээний шугамын протоколуудад өргөн ашигладаг, тухайлбал IS-IS ба OSPF(нээлттэй хамгийн эхний богино зам) юм. 
Дижикстрагийн  анхны алгоритмийн бага эрэмбийг олох дараалалд  O(|V2|) –ийг хэрэглэдэггүй.  V нь координатын босоо тэнхлэг дэх тоо. Энэ алгоритмын санааг Leyzorek  бас дэвшүүлж байсан. Бага эрэмбэтэй дараалал дээр суурилсан Fibonacci-ийн овоолго байдлаар  O(|E|+|V|log|V|) томёонд хэрэгжүүлсэн.  E- эрмэгийн тоо  Энэ нь  шинж тэмдэггүй ,сөрөг биш утгагай, нэг эхтэй ,богино замаа хамгийн хурдан мэдэх алгоритм юм.  

== 1.Алгоритм ==
[[Image:Dijkstras progress animation.gif|thumb|Illustration of Dijkstra's algorithm search for finding path from a start node (lower left, red) to a goal node (upper right, green) in a [[robotics|robot]] [[motion planning]] problem. Open nodes represent the &quot;tentative&quot; set. Filled nodes are visited ones, with color representing the distance: the greener, the farther. Nodes in all the different directions are explored uniformly, appearing as a more-or-less circular [[wavefront]] as Dijkstra's algorithm uses a [[consistent heuristic|heuristic]] identically equal to 0.]]

Бид одоо анхны гэж нэрлэгдсэн зангилаанаас эхэлнэ.  Заннгилааны зайг Y үсгээр тэмдэглэнэ. Анхны зангилаанаас Y хүртэлхийг зай гэдэг. Дижикстрагийн алгоритмаар зарим анхдагч зайн утгуудыг оноож өгдөг, алхам алхмаар сайжруулдаг. 
1.	Эхлээд бүх зангилаандаа анхны утгыг олгоно:
Тэр нь манай анхны зангилаанаас бусад зангилаанд тодорхойгүй буюу  тэг гэдэг утга өгнө. 
2.	Анхдагч зангилааг тухайн зангилаа болгож авна. Бүх зангилааг агуулсан зочлоогүй зангилаануудын олонлогыг үүсгэнэ. 
3.	Тухайн зангилааны хувьд хөрш зангилаануудад анхааран тэдрээрийг урьдчилан бодож тооцоолно. Одоогийн а зангилаа 6-ийн урттай гэж тэмдэглэгдсэн, түүний b хөрш  зангилаатай холбогдсон ирмэгийн урт нь 2 бол b хүртэлх урт нь (6+2=8) болно. Хэрэв энэ зай нь өмнө b хүртэлх урьдчилсан зайнаас бага бол түүнийг дарж бичнэ. Шалгаж үзсэн ч гэсэн (зочилсон ) гэж тэмдэглээгүй бол тэр зангилаа зочлоогүй олонлогт байсаар байна. 
4.	Тухайн зангилааны бүх хөршүүдийг авч үзсэний дараа тухайн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглээд зочлоогүй олонлогоос хасна. Зочилсон зангилааг дахин хэзээ ч шалгахгүй. 
5.	Хэрвээ очих ёстой эцсийн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглэсэн бол (2 зангилааны хоорондох зам) тодорхойлогдсон, хэрэв зочлоогүй олонлог дахь зангилаануудын урьдчилсан хамгийн бага зай нь тодорхойгүй бол (төлөвлөгдсөн нэвтрэлт дууссан эсвэл анхны зангилаа болон үндсэн зочлоогүй зангилааны хооронд холбоо байхгүй байна). Тэгээд алгоритм дуусна. 
6.	Хамгийн бага урьдчилсан зайтай зочлоогүй зангилааг шинэ тухайн зангилаа болгоод 3-р алхам руу буцаана.
 
== Тайлбар/description/ ==
:Та хотын газрын зургаас нэг газарт хүрэх хамгийн богино замыг олохын тулд анх эхлэх газар болон  явах замаа тодорхойлох хэрэгтэй. Явах замаа тодорхойлохдоо: эхлэх цэгээс очих газар хүртлээ шулуунаар холбоно.  Үүнийг хязгааргүй орон зайд ашиглах боломжгүй гэхдээ очоогүй газруудаа хаяглалгүй үлдээдэг....

== Ажиллах, гүйцэтгэх хугацаа ==
Дижикстрагын алгоритмын дээд хугацааг тооцоолохдоо төгсгөлийн тоо/E/ ба оройн тоо/V/ дүрсэлж болох ба функцээр илэрхийлэхэд |E|, |V| гэж тэмдэглэдэг. Ямарч oройн Q олонлогийн явах хугацаа О(|E|*dkq + |V|*emq) dkq ба emq нь хамгийн цөөн үйлдэл ба бага хугацаа зарах үйлдлүүд юм.
Хамгиин хялбар Дижикстрагын алгоритмын хэрэглээ бол Q-г жирийн хэлхээтэй жагсаалт эсвэл цуваанд хадгалж, хамгийн бага хугацааг гаргах бол Q дэх оройнуудаас шугаман хайлт хийх юм. Энэ тохиолдолд явах хугацаа О(|E|+|V|^2)=O(|V|^2).
Сийрэг граф-д Дижисктрагын алгоритмыг холбоост листэнд хийж хоёртын модны хайлт, хоёртын овоолго эсвэл фибонакын овоолгын анхдагч дарааллаар ашиглаж хамгийн бага хугацаа олохыг хурдан болгож алгоритмаа үр дүнтэйгээр шийдвэрлэсэн. Хоёртын модны хайлт эсвэл , хоёртын овоолго хэрэглэж хугацааг О((|E|+|V|)log|V|) олно. Энэ нь O(|E|log|V|)-ээр граф холбоостой үед дийлэгддэг.
Энгийн хоёртын овоолго дээр О(|V|)хугацааг хэмнэхийн тулд oрой болгоны заагчийг овоолгын заагчтай хамт санах хэрэгтэй (бас анхны дараалал Q өөрчлөгдөхөд хугацаа хоцрогдолгүй  байх ).
Тэгэхлээр зөвхөн O(lov|V|)цаг авна. Фибонакын овоолго үүнийг O(|E|+|V|log|V|) болгож сайжруулна.  Чиглэл нь тодорхой бус график зурган дээр хамгийн богино замыг шугаман хугацаанд олох боломжтой, оройнуудыг хамгийн богино хугацаанд бага зам туулхаар тооцоолон бодохдоо математикийн дүрмийн боловсруулалтыг ашигладаг.  

==Тэмдэглэл==
{{reflist}}

== Эшлэл ==
* {{cite journal | authorlink = Edsger W. Dijkstra | first1 = E. W. | last1 = Dijkstra | url = http://www-m3.ma.tum.de/twiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | title = A note on two problems in connexion with graphs | journal = Numerische Mathematik | volume = 1 | year = 1959 | pages = 269–271 | ref = harv | doi = 10.1007/BF01386390 | access-date = 2013-12-06 | archive-date = 2020-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200123110037/http://www-m3.ma.tum.de/foswiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | url-status = dead }}
* {{cite book | author1-link = Thomas H. Cormen | first1 = Thomas H. | last1 = Cormen | author2-link = Charles E. Leiserson | first2 = Charles E. | last2 = Leiserson | author3-link = Ronald L. Rivest | first3 = Ronald L. | last3 = Rivest | author4-link = Clifford Stein | first4 = Clifford | last4 = Stein | title = [[Introduction to Algorithms]] | edition = Second | publisher = [[MIT Press]] and [[McGraw–Hill]] | year = 2001 | isbn = 0-262-03293-7 | chapter = Section 24.3: Dijkstra's algorithm | pages = 595–601}}
* {{cite conference|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|conference=25th Annual Symposium on Foundations of Computer Science|year=1984|publisher=[[IEEE]]|pages=338&amp;ndash;346|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934|ref=harv|doi=10.1109/SFCS.1984.715934}} {{Webarchiv|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934 |wayback=20121011090757 |text=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms |archiv-bot=2026-04-24 01:41:06 InternetArchiveBot }}
* {{cite journal|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|journal=Journal of the Association for Computing Machinery|volume=34|year=1987|pages=596&amp;ndash;615|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=28874|ref=harv|doi=10.1145/28869.28874|issue=3}}
* {{cite journal | first1 = F. Benjamin | last1 = Zhan | first2 = Charles E. | last2 = Noon | month =February | year = 1998 | title = Shortest Path Algorithms: An Evaluation Using Real Road Networks | journal = [[Transportation Science]] | volume = 32 | issue = 1 | pages = 65–73 | doi = 10.1287/trsc.32.1.65}}
* {{cite book|first1=M.|last1=Leyzorek|first2=R. S.|last2=Gray|first3=A. A.|last3=Johnson|first4=W. C.|last4=Ladew|first5=S. R.|last5=Meaker, Jr.|first6=R. M.|last6=Petry|first7=R. N.|last7=Seitz|title=Investigation of Model Techniques &amp;mdash; First Annual Report &amp;mdash; 6 June 1956 &amp;mdash; 1 July 1957 &amp;mdash; A Study of Model Techniques for Communication Systems|publisher=Case Institute of Technology|location=Cleveland, Ohio|year=1957|ref=harv}}
* {{cite journal|first1=D.E.|last1=[[Donald_Knuth|Knuth]]|title=A Generalization of Dijkstra's Algorithm|journal=[[Information Processing Letters]]|volume=6|number=1|pages=1–5|year=1977}}

== Холбоос ==
{{linkfarm|date=September 2012}}
{{Commons category|Dijkstra's algorithm}}
* C/C++
** [https://github.com/xtaci/algorithms/blob/master/include/dijkstra.h Dijkstra's Algorithm in C++]
** [http://www.boost.org/doc/libs/1_43_0/libs/graph/doc/dijkstra_shortest_paths.html Implementation in Boost C++ library]
** [https://web.archive.org/web/20141231054104/http://www.rawbytes.com/dijkstras-algorithm-in-c/ Dijkstra's Algorithm in C Programming Language]
* Java
** [http://www.dgp.toronto.edu/people/JamesStewart/270/9798s/Laffra/DijkstraApplet.html Applet by Carla Laffra of Pace University]
** [https://web.archive.org/web/20200217212029/http://students.ceid.upatras.gr/~papagel/english/java_docs/minDijk.htm Visualization of Dijkstra's Algorithm]
** [https://web.archive.org/web/20070927234553/http://www-b2.is.tokushima-u.ac.jp/~ikeda/suuri/dijkstra/Dijkstra.shtml Shortest Path Problem: Dijkstra's Algorithm]
** [http://www.unf.edu/~wkloster/foundations/DijkstraApplet/DijkstraApplet.htm Dijkstra's Algorithm Applet]
** [http://code.google.com/p/annas/ Open Source Java Graph package with implementation of Dijkstra's Algorithm]
** [https://web.archive.org/web/20150307205448/http://www.stackframe.com/software/PathFinder A Java library for path finding with Dijkstra's Algorithm and example Applet]
** [https://github.com/graphhopper/graphhopper/tree/90879ad05c4dfedf0390d44525065f727b043357/core/src/main/java/com/graphhopper/routing Dijkstra's algorithm as bidirectional version in Java]
* C#/.Net
** [https://web.archive.org/web/20081202152613/http://www.codeproject.com/KB/recipes/ShortestPathCalculation.aspx Dijkstra's Algorithm in C#]
** [https://web.archive.org/web/20111229201146/http://www.codeproject.com/KB/recipes/FastHeapDijkstra.aspx Fast Priority Queue Implementation of Dijkstra's Algorithm in C#]
** [https://web.archive.org/web/20180121140629/http://quickgraph.codeplex.com/ QuickGraph, Graph Data Structures and Algorithms for .NET]
* [https://web.archive.org/web/20141220002741/http://optlab-server.sce.carleton.ca/POAnimations2007/DijkstrasAlgo.html Dijkstra's Algorithm Simulation]
* [http://purl.umn.edu/107247 Oral history interview with Edsger W. Dijkstra],  [[Charles Babbage Institute]] University of Minnesota, Minneapolis.
* [http://www.cs.sunysb.edu/~skiena/combinatorica/animations/dijkstra.html Animation of Dijkstra's algorithm]
* [http://bonsaicode.wordpress.com/2011/01/04/programming-praxis-dijkstra’s-algorithm/ Haskell implementation of Dijkstra's Algorithm] on Bonsai code
* [http://hansolav.net/sql/graphs.html Implementation in T-SQL]
* [https://web.archive.org/web/20121218050306/http://www.mathworks.com/matlabcentral/fileexchange/20025-advanced-dijkstras-minimum-path-algorithm A MATLAB program for Dijkstra's algorithm]
* [https://web.archive.org/web/20140116200833/http://www.turb0js.com/a/Dijkstra%27s_Algorithm Step through Dijkstra's Algorithm in an online JavaScript Debugger]

[[Ангилал:Оновчлолын алгоритм]]
[[Ангилал:Граф хайлтын алгоритм]]
[[Ангилал:Routing]]
[[Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт]]</text>
      <sha1>s3h36vayfl4ja8qad9wugdcvuoqkj5k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>БНМАУ-ын баатар цол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38143</id>
    <revision>
      <id>854651</id>
      <parentid>854542</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T05:57:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-24888-92|~2026-24888-92]] ([[User talk:~2026-24888-92|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Zorigt|Zorigt]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ.</comment>
      <origin>854540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16523" sha1="prkpz0hp1u2wp64ktsibl2tw977tcja" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;font-size:80%;text-align:center;float:right;border-left:1em solid white&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!width=&quot;190&quot;|'''&lt;div style=&quot;font-size:130%&quot;&gt;Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын баатар&lt;/div&gt;'''
|-
|[[File:Heroy MNR.jpg|180px]]&lt;br /&gt;Цолны тэмдэг (“Алтан таван хошуу” тэмдэг)
|}
&lt;/div&gt;
[[Файл:Mongol baatar.jpg|220px|right]]
Өнөөдөр Монгол улсад одон медалийг зүүж хэрэглэх явдлыг [[БНМАУ]]-ын [[Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчд]]ийн 1990 оны 148 дугаар [[зарлиг]]аар баталсан &quot;БНМАУ-ын цол, одон, медалийн тухай дүрэм&quot;-ээр зохицуулж байна. 

Энэхүү шинэчилсэн дүрмээр '''БНМАУ-ын баатар''', [[БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар]], [[БНМАУ-ын ардын зүтгэлтэн]], [[БНМАУ-ын гавъяат зүтгэлтэн]] [[цол]], [[одон]], [[медаль]] нь БНМАУ-ын төрийн дээд шагнал мөн” гэж заагаад цол, одон, медаль тус бүрийн шагнах журмыг тодорхойлжээ.
Энэ журамд БНМАУ-ын баатар, БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар цол нь “[[БНМАУ-ын эрхэм дээд цол мөн]]” гэж тэмдэглээд:
“БНМАУ-ын баатар цол”-ыг эх орноо батлах хамгаалах үйл хэрэгт амь бие хайргүй зүтгэж, төр, нийгмийнхээ өмнө баатарлаг гавъяа байгуулсан хүнд олгоно.
БНМАУ-ын баатарт [[Сүхбаатарын одон]], [[БНМАУ-ын баатрын “Алтан таван хошуу” тэмдэг]], [[БНМАУ-ын баатрын үнэмлэх]] олгоно.гэж заасан байна.

==БНМАУ-ын баатрууд==
# 1922 оны 9-р сарын 23 — [[Дамдины Сүхбаатар]],
# 1924 оны 4-р сарын 24 — Ардын [[Хатанбаатар Магсаржав]], Цэргийн Яамны сайд
# 1936 оны 1-р сарын 29 — [[Шагдарын Гонгор]], АА-ийн [[Хурандаа]], Буландэрсний чиглэлээр хил зөрчсөн Японы цэргийн халдлагыг бут цохиж гавъяа байгуулсаны төлөө
# 1936 оны 4-р сарын 7 — [[Дамчаагийн Дэмбэрэл]], АА-ийн [[дэд Хурандаа]], Япончуудын Адагдулааны чиглэлээр хийсэн довтолгооныг бут цохих байлдааны ажиллагаанд Монголын Ардын армийн нисэх хүчнийг амжилттай удирдан оролцсон төдийгүй, өөрийн биеэр агаарын тулалдаанд оролцож дайсны онгоцуудыг устгаж,   гавъяа байгуулсаны төлөө
1936 оны 4-р сарын 7 — [[Чоймболын Шагдарсүрэн]], АА-ийн [[нисэгч]], Япончуудын Адагдулааны чиглэлээр хийсэн довтолгооныг бут цохих байлдааны ажиллагааны үед  агаарын тулалдаанд оролцож дайсны онгоцуудыг устган гавъяа байгуулсаны   төлөө
# 1936 оны 9-р сарын 7 — [[Лодонгийн Дандар]], АА-ийн [[Хурандаа]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө
# 1939 оны 10-р сарын 21 — [[Цэндийн Олзвой]], АА-ийн [[Байлдагч]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө
# 1941 оны 7-р сарын 10 — [[Хорлоогийн Чойбалсан]], БНМАУ-ын [[Маршал]]
# 1945 оны 9-р сарын 20 — [[Хорлоогийн Чойбалсан]], БНМАУ-ын [[Маршал]]
# 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]], АА-ийн [[Байлдагч]], пулемётчин Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө нэхэн
# 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Сангийн Дампил]], АА-ийн [[Хошууч]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө
# 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Дашийн Данзанваанчиг]], АА-ийн [[Хошууч]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө
# 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Самданжамцын Лхагвадорж]], [[Ахмад]], хилчин, Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө
# 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Баянбалын Тэгшээ]], [[Байлдагч]], хилчин, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө
# 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Лхүнрэвийн Даваадорж]], [[Байлдагч]], хилчин, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө
# 1949 оны 12-р сарын 17 — [[Сталин, Иосиф Виссарионович]], ЗХУ-ын [[Генералиссимус]],  БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө
# 1957 оны 5-р сарын 29 — [[Климент Ворошилов|Ворошилов, Климент Ефремович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө
# 1961 оны 10-р сарын 17 — [[Хорлоогийн Дамба]], [[Байлдагч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө
# 1961 оны 12-р сарын 12 — [[Титов, Герман Степанович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]]
# 1962 оны 7-р сарын 13 — [[Жадамбын Нэхийт]], [[Хошууч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө
# 1964 оны 9-р сарын 29 — [[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]], [[Ахлах дэслэгч]], , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө
# 1965 оны 5-р сарын 12 — [[Чоймболын Шагдарсүрэн]], [[Хурандаа]], агаарын зоригт нисгэгч
# 1965 оны 5-р сарын 31 — [[Николаев, Андриян Григорьевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]]
# 1966 оны 9-р сарын 16 — [[Юмжаагийн Цэдэнбал]],
# 1967 оны 8-р сарын 18 — [[Беляев, Павел Иванович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]]
# 1968 оны 6-р сарын 14 — [[Баясгалангийн Бадам]], Хил хамгаалахад туслах отрядын [[Байлдагч]], Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө
# 1969 оны 8-р сарын 12 — [[Георгий Жуков|Жуков, Георгий Константинович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө
# 1969 оны 8-р сарын 18 — [[Чойн Дугаржав]], АА-ийн [[Хурандаа]],  Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө 
# 1969 оны 8-р сарын 18 — [[Даржаагийн Хаянхярваа]], [[Хошууч]] ,Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө
# 1971 оны 3-р сарын 12 — [[Пунцагийн Чогдон]], АА-ийн [[Хурандаа]], дорнод хилийг хамгаалах, Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө
# 1971 оны 3-р сарын 12 — [[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]], АА-ийн [[Хурандаа]],  Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө
# 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Иван Конев|Конев, Иван Степанович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө
# 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Исса Плиев|Плиев, Исса Александрович]], ЗХУ-ын [[Армийн Генерал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө
# 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Судец, Владимир Александрович]], ЗХУ-ын [[Нисэх Хүчний Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө
# 1971 оны 6-р сарын 1 — [[Виктор Горбатко|Горбатко, Виктор Васильевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]]
# 1971 оны 10-р сарын 13 — [[Түвдэнгийн Бор]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө
# 1971 оны 10-р сарын 13 — [[Бэгзийн Гиваан]] бага түрүүч, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө
# 1972 оны 10-р сарын 1 — [[Рукавишников, Николай Николаевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]]
# 1973 оны 7-р сарын 13 — [[Дуламдоржийн Самдан]], [[Байлдагч]] , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө
# 1973 оны 9-р сарын 12 — [[Дүгэрийн Гуулин]], [[Байлдагч]], дорнод хилийг хамгаалах, Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө
# 1974 оны 3-р сарын 6 — [[Гомбын Цэнд]], БНМАУ-ыг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө
# 1974 оны 9-р сарын 16 — [[Батын Дорж]], [[Армийн Генерал]], БХЯ-ны сайд, БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө
# 1975 оны 7-р сарын 15 — [[Федюнинский, Иван Иванович]], ЗХУ-ын [[Армийн Генерал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө
# 1975 оны 9-р сарын 2 — [[Магсарын Жанчив]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө
# 1976 оны 12-р сарын 14 — [[Леонид Брежнев|Брежнев, Леонид Ильич]], ЗХУ-ын [[Маршал]], ЗХУКН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга
# 1979 оны 2-р сарын 19 — [[Алексей Косыгин|Косыгин, Алексей Николаевич]], ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга
# 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Норпилийн Жамбаа]], [[Ахлагч]], дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө
# 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Самдангийн Төмөрбаатар]], [[дэд Хурандаа]], дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө
# 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Мазимын Экей]], [[Дэслэгч]] , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө
# 1981 оны 3-р сарын 13 — [[Бутачийн Цог]], [[Хурандаа Генерал]], БХЯ-ны сайд, БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө
# 1981 оны 3-р сарын 31 — [[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]], [[Хурандаа]] анхны [[Сансрын Нисгэгч]]
# 1981 оны 3-р сарын 31 — [[Владимир Жанибеков|Жанибеков, Владимир Александрович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]]
# 1981 оны 6-р сарын 8 — [[Дмитрий Устинов|Устинов, Дмитрий Фёдорович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БХЯ-ны сайд,БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө 
# 1981 оны 10-р сарын 22 — [[Владимир Коваленок|Коваленок, Владимир Васильевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]]
# 1981 оны 10-р сарын 22 — [[Виктор Савиных|Савиных, Виктор Петрович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]]
# 1983 оны 6-р сарын 9 — [[Дамдины Намнан]], [[Байлдагч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө
# 1984 оны 8-р сарын 15 — [[Энхийн Шийлэг]]дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө
# 1984 оны 8-р сарын 15 — [[Ванчинжавын Шарав]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө
# 1985 оны 8-р сарын 31 — [[Түүвэйн Дүүдэй]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө
# 1989 он 7-р сарын 19 — [[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]], [[Хурандаа Генерал]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө нэхэн
# 2009 оны 8 дугаар сарын 24 - Дугарын Гунгаа
# 2009 оны 12 дугаар сарын 10 - Эрдэнийн Бат-Үүл
# 2014 оны 9 дүгээр сарын 3 - Пунцагийн Шагдарсүрэн
# 2025 оны 9 дүгээр сарын 4 - Ундрахын Доржпалам

[[Ангилал:БНМАУ-ын баатар| ]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын одон ба хүндэтгэлийн медаль|баатар цол]]
[[Ангилал:1922 онд анх гардуулсан шагнал]]</text>
      <sha1>prkpz0hp1u2wp64ktsibl2tw977tcja</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1946-1947 оны БАА-гийн улирал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40869</id>
    <revision>
      <id>854600</id>
      <parentid>638896</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T23:20:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>854600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8154" sha1="l9s6gccck5y2oxyyaernfgw3meak4yz" xml:space="preserve">{{НБА-гийн улирал
|шилдэг баг = [[Вашингтон Кэпитолс]]
|мэргэн бууч = [[Жо Фулкс]] ([[Голден Стэйт Уорриорз|Филадельфия]])
|өрнөдийн аварга = [[Чикаго Стэгс]]
|өрнөдийн дэд аварга = [[Вашингтон Кэпитолс]]
|дорнодын аварга = [[Голден Стэйт Уорриорз|Филадельфия Уорриорз]]
|дорнодын дэд аварга = [[Нью Йорк Никс|Нью-Йорк Никс]]
|аварга = [[Голден Стэйт Уорриорз|Филадельфия Уорриорз]]
|дэд аварга = [[Чикаго Стэгс]]
|өмнөх улирал = 1945-1946
|өмнөх улирлын холбоос = 1945-1946 оны НБА-гийн улирал
|дараагийн улирал = 1947-1948
|дараагийн улирлын холбоос = 1947-1948 оны НБА-гийн улирал
}}
'''1946-1947 оны БАА-гийн улирал''' — [[Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбоо|Америкийн сагсан бөмбөгийн холбооны]] (БАА) 1 дэх улирал ба [[Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбоо]]ны (НБА) анхны  лигийн тэмцээн юм. Тус тэмцээнд оролцсон 11 баг тус бүр 60 болон 61 тоглолт хийж өрсөлдсөн ба [[Филадельфия Уорриорз]] (одоогийн [[Голден Стэйт Уорриорз]]) баг түрүүлсэн.

== Хүснэгт ==

: ''Х — хожил, Хд — хожигдол, Х% — хожлын хувь.''
{| width=&quot;100%&quot;
|-
|width=&quot;48%&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;100%&quot;
|- bgcolor=&quot;#ccffff&quot;
| colspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot; | '''Дорнод бүс'''
|- align=center
!#||align=left|Баг||Х||Хд||Х%
|- align=center bgcolor=#50C878
|1||align=left|[[Вашингтон Кэпитолс]]||49||11||81,7
|- align=center bgcolor=#50C878
|2||align=left|[[Голден Стэйт Уорриорз|Филадельфия Уорриорз]]||35||25||58,3
|- align=center bgcolor=#50C878
|3||align=left|[[Нью Йорк Никс|Нью-Йорк Никс]]||33||27||55,0
|- align=center
|4||align=left|[[Провиденс Стимроллерс]]||28||32||46,7
|- align=center
|5||align=left|[[Бостон Селтикс]]||22||38||36,7
|- align=center
|6||align=left|[[Торонто Хаскис]]||22||38||36,7
|}
|width=&quot;4%&quot;|
|width=&quot;48%&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;100%&quot;
|- bgcolor=&quot;#ccffff&quot;
| colspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot; | '''Өрнөд бүс'''
|- align=center
!#||align=left|Баг||Х||Хд||Х%
|- align=center bgcolor=#50C878
|1||align=left|[[Чикаго Стэгс]]{{#tag:ref|Стэгс болон Бомберс багууд хоорондоо нэмэлт нэг тоглолт хийж дивизионы ялагчаа тодруулсан.|group=&quot;Н&quot;}}||39||22||63,9
|- align=center bgcolor=#50C878
|2||align=left|[[Сент-Луис Бомберс]]||38||23||62,3
|- align=center bgcolor=#50C878
|3||align=left|[[Кливленд Ребелс]]||30||30||50,0
|- align=center
|4||align=left|[[Детройт Фэлконс]]||20||40||33,3
|- align=center
|5||align=left|[[Питтсбург Айронмен]]||15||45||25,0
|}
|}

== Хасагдах шатны тоглолт ==
{{Мод8 
| RD1=Шөвгийн найм
| RD2=Шөвгийн дөрөв
| RD3=Шувтарга
| group1=
| group2=
| RD1-seed1=З2
| RD1-team1=[[Сент-Луис Бомберс]]
| RD1-score1=1
| RD1-seed2=В2
| RD1-team2='''[[Голден Стэйт Уорриорз|Филадельфия Уорриорз]]'''
| RD1-score2=2
| RD1-seed3=В3
| RD1-team3='''[[Нью Йорк Никс|Нью-Йорк Никс]]'''
| RD1-score3=2
| RD1-seed4=З3
| RD1-team4=[[Кливленд Ребелс]]
| RD1-score4=1
| RD1-seed5=З1
| RD1-team5='''[[Чикаго Стэгс]]'''
| RD1-score5=
| RD1-seed6=
| RD1-team6=
| RD1-score6=
| RD1-seed7=
| RD1-team7=
| RD1-score7=
| RD1-seed8=В1
| RD1-team8='''[[Вашингтон Кэпитолс]]'''
| RD1-score8=
| RD2-seed1=В2
| RD2-team1='''[[Голден Стэйт Уорриорз|Филадельфия Уорриорз]]'''
| RD2-score1=2
| RD2-seed2=В3
| RD2-team2=[[Нью Йорк Никс|Нью-Йорк Никс]]
| RD2-score2=0
| RD2-seed3=З1
| RD2-team3='''[[Чикаго Стэгс]]'''
| RD2-score3=4
| RD2-seed4=В1
| RD2-team4=[[Вашингтон Кэпитолс]]
| RD2-score4=2
| RD3-seed1=В2
| RD3-team1='''[[Голден Стэйт Уорриорз|Филадельфия Уорриорз]]'''
| RD3-score1=4
| RD3-seed2=З1
| RD3-team2=[[Чикаго Стэгс]]
| RD3-score2=1
}}

=== Хасагдах шатны тоглолтын үр дүн ===

Шөвгийн найм

'''[[Голден Стэйт Уорриорз|Филадельфия Уорриорз]]''' — [[Сент-Луис Бомберс]] 2-1 (73:68, 51:73, 75:59).

'''[[Нью Йорк Никс|Нью-Йорк Никс]]''' — [[Кливленд Ребелс]] 2-1 (51:77, 86:74, 93:71).

Шөвгийн дөрөв

'''[[Чикаго Стэгс]]''' — [[Вашингтон Кэпитолс]] 4-2 (81:65, 69:53, 67:55, 69:76, 55:67, 66:61).

'''[[Голден Стэйт Уорриорз|Филадельфия Уорриорз]]''' — [[Нью Йорк Никс|Нью-Йорк Никс]] 2-0 (82:70, 72:53).

Шувтарга

'''[[Голден Стэйт Уорриорз|Филадельфия Уорриорз]]''' — [[Чикаго Стэгс]] 4-1 (84:71, 85:75, 75:72, 73:74, 83:80).

== Улирлын тоглолтын дундаж үзүүлэлтээр тэргүүлэгчид  ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! Ангилал || Тоглогч || Баг || Үзүүлэлт
|-
| [[Оноо (сагсан бөмбөг)|Онооны]] дундаж || [[Жо Фулкс]] || [[Голден Стэйт Уорриорз|Филадельфия Уорриорз]] || 23,2
|-
| [[Оновчтой дамжуулалт (сагсан бөмбөг)|Дамжуулалтын]] дундаж || [[Эрни Калверли]] || [[Провиденс Стимроллерс]] || 3,4
|-
| Шидэлтийн дундаж || [[Боб Фирик]] || [[Вашингтон Кэпитолс]] || 40,1
|-
| Чөлөөт шидэлтийн дундаж || [[Фред Сколари]] || [[Вашингтон Кэпитолс]] || 81,1
|}

==Улирлын шагналын эзэд==
{{col-begin|width=99%}}
{{col-break|width=33%}}
* '''[[НБА-гийн бүх оддын тоглолт|Бүх оддын нэгдүгээр баг]]:
** [[Жо Фулкс]] ([[Голден Стэйт Уорриорз|Филадельфия Уорриорз]])
** [[Боб Фирик]] ([[Вашингтон Кэпитолс]]) 
** [[Стэн Миасек]] ([[Детройт Фэлконс]])
** [[Боунс Маккинни]] ([[Вашингтон Кэпитолс]])
** [[Макс Заслофски]] ([[Чикаго Стэгс]])
{{col-break|width=33%}}
* '''Бүх оддын хоёрдугаар баг:'''
** [[Эрни Калверли]] ([[Провиденс Стимроллерс]])
** [[Фрэнк Баумхольтц]] ([[Кливленд Ребелс]])
** [[Жонни Логан]] ([[Сент-Луис Бомберс]])
** [[Чик Хэлберт]] ([[Чикаго Стэгс]])
** [[Фред Сколари]] ([[Вашингтон Кэпитолс]])
{{col-end}}


== Эшлэл ==
{{reflist}}
{{reflist|group=&quot;Н&quot;}}

==Холбоос==
* [http://www.slamdunk.ru/history/nba/194647/ Хураангуй]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.basketball-reference.com/leagues/BAA_1947.html 1946-47 оны БАА-гийн улирал]

{{НБА-гийн улирлууд}}

[[Ангилал:Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбооны улирал|#1946/47]]
[[Ангилал:1946/47 оны сагсан бөмбөгийн улирал|НБА]]</text>
      <sha1>l9s6gccck5y2oxyyaernfgw3meak4yz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1947-1948 оны НБА-гийн улирал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40875</id>
    <revision>
      <id>854601</id>
      <parentid>638897</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T23:22:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>854601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8239" sha1="s2565gqmpk9e8lo0auxympauollkxw3" xml:space="preserve">{{НБА-гийн улирал
|драфтын тэргүүн сонголт = [[Клифтон Макнили]]
|сонгосон баг = [[Питтсбург Айронмен]]
|шилдэг баг = [[Сент-Луис Бомберс]]
|мэргэн бууч = [[Жо Фулкс]] ([[Голден Стэйт Уорриорз|Филадельфия]])
|өрнөдийн аварга = [[Балтимор Буллитс]]
|өрнөдийн дэд аварга = [[Сент-Луис Бомберс]]
|дорнодын аварга = [[Голден Стэйт Уорриорз|Филадельфия Уорриорз]]
|дорнодын дэд аварга = [[Нью Йорк Никс|Нью-Йорк Никс]]
|аварга = [[Балтимор Буллитс]]
|дэд аварга = [[Голден Стэйт Уорриорз|Филадельфия Уорриорз]]
|өмнөх улирал = 1946-1947
|өмнөх улирлын холбоос = 1946-1947 оны БАА-гийн улирал
|дараагийн улирал = 1948-1949
|дараагийн улирлын холбоос = 1948-1949 оны НБА-гийн улирал
}}
'''1947-1948 оны БАА-гийн улирал''' — [[Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбоо|Америкийн сагсан бөмбөгийн холбооны]] (БАА) 2 дахь улирал. Энэ улиралд БАА анх удаагаа драфтаар шинэ тоглогчид лигтээ элсүүлэх алхамыг хийсэн түүхтэй. БАА анхны драфтаараа эхний сонголт [[Клифтон Макнили]] ([[1919]]-[[2003]]) хэмээх жижиг довтлогчыг [[Питтсбург Айронмен]] багт элсүүлжээ.

== Хүснэгт ==

: ''Х — хожил, Хд — хожигдол, Х% — хожлын хувь.''
{| width=&quot;100%&quot;
|-
|width=&quot;48%&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;100%&quot;
|- bgcolor=&quot;#ccffff&quot;
| colspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot; | '''Дорнод дивизион'''
|- align=center
!#||align=left|Баг||Х||Хд||Х%
|- align=center bgcolor=#50C878
|1||align=left|[[Голден Стэйт Уорриорз|Филадельфия Уорриорз]]||27||21||56,3
|- align=center bgcolor=#50C878
|2||align=left|[[Нью Йорк Никс|Нью-Йорк Никс]]||26||22||54,2
|- align=center bgcolor=#50C878
|3||align=left|[[Бостон Селтикс]]||20||28||41,7
|- align=center
|4||align=left|[[Провиденс Стимроллерс]]||6||42||12,5
|}
|width=&quot;4%&quot;|
|width=&quot;48%&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;100%&quot;
|- bgcolor=&quot;#ccffff&quot;
| colspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot; | '''Өрнөд дивизион'''
|- align=center
!#||align=left|Баг||Х||Хд||Х%
|- align=center bgcolor=#50C878
|1||align=left|[[Сент-Луис Бомберс]]||29||19||60,4
|- align=center bgcolor=#50C878
|2||align=left|[[Балтимор Буллитс]]{{#tag:ref|Буллитс Стэгст нэмэлт тоглолтоор ялагдаж дивизиондоо аман хүзүүдсэн.|group=&quot;Н&quot;}}||28||20||58,3
|- align=center bgcolor=#50C878
|3||align=left|[[Чикаго Стэгс]]{{#tag:ref|Нэмэлт тоглолтоор Кэпитолс багийг хожиж хүснэгтийн дээр бичигдсэн.|group=&quot;Н&quot;}}||28||20||58,3
|- align=center
|4||align=left|[[Вашингтон Кэпитолс]]||28||20||58,3
|}
|}

== Хасагдах шатны тоглолт ==
{{Мод8
| RD1=Шөвгийн найм
| RD2=Шөвгийн дөрөв
| RD3=Шувтарга
| group1=
| group2=
| RD1-seed1=З2
| RD1-team1='''[[Балтимор Буллитс]]'''
| RD1-score1=2
| RD1-seed2=В2
| RD1-team2=[[Нью Йорк Никс|Нью-Йорк Никс]]
| RD1-score2=1
| RD1-seed3=В3
| RD1-team3=[[Бостон Селтикс]]
| RD1-score3=1
| RD1-seed4=З3
| RD1-team4='''[[Чикаго Стэгс]]'''
| RD1-score4=2
| RD1-seed5=З1
| RD1-team5='''[[Сент-Луис Бомберс]]'''
| RD1-score5=
| RD1-seed6=
| RD1-team6=
| RD1-score6=
| RD1-seed7=
| RD1-team7=
| RD1-score7=
| RD1-seed8=В1
| RD1-team8='''[[Голден Стэйт Уорриорз|Филадельфия Уорриорз]]'''
| RD1-score8=
| RD2-seed1=З2
| RD2-team1='''[[Балтимор Буллитс]]'''
| RD2-score1=2
| RD2-seed2=З3
| RD2-team2=[[Чикаго Стэгс]]
| RD2-score2=0
| RD2-seed3=З1
| RD2-team3=[[Сент-Луис Бомберс]]
| RD2-score3=3
| RD2-seed4=В1
| RD2-team4='''[[Голден Стэйт Уорриорз|Филадельфия Уорриорз]]'''
| RD2-score4=4
| RD3-seed1=З2
| RD3-team1='''[[Балтимор Буллитс]]'''
| RD3-score1=4
| RD3-seed2=В1
| RD3-team2=[[Голден Стэйт Уорриорз|Филадельфия Уорриорз]]
| RD3-score2=2
}}

=== Хасагдах шатны тоглолтын үр дүн ===

Шөвгийн найм

* '''[[Балтимор Буллитс]]''' — [[Нью Йорк Никс|Нью-Йорк Никс]] 2-1 (85:81, 69:79, 84:77).

* '''[[Чикаго Стэгс]]''' — [[Бостон Селтикс]] 2-1 (79:72, 77:81, 81:74).

Шөвгийн дөрөв

* '''[[Голден Стэйт Уорриорз|Филадельфия Уорриорз]]''' — [[Сент-Луис Бомберс]] 4-3 (58:60, 65:64, 84:56, 51:56, 62:69, 84:61, 85:46).

* '''[[Балтимор Буллитс]]''' — [[Чикаго Стэгс]] 2-0 (73:67, 89:72).

Шувтарга

* '''[[Балтимор Буллитс]]''' — [[Голден Стэйт Уорриорз|Филадельфия Уорриорз]] 4-2 (60:71, 66:43, 72:70, 78:75, 82:91, 88:73).

== Улирлын тоглолтын дундаж үзүүлэлтээр тэргүүлэгчид  ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! Ангилал || Тоглогч || Баг || Үзүүлэлт
|-
| [[Оноо (сагсан бөмбөг)|Онооны]] дундаж || [[Жо Фулкс]] || [[Голден Стэйт Уорриорз|Филадельфия Уорриорз]] || 22,0
|-
| [[Оновчтой дамжуулалт (сагсан бөмбөг)|Дамжуулалтын]] дундаж || [[Хоуи Даллмар]] || [[Голден Стэйт Уорриорз|Филадельфия Уорриорз]] || 2,5
|-
| Шидэлтийн дундаж || [[Фирик, Боб|Боб Фирик]] || [[Вашингтон Кэпитолс]] || 34,0
|-
| Чөлөөт шидэлтийн дундаж || [[Фирик, Боб|Боб Фирик]] || [[Вашингтон Кэпитолс]] || 78,8
|}

==Улирлын шагналын эзэд==
{{col-begin|width=99%}}
{{col-break|width=33%}}
* '''[[НБА-гийн бүх оддын тоглолт|Бүх оддын нэгдүгээр баг]]:
** [[Жо Фулкс]] ([[Голден Стэйт Уорриорз|Филадельфия Уорриорз]])
** [[Засловски, Макс|Макс Заслофски]] ([[Чикаго Стэгс]])
** [[Эд Садовски]] ([[Бостон Селтикс]])
** [[Хоуи Даллмар]] ([[Голден Стэйт Уорриорз|Филадельфия Уорриорз]])
** [[Боб Фирик]] ([[Вашингтон Кэпитолс]])
{{col-break|width=33%}}
* '''Бүх оддын хоёрдугаар баг:
** [[Жонни Логан]] ([[Сент-Луис Бомберс]])
** [[Карл Браун]] ([[Нью-Йорк Никс]])
** [[Стэн Миасек]] ([[Чикаго Стэгс]])
** [[Фред Сколари]] ([[Вашингтон Кэпитолс]])
** [[Бадди Женнетт]] ([[Балтимор Буллитс]])
{{col-end}}

== Эшлэл ==
{{reflist}}
{{reflist|group=&quot;Н&quot;}}

==Холбоос==
* [https://web.archive.org/web/20140723212304/http://www.slamdunk.ru/history/nba/194748/ Хураангуй]
* [http://www.basketball-reference.com/leagues/BAA_1948.html Хураангуй - basketball-reference.com]

{{НБА-гийн улирлууд}}
{{1947 оны НБА-гийн драфт}}

[[Ангилал:Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбооны улирал|#1947/48]]
[[Ангилал:1947/48 оны сагсан бөмбөгийн улирал|НБА]]</text>
      <sha1>s2565gqmpk9e8lo0auxympauollkxw3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1949-1950 оны НБА-гийн улирал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40881</id>
    <revision>
      <id>854602</id>
      <parentid>638982</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T23:24:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>854602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10987" sha1="llghoe5as7p4np2sy4sbjlmbtgcvfp6" xml:space="preserve">{{НБА-гийн улирал
|драфтын тэргүүн сонголт = [[Хоуи Шэннон]]
|сонгосон баг = [[Провиденс Стимроллерс]]
|шилдэг баг = [[Сиракьюс Нэшнлз]]
|мэргэн бууч = [[Жорж Майкен]] ([[Лос Анжелес Лэйкерс|Миннеаполис]])
|өрнөдийн аварга = [[Лос Анжелес Лэйкерс|Миннеаполис Лейкерс]]
|өрнөдийн дэд аварга = [[Андерсон Пэкерс]]
|дорнодын аварга = [[Филаделфиа Севентисиксерс|Сиракьюс Нэшнлз]]
|дорнодын дэд аварга = [[Нью Йорк Никс|Нью-Йорк Никс]]
|аварга = [[Лос Анжелес Лэйкерс|Миннеаполис Лейкерс]]
|дэд аварга = [[Филаделфиа Севентисиксерс|Сиракьюс Нэшнлз]]
|өмнөх улирал = 1948-1949
|өмнөх улирлын холбоос = 1948-1949 оны БАА-гийн улирал
|дараагийн улирал = 1950-1951
|дараагийн улирлын холбоос = 1950-1951 оны НБА-гийн улирал
}}
'''1949-1950 оны НБА-гийн улирал''' — [[Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбоо]]ны (НБА) дөрөв дэх өдгөөгийн нэршлээр зохиогдсон анхны улирал юм. Энэ улиралд БАА анх удаагаа драфтаар шинэ тоглогчид лигтээ элсүүлэх алхамыг хийсэн түүхтэй. Тухайн улиралд [[Лос Анжелес Лэйкерс|Миннеаполис Лейкерс]] (&lt;small&gt;одоогийн Лос Анжелес Лейкерс&lt;/small&gt;) [[Филаделфиа Севентисиксерс|Сиракьюс Нэшнлз]] (&lt;small&gt;одоогийн Филаделфиа 76&lt;/small&gt;) багууд аваргын төлөө зургаан тоглолт хийж 4-2 харьцаагаар Лейкерс түрүүлж байв.

== Хүснэгт ==

: ''Х — хожил, Хд — хожигдол, Х% — хожлын хувь.''
{| width=&quot;100%&quot;
|-
|width=&quot;32%&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;100%&quot;
|- bgcolor=&quot;#ccffff&quot;
| colspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot; | '''Дорнод дивизион'''
|- align=center
!#||align=left|Баг||Х||Хд||Х%
|- align=center bgcolor=#50C878
|1||align=left|[[Филаделфиа Севентисиксерс|Сиракьюс Нэшнлз]]||51||13||79,7
|- align=center bgcolor=#50C878
|2||align=left|[[Нью Йорк Никс|Нью-Йорк Никс]]||40||28||58,8
|- align=center bgcolor=#50C878
|3||align=left|[[Вашингтон Кэпитолс]]||32||36||47,1
|- align=center bgcolor=#50C878
|4||align=left|[[Голден Стэйт Уорриорз|Филадельфия Уорриорз]]||26||42||38,2
|- align=center
|5||align=left|[[Балтимор Буллитс]]||25||43||36,8
|- align=center
|6||align=left|[[Бостон Селтикс]]||22||46||32,4
|}
|width=&quot;2%&quot;|
|width=&quot;32%&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;100%&quot;
|- bgcolor=&quot;#ccffff&quot;
| colspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot; | '''Төв дивизион'''
|- align=center
!#||align=left|Баг||Х||Хд||Х%
|- align=center bgcolor=#50C878
|1||align=left|[[Лос Анжелес Лэйкерс|Миннеаполис Лейкерс]]{{#tag:ref|Лейкерс Роялзыг нэмэлт тоглолтоор буулган авсан тул хүснэгтийн дээр бичигдсэн.|group=&quot;Н&quot;}}||51||17||75,0
|- align=center bgcolor=#50C878
|2||align=left|[[Сакраменто Кингc|Рочестер Роялз]]||51||17||75,0
|- align=center bgcolor=#50C878
|3||align=left|[[Чикаго Стэгс]]{{#tag:ref|Стэгс Пистонсыг нэмэлт тоглолтоор буулган авсан тул хүснэгтийн дээр бичигдсэн.|group=&quot;Н&quot;}}||40||28||58,8
|- align=center bgcolor=#50C878
|4||align=left|[[Детройт Пистонс|Форт-Уэйн Пистонс]]||40||28||58,8
|- align=center
|5||align=left|[[Сент-Луис Бомберс]]||26||42||38,2
|}
|width=&quot;2%&quot;|
|width=&quot;32%&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;100%&quot;
|- bgcolor=&quot;#ccffff&quot;
| colspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot; | '''Өрнөд дивизион'''
|- align=center
!#||align=left|Баг||Х||Хд||Х%
|- align=center bgcolor=#50C878
|1||align=left|[[Индианаполис Олимпианс]]||39||25||60,9
|- align=center bgcolor=#50C878
|2||align=left|[[Андерсон Пэкерс]]||37||27||57,8
|- align=center bgcolor=#50C878
|3||align=left|[[Атланта Хоокс|Три-Ситис Блэкхокс]]||29||35||45,3
|- align=center bgcolor=#50C878
|4||align=left|[[Шебойган Рэд Скинс]]||22||40||35,5
|- align=center
|5||align=left|[[Уотерлу Хокс]]||19||43||30,6
|- align=center
|6||align=left|[[Денвер Наггетс (1948–50)|Денвер Наггетс]]||11||51||17,7
|}
|}

== Хасагдах шатны тоглолт ==
{{Мод4
| RD1=Дивизионы шөвгийн дөрөв
| RD2=Дивизионы шувтарга
| RD1-seed1=1
| RD1-team1='''[[Филаделфиа Севентисиксерс|Сиракьюс Нэшнлз]]'''
| RD1-score1=2
| RD1-seed2=4
| RD1-team2=[[Голден Стэйт Уорриорз|Филадельфия Уорриорз]]
| RD1-score2=0
| RD1-seed3=3
| RD1-team3=[[Вашингтон Кэпитолс]]
| RD1-score3=0
| RD1-seed4=2
| RD1-team4='''[[Нью Йорк Никс|Нью-Йорк Никс]]'''
| RD1-score4=2
| RD2-seed1=1
| RD2-team1='''[[Филаделфиа Севентисиксерс|Сиракьюс Нэшнлз]]'''
| RD2-score1=2
| RD2-seed2=2
| RD2-team2=[[Нью Йорк Никс|Нью-Йорк Никс]]
| RD2-score2=1
}}

=== Төв дивизион ===

{{Мод4 
| RD1=Дивизионы шөвгийн дөрөв
| RD2=Дивизионы шувтарга
| RD1-seed1=1
| RD1-team1='''[[Лос Анжелес Лэйкерс|Миннеаполис Лейкерс]]'''
| RD1-score1=2
| RD1-seed2=4
| RD1-team2=[[Чикаго Стэгс]] 
| RD1-score2=0
| RD1-seed3=3
| RD1-team3='''[[Детройт Пистонс|Форт-Уэйн Пистонс]]'''
| RD1-score3=2
| RD1-seed4=2
| RD1-team4=[[Сакраменто Кингc|Рочестер Роялз]]
| RD1-score4=0
| RD2-seed1=1
| RD2-team1='''[[Лос Анжелес Лэйкерс|Миннеаполис Лейкерс]]'''
| RD2-score1=2
| RD2-seed2=3
| RD2-team2=[[Детройт Пистонс|Форт-Уэйн Пистонс]]
| RD2-score2=0
}}

=== Өрнөд дивизион ===

{{Мод4
| RD1=Дивизионы шөвгийн дөрөв
| RD2=Дивизионы шувтарга
| RD1-seed1=1
| RD1-team1='''[[Индианаполис Олимпианс]]'''
| RD1-score1=2
| RD1-seed2=4
| RD1-team2=[[Шебойган Рэд Скинс]]
| RD1-score2=1
| RD1-seed3=3
| RD1-team3=[[Атланта Хоокс|Три-Ситис Блэкхокс]]
| RD1-score3=1
| RD1-seed4=2
| RD1-team4='''[[Андерсон Пэкерс]]'''
| RD1-score4=2
| RD2-seed1=1
| RD2-team1=[[Индианаполис Олимпианс]]
| RD2-score1=1
| RD2-seed2=2
| RD2-team2='''[[Андерсон Пэкерс]]'''
| RD2-score2=2
}}
=== Шувтаргын тоглолт ===
Сондгой тоотой багууд тунасан тул [[Филаделфиа Севентисиксерс|Сиракьюс Нэшнлз]] баг хүснэгтийн жагсаалт ёсоор шууд [[Лос Анжелес Лэйкерс|Миннеаполис Лейкерс]] болон [[Андерсон Пэкерс]] багуудын ялагчтай нь аваргын төлөө тоглох эрхтэй болсон байна.

{{Тэмцээн3 | RD1=Шөвгийн дөрөв
| RD2=Шувтарга
| RD1-seed1=2
| RD1-team1='''[[Лос Анжелес Лэйкерс|Миннеаполис Лейкерс]]'''
| RD1-score1=2
| RD1-seed2=3
| RD1-team2=[[Андерсон Пэкерс]]
| RD1-score2=0
| RD2-seed1=1
| RD2-team1=[[Филаделфиа Севентисиксерс|Сиракьюс Нэшнлз]]
| RD2-score1=2
| RD2-seed2=2
| RD2-team2='''[[Лос Анжелес Лэйкерс|Миннеаполис Лейкерс]]'''
| RD2-score2=4
}}

== Улирлын тоглолтын дундаж үзүүлэлтээр тэргүүлэгчид  ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! Ангилал || Тоглогч || Баг || Үзүүлэлт
|-
| [[Оноо (сагсан бөмбөг)|Онооны]] дундаж || [[Жорж Майкен]] || [[Лос Анжелес Лэйкерс|Миннеаполис Лейкерс]] || 27,4
|-
| [[Оновчтой дамжуулалт (сагсан бөмбөг)|Дамжуулалтын]] дундаж || [[Энди Филлип]] || [[Чикаго Стэгс]] || 5,8
|-
| Шидэлтийн дундаж || [[Алекс Гроза]] || [[Индианаполис Олимпианс]] || 47,8
|-
| Чөлөөт шидэлтийн дундаж || [[Макс Заслофски]] || [[Чикаго Стэгс]] || 84,3
|}

==Улирлын шагналын эзэд==
{{col-begin|width=99%}}
{{col-break|width=33%}}
* '''[[НБА-гийн бүх оддын тоглолт|Бүх оддын нэгдүгээр баг]]:
** [[Жорж Майкен]] ([[Лос Анжелес Лэйкерс|Миннеаполис Лейкерс]])
** [[Жим Поллард]]  ([[Лос Анжелес Лэйкерс|Миннеаполис Лейкерс]]) 
** [[Алекс Гроза]] ([[Индианаполис Олимпианс]])
** [[Боб Дэвис]] ([[Сакраменто Кингс|Рочестер Роялз]])
** [[Макс Заслофски]] ([[Чикаго Стэгс]])
{{col-break|width=33%}}
* '''Бүх оддын хоёрдугаар баг:
** [[Фрэнк Брайан]] ([[Андерсон Пэкерс]])
** [[Фред Шаус]] ([[Детройт Пистонс|Форт-Уэйн Пистонс]])
** [[Дольф Шейес]] ([[Филаделфиа Севентисиксерс|Сиракьюс Нэшнлз]])
** [[Эл Керви]] ([[Филаделфиа Севентисиксерс|Сиракьюс Нэшнлз]])
** [[Ральф Бирд]]  ([[Индианаполис Олимпианс]])
{{col-end}}

== Эшлэл ==
{{reflist}}
{{reflist|group=&quot;Н&quot;}}

==Холбоос==
* [https://web.archive.org/web/20120610225955/http://www.slamdunk.ru/history/nba/194950/ Хураангуй]
* [http://www.basketball-reference.com/leagues/NBA_1950.html 1949-50 NBA Season Summary]

{{НБА-гийн улирлууд}}
{{1949 оны НБА-гийн драфт}}

[[Ангилал:Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбооны улирал|#1949/50]]
[[Ангилал:1949/50 оны сагсан бөмбөгийн улирал|НБА]]</text>
      <sha1>llghoe5as7p4np2sy4sbjlmbtgcvfp6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Virtual Local Area Network</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58455</id>
    <revision>
      <id>854606</id>
      <parentid>749491</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T00:43:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>854606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24269" sha1="i7jlquhs2typl3l1weplw949l4krpso" xml:space="preserve">:Сүлжээний гүйцэтгэлийг сайжруулах нэг арга нь броадкаст домайныг багасгах, салгах явдал юм. Рутерийн интерфейс броадкаст домайны урсгалыг хаадаг. Гэсэн хэдий ч LAN сүлжээний интерфейс нь тоотой ба гол зорилго нь сүлжээнүүдийн хооронд мэдээллийг дамжуулах юм. Мөн свич дээр зөвхөн нэг л сүлжээг үүсгэдэг. Иймээс VLAN технологи гарч ирсэн. VLAN гэдэг нь свичтэй сүлжээний дэд бүтцийг олон сүлжээний дунд ашиглах боломжийг олгох буюу нэг физик свичийг логикоор хувааж, олон сүлжээг бий болгох юм. Хэдийгээр нэг физик свич ашиглаж байгаа VLAN бүр нь тус тусдаа сүлжээ болж ажиллана.

:Свичтэй сүлжээнд VLAN нь LAN сүлжээн дэхь төхөөрөмжүүдийг зохион байгуулах, бүлэглэх хуваах боломжийг олгодог. Сүлжээний админ VLAN-ийн тусламжтай хэрэглэгч эсвэл төхөөрөмжөө үйл ажиллагаа, төслийн баг хэрэглээ, физик байрлаас нь хамаараад хуваадаг. VLAN-д харъяалагдах ямар нэг свичийн порт нь ижил VLAN-д байгаа хүлээн авагч руу пакетийг unicast, multicast, broadcast-р илгээдэг. 
[[File:Vlan-fig1.gif|thumb|400px|Image: 200 pixels|Virtual LAN]]

'''VLAN хэрэглэсний давуу тал:'''
 
* Аюулгүй байдал (Security): Эмзэг өгөгдөлтэй группийг бусад группээс тусгаарлах, нууц мэдээлэлийн алдагдалыг бууруулах.
* Бага өртөг (Cost reduction) : Зурвасын өргөний бүтээмжийг сайжруулахад шаардагдах өндөр өртгийг багасгадаг.
* Сайн гүйцэтгэл (Better performance) : Сүлжээг 2-р түвшинд олон логик групп болгож хувааснаар хэрэггүй урсгалыг багасгаж сүлжээний гүйцэтгэлийг хурдасгадаг.
* Броадкаст домайныг багасгах (Shrink broadcast domain) : Сүлжээг VLAN-д хувааснаар броадкаст домайн дахь төхөөрөмжийн тоог багасгадаг. 
* IT-ийн мэргэжилтний бүтээмжийг нэмэгдүүлэх (Improved IT staff efficiency) :  витчүүдийг management VLAN-гаар алсаас удирдахад хялбар.Мөн сүлжээнд шинэ хэрэглэгч нэмэхэд VLAN гуудын тохиргоо хийгдсэн байгаа учир шинээр залгаж байгаа портыг зохих VLAN-д харгалзуулахад л хангалттай.

===VLAN-ийн тохиргооны командууд===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! тохиргоо !! тайлбар 
|-
|Switch(config)#vlan [VLAN-ийн дугаар] || VLAN-г үүсгэх. [] доторх мэдээлэл нь тогтмол биш. Администратор тодорхойлно.  
|-
| Switch(config-vlan)#name [VLAN-ийн нэр]|| VLAN-д нэр өгөх.
|-
| Switch(config)#interface [интерфейсийн нэр] [интерфейсийн дугаар] || Интерфейсийн тохиргооны дэд горим руу шилжих.&lt;/br&gt; Хэрэв олон интерфейсийг сонгох орох бол:
Switch(config)#interface range [интерфейсийн нэр] [интерфейсийн дугаар]- [интерфейсийн дугаар]
|-
| Switch(config-if)#switchport mode access|| Свичийн портын access горимоор ажиллуулах.
|-
| Switch(config-if)#switchport access vlan [VLAN- ийн дугаар]|| Интерфейсийг VLAN-д хамааруулах. Ингэснээр тухайн интерфейс заасан VLAN-д ажиллана.
|-
| Switch#show vlan|| VLAN-ийн тохиргоог шалгах
|}
==VLAN-ийн ангилал==
VLAN-г зохион байгуулж буй хэлбэрээр нь:
:# Статик VLAN &lt;/br&gt;Статик VLAN гэдэг нь свичийн порт бүр өөрийн ажиллах ёстой VLAN-д харьяалагдсан байна. Тиймээс порт дээр холбогдсон хэрэглэгч тухайн портын харьяалагдсан VLAN-ийн хэрэглэгч нь болно. Статик VLAN-г өөрөөр Port-Based VLAN(Портод суурилсан) гэж нэрлэдэг. Статик VLAN-гийн хувьд хэрэглэгч нь холбогдож байгаа портоос хамаараад тухайн нөхцөлд өөр өөр VLAN-д ажиллах боломжтой.
:# Динамик VLAN&lt;/br&gt;Динамик VLAN гэдэг нь порт дээр холбогдох хэрэглэгчийн физик хаягаас(MAC address) шалтгаалан тухайн портыг аль VLAN-д харьяалуулахыг шийддэг. Энэ тохиолдолд свичийн порт холбогдож байгаа хэрэглэгчээс шалтгаалан тухайн нөхцөлд өөр өөр VLAN-д ажиллана. Харин холбогдож буй хэрэглэгчийн хувьд тогтмол нэг VLAN-д харьяалалтай байна.

==VLAN-ийн төрөл==
Зарим VLAN-ийн төрөл нь урсгалын зэрэглэлийг тодорхойлдог байхад зарим нь үйлчилгээний үйл ажилагааг тодорхойлдог.

:*'''Data VLAN:''' Хэрэглэгчээр үүсгэгдсэн урсгалыг зөөхөд тохируулагдсан VLAN. Дуу болон удирдлагын урсгал багтдаг. Гэхдээ дуу болон удирлагын урсгалыг салгах нь зүйтэй.
:*'''Default VLAN:''' Свичийн бүх портууд Default VLAN-ий нэг хэсэг нь болдог. Свичийн портууд буюу Default VLAN-ий оролцогчид нь броадкаст домайны нэг хэсэг болдог. Cisco-ийн свичүүдэд Default VLAN нь VLAN1 гэсэн дугаартай байдаг. VLAN1 нь VLAN-ийн бүр онцлог шинжийг агуулсан боловч нэрийг нь өөрчлөх устгах боломжгүй байдаг. Default-р 2-р түвшиний удирдлагын урсгалууд VLAN1-тэй хамтран ажилладаг.
:*'''Native VLAN:''' Native VLAN нь 802.1Q trunk port гэж үздэг. Trunk port гэдэг нь нэг VLAN өөр нэг VLAN-ий хамт дамжуулдаг свич хоорондын шугам юм. Trunk port-оор таглагдсан болон таглагдаагүй VLAN-ууд дамжих бөгөөд таглагдаагүй VLAN-г Native VLAN гэдэг. Таглана гэдэг нь Ethernet frame-ийн header-н дунд 4 byte хавсаргадг ба энэ нь аль VLAN-ийн өгөгдөл гэдгийг заадаг.[[File:Show vlan.jpg|thumb|400px|Image: 200 pixels|VLAN 2,3,4,5-г үүсгэсэн ба бусад нь default-р тохируулагдсан.]]
:*'''Management VLAN:''' Management VLAN нь свичийн хандалтыг удирдах чадвартай. VLAN1 нь default-р Management VLAN юм. Management VLAN үүсгэхдээ свичд виртуал интерфейс үүсгэж IP хаяг, subnet mask өгдөг. Ингэснээр HTTP, Telnet, SSH ба SNMP-р хандах хандалт зөвшөөрөгддөг.
:*'''Voice VLAN:''' Voice over IP (VoIP)-г VLAN-с салгах хэрэгтэй. VoIP-д тавигдах шаардлага.
:**Зурвасын өргөнөөр дууны урсгал нь баталгаатай дамжуулагдах
:**Бусад урсгалаас давуу эрхтэй дамжуулах
:**Сүлжээн дэхь ачаалалтай хэсэгээс замчлагдах 
:**Сүлжээнд 150ms-ээс илүү саатахгүй байх

==VLAN дугаар==
VLAN дугаар нь 12 битийн урттай бөгөөд нийт дугаар нь 2 хуваагдана.

*Normal Range VLANs:&lt;/br&gt;
::*1-1005-ийн хооронд дугаарлагддаг.
::*1002-1005-ийн хоорондох дугаар нь Token Ring, FDDI Vlan-уудад хамаардаг.
::*1,1002-1005 дугаарууд нь автоматаар үүсгэгдсэн байдаг ч устгаж болдоггүй.
::*Тохиргоо нь vlan.dat (Flash memory)файлд хадгалагдана.
::*VTP-г дэмжин ажилладаг. 

*Extended Range VLANs:&lt;/br&gt;
::*1006-4096-ийн хооронд дугаарлагддаг.
::*Энгийн дугаарлалтын цөөн хэдэн онцлогийг агуулсан.
::*Тохиргоо нь vlan.dat (Flash memory)файлд хадгалагддаггүй ба default-р running configuration file-д хадгалагддаг.
::*VTP-г дэмжин ажилладаггүй.
==VLAN Trunks==
VLAN trunk нь OSI-н 2-р түвшины төхөөрөмжүүд хоорондох холболт бөгөөд тухайн холболтоор олон төрлийн VLAN мэдээлэл дамжих боломжтой юм(VLAN-ы жагсаалтыг гараар эсвэл автоматаар хязгаарлаагүй үед ). Trunk холболт идэвхижихэд зэрэгцээ байгаа холболтууд физик байдлаар нэг портон дээр тохируулагддаг. switchport mode trunk команд ашиглаж свичийн портонд trunk холболтыг идэвхижүүлдэг. Портоор Dynamic Trunking Protocol (DTP) дамжихад интерфейсийн холболт trunk холболт шилждэг. 

:'''switchport trunk allowed vlan''' ''vlan-list'': trunk холболтоор тодорхойлсон VLAN-ын мэдээлэл дамжих тохиргоо. 

:'''switchport trunk native vlan''' ''vlan-id'': Тодорхойлсон VLAN trunk холболтоор tag-гүйгээр зорчих тохиргоо.

Trunk холболтоор өгөгдөл дамжуулагдахдаа VLAN–ийн дугаарыг фреймийн толгой мэдээнд оруулж өгдөг. Энэхүү мэдээллийг '''tag''' гэж нэрлэдэг. Tag protocol-ийн 2 хэлбэр байдаг.

:#IEEE 802.1Q&lt;/br&gt;Frame дээр VLAN-ийн мэдээлэл болгож 4byte нэмдэг.  Native VLAN-ийн мэдээлэл Trunk холболтоор tag авахгүйгээр шууд дамжуулагддаг. Хэрэв 802.1q транк порт нь native VLAN-даа таагтай фрэйм хүлээж авбал түүнээгээ шууд устгадаг.
:#ISL (Inter-Switch Link)&lt;/br&gt;Frame-ийн эхэнд 26byte төгсгөлд 4byte буюу нийт 30byte нэмдэг.
==Inter-VLAN routing==
:Inter-VLAN routing гэдэг нь өөр өөр VLAN сүлжээнүүдийг хооронд нь холбож тэдгээрийн хооронд өгөгдөл солилцох боломжийг бий болгож байгаа процессыг хэлнэ. VLAN-г тохируулаад сүлжээнд холбогдсон, өөр өөр VLAN-гууд хоорондоо холбогдон мэдээлэл  солилцож чадахгүй. Inter-VLAN routing-г түвшин 3 дээр ажилладаг төхөөрөмж тохируулснаар төгсгөлийн төхөөрөжүүд дээр өөр өөр VLAN-д байгаа төхөөрөмжүүд хоорондоо өгөгдөл солилцох боломжтой болно.

===Inter-VLAN routing тохиргооны командууд===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! тохиргоо !! тайлбар 
|-
| Router(config)#interface [интерфейсийн нэр] [интерфейсийн дугаар].[дэд интерфейсийн дугаар] || Виртуаль интерфейсийн тохиргооны дэд горим руу шилжих. 
|-
| Router(config-subif)#encapsulation dot1Q [vlan-ийн дугаар] || Дэд интерфейсийг аль VLAN-д хамаарахыг тохируулах
|-
| Router(config-subif)#ip address [IPv4 хаяг] [сүлжэний маск] || Интерфейс дээр IPv4 хаяг тохируулах
|}
Inter-Vlan Routing хийх 3-н арга байдаг.
===Traditional Inter-VLAN Routing===
Рутерын нэг физик интерфэйсд нэг VLAN харгалзана. Router-н интерфэйс нь Trunk link Router-н холбогдож байгаа switch-н порт нь Trunk mode байна.

[[File:Gunee.png|thumb|Network]][[File:Nomin.png|thumb|Router-on-a-stick Inter-VLAN Routing.]][[File:Jhegft.png|thumb|Switch Based Inter-VLAN Routing.]]

===Router-on-a-stick Inter-VLAN Routing===
Tagged VLAN-н trunk интерфэйсээр орж ирсэн өгөгдлийг router-н доторх VLAN-н subinterface-үүдээр дотоод routing-г гүйцэтгэнэ.  Subinterface нь нэг физик интерфайсыг олон virtual интерфэйс болгох юм. 

===Switch Based Inter-VLAN Routing===
Зарим switch-нүүд L3-н үүргийг гүйцэтгэж чаддаг. SwitchVirtual Interface (SVI) –д тулгуурласан байдаг.

==VLAN болон Trunks дээр гардаг түгээмэл алдаанууд==
Энэ нь ихэвчилэн тохиргооноос үүдэн гардаг. Дараах төрлийн алдаанууд ихэвчилэн гардаг.
:*Native vlan mismatches-Trunk портод native vlan-г ялгаатай тохируулж өгөх. Managment-ын урсгалаа буруу тохируулсан учираас энэ алдааны мэдээ нь console-д мэдэгддэг. Энэ нь аюулгүй байдлын хувьд эрсдэлтэй болдог.
:*Trunk mode mismatches-Хоёр порт хоёулаа ижилхэн trunk холболтгүй үед гардаг алдаа. Энэ төрлийн алдаа гарахад trunk портын ажиллагаа зогсдог.
:*Allowed VLANs on trunks-VLAN-ы жагсаалт шинэчлэгдэж байхад давхар Trunk-р өгөгдөл илгээгдэх үед гардаг алдаа.
==Design Best Practices for VLANs==
:*Cisco-ийн свичүүд нь үйлдвэрлэлээс гарахдаа default Vlan тохируулагдсан байдаг ба энэ нь аль нэг protocol-ын төрөл болон дундын орчинд тохируулагддаггүй. Свичийн бүх портуудыг VLAN1-ээс бусад VLAN-тай хамтарч ажилладаг болгох нь зүйтэй. Ашиглаагүй бүх портуудыг нэг VLAN болгоод бусад VLAN-уудыг үүсгэсэн VLAN-тай хамтарч ажиллахгүй болгох. Энэ нь свичийн портуудыг shutdown болгоогүй үед хориотой хандалтаас сэргийлдэг.
:*Хэрэглэгчийн VLAN-г удирдлагын VLAN-аас тусгаарлах. Свичд алсаас хандах зорилгоор удирдлагын VLAN нь заавал IP хаягтай байх ёстой байдаг. Энэ нь өөр VLAN-ий хэрэглэгч алсаас хандах горимыг тогтоохыг болиулдаг. Удирдлагын VLAN-г замчлахдаа нэмэлт түвшиний нууцлалаар хангах ёстой.
:*DTP-ийн 4-н төрлийн горим болох access, trunk, dynamic auto, dynamic desirable горимуудаас dynamic auto, dynamic desirable хэрэглэхгүй байх.
:*Voice урсгалд QoS-ийн шаардлагыг хангаж өгөх. Хэрэв PC болон IP phone-той хэрэглэгчид нэг VLAN-д байвал зурвасын өргөнөөр бусад хэрэглэгчийн өгөгдөл дамжина. Ингэснээр Voice урсгалд хурдан дамжуулагдаж чадахгүй хүрнэ.
==VTP==
VTP нь 2-р түвшний протокол бөгөөд админы хийх VLAN-н тохиргоог багасгаж өгдөг протокол юм. Өөрөөр хэлбэл админ switch болгон дээр очиж VLAN-н талаарх мэдээллийг шинээр тохируулж өгөлгүй VTP domain дахь 1 switch-г server байдлаар сонгон тэр нь VTP мэссежийг бусад client switch-ндээ илгээнэ. Server switch дээр шинэ VLAN нэмлээ гэвэл Client switch-д нь энэхүү өөрчлөлтийг автоматаар өөрсдийн VLAN database-даа нэмдэг. VTP domain-г 1 болон түүнээс дээшхи холбогдсон свичүүд бүрдүүлэх бөгөөд VTP advertisement-г ашиглан домайн дахь бүх свичүүд VLAN тохиргооны мэдээллийг хуваалцана. Свич нь тухайн цагт нэг л domain-д хамаарагдана. Хэрэв Switch 2 domain-ны зааг дээр байвал аль түрүүлж ирсэн Domain нэрийг авдаг. Хэрэв үүнийг өөрчлөх болвол зөвхөн гар аргаар л өөрчилж өгнө. Хэрэв VTP-д нууц үг хийх шаардлагатай бол тухайн VTP domain бүх switch нь ижилхэн нууц үгтэй байх хэрэгтэй. Учир нь VTP password нь summary мэссэжэд байх MD5-н утга болдог.
===VTP-ийн горимууд===
VTP-гийн server, transparent, client гэсэн гурван хэлбэр байна.
:*Server: Switch-үүд нь default-раа server mode дээр байдаг. VTP server нь ижил VTP domain-нд байх бусад switch-ндээ VTP VLAN advertisement-г илгээнэ. VTP domain-д VLAN нэмэх, хасах, нэр өөрчлөх зэрэг тохиргоог хийдэг. VTP domain нэрийг тохируулж өгөөгүй тохиолдолд VTP server нь VLAN үүсгэх болон устгах, өөрчлөлт хийх боломжгүй болдог ба VLAN-н мэдээллийг сүлжээнд тарааж чадахгүй.VLAN-ийн мэдээллийг NVRAM санах ойд хадгалдаг учир унтрааж асаахад устдаггүй.
:*Transparent: Server-ээс ирж байгаа VLAN–ийн мэдээллийг өөрөө хүлээж авахгүй харин цааш холбоотой байгаа бусад свичүүд рүү дамжуулах үүрэгтэй. VLAN–ийнбааз нь бие даасан буюу өөр дээрээ үүсгэх, устгах, өөрчлөх боломжтой.
:*Client:Бусад client-руу VTP advertisement-г forward хийнэ гэхдээ Server-с ирсэн мэдээлэл нь database-г нь өөрчилдөг. VLAN шинээр үүсгэх, устгах зэрэг ямар нэг өөрчлөлт хийж болохгүй.
===VTP протоколын тохиргооны командууд===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! тохиргоо !! тайлбар 
|-
| (config)#vtp mode .... || Switch дахь vtp-ийн горимыг сонгоно.
|-
| (config)#vtp domain... || Домайн нэрийг оруулна.
|-
| (config)#vtp version .... || Хувилбарыг сонгоно.
|-
| (config)#vtp password .... || Нууц үгийг оруулна.
|}
===VTP Pruning=== 
VTP Pruning гэдэг нь Trunk холболтоор дамжих урсгалыг тодорхойлж өгөх процесс юм. Өөрөөр хэлбэл VTP-ээр дамжиж байгаа мэдээллүүдээс шаардлагагүй мэдээллийг дамжуулалгүй, зөвхөн хэрэгтэй төхөөрөмжүүдэд нь дамжуулахыг хэлнэ. Үүний тулд VTP нь VLAN-ийн бүтэц зураглалыг өөртөө хадгалах бөгөөд мэдээллийг зөвхөн хэрэгтэй порт руу дамжуулдаг. Ингэснээр VTP domain дах multicast, broadcast, unknown flooding-с сэргийлж, зурвасын өргөн ашиглалтыг сайжруулна.
===VTP-ийн мэдээнүүд===
:*'''Summary advertisement:'''
:Энэ нь server болон client нь тогтмол хугацаанд(5 минут) бусад VTP тохируулагдсан свичүүд рүүгээ өөрийн мэдээллийг(domain name, revision number гэх мэт) дамжуулна. Ямар нэгэн өөрчлөлт ороход шууд дамжуулагдана.
:*'''Subset advertisement:'''
:Энэ нь VLAN – ийн мэдээллийг дамжуулахад ашиглагдана. Ямар нэгэн өөрчлөлт ороход шууд дамжуулагдана. Мөн хүсэлт ирсэн тохиолдолд дамжуулагдана.
:*'''Request advertisement:'''
:Client талаас үүсч дамжуулагдана. Домайн нэр өөрчлөгдөх. Свич дахин ачаалах. Summary advertisement-ийн Revision number өөрийнхөөс нь их бол. Subset advertisement ирэхгүй үед.

'''VTP – Revision number'''
VTP revision number нь 32 битийн урттай. VLAN – тай холбоотой өөрчлөлт бүрт 1-ээр нэмэгддэг. Нэг домайнд байгаа свичүүд бүгд ижил RN-тай байх бөгөөд энэ нь VLAN – ийн баазын синхрончлолыг хангаж байдаг. VTP domain нэр өөрчлөгдвөл RN нь 0 болно.

== VoIP дуудлагыг хамгаалах ==
TLS (Transport Layer Security) нь зөөлөн утас эсвэл PBX-ээс илгээгдсэн SIP мессежийг хамгаалах / шифрлэх зориулалттай шифрлэлтийн протокол юм. Энгийнээр хэлэхэд энэ нь програм (ихэвчлэн таны хөтөч) болон сервер хооронд үүсдэг холболтыг хамгаалдаг.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://virtual-sim.ru/voip/luchshie-praktiki-dlya-zashhity-vashih-zvonkov-voip |title=VoIP дуудлагыг хамгаалах шилдэг туршлагууд - TLS. |access-date=2020-01-05 |archive-date=2020-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001085146/https://virtual-sim.ru/voip/luchshie-praktiki-dlya-zashhity-vashih-zvonkov-voip |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Тэмдэглэл ==
&lt;references /&gt;

== Цахим холбоос ==
*[https://web.archive.org/web/20160319065742/http://cisco.edu.mn/CCNA_R%26S_2_%28Routing%20and%20Switching%20Essentials%29/course/module3/index.html#3.0.1.1/ VLAN-ийн талаарх дэлгэрэнгүй мэдээллийг]
*https://web.archive.org/web/20160319065742/http://cisco.edu.mn/CCNA_R%26S_2_%28Routing%20and%20Switching%20Essentials%29/course/module3/index.html#3.0.1.1/
*http://www.cisco.com/c/en/us/td/docs/switches/lan/catalyst6500/ios/12-2SX/configuration/guide/book/vlans.html
*https://en.wikipedia.org/wiki/Virtual_LAN
*http://mnxbat.blogspot.com/2013/04/cisco-catalyst-switch-vlan.html
*http://false41.blogspot.com/2010/12/vlan.html

[[Ангилал:Сүлжээний төрөл]]
[[Ангилал:Сүлжээний протокол]]</text>
      <sha1>i7jlquhs2typl3l1weplw949l4krpso</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баян-Өлгий аймгийн баяр наадам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59337</id>
    <revision>
      <id>854644</id>
      <parentid>823433</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T05:18:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-25071-71</username>
        <id>104160</id>
      </contributor>
      <comment>Манай аавын нагац ах С.Дамжин Баян-өлгий аймгийн 5-р отрядад цэргийн алба хааж байхдаа аймгийн баяр наадамд нэг сумын цэрэг Миеэгийн Амирмэдтэй үзүүрт үлдэн хаяж түрүүлсэн. Тэр жилийн аймгуудын баяр наадамд түрүүлж, үзүүрлэсэн бөхчүүдийг улсын наадамд авчирч барилдуулахад аат Лувсанжамц арслангаар 4 давж, тавын даваанд Цэвээнравдан арсланд унасан баримт нь наадмын дүйзэд бичээстэй байгаа. Баян-өлгий аймгийн наадмын үзүүр түрүүнд барилдаж байгаа зураг манай сумын музейд байдаг байсан.</comment>
      <origin>854644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32605" sha1="c6nwoa1tz9kjq4m3d6wor2r2cstnk7f" xml:space="preserve">== Улсын цолтнууд ==

==== 1.Улсын заан ====

# Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын харьяат улам нэмэх чимэгтэй улсын заан ТЕРЛИКБАЙН АБДИГАЖЫ 
# Баян-Өлгий аймгийн Улаанхус сумын харьяат улсын заан Бердимуратын Серик

==== 2. Улсын харцага ====

# Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын харьяат Монгол, Казахстан улсын гавъяат тамирчин, өсөх идэр, улам нэмэх чимэгтэй улсын харцага ОДНАЙН БАХЫТ

==== 3. Улсын начин ====

# Баян-Өлгий аймгийн Булган сумын харьяат үнэн хүчит чимэгтэй улсын начин БЕЛДЕНБАЙН ХОЖАГАПАН 
# Баян-Өлгий аймгийн Улаанхус сумын харьяат улсын начин ТОГТАРБАЙН НУРХАДЫЛ 
# Баян-Өлгий аймгийн Сагсай сумын харьяат улсын начин ДОРЖИЙН МӨНХБҮРЭН
# Баян-Өлгий аймгийн Булган сумын харьяат улсын начин БАТЧУЛУУНЫ БААТАРЦОЛ
# Баян-Өлгий аймгийн Дэлүүн сумын харьяат улсын начин НУРЛАНЫ МУСТАФА

== Аймгийн цолтнууд ==

==== 1.Аймаг, цэргийн арслан ====

# Баян-Өлгий аймгийн Толбо сумын харьяат аймгийн арслан Бэйсэнбийн Айдаубай
# Баян-Өлгий аймгийн Ногооннуур сумын харьяат аймгийн арслан Китапбайн Серикбай
# Баян-Өлгий аймгийн Сагсай сумын харьяат аймгийн арслан Х.Ожан
# Баян-Өлгий аймгийн Сагсай сумын харьяат аймгийн арслан Өөдрөхийн Дампил
# Баян-Өлгий аймгийн Баяннуур сумын харьяат аймгийн хурц арслан Еркетайн Дагыс
# Баян-Өлгий аймгийн Улаанхус сумын харьяат аймгийн арслан Байтазагийн Талгатбек
# Баян-Өлгий аймгийн Буянт сумын харьяат аймгийн арслан Баатарын Баттулга
# Баян-Өлгий аймгийн Улаанхус сумын харьяат аймгийн хурц арслан Мешитбайн Борбан
# Баян-Өлгий аймгийн Улаанхус сумын харьяат аймгийн хурц арслан Мешитбайн Азикей
# Баян-Өлгий аймгийн Улаанхус сумын харьяат аймгийн хурц арслан Мешитбайн Нажикей
# Баян-Өлгий аймгийн Бугат сумын харьяат аймгийн арслан Ахишийн Чекен
# Баян-Өлгий аймгийн Улаанхус сумын харьяат аймгийн арслан Амбиягийн Түгелбай
# Баян-Өлгий аймгийн Баяннуур сумын харьяат аймгийн арслан Б.Хали
# Баян-Өлгий аймгийн Улаанхус сумын харьяат аймгийн арслан Зияданы Бохай
# Баян-Өлгий аймгийн Булган сумын харьяат аймгийн арслан Шарбахыны Зухай
# Баян-Өлгий аймгийн Сагсай сумын харьяат аймгийн арслан Онгышын Нигамет
# Баян-Өлгий аймгийн Ногооннуур сумын харьяат аймгийн хурц арслан Болатханы Иваныш
# Баян-Өлгий аймгийн Алтай сумын харьяат аймгийн арслан Мусагийн Сансызбай
# Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын харьяат аймгийн хурц арслан Дүнгээгийн Пунцаг
# Баян-Өлгий аймгийн Улаанхус сумын харьяат аймгийн хурц арслан Солтаны Бердихан
# Баян-Өлгий аймгийн Улаанхус сумын харьяат аймгийн арслан Хабылханы Алькей
# Баян-Өлгий аймгийн Бугат сумын харьяат аймгийн арслан Цэгмэдийн Самбуу
# Баян-Өлгий аймгийн Булган сумын харьяат аймгийн хурц арслан Хатраны Хурметхан
# Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын харьяат аймгийн хурц арслан Хожабайн Хажымухан
# Баян-Өлгий аймгийн Бугат сумын харьяат аймгийн арслан Догсомын Баяраа
# Баян-Өлгий аймгийн Өлгий сумын харьяат аймгийн арслан Бегзадагийн Махсат
# Баян-Өлгий аймгийн Алтай сумын харьяат аймгийн арслан Сапаргалийн Исламбек
# Баян-Өлгий аймгийн Алтай сумын харьяат аймгийн хурц арслан Шаривханы Мурат
# Баян-Өлгий аймгийн Толбо сумын харьяат аймгийн хурц арслан Консолын Ханат
# Баян-Өлгий аймгийн Улаанхус сумын харьяат аймгийн арслан Дүкений Муралхан
# Баян-Өлгий аймгийн Алтай сумын харьяат аймгийн арслан Сүхийн Чулуунбат
# Баян-Өлгий аймгийн Буянт сумын харьяат аймгийн арслан Мичирийн Төртулга
# Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын харьяат аймгийн арслан Хавидений Айдос
# Баян-Өлгий аймгийн Булган сумын харьяат аймгийн арслан Хапшаны Хурметбек
# Баян-Өлгий аймгийн Баяннуур сумын харьяат аймгийн арслан Хайсагийн Нуртуган
# Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын харьяат аймгийн арслан Битаны Нурлан
# Баян-Өлгий аймгийн Алтай сумын харьяат аймгийн арслан Малышийн Эркебулан
# Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын харьяат аймгийн хурц арслан Улагпаны Береке
# Баян-Өлгий аймгийн Дэлүүн сумын харьяат аймгийн арслан Төлекийн Ерболат
#Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын харьяат аймгийн арслан Мусатын Аманбек
#Баян-Өлгий аймгийн Бугат сумын харьяат аймгийн арслан Энхболдын Тамираа
# Баян өлгий аймгийн Булган сумын харьяат аймгийн арслан Баянжаргалын Төмөрбаатар
# Баян өлгий аймгийн Баяннуур сумын харьяат аймгийн арслан Ерболатын Көптилек

==== 2. Аймаг, цэргийн заан ====

==== 3. Аймаг, цэргийн харцага ====

# Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын харьяат аймгийн харцага Бахытын Бегжан
# Баян-Өлгий аймгийн Ногооннуур сумын харьяат аймгийн харцага Дөрбетханы Бейбит
# Баян-Өлгий аймгийн Буянт сумын харьяат аймгийн харцага Асхарын Айбек
# Баян-Өлгий аймгийн Ногооннуур сумын харьяат аймгийн харцага Довдонгийн Гантөмөр
# Баян-Өлгий аймгийн Баяннуур сумын харьяат аймгийн харцага Самарханы Заманбек
#Баян-Өлгий аймгийн Толбо сумын харьяат аймгийн харцага Хуанышийн Танирберген

==== 4. Аймаг, цэргийн начин ====
Ррр

== Аймгийн наадам ==

==== Аймгийн наадмын түүх ====
1940 оны наймдугаар сард Баян-Өлгий аймгийг байгуулсан бөгөөд дараа жил буюу 1941 оноос эхлэн аймгийн баяр наадмыг зохион байгуулах болсон байна. Аймгийн анхны баяр наадамд хүчит 64 бөх зодоглосоноос Толбо сумын харьяат Б.Айдаубай түрүүлж анхны &quot; Аймгийн арслан &quot; цол, Улаанхус сумын харьяат Б.Талгатбек үзүүрлэн анхны &quot; Аймгийн заан &quot; цолыг тус тус хүртжээ. 

==== Түрүү, үзүүр хүртсэн бөхчүүд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Он
! colspan=&quot;3&quot; |Түрүүлсэн бөх
! colspan=&quot;3&quot; |Үзүүрлэсэн бөх 
|-
|Цол
|Овог нэр 
|Харъяалал
|Цол
|Овог нэр 
|Харъяалал 
|-
|1941
|А.а
|Бэйсэнбийн Айдаубай 
|Баян-Өлгий Толбо 
|А.а
|Байтазагийн Талгатбек 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|1942
|А.а
|Китапбайн Серикбай 
|Баян-Өлгий Ногооннуур 
|А.з
|П.Гүнжил 
|Баян-Өлгий Алтай 
|-
|1943
|А.а
|Шийлэгийн Нинзэн 
|Ховд Буянт 
|А.а
|Бэйсэнбийн Айдаубай 
|Баян-Өлгий Толбо 
|-
|1944
|А.а
|Д.Хишгээ
|Ховд 
|А.а
|Дашийн Должин
|Ховд Алтай 
|-
|1945
|У.арс
|[[Шаравын Ванчинхүү]] 
|Ховд Буянт 
|А.з
|П.Гүнжил 
|Баян-Өлгий Алтай
|-
|1946
|А.а
|Доржийн Ожан 
|Баян-Өлгий Сагсай 
|У.н 
|Белденбайн Хожагапан
|Баян-Өлгий Булган
|-
|1947
|У.з 
|Терликбайн  Авдигажы
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|А.а
|Доржийн Ожан 
|Баян-Өлгий Сагсай 
|-
|1948
|У.н
|Белденбайн Хожагапан
|Баян-Өлгий Булган 
|У.н
|Пунцагнамжил Цэдэнбалжир 
|Увс Өндөрхангай 
|-
|1949
|У.н
|Белденбайн Хожагапан 
|Баян-Өлгий Булган 
|А.з
|Ц.Дорж
|Баян-Өлгий Сагсай
|-
|1950
|А.а
|[[Цэдэндоржийн Чимэд-Очир|Сүрэнжээн Дамжин]]
|5-р отрядын байлдагч
/Увс Тэс/
|А.з
|М.Авирмэд
|5-р отряд байлдагч
/Увс Тэс/
|-
|1951
|У.н
|Тогтарбайн Нурхадыл 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|У.н
|Жотой Гэлэг 
|Увс Ховд 
|-
|1952
|У.н
|Тогтарбайн Нурхадыл 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.а
|Байтазагийн Талгатбек
|Баян-Өлгий Улаанхус
|-
|1953
|У.н
|Тогтарбайн Нурхадыл 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.з
|Байтазагийн Хизатбек 
|Баян-Өлгий Улаанхус
|-
|1954
|У.н
|Тогтарбайн Нурхадыл 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|У.н
|Белденбайн Хожагапан
|Баян-Өлгий Булган
|-
|1955
|У.н
|Тогтарбайн Нурхадыл 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.а
|Байтазагийн Талгатбек
|Баян-Өлгий Улаанхус
|-
|1956
|У.н
|Белденбайн Хожагапан
|Баян-Өлгий Булган 
|А.а
|Байтазагийн Талгатбек 
|Баян-Өлгий Улаанхус
|-
|1957
|А.а
|Еркетайн Дагыс 
|Баян-Өлгий Баяннуур 
|А.з
|Ядамсүрэн 
|Баян-Өлгий Цагааннуур
|-
|1958
|А.а
|Еркетайн Дагыс 
|Баян-Өлгий Баяннуур 
|А.з
|Мухагийн Мөнден 
|Баян-Өлгий Ногооннуур 
|-
|1959
|А.а
|Еркетайн Дагыс 
|Баян-Өлгий Баяннуур 
|У.н
|Тогтарбай Нурхадыл 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|1960
|А.а
|Данзангийн Дамдин 
|Увс Тэс 
|А.а
|Еркетайн Дагыс 
|Баян-Өлгий Баяннуур 
|-
|1961
|А.а
|Еркетайн Дагыс 
|Баян-Өлгий Баяннуур 
|У.н
|Тогтарбайн Нурхадыл 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|1962
|А.а
|Еркетайн Дагыс 
|Баян-Өлгий Баяннуур 
|У.н
|Тогтарбайн Нурхадыл
|Баян-Өлгий Улаанхус
|-
|1963
|А.а
|Еркетайн Дагыс 
|Баян-Өлгий Баяннуур 
|А.з
|М.Түдэв 
|Баян-Өлгий Өлгий
|-
|1964
|А.а
|Баатарын Баттулга 
|Баян-Өлгий Бугат 
|А.з
|Хажекберийн Таттекей 
|Баян-Өлгий Улаанхус
|-
|1965
|А.а
|Мешитбайн Борбан 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.а
|Баатарын Баттулга 
|Баян-Өлгий Бугат 
|-
|1966
|У.н
|Белденбайн Хожагапан
|Баян-Өлгий Булган 
|А.а
|Амбиягийн Түгелбай
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|1967
|А.а
|Мешитбайн Борбан 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.а
|Ахишийн Чекен
|Баян-Өлгий Бугат 
|-
|1968
|А.а
|Мешитбайн Борбан 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.а
|Ахишийн Чекен
|Баян-Өлгий Бугат
|-
|1969
|А.а
|Мешитбайн Азикей 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.а
|Мешитбайн Борбан 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|1970
|А.а
|Шарбахыны Зухай 
|Баян-Өлгий Булган 
|А.а
|Мешитбайн Борбан 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|1971
|А.а
|Мешитбайн Борбан 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.а
|Зияданы Бохай 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|1972
|А.а
|[[Мешитбайн Нажикей]] 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.а
|Мешитбайн Азикей 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|1973
|А.а
|Амбиягийн Түгелбай
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.а
|Зияданы Бохай 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|1974
|А.а
|Хумарын Хали
|Баян-Өлгий Баяннуур 
|А.з
|Дампилийн Баакаа 
|Баян-Өлгий Буянт 
|-
|1975
|А.а
|Онгышын Нигамет 
|Баян-Өлгий Сагсай 
|А.а
|Амбиягийн Түгелбай
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|1976
|У.х
|[[Однайн Бахыт]] 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|А.а
|Ахишийн Чекен
|Баян-Өлгий Бугат 
|-
|1977
|А.а
|Мешитбайн Азикей 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.а
|Болатханы Иваныш 
|Баян-Өлгий Ногооннуур 
|-
|1978
|А.а
|Болатханы Иваныш 
|Баян-Өлгий Ногооннуур 
|
|
|
|-
|1979
|А.а
|Болатханы Иваныш 
|Баян-Өлгий Ногооннуур 
|А.а
|Ахишийн Чекен
|Баян-Өлгий Бугат
|-
|1980
|А.а
|[[Мешитбайн Нажикей]] 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.з
|Тангад
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|-
|1981
|А.а
|Солтаны Бердихан 
|Баян-Өлгий Улаанхус
|А.а
|[[Мешитбайн Нажикей]] 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|1982
|А.а
|Хабылханы Алькей
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.а
|Солтаны Бердихан 
|Баян-Өлгий Улаанхус
|-
|1983
|А.а
|Цэгмэдийн Самбуу
|Баян-Өлгий Бугат 
|А.а
|Бегзадагийн Махсат 
|Баян-Өлгий Өлгий 
|-
|1984
|А.а
|Солтаны Бердихан
|Баян-Өлгий Улаанхус
|А.а
|Хожабайн Хажымухан
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|-
|1985
|А.а
|Хатраны Хурметхан
|Баян-Өлгий Булган 
|А.а
|Солтаны Бердихан
|Баян-Өлгий Улаанхус
|-
|1986
|А.а
|Хожабайн Хажымухан 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|А.а
|Солтаны Бердихан
|Баян-Өлгий Улаанхус
|-
|1987
|А.а
|Бегзадагийн Махсат 
|Баян-Өлгий Өлгий 
|А.а
|Хожабайн Хажымухан
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|-
|1988
|А.а
|Шаривханы Мурат 
|Баян-Өлгий Алтай 
|А.з
|Исагийн Хуантай 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|-
|1989
|У.х
|[[Однайн Бахыт]] 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|А.з
|Алипханы Малхаждар 
|Баян-Өлгий Бугат 
|-
|1990
|У.х
|[[Однайн Бахыт]]
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|А.а
|Хожабайн Хажымухан
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|-
|1991
|А.а
|Иванов Хураган
|ОХУ-Тува улс 
|А.з
|Хабидолдагийн Сынатай 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|-
|1992
|У.х
|[[Однайн Бахыт]] 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|А.з
|Хабидолданы Азатбек
|Баян-Өлгий Улаанхус
|-
|1993
|А.а
|Монгуш Майдар 
|ОХУ-Тува улс 
|У.х
|[[Однайн Бахыт]] 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|-
|1994
|У.х
|[[Однайн Бахыт]] 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|А.з
|Сүхийн Чулуунбат 
|Баян-Өлгий Алтай 
|-
|1995
|У.х
|[[Однайн Бахыт]] 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|А.з
|Д.Ганболд 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|-
|1996
|У.х
|[[Однайн Бахыт]]
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|А.з
|Сүхийн Чулуунбат 
|Баян-Өлгий Алтай 
|-
|1997
|А.а
|Шаривханы Мурат 
|Баян-Өлгий Алтай 
|А.а
|[[Мичирийн Төртулга]] 
|Баян-Өлгий Бугат 
|-
|1998
|У.х
|[[Однайн Бахыт]] 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|А.з
|Хабидолдагийн Азатбек
|Баян-Өлгий Улаанхус
|-
|1999
|У.х
|[[Однайн Бахыт]] 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|А.а
|[[Мичирийн Төртулга]]
|Баян-Өлгий Бугат 
|-
|2000
|У.х
|[[Однайн Бахыт]] 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|У.арс
|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Булган 
|-
|2001
|А.а
|[[Мичирийн Төртулга]] 
|Баян-Өлгий Бугат 
|А.з
|[[Дүкений Маралбек]]
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|2002
|А.а
|[[Консолын Ханат]] 
|Баян-Өлгий Толбо 
|А.а
|[[Хайсагийн Нуртуган]]
|Баян-Өлгий Баяннуур 
|-
|2003
|А.а
|[[Хавидений Айдос]] 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|А.а
|[[Хайсагийн Нуртуган]]
|Баян-Өлгий Баяннуур 
|-
|2004
|А.а
|[[Хапшаны Хурметбек]] 
|Баян-Өлгий Булган
|А.з
|[[Дөнений Мейрамбек]]
|Баян-Өлгий Баяннуур 
|-
|2005
|А.а
|[[Хайсагийн Нуртуган]]
|Баян-Өлгий Баяннуур 
|А.а
|[[Хавсалемийн Асен]] 
|Ховд Булган 
|-
|2006
|А.а
|[[Хавсалемийн Асен]]
|Ховд Булган
|А.з
|[[Шагдаржавын Батзориг]] 
|Ховд Мянгад 
|-
|2007
|У.н
|[[Саруултуяагийн Багахүү]]
|Говь-Алтай Бигэр 
|У.н
|[[Батчулууны Баатарцол]]
|Баян-Өлгий Булган
|-
|2008
|У.н
|[[Батчулууны Баатарцол]] 
|Баян-Өлгий Булган
|А.з
|[[Битаны Бахытжан]]
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|-
|2009
|А.а
|[[Битаны Нурлан]]
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|У.н
|[[Батчулууны Баатарцол]] 
|Баян-Өлгий Булган
|-
|2010
|У.арс
|[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]]
|Увс Давст 
|А.з
|[[Ядамсүрэнгийн Цэдэнбал]] 
|Увс Тэс 
|-
|2011
|А.а
|[[Малышийн Эркебулан]]
|Баян-Өлгий Алтай 
|У.н
|[[Бередмуратын Серик]]
|Баян-Өлгий Улаанхус
|-
|2012
|А.а
|[[Бадамсамбуугийн Ганболд]]
|Увс Баруунтуруун
|А.а
|[[Лхангаажавын Цээсүрэн]]
|Увс Улаангом 
|-
|2013
|У.н
|[[Бередмуратын Серик]] 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.а
|[[Мусатын Аманбек]]
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|-
|[[2014 оны Баян-Өлгий аймгийн наадам|2014]]
|А.а
|[[Бүрнээгийн Баянмөнх]]
|Ховд Мөнххайрхан
|А.а
|[[Нурланы Мустафа]] 
|Баян-Өлгий Дэлүүн
|-
|[[2015 Баян-өлгий|2015]]
|А.а
|[[Нурланы Мустафа]]
|Баян-Өлгий Дэлүүн 
|У.н
|[[Бередмуратын Серик]]
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|[[2016 оны Баян-өлгий аймгийн наадам|2016]]
|А.а
|[[Улагпаны Береке]]
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|У.н
|[[Бередмуратын Серик]] 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|[[2017 оны Баян-Өлгий аймгийн наадам|2017]]
|А.а
|[[Улагпаны Береке]]
|Баян-Өлгий Цэнгэл
|А.з
|[[Сайнбилэгийн Бат-Үүл]]
|Баян-Өлгий Алтай
|-
|[[2018 оны Баян-Өлгий аймгийн наадам|2018]]
|А.а
|[[Төлекийн Ерболат]]
|Баян-Өлгий Дэлүүн
|А.а
|[[Мусатын Аманбек]]
|Баян-Өлгий Цэнгэл
|-
|[[2019 оны Баян-Өлгий аймгийн наадам|2019]]
|А.а
|[[Мусатын Аманбек]]
|Баян-Өлгий Цэнгэл
|А.а
|[[Төлекийн Ерболат]]
|Баян-Өлгий Дэлүүн
|-
|[[2020 оны Баян-Өлгий аймгийн наадам|2020]]
|А.а
|[[Энхболдын Тамираа]]
|Баян-Өлгий Бугат
|А.з
|Баттөмөрийн Батбаян
|Увс Наранбулаг
|}

==== Хоёроос дээш түрүү хүртсэн бөхчүүд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!д\д
!Цол
!Овог нэр 
!Харъяалал
!Түрүү
!Үзүүр
!Түрүүлсэн он 
!Үзүүрлэсэн он 
|-
|1.
|Улсын харцага 
|[[Однайн Бахыт]] 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
!10
!1
|1976, 1989, 1990, 1992, 1994, 1995, 1996
1998, 1999, 2000
|1993
|-
|2.
|Аймгийн арслан
|Еркетайн Дагыс 
|Баян-Өлгий Баяннуур 
!6
!1
|1957, 1958, 1959, 1961, 1962, 1963
|1960
|-
|3.
|Улсын начин 
|Тогтарбайн Нурхадыл
|Баян-Өлгий Улаанхус 
!5
!3
|1951, 1952, 1953, 1954, 1955
|1959, 1961, 1962
|-
|4. 
|Улсын начин 
|Белденбайн Хожагапан
|Баян-Өлгий Булган 
!4
!3
|1948, 1949, 1956, 1966
|1946, 1950, 1954
|-
|5.
|Аймгийн арслан
|Мешитбайн Борбан 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
!4
!2
|1965, 1967, 1968, 1971
|1969, 1970
|-
|6.
|Аймгийн арслан
|Солтаны Бердихан
|Баян-Өлгий Улаанхус 
!2
!3
|1981, 1984
|1982, 1985, 1986
|-
|7.
|Аймгийн арслан
|Мешитбайн Азикей
|Баян-Өлгий Улаанхус 
!2
!1
|1969, 1977
|1972
|-
|8.
|Аймгийн арслан
|Мешитбайн Нажикей 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
!2
!1
|1972, 1980
|1981
|-
|9.
|Аймгийн арслан
|Болатханы Иваныш 
|Баян-Өлгий Ногооннуур
!2
!1
|1978, 1979
|1977
|-
|10.
|Аймгийн арслан
|Шаривханы Мурат 
|Баян-Өлгий Алтай 
!2
!-
|1988, 1997
|
|-
|11.
12.
|Аймгийн арслан
Аймгийн арслан 
|[[Улагпаны Береке]]
Малшын
Еркебулан 
|Баян-Өлгий Цэнгэл
Баян -Өлгий Алтай
!2
2
!-
|2016, 2017
|
|}

==== Түрүү, үзүүр хүртсэн сумдын эрэмбэ ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!д\д
!Сумдын нэр
!Түрүү
!Үзүүр
!Түрүүлсэн он
!Үзүүрлэсэн он
|-
!1.
|[[Улаанхус сумын хүчтэнүүд|Улаанхус]]
!19
!26
|1951, 1952, 1953, 1954, 1955, 1965, 1967, 1968, 1969, 1971 
1972, 1973, 1977, 1980, 1981, 1982, 1984, 2013
|1941, 1952, 1953, 1955, 1956, 1959, 1961, 1962, 1964, 1966  
1969, 1970, 1971, 1972, 1973, 1975, 1981, 1982, 1985, 1986  

1992, 1998, 2001, 2011, 2015, [[2016 оны Баян-Өлгий аймгийн наадам|2016]] 
|-
!2.
|Цэнгэл
!17
!11
|1947, 1976, 1986, 1989, 1990, 1992, 1994, 1995, 1996, 1998 
1999, 2000, 2003, 2009,2022[[2016 оны Баян-Өлгий аймгийн наадам|2016]], [[2017 оны Баян-Өлгий аймгийн наадам|2017]], 2019
|1980, 1984, 1987, 1988, 1990, 1991, 1993, 1995, 2008, 2013 
2018
|-
!3.
|Булган
!9
!5
|1948, 1949, 1956, 1966, 1970, 1985, 2004, 2008,2022
|1946, 1950, 1954, 2007, 2009
|-
!4.
|Баяннуур 
!8
!4
|1957, 1958, 1959, 1961, 1962, 1963, 1974, 2005
|1960, 2002, 2003, 2004
|-
!5.
|Бугат
!3
!8
|1983, 2001, 2020
|1965, 1967, 1968, 1976, 1979, 1989, 1997, 1999
|-
!6.
|Алтай 
!3
!5
|1988, 1997, 2011
|1942, 1945, 1994, 1996, 2017
|-
!7.
|[[Ногооннуур сумын хүчтэнүүд|Ногооннуур]]
!3
!2
|1942, 1978, 1979
|1958, 1977
|-
!8.
|Сагсай
!2
!2
|1946, 1975
|1947, 1949
|-
!9.
|Дэлүүн
!2
!2
|2015, 2018
|2014, 2019
|-
!10.
|Толбо
!2
!1
|1941, 2002
|1943
|-
!11.
|Өлгий 
!1
!2
|1987
|1963, 1983, 
|-
!12.
|Буянт
!1
!1
|1964
|1974 
|-
!13.
|Цагааннуур
!-
!1
|
|1957
|-
!14.
|[[Алтанцөгц сумын хүчтэнүүд|Алтанцөгц]]
!-
!-
|
|
|}

==== Өөр улс, аймгаас түрүү, үзүүр хүртсэн бөхчүүд ====

===== Түрүүлсэн бөхчүүд =====

# Ховд аймгийн Буянт сумын харьяат аймгийн арслан Шийлэгийн Нинзэн 1943 онд түрүүлсэн.
# Ховд аймгийн харьяат аймгийн арслан Д.Хишгээ 1944 онд түрүүлсэн.
#Ховд аймгийн Буянт сумын харьяат улсын арслан [[Шаравын Ванчинхүү]] 1945 онд түрүүлсэн.
#Архангай аймгийн Хайрхан сумын харьяат даян аварга [[Цэдэндоржийн Чимэд-Очир]] 1950 онд түрүүлсэн.
# Увс аймгийн Тэс сумын харьяат аймгийн арслан Данзангийн Дамдин 1960 онд түрүүлсэн.
#ОХУ-ын Тува улсын харьяат аймгийн арслан Иванов Хураган 1991 онд түрүүлсэн.&lt;ref&gt;Монгол улсын харьяа хорин нэгэн аймгаас гадна ОХУ-ын Тува улсын өөртөө засах орны харьяа бөхчүүд ерээд оны үеэс Баян-Өлгий аймгийн баяр наадамд барилдаж ирсэн түүхтэй бөгөөд тухайн улсын бөхчүүдээс Баян-Өлгий аймгийн баяр наадамд түрүүлэн &quot; Аймгийн арслан &quot; цолыг хүртсэн хоёр бөхийн нэг нь 1991 оны Баян-Өлгий баяр наадамд  Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын харьяат Х.Сынатайгаар долоо даван түрүүлж &quot; Аймгийн арслан &quot; цол хүртсэн ОХУ-ын харьяа Тува улсын бөх Иванов Хураган билээ. Энэхүү хоёр бөхийн үзүүлсэн амжилт нь Монгол бөхийн түүхэнд нэгэн содон амжилт түүх болон үлдсэн билээ.&lt;/ref&gt;
#ОХУ-ын Тува улсын харьяат аймгийн арслан Монгуш Майдар 1993 онд түрүүлсэн.&lt;ref&gt;Монгол улсын харьяа хорин нэгэн аймгаас гадна ОХУ-ын Тува улсын өөртөө засах орны харьяа бөхчүүд ерээд оны үеэс Баян-Өлгий аймгийн баяр наадамд барилдаж ирсэн түүхтэй бөгөөд тухайн улсын бөхчүүдээс Баян-Өлгий аймгийн баяр наадамд түрүүлэн &quot; Аймгийн арслан &quot; цолыг хүртсэн хоёр бөхийн нэг нь 1993 оны Баян-Өлгий аймгийн баяр наадамд Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын харьяат улсын харцага Однойн Бахытаар долоо даван түрүүлж &quot; Аймгийн арслан &quot; цолыг хүртсэн ОХУ-ын Тува улсын бөх Монгуш Майдар билээ. Энэхүү хоёр бөхийн үзүүлсэн амжилт нь Монгол бөхийн түүхэнд нэгэн содон амжилт түүх болон үлдсэн билээ.&lt;/ref&gt;
# Ховд аймгийн Булган сумын харьяат аймгийн арслан [[Хавсалемийн Асен]] 2006 онд түрүүлсэн.
#Говь-Алтай аймгийн Бигэр сумын харьяат улсын начин [[Саруултуяагийн Багахүү]] 2007 онд түрүүлсэн.
#Увс аймгийн Давст сумын харьяат улсын арслан [[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]] 2010 онд түрүүлсэн.
# Увс аймгийн Баруунтуруун сумын харьяат аймгийн арслан [[Бадамсамбуугийн Ганболд]] 2012 онд түрүүлсэн.
# Ховд аймгийн Мөнххайрхан сумын харьяат аймгийн арслан [[Бүрнээгийн Баянмөнх]] 2014 онд түрүүлсэн.

===== Үзүүрлэсэн бөхчүүд =====

# Ховд аймгийн Алтай сумын харьяат аймгийн арслан Д.Должин 1944 онд үзүүрлэсэн.
# Увс аймгийн Өндөрхангай сумын харьяат улсын начин Пунцагнамжилын Цэдэнбалжир 1948 онд үзүүрлэсэн.
# Увс аймгийн Ховд сумын харьяат улсын начин Жотойн Гэлэг 1951 онд үзүүрлэсэн.
#Архангай аймгийн Булган сумын харьяат улсын арслан [[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]] 2000 онд үзүүрлэсэн.
# Ховд аймгийн Булган сумын харьяат аймгийн арслан [[Хавсалемийн Асен]] 2005 онд үзүүрлэсэн.
# Ховд аймгийн Мянгад сумын харьяат аймгийн заан [[Шагдаржавын Батзориг]] 2006 онд үзүүрлэсэн.
# Увс аймгийн Тэс сумын харьяат аймгийн заан [[Ядамсүрэнгийн Цэдэнбал]] 2010 онд үзүүрлэсэн.
#Увс аймгийн Улаангом сумын харьяат аймгийн арслан [[Лхангаажавын Цээсүрэн]] 2012 онд үзүүрлэсэн.
#Увс аймгийн Наранбулаг сумын харьяат аймгийн заан Баттөмөрийн Батбаян 2020 онд үзүүрлэсэн.

== Тэмдэглэл ==
[[Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн наадам| ]]</text>
      <sha1>c6nwoa1tz9kjq4m3d6wor2r2cstnk7f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854647</id>
      <parentid>854644</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T05:44:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-25071-71</username>
        <id>104160</id>
      </contributor>
      <comment>Утгын алдааг засаж, ижилсүүллээ.</comment>
      <origin>854647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32601" sha1="lko723bugvegrp68tuovwyk5kyke6bm" xml:space="preserve">== Улсын цолтнууд ==

==== 1.Улсын заан ====

# Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын харьяат улам нэмэх чимэгтэй улсын заан ТЕРЛИКБАЙН АБДИГАЖЫ 
# Баян-Өлгий аймгийн Улаанхус сумын харьяат улсын заан Бердимуратын Серик

==== 2. Улсын харцага ====

# Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын харьяат Монгол, Казахстан улсын гавъяат тамирчин, өсөх идэр, улам нэмэх чимэгтэй улсын харцага ОДНАЙН БАХЫТ

==== 3. Улсын начин ====

# Баян-Өлгий аймгийн Булган сумын харьяат үнэн хүчит чимэгтэй улсын начин БЕЛДЕНБАЙН ХОЖАГАПАН 
# Баян-Өлгий аймгийн Улаанхус сумын харьяат улсын начин ТОГТАРБАЙН НУРХАДЫЛ 
# Баян-Өлгий аймгийн Сагсай сумын харьяат улсын начин ДОРЖИЙН МӨНХБҮРЭН
# Баян-Өлгий аймгийн Булган сумын харьяат улсын начин БАТЧУЛУУНЫ БААТАРЦОЛ
# Баян-Өлгий аймгийн Дэлүүн сумын харьяат улсын начин НУРЛАНЫ МУСТАФА

== Аймгийн цолтнууд ==

==== 1.Аймаг, цэргийн арслан ====

# Баян-Өлгий аймгийн Толбо сумын харьяат аймгийн арслан Бэйсэнбийн Айдаубай
# Баян-Өлгий аймгийн Ногооннуур сумын харьяат аймгийн арслан Китапбайн Серикбай
# Баян-Өлгий аймгийн Сагсай сумын харьяат аймгийн арслан Х.Ожан
# Баян-Өлгий аймгийн Сагсай сумын харьяат аймгийн арслан Өөдрөхийн Дампил
# Баян-Өлгий аймгийн Баяннуур сумын харьяат аймгийн хурц арслан Еркетайн Дагыс
# Баян-Өлгий аймгийн Улаанхус сумын харьяат аймгийн арслан Байтазагийн Талгатбек
# Баян-Өлгий аймгийн Буянт сумын харьяат аймгийн арслан Баатарын Баттулга
# Баян-Өлгий аймгийн Улаанхус сумын харьяат аймгийн хурц арслан Мешитбайн Борбан
# Баян-Өлгий аймгийн Улаанхус сумын харьяат аймгийн хурц арслан Мешитбайн Азикей
# Баян-Өлгий аймгийн Улаанхус сумын харьяат аймгийн хурц арслан Мешитбайн Нажикей
# Баян-Өлгий аймгийн Бугат сумын харьяат аймгийн арслан Ахишийн Чекен
# Баян-Өлгий аймгийн Улаанхус сумын харьяат аймгийн арслан Амбиягийн Түгелбай
# Баян-Өлгий аймгийн Баяннуур сумын харьяат аймгийн арслан Б.Хали
# Баян-Өлгий аймгийн Улаанхус сумын харьяат аймгийн арслан Зияданы Бохай
# Баян-Өлгий аймгийн Булган сумын харьяат аймгийн арслан Шарбахыны Зухай
# Баян-Өлгий аймгийн Сагсай сумын харьяат аймгийн арслан Онгышын Нигамет
# Баян-Өлгий аймгийн Ногооннуур сумын харьяат аймгийн хурц арслан Болатханы Иваныш
# Баян-Өлгий аймгийн Алтай сумын харьяат аймгийн арслан Мусагийн Сансызбай
# Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын харьяат аймгийн хурц арслан Дүнгээгийн Пунцаг
# Баян-Өлгий аймгийн Улаанхус сумын харьяат аймгийн хурц арслан Солтаны Бердихан
# Баян-Өлгий аймгийн Улаанхус сумын харьяат аймгийн арслан Хабылханы Алькей
# Баян-Өлгий аймгийн Бугат сумын харьяат аймгийн арслан Цэгмэдийн Самбуу
# Баян-Өлгий аймгийн Булган сумын харьяат аймгийн хурц арслан Хатраны Хурметхан
# Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын харьяат аймгийн хурц арслан Хожабайн Хажымухан
# Баян-Өлгий аймгийн Бугат сумын харьяат аймгийн арслан Догсомын Баяраа
# Баян-Өлгий аймгийн Өлгий сумын харьяат аймгийн арслан Бегзадагийн Махсат
# Баян-Өлгий аймгийн Алтай сумын харьяат аймгийн арслан Сапаргалийн Исламбек
# Баян-Өлгий аймгийн Алтай сумын харьяат аймгийн хурц арслан Шаривханы Мурат
# Баян-Өлгий аймгийн Толбо сумын харьяат аймгийн хурц арслан Консолын Ханат
# Баян-Өлгий аймгийн Улаанхус сумын харьяат аймгийн арслан Дүкений Муралхан
# Баян-Өлгий аймгийн Алтай сумын харьяат аймгийн арслан Сүхийн Чулуунбат
# Баян-Өлгий аймгийн Буянт сумын харьяат аймгийн арслан Мичирийн Төртулга
# Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын харьяат аймгийн арслан Хавидений Айдос
# Баян-Өлгий аймгийн Булган сумын харьяат аймгийн арслан Хапшаны Хурметбек
# Баян-Өлгий аймгийн Баяннуур сумын харьяат аймгийн арслан Хайсагийн Нуртуган
# Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын харьяат аймгийн арслан Битаны Нурлан
# Баян-Өлгий аймгийн Алтай сумын харьяат аймгийн арслан Малышийн Эркебулан
# Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын харьяат аймгийн хурц арслан Улагпаны Береке
# Баян-Өлгий аймгийн Дэлүүн сумын харьяат аймгийн арслан Төлекийн Ерболат
#Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын харьяат аймгийн арслан Мусатын Аманбек
#Баян-Өлгий аймгийн Бугат сумын харьяат аймгийн арслан Энхболдын Тамираа
# Баян өлгий аймгийн Булган сумын харьяат аймгийн арслан Баянжаргалын Төмөрбаатар
# Баян өлгий аймгийн Баяннуур сумын харьяат аймгийн арслан Ерболатын Көптилек

==== 2. Аймаг, цэргийн заан ====

==== 3. Аймаг, цэргийн харцага ====

# Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын харьяат аймгийн харцага Бахытын Бегжан
# Баян-Өлгий аймгийн Ногооннуур сумын харьяат аймгийн харцага Дөрбетханы Бейбит
# Баян-Өлгий аймгийн Буянт сумын харьяат аймгийн харцага Асхарын Айбек
# Баян-Өлгий аймгийн Ногооннуур сумын харьяат аймгийн харцага Довдонгийн Гантөмөр
# Баян-Өлгий аймгийн Баяннуур сумын харьяат аймгийн харцага Самарханы Заманбек
#Баян-Өлгий аймгийн Толбо сумын харьяат аймгийн харцага Хуанышийн Танирберген

==== 4. Аймаг, цэргийн начин ====
Ррр

== Аймгийн наадам ==

==== Аймгийн наадмын түүх ====
1940 оны наймдугаар сард Баян-Өлгий аймгийг байгуулсан бөгөөд дараа жил буюу 1941 оноос эхлэн аймгийн баяр наадмыг зохион байгуулах болсон байна. Аймгийн анхны баяр наадамд хүчит 64 бөх зодоглосоноос Толбо сумын харьяат Б.Айдаубай түрүүлж анхны &quot; Аймгийн арслан &quot; цол, Улаанхус сумын харьяат Б.Талгатбек үзүүрлэн анхны &quot; Аймгийн заан &quot; цолыг тус тус хүртжээ. 

==== Түрүү, үзүүр хүртсэн бөхчүүд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Он
! colspan=&quot;3&quot; |Түрүүлсэн бөх
! colspan=&quot;3&quot; |Үзүүрлэсэн бөх 
|-
|Цол
|Овог нэр 
|Харъяалал
|Цол
|Овог нэр 
|Харъяалал 
|-
|1941
|А.а
|Бэйсэнбийн Айдаубай 
|Баян-Өлгий Толбо 
|А.а
|Байтазагийн Талгатбек 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|1942
|А.а
|Китапбайн Серикбай 
|Баян-Өлгий Ногооннуур 
|А.з
|П.Гүнжил 
|Баян-Өлгий Алтай 
|-
|1943
|А.а
|Шийлэгийн Нинзэн 
|Ховд Буянт 
|А.а
|Бэйсэнбийн Айдаубай 
|Баян-Өлгий Толбо 
|-
|1944
|А.а
|Д.Хишгээ
|Ховд 
|А.а
|Дашийн Должин
|Ховд Алтай 
|-
|1945
|У.арс
|[[Шаравын Ванчинхүү]] 
|Ховд Буянт 
|А.з
|П.Гүнжил 
|Баян-Өлгий Алтай
|-
|1946
|А.а
|Доржийн Ожан 
|Баян-Өлгий Сагсай 
|У.н 
|Белденбайн Хожагапан
|Баян-Өлгий Булган
|-
|1947
|У.з 
|Терликбайн  Авдигажы
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|А.а
|Доржийн Ожан 
|Баян-Өлгий Сагсай 
|-
|1948
|У.н
|Белденбайн Хожагапан
|Баян-Өлгий Булган 
|У.н
|Пунцагнамжил Цэдэнбалжир 
|Увс Өндөрхангай 
|-
|1949
|У.н
|Белденбайн Хожагапан 
|Баян-Өлгий Булган 
|А.з
|Ц.Дорж
|Баян-Өлгий Сагсай
|-
|1950
|А.а
|[[Цэдэндоржийн Чимэд-Очир|Сүрэнжээн Дамжин]]
|5-р отряд байлдагч
/Увс Тэс/
|А.з
|М.Авирмэд
|5-р отряд байлдагч
/Увс Тэс/
|-
|1951
|У.н
|Тогтарбайн Нурхадыл 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|У.н
|Жотой Гэлэг 
|Увс Ховд 
|-
|1952
|У.н
|Тогтарбайн Нурхадыл 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.а
|Байтазагийн Талгатбек
|Баян-Өлгий Улаанхус
|-
|1953
|У.н
|Тогтарбайн Нурхадыл 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.з
|Байтазагийн Хизатбек 
|Баян-Өлгий Улаанхус
|-
|1954
|У.н
|Тогтарбайн Нурхадыл 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|У.н
|Белденбайн Хожагапан
|Баян-Өлгий Булган
|-
|1955
|У.н
|Тогтарбайн Нурхадыл 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.а
|Байтазагийн Талгатбек
|Баян-Өлгий Улаанхус
|-
|1956
|У.н
|Белденбайн Хожагапан
|Баян-Өлгий Булган 
|А.а
|Байтазагийн Талгатбек 
|Баян-Өлгий Улаанхус
|-
|1957
|А.а
|Еркетайн Дагыс 
|Баян-Өлгий Баяннуур 
|А.з
|Ядамсүрэн 
|Баян-Өлгий Цагааннуур
|-
|1958
|А.а
|Еркетайн Дагыс 
|Баян-Өлгий Баяннуур 
|А.з
|Мухагийн Мөнден 
|Баян-Өлгий Ногооннуур 
|-
|1959
|А.а
|Еркетайн Дагыс 
|Баян-Өлгий Баяннуур 
|У.н
|Тогтарбай Нурхадыл 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|1960
|А.а
|Данзангийн Дамдин 
|Увс Тэс 
|А.а
|Еркетайн Дагыс 
|Баян-Өлгий Баяннуур 
|-
|1961
|А.а
|Еркетайн Дагыс 
|Баян-Өлгий Баяннуур 
|У.н
|Тогтарбайн Нурхадыл 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|1962
|А.а
|Еркетайн Дагыс 
|Баян-Өлгий Баяннуур 
|У.н
|Тогтарбайн Нурхадыл
|Баян-Өлгий Улаанхус
|-
|1963
|А.а
|Еркетайн Дагыс 
|Баян-Өлгий Баяннуур 
|А.з
|М.Түдэв 
|Баян-Өлгий Өлгий
|-
|1964
|А.а
|Баатарын Баттулга 
|Баян-Өлгий Бугат 
|А.з
|Хажекберийн Таттекей 
|Баян-Өлгий Улаанхус
|-
|1965
|А.а
|Мешитбайн Борбан 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.а
|Баатарын Баттулга 
|Баян-Өлгий Бугат 
|-
|1966
|У.н
|Белденбайн Хожагапан
|Баян-Өлгий Булган 
|А.а
|Амбиягийн Түгелбай
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|1967
|А.а
|Мешитбайн Борбан 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.а
|Ахишийн Чекен
|Баян-Өлгий Бугат 
|-
|1968
|А.а
|Мешитбайн Борбан 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.а
|Ахишийн Чекен
|Баян-Өлгий Бугат
|-
|1969
|А.а
|Мешитбайн Азикей 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.а
|Мешитбайн Борбан 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|1970
|А.а
|Шарбахыны Зухай 
|Баян-Өлгий Булган 
|А.а
|Мешитбайн Борбан 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|1971
|А.а
|Мешитбайн Борбан 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.а
|Зияданы Бохай 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|1972
|А.а
|[[Мешитбайн Нажикей]] 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.а
|Мешитбайн Азикей 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|1973
|А.а
|Амбиягийн Түгелбай
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.а
|Зияданы Бохай 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|1974
|А.а
|Хумарын Хали
|Баян-Өлгий Баяннуур 
|А.з
|Дампилийн Баакаа 
|Баян-Өлгий Буянт 
|-
|1975
|А.а
|Онгышын Нигамет 
|Баян-Өлгий Сагсай 
|А.а
|Амбиягийн Түгелбай
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|1976
|У.х
|[[Однайн Бахыт]] 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|А.а
|Ахишийн Чекен
|Баян-Өлгий Бугат 
|-
|1977
|А.а
|Мешитбайн Азикей 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.а
|Болатханы Иваныш 
|Баян-Өлгий Ногооннуур 
|-
|1978
|А.а
|Болатханы Иваныш 
|Баян-Өлгий Ногооннуур 
|
|
|
|-
|1979
|А.а
|Болатханы Иваныш 
|Баян-Өлгий Ногооннуур 
|А.а
|Ахишийн Чекен
|Баян-Өлгий Бугат
|-
|1980
|А.а
|[[Мешитбайн Нажикей]] 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.з
|Тангад
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|-
|1981
|А.а
|Солтаны Бердихан 
|Баян-Өлгий Улаанхус
|А.а
|[[Мешитбайн Нажикей]] 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|1982
|А.а
|Хабылханы Алькей
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.а
|Солтаны Бердихан 
|Баян-Өлгий Улаанхус
|-
|1983
|А.а
|Цэгмэдийн Самбуу
|Баян-Өлгий Бугат 
|А.а
|Бегзадагийн Махсат 
|Баян-Өлгий Өлгий 
|-
|1984
|А.а
|Солтаны Бердихан
|Баян-Өлгий Улаанхус
|А.а
|Хожабайн Хажымухан
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|-
|1985
|А.а
|Хатраны Хурметхан
|Баян-Өлгий Булган 
|А.а
|Солтаны Бердихан
|Баян-Өлгий Улаанхус
|-
|1986
|А.а
|Хожабайн Хажымухан 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|А.а
|Солтаны Бердихан
|Баян-Өлгий Улаанхус
|-
|1987
|А.а
|Бегзадагийн Махсат 
|Баян-Өлгий Өлгий 
|А.а
|Хожабайн Хажымухан
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|-
|1988
|А.а
|Шаривханы Мурат 
|Баян-Өлгий Алтай 
|А.з
|Исагийн Хуантай 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|-
|1989
|У.х
|[[Однайн Бахыт]] 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|А.з
|Алипханы Малхаждар 
|Баян-Өлгий Бугат 
|-
|1990
|У.х
|[[Однайн Бахыт]]
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|А.а
|Хожабайн Хажымухан
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|-
|1991
|А.а
|Иванов Хураган
|ОХУ-Тува улс 
|А.з
|Хабидолдагийн Сынатай 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|-
|1992
|У.х
|[[Однайн Бахыт]] 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|А.з
|Хабидолданы Азатбек
|Баян-Өлгий Улаанхус
|-
|1993
|А.а
|Монгуш Майдар 
|ОХУ-Тува улс 
|У.х
|[[Однайн Бахыт]] 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|-
|1994
|У.х
|[[Однайн Бахыт]] 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|А.з
|Сүхийн Чулуунбат 
|Баян-Өлгий Алтай 
|-
|1995
|У.х
|[[Однайн Бахыт]] 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|А.з
|Д.Ганболд 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|-
|1996
|У.х
|[[Однайн Бахыт]]
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|А.з
|Сүхийн Чулуунбат 
|Баян-Өлгий Алтай 
|-
|1997
|А.а
|Шаривханы Мурат 
|Баян-Өлгий Алтай 
|А.а
|[[Мичирийн Төртулга]] 
|Баян-Өлгий Бугат 
|-
|1998
|У.х
|[[Однайн Бахыт]] 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|А.з
|Хабидолдагийн Азатбек
|Баян-Өлгий Улаанхус
|-
|1999
|У.х
|[[Однайн Бахыт]] 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|А.а
|[[Мичирийн Төртулга]]
|Баян-Өлгий Бугат 
|-
|2000
|У.х
|[[Однайн Бахыт]] 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|У.арс
|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Булган 
|-
|2001
|А.а
|[[Мичирийн Төртулга]] 
|Баян-Өлгий Бугат 
|А.з
|[[Дүкений Маралбек]]
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|2002
|А.а
|[[Консолын Ханат]] 
|Баян-Өлгий Толбо 
|А.а
|[[Хайсагийн Нуртуган]]
|Баян-Өлгий Баяннуур 
|-
|2003
|А.а
|[[Хавидений Айдос]] 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|А.а
|[[Хайсагийн Нуртуган]]
|Баян-Өлгий Баяннуур 
|-
|2004
|А.а
|[[Хапшаны Хурметбек]] 
|Баян-Өлгий Булган
|А.з
|[[Дөнений Мейрамбек]]
|Баян-Өлгий Баяннуур 
|-
|2005
|А.а
|[[Хайсагийн Нуртуган]]
|Баян-Өлгий Баяннуур 
|А.а
|[[Хавсалемийн Асен]] 
|Ховд Булган 
|-
|2006
|А.а
|[[Хавсалемийн Асен]]
|Ховд Булган
|А.з
|[[Шагдаржавын Батзориг]] 
|Ховд Мянгад 
|-
|2007
|У.н
|[[Саруултуяагийн Багахүү]]
|Говь-Алтай Бигэр 
|У.н
|[[Батчулууны Баатарцол]]
|Баян-Өлгий Булган
|-
|2008
|У.н
|[[Батчулууны Баатарцол]] 
|Баян-Өлгий Булган
|А.з
|[[Битаны Бахытжан]]
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|-
|2009
|А.а
|[[Битаны Нурлан]]
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|У.н
|[[Батчулууны Баатарцол]] 
|Баян-Өлгий Булган
|-
|2010
|У.арс
|[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]]
|Увс Давст 
|А.з
|[[Ядамсүрэнгийн Цэдэнбал]] 
|Увс Тэс 
|-
|2011
|А.а
|[[Малышийн Эркебулан]]
|Баян-Өлгий Алтай 
|У.н
|[[Бередмуратын Серик]]
|Баян-Өлгий Улаанхус
|-
|2012
|А.а
|[[Бадамсамбуугийн Ганболд]]
|Увс Баруунтуруун
|А.а
|[[Лхангаажавын Цээсүрэн]]
|Увс Улаангом 
|-
|2013
|У.н
|[[Бередмуратын Серик]] 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.а
|[[Мусатын Аманбек]]
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|-
|[[2014 оны Баян-Өлгий аймгийн наадам|2014]]
|А.а
|[[Бүрнээгийн Баянмөнх]]
|Ховд Мөнххайрхан
|А.а
|[[Нурланы Мустафа]] 
|Баян-Өлгий Дэлүүн
|-
|[[2015 Баян-өлгий|2015]]
|А.а
|[[Нурланы Мустафа]]
|Баян-Өлгий Дэлүүн 
|У.н
|[[Бередмуратын Серик]]
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|[[2016 оны Баян-өлгий аймгийн наадам|2016]]
|А.а
|[[Улагпаны Береке]]
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|У.н
|[[Бередмуратын Серик]] 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|[[2017 оны Баян-Өлгий аймгийн наадам|2017]]
|А.а
|[[Улагпаны Береке]]
|Баян-Өлгий Цэнгэл
|А.з
|[[Сайнбилэгийн Бат-Үүл]]
|Баян-Өлгий Алтай
|-
|[[2018 оны Баян-Өлгий аймгийн наадам|2018]]
|А.а
|[[Төлекийн Ерболат]]
|Баян-Өлгий Дэлүүн
|А.а
|[[Мусатын Аманбек]]
|Баян-Өлгий Цэнгэл
|-
|[[2019 оны Баян-Өлгий аймгийн наадам|2019]]
|А.а
|[[Мусатын Аманбек]]
|Баян-Өлгий Цэнгэл
|А.а
|[[Төлекийн Ерболат]]
|Баян-Өлгий Дэлүүн
|-
|[[2020 оны Баян-Өлгий аймгийн наадам|2020]]
|А.а
|[[Энхболдын Тамираа]]
|Баян-Өлгий Бугат
|А.з
|Баттөмөрийн Батбаян
|Увс Наранбулаг
|}

==== Хоёроос дээш түрүү хүртсэн бөхчүүд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!д\д
!Цол
!Овог нэр 
!Харъяалал
!Түрүү
!Үзүүр
!Түрүүлсэн он 
!Үзүүрлэсэн он 
|-
|1.
|Улсын харцага 
|[[Однайн Бахыт]] 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
!10
!1
|1976, 1989, 1990, 1992, 1994, 1995, 1996
1998, 1999, 2000
|1993
|-
|2.
|Аймгийн арслан
|Еркетайн Дагыс 
|Баян-Өлгий Баяннуур 
!6
!1
|1957, 1958, 1959, 1961, 1962, 1963
|1960
|-
|3.
|Улсын начин 
|Тогтарбайн Нурхадыл
|Баян-Өлгий Улаанхус 
!5
!3
|1951, 1952, 1953, 1954, 1955
|1959, 1961, 1962
|-
|4. 
|Улсын начин 
|Белденбайн Хожагапан
|Баян-Өлгий Булган 
!4
!3
|1948, 1949, 1956, 1966
|1946, 1950, 1954
|-
|5.
|Аймгийн арслан
|Мешитбайн Борбан 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
!4
!2
|1965, 1967, 1968, 1971
|1969, 1970
|-
|6.
|Аймгийн арслан
|Солтаны Бердихан
|Баян-Өлгий Улаанхус 
!2
!3
|1981, 1984
|1982, 1985, 1986
|-
|7.
|Аймгийн арслан
|Мешитбайн Азикей
|Баян-Өлгий Улаанхус 
!2
!1
|1969, 1977
|1972
|-
|8.
|Аймгийн арслан
|Мешитбайн Нажикей 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
!2
!1
|1972, 1980
|1981
|-
|9.
|Аймгийн арслан
|Болатханы Иваныш 
|Баян-Өлгий Ногооннуур
!2
!1
|1978, 1979
|1977
|-
|10.
|Аймгийн арслан
|Шаривханы Мурат 
|Баян-Өлгий Алтай 
!2
!-
|1988, 1997
|
|-
|11.
12.
|Аймгийн арслан
Аймгийн арслан 
|[[Улагпаны Береке]]
Малшын
Еркебулан 
|Баян-Өлгий Цэнгэл
Баян -Өлгий Алтай
!2
2
!-
|2016, 2017
|
|}

==== Түрүү, үзүүр хүртсэн сумдын эрэмбэ ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!д\д
!Сумдын нэр
!Түрүү
!Үзүүр
!Түрүүлсэн он
!Үзүүрлэсэн он
|-
!1.
|[[Улаанхус сумын хүчтэнүүд|Улаанхус]]
!19
!26
|1951, 1952, 1953, 1954, 1955, 1965, 1967, 1968, 1969, 1971 
1972, 1973, 1977, 1980, 1981, 1982, 1984, 2013
|1941, 1952, 1953, 1955, 1956, 1959, 1961, 1962, 1964, 1966  
1969, 1970, 1971, 1972, 1973, 1975, 1981, 1982, 1985, 1986  

1992, 1998, 2001, 2011, 2015, [[2016 оны Баян-Өлгий аймгийн наадам|2016]] 
|-
!2.
|Цэнгэл
!17
!11
|1947, 1976, 1986, 1989, 1990, 1992, 1994, 1995, 1996, 1998 
1999, 2000, 2003, 2009,2022[[2016 оны Баян-Өлгий аймгийн наадам|2016]], [[2017 оны Баян-Өлгий аймгийн наадам|2017]], 2019
|1980, 1984, 1987, 1988, 1990, 1991, 1993, 1995, 2008, 2013 
2018
|-
!3.
|Булган
!9
!5
|1948, 1949, 1956, 1966, 1970, 1985, 2004, 2008,2022
|1946, 1950, 1954, 2007, 2009
|-
!4.
|Баяннуур 
!8
!4
|1957, 1958, 1959, 1961, 1962, 1963, 1974, 2005
|1960, 2002, 2003, 2004
|-
!5.
|Бугат
!3
!8
|1983, 2001, 2020
|1965, 1967, 1968, 1976, 1979, 1989, 1997, 1999
|-
!6.
|Алтай 
!3
!5
|1988, 1997, 2011
|1942, 1945, 1994, 1996, 2017
|-
!7.
|[[Ногооннуур сумын хүчтэнүүд|Ногооннуур]]
!3
!2
|1942, 1978, 1979
|1958, 1977
|-
!8.
|Сагсай
!2
!2
|1946, 1975
|1947, 1949
|-
!9.
|Дэлүүн
!2
!2
|2015, 2018
|2014, 2019
|-
!10.
|Толбо
!2
!1
|1941, 2002
|1943
|-
!11.
|Өлгий 
!1
!2
|1987
|1963, 1983, 
|-
!12.
|Буянт
!1
!1
|1964
|1974 
|-
!13.
|Цагааннуур
!-
!1
|
|1957
|-
!14.
|[[Алтанцөгц сумын хүчтэнүүд|Алтанцөгц]]
!-
!-
|
|
|}

==== Өөр улс, аймгаас түрүү, үзүүр хүртсэн бөхчүүд ====

===== Түрүүлсэн бөхчүүд =====

# Ховд аймгийн Буянт сумын харьяат аймгийн арслан Шийлэгийн Нинзэн 1943 онд түрүүлсэн.
# Ховд аймгийн харьяат аймгийн арслан Д.Хишгээ 1944 онд түрүүлсэн.
#Ховд аймгийн Буянт сумын харьяат улсын арслан [[Шаравын Ванчинхүү]] 1945 онд түрүүлсэн.
#Архангай аймгийн Хайрхан сумын харьяат даян аварга [[Цэдэндоржийн Чимэд-Очир]] 1950 онд түрүүлсэн.
# Увс аймгийн Тэс сумын харьяат аймгийн арслан Данзангийн Дамдин 1960 онд түрүүлсэн.
#ОХУ-ын Тува улсын харьяат аймгийн арслан Иванов Хураган 1991 онд түрүүлсэн.&lt;ref&gt;Монгол улсын харьяа хорин нэгэн аймгаас гадна ОХУ-ын Тува улсын өөртөө засах орны харьяа бөхчүүд ерээд оны үеэс Баян-Өлгий аймгийн баяр наадамд барилдаж ирсэн түүхтэй бөгөөд тухайн улсын бөхчүүдээс Баян-Өлгий аймгийн баяр наадамд түрүүлэн &quot; Аймгийн арслан &quot; цолыг хүртсэн хоёр бөхийн нэг нь 1991 оны Баян-Өлгий баяр наадамд  Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын харьяат Х.Сынатайгаар долоо даван түрүүлж &quot; Аймгийн арслан &quot; цол хүртсэн ОХУ-ын харьяа Тува улсын бөх Иванов Хураган билээ. Энэхүү хоёр бөхийн үзүүлсэн амжилт нь Монгол бөхийн түүхэнд нэгэн содон амжилт түүх болон үлдсэн билээ.&lt;/ref&gt;
#ОХУ-ын Тува улсын харьяат аймгийн арслан Монгуш Майдар 1993 онд түрүүлсэн.&lt;ref&gt;Монгол улсын харьяа хорин нэгэн аймгаас гадна ОХУ-ын Тува улсын өөртөө засах орны харьяа бөхчүүд ерээд оны үеэс Баян-Өлгий аймгийн баяр наадамд барилдаж ирсэн түүхтэй бөгөөд тухайн улсын бөхчүүдээс Баян-Өлгий аймгийн баяр наадамд түрүүлэн &quot; Аймгийн арслан &quot; цолыг хүртсэн хоёр бөхийн нэг нь 1993 оны Баян-Өлгий аймгийн баяр наадамд Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын харьяат улсын харцага Однойн Бахытаар долоо даван түрүүлж &quot; Аймгийн арслан &quot; цолыг хүртсэн ОХУ-ын Тува улсын бөх Монгуш Майдар билээ. Энэхүү хоёр бөхийн үзүүлсэн амжилт нь Монгол бөхийн түүхэнд нэгэн содон амжилт түүх болон үлдсэн билээ.&lt;/ref&gt;
# Ховд аймгийн Булган сумын харьяат аймгийн арслан [[Хавсалемийн Асен]] 2006 онд түрүүлсэн.
#Говь-Алтай аймгийн Бигэр сумын харьяат улсын начин [[Саруултуяагийн Багахүү]] 2007 онд түрүүлсэн.
#Увс аймгийн Давст сумын харьяат улсын арслан [[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]] 2010 онд түрүүлсэн.
# Увс аймгийн Баруунтуруун сумын харьяат аймгийн арслан [[Бадамсамбуугийн Ганболд]] 2012 онд түрүүлсэн.
# Ховд аймгийн Мөнххайрхан сумын харьяат аймгийн арслан [[Бүрнээгийн Баянмөнх]] 2014 онд түрүүлсэн.

===== Үзүүрлэсэн бөхчүүд =====

# Ховд аймгийн Алтай сумын харьяат аймгийн арслан Д.Должин 1944 онд үзүүрлэсэн.
# Увс аймгийн Өндөрхангай сумын харьяат улсын начин Пунцагнамжилын Цэдэнбалжир 1948 онд үзүүрлэсэн.
# Увс аймгийн Ховд сумын харьяат улсын начин Жотойн Гэлэг 1951 онд үзүүрлэсэн.
#Архангай аймгийн Булган сумын харьяат улсын арслан [[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]] 2000 онд үзүүрлэсэн.
# Ховд аймгийн Булган сумын харьяат аймгийн арслан [[Хавсалемийн Асен]] 2005 онд үзүүрлэсэн.
# Ховд аймгийн Мянгад сумын харьяат аймгийн заан [[Шагдаржавын Батзориг]] 2006 онд үзүүрлэсэн.
# Увс аймгийн Тэс сумын харьяат аймгийн заан [[Ядамсүрэнгийн Цэдэнбал]] 2010 онд үзүүрлэсэн.
#Увс аймгийн Улаангом сумын харьяат аймгийн арслан [[Лхангаажавын Цээсүрэн]] 2012 онд үзүүрлэсэн.
#Увс аймгийн Наранбулаг сумын харьяат аймгийн заан Баттөмөрийн Батбаян 2020 онд үзүүрлэсэн.

== Тэмдэглэл ==
[[Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн наадам| ]]</text>
      <sha1>lko723bugvegrp68tuovwyk5kyke6bm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854648</id>
      <parentid>854647</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T05:48:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-25071-71</username>
        <id>104160</id>
      </contributor>
      <comment>Сүрэнжээн Дамжин дээр буруу хүний холбоос байсныг болиуллаа.</comment>
      <origin>854648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32552" sha1="5tg4iriqksybv77b0x9bwokzs47qn3h" xml:space="preserve">== Улсын цолтнууд ==

==== 1.Улсын заан ====

# Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын харьяат улам нэмэх чимэгтэй улсын заан ТЕРЛИКБАЙН АБДИГАЖЫ 
# Баян-Өлгий аймгийн Улаанхус сумын харьяат улсын заан Бердимуратын Серик

==== 2. Улсын харцага ====

# Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын харьяат Монгол, Казахстан улсын гавъяат тамирчин, өсөх идэр, улам нэмэх чимэгтэй улсын харцага ОДНАЙН БАХЫТ

==== 3. Улсын начин ====

# Баян-Өлгий аймгийн Булган сумын харьяат үнэн хүчит чимэгтэй улсын начин БЕЛДЕНБАЙН ХОЖАГАПАН 
# Баян-Өлгий аймгийн Улаанхус сумын харьяат улсын начин ТОГТАРБАЙН НУРХАДЫЛ 
# Баян-Өлгий аймгийн Сагсай сумын харьяат улсын начин ДОРЖИЙН МӨНХБҮРЭН
# Баян-Өлгий аймгийн Булган сумын харьяат улсын начин БАТЧУЛУУНЫ БААТАРЦОЛ
# Баян-Өлгий аймгийн Дэлүүн сумын харьяат улсын начин НУРЛАНЫ МУСТАФА

== Аймгийн цолтнууд ==

==== 1.Аймаг, цэргийн арслан ====

# Баян-Өлгий аймгийн Толбо сумын харьяат аймгийн арслан Бэйсэнбийн Айдаубай
# Баян-Өлгий аймгийн Ногооннуур сумын харьяат аймгийн арслан Китапбайн Серикбай
# Баян-Өлгий аймгийн Сагсай сумын харьяат аймгийн арслан Х.Ожан
# Баян-Өлгий аймгийн Сагсай сумын харьяат аймгийн арслан Өөдрөхийн Дампил
# Баян-Өлгий аймгийн Баяннуур сумын харьяат аймгийн хурц арслан Еркетайн Дагыс
# Баян-Өлгий аймгийн Улаанхус сумын харьяат аймгийн арслан Байтазагийн Талгатбек
# Баян-Өлгий аймгийн Буянт сумын харьяат аймгийн арслан Баатарын Баттулга
# Баян-Өлгий аймгийн Улаанхус сумын харьяат аймгийн хурц арслан Мешитбайн Борбан
# Баян-Өлгий аймгийн Улаанхус сумын харьяат аймгийн хурц арслан Мешитбайн Азикей
# Баян-Өлгий аймгийн Улаанхус сумын харьяат аймгийн хурц арслан Мешитбайн Нажикей
# Баян-Өлгий аймгийн Бугат сумын харьяат аймгийн арслан Ахишийн Чекен
# Баян-Өлгий аймгийн Улаанхус сумын харьяат аймгийн арслан Амбиягийн Түгелбай
# Баян-Өлгий аймгийн Баяннуур сумын харьяат аймгийн арслан Б.Хали
# Баян-Өлгий аймгийн Улаанхус сумын харьяат аймгийн арслан Зияданы Бохай
# Баян-Өлгий аймгийн Булган сумын харьяат аймгийн арслан Шарбахыны Зухай
# Баян-Өлгий аймгийн Сагсай сумын харьяат аймгийн арслан Онгышын Нигамет
# Баян-Өлгий аймгийн Ногооннуур сумын харьяат аймгийн хурц арслан Болатханы Иваныш
# Баян-Өлгий аймгийн Алтай сумын харьяат аймгийн арслан Мусагийн Сансызбай
# Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын харьяат аймгийн хурц арслан Дүнгээгийн Пунцаг
# Баян-Өлгий аймгийн Улаанхус сумын харьяат аймгийн хурц арслан Солтаны Бердихан
# Баян-Өлгий аймгийн Улаанхус сумын харьяат аймгийн арслан Хабылханы Алькей
# Баян-Өлгий аймгийн Бугат сумын харьяат аймгийн арслан Цэгмэдийн Самбуу
# Баян-Өлгий аймгийн Булган сумын харьяат аймгийн хурц арслан Хатраны Хурметхан
# Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын харьяат аймгийн хурц арслан Хожабайн Хажымухан
# Баян-Өлгий аймгийн Бугат сумын харьяат аймгийн арслан Догсомын Баяраа
# Баян-Өлгий аймгийн Өлгий сумын харьяат аймгийн арслан Бегзадагийн Махсат
# Баян-Өлгий аймгийн Алтай сумын харьяат аймгийн арслан Сапаргалийн Исламбек
# Баян-Өлгий аймгийн Алтай сумын харьяат аймгийн хурц арслан Шаривханы Мурат
# Баян-Өлгий аймгийн Толбо сумын харьяат аймгийн хурц арслан Консолын Ханат
# Баян-Өлгий аймгийн Улаанхус сумын харьяат аймгийн арслан Дүкений Муралхан
# Баян-Өлгий аймгийн Алтай сумын харьяат аймгийн арслан Сүхийн Чулуунбат
# Баян-Өлгий аймгийн Буянт сумын харьяат аймгийн арслан Мичирийн Төртулга
# Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын харьяат аймгийн арслан Хавидений Айдос
# Баян-Өлгий аймгийн Булган сумын харьяат аймгийн арслан Хапшаны Хурметбек
# Баян-Өлгий аймгийн Баяннуур сумын харьяат аймгийн арслан Хайсагийн Нуртуган
# Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын харьяат аймгийн арслан Битаны Нурлан
# Баян-Өлгий аймгийн Алтай сумын харьяат аймгийн арслан Малышийн Эркебулан
# Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын харьяат аймгийн хурц арслан Улагпаны Береке
# Баян-Өлгий аймгийн Дэлүүн сумын харьяат аймгийн арслан Төлекийн Ерболат
#Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын харьяат аймгийн арслан Мусатын Аманбек
#Баян-Өлгий аймгийн Бугат сумын харьяат аймгийн арслан Энхболдын Тамираа
# Баян өлгий аймгийн Булган сумын харьяат аймгийн арслан Баянжаргалын Төмөрбаатар
# Баян өлгий аймгийн Баяннуур сумын харьяат аймгийн арслан Ерболатын Көптилек

==== 2. Аймаг, цэргийн заан ====

==== 3. Аймаг, цэргийн харцага ====

# Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын харьяат аймгийн харцага Бахытын Бегжан
# Баян-Өлгий аймгийн Ногооннуур сумын харьяат аймгийн харцага Дөрбетханы Бейбит
# Баян-Өлгий аймгийн Буянт сумын харьяат аймгийн харцага Асхарын Айбек
# Баян-Өлгий аймгийн Ногооннуур сумын харьяат аймгийн харцага Довдонгийн Гантөмөр
# Баян-Өлгий аймгийн Баяннуур сумын харьяат аймгийн харцага Самарханы Заманбек
#Баян-Өлгий аймгийн Толбо сумын харьяат аймгийн харцага Хуанышийн Танирберген

==== 4. Аймаг, цэргийн начин ====
Ррр

== Аймгийн наадам ==

==== Аймгийн наадмын түүх ====
1940 оны наймдугаар сард Баян-Өлгий аймгийг байгуулсан бөгөөд дараа жил буюу 1941 оноос эхлэн аймгийн баяр наадмыг зохион байгуулах болсон байна. Аймгийн анхны баяр наадамд хүчит 64 бөх зодоглосоноос Толбо сумын харьяат Б.Айдаубай түрүүлж анхны &quot; Аймгийн арслан &quot; цол, Улаанхус сумын харьяат Б.Талгатбек үзүүрлэн анхны &quot; Аймгийн заан &quot; цолыг тус тус хүртжээ. 

==== Түрүү, үзүүр хүртсэн бөхчүүд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Он
! colspan=&quot;3&quot; |Түрүүлсэн бөх
! colspan=&quot;3&quot; |Үзүүрлэсэн бөх 
|-
|Цол
|Овог нэр 
|Харъяалал
|Цол
|Овог нэр 
|Харъяалал 
|-
|1941
|А.а
|Бэйсэнбийн Айдаубай 
|Баян-Өлгий Толбо 
|А.а
|Байтазагийн Талгатбек 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|1942
|А.а
|Китапбайн Серикбай 
|Баян-Өлгий Ногооннуур 
|А.з
|П.Гүнжил 
|Баян-Өлгий Алтай 
|-
|1943
|А.а
|Шийлэгийн Нинзэн 
|Ховд Буянт 
|А.а
|Бэйсэнбийн Айдаубай 
|Баян-Өлгий Толбо 
|-
|1944
|А.а
|Д.Хишгээ
|Ховд 
|А.а
|Дашийн Должин
|Ховд Алтай 
|-
|1945
|У.арс
|[[Шаравын Ванчинхүү]] 
|Ховд Буянт 
|А.з
|П.Гүнжил 
|Баян-Өлгий Алтай
|-
|1946
|А.а
|Доржийн Ожан 
|Баян-Өлгий Сагсай 
|У.н 
|Белденбайн Хожагапан
|Баян-Өлгий Булган
|-
|1947
|У.з 
|Терликбайн  Авдигажы
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|А.а
|Доржийн Ожан 
|Баян-Өлгий Сагсай 
|-
|1948
|У.н
|Белденбайн Хожагапан
|Баян-Өлгий Булган 
|У.н
|Пунцагнамжил Цэдэнбалжир 
|Увс Өндөрхангай 
|-
|1949
|У.н
|Белденбайн Хожагапан 
|Баян-Өлгий Булган 
|А.з
|Ц.Дорж
|Баян-Өлгий Сагсай
|-
|1950
|А.а
|Сүрэнжээн Дамжин
|5-р отряд байлдагч
/Увс Тэс/
|А.з
|М.Авирмэд
|5-р отряд байлдагч
/Увс Тэс/
|-
|1951
|У.н
|Тогтарбайн Нурхадыл 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|У.н
|Жотой Гэлэг 
|Увс Ховд 
|-
|1952
|У.н
|Тогтарбайн Нурхадыл 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.а
|Байтазагийн Талгатбек
|Баян-Өлгий Улаанхус
|-
|1953
|У.н
|Тогтарбайн Нурхадыл 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.з
|Байтазагийн Хизатбек 
|Баян-Өлгий Улаанхус
|-
|1954
|У.н
|Тогтарбайн Нурхадыл 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|У.н
|Белденбайн Хожагапан
|Баян-Өлгий Булган
|-
|1955
|У.н
|Тогтарбайн Нурхадыл 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.а
|Байтазагийн Талгатбек
|Баян-Өлгий Улаанхус
|-
|1956
|У.н
|Белденбайн Хожагапан
|Баян-Өлгий Булган 
|А.а
|Байтазагийн Талгатбек 
|Баян-Өлгий Улаанхус
|-
|1957
|А.а
|Еркетайн Дагыс 
|Баян-Өлгий Баяннуур 
|А.з
|Ядамсүрэн 
|Баян-Өлгий Цагааннуур
|-
|1958
|А.а
|Еркетайн Дагыс 
|Баян-Өлгий Баяннуур 
|А.з
|Мухагийн Мөнден 
|Баян-Өлгий Ногооннуур 
|-
|1959
|А.а
|Еркетайн Дагыс 
|Баян-Өлгий Баяннуур 
|У.н
|Тогтарбай Нурхадыл 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|1960
|А.а
|Данзангийн Дамдин 
|Увс Тэс 
|А.а
|Еркетайн Дагыс 
|Баян-Өлгий Баяннуур 
|-
|1961
|А.а
|Еркетайн Дагыс 
|Баян-Өлгий Баяннуур 
|У.н
|Тогтарбайн Нурхадыл 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|1962
|А.а
|Еркетайн Дагыс 
|Баян-Өлгий Баяннуур 
|У.н
|Тогтарбайн Нурхадыл
|Баян-Өлгий Улаанхус
|-
|1963
|А.а
|Еркетайн Дагыс 
|Баян-Өлгий Баяннуур 
|А.з
|М.Түдэв 
|Баян-Өлгий Өлгий
|-
|1964
|А.а
|Баатарын Баттулга 
|Баян-Өлгий Бугат 
|А.з
|Хажекберийн Таттекей 
|Баян-Өлгий Улаанхус
|-
|1965
|А.а
|Мешитбайн Борбан 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.а
|Баатарын Баттулга 
|Баян-Өлгий Бугат 
|-
|1966
|У.н
|Белденбайн Хожагапан
|Баян-Өлгий Булган 
|А.а
|Амбиягийн Түгелбай
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|1967
|А.а
|Мешитбайн Борбан 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.а
|Ахишийн Чекен
|Баян-Өлгий Бугат 
|-
|1968
|А.а
|Мешитбайн Борбан 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.а
|Ахишийн Чекен
|Баян-Өлгий Бугат
|-
|1969
|А.а
|Мешитбайн Азикей 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.а
|Мешитбайн Борбан 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|1970
|А.а
|Шарбахыны Зухай 
|Баян-Өлгий Булган 
|А.а
|Мешитбайн Борбан 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|1971
|А.а
|Мешитбайн Борбан 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.а
|Зияданы Бохай 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|1972
|А.а
|[[Мешитбайн Нажикей]] 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.а
|Мешитбайн Азикей 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|1973
|А.а
|Амбиягийн Түгелбай
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.а
|Зияданы Бохай 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|1974
|А.а
|Хумарын Хали
|Баян-Өлгий Баяннуур 
|А.з
|Дампилийн Баакаа 
|Баян-Өлгий Буянт 
|-
|1975
|А.а
|Онгышын Нигамет 
|Баян-Өлгий Сагсай 
|А.а
|Амбиягийн Түгелбай
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|1976
|У.х
|[[Однайн Бахыт]] 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|А.а
|Ахишийн Чекен
|Баян-Өлгий Бугат 
|-
|1977
|А.а
|Мешитбайн Азикей 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.а
|Болатханы Иваныш 
|Баян-Өлгий Ногооннуур 
|-
|1978
|А.а
|Болатханы Иваныш 
|Баян-Өлгий Ногооннуур 
|
|
|
|-
|1979
|А.а
|Болатханы Иваныш 
|Баян-Өлгий Ногооннуур 
|А.а
|Ахишийн Чекен
|Баян-Өлгий Бугат
|-
|1980
|А.а
|[[Мешитбайн Нажикей]] 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.з
|Тангад
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|-
|1981
|А.а
|Солтаны Бердихан 
|Баян-Өлгий Улаанхус
|А.а
|[[Мешитбайн Нажикей]] 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|1982
|А.а
|Хабылханы Алькей
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.а
|Солтаны Бердихан 
|Баян-Өлгий Улаанхус
|-
|1983
|А.а
|Цэгмэдийн Самбуу
|Баян-Өлгий Бугат 
|А.а
|Бегзадагийн Махсат 
|Баян-Өлгий Өлгий 
|-
|1984
|А.а
|Солтаны Бердихан
|Баян-Өлгий Улаанхус
|А.а
|Хожабайн Хажымухан
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|-
|1985
|А.а
|Хатраны Хурметхан
|Баян-Өлгий Булган 
|А.а
|Солтаны Бердихан
|Баян-Өлгий Улаанхус
|-
|1986
|А.а
|Хожабайн Хажымухан 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|А.а
|Солтаны Бердихан
|Баян-Өлгий Улаанхус
|-
|1987
|А.а
|Бегзадагийн Махсат 
|Баян-Өлгий Өлгий 
|А.а
|Хожабайн Хажымухан
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|-
|1988
|А.а
|Шаривханы Мурат 
|Баян-Өлгий Алтай 
|А.з
|Исагийн Хуантай 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|-
|1989
|У.х
|[[Однайн Бахыт]] 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|А.з
|Алипханы Малхаждар 
|Баян-Өлгий Бугат 
|-
|1990
|У.х
|[[Однайн Бахыт]]
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|А.а
|Хожабайн Хажымухан
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|-
|1991
|А.а
|Иванов Хураган
|ОХУ-Тува улс 
|А.з
|Хабидолдагийн Сынатай 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|-
|1992
|У.х
|[[Однайн Бахыт]] 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|А.з
|Хабидолданы Азатбек
|Баян-Өлгий Улаанхус
|-
|1993
|А.а
|Монгуш Майдар 
|ОХУ-Тува улс 
|У.х
|[[Однайн Бахыт]] 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|-
|1994
|У.х
|[[Однайн Бахыт]] 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|А.з
|Сүхийн Чулуунбат 
|Баян-Өлгий Алтай 
|-
|1995
|У.х
|[[Однайн Бахыт]] 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|А.з
|Д.Ганболд 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|-
|1996
|У.х
|[[Однайн Бахыт]]
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|А.з
|Сүхийн Чулуунбат 
|Баян-Өлгий Алтай 
|-
|1997
|А.а
|Шаривханы Мурат 
|Баян-Өлгий Алтай 
|А.а
|[[Мичирийн Төртулга]] 
|Баян-Өлгий Бугат 
|-
|1998
|У.х
|[[Однайн Бахыт]] 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|А.з
|Хабидолдагийн Азатбек
|Баян-Өлгий Улаанхус
|-
|1999
|У.х
|[[Однайн Бахыт]] 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|А.а
|[[Мичирийн Төртулга]]
|Баян-Өлгий Бугат 
|-
|2000
|У.х
|[[Однайн Бахыт]] 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|У.арс
|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Булган 
|-
|2001
|А.а
|[[Мичирийн Төртулга]] 
|Баян-Өлгий Бугат 
|А.з
|[[Дүкений Маралбек]]
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|2002
|А.а
|[[Консолын Ханат]] 
|Баян-Өлгий Толбо 
|А.а
|[[Хайсагийн Нуртуган]]
|Баян-Өлгий Баяннуур 
|-
|2003
|А.а
|[[Хавидений Айдос]] 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|А.а
|[[Хайсагийн Нуртуган]]
|Баян-Өлгий Баяннуур 
|-
|2004
|А.а
|[[Хапшаны Хурметбек]] 
|Баян-Өлгий Булган
|А.з
|[[Дөнений Мейрамбек]]
|Баян-Өлгий Баяннуур 
|-
|2005
|А.а
|[[Хайсагийн Нуртуган]]
|Баян-Өлгий Баяннуур 
|А.а
|[[Хавсалемийн Асен]] 
|Ховд Булган 
|-
|2006
|А.а
|[[Хавсалемийн Асен]]
|Ховд Булган
|А.з
|[[Шагдаржавын Батзориг]] 
|Ховд Мянгад 
|-
|2007
|У.н
|[[Саруултуяагийн Багахүү]]
|Говь-Алтай Бигэр 
|У.н
|[[Батчулууны Баатарцол]]
|Баян-Өлгий Булган
|-
|2008
|У.н
|[[Батчулууны Баатарцол]] 
|Баян-Өлгий Булган
|А.з
|[[Битаны Бахытжан]]
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|-
|2009
|А.а
|[[Битаны Нурлан]]
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|У.н
|[[Батчулууны Баатарцол]] 
|Баян-Өлгий Булган
|-
|2010
|У.арс
|[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]]
|Увс Давст 
|А.з
|[[Ядамсүрэнгийн Цэдэнбал]] 
|Увс Тэс 
|-
|2011
|А.а
|[[Малышийн Эркебулан]]
|Баян-Өлгий Алтай 
|У.н
|[[Бередмуратын Серик]]
|Баян-Өлгий Улаанхус
|-
|2012
|А.а
|[[Бадамсамбуугийн Ганболд]]
|Увс Баруунтуруун
|А.а
|[[Лхангаажавын Цээсүрэн]]
|Увс Улаангом 
|-
|2013
|У.н
|[[Бередмуратын Серик]] 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|А.а
|[[Мусатын Аманбек]]
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|-
|[[2014 оны Баян-Өлгий аймгийн наадам|2014]]
|А.а
|[[Бүрнээгийн Баянмөнх]]
|Ховд Мөнххайрхан
|А.а
|[[Нурланы Мустафа]] 
|Баян-Өлгий Дэлүүн
|-
|[[2015 Баян-өлгий|2015]]
|А.а
|[[Нурланы Мустафа]]
|Баян-Өлгий Дэлүүн 
|У.н
|[[Бередмуратын Серик]]
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|[[2016 оны Баян-өлгий аймгийн наадам|2016]]
|А.а
|[[Улагпаны Береке]]
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
|У.н
|[[Бередмуратын Серик]] 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
|-
|[[2017 оны Баян-Өлгий аймгийн наадам|2017]]
|А.а
|[[Улагпаны Береке]]
|Баян-Өлгий Цэнгэл
|А.з
|[[Сайнбилэгийн Бат-Үүл]]
|Баян-Өлгий Алтай
|-
|[[2018 оны Баян-Өлгий аймгийн наадам|2018]]
|А.а
|[[Төлекийн Ерболат]]
|Баян-Өлгий Дэлүүн
|А.а
|[[Мусатын Аманбек]]
|Баян-Өлгий Цэнгэл
|-
|[[2019 оны Баян-Өлгий аймгийн наадам|2019]]
|А.а
|[[Мусатын Аманбек]]
|Баян-Өлгий Цэнгэл
|А.а
|[[Төлекийн Ерболат]]
|Баян-Өлгий Дэлүүн
|-
|[[2020 оны Баян-Өлгий аймгийн наадам|2020]]
|А.а
|[[Энхболдын Тамираа]]
|Баян-Өлгий Бугат
|А.з
|Баттөмөрийн Батбаян
|Увс Наранбулаг
|}

==== Хоёроос дээш түрүү хүртсэн бөхчүүд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!д\д
!Цол
!Овог нэр 
!Харъяалал
!Түрүү
!Үзүүр
!Түрүүлсэн он 
!Үзүүрлэсэн он 
|-
|1.
|Улсын харцага 
|[[Однайн Бахыт]] 
|Баян-Өлгий Цэнгэл 
!10
!1
|1976, 1989, 1990, 1992, 1994, 1995, 1996
1998, 1999, 2000
|1993
|-
|2.
|Аймгийн арслан
|Еркетайн Дагыс 
|Баян-Өлгий Баяннуур 
!6
!1
|1957, 1958, 1959, 1961, 1962, 1963
|1960
|-
|3.
|Улсын начин 
|Тогтарбайн Нурхадыл
|Баян-Өлгий Улаанхус 
!5
!3
|1951, 1952, 1953, 1954, 1955
|1959, 1961, 1962
|-
|4. 
|Улсын начин 
|Белденбайн Хожагапан
|Баян-Өлгий Булган 
!4
!3
|1948, 1949, 1956, 1966
|1946, 1950, 1954
|-
|5.
|Аймгийн арслан
|Мешитбайн Борбан 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
!4
!2
|1965, 1967, 1968, 1971
|1969, 1970
|-
|6.
|Аймгийн арслан
|Солтаны Бердихан
|Баян-Өлгий Улаанхус 
!2
!3
|1981, 1984
|1982, 1985, 1986
|-
|7.
|Аймгийн арслан
|Мешитбайн Азикей
|Баян-Өлгий Улаанхус 
!2
!1
|1969, 1977
|1972
|-
|8.
|Аймгийн арслан
|Мешитбайн Нажикей 
|Баян-Өлгий Улаанхус 
!2
!1
|1972, 1980
|1981
|-
|9.
|Аймгийн арслан
|Болатханы Иваныш 
|Баян-Өлгий Ногооннуур
!2
!1
|1978, 1979
|1977
|-
|10.
|Аймгийн арслан
|Шаривханы Мурат 
|Баян-Өлгий Алтай 
!2
!-
|1988, 1997
|
|-
|11.
12.
|Аймгийн арслан
Аймгийн арслан 
|[[Улагпаны Береке]]
Малшын
Еркебулан 
|Баян-Өлгий Цэнгэл
Баян -Өлгий Алтай
!2
2
!-
|2016, 2017
|
|}

==== Түрүү, үзүүр хүртсэн сумдын эрэмбэ ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!д\д
!Сумдын нэр
!Түрүү
!Үзүүр
!Түрүүлсэн он
!Үзүүрлэсэн он
|-
!1.
|[[Улаанхус сумын хүчтэнүүд|Улаанхус]]
!19
!26
|1951, 1952, 1953, 1954, 1955, 1965, 1967, 1968, 1969, 1971 
1972, 1973, 1977, 1980, 1981, 1982, 1984, 2013
|1941, 1952, 1953, 1955, 1956, 1959, 1961, 1962, 1964, 1966  
1969, 1970, 1971, 1972, 1973, 1975, 1981, 1982, 1985, 1986  

1992, 1998, 2001, 2011, 2015, [[2016 оны Баян-Өлгий аймгийн наадам|2016]] 
|-
!2.
|Цэнгэл
!17
!11
|1947, 1976, 1986, 1989, 1990, 1992, 1994, 1995, 1996, 1998 
1999, 2000, 2003, 2009,2022[[2016 оны Баян-Өлгий аймгийн наадам|2016]], [[2017 оны Баян-Өлгий аймгийн наадам|2017]], 2019
|1980, 1984, 1987, 1988, 1990, 1991, 1993, 1995, 2008, 2013 
2018
|-
!3.
|Булган
!9
!5
|1948, 1949, 1956, 1966, 1970, 1985, 2004, 2008,2022
|1946, 1950, 1954, 2007, 2009
|-
!4.
|Баяннуур 
!8
!4
|1957, 1958, 1959, 1961, 1962, 1963, 1974, 2005
|1960, 2002, 2003, 2004
|-
!5.
|Бугат
!3
!8
|1983, 2001, 2020
|1965, 1967, 1968, 1976, 1979, 1989, 1997, 1999
|-
!6.
|Алтай 
!3
!5
|1988, 1997, 2011
|1942, 1945, 1994, 1996, 2017
|-
!7.
|[[Ногооннуур сумын хүчтэнүүд|Ногооннуур]]
!3
!2
|1942, 1978, 1979
|1958, 1977
|-
!8.
|Сагсай
!2
!2
|1946, 1975
|1947, 1949
|-
!9.
|Дэлүүн
!2
!2
|2015, 2018
|2014, 2019
|-
!10.
|Толбо
!2
!1
|1941, 2002
|1943
|-
!11.
|Өлгий 
!1
!2
|1987
|1963, 1983, 
|-
!12.
|Буянт
!1
!1
|1964
|1974 
|-
!13.
|Цагааннуур
!-
!1
|
|1957
|-
!14.
|[[Алтанцөгц сумын хүчтэнүүд|Алтанцөгц]]
!-
!-
|
|
|}

==== Өөр улс, аймгаас түрүү, үзүүр хүртсэн бөхчүүд ====

===== Түрүүлсэн бөхчүүд =====

# Ховд аймгийн Буянт сумын харьяат аймгийн арслан Шийлэгийн Нинзэн 1943 онд түрүүлсэн.
# Ховд аймгийн харьяат аймгийн арслан Д.Хишгээ 1944 онд түрүүлсэн.
#Ховд аймгийн Буянт сумын харьяат улсын арслан [[Шаравын Ванчинхүү]] 1945 онд түрүүлсэн.
#Архангай аймгийн Хайрхан сумын харьяат даян аварга [[Цэдэндоржийн Чимэд-Очир]] 1950 онд түрүүлсэн.
# Увс аймгийн Тэс сумын харьяат аймгийн арслан Данзангийн Дамдин 1960 онд түрүүлсэн.
#ОХУ-ын Тува улсын харьяат аймгийн арслан Иванов Хураган 1991 онд түрүүлсэн.&lt;ref&gt;Монгол улсын харьяа хорин нэгэн аймгаас гадна ОХУ-ын Тува улсын өөртөө засах орны харьяа бөхчүүд ерээд оны үеэс Баян-Өлгий аймгийн баяр наадамд барилдаж ирсэн түүхтэй бөгөөд тухайн улсын бөхчүүдээс Баян-Өлгий аймгийн баяр наадамд түрүүлэн &quot; Аймгийн арслан &quot; цолыг хүртсэн хоёр бөхийн нэг нь 1991 оны Баян-Өлгий баяр наадамд  Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын харьяат Х.Сынатайгаар долоо даван түрүүлж &quot; Аймгийн арслан &quot; цол хүртсэн ОХУ-ын харьяа Тува улсын бөх Иванов Хураган билээ. Энэхүү хоёр бөхийн үзүүлсэн амжилт нь Монгол бөхийн түүхэнд нэгэн содон амжилт түүх болон үлдсэн билээ.&lt;/ref&gt;
#ОХУ-ын Тува улсын харьяат аймгийн арслан Монгуш Майдар 1993 онд түрүүлсэн.&lt;ref&gt;Монгол улсын харьяа хорин нэгэн аймгаас гадна ОХУ-ын Тува улсын өөртөө засах орны харьяа бөхчүүд ерээд оны үеэс Баян-Өлгий аймгийн баяр наадамд барилдаж ирсэн түүхтэй бөгөөд тухайн улсын бөхчүүдээс Баян-Өлгий аймгийн баяр наадамд түрүүлэн &quot; Аймгийн арслан &quot; цолыг хүртсэн хоёр бөхийн нэг нь 1993 оны Баян-Өлгий аймгийн баяр наадамд Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын харьяат улсын харцага Однойн Бахытаар долоо даван түрүүлж &quot; Аймгийн арслан &quot; цолыг хүртсэн ОХУ-ын Тува улсын бөх Монгуш Майдар билээ. Энэхүү хоёр бөхийн үзүүлсэн амжилт нь Монгол бөхийн түүхэнд нэгэн содон амжилт түүх болон үлдсэн билээ.&lt;/ref&gt;
# Ховд аймгийн Булган сумын харьяат аймгийн арслан [[Хавсалемийн Асен]] 2006 онд түрүүлсэн.
#Говь-Алтай аймгийн Бигэр сумын харьяат улсын начин [[Саруултуяагийн Багахүү]] 2007 онд түрүүлсэн.
#Увс аймгийн Давст сумын харьяат улсын арслан [[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]] 2010 онд түрүүлсэн.
# Увс аймгийн Баруунтуруун сумын харьяат аймгийн арслан [[Бадамсамбуугийн Ганболд]] 2012 онд түрүүлсэн.
# Ховд аймгийн Мөнххайрхан сумын харьяат аймгийн арслан [[Бүрнээгийн Баянмөнх]] 2014 онд түрүүлсэн.

===== Үзүүрлэсэн бөхчүүд =====

# Ховд аймгийн Алтай сумын харьяат аймгийн арслан Д.Должин 1944 онд үзүүрлэсэн.
# Увс аймгийн Өндөрхангай сумын харьяат улсын начин Пунцагнамжилын Цэдэнбалжир 1948 онд үзүүрлэсэн.
# Увс аймгийн Ховд сумын харьяат улсын начин Жотойн Гэлэг 1951 онд үзүүрлэсэн.
#Архангай аймгийн Булган сумын харьяат улсын арслан [[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]] 2000 онд үзүүрлэсэн.
# Ховд аймгийн Булган сумын харьяат аймгийн арслан [[Хавсалемийн Асен]] 2005 онд үзүүрлэсэн.
# Ховд аймгийн Мянгад сумын харьяат аймгийн заан [[Шагдаржавын Батзориг]] 2006 онд үзүүрлэсэн.
# Увс аймгийн Тэс сумын харьяат аймгийн заан [[Ядамсүрэнгийн Цэдэнбал]] 2010 онд үзүүрлэсэн.
#Увс аймгийн Улаангом сумын харьяат аймгийн арслан [[Лхангаажавын Цээсүрэн]] 2012 онд үзүүрлэсэн.
#Увс аймгийн Наранбулаг сумын харьяат аймгийн заан Баттөмөрийн Батбаян 2020 онд үзүүрлэсэн.

== Тэмдэглэл ==
[[Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн наадам| ]]</text>
      <sha1>5tg4iriqksybv77b0x9bwokzs47qn3h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>R (программчлалын хэл)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66085</id>
    <revision>
      <id>854575</id>
      <parentid>854328</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T18:36:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>854575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111896" sha1="1cuvsi8e7ymdu68dujzi441toze4nrt" xml:space="preserve">{{Infobox programming language
| name                   = R хэл
| logo                   = [[File:R logo.svg|200px|Лого]]
| released               = {{Start date and age|1993|08}}&lt;ref name=&quot;Interface98&quot;&gt;{{cite techreport |url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Interface98.pdf |title=R : Past and Future History |first=Ross |last=Ihaka |institution=Statistics Department, The University of Auckland, Auckland, New Zealand |conference=Interface '98 |year=1998}}&lt;/ref&gt;
| designer               = [[wikisource:en:Ross Ihaka|Ross Ihaka]] and [[wikisource:en:Robert Gentleman (statistician)|Robert Gentleman]]
| developer              = R Core Team&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ |at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}&lt;/ref&gt;
| typing                 = [[wikisource:en:dynamic typing|Dynamic]]
| implementations        =
| dialects               =
| influenced             = 
| license                = [[GNU GPL#Version 2|GNU GPL v2]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.r-project.org/COPYING |title=R license |publisher=r-project |access-date=6 June 2016}}&lt;/ref&gt;
| website                = [https://www.r-project.org/ www.r-project.org]
| wikibooks              = 
| paradigms              = [[Multi-paradigm programming language|Multi-paradigm]]: [[Array programming|Array]], [[Object-oriented programming|object-oriented]], [[Imperative programming|imperative]], [[Functional programming|functional]], [[Procedural programming|procedural]], [[Reflective programming|reflective]]
| latest_release_version = 3.4.0 (You Stupid Darkness)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-devel/NEWS.html|title=R News|website=CRAN|access-date=22 April 2017}}&lt;/ref&gt;
| latest_release_date    = {{Start date and age|2017|04|21}}
| latest_test_version    =
| latest_test_date       =
| influenced_by          = 
| file_ext               = .r, .R, .RData, .rds, .rda
}}

R нь статистик тооцоолол, график дүрслэлд зоиулагдсан нээлттэй эх бүхий [[программчлалын хэл]] болон програм хангамж бөгөөд Статистик Тооцооллын R Сан дээр түшиглэдэг.{{refn| R language and environment
* {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ| at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}
R Foundation
* {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-the-R-Foundation_003f |title=R FAQ |at=2.13 What is the R Foundation? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}
The R Core Team [https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Citing-R asks authors who use R in their data analysis] to cite the software using:
* R Core Team (2016). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL http://www.R-project.org/.
}} R хэлийг статистикчид, [[Data mining|өгөгдлийн уурхайчид]] статистикийн програм хангамж{{refn| widely used
* {{cite journal | author1 = Fox, John | author2 = Andersen, Robert | lastauthoramp = yes | title = Using the R Statistical Computing Environment to Teach Social Statistics Courses | publisher = Department of Sociology, McMaster University | date = January 2005 | url = http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | format = PDF | accessdate = 2006-08-03 | archive-date = 2016-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160611085820/http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | url-status = dead }}
* {{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html |title=Data Analysts Captivated by R's Power | date=2009-01-06 | accessdate=2009-04-28|last=Vance| first=Ashlee |work=[[New York Times]]| quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}
}} зохиох, мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html|title=Data Analysts Captivated by R's Power|date=2009-01-06|accessdate=2009-04-28|last=Vance|first=Ashlee|work=[[New York Times]]|quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}&lt;/ref&gt; зэрэгт өргөн хэрэглэхийн зэрэгцээ сүүлийн жилүүдэд түүний хэрэглээ бусад чиглэлд ч хурдацтай өсөн нэмэгдэж байна.{{refn| R's popularity
* David Smith (2012); [http://java.sys-con.com/node/2288420 ''R Tops Data Mining Software Poll''], Java Developers Journal, May 31, 2012.
* Karl Rexer, Heather Allen, &amp; Paul Gearan (2011); [http://www.rexeranalytics.com/Data-Miner-Survey-Results-2011.html ''2011 Data Miner Survey Summary''], presented at Predictive Analytics World, Oct. 2011.
* {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}}
* {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi =  10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}}
}}

R бол GNU програм хангамж юм.{{refn| GNU project
* {{cite web | url=http://directory.fsf.org/project/gnur/ | publisher=Free Software Foundation (FSF) Free Software Directory|title=GNU R |date=19 July 2010|accessdate=13 November 2012}}
* {{cite web | author=R Project|date=n.d.|url=https://www.r-project.org/about.html | title=What is R? | accessdate=2009-04-28}}
}} R програмын эх код [[Си хэл|C]], [[Фортран|Fortran]], R хэл дээр бичигдсэн.&lt;ref&gt;{{cite web|author=&quot;Wrathematics&quot;|url=http://librestats.com/2011/08/27/how-much-of-r-is-written-in-r/|title=How Much of R Is Written in R|date=27 August 2011|accessdate=2011-12-01|publisher=librestats}}&lt;/ref&gt; R програмыг [[GNU General Public License|GNU GPL Олон Нийтийн Лиценз]]-ээр голлох [[Үйлдлийн систем|үйлдлийн системүүд]] дээр үнэ төлбөргүй ашиглах боломжтой. Мөн R нь командын мөрнөөс ажилладаг тул зориулалтын [[Хэрэглэгчийн график интерфейс|график интерфейс]] бүхий програмаар дамжуулан ашиглах нь зүйтэй.&lt;ref name=&quot;R_gui&quot;&gt;{{cite web|title=7 of the Best Free Graphical User Interfaces for R|url=http://www.linuxlinks.com/article/20110306113701179/GUIsforR.html|website=linuxlinks.com|accessdate=9 February 2016}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
R нь John Chambers гэдэг хүний Bell Labs-д ажиллаж байх үедээ зохиосон [[wikisource:en:S (programming language)|програмчлалын S хэл]] дээр тулгуурласан. Эдгээрийн хооронд хэдэн чухал ялгаа байдаг ч S хэлээр бичигдсэн кодын ихэнх нь R дээр шууд ажилладаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.r-project.org/about.html|title=R: What is R?|website=R-Project|accessdate=7 February 2016}}&lt;/ref&gt;

R програмыг Росс Ihaka , Роберт Gentleman&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://myprofile.cos.com/rgentleman|title=Individual Expertise profile of Robert Gentleman|last=Gentleman|first=Robert|date=9 December 2006|accessdate=2009-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723215206/http://myprofile.cos.com/rgentleman|archivedate=23 July 2011}}&lt;/ref&gt; нар Шинэ Зеландын Веллингтон Их Сургууль-д байх үедээ зохиосон бөгөөд одоогоор ''R Development Core Team'' хөгжүүлж байна. S хэлний зохиогч Chambers уг багийн нэг гишүүн юм. R гэх нэр нь түүнийг анхлан зохиогчдын нэр болон гол суурь нь болсон S хэлний нэртэй холбоотой.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Why-is-R-named-R_003f|title=The R FAQ: Why is R named R?|isbn=3-900051-08-9|author=Kurt Hornik|accessdate=2008-01-29}}&lt;/ref&gt; Төсөл 1992 онд санаачлагдсан бол анхны хувилбар нь 1995 онд гарсан. Харин тогтвортой beta хувилбар нь 2000 онд гарсан.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/html/interface98-paper/paper_2.html|title=R : Past and Future History -- A Free Software Project|website=cran.r-project.org|access-date=2016-05-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|title=Over 16 years of R Project history|website=Revolutions|access-date=2016-05-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Massey.pdf|title=The R Project: A Brief History and Thoughts About the Future|last=Ihaka|first=Ross|date=|website=stat.auckland.ac.nz|publisher=|access-date=}}&lt;/ref&gt;

== R програм Монгол улсад ==
R програмыг хэрэглэх, R хэлийг судлах явдал [[Монгол улс]]ад улам бүр дэлгэрч буй бөгөөд үүнийг гэрчлэх мэдээ материал&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.num.edu.mn/?p=38344|title=Судалгаанд статистикийн аргыг хэрэглэх нь сэдэвт сургалт амжилттай болж өндөрлөлөө|website=news.num.edu.mn|access-date=2016-11-29}}&lt;/ref&gt;, нийгмийн сүлжээний бүлгэмүүд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/238749916309897/|title=Монголын R хэрэглэгчдийн групп|website=facebook.com|access-date=2017-05-19}}&lt;/ref&gt; цөөнгүй байна. Зарим их, дээд сургууль сургалтын хөтөлбөртөө R програмыг нэвтрүүлснээс тухайлан [[Монгол Улсын Их Сургууль]] дээр хэрэгжиж буй Статистик хөтөлбөрийг дурдаж болно.{{citation needed|date=May 2017}} Монгол хэл дээрх ном, сурах бичиг, гарын авлагын хувьд [https://web.archive.org/web/20171129163653/http://galaa.mn/ Г.Махгал], Ш.Мөнгөнсүх нар бичиж Б.Магсаржав хянан тохиолдуулсан [https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html Статистик програмчлалын R хэл] сурах бичиг хэвлэгдэн гарчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|title=МУИС Пресс хэвлэлийн газар|website=mongolbooks.com|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519163835/http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://magadlal.mn/books/id-2.html|title=www.magadlal.mn|website=magadlal.mn|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Статистикийн зүгээс онцлох зүйлс ==
R, түүний сангууд олон янзын статистик болон график хэрэгсэл агуулдаг. Тухайлбал шугаман болон шугаман бус загвар, статистик шинжүүрүүд, хугацаан цувааны шинжилгээ, бүлэглэх, ангилах болон бусад олон шинжилгээ дурдаж болно. Мөн R програмын нэмэлт багцууд олон янзын функц болон бусад зүйлс агуулдаг. R хэлний стандарт функцүүдийн олонх нь R хэл дээрээ бичигдсэн бөгөөд нэмэлтээр [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээрх код оруулан ажиллуулж болдог. Өндөр мэдлэг чадвартай хэрэглэгчид C, C++,&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://www.jstatsoft.org/v40/i08|title=Rcpp: Seamless R and C++ Integration|first1=Dirk|last1=Eddelbuettel|first2=Romain|last2=Francois|journal=[[Journal of Statistical Software]]|volume=40|issue=8|year=2011|doi=10.18637/jss.v040.i08}}&lt;/ref&gt; [[Java]],&lt;ref&gt;{{cite web|title=Calling R from Java|first=Duncan|last=Temple Lang|url=http://www.nuiton.org/attachments/168/RFromJava.pdf|date=6 November 2010|accessdate=18 September 2013|publisher=Nuiton}}&lt;/ref&gt; [[.NET Фрэймворк|.NET]]{{refn| .NET Framework
* {{cite web  |title=Making GUIs using C# and R with the help of R.NET |url = http://psychwire.wordpress.com/2011/06/19/making-guis-using-c-and-r-with-the-help-of-r-net/}}
* {{cite web |title=R.NET homepage |url=http://rdotnet.codeplex.com/ |access-date=2017-05-18 |archive-date=2015-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013020201/http://rdotnet.codeplex.com/ |url-status=dead }}
* {{cite conference |url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |title=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |last1=Haynold |first1=Oliver M. |date=April 2011 |conference=R/Finance 2011 |conference-url=http://www.rinfinance.com/RinFinance2011/agenda/ |publisher= |book-title= |pages= |location=Chicago, IL, USA |id= }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-23 18:36:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-20 20:14:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-04 03:21:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-31 23:46:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-29 01:12:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 23:40:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 15:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-20 22:50:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-17 23:46:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-14 22:54:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-11 23:57:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-08 23:22:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-05 23:40:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-02 22:48:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-27 23:49:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-24 22:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-21 23:32:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-18 23:02:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-15 23:30:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-12 22:45:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-09 23:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-06 23:31:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-03 22:53:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-31 23:53:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-28 22:54:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-25 23:32:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-22 23:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-19 23:35:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-16 22:55:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 23:22:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 03:16:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-10 04:04:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-05 22:44:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-02 21:42:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-31 00:40:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-27 22:10:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-24 22:29:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-21 21:38:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-18 22:42:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-15 21:36:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-12 22:21:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 22:02:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 03:45:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-05 21:09:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-02 19:51:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-25 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-21 23:47:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-15 18:28:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-12 17:33:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-09 18:20:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-06 17:56:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-03 18:15:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-31 17:30:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-28 18:41:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-25 18:26:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-22 19:11:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 17:21:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 11:24:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 02:49:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-14 21:41:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 20:40:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 14:14:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 07:33:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-07 22:30:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-04 21:50:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-01 21:57:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-28 22:26:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-25 21:31:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-22 22:20:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-19 21:38:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-17 02:50:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-13 22:36:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-10 22:11:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-07 23:03:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 22:07:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 15:38:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-01 16:55:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-29 15:32:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 16:17:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 05:15:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-23 08:15:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-20 00:58:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-16 23:37:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-14 01:18:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-10 23:56:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-08 00:11:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-05 00:39:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-01 23:58:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-30 00:38:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 23:52:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 09:26:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-23 08:56:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-20 08:08:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-17 09:00:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-13 02:17:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 12:20:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 07:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 03:51:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-11 22:54:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-09 17:17:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 22:40:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 15:10:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 05:45:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 21:39:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 08:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-23 17:13:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 20:09:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 00:21:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-19 00:48:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-17 00:06:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 12:49:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 04:39:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 09:35:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 00:55:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-12 01:56:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-09 01:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-06 02:10:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-04 21:26:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-29 00:04:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-26 00:51:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-23 00:06:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-20 02:24:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-17 00:55:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-14 00:10:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-11 00:45:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-08 00:19:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-05 00:52:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-01 23:56:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-29 01:00:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-26 00:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-23 00:44:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 23:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 21:44:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 19:51:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 17:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 16:01:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 14:02:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 12:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 10:14:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 08:24:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 06:31:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 04:38:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 02:34:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-17 22:09:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-07 21:38:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-04 20:50:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-01 22:11:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-29 20:49:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-26 21:49:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-23 21:06:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-20 21:41:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-17 20:54:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-14 21:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-11 20:48:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-08 21:41:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 20:55:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 14:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 07:26:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 01:27:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-01 22:19:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-26 23:16:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-23 22:32:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-20 22:59:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-17 22:13:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-14 23:11:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-11 22:21:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-08 22:50:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-05 22:25:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-02 23:03:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-30 22:09:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-29 19:19:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-24 22:21:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 22:54:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 17:03:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-18 17:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 17:33:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 11:02:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-11 21:07:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-08 21:55:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-05 21:02:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-02 21:53:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-30 21:14:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-27 21:46:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-24 20:59:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-21 22:01:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-18 21:06:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-15 21:41:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-12 21:15:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-09 22:36:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-06 21:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-03 21:52:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-30 20:59:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-27 21:53:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-24 21:25:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 21:36:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 15:16:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-18 15:56:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-15 15:31:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-12 16:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-09 17:02:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-06 18:17:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-20 23:39:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-18 22:35:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-08 00:12:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-05 00:41:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-01 23:54:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-29 01:10:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-26 00:54:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-23 00:42:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-20 00:16:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-17 00:39:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-13 23:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-11 01:00:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-07 23:55:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-05 00:50:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-02 00:13:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-30 00:43:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-27 00:02:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-24 00:51:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-20 23:52:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-18 00:48:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 23:48:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 19:34:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 14:52:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 12:21:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 09:07:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-10 16:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-07 15:01:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-04 16:35:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-31 09:33:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-28 12:22:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-25 09:51:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-22 09:58:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-17 13:54:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-14 14:33:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-11 13:16:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-08 15:15:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-05 13:29:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-02 14:31:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-29 14:02:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-26 13:52:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-24 18:03:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-20 11:07:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-17 11:47:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-14 11:19:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-11 11:45:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-08 10:54:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-05 11:53:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-02 10:48:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-30 11:46:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-27 11:12:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-24 11:42:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-21 11:41:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-18 12:34:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-15 11:55:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-12 10:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-09 11:53:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-08 10:54:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-07 08:13:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-06 00:38:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-04 23:27:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-02 01:42:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-29 00:14:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-26 01:43:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-23 00:59:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-20 00:07:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-17 00:48:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-14 00:20:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-11 00:57:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-07 20:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-04 18:23:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-01 20:05:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-29 19:22:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-27 03:09:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 17:56:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 05:41:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-22 02:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-21 08:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 14:08:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 01:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-19 12:23:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-18 12:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-17 20:04:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-14 21:51:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-11 21:02:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-08 21:37:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-05 20:47:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-02 21:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-28 21:02:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-25 21:36:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-22 21:10:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-19 21:40:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-16 21:01:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-13 21:44:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-10 20:53:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-07 21:24:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-04 20:40:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-01 21:47:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 19:37:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 03:10:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-28 03:40:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-27 08:11:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-26 15:41:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-25 23:48:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 23:22:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 03:04:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-23 10:42:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-22 16:16:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-21 15:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 20:27:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 05:13:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-19 13:05:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-18 13:06:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 16:34:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 00:43:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-16 09:14:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-13 01:25:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-10 07:39:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-07 00:41:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-04 00:02:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-01 00:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-28 23:55:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-26 00:48:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-22 23:59:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-20 00:42:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-16 23:59:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-14 00:46:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-10 23:47:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-08 01:13:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-05 00:45:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-01 23:52:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-29 01:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-25 23:51:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-23 00:47:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-20 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-17 00:36:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-13 23:55:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-11 00:55:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-07 23:50:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-05 19:50:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-02 00:06:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-30 01:23:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-26 23:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-24 01:20:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-20 23:50:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-18 00:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-15 00:08:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-12 00:39:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-08 23:53:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-06 01:17:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-02 23:50:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-30 01:05:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 23:46:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 05:10:10 InternetArchiveBot }}
}} болон [[Python]] зэрэг хэл дээр R хэлний объект уруу шууд хандаж ажиллах код бичдэг.&lt;ref name=&quot;SASvsR&quot;&gt;{{cite web|url=https://intellipaat.com/blog/choosing-between-sas-r-and-python-for-big-data-solution/|title=Choosing between SAS, R and Python for Big Data Solution - Intellipaat Blog|first=|last=Intellipaat|work=intellipaat.com|accessdate=2 December 2016}}&lt;/ref&gt; Статистик тооцооллын бусад хэлнүүдээс ялгарах гол давуу тал бол R хэлний [[Объект хандалтат програмчлал|объект-хандалтат]] чанар бөгөөд энэ нь S хэлнээс түүнд дамжсэн билээ. R хэлний бас нэг онцлог lexical scoping зарчмыг хэрэгжүүлсэн явдал юм.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Jackman|first=Simon|title=R For the Political Methodologist|journal=The Political Methodologist|volume=11|issue=1|pages=20–22|date=Spring 2003|publisher=Political Methodology Section, [[American Political Science Association]]|url=http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|format=PDF|accessdate=2006-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060721143309/http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|archivedate=2006-07-21}}&lt;/ref&gt;

Түүний өөр нэг давуу тал бол математикийн тэмдэгт агуулсан, хэвлэлийн шаардлагад нийцэх график диаграм байгуулдаг явдал юм. Мөн нэмэлт багцуудын тусламжтай динамик болон интерактив график диаграм ч байгуулах боломжтой.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|title=CRAN Task View: Graphic Displays &amp; Dynamic Graphics &amp; Graphic Devices &amp; Visualization|publisher=The Comprehensive R Archive Network|accessdate=2011-08-01|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926233106/https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

R програм өөрийн баримт бичиг боловсруулалтын [[LaTeX]] төст Rd гэх форматтай.&lt;ref name=&quot;R_Rd&quot;&gt;{{cite web|title=Rd format|url=http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|website=hep.by|accessdate=9 February 2016|archive-date=13 Есдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913185536/http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Програмчлалын зүгээс онцлох зүйлс ==
R нь шууд хөрвүүлэгдэн ажилладаг хэл бөгөөд хэрэглэгчид түүнийг командын мөрний хөрвүүлэгчээр дамжуулж ашигладаг. Хэрэв хэрэглэгч R хэлний командын мөрөнд &lt;code&gt;2+2&lt;/code&gt; гэж бичээд enter дарвал компьютер доор үзүүлсэн шиг 4 гэсэн хариу өгнө:&lt;source lang=&quot;rout&quot;&gt;
&gt; 2+2
[1] 4
&lt;/source&gt;R програм энэ тооцоог тус бүр нэг элементтэй хоёр векторын нийлбэр гэж ойлгох тул үр дүн нь нэг элементтэй вектор байна. &lt;code&gt;[1]&lt;/code&gt; угтвар векторын эхний элемент хэвлэгдсэнийг илтгэнэ (энэ нь тооцооны үр дүн олон мөр дамнан хэвлэгдэх үед илүү ашиг тустай байдаг).

APL , MATLAB зэрэгтэй адил R хэл матриц дээрх арифметик үйлдлүүдийг дэмждэг. R-ын [[Өгөгдлийн бүтэц|өгөгдлийн бүтцэд]] вектор, матриц, массив, датафрейм (өгөгдлийн сангийн хүснэгттэй төстэй), лист зэрэг багтдаг.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Dalgaard|first=Peter|title=Introductory Statistics with R|year=2002|publisher=Springer-Verlag|location=New York, Berlin, Heidelberg|isbn=0387954759|pages=10–18, 34}}&lt;/ref&gt; Эдгээр объектуудаас гадна регрессийн загвар, хугацаан цуваа болон гео-орон зайн координат зэрэг өөр бусад төрлийн объектууд байдаг. Мөн хэрэглэгч өөрөө шинээр объектын класс тодорхойлж ашиглах боломжтой. Скаляр төрлийн өгөгдлийн хувьд энэ нь бие даасан өгөгдлийн бүтэц болдоггүй.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ihaka|first=Ross|last2=Gentlman|first2=Robert|date=Sep 1996|title=R: A Language for Data Analysis and Graphics|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/R-paper.pdf|journal=Journal of Computational and Graphical Statistics|publisher=American Statistical Association|volume=5|issue=3|pages=299–314|doi=10.2307/1390807|accessdate=2014-05-12}}&lt;/ref&gt; Үүний оронд скаляр утгыг нэг урттай вектор гэж үздэг.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://adv-r.had.co.nz/Data-structures.html|title=Data structures · Advanced R.|website=adv-r.had.co.nz|access-date=2016-09-26}}&lt;/ref&gt;

R нь зарим функцийн хувьд функц бүхий [[процедур хандалтат програмчлал]] болон ерөнхий функц бүхий [[объект хандалтат програмчлал]]&lt;nowiki/&gt;ын аль алийг дэмждэг. Ерөнхий функц нь түүний аргументаар дамжин ирсэн объектын классаас хамааран ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл ерөнхий функц объектын классыг ялгаад улмаар харгалзах функц уруу замчилж өгдөг. Жишээлбэл &lt;code&gt;print&lt;/code&gt; нэртэй ерөнхий функц ашиглан бараг бүх төрлийн объектын утгыг хэвлэх тушаалыг  &lt;code&gt;print(objectname)&lt;/code&gt;  хэлбэрээр өгч болдог.&lt;ref name=&quot;help_print&quot;&gt;{{cite web|last1=R Core Team|title=Print Values|url=https://stat.ethz.ch/R-manual/R-devel/library/base/html/print.html|website=R Documentation|publisher=R Foundation for Statistical Computing|accessdate=30 May 2016}}&lt;/ref&gt;

== Багц ==
R програмын боломж бололцоог хэрэглэгчдийн үүсгэсэн ''багц'' нэмж суулгах замаар жишээлбэл мэргэжлийн статистикийн арга техник, график төхөөрөмж (тухайлбал ggplot2 багц, зохиогч нь Hadley Wickham), импорт/экспортын боломжууд, тайлан гаргах хэрэгсэл (knitr, Sweave) гэх мэтээр өргөтгөх боломжтой. Тэдгээр багцууд голдуу R заримдаа [[Java]], [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээр бичигдсэн байдаг.{{citation needed|date=January 2016}}

R програмын суулгацад агуулагдах үндсэн багцуудаас гадна Comprehensive R Archive Network (CRAN),&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/|title=The Comprehensive R Archive Network|publisher=}}&lt;/ref&gt; Bioconductor, Omegahat,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.omegahat.net/|title=Omegahat.net|publisher=Omegahat.net|date=|accessdate=2016-09-09}}&lt;/ref&gt; GitHub болон бусад агуулахуудад (2017 оны 4 сарын байдлаар) 10500 нэмэлт багц байна.{{refn| packages available from repositories
* {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}}
* {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi =  10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}}
* {{Cite web|url = http://www.rdocumentation.org/|title = &lt;nowiki&gt;Search all R packages and function manuals | Rdocumentation&lt;/nowiki&gt;|date = 2014-06-16|accessdate = 2014-06-16|website = Rdocumentation|publisher = }}
}}

== Гол үе шатууд ==
R програмын өөрчлөлтийн түүхчилсэн жагсаалт CRAN дээр хадгалагдаж байдаг.&lt;ref name=&quot;RNews&quot;&gt;Changes in versions 3.0.0 onward:
&lt;/ref&gt; Тэдгээрээс заримыг онцлон дор жагсаав.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Release
! Date
! Description
|-
! 0.16
|
|This is the last [[Alpha test|alpha]] version developed primarily by Ihaka and Gentleman. Much of the basic functionality from the &quot;White Book&quot; (see [[S (programming language)#History|S history]]) was implemented. The mailing lists commenced on April 1, 1997.
|-
! 0.49
| style=&quot;white-space:nowrap;&quot;|1997-04-23
| This is the oldest [[Source code|source]] release which is currently available on CRAN.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/src/base/R-0/|title=Index of /src/base/R-0|publisher=}}&lt;/ref&gt; CRAN is started on this date, with 3 mirrors that initially hosted 12 packages.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/1997/000001.html|title=ANNOUNCE:  CRAN|publisher=}}&lt;/ref&gt; Alpha versions of R for Microsoft Windows and the [[classic Mac OS]] are made available shortly after this version.{{citation needed|reason=the CRAN announcement does not specifically mention Windows or Mac OS|date=October 2015}}
|-
! 0.60
| 1997-12-05
| R becomes an official part of the [[GNU Project]]. The code is hosted and maintained on [[Concurrent Versions System|CVS]].
|-
! 0.65.1
| style=&quot;white-space:nowrap;&quot;|1999-10-07
| First versions of update.packages and install.packages functions for downloading and installing packages from CRAN.&lt;ref&gt;https://cran.r-project.org/src/base/NEWS.0&lt;/ref&gt;
|-
! 1.0
| 2000-02-29
| Considered by its developers stable enough for production use.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/2000/000127.html|title=R-1.0.0 is released|author=Peter Dalgaard|accessdate=2009-06-06}}&lt;/ref&gt;
|-
! 1.4
| 2001-12-19
| S4 methods are introduced and the first version for [[macOS|Mac OS X]] is made available soon after.
|-
! 2.0
| 2004-10-04
| Introduced [[lazy loading]], which enables fast loading of data with minimal expense of system memory.
|-
! 2.1
| 2005-04-18
| Support for [[UTF-8]] encoding, and the beginnings of [[internationalization and localization]] for different languages.
|-
! 2.11
| 2010-04-22
| Support for Windows 64 bit systems.
|-
! 2.13
| 2011-04-14
| Adding a new compiler function that allows speeding up functions by converting them to byte-code.
|-
! 2.14
| 2011-10-31
| Added mandatory namespaces for packages. Added a new parallel package.
|-
! 2.15
| 2012-03-30
| New load balancing functions. Improved serialization speed for long vectors.
|-
! 3.0
| 2013-04-03
| Support for numeric index values 2&lt;sup&gt;31&lt;/sup&gt; and larger on 64 bit systems.
|}

== Интерфейсүүд ==
Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг R хэлний график интерфэйс бүхий хөгжүүлэлтийн цогц орчин бол RStudio юм. Үүнтэй ижил төстэй интерфэйс гэвэл R Tools for Visual Studio програмыг нэрлэж болно.

R хэлэнд зориулагдсан интерфейст мөн Crackle GUI, R Commander, RKWard багтана.

Өргөн хэрэглэгддэг зарим редактор R хэлийг дэмждэг. Тухайлбал Eclipse,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.walware.de/goto/statet|title=StatET for R|author=Unknown|access-date=2017-05-18|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926134541/http://www.walware.de/goto/statet|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
Emacs,
Кейт,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|title=Syntax Highlighting|publisher=Kate Development Team|accessdate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707062903/http://www.kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|archivedate=2008-07-07|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
LyX.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wiki.lyx.org/LyX/LyxWithRThroughSweave|title=LyX with R through Sweave|author=Paul E. Johnson and Gregor Gorjanc|accessdate=2017-04-04}}&lt;/ref&gt;
Notepad++,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sourceforge.net/projects/npptor/|title=NppToR: R in Notepad++|publisher=sourceforge.net|accessdate=2013-09-18|date=8 May 2013}}&lt;/ref&gt;
WinEdt,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/packages/RWinEdt/index.html|title=RWinEdt: R Interface to 'WinEdt'|author=Uwe Ligges|accessdate=2017-04-04}}&lt;/ref&gt;
Tinn-Р.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|title=Tinn-R|accessdate=2017-04-04|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713103753/http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

R хэлийг [[Python]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rpy.sourceforge.net|title=A simple and efficient access to R from Python|accessdate=18 September 2013|date=21 October 2012|first=Laurent|last=Gautier}}&lt;/ref&gt; Perl,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://metacpan.org/module/Statistics::R|title=Statistics::R - Perl interface with the R statistical program - metacpan.org|author=Florent Angly|publisher=}}&lt;/ref&gt; Ruby,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://github.com/alexgutteridge/rsruby|title=GitHub - alexgutteridge/rsruby: Ruby - R bridge.|author=alexgutteridge|work=GitHub}}&lt;/ref&gt; F#&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bluemountaincapital.github.io/FSharpRProvider/|title=F# R Type Provider|author=BlueMountain Capital|publisher=}}&lt;/ref&gt; , Julia&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://github.com/JuliaInterop/RCall.jl}}&lt;/ref&gt; зэрэг хэд хэдэн скрипт хэлнээс хандаж ашиглах боломжтой байдаг.

== useR! хурал ==
R хэрэглэгчдийн албан ёсны жил тутмын цугларалт бол  &quot;[https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html useR!]&quot; юм.&lt;ref name=&quot;user&quot;&gt;&quot;useR!&quot;&lt;/ref&gt;

Үүний анхны арга хэмжээ [https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/ useR! 2004] 2004 оны тав дугаар сард Австри улсын [[Вена]] хотноо зохион байгуулагдсан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|title=useR! 2004 - The R User Conference|accessdate=2013-09-18|date=27 May 2004|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Уг арга хэмжээ 2005 онд өнжсөнөөс хойш жил бүр Европ болон Хойд Америкт ээлжлэн зохион байгуулагдаж байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.r-project.org/conferences.html|title=R-related Conferences|author=R Project|date=9 August 2013|accessdate=2013-09-18|archive-date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Дараагийн хурлуудыг дор жагсаав:
* [https://www.r-project.org/conferences/useR-2006/ useR! 2006, Vienna, Austria]
* [https://web.archive.org/web/20161031082351/http://user2007.org/ useR! 2007, Ames, Iowa, USA]
* [https://web.archive.org/web/20170603005926/http://www.statistik.uni-dortmund.de/useR-2008/ useR! 2008, Dortmund, Germany]
* [https://web.archive.org/web/20161206224014/http://math.agrocampus-ouest.fr/infoglueDeliverLive/evenements/useR2009 useR! 2009, Rennes, France]
* [https://www.r-project.org/conferences/useR-2010/ useR! 2010, Gaithersburg, Maryland, USA]
* [https://web.archive.org/web/20170421113054/http://web.warwick.ac.uk/statsdept/useR-2011/ useR! 2011, Coventry, United Kingdom]
* [https://web.archive.org/web/20161103201807/http://biostat.mc.vanderbilt.edu/wiki/Main/UseR-2012 useR! 2012, Nashville, Tennessee, USA]
* [https://web.archive.org/web/20161103062642/http://www.edii.uclm.es/~useR-2013// useR! 2013, Albacete, Spain]
* [https://web.archive.org/web/20190107054408/http://user2014.stat.ucla.edu/ useR! 2014, Los Angeles, California, USA]
* [http://user2015.math.aau.dk// useR! 2015, Aalborg, Denmark]
*[https://user2016.r-project.org// useR! 2016, Stanford, California, USA]
* [http://user2017.brussels/ useR! 2017, Brussels, Belgium]
*[https://user2018.r-project.org/ useR! 2018, Brisbane, Australia]
*[https://web.archive.org/web/20191202142748/http://www.user2019.fr/ useR! 2019, Toulouse, France]
*[https://user2020.r-project.org/ useR! 2020, St. Louis, Missouri, USA]

== R сэтгүүл ==
''R сэтгүүл'' нь R төслийн нээлттэй хандалттай, хөндлөнгийн хяналттай сэтгүүл юм. Энд R програмын хэрэглээ болон хөгжүүлэлт тухайлбал R хэлний багц, програмчлалын зөвлөмж, мэдээ зэрэг зүйлс хэвлэгддэг.

== SAS, SPSS болон Stata програмуудтай харьцуулахад ==
R програмыг SAS, SPSS, Stata зэрэг өргөн тархсан статистикийн програмуудтай нарийвчлан харьцуулах нь зүйтэй.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.burns-stat.com/pages/Tutor/R_relative_statpack.pdf|title= Comparison of R to SAS, Stata and SPSS|first=Patrick|last=Burns|date=27 February 2007|accessdate=2013-09-18}}&lt;/ref&gt; R нь статистикийн програмуудын харьцуулалт дээр статистикийн шилдэг програмуудтай хамт тэргүүн эгнээнд жагсдаг.

''New York Times'' сонины 2009 оны 1 дүгээр сарын дугаарт өгөгдөл шинжээчдийн дунд R програм хүлээн зөвшөөрөгдөхийн зэрэгцээ SAS зэрэг арилжааны чанартай статистикийн програмын зах зээлд болзошгүй аюул учруулж буй талаар нийтлэл хэвлэгдсэн байдаг.{{refn | R as competition for commercial statistical packages
* {{cite news| url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=Data Analysts Are Mesmerized by the Power of Program R: [Business/Financial Desk] | date=2009-01-07}}
* {{cite news| url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/01/08/r-you-ready-for-r/ | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=R You Ready for R? | date=2009-01-08}}
}}

== Жишээ ==

=== Бичигдэх хэлбэр ===
Дараах жишээнд уг [[Синтакс|хэлний бичигдэх хэлбэр]] болон командын мөрнөөс ажиллах байдлыг харууллаа.{{citation needed|date=January 2016}}

R хэлэнд утга оноох оператор болох = тэмдэгтийн оронд &lt;- хоёр тэмдэгтээс тогтох сумыг өргөн хэрэглэдэг.&lt;ref&gt;{{cite web|author=R Development Core Team|title=Assignments with the = Operator|url=https://developer.r-project.org/equalAssign.html|accessdate=14 June 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;source lang=&quot;rout&quot;&gt;
&gt; x &lt;- c(1,2,3,4,5,6)   # Create ordered collection (vector)
&gt; y &lt;- x^2              # Square the elements of x
&gt; print(y)              # print (vector) y
[1]  1  4  9 16 25 36
&gt; mean(y)               # Calculate average (arithmetic mean) of (vector) y; result is scalar
[1] 15.16667
&gt; var(y)                # Calculate sample variance
[1] 178.9667
&gt; lm_1 &lt;- lm(y ~ x)     # Fit a linear regression model &quot;y = f(x)&quot; or &quot;y = B0 + (B1 * x)&quot;
                        # store the results as lm_1
&gt; print(lm_1)           # Print the model from the (linear model object) lm_1

Call:
lm(formula = y ~ x)

Coefficients:
(Intercept)            x
     -9.333        7.000

&gt; summary(lm_1)          # Compute and print statistics for the fit
                         # of the (linear model object) lm_1

Call:
lm(formula = y ~ x)

Residuals:
1       2       3       4       5       6
3.3333 -0.6667 -2.6667 -2.6667 -0.6667  3.3333

Coefficients:
            Estimate Std. Error t value Pr(&gt;|t|)
(Intercept)  -9.3333     2.8441  -3.282 0.030453 *
x             7.0000     0.7303   9.585 0.000662 ***
---
Signif. codes:  0 ‘***’ 0.001 ‘**’ 0.01 ‘*’ 0.05 ‘.’ 0.1 ‘ ’ 1

Residual standard error: 3.055 on 4 degrees of freedom
Multiple R-squared: 0.9583,	Adjusted R-squared: 0.9478
F-statistic: 91.88 on 1 and 4 DF,  p-value: 0.000662

&gt; par(mfrow=c(2, 2))     # Request 2x2 plot layout
&gt; plot(lm_1)             # Diagnostic plot of regression model
&lt;/source&gt;[[Файл:Plots_from_lm_example.svg]]

=== Функцийн бүтэц ===
Хэрэглэгчийн функц зохиоход хялбар байдал нь R хэлний нэг давуу тал юм. Функцийн бие доторх объект функцийн дотоод хувьсагч болохын зэрэгцээ функцийн буцаах утга өгөгдлийн аль ч төрөл хэлбэрт байж болдог.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.statmethods.net/management/userfunctions.html|title=Quick-R: User-Defined Functions|first=Robert|last=Kabacoff|year=2012|accessdate=2013-10-28|website=statmethods.net}}&lt;/ref&gt; Функцийн бүтцийг харуулсан жишээг дор өгөв:&lt;source lang=&quot;r&quot;&gt;
functionname &lt;- function(arg1, arg2, ... ){ # функцийн нэр болон аргументуудыг зарлаж байна
  statements                                # тушаалууд
  return(object)                            # object объектыг функцийн утга болгон буцааж байна
}

sumofsquares &lt;- function(x){ # хэрэглэгчийн үүсгэсэн функц
  return(sum(x^2))           # x векторын элементүүдийн квадратуудын нийлбэрийг буцааж байна
}
&lt;/source&gt;&lt;source lang=&quot;rout&quot;&gt;

&gt; sumofsquares(1:3)
[1] 14
&lt;/source&gt;

=== Mandelbrot олонлог ===
R хэл дээрх дараах богинохон код ''c'' комплекс тогтмолын янз бүрийн утганд харгалзах ''z'' = ''z''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; + ''c'' тэгшитгэлийн эхний 20 итерацаар Mandelbrot олонлогийг дүрслэн үзүүлнэ. Мөн энэ жишээ дараах зүйлсийг харуулна:
* энд caTools багцын хэрэглээ
* [[комплекс тоо]]&lt;nowiki/&gt;н дээрх үйлдэл
* тоон элементүүдээс тогтох олон хэмжээст массивын хэрэглээ (&lt;code&gt;C&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;Z&lt;/code&gt; , &lt;code&gt;X&lt;/code&gt;).&lt;source lang=&quot;r&quot;&gt;
install.packages(&quot;caTools&quot;)  # багц суулгах тушаал
library(caTools)             # write.gif функц ашиглахаар харгалзах багцыг дуудаж байна
jet.colors &lt;- colorRampPalette(c(&quot;#00007F&quot;, &quot;blue&quot;, &quot;#007FFF&quot;, &quot;cyan&quot;, &quot;#7FFF7F&quot;,
                                 &quot;yellow&quot;, &quot;#FF7F00&quot;, &quot;red&quot;, &quot;#7F0000&quot;))
dx &lt;- 400                    # урт
dy &lt;- 400                    # өргөн
C &lt;- complex( real=rep(seq(-2.2, 1.0, length.out=dx), each=dy ),
              imag=rep(seq(-1.2, 1.2, length.out=dy), dx ) )
C &lt;- matrix(C,dy,dx)         # комплекс тоонуудыг матриц хэлбэрт шилжүүлэх
Z &lt;- 0                       # Z хувьсагчид 0 утга оноох
X &lt;- array(0, c(dy,dx,20))   # гаралтанд ашиглах 3 хэмжээст массивыг үүсгэж байна
for (k in 1:20) {            # 20 итерац бүхий давталт
  Z &lt;- Z^2+C                 # итерац
  X[,,k] &lt;- exp(-abs(Z))     # үр дүнг хадгалах
}
write.gif(X, &quot;Mandelbrot.gif&quot;, col=jet.colors, delay=900)
&lt;/source&gt;[[Файл:Mandelbrot_Creation_Animation.gif|400x400px]]

== Санал болгох бусад мэдээлэл ==

* [[wikisource:en:Comparison of numerical analysis software|Comparison of numerical analysis software]]
* [[wikisource:en:Comparison of statistical packages|Comparison of statistical packages]]
* [[wikisource:en:List of numerical analysis software|List of numerical analysis software]]
* [[wikisource:en:List of statistical packages|List of statistical packages]]
* [[wikisource:en:Programming with Big Data in R|Programming with Big Data in R]] (pbdR)&lt;ref&gt;{{cite web|author=Ostrouchov, G., Chen, W.-C., Schmidt, D., Patel, P.|title=Programming with Big Data in R|year=2012|url=http://r-pbd.org/}}&lt;/ref&gt;
* [[wikisource:en:Rmetrics|Rmetrics]]

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|GNU R|R}}
* [https://www.r-project.org/ R төслийн албан ёсны веб сайт]
* [https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-release/R-intro.html An Introduction to R]
* [https://www.r-project.org/doc/bib/R-books.html R books], has extensive list (with brief comments) of R-related books
* [http://www.r-bloggers.com/ R-bloggers], a daily news site about R, with 10,000+ articles, tutorials and case-studies, contributed by over 450 R bloggers.
* [https://web.archive.org/web/20121206104812/http://rgm3.lab.nig.ac.jp/RGM/ The R Graphical Manual], a collection of R graphics from all R packages, and an index to all functions in all R packages
* [http://rseek.org R seek], a custom frontend to Google search engine, to assist in finding results related to the R language
* [https://web.archive.org/web/20061004131509/http://addictedtor.free.fr/graphiques/index.php R Graph Gallery]

== Ашигласан материал ==
{{Reflist|3}}

[[Ангилал:Статистикийн программчлалын хэл]]
[[Ангилал:Чөлөөт статистикийн программ хангамж]]
[[Ангилал:Чөлөөт тоон программ хангамж]]
[[Ангилал:GNU багц]]</text>
      <sha1>1cuvsi8e7ymdu68dujzi441toze4nrt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854605</id>
      <parentid>854575</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T00:34:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>854605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="112097" sha1="8seejnu4075dcreppt1b52deam6o107" xml:space="preserve">{{Infobox programming language
| name                   = R хэл
| logo                   = [[File:R logo.svg|200px|Лого]]
| released               = {{Start date and age|1993|08}}&lt;ref name=&quot;Interface98&quot;&gt;{{cite techreport |url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Interface98.pdf |title=R : Past and Future History |first=Ross |last=Ihaka |institution=Statistics Department, The University of Auckland, Auckland, New Zealand |conference=Interface '98 |year=1998}}&lt;/ref&gt;
| designer               = [[wikisource:en:Ross Ihaka|Ross Ihaka]] and [[wikisource:en:Robert Gentleman (statistician)|Robert Gentleman]]
| developer              = R Core Team&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ |at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}&lt;/ref&gt;
| typing                 = [[wikisource:en:dynamic typing|Dynamic]]
| implementations        =
| dialects               =
| influenced             = 
| license                = [[GNU GPL#Version 2|GNU GPL v2]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.r-project.org/COPYING |title=R license |publisher=r-project |access-date=6 June 2016}}&lt;/ref&gt;
| website                = [https://www.r-project.org/ www.r-project.org]
| wikibooks              = 
| paradigms              = [[Multi-paradigm programming language|Multi-paradigm]]: [[Array programming|Array]], [[Object-oriented programming|object-oriented]], [[Imperative programming|imperative]], [[Functional programming|functional]], [[Procedural programming|procedural]], [[Reflective programming|reflective]]
| latest_release_version = 3.4.0 (You Stupid Darkness)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-devel/NEWS.html|title=R News|website=CRAN|access-date=22 April 2017}}&lt;/ref&gt;
| latest_release_date    = {{Start date and age|2017|04|21}}
| latest_test_version    =
| latest_test_date       =
| influenced_by          = 
| file_ext               = .r, .R, .RData, .rds, .rda
}}

R нь статистик тооцоолол, график дүрслэлд зоиулагдсан нээлттэй эх бүхий [[программчлалын хэл]] болон програм хангамж бөгөөд Статистик Тооцооллын R Сан дээр түшиглэдэг.{{refn| R language and environment
* {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ| at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}
R Foundation
* {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-the-R-Foundation_003f |title=R FAQ |at=2.13 What is the R Foundation? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}
The R Core Team [https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Citing-R asks authors who use R in their data analysis] to cite the software using:
* R Core Team (2016). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL http://www.R-project.org/.
}} R хэлийг статистикчид, [[Data mining|өгөгдлийн уурхайчид]] статистикийн програм хангамж{{refn| widely used
* {{cite journal | author1 = Fox, John | author2 = Andersen, Robert | lastauthoramp = yes | title = Using the R Statistical Computing Environment to Teach Social Statistics Courses | publisher = Department of Sociology, McMaster University | date = January 2005 | url = http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | format = PDF | accessdate = 2006-08-03 | archive-date = 2016-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160611085820/http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | url-status = dead }}
* {{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html |title=Data Analysts Captivated by R's Power | date=2009-01-06 | accessdate=2009-04-28|last=Vance| first=Ashlee |work=[[New York Times]]| quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}
}} зохиох, мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html|title=Data Analysts Captivated by R's Power|date=2009-01-06|accessdate=2009-04-28|last=Vance|first=Ashlee|work=[[New York Times]]|quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}&lt;/ref&gt; зэрэгт өргөн хэрэглэхийн зэрэгцээ сүүлийн жилүүдэд түүний хэрэглээ бусад чиглэлд ч хурдацтай өсөн нэмэгдэж байна.{{refn| R's popularity
* David Smith (2012); [http://java.sys-con.com/node/2288420 ''R Tops Data Mining Software Poll''], Java Developers Journal, May 31, 2012.
* Karl Rexer, Heather Allen, &amp; Paul Gearan (2011); [http://www.rexeranalytics.com/Data-Miner-Survey-Results-2011.html ''2011 Data Miner Survey Summary''], presented at Predictive Analytics World, Oct. 2011.
* {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}}
* {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi =  10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}}
}}

R бол GNU програм хангамж юм.{{refn| GNU project
* {{cite web | url=http://directory.fsf.org/project/gnur/ | publisher=Free Software Foundation (FSF) Free Software Directory|title=GNU R |date=19 July 2010|accessdate=13 November 2012}}
* {{cite web | author=R Project|date=n.d.|url=https://www.r-project.org/about.html | title=What is R? | accessdate=2009-04-28}}
}} R програмын эх код [[Си хэл|C]], [[Фортран|Fortran]], R хэл дээр бичигдсэн.&lt;ref&gt;{{cite web|author=&quot;Wrathematics&quot;|url=http://librestats.com/2011/08/27/how-much-of-r-is-written-in-r/|title=How Much of R Is Written in R|date=27 August 2011|accessdate=2011-12-01|publisher=librestats}}&lt;/ref&gt; R програмыг [[GNU General Public License|GNU GPL Олон Нийтийн Лиценз]]-ээр голлох [[Үйлдлийн систем|үйлдлийн системүүд]] дээр үнэ төлбөргүй ашиглах боломжтой. Мөн R нь командын мөрнөөс ажилладаг тул зориулалтын [[Хэрэглэгчийн график интерфейс|график интерфейс]] бүхий програмаар дамжуулан ашиглах нь зүйтэй.&lt;ref name=&quot;R_gui&quot;&gt;{{cite web|title=7 of the Best Free Graphical User Interfaces for R|url=http://www.linuxlinks.com/article/20110306113701179/GUIsforR.html|website=linuxlinks.com|accessdate=9 February 2016}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
R нь John Chambers гэдэг хүний Bell Labs-д ажиллаж байх үедээ зохиосон [[wikisource:en:S (programming language)|програмчлалын S хэл]] дээр тулгуурласан. Эдгээрийн хооронд хэдэн чухал ялгаа байдаг ч S хэлээр бичигдсэн кодын ихэнх нь R дээр шууд ажилладаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.r-project.org/about.html|title=R: What is R?|website=R-Project|accessdate=7 February 2016}}&lt;/ref&gt;

R програмыг Росс Ihaka , Роберт Gentleman&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://myprofile.cos.com/rgentleman|title=Individual Expertise profile of Robert Gentleman|last=Gentleman|first=Robert|date=9 December 2006|accessdate=2009-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723215206/http://myprofile.cos.com/rgentleman|archivedate=23 July 2011}}&lt;/ref&gt; нар Шинэ Зеландын Веллингтон Их Сургууль-д байх үедээ зохиосон бөгөөд одоогоор ''R Development Core Team'' хөгжүүлж байна. S хэлний зохиогч Chambers уг багийн нэг гишүүн юм. R гэх нэр нь түүнийг анхлан зохиогчдын нэр болон гол суурь нь болсон S хэлний нэртэй холбоотой.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Why-is-R-named-R_003f|title=The R FAQ: Why is R named R?|isbn=3-900051-08-9|author=Kurt Hornik|accessdate=2008-01-29}}&lt;/ref&gt; Төсөл 1992 онд санаачлагдсан бол анхны хувилбар нь 1995 онд гарсан. Харин тогтвортой beta хувилбар нь 2000 онд гарсан.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/html/interface98-paper/paper_2.html|title=R : Past and Future History -- A Free Software Project|website=cran.r-project.org|access-date=2016-05-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|title=Over 16 years of R Project history|website=Revolutions|access-date=2016-05-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Massey.pdf|title=The R Project: A Brief History and Thoughts About the Future|last=Ihaka|first=Ross|date=|website=stat.auckland.ac.nz|publisher=|access-date=}}&lt;/ref&gt;

== R програм Монгол улсад ==
R програмыг хэрэглэх, R хэлийг судлах явдал [[Монгол улс]]ад улам бүр дэлгэрч буй бөгөөд үүнийг гэрчлэх мэдээ материал&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.num.edu.mn/?p=38344|title=Судалгаанд статистикийн аргыг хэрэглэх нь сэдэвт сургалт амжилттай болж өндөрлөлөө|website=news.num.edu.mn|access-date=2016-11-29}}&lt;/ref&gt;, нийгмийн сүлжээний бүлгэмүүд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/238749916309897/|title=Монголын R хэрэглэгчдийн групп|website=facebook.com|access-date=2017-05-19}}&lt;/ref&gt; цөөнгүй байна. Зарим их, дээд сургууль сургалтын хөтөлбөртөө R програмыг нэвтрүүлснээс тухайлан [[Монгол Улсын Их Сургууль]] дээр хэрэгжиж буй Статистик хөтөлбөрийг дурдаж болно.{{citation needed|date=May 2017}} Монгол хэл дээрх ном, сурах бичиг, гарын авлагын хувьд [https://web.archive.org/web/20171129163653/http://galaa.mn/ Г.Махгал], Ш.Мөнгөнсүх нар бичиж Б.Магсаржав хянан тохиолдуулсан [https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html Статистик програмчлалын R хэл] сурах бичиг хэвлэгдэн гарчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|title=МУИС Пресс хэвлэлийн газар|website=mongolbooks.com|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519163835/http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://magadlal.mn/books/id-2.html|title=www.magadlal.mn|website=magadlal.mn|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Статистикийн зүгээс онцлох зүйлс ==
R, түүний сангууд олон янзын статистик болон график хэрэгсэл агуулдаг. Тухайлбал шугаман болон шугаман бус загвар, статистик шинжүүрүүд, хугацаан цувааны шинжилгээ, бүлэглэх, ангилах болон бусад олон шинжилгээ дурдаж болно. Мөн R програмын нэмэлт багцууд олон янзын функц болон бусад зүйлс агуулдаг. R хэлний стандарт функцүүдийн олонх нь R хэл дээрээ бичигдсэн бөгөөд нэмэлтээр [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээрх код оруулан ажиллуулж болдог. Өндөр мэдлэг чадвартай хэрэглэгчид C, C++,&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://www.jstatsoft.org/v40/i08|title=Rcpp: Seamless R and C++ Integration|first1=Dirk|last1=Eddelbuettel|first2=Romain|last2=Francois|journal=[[Journal of Statistical Software]]|volume=40|issue=8|year=2011|doi=10.18637/jss.v040.i08}}&lt;/ref&gt; [[Java]],&lt;ref&gt;{{cite web|title=Calling R from Java|first=Duncan|last=Temple Lang|url=http://www.nuiton.org/attachments/168/RFromJava.pdf|date=6 November 2010|accessdate=18 September 2013|publisher=Nuiton}}&lt;/ref&gt; [[.NET Фрэймворк|.NET]]{{refn| .NET Framework
* {{cite web  |title=Making GUIs using C# and R with the help of R.NET |url = http://psychwire.wordpress.com/2011/06/19/making-guis-using-c-and-r-with-the-help-of-r-net/}}
* {{cite web |title=R.NET homepage |url=http://rdotnet.codeplex.com/ |access-date=2017-05-18 |archive-date=2015-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013020201/http://rdotnet.codeplex.com/ |url-status=dead }}
* {{cite conference |url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |title=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |last1=Haynold |first1=Oliver M. |date=April 2011 |conference=R/Finance 2011 |conference-url=http://www.rinfinance.com/RinFinance2011/agenda/ |publisher= |book-title= |pages= |location=Chicago, IL, USA |id= }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-24 00:34:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-23 18:36:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-20 20:14:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-04 03:21:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-31 23:46:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-29 01:12:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 23:40:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 15:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-20 22:50:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-17 23:46:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-14 22:54:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-11 23:57:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-08 23:22:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-05 23:40:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-02 22:48:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-27 23:49:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-24 22:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-21 23:32:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-18 23:02:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-15 23:30:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-12 22:45:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-09 23:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-06 23:31:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-03 22:53:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-31 23:53:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-28 22:54:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-25 23:32:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-22 23:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-19 23:35:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-16 22:55:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 23:22:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 03:16:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-10 04:04:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-05 22:44:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-02 21:42:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-31 00:40:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-27 22:10:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-24 22:29:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-21 21:38:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-18 22:42:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-15 21:36:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-12 22:21:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 22:02:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 03:45:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-05 21:09:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-02 19:51:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-25 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-21 23:47:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-15 18:28:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-12 17:33:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-09 18:20:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-06 17:56:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-03 18:15:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-31 17:30:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-28 18:41:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-25 18:26:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-22 19:11:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 17:21:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 11:24:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 02:49:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-14 21:41:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 20:40:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 14:14:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 07:33:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-07 22:30:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-04 21:50:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-01 21:57:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-28 22:26:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-25 21:31:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-22 22:20:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-19 21:38:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-17 02:50:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-13 22:36:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-10 22:11:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-07 23:03:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 22:07:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 15:38:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-01 16:55:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-29 15:32:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 16:17:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 05:15:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-23 08:15:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-20 00:58:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-16 23:37:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-14 01:18:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-10 23:56:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-08 00:11:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-05 00:39:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-01 23:58:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-30 00:38:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 23:52:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 09:26:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-23 08:56:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-20 08:08:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-17 09:00:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-13 02:17:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 12:20:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 07:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 03:51:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-11 22:54:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-09 17:17:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 22:40:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 15:10:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 05:45:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 21:39:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 08:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-23 17:13:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 20:09:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 00:21:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-19 00:48:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-17 00:06:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 12:49:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 04:39:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 09:35:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 00:55:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-12 01:56:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-09 01:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-06 02:10:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-04 21:26:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-29 00:04:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-26 00:51:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-23 00:06:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-20 02:24:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-17 00:55:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-14 00:10:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-11 00:45:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-08 00:19:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-05 00:52:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-01 23:56:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-29 01:00:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-26 00:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-23 00:44:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 23:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 21:44:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 19:51:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 17:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 16:01:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 14:02:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 12:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 10:14:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 08:24:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 06:31:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 04:38:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 02:34:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-17 22:09:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-07 21:38:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-04 20:50:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-01 22:11:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-29 20:49:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-26 21:49:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-23 21:06:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-20 21:41:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-17 20:54:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-14 21:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-11 20:48:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-08 21:41:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 20:55:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 14:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 07:26:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 01:27:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-01 22:19:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-26 23:16:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-23 22:32:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-20 22:59:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-17 22:13:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-14 23:11:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-11 22:21:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-08 22:50:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-05 22:25:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-02 23:03:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-30 22:09:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-29 19:19:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-24 22:21:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 22:54:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 17:03:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-18 17:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 17:33:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 11:02:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-11 21:07:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-08 21:55:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-05 21:02:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-02 21:53:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-30 21:14:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-27 21:46:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-24 20:59:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-21 22:01:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-18 21:06:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-15 21:41:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-12 21:15:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-09 22:36:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-06 21:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-03 21:52:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-30 20:59:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-27 21:53:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-24 21:25:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 21:36:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 15:16:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-18 15:56:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-15 15:31:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-12 16:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-09 17:02:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-06 18:17:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-20 23:39:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-18 22:35:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-08 00:12:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-05 00:41:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-01 23:54:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-29 01:10:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-26 00:54:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-23 00:42:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-20 00:16:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-17 00:39:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-13 23:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-11 01:00:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-07 23:55:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-05 00:50:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-02 00:13:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-30 00:43:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-27 00:02:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-24 00:51:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-20 23:52:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-18 00:48:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 23:48:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 19:34:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 14:52:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 12:21:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 09:07:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-10 16:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-07 15:01:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-04 16:35:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-31 09:33:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-28 12:22:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-25 09:51:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-22 09:58:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-17 13:54:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-14 14:33:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-11 13:16:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-08 15:15:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-05 13:29:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-02 14:31:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-29 14:02:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-26 13:52:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-24 18:03:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-20 11:07:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-17 11:47:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-14 11:19:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-11 11:45:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-08 10:54:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-05 11:53:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-02 10:48:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-30 11:46:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-27 11:12:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-24 11:42:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-21 11:41:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-18 12:34:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-15 11:55:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-12 10:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-09 11:53:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-08 10:54:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-07 08:13:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-06 00:38:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-04 23:27:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-02 01:42:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-29 00:14:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-26 01:43:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-23 00:59:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-20 00:07:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-17 00:48:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-14 00:20:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-11 00:57:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-07 20:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-04 18:23:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-01 20:05:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-29 19:22:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-27 03:09:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 17:56:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 05:41:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-22 02:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-21 08:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 14:08:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 01:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-19 12:23:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-18 12:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-17 20:04:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-14 21:51:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-11 21:02:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-08 21:37:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-05 20:47:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-02 21:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-28 21:02:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-25 21:36:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-22 21:10:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-19 21:40:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-16 21:01:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-13 21:44:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-10 20:53:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-07 21:24:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-04 20:40:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-01 21:47:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 19:37:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 03:10:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-28 03:40:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-27 08:11:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-26 15:41:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-25 23:48:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 23:22:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 03:04:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-23 10:42:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-22 16:16:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-21 15:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 20:27:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 05:13:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-19 13:05:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-18 13:06:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 16:34:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 00:43:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-16 09:14:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-13 01:25:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-10 07:39:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-07 00:41:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-04 00:02:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-01 00:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-28 23:55:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-26 00:48:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-22 23:59:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-20 00:42:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-16 23:59:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-14 00:46:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-10 23:47:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-08 01:13:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-05 00:45:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-01 23:52:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-29 01:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-25 23:51:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-23 00:47:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-20 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-17 00:36:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-13 23:55:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-11 00:55:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-07 23:50:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-05 19:50:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-02 00:06:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-30 01:23:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-26 23:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-24 01:20:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-20 23:50:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-18 00:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-15 00:08:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-12 00:39:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-08 23:53:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-06 01:17:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-02 23:50:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-30 01:05:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 23:46:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 05:10:10 InternetArchiveBot }}
}} болон [[Python]] зэрэг хэл дээр R хэлний объект уруу шууд хандаж ажиллах код бичдэг.&lt;ref name=&quot;SASvsR&quot;&gt;{{cite web|url=https://intellipaat.com/blog/choosing-between-sas-r-and-python-for-big-data-solution/|title=Choosing between SAS, R and Python for Big Data Solution - Intellipaat Blog|first=|last=Intellipaat|work=intellipaat.com|accessdate=2 December 2016}}&lt;/ref&gt; Статистик тооцооллын бусад хэлнүүдээс ялгарах гол давуу тал бол R хэлний [[Объект хандалтат програмчлал|объект-хандалтат]] чанар бөгөөд энэ нь S хэлнээс түүнд дамжсэн билээ. R хэлний бас нэг онцлог lexical scoping зарчмыг хэрэгжүүлсэн явдал юм.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Jackman|first=Simon|title=R For the Political Methodologist|journal=The Political Methodologist|volume=11|issue=1|pages=20–22|date=Spring 2003|publisher=Political Methodology Section, [[American Political Science Association]]|url=http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|format=PDF|accessdate=2006-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060721143309/http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|archivedate=2006-07-21}}&lt;/ref&gt;

Түүний өөр нэг давуу тал бол математикийн тэмдэгт агуулсан, хэвлэлийн шаардлагад нийцэх график диаграм байгуулдаг явдал юм. Мөн нэмэлт багцуудын тусламжтай динамик болон интерактив график диаграм ч байгуулах боломжтой.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|title=CRAN Task View: Graphic Displays &amp; Dynamic Graphics &amp; Graphic Devices &amp; Visualization|publisher=The Comprehensive R Archive Network|accessdate=2011-08-01|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926233106/https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

R програм өөрийн баримт бичиг боловсруулалтын [[LaTeX]] төст Rd гэх форматтай.&lt;ref name=&quot;R_Rd&quot;&gt;{{cite web|title=Rd format|url=http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|website=hep.by|accessdate=9 February 2016|archive-date=13 Есдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913185536/http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Програмчлалын зүгээс онцлох зүйлс ==
R нь шууд хөрвүүлэгдэн ажилладаг хэл бөгөөд хэрэглэгчид түүнийг командын мөрний хөрвүүлэгчээр дамжуулж ашигладаг. Хэрэв хэрэглэгч R хэлний командын мөрөнд &lt;code&gt;2+2&lt;/code&gt; гэж бичээд enter дарвал компьютер доор үзүүлсэн шиг 4 гэсэн хариу өгнө:&lt;source lang=&quot;rout&quot;&gt;
&gt; 2+2
[1] 4
&lt;/source&gt;R програм энэ тооцоог тус бүр нэг элементтэй хоёр векторын нийлбэр гэж ойлгох тул үр дүн нь нэг элементтэй вектор байна. &lt;code&gt;[1]&lt;/code&gt; угтвар векторын эхний элемент хэвлэгдсэнийг илтгэнэ (энэ нь тооцооны үр дүн олон мөр дамнан хэвлэгдэх үед илүү ашиг тустай байдаг).

APL , MATLAB зэрэгтэй адил R хэл матриц дээрх арифметик үйлдлүүдийг дэмждэг. R-ын [[Өгөгдлийн бүтэц|өгөгдлийн бүтцэд]] вектор, матриц, массив, датафрейм (өгөгдлийн сангийн хүснэгттэй төстэй), лист зэрэг багтдаг.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Dalgaard|first=Peter|title=Introductory Statistics with R|year=2002|publisher=Springer-Verlag|location=New York, Berlin, Heidelberg|isbn=0387954759|pages=10–18, 34}}&lt;/ref&gt; Эдгээр объектуудаас гадна регрессийн загвар, хугацаан цуваа болон гео-орон зайн координат зэрэг өөр бусад төрлийн объектууд байдаг. Мөн хэрэглэгч өөрөө шинээр объектын класс тодорхойлж ашиглах боломжтой. Скаляр төрлийн өгөгдлийн хувьд энэ нь бие даасан өгөгдлийн бүтэц болдоггүй.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ihaka|first=Ross|last2=Gentlman|first2=Robert|date=Sep 1996|title=R: A Language for Data Analysis and Graphics|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/R-paper.pdf|journal=Journal of Computational and Graphical Statistics|publisher=American Statistical Association|volume=5|issue=3|pages=299–314|doi=10.2307/1390807|accessdate=2014-05-12}}&lt;/ref&gt; Үүний оронд скаляр утгыг нэг урттай вектор гэж үздэг.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://adv-r.had.co.nz/Data-structures.html|title=Data structures · Advanced R.|website=adv-r.had.co.nz|access-date=2016-09-26}}&lt;/ref&gt;

R нь зарим функцийн хувьд функц бүхий [[процедур хандалтат програмчлал]] болон ерөнхий функц бүхий [[объект хандалтат програмчлал]]&lt;nowiki/&gt;ын аль алийг дэмждэг. Ерөнхий функц нь түүний аргументаар дамжин ирсэн объектын классаас хамааран ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл ерөнхий функц объектын классыг ялгаад улмаар харгалзах функц уруу замчилж өгдөг. Жишээлбэл &lt;code&gt;print&lt;/code&gt; нэртэй ерөнхий функц ашиглан бараг бүх төрлийн объектын утгыг хэвлэх тушаалыг  &lt;code&gt;print(objectname)&lt;/code&gt;  хэлбэрээр өгч болдог.&lt;ref name=&quot;help_print&quot;&gt;{{cite web|last1=R Core Team|title=Print Values|url=https://stat.ethz.ch/R-manual/R-devel/library/base/html/print.html|website=R Documentation|publisher=R Foundation for Statistical Computing|accessdate=30 May 2016}}&lt;/ref&gt;

== Багц ==
R програмын боломж бололцоог хэрэглэгчдийн үүсгэсэн ''багц'' нэмж суулгах замаар жишээлбэл мэргэжлийн статистикийн арга техник, график төхөөрөмж (тухайлбал ggplot2 багц, зохиогч нь Hadley Wickham), импорт/экспортын боломжууд, тайлан гаргах хэрэгсэл (knitr, Sweave) гэх мэтээр өргөтгөх боломжтой. Тэдгээр багцууд голдуу R заримдаа [[Java]], [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээр бичигдсэн байдаг.{{citation needed|date=January 2016}}

R програмын суулгацад агуулагдах үндсэн багцуудаас гадна Comprehensive R Archive Network (CRAN),&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/|title=The Comprehensive R Archive Network|publisher=}}&lt;/ref&gt; Bioconductor, Omegahat,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.omegahat.net/|title=Omegahat.net|publisher=Omegahat.net|date=|accessdate=2016-09-09}}&lt;/ref&gt; GitHub болон бусад агуулахуудад (2017 оны 4 сарын байдлаар) 10500 нэмэлт багц байна.{{refn| packages available from repositories
* {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}}
* {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi =  10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}}
* {{Cite web|url = http://www.rdocumentation.org/|title = &lt;nowiki&gt;Search all R packages and function manuals | Rdocumentation&lt;/nowiki&gt;|date = 2014-06-16|accessdate = 2014-06-16|website = Rdocumentation|publisher = }}
}}

== Гол үе шатууд ==
R програмын өөрчлөлтийн түүхчилсэн жагсаалт CRAN дээр хадгалагдаж байдаг.&lt;ref name=&quot;RNews&quot;&gt;Changes in versions 3.0.0 onward:
&lt;/ref&gt; Тэдгээрээс заримыг онцлон дор жагсаав.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Release
! Date
! Description
|-
! 0.16
|
|This is the last [[Alpha test|alpha]] version developed primarily by Ihaka and Gentleman. Much of the basic functionality from the &quot;White Book&quot; (see [[S (programming language)#History|S history]]) was implemented. The mailing lists commenced on April 1, 1997.
|-
! 0.49
| style=&quot;white-space:nowrap;&quot;|1997-04-23
| This is the oldest [[Source code|source]] release which is currently available on CRAN.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/src/base/R-0/|title=Index of /src/base/R-0|publisher=}}&lt;/ref&gt; CRAN is started on this date, with 3 mirrors that initially hosted 12 packages.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/1997/000001.html|title=ANNOUNCE:  CRAN|publisher=}}&lt;/ref&gt; Alpha versions of R for Microsoft Windows and the [[classic Mac OS]] are made available shortly after this version.{{citation needed|reason=the CRAN announcement does not specifically mention Windows or Mac OS|date=October 2015}}
|-
! 0.60
| 1997-12-05
| R becomes an official part of the [[GNU Project]]. The code is hosted and maintained on [[Concurrent Versions System|CVS]].
|-
! 0.65.1
| style=&quot;white-space:nowrap;&quot;|1999-10-07
| First versions of update.packages and install.packages functions for downloading and installing packages from CRAN.&lt;ref&gt;https://cran.r-project.org/src/base/NEWS.0&lt;/ref&gt;
|-
! 1.0
| 2000-02-29
| Considered by its developers stable enough for production use.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/2000/000127.html|title=R-1.0.0 is released|author=Peter Dalgaard|accessdate=2009-06-06}}&lt;/ref&gt;
|-
! 1.4
| 2001-12-19
| S4 methods are introduced and the first version for [[macOS|Mac OS X]] is made available soon after.
|-
! 2.0
| 2004-10-04
| Introduced [[lazy loading]], which enables fast loading of data with minimal expense of system memory.
|-
! 2.1
| 2005-04-18
| Support for [[UTF-8]] encoding, and the beginnings of [[internationalization and localization]] for different languages.
|-
! 2.11
| 2010-04-22
| Support for Windows 64 bit systems.
|-
! 2.13
| 2011-04-14
| Adding a new compiler function that allows speeding up functions by converting them to byte-code.
|-
! 2.14
| 2011-10-31
| Added mandatory namespaces for packages. Added a new parallel package.
|-
! 2.15
| 2012-03-30
| New load balancing functions. Improved serialization speed for long vectors.
|-
! 3.0
| 2013-04-03
| Support for numeric index values 2&lt;sup&gt;31&lt;/sup&gt; and larger on 64 bit systems.
|}

== Интерфейсүүд ==
Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг R хэлний график интерфэйс бүхий хөгжүүлэлтийн цогц орчин бол RStudio юм. Үүнтэй ижил төстэй интерфэйс гэвэл R Tools for Visual Studio програмыг нэрлэж болно.

R хэлэнд зориулагдсан интерфейст мөн Crackle GUI, R Commander, RKWard багтана.

Өргөн хэрэглэгддэг зарим редактор R хэлийг дэмждэг. Тухайлбал Eclipse,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.walware.de/goto/statet|title=StatET for R|author=Unknown|access-date=2017-05-18|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926134541/http://www.walware.de/goto/statet|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
Emacs,
Кейт,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|title=Syntax Highlighting|publisher=Kate Development Team|accessdate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707062903/http://www.kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|archivedate=2008-07-07|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
LyX.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wiki.lyx.org/LyX/LyxWithRThroughSweave|title=LyX with R through Sweave|author=Paul E. Johnson and Gregor Gorjanc|accessdate=2017-04-04}}&lt;/ref&gt;
Notepad++,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sourceforge.net/projects/npptor/|title=NppToR: R in Notepad++|publisher=sourceforge.net|accessdate=2013-09-18|date=8 May 2013}}&lt;/ref&gt;
WinEdt,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/packages/RWinEdt/index.html|title=RWinEdt: R Interface to 'WinEdt'|author=Uwe Ligges|accessdate=2017-04-04}}&lt;/ref&gt;
Tinn-Р.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|title=Tinn-R|accessdate=2017-04-04|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713103753/http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

R хэлийг [[Python]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rpy.sourceforge.net|title=A simple and efficient access to R from Python|accessdate=18 September 2013|date=21 October 2012|first=Laurent|last=Gautier}}&lt;/ref&gt; Perl,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://metacpan.org/module/Statistics::R|title=Statistics::R - Perl interface with the R statistical program - metacpan.org|author=Florent Angly|publisher=}}&lt;/ref&gt; Ruby,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://github.com/alexgutteridge/rsruby|title=GitHub - alexgutteridge/rsruby: Ruby - R bridge.|author=alexgutteridge|work=GitHub}}&lt;/ref&gt; F#&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bluemountaincapital.github.io/FSharpRProvider/|title=F# R Type Provider|author=BlueMountain Capital|publisher=}}&lt;/ref&gt; , Julia&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://github.com/JuliaInterop/RCall.jl}}&lt;/ref&gt; зэрэг хэд хэдэн скрипт хэлнээс хандаж ашиглах боломжтой байдаг.

== useR! хурал ==
R хэрэглэгчдийн албан ёсны жил тутмын цугларалт бол  &quot;[https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html useR!]&quot; юм.&lt;ref name=&quot;user&quot;&gt;&quot;useR!&quot;&lt;/ref&gt;

Үүний анхны арга хэмжээ [https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/ useR! 2004] 2004 оны тав дугаар сард Австри улсын [[Вена]] хотноо зохион байгуулагдсан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|title=useR! 2004 - The R User Conference|accessdate=2013-09-18|date=27 May 2004|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Уг арга хэмжээ 2005 онд өнжсөнөөс хойш жил бүр Европ болон Хойд Америкт ээлжлэн зохион байгуулагдаж байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.r-project.org/conferences.html|title=R-related Conferences|author=R Project|date=9 August 2013|accessdate=2013-09-18|archive-date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Дараагийн хурлуудыг дор жагсаав:
* [https://www.r-project.org/conferences/useR-2006/ useR! 2006, Vienna, Austria]
* [https://web.archive.org/web/20161031082351/http://user2007.org/ useR! 2007, Ames, Iowa, USA]
* [https://web.archive.org/web/20170603005926/http://www.statistik.uni-dortmund.de/useR-2008/ useR! 2008, Dortmund, Germany]
* [https://web.archive.org/web/20161206224014/http://math.agrocampus-ouest.fr/infoglueDeliverLive/evenements/useR2009 useR! 2009, Rennes, France]
* [https://www.r-project.org/conferences/useR-2010/ useR! 2010, Gaithersburg, Maryland, USA]
* [https://web.archive.org/web/20170421113054/http://web.warwick.ac.uk/statsdept/useR-2011/ useR! 2011, Coventry, United Kingdom]
* [https://web.archive.org/web/20161103201807/http://biostat.mc.vanderbilt.edu/wiki/Main/UseR-2012 useR! 2012, Nashville, Tennessee, USA]
* [https://web.archive.org/web/20161103062642/http://www.edii.uclm.es/~useR-2013// useR! 2013, Albacete, Spain]
* [https://web.archive.org/web/20190107054408/http://user2014.stat.ucla.edu/ useR! 2014, Los Angeles, California, USA]
* [http://user2015.math.aau.dk// useR! 2015, Aalborg, Denmark]
*[https://user2016.r-project.org// useR! 2016, Stanford, California, USA]
* [http://user2017.brussels/ useR! 2017, Brussels, Belgium]
*[https://user2018.r-project.org/ useR! 2018, Brisbane, Australia]
*[https://web.archive.org/web/20191202142748/http://www.user2019.fr/ useR! 2019, Toulouse, France]
*[https://user2020.r-project.org/ useR! 2020, St. Louis, Missouri, USA]

== R сэтгүүл ==
''R сэтгүүл'' нь R төслийн нээлттэй хандалттай, хөндлөнгийн хяналттай сэтгүүл юм. Энд R програмын хэрэглээ болон хөгжүүлэлт тухайлбал R хэлний багц, програмчлалын зөвлөмж, мэдээ зэрэг зүйлс хэвлэгддэг.

== SAS, SPSS болон Stata програмуудтай харьцуулахад ==
R програмыг SAS, SPSS, Stata зэрэг өргөн тархсан статистикийн програмуудтай нарийвчлан харьцуулах нь зүйтэй.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.burns-stat.com/pages/Tutor/R_relative_statpack.pdf|title= Comparison of R to SAS, Stata and SPSS|first=Patrick|last=Burns|date=27 February 2007|accessdate=2013-09-18}}&lt;/ref&gt; R нь статистикийн програмуудын харьцуулалт дээр статистикийн шилдэг програмуудтай хамт тэргүүн эгнээнд жагсдаг.

''New York Times'' сонины 2009 оны 1 дүгээр сарын дугаарт өгөгдөл шинжээчдийн дунд R програм хүлээн зөвшөөрөгдөхийн зэрэгцээ SAS зэрэг арилжааны чанартай статистикийн програмын зах зээлд болзошгүй аюул учруулж буй талаар нийтлэл хэвлэгдсэн байдаг.{{refn | R as competition for commercial statistical packages
* {{cite news| url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=Data Analysts Are Mesmerized by the Power of Program R: [Business/Financial Desk] | date=2009-01-07}}
* {{cite news| url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/01/08/r-you-ready-for-r/ | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=R You Ready for R? | date=2009-01-08}}
}}

== Жишээ ==

=== Бичигдэх хэлбэр ===
Дараах жишээнд уг [[Синтакс|хэлний бичигдэх хэлбэр]] болон командын мөрнөөс ажиллах байдлыг харууллаа.{{citation needed|date=January 2016}}

R хэлэнд утга оноох оператор болох = тэмдэгтийн оронд &lt;- хоёр тэмдэгтээс тогтох сумыг өргөн хэрэглэдэг.&lt;ref&gt;{{cite web|author=R Development Core Team|title=Assignments with the = Operator|url=https://developer.r-project.org/equalAssign.html|accessdate=14 June 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;source lang=&quot;rout&quot;&gt;
&gt; x &lt;- c(1,2,3,4,5,6)   # Create ordered collection (vector)
&gt; y &lt;- x^2              # Square the elements of x
&gt; print(y)              # print (vector) y
[1]  1  4  9 16 25 36
&gt; mean(y)               # Calculate average (arithmetic mean) of (vector) y; result is scalar
[1] 15.16667
&gt; var(y)                # Calculate sample variance
[1] 178.9667
&gt; lm_1 &lt;- lm(y ~ x)     # Fit a linear regression model &quot;y = f(x)&quot; or &quot;y = B0 + (B1 * x)&quot;
                        # store the results as lm_1
&gt; print(lm_1)           # Print the model from the (linear model object) lm_1

Call:
lm(formula = y ~ x)

Coefficients:
(Intercept)            x
     -9.333        7.000

&gt; summary(lm_1)          # Compute and print statistics for the fit
                         # of the (linear model object) lm_1

Call:
lm(formula = y ~ x)

Residuals:
1       2       3       4       5       6
3.3333 -0.6667 -2.6667 -2.6667 -0.6667  3.3333

Coefficients:
            Estimate Std. Error t value Pr(&gt;|t|)
(Intercept)  -9.3333     2.8441  -3.282 0.030453 *
x             7.0000     0.7303   9.585 0.000662 ***
---
Signif. codes:  0 ‘***’ 0.001 ‘**’ 0.01 ‘*’ 0.05 ‘.’ 0.1 ‘ ’ 1

Residual standard error: 3.055 on 4 degrees of freedom
Multiple R-squared: 0.9583,	Adjusted R-squared: 0.9478
F-statistic: 91.88 on 1 and 4 DF,  p-value: 0.000662

&gt; par(mfrow=c(2, 2))     # Request 2x2 plot layout
&gt; plot(lm_1)             # Diagnostic plot of regression model
&lt;/source&gt;[[Файл:Plots_from_lm_example.svg]]

=== Функцийн бүтэц ===
Хэрэглэгчийн функц зохиоход хялбар байдал нь R хэлний нэг давуу тал юм. Функцийн бие доторх объект функцийн дотоод хувьсагч болохын зэрэгцээ функцийн буцаах утга өгөгдлийн аль ч төрөл хэлбэрт байж болдог.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.statmethods.net/management/userfunctions.html|title=Quick-R: User-Defined Functions|first=Robert|last=Kabacoff|year=2012|accessdate=2013-10-28|website=statmethods.net}}&lt;/ref&gt; Функцийн бүтцийг харуулсан жишээг дор өгөв:&lt;source lang=&quot;r&quot;&gt;
functionname &lt;- function(arg1, arg2, ... ){ # функцийн нэр болон аргументуудыг зарлаж байна
  statements                                # тушаалууд
  return(object)                            # object объектыг функцийн утга болгон буцааж байна
}

sumofsquares &lt;- function(x){ # хэрэглэгчийн үүсгэсэн функц
  return(sum(x^2))           # x векторын элементүүдийн квадратуудын нийлбэрийг буцааж байна
}
&lt;/source&gt;&lt;source lang=&quot;rout&quot;&gt;

&gt; sumofsquares(1:3)
[1] 14
&lt;/source&gt;

=== Mandelbrot олонлог ===
R хэл дээрх дараах богинохон код ''c'' комплекс тогтмолын янз бүрийн утганд харгалзах ''z'' = ''z''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; + ''c'' тэгшитгэлийн эхний 20 итерацаар Mandelbrot олонлогийг дүрслэн үзүүлнэ. Мөн энэ жишээ дараах зүйлсийг харуулна:
* энд caTools багцын хэрэглээ
* [[комплекс тоо]]&lt;nowiki/&gt;н дээрх үйлдэл
* тоон элементүүдээс тогтох олон хэмжээст массивын хэрэглээ (&lt;code&gt;C&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;Z&lt;/code&gt; , &lt;code&gt;X&lt;/code&gt;).&lt;source lang=&quot;r&quot;&gt;
install.packages(&quot;caTools&quot;)  # багц суулгах тушаал
library(caTools)             # write.gif функц ашиглахаар харгалзах багцыг дуудаж байна
jet.colors &lt;- colorRampPalette(c(&quot;#00007F&quot;, &quot;blue&quot;, &quot;#007FFF&quot;, &quot;cyan&quot;, &quot;#7FFF7F&quot;,
                                 &quot;yellow&quot;, &quot;#FF7F00&quot;, &quot;red&quot;, &quot;#7F0000&quot;))
dx &lt;- 400                    # урт
dy &lt;- 400                    # өргөн
C &lt;- complex( real=rep(seq(-2.2, 1.0, length.out=dx), each=dy ),
              imag=rep(seq(-1.2, 1.2, length.out=dy), dx ) )
C &lt;- matrix(C,dy,dx)         # комплекс тоонуудыг матриц хэлбэрт шилжүүлэх
Z &lt;- 0                       # Z хувьсагчид 0 утга оноох
X &lt;- array(0, c(dy,dx,20))   # гаралтанд ашиглах 3 хэмжээст массивыг үүсгэж байна
for (k in 1:20) {            # 20 итерац бүхий давталт
  Z &lt;- Z^2+C                 # итерац
  X[,,k] &lt;- exp(-abs(Z))     # үр дүнг хадгалах
}
write.gif(X, &quot;Mandelbrot.gif&quot;, col=jet.colors, delay=900)
&lt;/source&gt;[[Файл:Mandelbrot_Creation_Animation.gif|400x400px]]

== Санал болгох бусад мэдээлэл ==

* [[wikisource:en:Comparison of numerical analysis software|Comparison of numerical analysis software]]
* [[wikisource:en:Comparison of statistical packages|Comparison of statistical packages]]
* [[wikisource:en:List of numerical analysis software|List of numerical analysis software]]
* [[wikisource:en:List of statistical packages|List of statistical packages]]
* [[wikisource:en:Programming with Big Data in R|Programming with Big Data in R]] (pbdR)&lt;ref&gt;{{cite web|author=Ostrouchov, G., Chen, W.-C., Schmidt, D., Patel, P.|title=Programming with Big Data in R|year=2012|url=http://r-pbd.org/}}&lt;/ref&gt;
* [[wikisource:en:Rmetrics|Rmetrics]]

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|GNU R|R}}
* [https://www.r-project.org/ R төслийн албан ёсны веб сайт]
* [https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-release/R-intro.html An Introduction to R]
* [https://www.r-project.org/doc/bib/R-books.html R books], has extensive list (with brief comments) of R-related books
* [http://www.r-bloggers.com/ R-bloggers], a daily news site about R, with 10,000+ articles, tutorials and case-studies, contributed by over 450 R bloggers.
* [https://web.archive.org/web/20121206104812/http://rgm3.lab.nig.ac.jp/RGM/ The R Graphical Manual], a collection of R graphics from all R packages, and an index to all functions in all R packages
* [http://rseek.org R seek], a custom frontend to Google search engine, to assist in finding results related to the R language
* [https://web.archive.org/web/20061004131509/http://addictedtor.free.fr/graphiques/index.php R Graph Gallery]

== Ашигласан материал ==
{{Reflist|3}}

[[Ангилал:Статистикийн программчлалын хэл]]
[[Ангилал:Чөлөөт статистикийн программ хангамж]]
[[Ангилал:Чөлөөт тоон программ хангамж]]
[[Ангилал:GNU багц]]</text>
      <sha1>8seejnu4075dcreppt1b52deam6o107</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улс орнуудын нэрийн утга учир</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66614</id>
    <revision>
      <id>854594</id>
      <parentid>854502</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T22:04:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>854594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134185" sha1="7taepyciwch4f0hmzlhmqgq6w0lqnjr" xml:space="preserve">Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно.

==А==

=== {{AUS}} ===
Эртний Ромын &quot;Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг&quot; номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр &quot;Өмнөдийн газар нутаг&quot; гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан &lt;ref&gt;[[Purchas, Samuel]]. &quot;[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]&quot;, in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.&lt;/ref&gt; бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.&lt;ref name=&quot;Flind&quot;&gt;Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.&lt;/ref&gt; Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ &quot;Австрали&quot; гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.&lt;ref&gt;Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.&lt;/ref&gt; Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад &quot;Австрали&quot; хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}&lt;/ref&gt;   

=== {{AUT}} ===
Герман хэлний &quot;Өстеррайх&quot; гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан &quot;Австри&quot; гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь &quot;Дорнын газар нутаг&quot; гэсэн утга бүхий Герман үг юм.&lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]&quot;.&lt;/ref&gt;  Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд &quot;Дорны эзэнт гүрэн&quot; гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. 

=== {{AZE}} ===
Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн &quot;Азербайжан&quot; буюу &quot;Атропатуудын газар нутаг&quot; гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр &quot;Галнаас аврагдагсад&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг.&lt;ref&gt;{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border.&quot; from Kroll, S.E. &quot;Media Atropatene&quot;. 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.&lt;/ref&gt; Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. &quot;Галнаас аврагдагсад&quot; гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж &quot;Атропат&quot; буюу &quot;Галнаас чөлөөлөгсөд&quot; гэх нэр үүссэн домогтой.&lt;ref&gt;[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.&lt;/ref&gt; ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),&lt;ref&gt;[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&amp;pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. &amp; F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.&lt;/ref&gt; 
::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор &quot;Закавказе&quot; гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. 

=== {{ALB}} ===
&quot;Албани&quot; гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь &quot;Альба&quot; буюу Латин хэлний &quot;цагаан&quot; гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний &quot;альб&quot; буюу &quot;толгод&quot; гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай &quot;Албаничуудын газар нутаг&quot; гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.&lt;ref name=&quot;OEtDalb&quot;&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&amp;searchmode=none Albania]&quot;.&lt;/ref&gt; Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.&lt;ref name=&quot;MAhist&quot;&gt;[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.&lt;/ref&gt; Анна Комненагын &quot;Алексиад&quot; зохиолд &quot;Албанон&quot; эсвэл &quot;Арбанон&quot; гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.&lt;ref&gt;Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.&lt;/ref&gt;  Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед &quot;Альбани&quot; гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий.   
::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа &quot;Шкипери&quot; хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр &quot;шкип&quot; гэдэг нь &quot;Бүгдийг ойлгож ухаарах&quot; гэсэн утга агуулдаг.&lt;ref&gt;Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}&lt;/ref&gt; Сүүлийн үед &quot;Шкипонье&quot; буюу &quot;Бүргэд&quot; гэсэн утгатай буюу &quot;Бүргэдүүдийн газар нутаг&quot; гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ.

=== {{ALG}} ===
Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр &quot;Чезайр&quot; буюу &quot;арлууд&quot; гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд &quot;Альжер&quot;, Каталон хэлэнд &quot;Алджер&quot; гэж нэвтрэн орсон байдаг.&lt;ref name=&quot;leschi&quot;&gt;[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in &quot;[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]&quot;. {{fr icon}}&lt;/ref&gt; Анх &quot;Алжир&quot; гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар &quot;Жазаир Бани Мазганна&quot; буюу Мазганнагын үр садын арлууд&quot; гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр &quot;Сарны туяа&quot; гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.&lt;ref&gt;Yver., G. &quot;[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&amp;pg=PA257 Alger]&quot;. ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.&lt;/ref&gt; 2011}}


=== {{USA}} ===
Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах &quot;Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт&quot; анхлан дурдсанаар &quot;Америкийн нэгдсэн улс&quot; гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд &quot;Америкийн нэгдсэн улс&quot;, олон нийт, ард нийтийн дунд &quot;Нэгдсэн улс&quot; гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. &quot;Америк&quot; гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг &quot;Америка&quot; гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг.

=== {{ANG}} ===
Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.&lt;ref&gt;Heywood, Linda M. &amp; Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&amp;pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.&lt;/ref&gt; Угтаа &quot;Ндонгочуудын газар нутаг&quot; гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр &quot;Нгола а килуанже&quot; буюу &quot;төмрийн дархадын ахлагч&quot; гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.&lt;ref&gt;Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&amp;pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Collins, Robert O. &amp; Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&amp;pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.&lt;/ref&gt;

=== {{AND}} ===
Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын &quot;Марка Хиспаника&quot; номонд дурдсанаар &quot;Ад-Дарра&quot; буюу &quot;Ой мод&quot; гэх Араб үгнээс &lt;ref&gt;{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast &amp; Co|location=New York, USA}}&lt;/ref&gt; эсвэл Наварро-Арагон хэлний &quot;Андурриал&quot; буюу &quot;Бэлчирийн нутаг&quot; гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.&lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra].&quot; Accessed 16 September 2011.&lt;/ref&gt; 

=== {{ATG}} ===
Антигуа: Испани хэлний &quot;Антежо&quot; &lt;ref name=&quot;HistAnti&quot;&gt;Oliver, Vere Langford.&lt;!--sic--&gt; [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.&lt;/ref&gt; буюу &quot;Эртний&quot; гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб &quot;Санта Мариа ла Антигуа&quot; хэмээн ашигласан байдаг.&lt;ref&gt;Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. &quot;{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}.&quot; Accessed 23 September 2011&lt;/ref&gt;  
:'''Барбуда''' Испаний хэлний &quot;Барбодо&quot; буюу &quot;Сахалтай&quot; гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг.

=== {{UAE}} ===
Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. 

=== {{ARG}} ===
Испани хэлний &quot;Аргенто&quot; буюу &quot;Мөнгөлөг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата &quot;Мөнгөн гол&quot; гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо &quot;Ла Аргентина&quot; буюу &quot;Мөнгөн уст нутаг&quot; хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.&lt;ref name=&quot;BritRdlP&quot;&gt;{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}&lt;/ref&gt; 

=== {{ARM}} ===
Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд &quot;Арменой&quot; гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. &quot;Арменой&quot; эсвэл &quot;Армина&quot; гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр &quot;Ар&quot; буюу &quot;Байгуулсан, үүссэн&quot; гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод &quot;ар&quot; гэх үгнээс үүссэн &quot;Арарат, Арян, Арта&quot; зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.&lt;ref&gt;[[Gamkrelidze, Tamaz]] &amp; [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. &quot;The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages&quot;.{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mallory, James P. &quot;Kuro-Araxes Culture&quot;. ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.&lt;/ref&gt;  

=== {{AFG}} === 
16-р зуунд бүтээгдсэн &quot;Бабурнама&quot; сударт Афгени буюу &quot;Афганичуудын газар нутаг&quot; гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&amp;ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}&lt;/ref&gt;  Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд &quot;Афгани&quot; гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд &quot;Афгани&quot; нь &quot;байрлах, байрших&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд &quot;Афгани&quot; гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA18#v=onepage&amp;q&amp;f=false|accessdate=2010-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;khyber&quot;&gt;Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in &quot;{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}&quot; ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.&lt;/ref&gt;  1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх &quot;Афганистан&quot; гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ.

==Б==

=== {{BHS}} ===
Испани хэлээр &quot;бүү де лас Бахамас&quot; буюу &quot;Гүехэн тэнгис&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.&lt;ref name=&quot;DicCarib&quot;&gt;Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&amp;pg=PA70&amp;lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.&lt;/ref&gt; Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref&gt;Anonymous. &quot;{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&amp;group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}.&quot; c. 1523. Retrieved 24 September 2011.&lt;/ref&gt;  Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед &quot;Гранд Бахама&quot; номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр &quot;Ба Ха Ма&quot; буюу &quot;Дундадын дээр орших газар нутаг&quot; гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ.

=== {{NEP}} ===
Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар &quot;нипалаяа&quot; буюу &quot;Уулын бэлд орших нутаг&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна &quot;Непа&quot; буюу &quot;Сүм дуганы нутаг&quot; гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний &quot;Нямбал&quot; буюу &quot;Ариун нутаг&quot; гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ.

=== {{BAN}} === 
Бенгал хэлний &quot;Бенгал улс&quot; гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр &quot;Бангла&quot; гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд &quot;Деш&quot; гэдэг нь &quot;улс, орон&quot; гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.&lt;ref&gt;M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.&lt;/ref&gt;  

=== {{BRB}} === 
Португаль хэлний &quot;Барбадас&quot; буюу &quot;Сахалтнууд&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.&lt;ref name=&quot;OxJurn&quot;&gt;Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. &quot;[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&amp;pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]&quot;. Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.&lt;/ref&gt;  Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.&lt;ref&gt;Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&amp;l=en&amp;ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}&lt;/ref&gt;  

=== {{BHR}} ===
Араб хэлний &quot;Аль Бахрайн&quot; буюу &quot;Хоёр тэнгис&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр &quot;Бахри&quot; гэдэг нь &quot;Холбоо тэнгис&quot; гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. 

=== {{BLR}} ===
Орос хэлний &quot;Бела&quot; буюу &quot;цагаан&quot;, &quot;рус&quot; буюу Орос гэх утгатай үгсээс &quot;Цагаан орос&quot; буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан &quot;Беларус&quot; улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм.

=== {{BEL}} ===
Бельги гэх үг нь &quot;Белгик Гаул&quot; үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, &quot;Бельгийн газар нутаг&quot; гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход &quot;Бельгийн нэгдсэн улс&quot; гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний &quot;белг&quot;, Прото-Индо-Европ хэлний &quot;бхелгх&quot; буюу &quot;догшин&quot; гэсэн утгатай илэрхийлдэг.&lt;ref&gt;Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell &amp; Brewer, 1997.&lt;/ref&gt; Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр &quot;гэрэлтсэн&quot; гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.&lt;ref&gt;Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}&lt;/ref&gt;

=== {{BLZ}} === 
Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид &quot;Белизе&quot; нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний &quot;Вализе&quot;, &quot;Бализе&quot; гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.&lt;ref name=&quot;brit1893&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&amp;pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}&lt;/ref&gt; Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. &quot;Белиз&quot; гэдэг нь Маяа хэлээр &quot;шавартай ус&quot; гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.&lt;ref&gt;Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&amp;pg=PA24&amp;lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.&lt;/ref&gt; Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний &quot;Бализ&quot; буюу &quot;Гэрэл цацарсан&quot; гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна.

=== {{BEN}} ===  
Тус улсын нэр Нигер хэлээр &quot;Бениний бэлчир дэх газар нутаг&quot; гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний &quot;Убину&quot;, Ёруба омгийнхний &quot;Ибину&quot; буюу &quot;Хавчиг гэр&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний &quot;бини&quot; буюу &quot;үр сад&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. 

=== {{BUL}} === 
Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний &quot;булгха&quot; буюу &quot;холилдсон, &quot;булгак&quot; буюу &quot;хувьсгал&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.&lt;ref&gt;Bowersock, Glen W. &amp; al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&amp;pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.&lt;/ref&gt;  Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний &quot;булгарах&quot; буюу &quot;салж, хагацах&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм.

=== {{BOL}} ===
Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг &quot;Боливарын газар нутаг&quot; хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.&lt;ref&gt;''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cob&quot;&gt;Maria Luise Wagner. &quot;Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz&quot;. In Hudson &amp; Hanratty.&lt;/ref&gt; Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн &quot;Болибар&quot; тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&amp;Itemid=478&amp;lang=eu&amp;testua=ziortza&amp;view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}&lt;/ref&gt; 

=== {{BIH}} ===  
:Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. &quot;Босна&quot; гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр &quot;бос&quot;, &quot;богх&quot; буюу &quot;урсаж буй их усан&quot; гэсэн утгатай.&lt;ref name=&quot;Imamovic&quot;&gt;Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1&lt;/ref&gt;
:Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр &quot;герцог&quot; буюу &quot;гүн, ван&quot; гэсэн утгатай бол &quot;овина&quot; гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр &quot;улс&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг.

=== {{BOT}} === 
Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр &quot;Цваначуудын эх орон&quot; гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр &quot;адилхан, ижил&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна &quot;эрх чөлөө&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.&lt;ref&gt;Ripley, George &amp; Dana, Charles A., Eds. &quot;[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]&quot;. ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.&lt;/ref&gt; 

=== {{BRA}} ===
Португаль хэлний &quot;пау-бразил&quot; буюу &quot;Улаан мод&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.&lt;ref name=&quot;Bueno36&quot;&gt;Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}&lt;/ref&gt;  Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм.

=== {{BRU}} ===
Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний &quot;Баруна&quot; гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр &quot;Баруна&quot; буюу &quot;Хаана байна&quot; гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд &quot;Бони&quot;  нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема &quot;Борней арал&quot; гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. &quot;Варунай&quot; буюу эртний Санскрит хэлээр &quot;далайчдын нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. 

=== {{BFA}} ===
Тус улсын Море омгийнхний хэлээр &quot;буркина&quot; гэдэг нь &quot;шударга, итгэж болох&quot; гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр &quot;фасо&quot; гэдэг нь &quot;газар нутаг, эцгийн гэр&quot; гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. 

=== {{BDI}} === 
Тус улсын голлох үндэстэн болох &quot;Рунди&quot; хэлээр &quot;Рундичуудын эх орон&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. 

=== {{BHU}} === 
Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан &quot;Зургаан аялал&quot; номондоо &quot;Боутан&quot; гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний &quot;Бота-анта&quot; буюу &quot;Төвдийн хязгаар нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;chakravarti7&quot;&gt;{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}&lt;/ref&gt;  Түүнчлэн Балба хэлээр &quot;Бодо Хатан&quot; буюу &quot;Төвдийн нутаг&quot; гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний &quot;Бу-Уттан&quot; буюу &quot;Өндөрлөг газар&quot; гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг.
::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний &quot;Аянгын лууны газар нутаг&quot; гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна.

==В== 

=== {{VAN}} === 
Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь &quot;Бидний эх орон&quot; гэх үгнээс гаралтай ажээ. 

=== {{VAT}} === 
Итали хэлний &quot;Ватикан толгодын хот&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг &quot;Ватикан&quot; гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн &quot;Ватиканиари&quot; буюу &quot;Ариун номын нутаг&quot; гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. 

=== {{VEN}} === 
Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар &quot;Венесуола&quot; буюу &quot;Бяцхан Венец&quot; гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. 

=== {{VIE}} ===
Тус улсын нэршил нь &quot;Вьет&quot; буюу &quot;Өмнөд&quot;, &quot;Нам&quot; буюу &quot;газар&quot; гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}&quot;, p. 3.&lt;/ref&gt; Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх &quot;Вьетнам&quot; гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг.

==Г==

=== {{GAB}} ===
Португаль хэлний &quot;Габао&quot; буюу &quot;Халхлагдсан&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. 

=== {{GUY}} ===
Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр &quot;Их нууруудын нутаг&quot; гэсэн утгатай. 

=== Гайти {{HAI}} ===
Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр &quot;Уулын нутаг&quot; гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой.

=== {{GMB}} === 
Мандинкан омгийн &quot;Гамбура&quot; буюу &quot;Каабу голын хаан&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн &quot;Гамби&quot; гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref&gt;Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}&lt;/ref&gt; Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний &quot;Гамбио&quot; буюу &quot;худалдаа, арилжаа&quot; гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой.

=== {{GHA}} ===
Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход &quot;Гана&quot; гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан &quot;Дайчдын хаан&quot; гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. 

=== {{GUA}} === 
Нахуати омгийнхний хэлээр &quot;Куаутемаллан&quot; буюу &quot;Ой модны нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.

=== {{GIN}} === 
Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний &quot;Гвин&quot; буюу &quot;эрэг, ирмэг&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний &quot;гинавен, агинау, агинаоу&quot; буюу &quot;хар&quot;, &quot;шатсан&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.&lt;ref name=&quot;Bovi&quot;&gt;Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.&lt;/ref&gt;

=== {{GNB}} ===
Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. 

=== {{GER}} ===    
Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний &quot;гайр&quot; буюу &quot;хөрш&quot; &lt;ref name=&quot;OEDgerm&quot;&gt;''Oxford English Dictionary''. &quot;Germany&quot;.&lt;/ref&gt;, &quot;гайрм&quot; буюу &quot;цуст тулаан&quot;, &quot;гар&quot; буюу &quot;хашхираан/жад&quot; гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм.
::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь &quot;Ард түмний нутаг&quot; гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. 

=== {{GRE}} === 
Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд &quot;Греа&quot; гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны &quot;Греа&quot; гэх үг нь &quot;хөгшин эмэгтэй&quot; гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол &quot;Керас&quot; буюу &quot;хүндэтгэл хайрлах&quot; гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. 
::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ.

=== {{GRD}} === 
Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ.

==Д==

=== {{DEN}} ===
Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний &quot;дхен&quot; буюу &quot;доор, тэгш тал&quot;, &quot;мерек&quot; буюу &quot;хил, ой мод&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч &quot;Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх&quot; номонд дурдсан нь бий.&lt;ref&gt;Thorpe, B. ''&lt;u&gt;The Life of Alfred The Great&lt;/u&gt; Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.&lt;/ref&gt;  Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. 

=== {{DMA}} === 
Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны  өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар &quot;Ням гаригийн  газар нутаг&quot; гэх утгатай &quot;Доминик&quot; гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. 

=== {{DOM}} === 
Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр &lt;ref&gt;Partido Revolucionario Dominicano. &quot;{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}&lt;/ref&gt; тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар &quot;Гэгээн Доминикийн газар нутаг&quot; гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм.

=== {{TLS}} ===
Португаль хэлний &quot;Дорнын дорно орших арал&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд &quot;Тимур&quot; гэдэг нь &quot;дорно&quot;, &quot;зүүн&quot; гэсэн утгыг агуулдаг байна.

==Е==

=== {{EGY}} === 
[[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]]

фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр &quot;Ка болон Птагын эх орон&quot; гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд &quot;Айжиптос&quot; гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд &quot;Птах&quot; гэдэг нь &quot;нээгч, илрүүлэгч&quot; гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох &quot;Страбо&quot;-д &quot;Аханоу гиптиос&quot; буюу &quot;Аахены доох нь орших нутаг&quot; гэсэн утгатай грек үг ажээ.
::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр &quot;хот&quot; гэсэн утгатай юм.

==Ж==

=== {{DJI}} ===
Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед &quot;Техути/Тот бурханы нутаг&quot; гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм.

==З==

=== {{ZAM}} === 
&quot;Замбези голын нутаг&quot; гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. 

=== {{ZIM}} === 
Шона омгийнхний хэлээр &quot;Жимба-же-мабве&quot; буюу &quot;Чулуун гэр&quot; гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ.

==И==

=== {{ISR}} ===
Израйль гэдэг нь &quot;Бурхантай хамт тулалдах&quot; гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. 

=== {{IDN}} ===
&quot;Энэтхэгийн арлууд&quot; гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн &quot;Дорнод Энэтхэг&quot; гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм.

=== {{JOR}} ===
&quot;Йордан голынхон&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний &quot;ирд&quot; буюу &quot;Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм.

=== {{IRQ}} ===
&quot;Эрак&quot; буюу &quot;Доод орших газар&quot; гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших &quot;Эрэк/Урук&quot; гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. 

=== {{IRN}} ===
&quot;Арянчуудын нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. &quot;Аря&quot; гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр &quot;угсаатан&quot;, &quot;чөлөөт&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. 

=== {{IRL}} ===
Ирландчууд өөрсдийгөө &quot;Эйре&quot; гэж нэрлэдэг бөгөөд &quot;Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. &quot;Эйре&quot; гэх үг нь Сельтик хэлний &quot;ивериу&quot; буюу &quot;үржил шим&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд &quot;Үржил шимт нутаг&quot; гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн &quot;Төмрийн нутаг&quot; гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий.

=== {{ESP}} === 
Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь &quot;И-сепаним&quot; буюу &quot;туулай&quot; гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл &quot;Туулайнуудын нутаг&quot; гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. 

=== {{ISL}} ===
Хуучин Норс хэлний &quot;исс&quot; буюу &quot;мөс&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай &quot;Мөсөн нутаг&quot; гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар &quot;Сельтикийн өв уламжлал&quot; номондоо &quot;ис-ланд&quot; буюу &quot;Исүс&quot; болон &quot;Айсис&quot; охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}&lt;/ref&gt; 

=== {{ITA}} ===
Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний &quot;италос&quot; буюу &quot;бух&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний &quot;витулус&quot; буюу &quot;тугал&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд &quot;тугал&quot; гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ.

=== {{UK}} ===
Дундад зууны Латин хэлний &quot;Британниа Майор&quot; буюу &quot;Их Британи&quot; гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. &quot;Британи&quot; гэдэг нь Уэльс хэлний &quot;Претани&quot; буюу &quot;будагдсан хүмүүс&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. 
::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. 
::'''''Албион''''' Грек хэлний &quot;Албиво&quot; буюу Латин хэлээр &quot;Альба&quot; буюу &quot;цагаан&quot; гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай.

==Й==

=== {{YEM}} ===
Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний &quot;Имн&quot; буюу &quot;өмнөд&quot; &quot;Йамин&quot; буюу &quot;баруун тал&quot; гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.&lt;ref&gt;Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the &quot;right&quot; and north on the &quot;left&quot;&lt;/ref&gt; Зарим судлаачид &quot;Юмн&quot; буюу &quot;аз жаргал&quot; гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг.

==К==

=== {{CPV}} ===
Португаль хэлний Кабо Верде буюу &quot;Ногоон хошуу&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. 

=== Казахстан {{KAZ}} ===
Амальгам хэлээр &quot;Казахуудын өлгий нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. &quot;казак&quot; гэдэг нь &quot;нүүдэлчин&quot;, &quot;чөлөөт&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд &quot;стан&quot; гэдэг нь персээр &quot;нутаг&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. 

=== {{CAM}} === 
Санскрит хэлний &quot;камания бхожа&quot; буюу &quot;Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.&lt;ref&gt;Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975&lt;/ref&gt; Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..&lt;ref&gt;Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 &amp; 155. {{fr icon}}&lt;/ref&gt; Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' (&quot;weak&quot;) or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' (&quot;the least&quot;)&lt;ref&gt;Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.&lt;/ref&gt; Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний &quot;Камбаужия&quot; буюу &quot;үлбэгэр&quot;, Авестан хэлний &quot;Камбишта&quot; буюу &quot;өчүүхэн&quot; гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. 

=== {{CMR}} ===
Герман хэлний &quot;Камерун&quot;, Франц хэлний &quot;Камероун&quot; буюу &quot;сам хорхой&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу &quot;сам хорхой&quot; ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.&lt;ref name=&quot;MLW&quot;&gt;{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&amp;id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&amp;id=73 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

=== {{CAN}} ===
Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний &quot;Канада&quot; буюу &quot;Тосгон&quot; гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд &quot;ака&quot;, Португальчууд &quot;ка-нада&quot; гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь &quot;юу ч алга&quot; гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. 

=== {{QAT}} ===
Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт &quot;Катари&quot; гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд &quot;Каттер&quot; буюу &quot;зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин&quot; гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. 

=== {{KEN}} ===
Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр &quot;Кере Ниага&quot; буюу &quot;Цагаан хайрхан&quot; гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний &quot;Кирима Нгай&quot; буюу &quot;Бурхадын орших хайрхан&quot; гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. 

=== {{CYP}} ===
Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний &quot;зэс&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.&lt;ref&gt;Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge &amp; Sons (London), 1878.&lt;/ref&gt; Шумерийн &quot;Кубар&quot; буюу &quot;хүрэл&quot; гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн &quot;кипариссос&quot; буюу &quot;агар задан мод&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}&lt;/ref&gt; эсвэл &quot;кипрос&quot; буюу &quot;улаан хүрэн&quot; гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна.  

=== Киргизстан {{KGZ}} ===
Турк хэлний &quot;кирк&quot; буюу &quot;40&quot; гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн &quot;40 овгийнхний нутаг&quot; гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна.

=== {{KIR}} ===
Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг &quot;Кирибат&quot; гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна.

=== {{COL}} ===
Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн &quot;Колумбийн газар нутаг&quot; гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre &quot;Colombia&quot;, El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  

=== {{COM}} ===
Араб хэлний &quot;Камар&quot; буюу &quot;Сар&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.

=== {{CGO}} ===
Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. &quot;Конго&quot; гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр &quot;анчид&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.&lt;ref&gt;Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}&lt;/ref&gt; Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. 

=== {{COD}} ===
Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. 

=== {{KOS}} ===
Серби хэлний &quot;Кос&quot; буюу &quot;хар шувуу&quot;, &quot;ово&quot; буюу &quot;нутаг&quot; гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.

=== {{CRC}} ===
Испани хэлний &quot;Баян эрэг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд &quot;Коста дель Оро&quot; буюу &quot;Алтан эрэг&quot; гэж уулга алдаж байсан удаатай. 

=== {{CIV}} ===
Франц хэлний &quot;Зааны ясан эрэг&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг &quot;Алтан эрэг&quot;, &quot;Боолын эрэг&quot; гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. 

=== {{CUB}} ===
Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний &quot;кубао&quot; буюу &quot;үржил шимт нутаг&quot; &lt;ref&gt;Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', &quot;{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}&quot;.{{Unreliable source?|date=September 2009}}&lt;/ref&gt;  &quot;коабана&quot; буюу &quot;сайхан нутаг&quot; &lt;ref&gt;[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}&quot;.{{Unreliable source?|date=June 2009}}&lt;/ref&gt; гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн &quot;Куба&quot; гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. &lt;ref&gt;Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&amp;nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.&lt;/ref&gt; 

=== {{KUW}} ===
Араб хэлний &quot;кут&quot;, &quot;коут&quot; буюу &quot;усны ойролцоо барьсан цайз&quot; гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. 

==Л==

=== {{LAO}} ===
Энэтхэг хэлний &quot;лава&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний &quot;Лан Шанг&quot; буюу &quot;сая, сая зааны өлгий нутаг&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. 

=== {{LVA}} ===
Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр &quot;Лиет&quot; буюу &quot;нэгдсэн, бэхжих&quot; гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. 

=== {{LSO}} ===
Сесото омгийнхний хэлээр &quot;Басоточуудын эх орон&quot; гэсэн утгатай үг юм. &lt;ref&gt;{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=314|isbn=0-7432-7095-9}}&lt;/ref&gt; Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд &quot;восото&quot; буюу &quot;хүн төрөлхтөн&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. &lt;ref&gt;Merriam-Webster Online. &quot;[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]&quot;. Retrieved 11 May 2012.&lt;/ref&gt;

=== {{LBR}} ===
Латин хэлний &quot;Либер&quot; буюу &quot;эрх чөлөө&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна.

=== {{LIB}} ===
Араб хэлний &quot;лебнан&quot; буюу &quot;цагаан&quot;, &quot;лебнен&quot; буюу &quot;сүү&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр &quot;ливан&quot; гэдэг нь &quot;Бурханы зүрх&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон &quot;Гигламешийн судар&quot; бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. 

=== {{LBY}} ===
Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан &quot;Ливийн цөл&quot;-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр &quot;Либианс&quot; буюу &quot;цөлийн баруун тал&quot; гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. 

=== {{LTU}} ===
Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн &quot;лиети&quot; буюу &quot;нэгдсэн, бэхжих&quot; гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний &quot;а-лей-сон&quot; буюу &quot;Аяга&quot;, Тохари хэлний &quot;лиям&quot; буюу &quot;нуур&quot; эртний слав хэлний &quot;лияти&quot; буюу &quot;аадар бороо&quot; гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний &quot;лиетус&quot; буюу &quot;хур элбэгтэй нутаг&quot; гэсэн утгатай юм байна. 

=== {{LIE}} ===
Герман хэлний &quot;гялтганасан чулуу&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. 

=== {{LUX}} ===
Герман хэлний &quot;люцл&quot; буюу &quot;жижиг&quot;, &quot;бург&quot; буюу &quot;шилтгээн&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд &quot;Жижиг шилтгээн&quot; гэх утгыг илэрхийлнэ. 

==М==

=== {{MRI}} ===
Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг.

=== {{MRT}} ===
Латин хэлний &quot;Моорчуудын нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм.

=== {{MAD}} ===
Малагаси омгийнхний хэлээр &quot;Малагасичуудын эх орон&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж &quot;Мадагаскар&quot; гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. 

=== {{MKD}} ===
Грек хэлний &quot;Македовиа&quot; буюу &quot;хязгаар нутаг, дараагийн&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary&lt;/ref&gt; Түүнээс гадна Грек хэлний &quot;Македнос&quot; буюу &quot;өндөр, нарийхан&quot; гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. &lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt; 

=== {{MWI}} ===
Уугуул Малавичуудын хэлээр &quot;оргилсон их усан&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм.

=== {{MAS}} ===
Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний &quot;мала&quot; буюу &quot;уулс&quot; гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний &quot;мелаю&quot;, &quot;млаю&quot; буюу &quot;шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. 

=== {{MDV}} ===
Санскрит хэлний &quot;маладвипа&quot; буюу &quot;арлуудын цэцгэн титэм&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний &quot;мала&quot; буюу &quot;уулс&quot;, санскрит хэлний &quot;дива&quot; буюу &quot;арал&quot; гэсэн үгнээс үүдсэн &quot;Уулсын арал&quot; гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. 

=== {{MLI}} ===
Эртний Баруун Африк хэлний &quot;мали&quot; буюу &quot;усны үхэр&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. 

=== {{MLT}} ===
Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. &lt;ref name=&quot;ndmh&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
Грек хэлний &quot;мелита&quot; буюу &quot;зөгийн бал&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.&lt;ref name=&quot;ndmh&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}&lt;/ref&gt; Финикчүүдийн &quot;малет&quot; буюу &quot;диваажин&quot; гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.&lt;ref&gt;{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&amp;pg=PA11&amp;lpg=PA11&amp;dq=Maleth+Malta+haven&amp;source=web&amp;ots=PGO2OF9Y9I&amp;sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 

=== {{MAR}} ===
Эртний Бербер хэлний &quot;Мур Акуш&quot; буюу &quot;Бурхадын нутаг&quot; гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ.

=== {{MHL}} === 
Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. 

=== {{MEX}} ===
Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр &quot;нар&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан &quot;Мексихтили&quot; хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. 
Нахуати омгийн &quot;метцтий&quot; буюу &quot;сар&quot;, &quot;зиктий&quot; буюу &quot;гол&quot; гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл &quot;Мекихко&quot; гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. 

=== {{FSM}} ===
Грек хэлний &quot;микро&quot; буюу &quot;жижиг&quot;, &quot;несос&quot; буюу &quot;арал&quot; гэх үгнээс үүдсэн &quot;жижиг арлууд&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 

=== {{MDA}} ===
Эртний Готик хэлний &quot;мулда&quot; буюу &quot;шороо&quot;, &quot;шавар&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох &quot;Молдав&quot; нэр үүссэн ажээ. 

=== {{MON}} ===
Грек хэлний &quot;Ганцаар амьдрах&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. 
 
=== {{MGL}} ===
&quot;Монголчуудын нутаг&quot; гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах &quot;Мон&quot; нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн &quot;Мөнх&quot; гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ.

&lt;ref&gt;{{cite book
|author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History
| title         = Монгол улсын түүх
| trans_title   = History of Mongolia
| year          = 1999
| publisher     = Admon
| location      =
| language      = Mongolian
| isbn          =
| pages         = 67–69
| chapter       = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал
| trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols
}}&lt;/ref&gt;


Мөн монгол гэдэг нь &quot;Ба&quot; гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд &quot;Ба&quot; гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү &quot;Ба&quot; Гэдэг үгэн дээр олон тооны &quot;-ууд&quot; нөхцлийг залгаснаар &quot;Багууд&quot; буюу &quot;Бангууд&quot; гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг.

•Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий.

Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий.

Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. 

=== {{MNE}} ===
Итали хэлний Венец аялагаар &quot;Хар уул&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 
::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л &quot;Хар уул&quot; гэх утгыг илэрхийлнэ.

=== {{MOZ}} ===
Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. 

=== {{MYA}} ===
Эртний Бирм хэлний &quot;мьян&quot; буюу &quot;хурдан&quot;, &quot;мар&quot; буюу &quot;хүчтэй&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг &quot;Мьянмачууд&quot; гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.&lt;ref name=&quot;thantmyintu2001&quot;&gt;{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}&lt;/ref&gt;

==Н==

=== {{NAM}} ===
Нама хэлний &quot;Намиб&quot; буюу &quot;Юу ч үгүй газар орон&quot; гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. 

=== {{NRU}} ===
Науру омгийнхний хэлээр &quot;Анаоэро&quot; буюу &quot;Би далайн эрэг явлаа&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг &quot;Наводо&quot; эсвэл &quot;Онаверо&quot; гэж тэмдэглэж байсан гэдэг.

=== {{NIG}} ===
Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний &quot;негхиррэн&quot; буюу &quot;урсаж буй ус&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний &quot;Ни Гир&quot; буюу &quot;Гир мөрөн&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.&lt;ref&gt;{{cite book
  | title =Atlas A-Z
  | publisher =Dorling Kindersley
  | year =2004
  | location =New York City
  | page =289 }}&lt;/ref&gt;  Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний &quot;нигер&quot; буюу &quot;хар арьст&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. 

=== {{NGR}} === 
Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай  ижилхэн юм. 

=== {{NED}} ===
Голланд хэлээр &quot;Доод нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. &lt;ref&gt;see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&amp;searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used &quot;by the Austrians&quot; in contradistinction to their own  mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.&lt;/ref&gt; Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. &lt;ref name=Duke&gt;{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}&lt;/ref&gt;{{rp|37}} 
::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний &quot;холт&quot; буюу &quot;модот нутаг&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.&lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&amp;search=holland&amp;searchmode=none Holland]&quot;.&lt;/ref&gt;  

=== {{NCA}} ===
Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр &quot;никари&quot; буюу &quot;нуур&quot; гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд &quot;Никари&quot; гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа &quot;акуа&quot; буюу &quot;ус&quot; гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх &quot;Никарагуа&quot; гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм.

=== {{NOR}} === 
Хуучин Норс хэлний &quot;норорвегр&quot; буюу &quot;Умардын зам&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 
::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь &quot;Умард&quot; гэсэн утгатай үг юм.

==О==

=== {{OMA}} ===
Араб хэлний &quot;аамен&quot;, &quot;амун&quot; буюу &quot;гэрээслэгдсэн, суурьшсан&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг &quot;Омана&quot; гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref&gt;[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.&lt;/ref&gt;

=== {{RUS}} ===
Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний &quot;родс&quot; буюу &quot;завьчин&quot; гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд &quot;Росиа&quot;, Варангичууд &quot;Рус гэж тэмдэглэж байжээ.

==Ө== 

=== {{RSA}} ===
Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир &quot;Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. 
::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр &quot;Өмнөд Африк&quot; гэсэн үг юм. 
::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний &quot;Азайнейн&quot; буюу &quot;хуурай&quot; гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. 

=== {{KOR}} ===
&quot;Горео&quot; болон &quot;Гогурео&quot; улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний &quot;Гуру&quot; буюу &quot;хана хэрэмт хот&quot;, &quot;Гаури&quot; буюу &quot;төвийн&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. 
::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний &quot;Гао Ли&quot; буюу &quot;сүрлэг&quot; гэсэн үгнээс гаралтай юм. 

=== {{SSD}} ===
Судан гэдэг нь Араб хэлний &quot;судан&quot; буюу &quot;хар арьстан&quot; гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа &quot;өмнөд&quot; гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. 

==П==

=== {{PAK}} ===
Пакистан гэдэг нь Урду хэлний &quot;Паки&quot; буюу &quot;ариун&quot;, Перс хэлний &quot;стан&quot; буюу &quot;улс&quot; гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл &quot;Ариун улс&quot; гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч &quot;Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй&quot; зохиолдоо &quot;Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН&quot; болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.&lt;ref name=&quot;Now or Never&quot;&gt;{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ikram1995&quot;&gt;{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&amp;pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers &amp; Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}&lt;/ref&gt;  

=== {{PLW}} ===
Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр &quot;Айбелау&quot; буюу &quot;Шууд бус хариултууд&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.&lt;ref&gt;Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. &quot;[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]&quot;. Retrieved 22 September 2011.&lt;/ref&gt; 
::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная.  

=== {{PLE}} ===
Хебрю хэлний &quot;Филистинчүүдийн газар орон&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.&lt;ref&gt;[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&amp;allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]&lt;/ref&gt; Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ &quot;Палестина&quot; гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. 

=== {{PAN}} ===
Уугуул Куева индианчуудын хэлээр &quot;Арвин их загасны орон&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ.

=== {{PNG}} ===
Папуа гэдэг нь Малай хэлний &quot;папуах&quot; буюу &quot;үсэрхэг&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир &quot;Шинэ Гвиней&quot; гэх нэр өгсөн байна.

=== {{PAR}} ===
Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний &quot;пара&quot; буюу &quot;гол&quot;, &quot;гуай&quot; буюу &quot;титэм&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн &quot;Их уст гол&quot; гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон &quot;Паяагуачуудын нутаг&quot; гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. 

=== {{PER}} ===
Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь &quot;Биру&quot; буюу &quot;Гол&quot; гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд &quot;Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ&quot; гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон &quot;Беру&quot; гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 

=== {{POL}} ===
&quot;Польшчуудын нутаг&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний &quot;Поле&quot; буюу &quot;Нээлттэй талбай&quot; гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. 

=== {{POR}} ===
Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний &quot;порт&quot; буюу &quot;боомт&quot;, Грек хэлний &quot;каллис&quot; буюу &quot;үзэсгэлэнтэй&quot;, Латин хэлний &quot;Калере&quot; буюу &quot;халуун&quot; гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий.

==Р==

=== {{RWA}} ===
Кинярванда хэлний &quot;кванда&quot; буюу &quot;Газар нутгаа тэлсэн&quot; гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.&lt;ref&gt;Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&amp;pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.&lt;/ref&gt; Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 

=== {{ROU}} ===
Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг.

==С==

=== {{SAM}} ===
Уугуул Самоачуудын хэлний &quot;са&quot; буюу &quot;ивээгдсэн&quot;, &quot;моа&quot; буюу &quot;төв&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол &quot;Моа шувуунуудын орон&quot; гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. 

=== {{SMR}} ===
Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч &quot;Гэгээн Маринус&quot;-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. 

=== {{STP}} ===
:'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. 
:'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний &quot;Гүн, ван, хунтайж&quot; гэсэн үг юм.

=== {{KSA}} ===
Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. &quot;Сауд&quot; гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм.

=== {{SWZ}} ===
Сваци омгийнхний хэлээр &quot;Свацичуудын газар нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг &quot;Сваци&quot; гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. 

=== Сейнт Винсент ба Гренадинес ===
:'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. 
:'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ.

=== Сейнт Киттс ба Невис ===
:'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. 
:'''Невис''': Испани хэлний &quot;Цасан хатан&quot; гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ.

=== {{LCA}} ===
Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ.

=== {{SYC}} ===
Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна.
 
=== {{SEN}} ===
Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр &quot;Зенага&quot; буюу &quot;газар нутаг&quot; гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. 

=== {{SRB}} === 
Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний &quot;сиро&quot; буюу &quot;давтах&quot;, хуучин Индик хэлний &quot;сарбх&quot; буюу &quot;тулалдах&quot;, латин хэлний &quot;серо&quot; буюу &quot;бүтээн байгуулах&quot; Орос хэлний &quot;Пасерб&quot; буюу &quot;дагавар хүүхэд&quot;, Украин хэлний &quot;присербится&quot; буюу &quot;нэгдэн орох&quot; гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний &quot;уух&quot; гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.

=== {{SIN}} ===
Санскрит хэлний &quot;Симхапура&quot; буюу &quot;Арслант хот&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. 

=== {{SYR}} ===
Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний &quot;сириак&quot; буюу &quot;хүмүүс&quot; гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. 

=== {{SVK}} ===
Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь &quot;слово&quot; буюу &quot;үг&quot; гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн &quot;слава&quot; буюу &quot;суу алдар, &quot;слух&quot; буюу &quot;сонсох&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий.

=== {{SVN}} === 
Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 

=== {{SOL}} ===
Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. 

=== {{SOM}} ===
Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь &quot;сак мааль&quot; буюу &quot;үхэрчид&quot; гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. 

=== {{SDN}} ===
Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. 

=== {{SUR}} === 
Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. 

=== {{SLE}} ===
Испани хэлний &quot;Сьерра Леона&quot; буюу &quot;Арслант уул&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий.

==Т==

=== {{THA}} ===
Тай хэлээр &quot;Тай үндэстний өлгий нутаг&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. &quot;Тай&quot; үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар &quot;хүн ард&quot;, &quot;хүн төрөлхтөн&quot; гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь &quot;эрх чөлөө&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. 
::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь &quot;Тайландын язгуур угсаа&quot; гэсэн утгатай тайланд үг юм. 

=== {{TJK}} ===
&quot;Тажикуудын эх нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. &quot;Тажик&quot; гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр &quot;Тази&quot; буюу &quot;Араб&quot; гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний &quot;Таг Жиг&quot; буюу &quot;бар, ирвэс&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний &quot;стан&quot; буюу &quot;улс&quot; гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх &quot;Тажикистан&quot; гэх нэр бий болжээ. 

=== {{TAN}} ===
&quot;Танганияка болон Занзибарын газар нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо &quot;Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс &quot; гэх нэрийг авсан байна.
::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг &quot;ту танганияка&quot; буюу &quot;нэгдэн орох&quot;, &quot;ус тааралдах&quot; гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн &quot;тонга&quot; буюу &quot;арал&quot;, &quot;хика&quot; буюу &quot;хавтгай&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. 
::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний &quot;Занжибар&quot; буюу &quot;Хар эрэг&quot; гэсэн утгатай үг юм.

=== {{TOG}} ===
Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр &quot;то&quot; буюу &quot;ус&quot;, &quot;го&quot; буюу &quot;эрэг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. &lt;ref&gt;{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&amp;pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Togo1920s&quot;/&gt; Мөн Германчуудын нээсэн &quot;Тоговилль&quot; гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. 

=== {{TGA}} ===
Уугуул Самоачуудын хэлээр &quot;Өмнөд&quot;, &quot;Өмнөдийн&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 

=== {{CAF}} ===
Франц хэлний &quot;République centrafricaine&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.

=== {{TRI}} ===
Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. 
::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ &quot;Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал&quot; гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс &quot;Тринидад&quot; гэх нэршил үүссэн гэдэг. 
::'''''Тобаго''''' &quot;Тамхи&quot; буюу &quot;Тамхины орон&quot; гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ.

=== {{TUV}} ===
&quot;Найман арал&quot;, &quot;Өөр хоорондоо адилгүй найман арал&quot; гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 

=== {{TUN}} ===
Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. &quot;Таниф&quot; буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь &quot;Тинес&quot; хотын нэр болсон байна. &lt;ref&gt;{{cite book
  | last = Taylor
  | first = Isaac
  | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature
  | publisher = BiblioBazaar, LLC
  | year = 2008
  | page = 281
  | isbn = 0-559-29668-1 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;ej-brill&quot;&gt;{{cite book
  | last = Houtsma
  | first = Martijn Theodoor
  | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936
  | publisher = Brill
  | year = 1987
  | page = 838
  | isbn = 90-04-08265-4 }}&lt;/ref&gt; Мөн түүнчлэн Бербер хэлний &quot;доор орших&quot;, &quot;цогцолсон&quot; гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. &lt;ref name=&quot;peter-ross&quot;&gt;{{cite book
  | first1 = Peter M.
  | last1 = Rossi
  | first2 = Wayne Edward
  | last2 = White
  | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal
  | publisher = Pierian Press,  [[University of Michigan]]
  | year = 1980
  | page = 132 }}&lt;/ref&gt; 

=== {{TUR}} ===
Араб хэлний &quot;Тюрк&quot; буюу &quot;цогцлоон бүтээсэн&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. 

=== {{TKM}} ===
&quot;Туркменчүүдийн эх орон&quot; гэсэн утгатай үг юм. &quot;Туркмен&quot; гэдэг нь Согдиан хэлний &quot;Турк шиг харагддаг&quot;, &quot;Турктэй ижилхэн&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. &lt;ref&gt;[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''&quot;Early Türks: Essays on history and ideology&quot;'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}&lt;/ref&gt; Туркменчууд заримдаа &quot;Цэвэр Турк&quot; гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. &lt;ref&gt;''US Library of Congress Country Studies.'' &quot;[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan].&quot;&lt;/ref&gt; Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар &quot;итгэл үнэмшил, ариун шүтээн&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг.

==У== 

=== {{UGA}} ===
Свахили хэлний &quot;Буганда&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. &quot;Баганда&quot; гэдэг нь &quot;Ах дүүс&quot;, &quot;эвтэй хүмүүс&quot; гэсэн утгыг илтгэдэг байна. 

=== {{UZB}} ===
Турк хэлний &quot;уз&quot; буюу &quot;өөрийн&quot;, &quot;бек&quot; буюу &quot;эрхэм&quot;, перс хэлний стан буюу &quot;улс&quot; гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид&quot; Эрх чөлөөтэй нутаг&quot; гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. 

=== {{UKR}} ===
Украин гэдэг нь Слав хэлний &quot;Крайна&quot; буюу &quot;улс&quot;, &quot;хязгаар нутаг&quot; гэх утгатай юм. 

=== {{URY}} ===
&quot;Уругвай голын хажууд орших улс&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. &quot;Уругвай&quot; гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь &quot;уругуа&quot; буюу &quot;дун&quot;, &quot;и&quot; буюу &quot;ус&quot; гэж тайлбарласан бол зарим нь &quot;уру&quot; буюу &quot;шувууд&quot;, &quot;гуаи&quot; буюу &quot;нүүдэллэж ирдэг&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. 

==Ф==

=== {{FJI}} ===
Уугуул Фижичүүдийн хэлээр &quot;фиси&quot; буюу &quot;хараач&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. &lt;ref&gt;Thompson, Basil. &quot;{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}&quot;. ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892&lt;/ref&gt; Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь &quot;Вити Левү&quot; буюу &quot;Аугаа Вити&quot; гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': &quot;Europeans in Fiji&quot;.&lt;/ref&gt; 

=== {{FIN}} ===
Хуучин Норс хэлээр &quot;Финчүүдийн өлгий нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. &lt;ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot;/&gt; Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд &quot;Фенни&quot;, &quot;Финной&quot;, хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед &quot;Фани&quot; гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний &quot;финне&quot; буюу &quot;хэсүүлч&quot;, &quot;анчид&quot; гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг.
:'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний &quot;Суомаа&quot; буюу &quot;баянбүрд&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. &lt;ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot;/&gt; 

=== {{FRA}} === 
Эртний Франк хэлээр &quot;Франкуудын эх орон&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр &quot;франкон&quot; буюу &quot;жад&quot; гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний &quot;Франкиш&quot; буюу &quot;эрх чөлөөт&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. &lt;ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot;/&gt;

==Х==

=== {{HON}} === 
Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр &quot;далайн гүн ёроол&quot; гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий.

=== {{HRV}} ===
Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний &quot;Круаити&quot; буюу &quot;ус нэрэгчид&quot; гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол &quot;Хровати&quot; буюу &quot;жадны үзүүр бүтээгчид&quot;, &quot;храват&quot; буюу &quot;уулчид&quot; гэх үгнээс үүссэн гэжээ. 

=== {{CHN}} ===
Эртний Санскрит хэлний &quot;хина&quot;, Дундад зууны Перс хэлний &quot;хини&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. &lt;ref name=&quot;AmHerChin&quot;&gt;''The American Heritage Dictionary of the English Language''. &quot;[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]&quot;. Houghton-Mifflin (Boston), 2000.&lt;/ref&gt;  &quot;Хина&quot; гэдэг нь тусгайлсан утгагүй &quot;Чин&quot; болон &quot;Жин&quot; гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. 
::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь &quot;Дундад улс&quot; гэсэн утгатай.

==Ч==

=== {{TCD}} ===
Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь &quot;нуур&quot; гэсэн үг юм байна. 

=== {{CHL}} ===
Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро &quot;Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс&quot; гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний &quot;Чили&quot; гэх үг тус улсын нэр болсон байна. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}&lt;/ref&gt;  Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}&lt;/ref&gt; Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн &quot;чири&quot; буюу &quot;алт&quot; &lt;ref name=&quot;1911britannica&quot;&gt;&quot;CHILE.&quot; Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. (&quot;derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow&quot;)&lt;/ref&gt;, Аймара омгийн &quot;тчили&quot; буюу &quot;газрын төгсөгл&quot;, &quot;цас&quot; &lt;ref name=&quot;1911britannica&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning &quot;snow.&quot; |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }}  31 October 2009.&lt;/ref&gt;, Мапүче омгийн &quot;чийли-чийли&quot; буюу &quot;шар далавчит хар шувуу&quot; гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. &lt;ref name=&quot;hudson&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}&lt;/ref&gt; 

=== {{CZE}} ===
1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. &quot;Чета&quot; буюу &quot;цэргийн нэг хороо&quot; гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. &lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]&quot;. Retrieved 11 February 2011.&lt;/ref&gt;

==Ш==

=== {{SWE}} ===
Хуучин Норс хэлний &quot;свипиод&quot; буюу &quot;айлын ганц хүүхэд&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн &quot;Эх орны иргэн&quot; гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. 
::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. &quot;Шведийн хаант нутаг&quot; гэсэн утгатай Швед үг юм. 

=== {{CHE}} ===
Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд &quot;Швиц&quot; гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. 
::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. 

=== {{NZL}} ===
Голланд хэлний &quot;Нова Зийландиа&quot; буюу &quot;Шинэ тэнгисийн нутаг&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. 

=== {{LKA}} ===
Санскрит хэлний &quot;Шри&quot; буюу &quot;ариун&quot;, &quot;Ланка&quot; буюу &quot;арал&quot; гэсэн үгнээс бүтсэн &quot;Ариун Арал&quot; гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг.

==Э==

=== {{GNQ}} ===
Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин &quot;Гвиней&quot; гэдэг нь Бербер хэлний &quot;гинавен&quot;, &quot;агинау&quot;, &quot;агинаоу&quot; буюу &quot;түлэгдсэн&quot;, &quot;хар арьстан&quot; гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.&lt;ref name=&quot;Bovi&quot;&gt;Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.&lt;/ref&gt;  

=== {{ECU}} ===
Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар &quot;Экуадор&quot; гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. 

=== {{SLV}} ===
Испани хэлний &quot;Сальвадор&quot; буюу &quot;Авран нигүүлсэгч&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад &quot;Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх&quot; гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}&lt;/ref&gt; 

=== {{IND}} === 
Хуучин Перс хэлний &quot;Хинду&quot; үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний &quot;Индус голынхон&quot; гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч &quot;Индус&quot; гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр &quot;Синду&quot; гэж нэрлэдэг юм. 
::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. 

=== {{ERI}} ===
Эртний Грек хэлний &quot;Эритра Талассиа&quot; буюу &quot;Улаан тэнгис&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн &quot;Эритрум&quot; гэх болсоноор орчин үеийн &quot;Эритри&quot; гэх нэршил бий болсон байна. 

=== {{EST}} ===
Латин хэлний &quot;Аестигийн газар нутаг&quot; гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний &quot;аустам, Прото-Индо-Европ хэлний &quot;аус&quot; буюу &quot;зүүн&quot;, &quot;өрнө&quot; гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. 

=== {{ETH}} ===
Латин хэлний &quot;Аетопиа&quot; буюу &quot;Харуудын өлгий нутаг&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд &quot;Алтиопс&quot; буюу &quot;Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг&quot; гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү &quot;Итиоппс&quot;-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.&lt;ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot;/&gt;

==Я==

=== {{JPN}} ===
Шанхай хятад хэлний &quot;Жеппун&quot; буюу &quot;Наран мандах нутаг&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. 
::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний &quot;Онёоми&quot; гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь &quot;ажиллах&quot;, &quot;хийх&quot; гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. 

=== {{JAM}} ===
Тайно/Аравак хэлний &quot;Замайка&quot;, &quot;Хамайка&quot; буюу &quot;Ус болон моддын нутаг&quot; гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд &quot;Рашаан булагын эх орон&quot; ч гэж тайлбарлах нь бий.

== Мөн үзэх ==
{{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}}
* [[Дэлхийн улс орны нэрс]]

==Эшлэл==
&lt;references /&gt;

[[Ангилал:Хороним|!Улсууд]]
[[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]]</text>
      <sha1>7taepyciwch4f0hmzlhmqgq6w0lqnjr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854617</id>
      <parentid>854594</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T02:56:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>854617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134366" sha1="87vagxh0qg70feb3vnfi7wq5da6wmva" xml:space="preserve">Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно.

==А==

=== {{AUS}} ===
Эртний Ромын &quot;Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг&quot; номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр &quot;Өмнөдийн газар нутаг&quot; гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан &lt;ref&gt;[[Purchas, Samuel]]. &quot;[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]&quot;, in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.&lt;/ref&gt; бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.&lt;ref name=&quot;Flind&quot;&gt;Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.&lt;/ref&gt; Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ &quot;Австрали&quot; гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.&lt;ref&gt;Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.&lt;/ref&gt; Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад &quot;Австрали&quot; хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}&lt;/ref&gt;   

=== {{AUT}} ===
Герман хэлний &quot;Өстеррайх&quot; гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан &quot;Австри&quot; гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь &quot;Дорнын газар нутаг&quot; гэсэн утга бүхий Герман үг юм.&lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]&quot;.&lt;/ref&gt;  Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд &quot;Дорны эзэнт гүрэн&quot; гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. 

=== {{AZE}} ===
Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн &quot;Азербайжан&quot; буюу &quot;Атропатуудын газар нутаг&quot; гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр &quot;Галнаас аврагдагсад&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг.&lt;ref&gt;{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border.&quot; from Kroll, S.E. &quot;Media Atropatene&quot;. 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.&lt;/ref&gt; Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. &quot;Галнаас аврагдагсад&quot; гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж &quot;Атропат&quot; буюу &quot;Галнаас чөлөөлөгсөд&quot; гэх нэр үүссэн домогтой.&lt;ref&gt;[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.&lt;/ref&gt; ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),&lt;ref&gt;[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&amp;pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. &amp; F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.&lt;/ref&gt; 
::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор &quot;Закавказе&quot; гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. 

=== {{ALB}} ===
&quot;Албани&quot; гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь &quot;Альба&quot; буюу Латин хэлний &quot;цагаан&quot; гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний &quot;альб&quot; буюу &quot;толгод&quot; гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай &quot;Албаничуудын газар нутаг&quot; гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.&lt;ref name=&quot;OEtDalb&quot;&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&amp;searchmode=none Albania]&quot;.&lt;/ref&gt; Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.&lt;ref name=&quot;MAhist&quot;&gt;[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.&lt;/ref&gt; Анна Комненагын &quot;Алексиад&quot; зохиолд &quot;Албанон&quot; эсвэл &quot;Арбанон&quot; гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.&lt;ref&gt;Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.&lt;/ref&gt;  Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед &quot;Альбани&quot; гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий.   
::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа &quot;Шкипери&quot; хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр &quot;шкип&quot; гэдэг нь &quot;Бүгдийг ойлгож ухаарах&quot; гэсэн утга агуулдаг.&lt;ref&gt;Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}&lt;/ref&gt; Сүүлийн үед &quot;Шкипонье&quot; буюу &quot;Бүргэд&quot; гэсэн утгатай буюу &quot;Бүргэдүүдийн газар нутаг&quot; гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ.

=== {{ALG}} ===
Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр &quot;Чезайр&quot; буюу &quot;арлууд&quot; гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд &quot;Альжер&quot;, Каталон хэлэнд &quot;Алджер&quot; гэж нэвтрэн орсон байдаг.&lt;ref name=&quot;leschi&quot;&gt;[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in &quot;[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]&quot;. {{fr icon}}&lt;/ref&gt; Анх &quot;Алжир&quot; гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар &quot;Жазаир Бани Мазганна&quot; буюу Мазганнагын үр садын арлууд&quot; гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр &quot;Сарны туяа&quot; гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.&lt;ref&gt;Yver., G. &quot;[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&amp;pg=PA257 Alger]&quot;. ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.&lt;/ref&gt; 2011}}


=== {{USA}} ===
Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах &quot;Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт&quot; анхлан дурдсанаар &quot;Америкийн нэгдсэн улс&quot; гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд &quot;Америкийн нэгдсэн улс&quot;, олон нийт, ард нийтийн дунд &quot;Нэгдсэн улс&quot; гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. &quot;Америк&quot; гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг &quot;Америка&quot; гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг.

=== {{ANG}} ===
Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.&lt;ref&gt;Heywood, Linda M. &amp; Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&amp;pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.&lt;/ref&gt; Угтаа &quot;Ндонгочуудын газар нутаг&quot; гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр &quot;Нгола а килуанже&quot; буюу &quot;төмрийн дархадын ахлагч&quot; гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.&lt;ref&gt;Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&amp;pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Collins, Robert O. &amp; Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&amp;pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.&lt;/ref&gt;

=== {{AND}} ===
Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын &quot;Марка Хиспаника&quot; номонд дурдсанаар &quot;Ад-Дарра&quot; буюу &quot;Ой мод&quot; гэх Араб үгнээс &lt;ref&gt;{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast &amp; Co|location=New York, USA}}&lt;/ref&gt; эсвэл Наварро-Арагон хэлний &quot;Андурриал&quot; буюу &quot;Бэлчирийн нутаг&quot; гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.&lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra].&quot; Accessed 16 September 2011.&lt;/ref&gt; 

=== {{ATG}} ===
Антигуа: Испани хэлний &quot;Антежо&quot; &lt;ref name=&quot;HistAnti&quot;&gt;Oliver, Vere Langford.&lt;!--sic--&gt; [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.&lt;/ref&gt; буюу &quot;Эртний&quot; гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб &quot;Санта Мариа ла Антигуа&quot; хэмээн ашигласан байдаг.&lt;ref&gt;Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. &quot;{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}.&quot; Accessed 23 September 2011&lt;/ref&gt;  
:'''Барбуда''' Испаний хэлний &quot;Барбодо&quot; буюу &quot;Сахалтай&quot; гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг.

=== {{UAE}} ===
Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. 

=== {{ARG}} ===
Испани хэлний &quot;Аргенто&quot; буюу &quot;Мөнгөлөг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата &quot;Мөнгөн гол&quot; гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо &quot;Ла Аргентина&quot; буюу &quot;Мөнгөн уст нутаг&quot; хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.&lt;ref name=&quot;BritRdlP&quot;&gt;{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}&lt;/ref&gt; 

=== {{ARM}} ===
Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд &quot;Арменой&quot; гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. &quot;Арменой&quot; эсвэл &quot;Армина&quot; гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр &quot;Ар&quot; буюу &quot;Байгуулсан, үүссэн&quot; гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод &quot;ар&quot; гэх үгнээс үүссэн &quot;Арарат, Арян, Арта&quot; зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.&lt;ref&gt;[[Gamkrelidze, Tamaz]] &amp; [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. &quot;The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages&quot;.{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mallory, James P. &quot;Kuro-Araxes Culture&quot;. ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.&lt;/ref&gt;  

=== {{AFG}} === 
16-р зуунд бүтээгдсэн &quot;Бабурнама&quot; сударт Афгени буюу &quot;Афганичуудын газар нутаг&quot; гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&amp;ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}&lt;/ref&gt;  Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд &quot;Афгани&quot; гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд &quot;Афгани&quot; нь &quot;байрлах, байрших&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд &quot;Афгани&quot; гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA18#v=onepage&amp;q&amp;f=false|accessdate=2010-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;khyber&quot;&gt;Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in &quot;{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}&quot; ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.&lt;/ref&gt;  1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх &quot;Афганистан&quot; гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ.

==Б==

=== {{BHS}} ===
Испани хэлээр &quot;бүү де лас Бахамас&quot; буюу &quot;Гүехэн тэнгис&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.&lt;ref name=&quot;DicCarib&quot;&gt;Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&amp;pg=PA70&amp;lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.&lt;/ref&gt; Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref&gt;Anonymous. &quot;{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&amp;group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}.&quot; c. 1523. Retrieved 24 September 2011.&lt;/ref&gt;  Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед &quot;Гранд Бахама&quot; номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр &quot;Ба Ха Ма&quot; буюу &quot;Дундадын дээр орших газар нутаг&quot; гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ.

=== {{NEP}} ===
Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар &quot;нипалаяа&quot; буюу &quot;Уулын бэлд орших нутаг&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна &quot;Непа&quot; буюу &quot;Сүм дуганы нутаг&quot; гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний &quot;Нямбал&quot; буюу &quot;Ариун нутаг&quot; гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ.

=== {{BAN}} === 
Бенгал хэлний &quot;Бенгал улс&quot; гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр &quot;Бангла&quot; гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд &quot;Деш&quot; гэдэг нь &quot;улс, орон&quot; гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.&lt;ref&gt;M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.&lt;/ref&gt;  

=== {{BRB}} === 
Португаль хэлний &quot;Барбадас&quot; буюу &quot;Сахалтнууд&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.&lt;ref name=&quot;OxJurn&quot;&gt;Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. &quot;[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&amp;pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]&quot;. Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.&lt;/ref&gt;  Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.&lt;ref&gt;Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&amp;l=en&amp;ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}&lt;/ref&gt;  

=== {{BHR}} ===
Араб хэлний &quot;Аль Бахрайн&quot; буюу &quot;Хоёр тэнгис&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр &quot;Бахри&quot; гэдэг нь &quot;Холбоо тэнгис&quot; гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. 

=== {{BLR}} ===
Орос хэлний &quot;Бела&quot; буюу &quot;цагаан&quot;, &quot;рус&quot; буюу Орос гэх утгатай үгсээс &quot;Цагаан орос&quot; буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан &quot;Беларус&quot; улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм.

=== {{BEL}} ===
Бельги гэх үг нь &quot;Белгик Гаул&quot; үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, &quot;Бельгийн газар нутаг&quot; гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход &quot;Бельгийн нэгдсэн улс&quot; гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний &quot;белг&quot;, Прото-Индо-Европ хэлний &quot;бхелгх&quot; буюу &quot;догшин&quot; гэсэн утгатай илэрхийлдэг.&lt;ref&gt;Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell &amp; Brewer, 1997.&lt;/ref&gt; Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр &quot;гэрэлтсэн&quot; гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.&lt;ref&gt;Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}&lt;/ref&gt;

=== {{BLZ}} === 
Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид &quot;Белизе&quot; нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний &quot;Вализе&quot;, &quot;Бализе&quot; гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.&lt;ref name=&quot;brit1893&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&amp;pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}&lt;/ref&gt; Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. &quot;Белиз&quot; гэдэг нь Маяа хэлээр &quot;шавартай ус&quot; гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.&lt;ref&gt;Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&amp;pg=PA24&amp;lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.&lt;/ref&gt; Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний &quot;Бализ&quot; буюу &quot;Гэрэл цацарсан&quot; гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна.

=== {{BEN}} ===  
Тус улсын нэр Нигер хэлээр &quot;Бениний бэлчир дэх газар нутаг&quot; гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний &quot;Убину&quot;, Ёруба омгийнхний &quot;Ибину&quot; буюу &quot;Хавчиг гэр&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний &quot;бини&quot; буюу &quot;үр сад&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. 

=== {{BUL}} === 
Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний &quot;булгха&quot; буюу &quot;холилдсон, &quot;булгак&quot; буюу &quot;хувьсгал&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.&lt;ref&gt;Bowersock, Glen W. &amp; al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&amp;pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.&lt;/ref&gt;  Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний &quot;булгарах&quot; буюу &quot;салж, хагацах&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм.

=== {{BOL}} ===
Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг &quot;Боливарын газар нутаг&quot; хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.&lt;ref&gt;''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cob&quot;&gt;Maria Luise Wagner. &quot;Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz&quot;. In Hudson &amp; Hanratty.&lt;/ref&gt; Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн &quot;Болибар&quot; тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&amp;Itemid=478&amp;lang=eu&amp;testua=ziortza&amp;view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}&lt;/ref&gt; 

=== {{BIH}} ===  
:Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. &quot;Босна&quot; гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр &quot;бос&quot;, &quot;богх&quot; буюу &quot;урсаж буй их усан&quot; гэсэн утгатай.&lt;ref name=&quot;Imamovic&quot;&gt;Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1&lt;/ref&gt;
:Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр &quot;герцог&quot; буюу &quot;гүн, ван&quot; гэсэн утгатай бол &quot;овина&quot; гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр &quot;улс&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг.

=== {{BOT}} === 
Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр &quot;Цваначуудын эх орон&quot; гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр &quot;адилхан, ижил&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна &quot;эрх чөлөө&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.&lt;ref&gt;Ripley, George &amp; Dana, Charles A., Eds. &quot;[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]&quot;. ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.&lt;/ref&gt; 

=== {{BRA}} ===
Португаль хэлний &quot;пау-бразил&quot; буюу &quot;Улаан мод&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.&lt;ref name=&quot;Bueno36&quot;&gt;Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}&lt;/ref&gt;  Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм.

=== {{BRU}} ===
Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний &quot;Баруна&quot; гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр &quot;Баруна&quot; буюу &quot;Хаана байна&quot; гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд &quot;Бони&quot;  нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема &quot;Борней арал&quot; гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. &quot;Варунай&quot; буюу эртний Санскрит хэлээр &quot;далайчдын нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. 

=== {{BFA}} ===
Тус улсын Море омгийнхний хэлээр &quot;буркина&quot; гэдэг нь &quot;шударга, итгэж болох&quot; гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр &quot;фасо&quot; гэдэг нь &quot;газар нутаг, эцгийн гэр&quot; гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. 

=== {{BDI}} === 
Тус улсын голлох үндэстэн болох &quot;Рунди&quot; хэлээр &quot;Рундичуудын эх орон&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. 

=== {{BHU}} === 
Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан &quot;Зургаан аялал&quot; номондоо &quot;Боутан&quot; гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний &quot;Бота-анта&quot; буюу &quot;Төвдийн хязгаар нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;chakravarti7&quot;&gt;{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}&lt;/ref&gt;  Түүнчлэн Балба хэлээр &quot;Бодо Хатан&quot; буюу &quot;Төвдийн нутаг&quot; гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний &quot;Бу-Уттан&quot; буюу &quot;Өндөрлөг газар&quot; гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг.
::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний &quot;Аянгын лууны газар нутаг&quot; гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна.

==В== 

=== {{VAN}} === 
Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь &quot;Бидний эх орон&quot; гэх үгнээс гаралтай ажээ. 

=== {{VAT}} === 
Итали хэлний &quot;Ватикан толгодын хот&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг &quot;Ватикан&quot; гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн &quot;Ватиканиари&quot; буюу &quot;Ариун номын нутаг&quot; гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. 

=== {{VEN}} === 
Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар &quot;Венесуола&quot; буюу &quot;Бяцхан Венец&quot; гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. 

=== {{VIE}} ===
Тус улсын нэршил нь &quot;Вьет&quot; буюу &quot;Өмнөд&quot;, &quot;Нам&quot; буюу &quot;газар&quot; гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}&quot;, p. 3.&lt;/ref&gt; Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх &quot;Вьетнам&quot; гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг.

==Г==

=== {{GAB}} ===
Португаль хэлний &quot;Габао&quot; буюу &quot;Халхлагдсан&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. 

=== {{GUY}} ===
Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр &quot;Их нууруудын нутаг&quot; гэсэн утгатай. 

=== Гайти {{HAI}} ===
Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр &quot;Уулын нутаг&quot; гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой.

=== {{GMB}} === 
Мандинкан омгийн &quot;Гамбура&quot; буюу &quot;Каабу голын хаан&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн &quot;Гамби&quot; гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref&gt;Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}&lt;/ref&gt; Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний &quot;Гамбио&quot; буюу &quot;худалдаа, арилжаа&quot; гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой.

=== {{GHA}} ===
Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход &quot;Гана&quot; гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан &quot;Дайчдын хаан&quot; гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. 

=== {{GUA}} === 
Нахуати омгийнхний хэлээр &quot;Куаутемаллан&quot; буюу &quot;Ой модны нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.

=== {{GIN}} === 
Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний &quot;Гвин&quot; буюу &quot;эрэг, ирмэг&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний &quot;гинавен, агинау, агинаоу&quot; буюу &quot;хар&quot;, &quot;шатсан&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.&lt;ref name=&quot;Bovi&quot;&gt;Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.&lt;/ref&gt;

=== {{GNB}} ===
Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. 

=== {{GER}} ===    
Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний &quot;гайр&quot; буюу &quot;хөрш&quot; &lt;ref name=&quot;OEDgerm&quot;&gt;''Oxford English Dictionary''. &quot;Germany&quot;.&lt;/ref&gt;, &quot;гайрм&quot; буюу &quot;цуст тулаан&quot;, &quot;гар&quot; буюу &quot;хашхираан/жад&quot; гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм.
::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь &quot;Ард түмний нутаг&quot; гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. 

=== {{GRE}} === 
Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд &quot;Греа&quot; гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны &quot;Греа&quot; гэх үг нь &quot;хөгшин эмэгтэй&quot; гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол &quot;Керас&quot; буюу &quot;хүндэтгэл хайрлах&quot; гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. 
::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ.

=== {{GRD}} === 
Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ.

==Д==

=== {{DEN}} ===
Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний &quot;дхен&quot; буюу &quot;доор, тэгш тал&quot;, &quot;мерек&quot; буюу &quot;хил, ой мод&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч &quot;Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх&quot; номонд дурдсан нь бий.&lt;ref&gt;Thorpe, B. ''&lt;u&gt;The Life of Alfred The Great&lt;/u&gt; Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.&lt;/ref&gt;  Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. 

=== {{DMA}} === 
Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны  өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар &quot;Ням гаригийн  газар нутаг&quot; гэх утгатай &quot;Доминик&quot; гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. 

=== {{DOM}} === 
Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр &lt;ref&gt;Partido Revolucionario Dominicano. &quot;{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}&lt;/ref&gt; тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар &quot;Гэгээн Доминикийн газар нутаг&quot; гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм.

=== {{TLS}} ===
Португаль хэлний &quot;Дорнын дорно орших арал&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд &quot;Тимур&quot; гэдэг нь &quot;дорно&quot;, &quot;зүүн&quot; гэсэн утгыг агуулдаг байна.

==Е==

=== {{EGY}} === 
[[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]]

фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр &quot;Ка болон Птагын эх орон&quot; гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд &quot;Айжиптос&quot; гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд &quot;Птах&quot; гэдэг нь &quot;нээгч, илрүүлэгч&quot; гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох &quot;Страбо&quot;-д &quot;Аханоу гиптиос&quot; буюу &quot;Аахены доох нь орших нутаг&quot; гэсэн утгатай грек үг ажээ.
::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр &quot;хот&quot; гэсэн утгатай юм.

==Ж==

=== {{DJI}} ===
Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед &quot;Техути/Тот бурханы нутаг&quot; гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм.

==З==

=== {{ZAM}} === 
&quot;Замбези голын нутаг&quot; гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. 

=== {{ZIM}} === 
Шона омгийнхний хэлээр &quot;Жимба-же-мабве&quot; буюу &quot;Чулуун гэр&quot; гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ.

==И==

=== {{ISR}} ===
Израйль гэдэг нь &quot;Бурхантай хамт тулалдах&quot; гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. 

=== {{IDN}} ===
&quot;Энэтхэгийн арлууд&quot; гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн &quot;Дорнод Энэтхэг&quot; гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм.

=== {{JOR}} ===
&quot;Йордан голынхон&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний &quot;ирд&quot; буюу &quot;Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм.

=== {{IRQ}} ===
&quot;Эрак&quot; буюу &quot;Доод орших газар&quot; гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших &quot;Эрэк/Урук&quot; гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. 

=== {{IRN}} ===
&quot;Арянчуудын нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. &quot;Аря&quot; гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр &quot;угсаатан&quot;, &quot;чөлөөт&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. 

=== {{IRL}} ===
Ирландчууд өөрсдийгөө &quot;Эйре&quot; гэж нэрлэдэг бөгөөд &quot;Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. &quot;Эйре&quot; гэх үг нь Сельтик хэлний &quot;ивериу&quot; буюу &quot;үржил шим&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд &quot;Үржил шимт нутаг&quot; гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн &quot;Төмрийн нутаг&quot; гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий.

=== {{ESP}} === 
Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь &quot;И-сепаним&quot; буюу &quot;туулай&quot; гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл &quot;Туулайнуудын нутаг&quot; гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. 

=== {{ISL}} ===
Хуучин Норс хэлний &quot;исс&quot; буюу &quot;мөс&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай &quot;Мөсөн нутаг&quot; гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар &quot;Сельтикийн өв уламжлал&quot; номондоо &quot;ис-ланд&quot; буюу &quot;Исүс&quot; болон &quot;Айсис&quot; охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}&lt;/ref&gt; 

=== {{ITA}} ===
Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний &quot;италос&quot; буюу &quot;бух&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний &quot;витулус&quot; буюу &quot;тугал&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд &quot;тугал&quot; гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ.

=== {{UK}} ===
Дундад зууны Латин хэлний &quot;Британниа Майор&quot; буюу &quot;Их Британи&quot; гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. &quot;Британи&quot; гэдэг нь Уэльс хэлний &quot;Претани&quot; буюу &quot;будагдсан хүмүүс&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. 
::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. 
::'''''Албион''''' Грек хэлний &quot;Албиво&quot; буюу Латин хэлээр &quot;Альба&quot; буюу &quot;цагаан&quot; гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай.

==Й==

=== {{YEM}} ===
Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний &quot;Имн&quot; буюу &quot;өмнөд&quot; &quot;Йамин&quot; буюу &quot;баруун тал&quot; гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.&lt;ref&gt;Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the &quot;right&quot; and north on the &quot;left&quot;&lt;/ref&gt; Зарим судлаачид &quot;Юмн&quot; буюу &quot;аз жаргал&quot; гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг.

==К==

=== {{CPV}} ===
Португаль хэлний Кабо Верде буюу &quot;Ногоон хошуу&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. 

=== Казахстан {{KAZ}} ===
Амальгам хэлээр &quot;Казахуудын өлгий нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. &quot;казак&quot; гэдэг нь &quot;нүүдэлчин&quot;, &quot;чөлөөт&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд &quot;стан&quot; гэдэг нь персээр &quot;нутаг&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. 

=== {{CAM}} === 
Санскрит хэлний &quot;камания бхожа&quot; буюу &quot;Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.&lt;ref&gt;Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975&lt;/ref&gt; Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..&lt;ref&gt;Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 &amp; 155. {{fr icon}}&lt;/ref&gt; Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' (&quot;weak&quot;) or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' (&quot;the least&quot;)&lt;ref&gt;Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.&lt;/ref&gt; Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний &quot;Камбаужия&quot; буюу &quot;үлбэгэр&quot;, Авестан хэлний &quot;Камбишта&quot; буюу &quot;өчүүхэн&quot; гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. 

=== {{CMR}} ===
Герман хэлний &quot;Камерун&quot;, Франц хэлний &quot;Камероун&quot; буюу &quot;сам хорхой&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу &quot;сам хорхой&quot; ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.&lt;ref name=&quot;MLW&quot;&gt;{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&amp;id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&amp;id=73 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

=== {{CAN}} ===
Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний &quot;Канада&quot; буюу &quot;Тосгон&quot; гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд &quot;ака&quot;, Португальчууд &quot;ка-нада&quot; гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь &quot;юу ч алга&quot; гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. 

=== {{QAT}} ===
Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт &quot;Катари&quot; гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд &quot;Каттер&quot; буюу &quot;зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин&quot; гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. 

=== {{KEN}} ===
Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр &quot;Кере Ниага&quot; буюу &quot;Цагаан хайрхан&quot; гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний &quot;Кирима Нгай&quot; буюу &quot;Бурхадын орших хайрхан&quot; гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. 

=== {{CYP}} ===
Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний &quot;зэс&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.&lt;ref&gt;Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge &amp; Sons (London), 1878.&lt;/ref&gt; Шумерийн &quot;Кубар&quot; буюу &quot;хүрэл&quot; гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн &quot;кипариссос&quot; буюу &quot;агар задан мод&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}&lt;/ref&gt; эсвэл &quot;кипрос&quot; буюу &quot;улаан хүрэн&quot; гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна.  

=== Киргизстан {{KGZ}} ===
Турк хэлний &quot;кирк&quot; буюу &quot;40&quot; гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн &quot;40 овгийнхний нутаг&quot; гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна.

=== {{KIR}} ===
Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг &quot;Кирибат&quot; гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна.

=== {{COL}} ===
Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн &quot;Колумбийн газар нутаг&quot; гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre &quot;Colombia&quot;, El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  

=== {{COM}} ===
Араб хэлний &quot;Камар&quot; буюу &quot;Сар&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.

=== {{CGO}} ===
Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. &quot;Конго&quot; гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр &quot;анчид&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.&lt;ref&gt;Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}&lt;/ref&gt; Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. 

=== {{COD}} ===
Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. 

=== {{KOS}} ===
Серби хэлний &quot;Кос&quot; буюу &quot;хар шувуу&quot;, &quot;ово&quot; буюу &quot;нутаг&quot; гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.

=== {{CRC}} ===
Испани хэлний &quot;Баян эрэг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд &quot;Коста дель Оро&quot; буюу &quot;Алтан эрэг&quot; гэж уулга алдаж байсан удаатай. 

=== {{CIV}} ===
Франц хэлний &quot;Зааны ясан эрэг&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг &quot;Алтан эрэг&quot;, &quot;Боолын эрэг&quot; гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. 

=== {{CUB}} ===
Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний &quot;кубао&quot; буюу &quot;үржил шимт нутаг&quot; &lt;ref&gt;Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', &quot;{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}&quot;.{{Unreliable source?|date=September 2009}}&lt;/ref&gt;  &quot;коабана&quot; буюу &quot;сайхан нутаг&quot; &lt;ref&gt;[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}&quot;.{{Unreliable source?|date=June 2009}}&lt;/ref&gt; гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн &quot;Куба&quot; гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. &lt;ref&gt;Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&amp;nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.&lt;/ref&gt; 

=== {{KUW}} ===
Араб хэлний &quot;кут&quot;, &quot;коут&quot; буюу &quot;усны ойролцоо барьсан цайз&quot; гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. 

==Л==

=== {{LAO}} ===
Энэтхэг хэлний &quot;лава&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний &quot;Лан Шанг&quot; буюу &quot;сая, сая зааны өлгий нутаг&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. 

=== {{LVA}} ===
Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр &quot;Лиет&quot; буюу &quot;нэгдсэн, бэхжих&quot; гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. 

=== {{LSO}} ===
Сесото омгийнхний хэлээр &quot;Басоточуудын эх орон&quot; гэсэн утгатай үг юм. &lt;ref&gt;{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=314|isbn=0-7432-7095-9}}&lt;/ref&gt; Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд &quot;восото&quot; буюу &quot;хүн төрөлхтөн&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. &lt;ref&gt;Merriam-Webster Online. &quot;[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]&quot;. Retrieved 11 May 2012.&lt;/ref&gt;

=== {{LBR}} ===
Латин хэлний &quot;Либер&quot; буюу &quot;эрх чөлөө&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна.

=== {{LIB}} ===
Араб хэлний &quot;лебнан&quot; буюу &quot;цагаан&quot;, &quot;лебнен&quot; буюу &quot;сүү&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр &quot;ливан&quot; гэдэг нь &quot;Бурханы зүрх&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон &quot;Гигламешийн судар&quot; бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. 

=== {{LBY}} ===
Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан &quot;Ливийн цөл&quot;-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр &quot;Либианс&quot; буюу &quot;цөлийн баруун тал&quot; гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. 

=== {{LTU}} ===
Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн &quot;лиети&quot; буюу &quot;нэгдсэн, бэхжих&quot; гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний &quot;а-лей-сон&quot; буюу &quot;Аяга&quot;, Тохари хэлний &quot;лиям&quot; буюу &quot;нуур&quot; эртний слав хэлний &quot;лияти&quot; буюу &quot;аадар бороо&quot; гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний &quot;лиетус&quot; буюу &quot;хур элбэгтэй нутаг&quot; гэсэн утгатай юм байна. 

=== {{LIE}} ===
Герман хэлний &quot;гялтганасан чулуу&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. 

=== {{LUX}} ===
Герман хэлний &quot;люцл&quot; буюу &quot;жижиг&quot;, &quot;бург&quot; буюу &quot;шилтгээн&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд &quot;Жижиг шилтгээн&quot; гэх утгыг илэрхийлнэ. 

==М==

=== {{MRI}} ===
Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг.

=== {{MRT}} ===
Латин хэлний &quot;Моорчуудын нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм.

=== {{MAD}} ===
Малагаси омгийнхний хэлээр &quot;Малагасичуудын эх орон&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж &quot;Мадагаскар&quot; гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. 

=== {{MKD}} ===
Грек хэлний &quot;Македовиа&quot; буюу &quot;хязгаар нутаг, дараагийн&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary&lt;/ref&gt; Түүнээс гадна Грек хэлний &quot;Македнос&quot; буюу &quot;өндөр, нарийхан&quot; гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. &lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt; 

=== {{MWI}} ===
Уугуул Малавичуудын хэлээр &quot;оргилсон их усан&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм.

=== {{MAS}} ===
Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний &quot;мала&quot; буюу &quot;уулс&quot; гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний &quot;мелаю&quot;, &quot;млаю&quot; буюу &quot;шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. 

=== {{MDV}} ===
Санскрит хэлний &quot;маладвипа&quot; буюу &quot;арлуудын цэцгэн титэм&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний &quot;мала&quot; буюу &quot;уулс&quot;, санскрит хэлний &quot;дива&quot; буюу &quot;арал&quot; гэсэн үгнээс үүдсэн &quot;Уулсын арал&quot; гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. 

=== {{MLI}} ===
Эртний Баруун Африк хэлний &quot;мали&quot; буюу &quot;усны үхэр&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. 

=== {{MLT}} ===
Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. &lt;ref name=&quot;ndmh&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
Грек хэлний &quot;мелита&quot; буюу &quot;зөгийн бал&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.&lt;ref name=&quot;ndmh&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}&lt;/ref&gt; Финикчүүдийн &quot;малет&quot; буюу &quot;диваажин&quot; гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.&lt;ref&gt;{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&amp;pg=PA11&amp;lpg=PA11&amp;dq=Maleth+Malta+haven&amp;source=web&amp;ots=PGO2OF9Y9I&amp;sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 

=== {{MAR}} ===
Эртний Бербер хэлний &quot;Мур Акуш&quot; буюу &quot;Бурхадын нутаг&quot; гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ.

=== {{MHL}} === 
Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. 

=== {{MEX}} ===
Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр &quot;нар&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан &quot;Мексихтили&quot; хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. 
Нахуати омгийн &quot;метцтий&quot; буюу &quot;сар&quot;, &quot;зиктий&quot; буюу &quot;гол&quot; гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл &quot;Мекихко&quot; гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. 

=== {{FSM}} ===
Грек хэлний &quot;микро&quot; буюу &quot;жижиг&quot;, &quot;несос&quot; буюу &quot;арал&quot; гэх үгнээс үүдсэн &quot;жижиг арлууд&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 

=== {{MDA}} ===
Эртний Готик хэлний &quot;мулда&quot; буюу &quot;шороо&quot;, &quot;шавар&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох &quot;Молдав&quot; нэр үүссэн ажээ. 

=== {{MON}} ===
Грек хэлний &quot;Ганцаар амьдрах&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. 
 
=== {{MGL}} ===
&quot;Монголчуудын нутаг&quot; гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах &quot;Мон&quot; нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн &quot;Мөнх&quot; гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ.

&lt;ref&gt;{{cite book
|author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History
| title         = Монгол улсын түүх
| trans_title   = History of Mongolia
| year          = 1999
| publisher     = Admon
| location      =
| language      = Mongolian
| isbn          =
| pages         = 67–69
| chapter       = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал
| trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols
}}&lt;/ref&gt;


Мөн монгол гэдэг нь &quot;Ба&quot; гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд &quot;Ба&quot; гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү &quot;Ба&quot; Гэдэг үгэн дээр олон тооны &quot;-ууд&quot; нөхцлийг залгаснаар &quot;Багууд&quot; буюу &quot;Бангууд&quot; гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг.

•Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий.

Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий.

Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. 

=== {{MNE}} ===
Итали хэлний Венец аялагаар &quot;Хар уул&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 
::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л &quot;Хар уул&quot; гэх утгыг илэрхийлнэ.

=== {{MOZ}} ===
Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. 

=== {{MYA}} ===
Эртний Бирм хэлний &quot;мьян&quot; буюу &quot;хурдан&quot;, &quot;мар&quot; буюу &quot;хүчтэй&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг &quot;Мьянмачууд&quot; гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.&lt;ref name=&quot;thantmyintu2001&quot;&gt;{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}&lt;/ref&gt;

==Н==

=== {{NAM}} ===
Нама хэлний &quot;Намиб&quot; буюу &quot;Юу ч үгүй газар орон&quot; гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. 

=== {{NRU}} ===
Науру омгийнхний хэлээр &quot;Анаоэро&quot; буюу &quot;Би далайн эрэг явлаа&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг &quot;Наводо&quot; эсвэл &quot;Онаверо&quot; гэж тэмдэглэж байсан гэдэг.

=== {{NIG}} ===
Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний &quot;негхиррэн&quot; буюу &quot;урсаж буй ус&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний &quot;Ни Гир&quot; буюу &quot;Гир мөрөн&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.&lt;ref&gt;{{cite book
  | title =Atlas A-Z
  | publisher =Dorling Kindersley
  | year =2004
  | location =New York City
  | page =289 }}&lt;/ref&gt;  Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний &quot;нигер&quot; буюу &quot;хар арьст&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. 

=== {{NGR}} === 
Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай  ижилхэн юм. 

=== {{NED}} ===
Голланд хэлээр &quot;Доод нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. &lt;ref&gt;see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&amp;searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used &quot;by the Austrians&quot; in contradistinction to their own  mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.&lt;/ref&gt; Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. &lt;ref name=Duke&gt;{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}&lt;/ref&gt;{{rp|37}} 
::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний &quot;холт&quot; буюу &quot;модот нутаг&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.&lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&amp;search=holland&amp;searchmode=none Holland]&quot;.&lt;/ref&gt;  

=== {{NCA}} ===
Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр &quot;никари&quot; буюу &quot;нуур&quot; гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд &quot;Никари&quot; гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа &quot;акуа&quot; буюу &quot;ус&quot; гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх &quot;Никарагуа&quot; гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм.

=== {{NOR}} === 
Хуучин Норс хэлний &quot;норорвегр&quot; буюу &quot;Умардын зам&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 
::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь &quot;Умард&quot; гэсэн утгатай үг юм.

==О==

=== {{OMA}} ===
Араб хэлний &quot;аамен&quot;, &quot;амун&quot; буюу &quot;гэрээслэгдсэн, суурьшсан&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг &quot;Омана&quot; гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref&gt;[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.&lt;/ref&gt;

=== {{RUS}} ===
Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний &quot;родс&quot; буюу &quot;завьчин&quot; гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд &quot;Росиа&quot;, Варангичууд &quot;Рус гэж тэмдэглэж байжээ.

==Ө== 

=== {{RSA}} ===
Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир &quot;Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. 
::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр &quot;Өмнөд Африк&quot; гэсэн үг юм. 
::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний &quot;Азайнейн&quot; буюу &quot;хуурай&quot; гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. 

=== {{KOR}} ===
&quot;Горео&quot; болон &quot;Гогурео&quot; улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний &quot;Гуру&quot; буюу &quot;хана хэрэмт хот&quot;, &quot;Гаури&quot; буюу &quot;төвийн&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. 
::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний &quot;Гао Ли&quot; буюу &quot;сүрлэг&quot; гэсэн үгнээс гаралтай юм. 

=== {{SSD}} ===
Судан гэдэг нь Араб хэлний &quot;судан&quot; буюу &quot;хар арьстан&quot; гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа &quot;өмнөд&quot; гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. 

==П==

=== {{PAK}} ===
Пакистан гэдэг нь Урду хэлний &quot;Паки&quot; буюу &quot;ариун&quot;, Перс хэлний &quot;стан&quot; буюу &quot;улс&quot; гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл &quot;Ариун улс&quot; гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч &quot;Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй&quot; зохиолдоо &quot;Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН&quot; болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.&lt;ref name=&quot;Now or Never&quot;&gt;{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ikram1995&quot;&gt;{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&amp;pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers &amp; Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}&lt;/ref&gt;  

=== {{PLW}} ===
Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр &quot;Айбелау&quot; буюу &quot;Шууд бус хариултууд&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.&lt;ref&gt;Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. &quot;[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]&quot;. Retrieved 22 September 2011.&lt;/ref&gt; 
::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная.  

=== {{PLE}} ===
Хебрю хэлний &quot;Филистинчүүдийн газар орон&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.&lt;ref&gt;[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&amp;allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]&lt;/ref&gt; Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ &quot;Палестина&quot; гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. 

=== {{PAN}} ===
Уугуул Куева индианчуудын хэлээр &quot;Арвин их загасны орон&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ.

=== {{PNG}} ===
Папуа гэдэг нь Малай хэлний &quot;папуах&quot; буюу &quot;үсэрхэг&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир &quot;Шинэ Гвиней&quot; гэх нэр өгсөн байна.

=== {{PAR}} ===
Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний &quot;пара&quot; буюу &quot;гол&quot;, &quot;гуай&quot; буюу &quot;титэм&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн &quot;Их уст гол&quot; гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон &quot;Паяагуачуудын нутаг&quot; гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. 

=== {{PER}} ===
Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь &quot;Биру&quot; буюу &quot;Гол&quot; гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд &quot;Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ&quot; гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон &quot;Беру&quot; гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 

=== {{POL}} ===
&quot;Польшчуудын нутаг&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний &quot;Поле&quot; буюу &quot;Нээлттэй талбай&quot; гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. 

=== {{POR}} ===
Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний &quot;порт&quot; буюу &quot;боомт&quot;, Грек хэлний &quot;каллис&quot; буюу &quot;үзэсгэлэнтэй&quot;, Латин хэлний &quot;Калере&quot; буюу &quot;халуун&quot; гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий.

==Р==

=== {{RWA}} ===
Кинярванда хэлний &quot;кванда&quot; буюу &quot;Газар нутгаа тэлсэн&quot; гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.&lt;ref&gt;Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&amp;pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.&lt;/ref&gt; Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 

=== {{ROU}} ===
Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг.

==С==

=== {{SAM}} ===
Уугуул Самоачуудын хэлний &quot;са&quot; буюу &quot;ивээгдсэн&quot;, &quot;моа&quot; буюу &quot;төв&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол &quot;Моа шувуунуудын орон&quot; гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. 

=== {{SMR}} ===
Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч &quot;Гэгээн Маринус&quot;-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. 

=== {{STP}} ===
:'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. 
:'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний &quot;Гүн, ван, хунтайж&quot; гэсэн үг юм.

=== {{KSA}} ===
Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. &quot;Сауд&quot; гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм.

=== {{SWZ}} ===
Сваци омгийнхний хэлээр &quot;Свацичуудын газар нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг &quot;Сваци&quot; гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. 

=== Сейнт Винсент ба Гренадинес ===
:'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. 
:'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ.

=== Сейнт Киттс ба Невис ===
:'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. 
:'''Невис''': Испани хэлний &quot;Цасан хатан&quot; гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ.

=== {{LCA}} ===
Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ.

=== {{SYC}} ===
Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна.
 
=== {{SEN}} ===
Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр &quot;Зенага&quot; буюу &quot;газар нутаг&quot; гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. 

=== {{SRB}} === 
Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний &quot;сиро&quot; буюу &quot;давтах&quot;, хуучин Индик хэлний &quot;сарбх&quot; буюу &quot;тулалдах&quot;, латин хэлний &quot;серо&quot; буюу &quot;бүтээн байгуулах&quot; Орос хэлний &quot;Пасерб&quot; буюу &quot;дагавар хүүхэд&quot;, Украин хэлний &quot;присербится&quot; буюу &quot;нэгдэн орох&quot; гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний &quot;уух&quot; гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.

=== {{SIN}} ===
Санскрит хэлний &quot;Симхапура&quot; буюу &quot;Арслант хот&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. 

=== {{SYR}} ===
Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний &quot;сириак&quot; буюу &quot;хүмүүс&quot; гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. 

=== {{SVK}} ===
Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь &quot;слово&quot; буюу &quot;үг&quot; гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн &quot;слава&quot; буюу &quot;суу алдар, &quot;слух&quot; буюу &quot;сонсох&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий.

=== {{SVN}} === 
Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 

=== {{SOL}} ===
Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. 

=== {{SOM}} ===
Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь &quot;сак мааль&quot; буюу &quot;үхэрчид&quot; гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. 

=== {{SDN}} ===
Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. 

=== {{SUR}} === 
Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. 

=== {{SLE}} ===
Испани хэлний &quot;Сьерра Леона&quot; буюу &quot;Арслант уул&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий.

==Т==

=== {{THA}} ===
Тай хэлээр &quot;Тай үндэстний өлгий нутаг&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. &quot;Тай&quot; үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар &quot;хүн ард&quot;, &quot;хүн төрөлхтөн&quot; гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь &quot;эрх чөлөө&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. 
::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь &quot;Тайландын язгуур угсаа&quot; гэсэн утгатай тайланд үг юм. 

=== {{TJK}} ===
&quot;Тажикуудын эх нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. &quot;Тажик&quot; гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр &quot;Тази&quot; буюу &quot;Араб&quot; гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний &quot;Таг Жиг&quot; буюу &quot;бар, ирвэс&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний &quot;стан&quot; буюу &quot;улс&quot; гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх &quot;Тажикистан&quot; гэх нэр бий болжээ. 

=== {{TAN}} ===
&quot;Танганияка болон Занзибарын газар нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо &quot;Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс &quot; гэх нэрийг авсан байна.
::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг &quot;ту танганияка&quot; буюу &quot;нэгдэн орох&quot;, &quot;ус тааралдах&quot; гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн &quot;тонга&quot; буюу &quot;арал&quot;, &quot;хика&quot; буюу &quot;хавтгай&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. 
::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний &quot;Занжибар&quot; буюу &quot;Хар эрэг&quot; гэсэн утгатай үг юм.

=== {{TOG}} ===
Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр &quot;то&quot; буюу &quot;ус&quot;, &quot;го&quot; буюу &quot;эрэг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. &lt;ref&gt;{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&amp;pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Togo1920s&quot;/&gt; Мөн Германчуудын нээсэн &quot;Тоговилль&quot; гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. 

=== {{TGA}} ===
Уугуул Самоачуудын хэлээр &quot;Өмнөд&quot;, &quot;Өмнөдийн&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 

=== {{CAF}} ===
Франц хэлний &quot;République centrafricaine&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.

=== {{TRI}} ===
Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. 
::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ &quot;Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал&quot; гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс &quot;Тринидад&quot; гэх нэршил үүссэн гэдэг. 
::'''''Тобаго''''' &quot;Тамхи&quot; буюу &quot;Тамхины орон&quot; гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ.

=== {{TUV}} ===
&quot;Найман арал&quot;, &quot;Өөр хоорондоо адилгүй найман арал&quot; гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 

=== {{TUN}} ===
Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. &quot;Таниф&quot; буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь &quot;Тинес&quot; хотын нэр болсон байна. &lt;ref&gt;{{cite book
  | last = Taylor
  | first = Isaac
  | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature
  | publisher = BiblioBazaar, LLC
  | year = 2008
  | page = 281
  | isbn = 0-559-29668-1 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;ej-brill&quot;&gt;{{cite book
  | last = Houtsma
  | first = Martijn Theodoor
  | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936
  | publisher = Brill
  | year = 1987
  | page = 838
  | isbn = 90-04-08265-4 }}&lt;/ref&gt; Мөн түүнчлэн Бербер хэлний &quot;доор орших&quot;, &quot;цогцолсон&quot; гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. &lt;ref name=&quot;peter-ross&quot;&gt;{{cite book
  | first1 = Peter M.
  | last1 = Rossi
  | first2 = Wayne Edward
  | last2 = White
  | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal
  | publisher = Pierian Press,  [[University of Michigan]]
  | year = 1980
  | page = 132 }}&lt;/ref&gt; 

=== {{TUR}} ===
Араб хэлний &quot;Тюрк&quot; буюу &quot;цогцлоон бүтээсэн&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. 

=== {{TKM}} ===
&quot;Туркменчүүдийн эх орон&quot; гэсэн утгатай үг юм. &quot;Туркмен&quot; гэдэг нь Согдиан хэлний &quot;Турк шиг харагддаг&quot;, &quot;Турктэй ижилхэн&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. &lt;ref&gt;[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''&quot;Early Türks: Essays on history and ideology&quot;'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}&lt;/ref&gt; Туркменчууд заримдаа &quot;Цэвэр Турк&quot; гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. &lt;ref&gt;''US Library of Congress Country Studies.'' &quot;[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan].&quot;&lt;/ref&gt; Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар &quot;итгэл үнэмшил, ариун шүтээн&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг.

==У== 

=== {{UGA}} ===
Свахили хэлний &quot;Буганда&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. &quot;Баганда&quot; гэдэг нь &quot;Ах дүүс&quot;, &quot;эвтэй хүмүүс&quot; гэсэн утгыг илтгэдэг байна. 

=== {{UZB}} ===
Турк хэлний &quot;уз&quot; буюу &quot;өөрийн&quot;, &quot;бек&quot; буюу &quot;эрхэм&quot;, перс хэлний стан буюу &quot;улс&quot; гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид&quot; Эрх чөлөөтэй нутаг&quot; гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. 

=== {{UKR}} ===
Украин гэдэг нь Слав хэлний &quot;Крайна&quot; буюу &quot;улс&quot;, &quot;хязгаар нутаг&quot; гэх утгатай юм. 

=== {{URY}} ===
&quot;Уругвай голын хажууд орших улс&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. &quot;Уругвай&quot; гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь &quot;уругуа&quot; буюу &quot;дун&quot;, &quot;и&quot; буюу &quot;ус&quot; гэж тайлбарласан бол зарим нь &quot;уру&quot; буюу &quot;шувууд&quot;, &quot;гуаи&quot; буюу &quot;нүүдэллэж ирдэг&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. 

==Ф==

=== {{FJI}} ===
Уугуул Фижичүүдийн хэлээр &quot;фиси&quot; буюу &quot;хараач&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. &lt;ref&gt;Thompson, Basil. &quot;{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}&quot;. ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892&lt;/ref&gt; Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь &quot;Вити Левү&quot; буюу &quot;Аугаа Вити&quot; гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': &quot;Europeans in Fiji&quot;.&lt;/ref&gt; 

=== {{FIN}} ===
Хуучин Норс хэлээр &quot;Финчүүдийн өлгий нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. &lt;ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot;/&gt; Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд &quot;Фенни&quot;, &quot;Финной&quot;, хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед &quot;Фани&quot; гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний &quot;финне&quot; буюу &quot;хэсүүлч&quot;, &quot;анчид&quot; гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг.
:'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний &quot;Суомаа&quot; буюу &quot;баянбүрд&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. &lt;ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot;/&gt; 

=== {{FRA}} === 
Эртний Франк хэлээр &quot;Франкуудын эх орон&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр &quot;франкон&quot; буюу &quot;жад&quot; гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний &quot;Франкиш&quot; буюу &quot;эрх чөлөөт&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. &lt;ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot;/&gt;

==Х==

=== {{HON}} === 
Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр &quot;далайн гүн ёроол&quot; гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий.

=== {{HRV}} ===
Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний &quot;Круаити&quot; буюу &quot;ус нэрэгчид&quot; гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол &quot;Хровати&quot; буюу &quot;жадны үзүүр бүтээгчид&quot;, &quot;храват&quot; буюу &quot;уулчид&quot; гэх үгнээс үүссэн гэжээ. 

=== {{CHN}} ===
Эртний Санскрит хэлний &quot;хина&quot;, Дундад зууны Перс хэлний &quot;хини&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. &lt;ref name=&quot;AmHerChin&quot;&gt;''The American Heritage Dictionary of the English Language''. &quot;[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]&quot;. Houghton-Mifflin (Boston), 2000.&lt;/ref&gt;  &quot;Хина&quot; гэдэг нь тусгайлсан утгагүй &quot;Чин&quot; болон &quot;Жин&quot; гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. 
::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь &quot;Дундад улс&quot; гэсэн утгатай.

==Ч==

=== {{TCD}} ===
Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь &quot;нуур&quot; гэсэн үг юм байна. 

=== {{CHL}} ===
Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро &quot;Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс&quot; гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний &quot;Чили&quot; гэх үг тус улсын нэр болсон байна. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}&lt;/ref&gt;  Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}&lt;/ref&gt; Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн &quot;чири&quot; буюу &quot;алт&quot; &lt;ref name=&quot;1911britannica&quot;&gt;&quot;CHILE.&quot; Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. (&quot;derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow&quot;)&lt;/ref&gt;, Аймара омгийн &quot;тчили&quot; буюу &quot;газрын төгсөгл&quot;, &quot;цас&quot; &lt;ref name=&quot;1911britannica&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning &quot;snow.&quot; |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} {{Webarchiv|url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |wayback=20080510215421 |text=Chile (república) |archiv-bot=2026-04-24 02:56:50 InternetArchiveBot }}  31 October 2009.&lt;/ref&gt;, Мапүче омгийн &quot;чийли-чийли&quot; буюу &quot;шар далавчит хар шувуу&quot; гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. &lt;ref name=&quot;hudson&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}&lt;/ref&gt; 

=== {{CZE}} ===
1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. &quot;Чета&quot; буюу &quot;цэргийн нэг хороо&quot; гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. &lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]&quot;. Retrieved 11 February 2011.&lt;/ref&gt;

==Ш==

=== {{SWE}} ===
Хуучин Норс хэлний &quot;свипиод&quot; буюу &quot;айлын ганц хүүхэд&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн &quot;Эх орны иргэн&quot; гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. 
::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. &quot;Шведийн хаант нутаг&quot; гэсэн утгатай Швед үг юм. 

=== {{CHE}} ===
Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд &quot;Швиц&quot; гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. 
::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. 

=== {{NZL}} ===
Голланд хэлний &quot;Нова Зийландиа&quot; буюу &quot;Шинэ тэнгисийн нутаг&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. 

=== {{LKA}} ===
Санскрит хэлний &quot;Шри&quot; буюу &quot;ариун&quot;, &quot;Ланка&quot; буюу &quot;арал&quot; гэсэн үгнээс бүтсэн &quot;Ариун Арал&quot; гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг.

==Э==

=== {{GNQ}} ===
Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин &quot;Гвиней&quot; гэдэг нь Бербер хэлний &quot;гинавен&quot;, &quot;агинау&quot;, &quot;агинаоу&quot; буюу &quot;түлэгдсэн&quot;, &quot;хар арьстан&quot; гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.&lt;ref name=&quot;Bovi&quot;&gt;Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.&lt;/ref&gt;  

=== {{ECU}} ===
Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар &quot;Экуадор&quot; гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. 

=== {{SLV}} ===
Испани хэлний &quot;Сальвадор&quot; буюу &quot;Авран нигүүлсэгч&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад &quot;Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх&quot; гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}&lt;/ref&gt; 

=== {{IND}} === 
Хуучин Перс хэлний &quot;Хинду&quot; үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний &quot;Индус голынхон&quot; гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч &quot;Индус&quot; гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр &quot;Синду&quot; гэж нэрлэдэг юм. 
::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. 

=== {{ERI}} ===
Эртний Грек хэлний &quot;Эритра Талассиа&quot; буюу &quot;Улаан тэнгис&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн &quot;Эритрум&quot; гэх болсоноор орчин үеийн &quot;Эритри&quot; гэх нэршил бий болсон байна. 

=== {{EST}} ===
Латин хэлний &quot;Аестигийн газар нутаг&quot; гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний &quot;аустам, Прото-Индо-Европ хэлний &quot;аус&quot; буюу &quot;зүүн&quot;, &quot;өрнө&quot; гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. 

=== {{ETH}} ===
Латин хэлний &quot;Аетопиа&quot; буюу &quot;Харуудын өлгий нутаг&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд &quot;Алтиопс&quot; буюу &quot;Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг&quot; гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү &quot;Итиоппс&quot;-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.&lt;ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot;/&gt;

==Я==

=== {{JPN}} ===
Шанхай хятад хэлний &quot;Жеппун&quot; буюу &quot;Наран мандах нутаг&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. 
::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний &quot;Онёоми&quot; гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь &quot;ажиллах&quot;, &quot;хийх&quot; гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. 

=== {{JAM}} ===
Тайно/Аравак хэлний &quot;Замайка&quot;, &quot;Хамайка&quot; буюу &quot;Ус болон моддын нутаг&quot; гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд &quot;Рашаан булагын эх орон&quot; ч гэж тайлбарлах нь бий.

== Мөн үзэх ==
{{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}}
* [[Дэлхийн улс орны нэрс]]

==Эшлэл==
&lt;references /&gt;

[[Ангилал:Хороним|!Улсууд]]
[[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]]</text>
      <sha1>87vagxh0qg70feb3vnfi7wq5da6wmva</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1950 оны улсын наадмын бөх барилдаан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76051</id>
    <revision>
      <id>854645</id>
      <parentid>808600</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T05:41:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-25071-71</username>
        <id>104160</id>
      </contributor>
      <comment>Баян-өлгийн наадамд түрүүлээд, улсад очиж барилдаад 4 давж, 5-н даваанд Цэвээнравдан арсланд унасан 5-р отрядын байлдагч аймгийн арслан Сүрэнжээн Дамжины үндсэн нутаг Увс Тэсийг нэмэлтээр хашилтанд оруулж өглөө.</comment>
      <origin>854645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9262" sha1="07vhen6z14d9apc0te4lrzd4o2vi45z" xml:space="preserve">

==== Цол, чимэг хүртсэн бөхчүүд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!д\д
!Цол
!Овог нэр
!Харъяалал
!Шинээр хүртсэн цол
|-
!Түрүү
|Улсын аварга
|Цэдэндоржийн Чимэд-Очир
|Архангай Хайрхан
|&quot; Даян аварга &quot; цол
|-
!Үзүүр
|Улсын арслан
|[[Өлзийтийн Чүлтэмсүрэн]]
|Хөвсгөл Түнэл
|
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |Шөвгийн дөрөв
|Улсын арслан
|[[Сүнрэвийн Самданжигмэд]]
|Өвөрхангай Баянгол
|
|-
|
|Цэрэннадмидын Бадамсэрээжид
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|&quot; Улсын заан &quot; цол
|-
! rowspan=&quot;4&quot; |Шөвгийн найм
|Улсын арслан
|[[Жамсрангийн Цэвээнравдан]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|
|-
|Улсын арслан
|Гялдангийн Цоодол
|Өвөрхангай Гучин-Ус
|
|-
|Улсын начин
|Цэвээний Лхагва
|Архангай Хотонт
|
|-
|
|Дашийн Лувсан
|Архангай Батцэнгэл
|&quot; Улсын начин &quot; цол
|-
! rowspan=&quot;8&quot; |Шөвгийн арван зургаа
|Улсын арслан
|Маамын Лхагва
|Завхан Идэр
|
|-
|Улсын арслан
|Лхамжавын Балсан
|Дорнод Чойбалсан
|
|-
|Улсын начин
|Жамбалжавын Хөхөө
|Архангай Хайрхан
|
|-
|
|Жанчивын Найдандорж
|Архангай Өлзийт
|&quot; Улсын начин &quot; цол
|-
|
|Бат-Очирын Жанчивдорж
|Булган Сайхан
|&quot; Улсын начин &quot; цол
|-
|
|Жотойн Гэлэг
|Увс Ховд
|&quot; Улсын начин &quot; цол
|-
|
|Равжаагийн Дэлэгпил
|Булган Могод
|&quot; Улсын начин &quot; цол
|-
|
|Дуламжавын Найдан
|Архангай Хашаат
|&quot; Улсын начин &quot; цол
|}

==== Барилдааны дүйз ====

===== '''''Товчилсон үгнүүдийн тайлбар''''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Товчилсон үг
!У.ав
!У.арс
!У.з
!У.н
!О
!Х
|-
!Тайлбар
|Улсын аварга
|Улсын арслан
|Улсын заан
|Улсын начин
|Давсан
|Унасан
|}

===== '''''Тавын даваа''''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |д\д
! colspan=&quot;3&quot; |Ам бөх
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |Даваа, унаа
! colspan=&quot;3&quot; |Угтуул бөх
|-
|''Цол''
|''Овог нэр''
|''Харъяалал''
|Цол
|Овог нэр
|Харъяалал
|-
!1.
|У.ав
|[[Цэдэндоржийн Чимэд-Очир]]
|Архангай Хайрхан
!О
!Х
|
|Тогоочийн Жамц
|Сэлэнгэ
|-
!2.
|У.ав
|[[Шаравын Батсуурь]]
|Говь-Алтай Жаргалан
!Х
!О
|
|Жотойн Гэлэг
|Увс Ховд
|-
!3.
|У.арс
|Маамын Лхагва
|Завхан Идэр
!О
!Х
|У.н
|Гилэгийн Дайнаа
|Завхан
|-
!4.
|У.арс
|Лхамжавын Балсан
|Дорнод Чойбалсан
!О
!Х
|
|Дамдин
|Зэвсгийн агуулахын
|-
!5.
|У.арс
|[[Өлзийтийн Чүлтэмсүрэн]]
|Хөвсгөл Түнэл
!О
!Х
|
|Зундуйн Бадарч 
|Сэлэнгэ
|-
!6.
|У.арс
|[[Жамсрангийн Цэвээнравдан]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
!О
!Х
|
|Сүрэнжээн
Дамжин
|5-р отряд
/Увс Тэс/
|-
!7.
|У.арс
|[[Дашийн Самбуу]]
|Архангай Эрдэнэмандал
!Х
!О
|
|Бат-Очирын Жанчивдорж
|Булган Сайхан
|-
!8.
|У.арс
|[[Сүнрэвийн Самданжигмэд]]
|Өвөрхангай Баянгол
!О
!Х
|
|Д.Жамц
|Хөвсгөл
|-
!9.
|У.арс
|[[Гялдангийн Цоодол]]
|Өвөрхангай Гучин-Ус
!О
!Х
|У.н
|Өлзийтийн Шаравжамц
|Хөвсгөл Түнэл
|-
!10.
|У.з
|Өлзийн Гарамдагва
|Завхан Сантмаргац
!Х
!О
|У.н
|Жамбалжавын Хөхөө
|Архангай Хайрхан
|-
!11.
|У.з
|[[Пагмын Аюуш|Пагамын Аюуш]]
|Баянхонгор Богд
!О
!Х
|
|Равжаагийн Дэлэгпил
|Булган Могод
|-
!12.
|У.з
|Санжийн Нанжаа
|Хөвсгөл Тариалан
!Х
!О
|
|Цэрэннадмидын Бадамсэрээжид
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
!13.
|У.з
|Жамцын Төмөртогтох
|Төв Батсүмбэр
!О
!Х
|
|Дашийн Лувсан
|Архангай Батцэнгэл
|-
!14.
|У.н
|Луузангийн Нямжав
|Булган Могод
!О
!Х
|
|Жанчивын Найдандорж
|Архангай Өлзийт
|-
!15.
|У.н
|Цэвээний Лхагва
|Архангай Хотонт
!О
!Х
|
|Очирын Лувсандондов
|Архангай Эрдэнэмандал 
|-
!16.
|У.н
|Гомбожавын Наваан
|Баянхонгор Галуут
!Х
!О
|
|Дуламжавын Найдан
|Архангай Хашаат
|}

===== '''''Зургаагийн даваа''''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |д\д
! colspan=&quot;3&quot; |Ам бөх
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |Даваа, унаа
! colspan=&quot;3&quot; |Угтуул бөх
|-
|''Цол''
|''Овог нэр''
|''Харъяалал''
|''Цол''
|''Овог нэр''
|''Харъяалал''
|-
!1.
|У.ав
|Цэдэндоржийн Чимэд-Очир
|Архангай Хайрхан
!О
!Х
|У.н
|Жамбалжавын Хөхөө
|Архангай Хайрхан
|-
!2.
|У.арс
|Маамын Лхагва
|Завхан Идэр
!Х
!О
|
|Дашийн Лувсан
|Архангай Батцэнгэл
|-
!3.
|У.арс
|Лхамжавын Балсан
|Дорнод Чойбалсан
!Х
!О
|У.арс
|Гялдангийн Цоодол
|Өвөрхангай Гучин-Ус
|-
!4.
|У.арс
|[[Өлзийтийн Чүлтэмсүрэн]]
|Хөвсгөл Түнэл
!О
!Х
|
|Жанчивын Найдандорж
|Архангай Өлзийт
|-
!5.
|У.арс
|[[Жамсрангийн Цэвээнравдан]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
!О
!Х
|
|Бат-Очирын Жанчивдорж
|Булган Сайхан
|-
!6.
|У.арс
|[[Сүнрэвийн Самданжигмэд]]
|Өвөрхангай Баянгол
!О
!Х
|
|Жотойн Гэлэг
|Увс Ховд
|-
!7.
|У.н
|Цэвээний Лхагва
|Архангай Хотонт
!О
!Х
|
|Равжаагийн Дэлэгпил
|Булган Могод
|-
!8.
|
|Цэрэннадмидын Бадамсэрээжид
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
!О
!Х
|
|Дуламжавын Найдан
|Архангай Хашаат
|}

===== '''''Долоогийн даваа''''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |д\д
! colspan=&quot;3&quot; |Ам бөх
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |Даваа, унаа
! colspan=&quot;3&quot; |Угтуул бөх
|-
|''Цол''
|''Овог нэр''
|''Харъяалал''
|''Цол''
|''Овог нэр''
|''Харъяалал''
|-
!1.
|У.ав
|Цэдэндоржийн Чимэд-Очир
|Архангай Хайрхан
!О
!Х
|
|Дашийн Лувсан
|Архангай Батцэнгэл
|-
!2.
|У.арс
|[[Өлзийтийн Чүлтэмсүрэн]]
|Хөвсгөл Түнэл
!О
!Х
|У.н
|Цэвээний Лхагва
|Архангай Хотонт
|-
!3.
|У.арс
|[[Жамсрангийн Цэвээнравдан]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
!Х
!О
|У.арс
|Сүнрэвийн Самданжигмэд
|Өвөрхангай Баянгол
|-
!4.
|У.арс
|Гялдангийн Цоодол
|Өвөрхангай Гучин-Ус
!Х
!О
|
|Цэрэннадмидын Бадамсэрээжид
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|}

===== '''''Наймын даваа''''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |д\д
! colspan=&quot;3&quot; |Ам бөх
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |Даваа, унаа
! colspan=&quot;3&quot; |Угтуул бөх
|-
|''Цол''
|''Овог нэр''
|''Харъяалал''
|''Цол''
|''Овог нэр''
|''Харъяалал''
|-
!1.
|У.ав
|Цэдэндоржийн Чимэд-Очир
|Архангай Хайрхан
!О
!Х
|У.арс
|Сүнрэвийн Самданжигмэд
|Өвөрхангай Баянгол
|-
!2.
|У.арс
|[[Өлзийтийн Чүлтэмсүрэн]]
|Хөвсгөл Түнэл
!О
!Х
|
|Цэрэннадмидын Бадамсэрээжид
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|}

===== '''''Есийн даваа''''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |д\д
! colspan=&quot;3&quot; |Ам бөх
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |Даваа, унаа
! colspan=&quot;3&quot; |Угтуул бөх
|-
|''Цол''
|''Овог нэр''
|''Харъяалал''
|Цол
|''Овог нэр''
|Харъяалал
|-
!1.
|У.ав
|Цэдэндоржийн Чимэд-Очир
|Архангай Хайрхан
!О
!Х
|У.арс
|Өлзийтийн Чүлтэмсүрэн
|Хөвсгөл Түнэл
|}

{{Улсын наадмын бөх барилдаан}}

[[Ангилал:Улсын наадмын барилдаан]]</text>
      <sha1>07vhen6z14d9apc0te4lrzd4o2vi45z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854646</id>
      <parentid>854645</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T05:42:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-25071-71</username>
        <id>104160</id>
      </contributor>
      <comment>Сүрэнжээн Дамжины аймгийн арслан цолыг нь орууллаа.</comment>
      <origin>854646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9267" sha1="7om47cnjprw9g2lixv0pthyzc68aoxz" xml:space="preserve">

==== Цол, чимэг хүртсэн бөхчүүд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!д\д
!Цол
!Овог нэр
!Харъяалал
!Шинээр хүртсэн цол
|-
!Түрүү
|Улсын аварга
|Цэдэндоржийн Чимэд-Очир
|Архангай Хайрхан
|&quot; Даян аварга &quot; цол
|-
!Үзүүр
|Улсын арслан
|[[Өлзийтийн Чүлтэмсүрэн]]
|Хөвсгөл Түнэл
|
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |Шөвгийн дөрөв
|Улсын арслан
|[[Сүнрэвийн Самданжигмэд]]
|Өвөрхангай Баянгол
|
|-
|
|Цэрэннадмидын Бадамсэрээжид
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|&quot; Улсын заан &quot; цол
|-
! rowspan=&quot;4&quot; |Шөвгийн найм
|Улсын арслан
|[[Жамсрангийн Цэвээнравдан]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|
|-
|Улсын арслан
|Гялдангийн Цоодол
|Өвөрхангай Гучин-Ус
|
|-
|Улсын начин
|Цэвээний Лхагва
|Архангай Хотонт
|
|-
|
|Дашийн Лувсан
|Архангай Батцэнгэл
|&quot; Улсын начин &quot; цол
|-
! rowspan=&quot;8&quot; |Шөвгийн арван зургаа
|Улсын арслан
|Маамын Лхагва
|Завхан Идэр
|
|-
|Улсын арслан
|Лхамжавын Балсан
|Дорнод Чойбалсан
|
|-
|Улсын начин
|Жамбалжавын Хөхөө
|Архангай Хайрхан
|
|-
|
|Жанчивын Найдандорж
|Архангай Өлзийт
|&quot; Улсын начин &quot; цол
|-
|
|Бат-Очирын Жанчивдорж
|Булган Сайхан
|&quot; Улсын начин &quot; цол
|-
|
|Жотойн Гэлэг
|Увс Ховд
|&quot; Улсын начин &quot; цол
|-
|
|Равжаагийн Дэлэгпил
|Булган Могод
|&quot; Улсын начин &quot; цол
|-
|
|Дуламжавын Найдан
|Архангай Хашаат
|&quot; Улсын начин &quot; цол
|}

==== Барилдааны дүйз ====

===== '''''Товчилсон үгнүүдийн тайлбар''''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Товчилсон үг
!У.ав
!У.арс
!У.з
!У.н
!О
!Х
|-
!Тайлбар
|Улсын аварга
|Улсын арслан
|Улсын заан
|Улсын начин
|Давсан
|Унасан
|}

===== '''''Тавын даваа''''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |д\д
! colspan=&quot;3&quot; |Ам бөх
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |Даваа, унаа
! colspan=&quot;3&quot; |Угтуул бөх
|-
|''Цол''
|''Овог нэр''
|''Харъяалал''
|Цол
|Овог нэр
|Харъяалал
|-
!1.
|У.ав
|[[Цэдэндоржийн Чимэд-Очир]]
|Архангай Хайрхан
!О
!Х
|
|Тогоочийн Жамц
|Сэлэнгэ
|-
!2.
|У.ав
|[[Шаравын Батсуурь]]
|Говь-Алтай Жаргалан
!Х
!О
|
|Жотойн Гэлэг
|Увс Ховд
|-
!3.
|У.арс
|Маамын Лхагва
|Завхан Идэр
!О
!Х
|У.н
|Гилэгийн Дайнаа
|Завхан
|-
!4.
|У.арс
|Лхамжавын Балсан
|Дорнод Чойбалсан
!О
!Х
|
|Дамдин
|Зэвсгийн агуулахын
|-
!5.
|У.арс
|[[Өлзийтийн Чүлтэмсүрэн]]
|Хөвсгөл Түнэл
!О
!Х
|
|Зундуйн Бадарч 
|Сэлэнгэ
|-
!6.
|У.арс
|[[Жамсрангийн Цэвээнравдан]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
!О
!Х
|А.а
|Сүрэнжээн
Дамжин
|5-р отряд
/Увс Тэс/
|-
!7.
|У.арс
|[[Дашийн Самбуу]]
|Архангай Эрдэнэмандал
!Х
!О
|
|Бат-Очирын Жанчивдорж
|Булган Сайхан
|-
!8.
|У.арс
|[[Сүнрэвийн Самданжигмэд]]
|Өвөрхангай Баянгол
!О
!Х
|
|Д.Жамц
|Хөвсгөл
|-
!9.
|У.арс
|[[Гялдангийн Цоодол]]
|Өвөрхангай Гучин-Ус
!О
!Х
|У.н
|Өлзийтийн Шаравжамц
|Хөвсгөл Түнэл
|-
!10.
|У.з
|Өлзийн Гарамдагва
|Завхан Сантмаргац
!Х
!О
|У.н
|Жамбалжавын Хөхөө
|Архангай Хайрхан
|-
!11.
|У.з
|[[Пагмын Аюуш|Пагамын Аюуш]]
|Баянхонгор Богд
!О
!Х
|
|Равжаагийн Дэлэгпил
|Булган Могод
|-
!12.
|У.з
|Санжийн Нанжаа
|Хөвсгөл Тариалан
!Х
!О
|
|Цэрэннадмидын Бадамсэрээжид
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
!13.
|У.з
|Жамцын Төмөртогтох
|Төв Батсүмбэр
!О
!Х
|
|Дашийн Лувсан
|Архангай Батцэнгэл
|-
!14.
|У.н
|Луузангийн Нямжав
|Булган Могод
!О
!Х
|
|Жанчивын Найдандорж
|Архангай Өлзийт
|-
!15.
|У.н
|Цэвээний Лхагва
|Архангай Хотонт
!О
!Х
|
|Очирын Лувсандондов
|Архангай Эрдэнэмандал 
|-
!16.
|У.н
|Гомбожавын Наваан
|Баянхонгор Галуут
!Х
!О
|
|Дуламжавын Найдан
|Архангай Хашаат
|}

===== '''''Зургаагийн даваа''''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |д\д
! colspan=&quot;3&quot; |Ам бөх
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |Даваа, унаа
! colspan=&quot;3&quot; |Угтуул бөх
|-
|''Цол''
|''Овог нэр''
|''Харъяалал''
|''Цол''
|''Овог нэр''
|''Харъяалал''
|-
!1.
|У.ав
|Цэдэндоржийн Чимэд-Очир
|Архангай Хайрхан
!О
!Х
|У.н
|Жамбалжавын Хөхөө
|Архангай Хайрхан
|-
!2.
|У.арс
|Маамын Лхагва
|Завхан Идэр
!Х
!О
|
|Дашийн Лувсан
|Архангай Батцэнгэл
|-
!3.
|У.арс
|Лхамжавын Балсан
|Дорнод Чойбалсан
!Х
!О
|У.арс
|Гялдангийн Цоодол
|Өвөрхангай Гучин-Ус
|-
!4.
|У.арс
|[[Өлзийтийн Чүлтэмсүрэн]]
|Хөвсгөл Түнэл
!О
!Х
|
|Жанчивын Найдандорж
|Архангай Өлзийт
|-
!5.
|У.арс
|[[Жамсрангийн Цэвээнравдан]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
!О
!Х
|
|Бат-Очирын Жанчивдорж
|Булган Сайхан
|-
!6.
|У.арс
|[[Сүнрэвийн Самданжигмэд]]
|Өвөрхангай Баянгол
!О
!Х
|
|Жотойн Гэлэг
|Увс Ховд
|-
!7.
|У.н
|Цэвээний Лхагва
|Архангай Хотонт
!О
!Х
|
|Равжаагийн Дэлэгпил
|Булган Могод
|-
!8.
|
|Цэрэннадмидын Бадамсэрээжид
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
!О
!Х
|
|Дуламжавын Найдан
|Архангай Хашаат
|}

===== '''''Долоогийн даваа''''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |д\д
! colspan=&quot;3&quot; |Ам бөх
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |Даваа, унаа
! colspan=&quot;3&quot; |Угтуул бөх
|-
|''Цол''
|''Овог нэр''
|''Харъяалал''
|''Цол''
|''Овог нэр''
|''Харъяалал''
|-
!1.
|У.ав
|Цэдэндоржийн Чимэд-Очир
|Архангай Хайрхан
!О
!Х
|
|Дашийн Лувсан
|Архангай Батцэнгэл
|-
!2.
|У.арс
|[[Өлзийтийн Чүлтэмсүрэн]]
|Хөвсгөл Түнэл
!О
!Х
|У.н
|Цэвээний Лхагва
|Архангай Хотонт
|-
!3.
|У.арс
|[[Жамсрангийн Цэвээнравдан]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
!Х
!О
|У.арс
|Сүнрэвийн Самданжигмэд
|Өвөрхангай Баянгол
|-
!4.
|У.арс
|Гялдангийн Цоодол
|Өвөрхангай Гучин-Ус
!Х
!О
|
|Цэрэннадмидын Бадамсэрээжид
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|}

===== '''''Наймын даваа''''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |д\д
! colspan=&quot;3&quot; |Ам бөх
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |Даваа, унаа
! colspan=&quot;3&quot; |Угтуул бөх
|-
|''Цол''
|''Овог нэр''
|''Харъяалал''
|''Цол''
|''Овог нэр''
|''Харъяалал''
|-
!1.
|У.ав
|Цэдэндоржийн Чимэд-Очир
|Архангай Хайрхан
!О
!Х
|У.арс
|Сүнрэвийн Самданжигмэд
|Өвөрхангай Баянгол
|-
!2.
|У.арс
|[[Өлзийтийн Чүлтэмсүрэн]]
|Хөвсгөл Түнэл
!О
!Х
|
|Цэрэннадмидын Бадамсэрээжид
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|}

===== '''''Есийн даваа''''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |д\д
! colspan=&quot;3&quot; |Ам бөх
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |Даваа, унаа
! colspan=&quot;3&quot; |Угтуул бөх
|-
|''Цол''
|''Овог нэр''
|''Харъяалал''
|Цол
|''Овог нэр''
|Харъяалал
|-
!1.
|У.ав
|Цэдэндоржийн Чимэд-Очир
|Архангай Хайрхан
!О
!Х
|У.арс
|Өлзийтийн Чүлтэмсүрэн
|Хөвсгөл Түнэл
|}

{{Улсын наадмын бөх барилдаан}}

[[Ангилал:Улсын наадмын барилдаан]]</text>
      <sha1>7om47cnjprw9g2lixv0pthyzc68aoxz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хайфа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105908</id>
    <revision>
      <id>854597</id>
      <parentid>854505</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T22:19:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>854597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69351" sha1="pvplh149rs4lmlf8r052jn8bqrc3y9w" xml:space="preserve">{{Инфобокс суурин
| name                  = Хайфа
| native_name           = {{Hlist
 | {{Lang|he|{{Script/Hebrew|חֵיפָה}} |rtl=yes}}
 | {{Lang|ar|{{lang|ar|حيفا}} |rtl=yes}}
 }}
| settlement_type       = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] 
| image_skyline         = Pic haifa.png
| image_caption         = '''Дээд зүүн талаас:''' [[Кармел уул|Кармел уулнаас]] харагдах шөнийн Хайфагийн үзэмж; [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]]; [[Хайфагийн Их Сургууль|Хайфагийн Их Сургуулийн]] агаарын үзэмж; [[Ахмадия]] [[Махмуд сүм, Хайфа|Махмуд сүм]]; [[Кармелит]]; [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей]]; Кармел уулнаас харагдах өдрийн Хайфагийн үзэмж.
| image_flag            = Flag of Haifa.svg
| image_blank_emblem    = [[File:Haifa coa.svg|60px]]
| blank_emblem_type     = Сүлд
| image_map             = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg
| mapsize               = 250px
| map_caption           = Хайфагийн газрын зураг
| pushpin_map_alt=
| pushpin_map           = Израил умард хайфа
| pushpin_mapsize=
| pushpin_label_position= left
| pushpin_map_caption   = Хайфагийн байршил
| coordinates           = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}}
| subdivision_type      = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]]
| subdivision_name      = {{flag|Израил}}
| subdivision_type1     =
| subdivision_name1     =
| subdivision_type2     = [[Израилын тойргууд|Тойрог]]
| subdivision_name2     =
{{flag|Хайфа тойрог|name=Хайфа}}
| established_title     = Байгуулагдсан
| established_date      = МЭ 1-р зуун
| leader_title          = Хотын дарга
| leader_name           = [[Йона Яхав]]
| total_type            = Нийт
| area_total_km2        = 63666
| population_footnotes  = {{Israel populations|reference}}
| population_total      = {{Israel populations|Haifa}}
| population_urban      = 600,000
| population_metro      = 1,050,000
| population_as_of      = {{Israel populations|Year}}
| population_density_km2= 4,500
| website               = {{URL|http://www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}}
}}

'''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].&lt;ref name=&quot;CBS&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог.

Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. 

Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.&lt;ref name=&quot;Judaica&quot;&gt;[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139&lt;/ref&gt; МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. 

Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}&lt;/ref&gt; 

== Нэрний гарал үүсэл ==
Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}&lt;/ref&gt; 

== Түүх ==

=== Османчуудын ноёрхол ===
[[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг.  [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон.

[[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв.

[[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&amp;pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}&lt;/ref&gt; Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв.

[[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов.   [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;modern&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.&lt;ref&gt;Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)&lt;/ref&gt;

Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв.

[[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]]
[[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]]
Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ.

[[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан.
[[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]]

=== Британийн мандат ===
[[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. 

Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&amp;pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}&lt;/ref&gt;  [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв.  [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.&lt;ref&gt;Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census1922&quot;&gt;Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]&lt;/ref&gt; [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.&lt;ref&gt;{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}&lt;/ref&gt;

Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.&lt;ref&gt;Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press&lt;/ref&gt;

[[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]]

=== 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн ===
[[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.&lt;ref&gt;[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137&lt;/ref&gt;

[[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.&lt;ref&gt;{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}&lt;/ref&gt; Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.&lt;ref&gt;Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.&lt;/ref&gt; 

Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв.

Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.&lt;ref&gt;Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: &quot;Nor is there any evidence that a &quot;massacre&quot; took place in the town.&quot;&lt;/ref&gt; 
[[Файл:שנות_ה-_50-.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]]

=== Израил улс ===
[[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. 

[[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.&lt;ref name=&quot;Johal&quot;&gt;{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}&lt;/ref&gt;

[[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}&lt;/ref&gt; 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009}}&lt;/ref&gt;

== Хүн ам ==
{{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}}
Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.&lt;ref name=&quot;Stats2003&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.&lt;ref&gt;Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}&lt;/ref&gt;

1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.&lt;ref name=&quot;demo&quot;&gt;{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}&lt;/ref&gt;

[[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.&lt;ref name=&quot;globes&quot;&gt;{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}&lt;/ref&gt;

== Газар зүй ==
Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}&lt;/ref&gt; [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.&lt;ref name=&quot;tiers&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}&lt;/ref&gt; Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}&lt;/ref&gt;{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}}

== Уур амьсгал ==
Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм.{{Уур амьсгалын хүснэгт|TABELLE=|rdaug=0|nbjun=0|nbjul=0|nbaug=0|nbsep=2|nbokt=36|nbnov=93|nbdez=161|rdjan=14|rdfeb=12|rdmär=9|rdapr=4|rdmai=1|rdjun=0|rdjul=0|rdsep=1|nbapr=21|rdokt=4|rdnov=8|rddez=12|lfjan=68|lffeb=67|lfmär=63|lfapr=61|lfmai=63|lfjun=74|lfjul=80|lfaug=82|lfsep=74|lfokt=67|lfnov=59|nbmai=5|nbmär=71|DIAGRAMM TEMPERATUR=rechts|hmokt=36.3|DIAGRAMM NIEDERSCHLAG=deaktiviert|DIAGRAMM NIEDERSCHLAG HÖHE=200|QUELLE=|Überschrift=|Ort=Хайфа|hmjan=23.6|hmfeb=26.2|hmmär=32.9|hmapr=36.6|hmmai=39.0|hmjun=38.9|hmjul=36.6|hmaug=34.9|hmsep=38.9|hmnov=30.0|nbfeb=128|hmdez=28.3|lmjan=−0.3|lmfeb=1.3|lmmär=1.0|lmapr=4.2|lmmai=10.1|lmjun=11.5|lmjul=16.7|lmaug=18.1|lmsep=15.9|lmokt=8.8|lmnov=5.1|lmdez=2.5|nbjan=166|lfdez=65}}

== Эдийн засаг ==
[[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]]
[[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]]
Израилын &quot;Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг&quot; гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Tel Aviv: &quot;Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays&quot;|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.&lt;ref name=&quot;foundation&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}&lt;/ref&gt; Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.&lt;ref name=&quot;Monocle&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}&lt;/ref&gt;

[[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}&lt;/ref&gt; Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.&lt;ref name=&quot;hotels&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}&lt;/ref&gt; 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&amp;fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}&lt;/ref&gt;

=== Аялал жуулчлал ===
[[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.&lt;ref name=&quot;tourism&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.&lt;ref name=&quot;leisure&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}&lt;/ref&gt; Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}&lt;/ref&gt; [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz}}&lt;/ref&gt;

== Урлаг ба соёл ==
[[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]]
[[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]]
Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.&lt;ref name=&quot;culture&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture &amp; Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}&lt;/ref&gt; Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн &quot;Едиот Хайфа&quot; сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок &amp; блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ.

=== Музей ===
[[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]]
Хайфа нь арав гаруй музейтэй.&lt;ref name=&quot;museums&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}&lt;/ref&gt; Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн  амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг.

== Засгийн газар ==
[[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.&lt;ref name=&quot;govt&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&amp;q=haifa+municipality&amp;pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}&lt;/ref&gt;

Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. 

Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.&lt;ref name=&quot;council&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}&lt;/ref&gt; [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.&lt;ref name=&quot;councillors&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}&lt;/ref&gt;

=== Хотын дарга нар ===
[[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]]
{{Div col}}
* [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77)
* [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81)
* [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84)
* [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903)
* [[Джамиль Садик]] (1904–10)
* [[Рифат аль-Салах]] (1910–11)
* [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13)
* [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27)
* [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40)
* [[Шабтай Леви]] (1940–51)
* [[Абба Хуши]] (1951–1969)
* [[Моше Флиманн]] (1969–1973)
* [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975)
* [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978)
* [[Ари Гурель]] (1978–1993)
* [[Амрам Мицна]] (1993–2003)
* [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003)
* [[Йона Яхав]] (2003–2018)
* [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024)
* [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе)
 {{Div col end}}

== Эмнэлгийн байгууламж ==
[[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]]
[[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]]
Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}&lt;/ref&gt; Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}&lt;/ref&gt; Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}&lt;/ref&gt;

== Боловсрол ==
Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг.

[[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz}}&lt;/ref&gt;

2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.&lt;ref name=&quot;edu&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013}}&lt;/ref&gt;

== Тээвэр ==

=== Нийтийн тээвэр ===
[[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]]
Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг.

Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг:

* Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд
* Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал

Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг.
[[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]]
Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно.

Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм.
[[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]]
Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ.

=== Агаар болон далайн тээвэр ===
[[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг.

=== Зам ===
Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}&lt;/ref&gt;

== Спорт ==
[[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]]
Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. 

Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн.

Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан.

== Ах дүү хотууд ==
Одоогийн байдлаар:&lt;ref&gt;{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он
* {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он
* {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он
* {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он
* {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он
* {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он
* {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он
*{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он
* {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны
* {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он
* {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он
* {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он
* {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он
* {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] 
* {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он
* {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он
* {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он

== Зургийн цомог ==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot; perrow=&quot;6&quot;&gt;
Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, &quot;Каньон Азриели Хайфа&quot; худалдааны төв, Конгрессийн төв.
Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус
Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг
Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам
Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв
Файл:Метронит..jpg|Метронит
Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв
Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв
Файл:Karmelit.jpg|Кармелит
Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил
Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал
Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт
Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан
Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж
Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац»
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Haifa|Хайфа}}
{{Wikinews|Haifa|Хайфа}}
{{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}}

== Эшлэл ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;
{{Израилын хот}}
{{Хайфа тойрог}}

[[Ангилал:Хайфа| ]]
[[Ангилал:Далайн боомттой суурин]]
[[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]]
[[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]]
[[Ангилал:Хайфа тойрог]]
[[Ангилал:Израилын хот]]</text>
      <sha1>pvplh149rs4lmlf8r052jn8bqrc3y9w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854620</id>
      <parentid>854597</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T03:08:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>854620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69512" sha1="9qnl7iztin5br3reemqip8th778id9b" xml:space="preserve">{{Инфобокс суурин
| name                  = Хайфа
| native_name           = {{Hlist
 | {{Lang|he|{{Script/Hebrew|חֵיפָה}} |rtl=yes}}
 | {{Lang|ar|{{lang|ar|حيفا}} |rtl=yes}}
 }}
| settlement_type       = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] 
| image_skyline         = Pic haifa.png
| image_caption         = '''Дээд зүүн талаас:''' [[Кармел уул|Кармел уулнаас]] харагдах шөнийн Хайфагийн үзэмж; [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]]; [[Хайфагийн Их Сургууль|Хайфагийн Их Сургуулийн]] агаарын үзэмж; [[Ахмадия]] [[Махмуд сүм, Хайфа|Махмуд сүм]]; [[Кармелит]]; [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей]]; Кармел уулнаас харагдах өдрийн Хайфагийн үзэмж.
| image_flag            = Flag of Haifa.svg
| image_blank_emblem    = [[File:Haifa coa.svg|60px]]
| blank_emblem_type     = Сүлд
| image_map             = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg
| mapsize               = 250px
| map_caption           = Хайфагийн газрын зураг
| pushpin_map_alt=
| pushpin_map           = Израил умард хайфа
| pushpin_mapsize=
| pushpin_label_position= left
| pushpin_map_caption   = Хайфагийн байршил
| coordinates           = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}}
| subdivision_type      = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]]
| subdivision_name      = {{flag|Израил}}
| subdivision_type1     =
| subdivision_name1     =
| subdivision_type2     = [[Израилын тойргууд|Тойрог]]
| subdivision_name2     =
{{flag|Хайфа тойрог|name=Хайфа}}
| established_title     = Байгуулагдсан
| established_date      = МЭ 1-р зуун
| leader_title          = Хотын дарга
| leader_name           = [[Йона Яхав]]
| total_type            = Нийт
| area_total_km2        = 63666
| population_footnotes  = {{Israel populations|reference}}
| population_total      = {{Israel populations|Haifa}}
| population_urban      = 600,000
| population_metro      = 1,050,000
| population_as_of      = {{Israel populations|Year}}
| population_density_km2= 4,500
| website               = {{URL|http://www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}}
}}

'''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].&lt;ref name=&quot;CBS&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог.

Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. 

Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.&lt;ref name=&quot;Judaica&quot;&gt;[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139&lt;/ref&gt; МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. 

Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}&lt;/ref&gt; 

== Нэрний гарал үүсэл ==
Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}&lt;/ref&gt; 

== Түүх ==

=== Османчуудын ноёрхол ===
[[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг.  [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон.

[[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв.

[[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&amp;pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}&lt;/ref&gt; Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв.

[[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов.   [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;modern&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.&lt;ref&gt;Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)&lt;/ref&gt;

Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв.

[[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]]
[[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]]
Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ.

[[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан.
[[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]]

=== Британийн мандат ===
[[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. 

Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&amp;pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}&lt;/ref&gt;  [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв.  [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.&lt;ref&gt;Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census1922&quot;&gt;Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]&lt;/ref&gt; [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.&lt;ref&gt;{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}&lt;/ref&gt;

Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.&lt;ref&gt;Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press&lt;/ref&gt;

[[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]]

=== 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн ===
[[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.&lt;ref&gt;[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137&lt;/ref&gt;

[[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.&lt;ref&gt;{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}&lt;/ref&gt; Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.&lt;ref&gt;Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.&lt;/ref&gt; 

Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв.

Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.&lt;ref&gt;Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: &quot;Nor is there any evidence that a &quot;massacre&quot; took place in the town.&quot;&lt;/ref&gt; 
[[Файл:שנות_ה-_50-.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]]

=== Израил улс ===
[[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. 

[[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.&lt;ref name=&quot;Johal&quot;&gt;{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}&lt;/ref&gt;

[[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}&lt;/ref&gt; 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009}}&lt;/ref&gt;

== Хүн ам ==
{{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}}
Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.&lt;ref name=&quot;Stats2003&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.&lt;ref&gt;Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}&lt;/ref&gt;

1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.&lt;ref name=&quot;demo&quot;&gt;{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}&lt;/ref&gt;

[[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.&lt;ref name=&quot;globes&quot;&gt;{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}&lt;/ref&gt;

== Газар зүй ==
Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}&lt;/ref&gt; [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.&lt;ref name=&quot;tiers&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}&lt;/ref&gt; Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}&lt;/ref&gt;{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}}

== Уур амьсгал ==
Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html |wayback=20070609040644 |text=Israel |archiv-bot=2026-04-24 03:08:34 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм.{{Уур амьсгалын хүснэгт|TABELLE=|rdaug=0|nbjun=0|nbjul=0|nbaug=0|nbsep=2|nbokt=36|nbnov=93|nbdez=161|rdjan=14|rdfeb=12|rdmär=9|rdapr=4|rdmai=1|rdjun=0|rdjul=0|rdsep=1|nbapr=21|rdokt=4|rdnov=8|rddez=12|lfjan=68|lffeb=67|lfmär=63|lfapr=61|lfmai=63|lfjun=74|lfjul=80|lfaug=82|lfsep=74|lfokt=67|lfnov=59|nbmai=5|nbmär=71|DIAGRAMM TEMPERATUR=rechts|hmokt=36.3|DIAGRAMM NIEDERSCHLAG=deaktiviert|DIAGRAMM NIEDERSCHLAG HÖHE=200|QUELLE=|Überschrift=|Ort=Хайфа|hmjan=23.6|hmfeb=26.2|hmmär=32.9|hmapr=36.6|hmmai=39.0|hmjun=38.9|hmjul=36.6|hmaug=34.9|hmsep=38.9|hmnov=30.0|nbfeb=128|hmdez=28.3|lmjan=−0.3|lmfeb=1.3|lmmär=1.0|lmapr=4.2|lmmai=10.1|lmjun=11.5|lmjul=16.7|lmaug=18.1|lmsep=15.9|lmokt=8.8|lmnov=5.1|lmdez=2.5|nbjan=166|lfdez=65}}

== Эдийн засаг ==
[[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]]
[[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]]
Израилын &quot;Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг&quot; гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Tel Aviv: &quot;Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays&quot;|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.&lt;ref name=&quot;foundation&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}&lt;/ref&gt; Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.&lt;ref name=&quot;Monocle&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}&lt;/ref&gt;

[[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}&lt;/ref&gt; Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.&lt;ref name=&quot;hotels&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}&lt;/ref&gt; 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&amp;fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}&lt;/ref&gt;

=== Аялал жуулчлал ===
[[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.&lt;ref name=&quot;tourism&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.&lt;ref name=&quot;leisure&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}&lt;/ref&gt; Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}&lt;/ref&gt; [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz}}&lt;/ref&gt;

== Урлаг ба соёл ==
[[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]]
[[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]]
Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.&lt;ref name=&quot;culture&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture &amp; Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}&lt;/ref&gt; Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн &quot;Едиот Хайфа&quot; сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок &amp; блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ.

=== Музей ===
[[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]]
Хайфа нь арав гаруй музейтэй.&lt;ref name=&quot;museums&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}&lt;/ref&gt; Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн  амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг.

== Засгийн газар ==
[[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.&lt;ref name=&quot;govt&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&amp;q=haifa+municipality&amp;pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}&lt;/ref&gt;

Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. 

Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.&lt;ref name=&quot;council&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}&lt;/ref&gt; [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.&lt;ref name=&quot;councillors&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}&lt;/ref&gt;

=== Хотын дарга нар ===
[[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]]
{{Div col}}
* [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77)
* [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81)
* [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84)
* [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903)
* [[Джамиль Садик]] (1904–10)
* [[Рифат аль-Салах]] (1910–11)
* [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13)
* [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27)
* [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40)
* [[Шабтай Леви]] (1940–51)
* [[Абба Хуши]] (1951–1969)
* [[Моше Флиманн]] (1969–1973)
* [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975)
* [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978)
* [[Ари Гурель]] (1978–1993)
* [[Амрам Мицна]] (1993–2003)
* [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003)
* [[Йона Яхав]] (2003–2018)
* [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024)
* [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе)
 {{Div col end}}

== Эмнэлгийн байгууламж ==
[[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]]
[[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]]
Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}&lt;/ref&gt; Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}&lt;/ref&gt; Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}&lt;/ref&gt;

== Боловсрол ==
Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг.

[[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz}}&lt;/ref&gt;

2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.&lt;ref name=&quot;edu&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013}}&lt;/ref&gt;

== Тээвэр ==

=== Нийтийн тээвэр ===
[[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]]
Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг.

Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг:

* Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд
* Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал

Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг.
[[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]]
Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно.

Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм.
[[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]]
Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ.

=== Агаар болон далайн тээвэр ===
[[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг.

=== Зам ===
Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}&lt;/ref&gt;

== Спорт ==
[[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]]
Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. 

Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн.

Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан.

== Ах дүү хотууд ==
Одоогийн байдлаар:&lt;ref&gt;{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он
* {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он
* {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он
* {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он
* {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он
* {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он
* {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он
*{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он
* {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны
* {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он
* {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он
* {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он
* {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он
* {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] 
* {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он
* {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он
* {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он

== Зургийн цомог ==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot; perrow=&quot;6&quot;&gt;
Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, &quot;Каньон Азриели Хайфа&quot; худалдааны төв, Конгрессийн төв.
Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус
Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг
Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам
Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв
Файл:Метронит..jpg|Метронит
Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв
Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв
Файл:Karmelit.jpg|Кармелит
Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил
Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал
Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт
Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан
Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж
Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац»
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Haifa|Хайфа}}
{{Wikinews|Haifa|Хайфа}}
{{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}}

== Эшлэл ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;
{{Израилын хот}}
{{Хайфа тойрог}}

[[Ангилал:Хайфа| ]]
[[Ангилал:Далайн боомттой суурин]]
[[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]]
[[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]]
[[Ангилал:Хайфа тойрог]]
[[Ангилал:Израилын хот]]</text>
      <sha1>9qnl7iztin5br3reemqip8th778id9b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йохан Густав Ренат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110965</id>
    <revision>
      <id>854622</id>
      <parentid>784268</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T03:28:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Orgio89</username>
        <id>4242</id>
      </contributor>
      <origin>854622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6500" sha1="2jm36rc8i1fkn7rb8hsn4kavpp4keu3" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:Йохан Густав Ренат }}
[[Файл:Renat_map.jpg|thumb| Ренатын зурсан Зүүнгарын хаант улсын хоёр газрын зургийн нэг]]
[[Файл:Carta_af_Songarski_%3D_Kalmuckit,_hwar_inunder_Kottonnerne_hörer_(J._G._Renats_kopia_av_kalmuckisk_originalkarta_Renat_1;_A).jpg|thumb| Швед хувилбар]]
'''Йохан Густав Ренат''' ({{lang-sv|Johan Gustaf Renat}}; 1682 онд [[Швед]]ийн [[Стокхольм]]д төрсөн- 1744 онд нас барсан) нь [[швед]] цэрэг, газрын [[Зураг зүй|зураг зүйч]] юм. Тэрбээр [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаны]] газрын зургийг нарийвчлан шинжлэх ухааны үндэстэй гаргасан анхны европ хүн гэдгээрээ алдартай.

== Цэргийн карьерын эхлэл ба олзлогдсон нь ==
Нидерландын еврейчүүдийн удам Ренат нь [[Умардын их дайн]]ы үеэр XII Карлын армид их бууны ангид  байсан бөгөөд [[Полтавын тулалдаан|Полтавын тулалдааны үед]] оросуудад олзлогджээ. Олзлогдсон 20 мянган шведүүдийг эхлээд Москва руу, дараа нь 1711 онд [[Тобольск]] хот руу цөлсөн байна. Тобольскийн цөллөгт байх үед нь түүнийг цэргийн цуваанд оруулж 1716 онд Ямышевийн цайзыг Зүүнгарын цэргүүдээс хамгаалуулахаар Бухгольцын экспедицид туслахаар явуулсан байна. Бухгольцын экспедицийн цувааг Зүүнгарын хаан [[Цэвээнравдан]]&lt;nowiki/&gt;ы цэргүүд довтлон бут цохих тулалдаанаар Зүүнгарын олзны цэрэг болж Хулж хот руу илгээгджээ.

== Зүүнгарын боолчлол ба Швед рүү буцаж ирэв ==
Ренат 17 жил Зүүнгарын хаан  [[Цэвээнравдан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нарын албанд зүтгэсэн байна. Ренатын шууд оролцоотой Зүүнгарын улсад  [[их буу]], [[галт зэвсэг]], уул уурхайн үйлдвэрүүд баригдсан юм. Олзны шведүүд Зүүнгарт цэргийн зэвсгийн үйлдвэрлэл бий болох, [[Зүүнгарын хаант улс]] Манжийн эсрэг хийсэн дайнд цэргийн хүчин чадлыг бэхжүүлэхэд их хувь нэмэр оруулжээ. Хаан түүнийг Зүүнгар дахь байлдааны ажиллагаа дууссаны дараа суллахаар амласан байна.

Ренат 1733 онд Зүүнгарын албанаас халагдан олзны швед бүсгүй Брижит Шерценфельдтэй гэрлэн орос элчин, хошууч Леонтий Угримовын хамт Москвад буцаж ирэв. 1734 онд тэрбээр эхнэр болон Зүүнгарын хаант улсын бүрэлдэхүүнд байсан түрэг угсааны Алтан, Яманкис, Сарай гэсэн гурван зарцын хамт (Ойрд-Монголын 1640 онд баталсан Их цааз бичигт ноёд, зайсан нар нь өөрийн албат ойрад-монгол хүмүүсийг гаднын иргэнд зарцлуулахаар өгөхийг хорьсон байдаг) [[Стокхольм]] хотдоо буцаж ирээд Хуучин хотод байшин худалдаж авчээ. 1739 онд ахмад цол хүртэтлээ цэргийн албанд зүтгэсэн байна.

Түүний хувийн ажиглалт, тодорхойлолтын үндсэн дээр боловсруулсан Зүүнгарын хоёр газрын зургийг олон нийт мэддэггүй удсан байна. 1878 онд хааны номын санд туслах номын санчаар ажиллаж байсан Йохан Август Стриндберг эдгээр хуулбарыг олсон бөгөөд Ж.К.Гротоор дамжуулан [[Оросын газар зүйн нийгэмлэг]]&lt;nowiki/&gt;т хүлээлгэн өгчээ. 1881 онд А.И. Макшеев анх нийтэлсэн байна. Үүнээс хойш арван жилийн дараа анхны эх зургийг Шведийн Уппсалагийн Их Сургуулиас олж, өнөөг хүртэл хадгалж байна.

== Уран зохиолд==
*Иохан Густав Ренат - А.В.Ивановын &quot;Тобол&quot;  (2017) нэрт романы гол дүрүүдийн нэг, 2018 онд хийсэн оросын &quot;Тобол&quot; уран сайхны кинонд түүний дүр гардаг.

== Холбоосууд ==
*''Perdue P. C.'' China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia''. Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University Press, 2005.''
*''Poppe N.'' Renat’s Kalmuck Maps. Imago Mundi 12 (1955): 157-59. Available through JSTOR.
*Selling, Gösta. «Artur Hazelius födelsehus I.» ''Fataburen: Kulturhistorisk tidskrift'' (1926): 65-118. (in Swedish)
*''Åberg, Alf, and Göte Göransson''. ''Karoliner.'' Höganäs: Bra böcker, 1976. (In Swedish.)
* ''Макшеев А.И.'' [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Mongol/Karta_Renat_1716_33/text.phtml?id=4434 Зүүнгарын газрын зураг, Швед Ренат 1716-1733 онуудад халимагуудтай хамт хоригдож байхдаа эмхэтгэсэн. - SPb.: Хэвлэлийн газар IRGO, 1881]
* [https://www.youtube.com/watch?v=AZK9cB3_gZ4 Зүүнгарын их буу, Йохан Густав Ренат YouTube дээр]

{{DEFAULTSORT:Ренат, Йохан Густав}}
[[Ангилал:Умардын их дайны хүн]]
[[Ангилал:18-р зууны зураг зүйч]]
[[Ангилал:1744 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]</text>
      <sha1>2jm36rc8i1fkn7rb8hsn4kavpp4keu3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854623</id>
      <parentid>854622</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T03:29:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Orgio89</username>
        <id>4242</id>
      </contributor>
      <origin>854623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6530" sha1="ka7k7xl56lsgslwrp6acm06mfz00bih" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:Йохан Густав Ренат }}
[[Файл:Renat_map.jpg|thumb| Ренатын зурсан Зүүнгарын хаант улсын хоёр газрын зургийн нэг]]
[[Файл:Carta_af_Songarski_%3D_Kalmuckit,_hwar_inunder_Kottonnerne_hörer_(J._G._Renats_kopia_av_kalmuckisk_originalkarta_Renat_1;_A).jpg|thumb| Илүү тодруулсан Швед хувилбар]]
'''Йохан Густав Ренат''' ({{lang-sv|Johan Gustaf Renat}}; 1682 онд [[Швед]]ийн [[Стокхольм]]д төрсөн- 1744 онд нас барсан) нь [[швед]] цэрэг, газрын [[Зураг зүй|зураг зүйч]] юм. Тэрбээр [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаны]] газрын зургийг нарийвчлан шинжлэх ухааны үндэстэй гаргасан анхны европ хүн гэдгээрээ алдартай.

== Цэргийн карьерын эхлэл ба олзлогдсон нь ==
Нидерландын еврейчүүдийн удам Ренат нь [[Умардын их дайн]]ы үеэр XII Карлын армид их бууны ангид  байсан бөгөөд [[Полтавын тулалдаан|Полтавын тулалдааны үед]] оросуудад олзлогджээ. Олзлогдсон 20 мянган шведүүдийг эхлээд Москва руу, дараа нь 1711 онд [[Тобольск]] хот руу цөлсөн байна. Тобольскийн цөллөгт байх үед нь түүнийг цэргийн цуваанд оруулж 1716 онд Ямышевийн цайзыг Зүүнгарын цэргүүдээс хамгаалуулахаар Бухгольцын экспедицид туслахаар явуулсан байна. Бухгольцын экспедицийн цувааг Зүүнгарын хаан [[Цэвээнравдан]]&lt;nowiki/&gt;ы цэргүүд довтлон бут цохих тулалдаанаар Зүүнгарын олзны цэрэг болж Хулж хот руу илгээгджээ.

== Зүүнгарын боолчлол ба Швед рүү буцаж ирэв ==
Ренат 17 жил Зүүнгарын хаан  [[Цэвээнравдан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нарын албанд зүтгэсэн байна. Ренатын шууд оролцоотой Зүүнгарын улсад  [[их буу]], [[галт зэвсэг]], уул уурхайн үйлдвэрүүд баригдсан юм. Олзны шведүүд Зүүнгарт цэргийн зэвсгийн үйлдвэрлэл бий болох, [[Зүүнгарын хаант улс]] Манжийн эсрэг хийсэн дайнд цэргийн хүчин чадлыг бэхжүүлэхэд их хувь нэмэр оруулжээ. Хаан түүнийг Зүүнгар дахь байлдааны ажиллагаа дууссаны дараа суллахаар амласан байна.

Ренат 1733 онд Зүүнгарын албанаас халагдан олзны швед бүсгүй Брижит Шерценфельдтэй гэрлэн орос элчин, хошууч Леонтий Угримовын хамт Москвад буцаж ирэв. 1734 онд тэрбээр эхнэр болон Зүүнгарын хаант улсын бүрэлдэхүүнд байсан түрэг угсааны Алтан, Яманкис, Сарай гэсэн гурван зарцын хамт (Ойрд-Монголын 1640 онд баталсан Их цааз бичигт ноёд, зайсан нар нь өөрийн албат ойрад-монгол хүмүүсийг гаднын иргэнд зарцлуулахаар өгөхийг хорьсон байдаг) [[Стокхольм]] хотдоо буцаж ирээд Хуучин хотод байшин худалдаж авчээ. 1739 онд ахмад цол хүртэтлээ цэргийн албанд зүтгэсэн байна.

Түүний хувийн ажиглалт, тодорхойлолтын үндсэн дээр боловсруулсан Зүүнгарын хоёр газрын зургийг олон нийт мэддэггүй удсан байна. 1878 онд хааны номын санд туслах номын санчаар ажиллаж байсан Йохан Август Стриндберг эдгээр хуулбарыг олсон бөгөөд Ж.К.Гротоор дамжуулан [[Оросын газар зүйн нийгэмлэг]]&lt;nowiki/&gt;т хүлээлгэн өгчээ. 1881 онд А.И. Макшеев анх нийтэлсэн байна. Үүнээс хойш арван жилийн дараа анхны эх зургийг Шведийн Уппсалагийн Их Сургуулиас олж, өнөөг хүртэл хадгалж байна.

== Уран зохиолд==
*Иохан Густав Ренат - А.В.Ивановын &quot;Тобол&quot;  (2017) нэрт романы гол дүрүүдийн нэг, 2018 онд хийсэн оросын &quot;Тобол&quot; уран сайхны кинонд түүний дүр гардаг.

== Холбоосууд ==
*''Perdue P. C.'' China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia''. Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University Press, 2005.''
*''Poppe N.'' Renat’s Kalmuck Maps. Imago Mundi 12 (1955): 157-59. Available through JSTOR.
*Selling, Gösta. «Artur Hazelius födelsehus I.» ''Fataburen: Kulturhistorisk tidskrift'' (1926): 65-118. (in Swedish)
*''Åberg, Alf, and Göte Göransson''. ''Karoliner.'' Höganäs: Bra böcker, 1976. (In Swedish.)
* ''Макшеев А.И.'' [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Mongol/Karta_Renat_1716_33/text.phtml?id=4434 Зүүнгарын газрын зураг, Швед Ренат 1716-1733 онуудад халимагуудтай хамт хоригдож байхдаа эмхэтгэсэн. - SPb.: Хэвлэлийн газар IRGO, 1881]
* [https://www.youtube.com/watch?v=AZK9cB3_gZ4 Зүүнгарын их буу, Йохан Густав Ренат YouTube дээр]

{{DEFAULTSORT:Ренат, Йохан Густав}}
[[Ангилал:Умардын их дайны хүн]]
[[Ангилал:18-р зууны зураг зүйч]]
[[Ангилал:1744 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]</text>
      <sha1>ka7k7xl56lsgslwrp6acm06mfz00bih</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол дахь Казахууд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125657</id>
    <revision>
      <id>854653</id>
      <parentid>846113</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T06:46:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-25020-83</username>
        <id>104161</id>
      </contributor>
      <comment>Үнэн мэдээ мэдээлэл</comment>
      <origin>854653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6717" sha1="ll64jeinhgn22wp92d8dpiwsgjda7y7" xml:space="preserve">'''Монгол Улсын харъяат касах угсаатнууд''' (каз. ''Моңғолиядағы қазақтар'') - Монгол Улсын казах гаралтай иргэд. 

2023 оны 3-р сарын 1-ний өдрийн байдлаар Монголын нийт хүн амын 4.0 %-г эзэлж байв. Монголын Үндэсний статистикийн хорооны 2025 оны мэдээллээр, хасагуудын 76.5 хувь нь Баян-Өлгий аймагт, 9.0 хувь нь Улаанбаатар хотод, 8.5 хувь нь Ховд аймагт, 2.2 хувь нь Дархан-Уул аймагт, Үлдсэн 3.3 хувь нь Налайх дүүрэг болон бусад аймгуудад тархан амьдарч байгаа аж.

Казах угсаатнуудын 49.9 хувь нь эрэгтэй бол 50.1 хувийг эмэгтэйчүүд эзэлж байна. Насны бүлгээр авч үзвэл, 0.14 насныхан 34.5 хувь, 15-24 насныхан 17.2 хувь, 25-34 насныхан 16.8 хувь, 35-44 насныхан 12.8 хувийг эзэлж буй бол 9.1 хувь нь 45-54 насныхан, 9.6 хувь нь 55-аас дээш насныхан аж.

== Түүх ==
Монголын казакууд нь бусад казах үндэстний нэгэн адил Түрэг угсааны үндэстэн юм. 

Казакууд 1940 онд өлсгөлөнд нэрвэгдсэний улмаас Бүгд Найрамдах Монгол улсад орогнол хүсэж, тусламж гуйж ирсэн, Монголын засгийн газар Казах үндэстэнд нэг аймгийн газар нутаг дэвсгэрээ өгсөн. 

8-р зуунд Түрэгийг мөхсөний дараа 10-р зуун хүртэл Карлугийн улс, 11-12-р зуунд Кимак, Кипчак, Карахандын улсын бүрэлдэхүүнд багтаж байгаад 13-р зуунаас Монголын эзэнт гүрний Алтан Ордны хаант улсад харъяалагдан зуутын зохион байгуулалттай болж их, дунд, бага зуут хэмээн хуваагджээ. Чингис хааны хоёрдугаар хөвгүүн [[Цагадай|Цагаадайн]] байгуулсан улс нь Төмөрийн хаант улс, Казах ханлиг, Үзбек ханлиг, Киргиз ханлиг болон задрахад Барлас, Найманы казахууд нэгдэн шинэ улс байгуулах оролдлого хийж [[Казахын Хант Улс|Казахын]] [[Казахын Хант Улс|Хант улсыг]] байгуулжээ. 17-р зууны эхээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] довтолгоонд өртөн, хойд талаасаа Бухар, Хивийн хаант улсын довтолгоонд шахагдсанаар Казахын хаант улсын хүч буурч хуваагдан нэг нь Оросын хаант улсад дагаар орж, нөгөө хэсэг нь одоогийн [[Шинжаан|Шинжаан Уйгар]] руу нүүдэллэн [[Манж улс|Манж]] [[Манж улс|улсын]] харъяанд оржээ. Ийнхүү 18-р зууны хоёрдугаар хагасаас Абул Мамбет хааны харъяат казахууд [[Дорнод Туркестан|Дорнод Туркестанд]] нутаглан Хар Эрчис, Алтай хавиар нутаглаж байгаад 1864 онд [[Алтайн нуруу|Алтайн нурууг]] даван ирсэн нь одоогийн [[Баян-Өлгий аймаг]] дахь казахуудын удам болно. 

Тэд 19-р зууны дунд үеэр Алтайн өвөрөөс Шинжан хүртэл нутаглан зуны улиралд Алтайн нуруу даван Урианхайн нутаг руу орж ирэн зусаж намар нь Алтайг даван ургаш буцаад нүүдэг байжээ. Тэд Шинжаны Бухтарм голын эх [[Эрчис мөрөн]] хавиар нутаглаж байсан байна. 

Казахууд 18-20-р зуунд [[Шинжаан]], Монголд хэд хэдэн үе шаттайгаар нүүдэллэн ирсэн байдаг. Тэдний зарим нь 18-р зуунд Шинжаанд ирсэн бол 19-р зуунд Оросын цэргийн түрэлтэд өртөн дахин Шинжаан руу дүрвэсэн байна. Харин казахуудын зарим хэсэг нь 19-р зууны [[Уйгур|уйгурын]] бослого манжийн цэрэгт дарагдсаны дараа манжийн явуулсан хядлага хэлмэгдүүлэлт, 1930-1940-өөд оны Шинжаанд исламын шашинтай уйгур, казахууд болон Хятадын хоорондох тулаан, [[Гоминдан|Гоминданы]] хятадын хавчлага хяcлага зэргээс шалтгаалан Монголд нүүн иржээ.

байжээ. 

== Нэрс ==

== Монгол дахь алдартай казахууд ==
Монгол Улсын баатар Н.Икей, алдарт нисэгч генерал [[Мудирасын Зайсанов|М.Зайсанов]], Хаби, [[Байтазагийн Хурматбек]], А.Сарай, Х.Хызырхан, Тилейхан, Ахмет, У.Хамбар, Шангишбай, Хашгынбай, К.Мизимхан, Сөйлхан, 1992-1996 оны УИХ-ын гишүүд [[Ажханы Болат]], [[Раздакийн Сандалхан]], [[Таукейн Султан]], Х.Володя, Х.Жекей, А.Мурат, А.Бакей, А.Тлейхан, [[Тилеуханы Аубакир]], Элчин сайд [[Кадырын Сайраан]], 2000-2005 онд [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгийн аймгийн]] засаг дарга асан Х.Бадылхан, Хөдөө аж ахуйн дэд сайд [[Жанимханы Сауле]] болон Улсын Бага хурлын орлогч дарга агсан [[Кинаятын Зардыхан]] зэрэг юм.  

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;
[[Ангилал:Угсаатны диаспора]]
[[Ангилал:Монголын хүн ам зүй]]
[[Ангилал:Монголын ард түмэн]]
[[Ангилал:Казахууд]]</text>
      <sha1>ll64jeinhgn22wp92d8dpiwsgjda7y7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854654</id>
      <parentid>854653</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T06:47:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-25020-83</username>
        <id>104161</id>
      </contributor>
      <comment>Мэдээ мэдээлэл</comment>
      <origin>854654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3153" sha1="4e9jocx74zzsezimot2rbdci7o2zyq8" xml:space="preserve">'''Монгол Улсын харъяат касах угсаатнууд''' (каз. ''Моңғолиядағы қазақтар'') - Монгол Улсын казах гаралтай иргэд. 

2023 оны 3-р сарын 1-ний өдрийн байдлаар Монголын нийт хүн амын 4.0 %-г эзэлж байв. Монголын Үндэсний статистикийн хорооны 2025 оны мэдээллээр, хасагуудын 76.5 хувь нь Баян-Өлгий аймагт, 9.0 хувь нь Улаанбаатар хотод, 8.5 хувь нь Ховд аймагт, 2.2 хувь нь Дархан-Уул аймагт, Үлдсэн 3.3 хувь нь Налайх дүүрэг болон бусад аймгуудад тархан амьдарч байгаа аж.

Казах угсаатнуудын 49.9 хувь нь эрэгтэй бол 50.1 хувийг эмэгтэйчүүд эзэлж байна. Насны бүлгээр авч үзвэл, 0.14 насныхан 34.5 хувь, 15-24 насныхан 17.2 хувь, 25-34 насныхан 16.8 хувь, 35-44 насныхан 12.8 хувийг эзэлж буй бол 9.1 хувь нь 45-54 насныхан, 9.6 хувь нь 55-аас дээш насныхан аж.

== Түүх ==
Монголын казакууд нь бусад казах үндэстний нэгэн адил Түрэг угсааны үндэстэн юм. 

Казакууд 1940 онд өлсгөлөнд нэрвэгдсэний улмаас Бүгд Найрамдах Монгол улсад орогнол хүсэж, тусламж гуйж ирсэн, Монголын засгийн газар Казах үндэстэнд нэг аймгийн газар нутаг дэвсгэрээ өгсөн.  

== Нэрс ==

== Монгол дахь алдартай казахууд ==
Монгол Улсын баатар Н.Икей, алдарт нисэгч генерал [[Мудирасын Зайсанов|М.Зайсанов]], Хаби, [[Байтазагийн Хурматбек]], А.Сарай, Х.Хызырхан, Тилейхан, Ахмет, У.Хамбар, Шангишбай, Хашгынбай, К.Мизимхан, Сөйлхан, 1992-1996 оны УИХ-ын гишүүд [[Ажханы Болат]], [[Раздакийн Сандалхан]], [[Таукейн Султан]], Х.Володя, Х.Жекей, А.Мурат, А.Бакей, А.Тлейхан, [[Тилеуханы Аубакир]], Элчин сайд [[Кадырын Сайраан]], 2000-2005 онд [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгийн аймгийн]] засаг дарга асан Х.Бадылхан, Хөдөө аж ахуйн дэд сайд [[Жанимханы Сауле]] болон Улсын Бага хурлын орлогч дарга агсан [[Кинаятын Зардыхан]] зэрэг юм.  

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;
[[Ангилал:Угсаатны диаспора]]
[[Ангилал:Монголын хүн ам зүй]]
[[Ангилал:Монголын ард түмэн]]
[[Ангилал:Казахууд]]</text>
      <sha1>4e9jocx74zzsezimot2rbdci7o2zyq8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854659</id>
      <parentid>854654</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T09:42:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-25020-83|~2026-25020-83]] ([[User talk:~2026-25020-83|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Avirmed Batsaikhan|Avirmed Batsaikhan]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ.</comment>
      <origin>846113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9755" sha1="rgurctknsus230q8vlwaqmpeembreul" xml:space="preserve">'''Монгол Улсын харъяат касах угсаатнууд''' (каз. ''Моңғолиядағы қазақтар'') - Монгол Улсын казах гаралтай иргэд. 

2023 оны 3-р сарын 1-ний өдрийн байдлаар Монголын нийт хүн амын 4.0 %-г эзэлж байв. Монголын Үндэсний статистикийн хорооны 2025 оны мэдээллээр, хасагуудын 76.5 хувь нь Баян-Өлгий аймагт, 9.0 хувь нь Улаанбаатар хотод, 8.5 хувь нь Ховд аймагт, 2.2 хувь нь Дархан-Уул аймагт, Үлдсэн 3.3 хувь нь Налайх дүүрэг болон бусад аймгуудад тархан амьдарч байгаа аж.

Казах угсаатнуудын 49.9 хувь нь эрэгтэй бол 50.1 хувийг эмэгтэйчүүд эзэлж байна. Насны бүлгээр авч үзвэл, 0.14 насныхан 34.5 хувь, 15-24 насныхан 17.2 хувь, 25-34 насныхан 16.8 хувь, 35-44 насныхан 12.8 хувийг эзэлж буй бол 9.1 хувь нь 45-54 насныхан, 9.6 хувь нь 55-аас дээш насныхан аж.

== Түүх ==
Монголын казакууд нь бусад казах үндэстний нэгэн адил Түрэг угсааны үндэстэн юм. 

Казакууд одоогоос 120 гаруй жилийн тэртээ [[Алтайн нуруу|Алтайн нурууг]] даван нүүдлэн Монголд ирсэн. 

8-р зуунд Түрэгийг мөхсөний дараа 10-р зуун хүртэл Карлугийн улс, 11-12-р зуунд Кимак, Кипчак, Карахандын улсын бүрэлдэхүүнд багтаж байгаад 13-р зуунаас Монголын эзэнт гүрний Алтан Ордны хаант улсад харъяалагдан зуутын зохион байгуулалттай болж их, дунд, бага зуут хэмээн хуваагджээ. Чингис хааны хоёрдугаар хөвгүүн [[Цагадай|Цагаадайн]] байгуулсан улс нь Төмөрийн хаант улс, Казах ханлиг, Үзбек ханлиг, Киргиз ханлиг болон задрахад Барлас, Найманы казахууд нэгдэн шинэ улс байгуулах оролдлого хийж [[Казахын Хант Улс|Казахын]] [[Казахын Хант Улс|Хант улсыг]] байгуулжээ. 17-р зууны эхээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] довтолгоонд өртөн, хойд талаасаа Бухар, Хивийн хаант улсын довтолгоонд шахагдсанаар Казахын хаант улсын хүч буурч хуваагдан нэг нь Оросын хаант улсад дагаар орж, нөгөө хэсэг нь одоогийн [[Шинжаан|Шинжаан Уйгар]] руу нүүдэллэн [[Манж улс|Манж]] [[Манж улс|улсын]] харъяанд оржээ. Ийнхүү 18-р зууны хоёрдугаар хагасаас Абул Мамбет хааны харъяат казахууд [[Дорнод Туркестан|Дорнод Туркестанд]] нутаглан Хар Эрчис, Алтай хавиар нутаглаж байгаад 1864 онд [[Алтайн нуруу|Алтайн нурууг]] даван ирсэн нь одоогийн [[Баян-Өлгий аймаг]] дахь казахуудын удам болно. 

Тэд 19-р зууны дунд үеэр Алтайн өвөрөөс Шинжан хүртэл нутаглан зуны улиралд Алтайн нуруу даван Урианхайн нутаг руу орж ирэн зусаж намар нь Алтайг даван ургаш буцаад нүүдэг байжээ. Тэд Шинжаны Бухтарм голын эх [[Эрчис мөрөн]] хавиар нутаглаж байсан байна. 

Казахууд 18-20-р зуунд [[Шинжаан]], Монголд хэд хэдэн үе шаттайгаар нүүдэллэн ирсэн байдаг. Тэдний зарим нь 18-р зуунд Шинжаанд ирсэн бол 19-р зуунд Оросын цэргийн түрэлтэд өртөн дахин Шинжаан руу дүрвэсэн байна. Харин казахуудын зарим хэсэг нь 19-р зууны [[Уйгур|уйгурын]] бослого манжийн цэрэгт дарагдсаны дараа манжийн явуулсан хядлага хэлмэгдүүлэлт, 1930-1940-өөд оны Шинжаанд исламын шашинтай уйгур, казахууд болон Хятадын хоорондох тулаан, [[Гоминдан|Гоминданы]] хятадын хавчлага хяcлага зэргээс шалтгаалан Монголд нүүн иржээ.

1917 онд Богд хаант Монгол улсын үед казахуудыг Монгол улсын харъяат болгоход Керейд, Найман овгийн 21000 хасаг иргэд бүртгэгджээ. Казахт 12 овог байх бөгөөд Жантекейн, Шерүүч, Молхо, Керейд нь зонхилох байр суурьтай байдаг байна. Алтайн казахууд нь Керейд овгийн хүмүүс бөгөөд тэд Уах, Абах, Ашамайл хэмээх гурван янзын керейд ажээ. Эдгээрээс Монголд шилжин нутагласан нь Абах керейд, Найман казах ажээ. Абах нь дотроо 12 яс овгоос бүрдэх бөгөөд зарим нь Монголд байхгүй. Харин Найман казах нь Улаанхус суманд цөөн үлдэж, Ховд аймгийн [[Булган сум (Ховд)|Булган суманд]] Ители овог зонхилдог. Маршал Х.Чойбалсан Монгол улсын ерөнхий сайд байхдаа баруун хязгаар руу явж Оспантай уулзаж олон үндэстэн ястанг амар амгалан байлгах тухай хэлэлцээр хийсэн байдаг. Түүнд буу сум, мөнгө өгч Шинжаан Уйгарт явуулж буй бослогыг дэмжсэн тэр үеэс Алтайн хязгаарын казах иргэд бөөн бөөнөөрөө Монгол руу дүрвэн иржээ. 1938 оны 6 дугаар сарын 9-нд Бага хурал хуралдаж үндэсний цөөнхийн асуудлаар шийдвэр гаргаж байжээ. 

Уг тогтоол ёсоор урд тал нь улсын хил, зүүн ба хойт талаар Дэлүүн, Хонгор өлөн, Хатуу, Өлгий, Орогтоос урагших газрыг Урианхайтай хамтран тэгш эрхтэйгээр эдлэхээр олгожээ. 1930-аад оноос эхлэн нам төрөөс казахуудыг шинэ газар суурьшихтай холбоотой арга хэмжээг авсан байна.  

Казакууд 1931 оноос [[Чандмань уулын аймаг|Чандмань уулын аймгийн]] харьяанд байгаад 1940 онд бие даасан [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий аймагт]] амьдрах болжээ. Сүүлд 1991 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] задрахад түүний бүрэлдэхүүнд байсан Казакстан улс тусгаар бие даасан улс болсны дараа Монгол дахь 50-60,000 гаруй казах иргэд мал ахуйгаа зараад шинэ Казакстаныг зорьсон ба 2000 он гэхэд 10-20,000 нь эргэн буцаж ирсэн байна.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.macalester.edu/geography/research-barcus/kazakhs/|title=Kazakhs of Mongolia|accessdate=21-04-2023|last=Barcus|first=Holly}}&lt;/ref&gt;

== Нэрс ==

== Монгол дахь алдартай казахууд ==
Монгол Улсын баатар Н.Икей, алдарт нисэгч генерал [[Мудирасын Зайсанов|М.Зайсанов]], Хаби, [[Байтазагийн Хурматбек]], А.Сарай, Х.Хызырхан, Тилейхан, Ахмет, У.Хамбар, Шангишбай, Хашгынбай, К.Мизимхан, Сөйлхан, 1992-1996 оны УИХ-ын гишүүд [[Ажханы Болат]], [[Раздакийн Сандалхан]], [[Таукейн Султан]], Х.Володя, Х.Жекей, А.Мурат, А.Бакей, А.Тлейхан, [[Тилеуханы Аубакир]], Элчин сайд [[Кадырын Сайраан]], 2000-2005 онд [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгийн аймгийн]] засаг дарга асан Х.Бадылхан, Хөдөө аж ахуйн дэд сайд [[Жанимханы Сауле]] болон Улсын Бага хурлын орлогч дарга агсан [[Кинаятын Зардыхан]] зэрэг юм.  

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;
[[Ангилал:Угсаатны диаспора]]
[[Ангилал:Монголын хүн ам зүй]]
[[Ангилал:Монголын ард түмэн]]
[[Ангилал:Казахууд]]</text>
      <sha1>rgurctknsus230q8vlwaqmpeembreul</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Далан худалч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135011</id>
    <revision>
      <id>854568</id>
      <parentid>810488</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T13:55:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24793-80</username>
        <id>104134</id>
      </contributor>
      <comment>Spelling error</comment>
      <origin>854568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1688" sha1="dy0slyan4l5sq2yzb2evextj0rusyg7" xml:space="preserve">'''Далан худалч''' - Монгол ардын хошин шог үлгэрийн [[баатар]]. 17-19-р зууны үед [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Манжийн дарлал]], нийгмийн шударга бус ёсыг урнаар шоголсон Далан худалчийн цуврал үлгэр монголчуудын дунд их тарсан юм. &quot;Батганын унгас сааж эсгий хийсэн нь&quot;, &quot;Ботгыг унаж, ингэ дүүрсэн нь&quot; гэх мэт жирийн ахуй байдлыг хошин үйл явдал болгон дүрсэлсэн төдийгү гол баатар '''Бэлэн Сэнгэ''' ард түмний сайн сайхны төлөө тэмцэгч домогт баатруудын нэг болон олны сэтгэлд хоногшжээ. 

Далан худалчийн үлгэр нь '''а/.''' үргэлжилсэн үгийн явган шог үлгэрийн хэлбэрээр (&quot;Зүр сөөхий өмсөж луучингаар өшиглөв&quot;, &quot;Өвөл хөхөө донгодоход хүйдсээр шидсэн нь&quot;, &quot;Тогоо яаж жалавч төрүүлсэн бэ?&quot; гэх мэт) Халхад их дэлгэрсэн.  '''б/''' Нөгөө нь олон мөр бүхий шүлэглэсэн зохиолын хэлбэрээр (&quot;Сэцэн Сэнгэ&quot;) Буриадад тархжээ.

[[Ангилал:Монголын үлгэр домог судлал]]
[[Ангилал:Ардын үлгэр]]
[[Ангилал:Монголын биет бус соёлын өв]]
[[Ангилал:Монголын соёл]]</text>
      <sha1>dy0slyan4l5sq2yzb2evextj0rusyg7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854569</id>
      <parentid>854568</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T13:56:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24793-80</username>
        <id>104134</id>
      </contributor>
      <comment>Spell error</comment>
      <origin>854569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1690" sha1="axthdfw0q0mgwk8cio7t4zo0scjrxwq" xml:space="preserve">'''Далан худалч''' - Монгол ардын хошин шог үлгэрийн [[баатар]]. 17-19-р зууны үед [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Манжийн дарлал]], нийгмийн шударга бус ёсыг урнаар шоголсон Далан худалчийн цуврал үлгэр монголчуудын дунд их тарсан юм. &quot;Батганын унгас сааж эсгий хийсэн нь&quot;, &quot;Ботгыг унаж, ингэ дүүрсэн нь&quot; гэх мэт жирийн ахуй байдлыг хошин үйл явдал болгон дүрсэлсэн төдийгүй гол баатар '''Бэлэн Сэнгэ''' ард түмний сайн сайхны төлөө тэмцэгч домогт баатруудын нэг болон олны сэтгэлд хоногшжээ. 

Далан худалчийн үлгэр нь '''а/.''' үргэлжилсэн үгийн явган шог үлгэрийн хэлбэрээр (&quot;Зүр сөөхий өмсөж луучингаар өшиглөв&quot;, &quot;Өвөл хөхөө донгодоход хүйдсээр шидсэн нь&quot;, &quot;Тогоо яаж жалавч төрүүлсэн бэ?&quot; гэх мэт) Халхад их дэлгэрсэн.  '''б/''' Нөгөө нь олон мөр бүхий шүлэглэсэн зохиолын хэлбэрээр (&quot;Сэцэн Сэнгэ&quot;) Буриадад тархжээ.

[[Ангилал:Монголын үлгэр домог судлал]]
[[Ангилал:Ардын үлгэр]]
[[Ангилал:Монголын биет бус соёлын өв]]
[[Ангилал:Монголын соёл]]</text>
      <sha1>axthdfw0q0mgwk8cio7t4zo0scjrxwq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яст мэлхий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139008</id>
    <revision>
      <id>854652</id>
      <parentid>854552</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T05:57:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-24899-24|~2026-24899-24]] ([[User talk:~2026-24899-24|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Avirmed Batsaikhan|Avirmed Batsaikhan]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ.</comment>
      <origin>812591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3816" sha1="qvv445txqunh8md0jnkvp8lc6ma9n84" xml:space="preserve">'''Яст мэлхий''' ([[Латин хэл|латин]]: ''Testudines'') нь хэвлээр явагчдын ангилал бөгөөд энэ ангилалын орчин үеийн дөрвөн хэсгийн нэг юм. Яст мэлхийн бүтцийн онцлог шинж чанар нь өөрийг нь бусдаас хамгаалдаг хоёр хэсгээс бүрдэх ясан эсвэл яс-савхин бүрхүүл юм. 
[[Файл:Turtles-Tortoises-Terrapins.jpg|thumb|356x356px]]
Яст мэлхийний олон төрөл зүйл нь бүрхүүлийнхээ доор толгой, сүүл, мөчөө татаж авч чаддаг юм. Яст мэлхийн хэмжээ нь 12 см-ээс 2 м хүртэл байдаг, тэд сайн хөгжсөн хараа, үнэр авдаг ч сонсгол нь сул байдаг юм. Эрүү нь шүдгүй, хушуу хэлбэртэй эвэртэй хавтангаар бүрхэгдсэн байдаг. Нурууны умайн хүзүүний болон сүүлний хэсэг нь хөдөлгөөнтэй, үлдсэн хэсэг нь хөдөлгөөнгүй бүрхүүлт ястайгаа нийлсэн байдаг ажээ. Бүрхүүлийн хөгжил нь хувьслын замаар мөчний бүслүүрийг хавирганы доор нүүлгэн шилжүүлэхэд хүргэсэн бөгөөд энэ нь сээр нуруутан амьтдын дунд онцгой тохиолдол юм. 

Хуурай газрын яст мэлхийн төрөл зүйл Антарктидаас бусад бүх тив, арлуудад байдаг. Далайн яст мэлхийн төрөл зүйл нь халуун орны болон субтропикийн бүсэд өргөн тархсан бөгөөд дэлхийн далайн ёроолын бүсэд бага байдаг. Тэд нуур, гол мөрөн, намаг, халуун цөл, халуун орны ой, уулын энгэр, тариалангийн газар, далайн эрэг, далайд амьдрах боломжтой. Ихэнх зүйлүүд нь хагас усан амьдралын хэв маягтай. Хүйтэн, хуурай улиралд тэд ичдэг байна. 

Хуурай газрын болон далайн яст мэлхий голдуу өвсөн тэжээлтэн байдаг. Цэнгэг усны төрөл зүйл нь ихэвчлэн махчин байдаг: загас, хоёр нутагтан, сээр нуруугүй амьтдаар хооллодог байна. Тэд ихэвчлэн хуурай газар бэлгийн харьцаа үүсгэж нийлдэг бөгөөд тэндээ өндөглөдөг (нэгээс хэдэн зуу хүртэл өндөг гаргадаг). Зарим зүйл нь жилд 3 ба түүнээс дээш тоогоор өндөглөх боломжтой. Өндөг нь бөмбөрцөг эсвэл эллипс хэлбэртэй, ихэнх хуурай газрын төрөл зүйлд шохойн бүрхүүлтэй, далайн болон цэнгэг усны зарим төрөл зүйлд арьсан бүрхүүлтэй байдаг. Өндөг хэлбэрээр байх хугацаа ихэвчлэн 2-3 сар (зааны яст мэлхийн хувьд 6-7 сар) байдаг. Бэлгийн төлөвшил 2-3 насандаа тохиолддог. Эдгээр амьтдын өсөлт нь хязгааргүй боловч бэлгийн төлөвшсөн үед удааширдаг. Дундаж наслалт хэдэн арван жил, заримдаа 150 жил хүртэл амьдардаг байна.</text>
      <sha1>qvv445txqunh8md0jnkvp8lc6ma9n84</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145951</id>
    <revision>
      <id>854599</id>
      <parentid>853677</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T23:20:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>854599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29188" sha1="asx2ltlum1tikdch7yid88k85c6k5au" xml:space="preserve">Ойрадууд янз бүрийн үндэстэн ба өөрсдийн үндэстний удирдлага дор [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. Энэхүү тэмдэгт дурдсанаар жагсаалтад эдгээр мөргөлдөөний нэр, огноо, тулаанчид болон үр дүнг оруулсан болно:

{{Legend2|#AF9|Ялалт|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#F88|Ялагдал|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#BBF|Үр дүнгүй|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#FCE883|Дотоод иргэний дайн|style=&quot;background:#FCE883&quot;|border=1px solid #AAA}}

==Дөрвөн Ойрадын холбоо==
Энэ хэсэгт Ойрадын [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Зүүн Монгол]], [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Мин улс]], болон бусад үндэстний бүлгүүдийн эсрэг хийсэн дайнаас эхлээд, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] дайныг авч үзэх болно.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
|1388–1690
|[[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Ойрад–Халхын дайнууд]]
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1399
|Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
* [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь
|-
|1409–1424
|[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]]
*[[Юнлө хааны Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн]]
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал
|-
|1449
|[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
|1449
|[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
| 1452, 1455, 1457
| [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]]
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
| Узбекийн хаант улс
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1455
|[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал
|-
|1472
|Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|-
|1486
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
|16-р зуун
|[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Түмэд]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
|1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}}
|Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Казахын ханлиг]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}
|-
|1560-аад он
|[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
* Ойрадын оролцоо
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br&gt;[[Моголистан]]
|[[Казахын ханлиг]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
|Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Казахын ханлиг]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1587
|Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1590-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Казахын ханлиг]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|-
| 1598–1599
| [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]]
|[[Казахын ханлиг]]
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|[[Бухарын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Казахын ялалт
|-
| 17-р зууны эхэн үе
| Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;[[Казахын ханлиг]]&lt;br&gt;[[Ногай улс]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1604
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;[[Казахын ханлиг]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1608
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;[[Казахын ханлиг]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Анхандаа Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|p=116}}&lt;br&gt;Дараа нь Ойрадын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|-
|1609
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Казахын ханлиг]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|-
|1616
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Казахын ханлиг]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|-
|1620
|Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1620–1621
|Ойрад–Казах–Ногай–Халхын дайн{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;[[Казахын ханлиг]]&lt;br&gt;[[Ногай улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}{{sfn|Atygaev|2023|p=126}}
|-
|1623
|Ойрадын тусгаар тогтнолын дайн
||[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1625–1630
|Хошуудын иргэний дайн
|[[Цоохор|Цоохорын]] цэргүүд
|[[Гүш хаан|Төрбайхын]] цэргүүд
*[[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] цэргүүд
*[[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Убашийн]] цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Төрбайхын ялалт{{sfn|Adle|2003|pp=146–147}}
|-
|1626–1627
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Казахын ханлиг]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|}

== Хошуудын хант улс ==
Энэ хэсэгт [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улстай]] холбоотой дайныг авч үзэх болно, төрөл төрөгсөдтэйгөө харьцуулахад цөөн дайн хийж байсан.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн

|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Хошуудын хант улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Хошууд–Зүүнгарын ялалт
|-
| 1644
| Хошууд–Бутаны анхны дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1648
| Хошууд–Бутаны хоердох дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|}

==Зүүнгарын Хаант Улс==
Энэ хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. Зүүнгарууд [[Оросын царьт улс]], [[Казахын ханлиг]], [[Чин улс]], [[Халх|Халх Монгол]], [[Кокандын хант улс]], бусад улсуудтай мөн залгамж халаа болон/эсвэл эрх мэдлийн төлөө өөр хоорондоо дайн хийж байв.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 17-оос 18-р зуунд
| [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1635–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Казахын ханлиг]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Хошуудын ялалт
|-
| 1665–1667
| [[Зүүнгарын Енисейг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1653–1661
| Зүүнгарын залгамжлалын дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэнгэ хунтайжын эцэг нэгтэй ах дүүсийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Сэнгэ хунтайжын ялалт
|-
| 1670–1671&lt;br&gt;1676
| Галдан хаан ширээнд заларсан нь
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан|Галданы]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Цэцэн тайж болон Зотов баатрын цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1677
| Очирт-Галданы дайн
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын чуулганы хан]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1678–1680
| [[Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1681–1684
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Казахын ханлиг]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1687–1688
| [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Галданы Халх руу хийсэн довтолгоо]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Чахундорж хан|Чахундорж ханы]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1690-1697
| [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1693–1705
| [[Зүүнгарын Хаант Улс##Цагаадайн бослого|Цагаадайн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1698{{sfn|Atwood|2004|p=622}}–1703{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
| [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Atwood|2004|p=622}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Казахын ханлиг]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Atwood|2004|p=622}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}}{{Sfn|Baabar|1999|p=84}}{{Sfn|Massanov|2010|p=229}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
|- 
| 1708–1712{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]]{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Казахын ханлиг]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
|-
| 1709–1710
| [[Зүүнгарын Өмнөд Сибирийг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1714
| Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Казахын ханлиг]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
|-
| 1714–1720
| [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1715–1716
| [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1716
| [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Казахын ханлиг]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
|-
| 1717
| [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Зүүнгарын эсрэг казахуудын аян дайн]]{{sfn|Adle|2003|p=98}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Казахын ханлиг]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=98}}
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1718
| Түркестан руу Зүүнгарын Хаант Улсын аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Казахын ханлиг]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1718
| [[Хар Усны тулалдаан|Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1718)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1719–1720
| [[Зайсан нуурын тулалдаан|Лихаревын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1720
| [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1723–1730
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Казахын ханлиг]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1727
| Лувсансүр–[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Лувсансүрийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданцэрэний ялалт
|-
| 1729–1739
| [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot;|Энхийн хэлэлцээ{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Дундад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Казахын ханлиг]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Казахын ханлиг]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1734
| Ахмад Жузын бослого&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Казахын ханлиг]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
|-
| 1735
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Казахын ханлиг]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
|-
| 1739–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Казахын ханлиг]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1745
| [[Зүүнгар–Кокандын дайн (1745)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Кокандын хант улс]]

|-
| 1749–1753
| [[Ламдаржаа]]–[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] цэргүүд 
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд&lt;br&gt;[[Казахын ханлиг]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] ялалт
|-
| 1753–1754
| Даваачийн Дөрвөдийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;[[Казахын ханлиг]]
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Дөрвөд]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт
|-
| 1754
| Даваачийн Казахийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд
| [[Казахын ханлиг]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|-
| 1755
| [[Чин улсын Зүүнгарын Хаант Улсын байлдан дагуулал]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1755–1757
| [[Амарсанаагийн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;[[Казахын ханлиг]]
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
|1756–1757
|[[Эхний Казах–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;[[Казахын ханлиг]]
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Казахын ялалт
|}

==Эх сурвалж==
===Лавлагаа===
{{Reflist}}
===Ном зүй===
* {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}}

* {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}}

* {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}}

* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}}

* {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}}

* {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}</text>
      <sha1>asx2ltlum1tikdch7yid88k85c6k5au</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Файл:Shanghai Municipal seal.png</title>
    <ns>6</ns>
    <id>146146</id>
    <revision>
      <id>854570</id>
      <timestamp>2026-04-23T14:06:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>854570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/Шинэ Өмнөд Уэльс</title>
    <ns>828</ns>
    <id>146147</id>
    <revision>
      <id>854572</id>
      <timestamp>2026-04-23T14:14:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;return require('Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/Австрали Шинэ Өмнөд Уэльс')&quot;</comment>
      <origin>854572</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="128" sha1="dzilmxh80bv36tj274t6qq37z7cg5k5" xml:space="preserve">return require('Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/Австрали Шинэ Өмнөд Уэльс')</text>
      <sha1>dzilmxh80bv36tj274t6qq37z7cg5k5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хөдөө аж ахуйн IoT систем</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146150</id>
    <revision>
      <id>854629</id>
      <timestamp>2026-04-24T03:49:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-25134-08</username>
        <id>104158</id>
      </contributor>
      <comment>Хөдөө аж ахуйн юмсын интернет (IoT) систем нь сенсор, сүлжээ болон автомат удирдлагын технологид суурилан орчны нөхцөлийг хянах, өгөгдөл цуглуулах, боловсруулах боломжийг бүрдүүлдэг. Энэхүү системийг хүлэмжийн аж ахуй болон гаднах талбайн тариалалтад ашигласнаар ургацын гарц, чанарыг сайжруулах, ус болон бусад нөөцийг оновчтой ашиглах, хөдөлмөрийн бүтээмжийг нэмэгдүүлэх боломжтой. IoT технологи нь хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг илүү ухаалаг, автоматжсан хэлбэрт шилжүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэж ба</comment>
      <origin>854629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31648" sha1="rpm63ios886cbxmus1x10mns9wmv9id" xml:space="preserve">Танилцуулга

Юмсын интернет (Internet of Things, IoT) нь интернетэд холбогдсон төхөөрөмжүүд хоорондоо өгөгдөл солилцож, орчны мэдээллийг цуглуулах, боловсруулах, автомат удирдлага хийх боломжийг бүрдүүлдэг технологи юм. Сүүлийн жилүүдэд энэхүү технологи нь хөдөө аж ахуйн салбарт өргөн нэвтэрч, уламжлалт үйлдвэрлэлийг илүү ухаалаг, үр ашигтай хэлбэрт шилжүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэж байна.

Хөдөө аж ахуйн IoT систем нь сенсор, холбооны сүлжээ, өгөгдөл боловсруулах платформ, автомат гүйцэтгэгч төхөөрөмжүүдийг нэгтгэсэн цогц систем бөгөөд ургамлын өсөлтөд нөлөөлөх орчны хүчин зүйлсийг бодит цаг хугацаанд хянах боломжийг олгодог. Үүнд температур, агаарын чийгшил, хөрсний чийг, гэрлийн хэмжээ зэрэг үзүүлэлтүүд багтдаг бөгөөд эдгээрийг хянаснаар фермерүүд илүү оновчтой шийдвэр гаргах нөхцөл бүрддэг.

Энэхүү системийг хүлэмжийн аж ахуй болон гаднах талбайн тариалалтад өргөн ашигладаг. Хүлэмжийн нөхцөлд IoT систем нь орчныг бүрэн хяналттай байлгаж, автоматжуулсан удирдлага хэрэгжүүлэх боломжтой байдаг бол гаднах талбайд өргөн хэмжээний газар нутгийг хянах, нөөцийн хэрэглээг оновчтой болгох зорилгоор ашиглагддаг.

Иймд IoT технологи нь хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийн үр ашиг, тогтвортой байдлыг нэмэгдүүлэх, нөөцийн зохистой хэрэглээг дэмжих, ургацын чанарыг сайжруулахад чухал ач холбогдолтой орчин үеийн шийдэл гэж үздэг.
Хүлэмжийн аж ахуйн IoT систем
Хүлэмжийн аж ахуйд ашиглагддаг юмсын интернетийн систем нь ургамлын өсөлтөд нөлөөлөх бүх орчны хүчин зүйлсийг хянах, зохицуулах, автоматжуулах зорилготой цогц шийдэл юм. Энэхүү систем нь зөвхөн хэмжилт хийхээс гадна тухайн мэдээлэлд үндэслэн шууд үйлдэл гүйцэтгэх чадвартайгаараа уламжлалт аргаас ялгаатай. Хүлэмж нь хаалттай орчин тул температур, чийгшил, гэрэл, хөрсний нөхцөл зэрэг үзүүлэлтүүдийг маш нарийн түвшинд удирдах боломжтой бөгөөд IoT технологи энэ боломжийг бүрэн ашиглах нөхцөлийг бүрдүүлдэг.Хүлэмжийн IoT системийн гол зорилго нь ургамал бүрт тогтвортой, оновчтой орчныг бүрдүүлэх явдал байдаг. Үүний үр дүнд ургацын хэмжээ нэмэгдэж, чанар жигд болж, улирлын хамаарал багасдаг. Мөн хүний гар ажиллагааг багасгаж, цаг хугацаа болон нөөцийн үр ашигтай хэрэглээг хангадаг. Ийм системийг ихэвчлэн өндөр үнэ цэнтэй ногоо, жимс, цэцгийн үйлдвэрлэлд ашигладаг бөгөөд үйлдвэрлэлийн тогтвортой байдлыг нэмэгдүүлэхэд чухал үүрэгтэй.Системийн бүтцийн хувьд хэд хэдэн үндсэн бүрэлдэхүүн хэсгээс бүрддэг. Эхнийх нь орчны мэдээлэл цуглуулах сенсор төхөөрөмжүүд юм. Температур болон агаарын чийгшлийг хэмжих сенсор нь хүлэмж доторх агаарын нөхцөлийг тогтмол хянаж, ургамалд тохиромжтой эсэхийг тодорхойлдог. Хөрсний чийг мэдрэгч нь усалгааны хэрэгцээг тодорхойлж, илүүдэл эсвэл дутуу усалгаанаас сэргийлэхэд ашиглагддаг. Зарим тохиолдолд нүүрсхүчлийн хийн (CO₂) хэмжигч, гэрлийн эрчим хэмжигч зэрэг нэмэлт сенсоруудыг ашигласнаар ургамлын фотосинтезийн орчныг илүү нарийн тохируулдаг.
Эдгээр сенсороос цугларсан өгөгдөл нь сүлжээний модулиар дамжин төв системд хүрдэг. Ихэвчлэн Wi-Fi, LoRaWAN эсвэл бусад утасгүй холбооны технологийг ашиглан мэдээллийг дамжуулдаг. Төв систем нь cloud-д суурилсан байж болох бөгөөд өгөгдлийг хадгалах, боловсруулах, анализ хийх үүрэгтэй. Программ хангамжийн түвшинд тодорхой босго утгуудыг урьдчилан тохируулсан байдаг бөгөөд жишээлбэл температур тодорхой хэмжээнээс давсан тохиолдолд агааржуулалтын систем автоматаар ажиллаж эхэлнэ.
Гүйцэтгэгч төхөөрөмжүүд буюу actuator-ууд нь системийн хамгийн чухал хэсгүүдийн нэг юм. Үүнд автомат усалгааны насос, агааржуулалтын сэнс, халаалтын төхөөрөмж, ухаалаг гэрэлтүүлэг зэрэг орно. Сенсороос ирсэн мэдээлэлд үндэслэн эдгээр төхөөрөмжүүдийг автоматаар асааж, унтраах замаар орчны нөхцөлийг тогтвортой хадгалдаг. Жишээлбэл, хөрсний чийг багассан үед усалгааны систем идэвхжиж, шаардлагатай хэмжээгээр ус нийлүүлнэ.Хүлэмжийн IoT системийн нэг онцлог нь алсын зайнаас удирдах боломж юм. Фермерүүд гар утас, компьютер ашиглан бодит цагийн мэдээллийг харах, системийн тохиргоог өөрчлөх, шаардлагатай үед гараар удирдах боломжтой байдаг. Энэ нь газар дээр байнга байх шаардлагыг багасгаж, үйл ажиллагааг илүү уян хатан болгодог. Мөн цугларсан өгөгдлийг урт хугацаанд хадгалснаар анализ хийж, ургамлын өсөлтийн хэв маягийг судлах, ирээдүйн төлөвлөлт хийх боломж бүрддэг.
Энэхүү системийн давуу тал нь хамгийн түрүүнд нарийвчлал өндөртэй хяналт, автоматжуулалт юм. Ус, бордоо, эрчим хүч зэрэг нөөцийг илүү хэмнэлттэй ашиглах боломжтой бөгөөд хүний алдаанаас үүдэлтэй эрсдэлийг бууруулдаг. Ургацын чанар жигд, зах зээлд өрсөлдөх чадвар сайтай бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх боломжийг олгодог.
Гэсэн хэдий ч тодорхой эрсдэлүүд дагалддаг. Систем нь интернет болон цахилгаан хангамжаас шууд хамааралтай тул доголдол гарвал бүх үйл ажиллагаанд нөлөөлөх магадлалтай. Мөн анхны хөрөнгө оруулалтын зардал өндөр байдаг нь жижиг аж ахуй эрхлэгчдэд хүндрэл учруулж болзошгүй. Кибер аюулгүй байдлын асуудал ч мөн чухал бөгөөд системд зөвшөөрөлгүй нэвтрэх эрсдэл байж болно. Төхөөрөмжийн эвдрэл, буруу калибровк хийснээс болж өгөгдөл алдаатай болох нь буруу шийдвэр гаргахад хүргэх эрсдэлтэй.
Дүгнэж хэлбэл, хүлэмжийн аж ахуйн IoT систем нь орчин үеийн хөдөө аж ахуйн хамгийн үр ашигтай, ухаалаг шийдлүүдийн нэг бөгөөд зөв хэрэгжүүлсэн тохиолдолд үйлдвэрлэлийн бүтээмжийг мэдэгдэхүйц нэмэгдүүлдэг. Гэхдээ системийн найдвартай ажиллагаа, аюулгүй байдлыг хангах, зардлыг оновчтой төлөвлөх нь амжилттай хэрэгжүүлэхэд чухал хүчин зүйл болдог.


Хүлэмжийн IoT системд дараах үндсэн төхөөрөмжүүдийг ашигладаг:
Температур ба агаарын чийгийн сенсор 
Хөрсний чийг мэдрэгч 
Гэрлийн эрчим хэмжигч 
Нүүрсхүчлийн хийн (CO₂) сенсор 
Өгөгдөл дамжуулах модуль (Wi-Fi, LoRa гэх мэт) 
Төв удирдлагын төхөөрөмж (контроллер – Arduino, ESP32, Raspberry Pi) 
Автомат усалгааны систем (насос, клапан) 
Агааржуулалтын сэнс 
Халаалтын төхөөрөмж 
Ухаалаг гэрэлтүүлэг (LED grow light) 
Гар утас / веб удирдлагын систем 
Эдгээр төхөөрөмжүүд хамтран ажилласнаар хүлэмжийн орчныг хэмжих, боловсруулах, автоматаар тохируулах боломж бүрддэг.
Ажиллах зарчим:
Сенсорууд орчны өгөгдлийг (температур, чийг, хөрсний байдал) тасралтгүй хэмжиж, эдгээр мэдээллийг сүлжээгээр дамжуулан төв сервер эсвэл cloud системд илгээнэ. Программ хангамж нь өгөгдлийг боловсруулж, тодорхой босго утгатай харьцуулан автомат үйлдлийг (усалгаа, агааржуулалт, гэрэлтүүлэг) идэвхжүүлдэг.
Хүлэмжийн аж ахуйн IoT системийн шинж чанар:
Бодит цагийн хяналт – Орчны мэдээллийг тасралтгүй хэмжиж, шууд харуулдаг 
Автомат ажиллагаа – Усалгаа, агааржуулалт, гэрэлтүүлгийг өөрөө удирддаг 
Алсын удирдлага – Гар утас, компьютероор хаанаас ч хянах боломжтой 
Өгөгдөлд суурилсан шийдвэр – Цугларсан мэдээлэл дээр үндэслэн зөв шийдвэр гаргана 
Нарийвчлал өндөр – Ургамалд хамгийн тохиромжтой орчныг тогтвортой барина

Хүлэмжийн аж ахуйн IoT системийн ашиг тус:
Ургац нэмэгдэнэ – Орчныг зөв тохируулснаар ургамал илүү сайн ургана 
Нөөц хэмнэнэ – Ус, цахилгаан, бордоог илүү оновчтой ашиглана 
Хөдөлмөр багасна – Олон ажлыг автоматаар хийдэг 
Чанар сайжирна – Ургамал жигд, тогтвортой ургана 
Цаг хэмнэнэ – Алсаас хянах боломжтой тул байнга очих шаардлагагүй 
Хүлэмжийн аж ахуйн IoT системийн эрсдэл:
Интернэт тасрах – Систем доголдож, автомат ажиллагаа зогсох магадлалтай 
Өндөр зардал – Анхны суурилуулалт үнэтэй 
Төхөөрөмж эвдрэх – Сенсор эсвэл систем ажиллахгүй бол буруу мэдээлэл өгнө 
Кибер аюулгүй байдал – Хакердах, мэдээлэл алдагдах эрсдэлтэй 
Цахилгаан тасрах – Бүх систем ажиллахгүй болох боломжтой 
Гаднах талбайн тариалалтын IoT систем
Зорилого:
Гаднах талбайн тариалалтын IoT системийн үндсэн зорилго нь өргөн хэмжээний газар нутагт ургамлын өсөлтөд нөлөөлөх орчны нөхцөлийг тасралтгүй хянах, оновчтой удирдах, улмаар үйлдвэрлэлийн үр ашгийг нэмэгдүүлэхэд оршино. Гаднах орчин нь хүлэмжээс ялгаатайгаар цаг уурын шууд нөлөөнд байдаг тул температур, хур тунадас, салхи, хөрсний нөхцөл зэрэг олон хүчин зүйлс байнга өөрчлөгдөж байдаг. Иймээс IoT систем нь эдгээр өөрчлөлтийг бодит цаг хугацаанд хянаж, фермерт шуурхай, зөв шийдвэр гаргах боломжийг олгох зорилготой.
Мөн энэхүү системийн зорилго нь нөөцийн хэрэглээг оновчтой болгоход чиглэгддэг. Том талбайд усалгаа, бордоо, техник ашиглалтыг зөв зохицуулах нь зардал бууруулахад чухал нөлөөтэй. IoT системийн тусламжтайгаар хөрсний чийг, цаг агаарын мэдээлэлд үндэслэн зөвхөн шаардлагатай хэсэгт, зөв хэмжээгээр усалгаа хийх боломж бүрддэг. Энэ нь усны хэмнэлтээс гадна хөрсний чанарыг хадгалах ач холбогдолтой.
Цаашлаад уг системийн нэг чухал зорилго нь ажлын бүтээмжийг нэмэгдүүлэх явдал юм. GPS болон автоматжуулсан техник хэрэгслийн тусламжтайгаар тариалалт, бордоо цацалт, ургац хураалт зэрэг үйл ажиллагааг илүү нарийвчлалтай, хурдан гүйцэтгэх боломжтой болдог. Ингэснээр хүний хөдөлмөрийн хэрэгцээ багасч, алдааны магадлал буурна.
Мөн IoT систем нь ургацын чанар, гарцыг тогтвортой байлгах зорилготой. Өгөгдөлд суурилсан анализ ашигласнаар аль бүсэд ямар ургамал илүү тохиромжтой, ямар нөхцөлд илүү сайн ургадаг зэргийг тодорхойлох боломжтой. Энэ нь урт хугацааны төлөвлөлт, эрсдэлийн удирдлагыг сайжруулахад чухал үүрэгтэй.
Эцэст нь, гаднах талбайн тариалалтын IoT систем нь хөдөө аж ахуйн үйл ажиллагааг илүү ухаалаг, дижитал хэлбэрт шилжүүлэх зорилготой бөгөөд байгаль орчинд ээлтэй, тогтвортой үйлдвэрлэлийг дэмжихэд чиглэгддэг. Энэ нь зөвхөн тухайн улирлын үр ашигт бус, урт хугацаанд тогтвортой хөгжлийг хангах стратегийн ач холбогдолтой юм.
Гаднах талбайн тариалалтын IoT системд ашиглагдаж буй төхөөрөмжүүд
Цаг агаарын станц (температур, салхи, хур тунадас хэмжигч) 
Хөрсний чийг мэдрэгч 
Хөрсний температур мэдрэгч 
GPS-тэй ухаалаг трактор / техник 
Автомат усалгааны систем (drip irrigation, sprinkler) 
Өгөгдөл дамжуулах модуль (Wi-Fi, LoRa, 4G/5G) 
Төв удирдлагын төхөөрөмж (контроллер, сервер) 
Дрон (талбай хяналт, зураглал) 
Гар утас / веб удирдлагын систем 
Эдгээр төхөөрөмжүүд хамтран ажилласнаар өргөн талбайн нөхцөлийг хянах, өгөгдөлд үндэслэн шийдвэр гаргах, үйл ажиллагааг автоматжуулах боломжийг бүрдүүлдэг.


Ажиллах зарчим:
Гаднах талбайн IoT систем нь олон цэгээс мэдээлэл цуглуулах, тухайн мэдээллийг дамжуулах, боловсруулах, улмаар шийдвэр гаргаж гүйцэтгэх гэсэн уялдаа холбоотой процессоор ажилладаг. Том хэмжээний талбайд нөхцөл жигд биш байдаг тул сенсоруудыг янз бүрийн байршилд байрлуулж, орчны өөрчлөлтийг илүү бодитой хэмждэг.
Эхний шатанд цаг агаарын станц болон хөрсний мэдрэгчүүд температур, чийгшил, хур тунадас, салхины хурд, хөрсний чийг, температур зэрэг үзүүлэлтүүдийг тасралтгүй хэмжинэ. Зарим тохиолдолд дрон ашиглан талбайн дээрээс зураг авч, ургамлын эрүүл мэнд, өсөлтийн байдлыг үнэлдэг. Ингэснээр зөвхөн нэг цэгийн бус, бүх талбайн ерөнхий байдлыг тодорхойлох боломж бүрддэг.
Цугларсан өгөгдлийг утасгүй сүлжээгээр (жишээ нь LoRa, 4G/5G) төв систем рүү дамжуулна. Төв систем нь ихэвчлэн cloud платформ дээр байрлах бөгөөд өгөгдлийг хадгалах, боловсруулах, дүн шинжилгээ хийх үүрэгтэй. Программ хангамжийн түвшинд өгөгдлийг өмнөх мэдээлэлтэй харьцуулж, тодорхой хэв маяг, өөрчлөлтийг илрүүлдэг. Жишээлбэл, хөрсний чийг тогтмол буурч байвал усалгааны хэрэгцээ үүсэж байгааг систем автоматаар тодорхойлно.
Дараагийн шатанд систем нь боловсруулсан мэдээлэлд үндэслэн шийдвэр гаргана. Энэ шийдвэр нь урьдчилан тохируулсан босго утга болон алгоритмд суурилдаг. Хэрэв нөхцөл шаардлагатай хэмжээнээс хэтэрвэл эсвэл дутвал систем гүйцэтгэгч төхөөрөмжүүдэд дохио илгээнэ. Үүний үр дүнд автомат усалгааны систем ажиллах, эсвэл ухаалаг техникүүд тодорхой үйлдэл хийх зэрэг процесс явагдана.
Мөн GPS-тэй техникүүд нь талбай дээр нарийвчлалтай хөдөлж, тариалалт, бордоо цацалт, ургац хураалт зэрэг ажлыг автомат гүйцэтгэх боломжтой. Энэ нь давхардсан ажил, нөөцийн илүүдэл хэрэглээг багасгадаг. Жишээлбэл, зөвхөн шаардлагатай хэсэгт бордоо цацах замаар зардлыг бууруулж, хөрсний бохирдлоос сэргийлнэ.
Системийн бас нэг чухал хэсэг нь хэрэглэгчийн интерфэйс юм. Фермерүүд гар утас, компьютер ашиглан бодит цагийн мэдээллийг хянах, шаардлагатай үед гар аргаар оролцох боломжтой. Мөн систем нь анхааруулга илгээх функцтэй байдаг бөгөөд жишээ нь температур огцом өөрчлөгдвөл шууд мэдэгдэл ирнэ.
Ийнхүү гаднах талбайн IoT систем нь өгөгдөл цуглуулах, дамжуулах, боловсруулах, шийдвэр гаргах, хэрэгжүүлэх гэсэн дараалсан ажиллагаагаар ажиллаж, хөдөө аж ахуйн үйл ажиллагааг илүү нарийвчлалтай, үр ашигтай болгодог.
Гаднах талбайн тариалалтын IoT системийн шинж чанар:
Бодит цагийн хяналт – Талбайн янз бүрийн цэгээс мэдээллийг тасралтгүй цуглуулж, тухайн агшинд нөхцөл ямар байгааг шууд харуулдаг 
Автомат ажиллагаа – Усалгаа, бордоо цацалт, зарим техник хэрэгслийн ажиллагааг өгөгдөлд үндэслэн автоматаар удирддаг 
Алсын удирдлага – Гар утас, компьютероор дамжуулан хаанаас ч системийг хянах, тохиргоо өөрчлөх боломжтой 
Өгөгдөлд суурилсан шийдвэр – Цугларсан мэдээллийг боловсруулж, хамгийн үр ашигтай шийдвэрийг гаргахад ашигладаг 
Өргөн талбай хамрах чадвар – Олон сенсор, GPS технологи ашиглан том хэмжээний газар нутгийг бүрэн хянах боломжтой 
Байршилд суурилсан удирдлага – Талбайн хэсэг бүрт өөр өөр тохиргоо хийх боломжтой (жишээ нь усалгаа, бордоо) 
Гаднах талбайн тариалалтын IoT системийн ашиг тус:
Ургацын гарц нэмэгдэнэ – Орчны нөхцөлд тохируулан зөв арга хэмжээ авснаар ургамал илүү сайн ургана 
Нөөц хэмнэнэ – Ус, бордоо, түлш зэрэг нөөцийг зөв хэмжээгээр, зөв хэсэгт ашиглана 
Зардал буурна – Илүүдэл хэрэглээ багассанаар нийт зардал хэмнэгдэнэ 
Хөдөлмөрийн бүтээмж нэмэгдэнэ – Автоматжуулалт болон ухаалаг техник ашигласнаар ажлыг хурдан, үр дүнтэй гүйцэтгэнэ 
Том талбайг хянах боломжтой – Олон цэгийн мэдээлэл дээр үндэслэн бүх талбайг нэг дор хянах боломж бүрдэнэ 
Байгальд ээлтэй – Нөөцийг зөв ашигласнаар хөрс, усны бохирдлыг багасгана


Гаднах талбайн тариалалтын IoT системийн эрсдэл:
Цаг уурын нөлөө – Бороо, салхи, хэт халалт зэрэг байгалийн хүчин зүйлс системийн үр дүнд шууд нөлөөлнө 
Сүлжээний асуудал – Алслагдсан бүсэд интернет, сүлжээ сул байх нь өгөгдөл дамжуулалтад саад учруулна 
Төхөөрөмж эвдрэх – Сенсор, техник эвдэрвэл буруу мэдээлэл өгч, буруу шийдвэр гаргах эрсдэлтэй 
Өндөр зардал – Анхны суурилуулалт болон засвар үйлчилгээний зардал их байж болно 
Өгөгдлийн алдаа – Хэмжилт буруу бол системийн шийдвэр буруу гарна 
Кибер аюулгүй байдал – Системд халдлага орж, мэдээлэл алдагдах эсвэл удирдлага алдагдах боломжтой
Харьцуулсан шинжилгээ

Үзүүлэлт	Хүлэмжийн аж ахуйн IoT систем	Гаднах талбайн тариалалтын IoT систем
Орчны нөхцөл	Хаалттай, бүрэн хяналттай	Нээлттэй, байгалийн нөлөө их
Хяналтын түвшин	Маш өндөр, нарийвчлалтай	Харьцангуй бага, тархмал
Ашиглагдах төхөөрөмжүүд	Температур, чийгийн сенсор, хөрсний мэдрэгч, автомат усалгаа, гэрэлтүүлэг	Цаг агаарын станц, хөрсний мэдрэгч, GPS техник, дрон, автомат усалгаа
Ажиллах зарчим	Орчныг бүрэн автомат тохируулж удирдана	Өгөгдөлд тулгуурлан хэсэгчлэн удирдана
Зардал	Өндөр	Дунд
Ашиг тус	Чанартай, тогтвортой ургац гаргана	Том талбайд үр ашигтай ажиллагаа
Эрсдэл	Техникийн доголдол, сүлжээний хамаарал	Байгалийн нөлөө, сүлжээний асуудал
Хэрэглээ	Жимс, ногоо, цэцэг зэрэг өндөр үнэ цэнтэй ургамал	Үр тариа, тэжээлийн ургамал зэрэг өргөн талбай 

Хүлэмжийн IoT систем нь илүү нарийвчлалтай, бүрэн хяналттай орчинд ажилладаг тул ургацын чанар өндөр байдаг. Харин гаднах талбайн IoT систем нь өргөн хүрээг хамарч, зардал харьцангуй бага боловч байгалийн нөхцөлөөс ихээхэн хамаардаг онцлогтой.


IoT системийн үнэлгээ
Хүлэмжийн аж ахуй болон гаднах талбайн тариалалтын IoT системүүд нь хоёулаа хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг илүү ухаалаг, автоматжсан хэлбэрт шилжүүлэх зорилготой боловч тэдгээрийн хэрэгжилт, үр нөлөө нь орчны нөхцөл, хэрэглээний онцлогоос хамааран ялгаатай байна.
Хүлэмжийн IoT системийн хувьд зорилго нь орчны бүх хүчин зүйлийг бүрэн хянах замаар ургамлын өсөлтийг оновчтой болгох явдал байдаг. Энэ зорилго нь практикт өндөр үр дүнтэй хэрэгждэг бөгөөд сенсор, автомат төхөөрөмжүүдийн тусламжтайгаар температур, чийг, гэрэл, усалгааг нарийн тохируулж чаддаг. Ажиллах зарчим нь бүрэн автоматжуулалт дээр тулгуурласан бөгөөд систем нь өгөгдөлд үндэслэн шууд хариу үйлдэл үзүүлдэг. Үүний үр дүнд ургацын чанар тогтвортой, өндөр байдаг нь хамгийн том давуу тал юм. Гэвч энэ систем нь өндөр зардалтай, мөн техник болон сүлжээнээс ихээхэн хамааралтай тул доголдол гарсан тохиолдолд эрсдэл өндөр байдаг.
Харин гаднах талбайн IoT системийн зорилго нь өргөн хэмжээний газар нутгийг хянах, нөөцийг оновчтой ашиглах, ажлын бүтээмжийг нэмэгдүүлэхэд чиглэдэг. Энэ систем нь бодит цагийн мэдээлэлд үндэслэн фермерт шийдвэр гаргах боломж олгодог боловч хүлэмжийн систем шиг бүрэн хяналттай биш байдаг. Ажиллах зарчим нь өгөгдөл цуглуулах, анализ хийх, улмаар хэсэгчлэн автоматжуулах хэлбэртэй бөгөөд байгалийн нөхцөлд ихээхэн хамааралтай. Шинж чанарын хувьд өргөн талбай хамрах, GPS болон дрон ашиглах зэрэг давуу талтай боловч цаг уурын өөрчлөлт, сүлжээний асуудал зэрэг эрсдэлд өртөмтгий байдаг.
Ерөнхий үнэлгээгээр хүлэмжийн IoT систем нь нарийвчлал, хяналтын түвшнээр илүү давуу бөгөөд өндөр чанартай бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхэд тохиромжтой. Харин гаднах талбайн IoT систем нь цар хүрээ, зардлын хувьд илүү үр ашигтай бөгөөд өргөн хэмжээний тариалалтад тохиромжтой. Иймээс аль системийг ашиглах нь тухайн аж ахуйн зорилго, санхүүгийн боломж, байршлын нөхцөлөөс хамааран сонгогдох ёстой.
Цаашид эдгээр системүүдийг илүү үр дүнтэй болгохын тулд найдвартай сүлжээ, өгөгдлийн аюулгүй байдал, хямд өртөгтэй технологийг хөгжүүлэх шаардлагатай бөгөөд энэ нь IoT-д суурилсан хөдөө аж ахуйн тогтвортой хөгжлийг хангах гол хүчин зүйл болно.</text>
      <sha1>rpm63ios886cbxmus1x10mns9wmv9id</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эрдэмбилэгийн Билгүүн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146154</id>
    <revision>
      <id>854636</id>
      <timestamp>2026-04-24T04:16:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эрдэмбилэг Билгүүн</username>
        <id>104157</id>
      </contributor>
      <comment>УДЭТ-ын найруулагч Эрдэмбилэг Билгүүний тухай</comment>
      <origin>854636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11856" sha1="torae5lbfgv9bgromjk59b630lya3bp" xml:space="preserve">
== Эрдэмбилэг Билгүүн ==
'''Эрдэмбилэгийн Билгүүн''' (2002 оны 5 сарын 5-нд төрсөн) нь нь Монгол, Оросын театрын найруулагч, хөгжмийн зохиолч, багш бөгөөд орчин үеийн тайзны урлагийн туршилт, дуу авианд суурилсан найруулгын чиглэлээр уран бүтээл туурвидаг залуу уран бүтээлч юм. Тэрээр Улсын Драмын Эрдмийн Театр-ын үндсэн найруулагч ба ОХУ-ын &quot;Ленком&quot; театр &quot;Центр драматургии и режиссуры&quot; театрын уран бүтээлч юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-15 |title=УДЭТ-ын залуу найруулагч Э.Билгүүн М.Булгаковын “Мастер, Маргарита хоёр” зохиолыг тайзнаа амилуулна |url=https://urlag.mn/post/147922 |access-date=2026-04-24 |website=Урлаг.мн |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Боловсрол ==
Э.Билгүүн нь 2017 онд Нийслэлийн ерөнхий боловсролын 45 дугаар сургуулийг 9-р анги хүртэл төгссөн бөгөөд сурагч наснаасаа урлаг, тайзны илэрхийлэл, бүтээлч сэтгэлгээний чиглэлд сонирхолтой байжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Э.БИЛГҮҮН: ДЭЛХИЙН ТЕАТРЫН ХАМГИЙН ТОМ СУРГУУЛЬ БОЛОХ ГИТИС-Д ЮУ СУРСНАА “МАСТЕР, МАРГАРИТА ХОЁР” ЖҮ |url=https://ergelt.mn/news/23/single/58696 |access-date=2026-04-24 |website=https://ergelt.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2017-2020 онд тэрээр СУИС-ийн Бадмаараг ахлах сургуулийн &quot;Хөгжимт театрын жүжигчин&quot;-ний ангийг төгсөж, урлагийн мэргэжлийн суурь боловсролоо гүнзгийрүүлсэн байна.

Улмаар 2025 онд ОХУ-ын нэр хүндтэй театрын дээд сургууль болох ГИТИС-ийг театрын найруулагч &quot;Эстрад&quot;-ын уран бүтээлч мэргэжлээр &quot;Тайзны урлагийн шинэ чиглэл&quot;-ийн тэнхимийг амжилттай төгссөн. Түүний суралцсан энэхүү сургуулийн орчин нь дэлхийн сонгодог болон орчин үеийн театрын онол, практикийг хослуулсан сургалтаараа алдартай.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Э.БИЛГҮҮН: ОХУ-ЫН ТЕАТРЫН ГИТИС-ИЙН ИХ СУРГУУЛЬД БАГШИЛЖ, НЭР ХҮНДТЭЙ ТЕАТРТ НАЙРУУЛАГЧ, ЖҮЖИГЧНЭЭР |url=https://ergelt.mn/news_full/120/single/55162 |access-date=2026-04-24 |website=https://ergelt.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Уран бүтээлийн замнал ==
Э.Билгүүн нь театрын найруулагчийн хувьд тайзны урлагийг зөвхөн зохиолын дагуу бус, харин дуу авиа, хэмнэл, хөдөлгөөн, орон зайн мэдрэмжээр дамжуулан илэрхийлэх шинэ хэлбэрийг эрэлхийлдэг уран бүтээлч юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Театрын тайзнаа яруу найраг амилна |url=https://eagle.mn/r/hC4ViZ6dIZO |access-date=2026-04-24 |website=eagle.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;

Түүний уран бүтээлийн онцлог нь:

* дуу авиаг драмын бүтцийн үндсэн элемент болгон ашиглах
* жүжигчний биеийн хөдөлгөөнийг өгүүлэмжийн нэг хэсэг болгох
* яруу найраг, хөгжим, тайзны дүрслэлийг нэгэн бүхэл системд нэгтгэх
* уламжлалт шугаман өгүүлэмжээс татгалзаж, мэдрэмж төвтэй найруулгыг хөгжүүлэх

Эдгээр нь түүнийг орчин үеийн туршилт театрын чиглэлд хамаарах найруулагчдын нэг болгож байна.

= Эрдэмбилэгийн Билгүүний уран бүтээлийн жагсаалт =
'''Эрдэмбилэгийн Билгүүн''' нь театрын найруулагч, хөгжмийн зохиолчийн хувьд олон улсын театрын төслүүдэд ажиллаж, тайзны бүтээлүүдийн найруулга болон хөгжмийн зохиомжийг давхар гүйцэтгэн оролцсон байна. Түүний уран бүтээлүүд нь ихэвчлэн орчин үеийн туршилт театр, сонгодог зохиолын шинэ тайлбар, мөн хөгжмийн драмын хэлбэрт тулгуурладаг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Центр драматургии и режиссуры (ЦДР) |url=https://teatrcdr.ru/o-teatre/artisty/Iq9HSwSr_ax3DA9EV8sB9 |access-date=2026-04-24 |website=teatrcdr.ru}}&lt;/ref&gt;
----

== Жүжгийн найруулга ба оролцсон бүтээлүүд ==

* '''2023 он''' — А.П.Чехов “Чеховын өгүүллэгүүд”  ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва
* '''2023 он''' — А. Казанцев “Ах дүүс ба Лиза”  ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва
* '''2024 он''' — Б. Брехт “Сычуаны сайн хүн”  ''2-р найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва
* '''2025 он''' — Н.В. Гоголь “По Гоголю”  ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва
* '''2025 он''' — Жан Жене “Үйлчлэгчид”  ''Ерөнхий найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва
* '''2025 он''' — И.А. Бродский “Шействие”  ''Ассистент найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва
* '''2025 он''' — А. Грин “Улаан дарвуулт хөлөг онгоц”  ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — Казахстан, Тараз хот

----

== Тайзны хөгжмийн бүтээл ==
Э.Билгүүн нь нийт '''6 гаруй тайзны бүтээлд зориулан 50 гаруй хөгжмийн зохиол''' бичиж, тайзны драматурги болон хөгжмийн найруулгыг нэгэн цогц систем болгон хөгжүүлсэн байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Мастерская Елены Шаниной сыграла премьеру спектакля «Чехов. Рассказы» в Учебном театре ГИТИС |url=https://gitis.net/press/news/masterskaya-eleny-shaninoy-sygrala-premeru-spektaklya-chekhov-rasskazy-v-uchebnom-teatre-gitis/ |access-date=2026-04-24 |website=gitis.net |language=ru}}&lt;/ref&gt;
----

== Студид бичигдсэн хөгжмийн жагсаалт ==

=== '''“Чехов. Рассказы” жүжиг''' ===

# Тарарабумба (гол сэдэв)
# Предчувствие
# Тётя
# Вальс-Чехов
# Я люблю Вас, Надя!
# Ветер
# Ощущение (Дама с собачкой)
# Восточная тема
# Ку-ку, Переход

----

=== “Сычуаны сайн хүн” жүжиг ===

# Разговор с матерью
# Ми Зю и Шу Фу
# Шен Дэ и Ян Сун
# Шействие
# 1000 долларов
# Песня про богов
# Песня Водоноса

----

=== “По Гоголю” жүжиг ===

# Ночь на Лысой горе
# По Гоголю (гол хөгжим)

----

== Уран бүтээлийн онцлог ==
Э.Билгүүний хөгжмийн болон тайзны бүтээлүүд нь:

* тайзны драмыг хөгжмийн бүтэцтэй уялдуулах
* сэтгэлзүйн атмосферийг дуу авиаар илэрхийлэх
* сонгодог зохиолыг орчин үеийн хэлбэрт шилжүүлэх
* театрын үйл явцыг хөгжмийн драматургиар баяжуулах зэрэг шинжээр тодорхойлогддог.

== Мэргэжлийн үйл ажиллагаа ==
Тэрээр театрын найруулагч, багш, уран бүтээлчээр ажиллаж, Монгол болон олон улсын театрын орчинд уран бүтээлээ туурвидаг. Мөн Монгол Улсын Соёл Урлагийн Их Сургуулийн жүжиглэх, найруулах урлагийн ангид багшаар ажиллаж байна.

== Эх сурвалж ==
(энд заавал бодит линкүүд орно)

* [https://www.tsahimnews.mn/a/2731#:~:text=%D0%A3%D0%94%D0%AD%D0%A2-%D1%8B%D0%BD%20%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D1%87%20%D0%AD.%D0%91%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BD%20%D0%9E%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%20%D0%BD%D1%8D%D1%80%D1%82%20%D0%B7%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D1%87%20%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%20%D0%91%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BD,%D0%AD.%D0%91%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BD%20%D0%BD%D1%8C%20%D0%9E%D0%A5%D0%A3-%D1%8B%D0%BD%20%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD%20%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%BD%20%D1%83%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD%20%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B9%D0%B3%20%D1%82%D3%A9%D0%B3%D1%81%D0%B6%D1%8D%D1%8D Найруулагч Э.Билгүүн “Мастер, Маргарита хоёр” зохиолыг тайзнаа амилуулна]
* [https://urlag.mn/post/147922 УДЭТ-ын залуу найруулагч Э.Билгүүн М.Булгаковын “Мастер, Маргарита хоёр” зохиолыг тайзнаа амилуулна – Урлаг.мн]
* [https://eagle.mn/r/hC4ViZ6dIZO Театрын тайзнаа яруу найраг амилна]
* [https://montsame.mn/mn/read/394309 Э.Билгүүн: Монголд өмнө нь тавигдаж байгаагүй &quot;саунд драм”-д 30 яруу найрагчийн бүтээлийг эш татна]
* [https://ergelt.mn/news/23/single/58696 Э.БИЛГҮҮН: ДЭЛХИЙН ТЕАТРЫН ХАМГИЙН ТОМ СУРГУУЛЬ БОЛОХ ГИТИС-Д ЮУ СУРСНАА “МАСТЕР, МАРГАРИТА ХОЁР” ЖҮЖГЭЭР ТАЙЛАГНАНА]
* [https://ergelt.mn/news/120/single/55162?fbclid=IwY2xjawRXyHtleHRuA2FlbQIxMQBicmlkETFPSWlad1MzcFdpYWNBdmtic3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHhZYdOguSCA_8pa6oKH6-4T0D9alLXAHp4jeqpcVfjv5DSAcISVWtpp5HpX4_aem_sPxYgD6n86E5-3fzfWuSew Э.БИЛГҮҮН: ОХУ-ЫН ТЕАТРЫН ГИТИС-ИЙН ИХ СУРГУУЛЬД БАГШИЛЖ, НЭР ХҮНДТЭЙ ТЕАТРТ НАЙРУУЛАГЧ, ЖҮЖИГЧНЭЭР АЖИЛЛАЖ БАЙГААДАА БАЯРТАЙ БАЙНА]
* [https://eagle.mn/r/jCOoV5SHvxO М.Булгаковын “Мастер, Маргарита хоёр” зохиолыг тайзнаа амилуулна]
* [https://vk.com/wall-145886776_18801 Выпускник ГИТИСа Билгуун Эрдэмбилэг стал штатным.. | ГИТИС | VK]
* [https://teatrcdr.ru/o-teatre/artisty/Iq9HSwSr_ax3DA9EV8sB9 Билгуун Эрдэмбилэг - Центр драматургии и режиссуры]</text>
      <sha1>torae5lbfgv9bgromjk59b630lya3bp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854637</id>
      <parentid>854636</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T05:00:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эрдэмбилэг Билгүүн</username>
        <id>104157</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>УДЭТ-ын найруулагч Эрдэмбилэг Билгүүний тухай</comment>
      <origin>854637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11782" sha1="49472cy80rx3ul1noaw309zb8701cak" xml:space="preserve">
[[Файл:Эрдэмбилэг Билгүүн.jpg|thumb|найруулагч Эрдэмбилэгийн Билгүүн]]

== Эрдэмбилэгийн Билгүүн (2002 оны 5 сарын 5-нд төрсөн) нь Монголын театрын найруулагч, хөгжмийн зохиолч багш бөгөөд орчин үеийн тайзны урлагийн туршилт хэлбэр, дуу авианд суурилсан найруулгын чиглэлээр уран бүтээл туурвидаг уран бүтээлч юм. Тэрээр Монгол болон ОХУ-ын театрын орчинд ажиллаж, олон улсын тайзны урлагийн төслүүдэд оролцож байна. 2025 оноос ОХУ &quot;Ленком&quot; болон &quot;Центр Драматургии и Режиссуры&quot; театрын уран бүтээлч, найруулагч, хөгжмийн зохиолч, 2026 оноос Улсын Драмын Эрдмийн Театрын үндсэн найруулагчаар ажиллаж байна. ==

== Боловсрол ==
Э.Билгүүн нь 2017 онд Нийслэлийн ерөнхий боловсролын 45 дугаар сургуулийг 9-р анги хүртэл төгссөн бөгөөд сурагч наснаасаа урлаг, тайзны илэрхийлэл, бүтээлч сэтгэлгээний чиглэлд сонирхолтой байжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Э.БИЛГҮҮН: ДЭЛХИЙН ТЕАТРЫН ХАМГИЙН ТОМ СУРГУУЛЬ БОЛОХ ГИТИС-Д ЮУ СУРСНАА “МАСТЕР, МАРГАРИТА ХОЁР” ЖҮ |url=https://ergelt.mn/news/23/single/58696 |access-date=2026-04-24 |website=https://ergelt.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2017-2020 онд тэрээр СУИС-ийн Бадмаараг ахлах сургуулийн &quot;Хөгжимт театрын жүжигчин&quot;-ний ангийг төгсөж, урлагийн мэргэжлийн суурь боловсролоо гүнзгийрүүлсэн байна.

Улмаар 2025 онд ОХУ-ын нэр хүндтэй театрын дээд сургууль болох ГИТИС-ийг театрын найруулагч &quot;Эстрад&quot;-ын уран бүтээлч мэргэжлээр &quot;Тайзны урлагийн шинэ чиглэл&quot;-ийн тэнхимийг амжилттай төгссөн. Түүний суралцсан энэхүү сургуулийн орчин нь дэлхийн сонгодог болон орчин үеийн театрын онол, практикийг хослуулсан сургалтаараа алдартай.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Э.БИЛГҮҮН: ОХУ-ЫН ТЕАТРЫН ГИТИС-ИЙН ИХ СУРГУУЛЬД БАГШИЛЖ, НЭР ХҮНДТЭЙ ТЕАТРТ НАЙРУУЛАГЧ, ЖҮЖИГЧНЭЭР |url=https://ergelt.mn/news_full/120/single/55162 |access-date=2026-04-24 |website=https://ergelt.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Уран бүтээлийн замнал ==
Э.Билгүүн нь театрын найруулагчийн хувьд тайзны урлагийг зөвхөн зохиолын дагуу бус, харин дуу авиа, хэмнэл, хөдөлгөөн, орон зайн мэдрэмжээр дамжуулан илэрхийлэх шинэ хэлбэрийг эрэлхийлдэг уран бүтээлч юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Театрын тайзнаа яруу найраг амилна |url=https://eagle.mn/r/hC4ViZ6dIZO |access-date=2026-04-24 |website=eagle.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;

Түүний уран бүтээлийн онцлог нь:

* дуу авиаг драмын бүтцийн үндсэн элемент болгон ашиглах
* жүжигчний биеийн хөдөлгөөнийг өгүүлэмжийн нэг хэсэг болгох
* яруу найраг, хөгжим, тайзны дүрслэлийг нэгэн бүхэл системд нэгтгэх
* уламжлалт шугаман өгүүлэмжээс татгалзаж, мэдрэмж төвтэй найруулгыг хөгжүүлэх

Эдгээр нь түүнийг орчин үеийн туршилт театрын чиглэлд хамаарах найруулагчдын нэг болгож байна.

= Эрдэмбилэгийн Билгүүний уран бүтээлийн жагсаалт =
'''Эрдэмбилэгийн Билгүүн''' нь театрын найруулагч, хөгжмийн зохиолчийн хувьд олон улсын театрын төслүүдэд ажиллаж, тайзны бүтээлүүдийн найруулга болон хөгжмийн зохиомжийг давхар гүйцэтгэн оролцсон байна. Түүний уран бүтээлүүд нь ихэвчлэн орчин үеийн туршилт театр, сонгодог зохиолын шинэ тайлбар, мөн хөгжмийн драмын хэлбэрт тулгуурладаг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Центр драматургии и режиссуры (ЦДР) |url=https://teatrcdr.ru/o-teatre/artisty/Iq9HSwSr_ax3DA9EV8sB9 |access-date=2026-04-24 |website=teatrcdr.ru}}&lt;/ref&gt;
----

== Жүжгийн найруулга ба оролцсон бүтээлүүд ==

* '''2023 он''' — А.П.Чехов “Чеховын өгүүллэгүүд”  ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва
* '''2023 он''' — А. Казанцев “Ах дүүс ба Лиза”  ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва
* '''2024 он''' — Б. Брехт “Сычуаны сайн хүн”  ''2-р найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва
* '''2025 он''' — Н.В. Гоголь “По Гоголю”  ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва
* '''2025 он''' — Жан Жене “Үйлчлэгчид”  ''Ерөнхий найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва
* '''2025 он''' — И.А. Бродский “Шействие”  ''Ассистент найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва
* '''2025 он''' — А. Грин “Улаан дарвуулт хөлөг онгоц”  ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — Казахстан, Тараз хот

----

== Тайзны хөгжмийн бүтээл ==
Э.Билгүүн нь нийт '''6 гаруй тайзны бүтээлд зориулан 50 гаруй хөгжмийн зохиол''' бичиж, тайзны драматурги болон хөгжмийн найруулгыг нэгэн цогц систем болгон хөгжүүлсэн байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Мастерская Елены Шаниной сыграла премьеру спектакля «Чехов. Рассказы» в Учебном театре ГИТИС |url=https://gitis.net/press/news/masterskaya-eleny-shaninoy-sygrala-premeru-spektaklya-chekhov-rasskazy-v-uchebnom-teatre-gitis/ |access-date=2026-04-24 |website=gitis.net |language=ru}}&lt;/ref&gt;
=== '''“Чехов. Рассказы” жүжиг''' ===

# Тарарабумба (гол сэдэв)
# Предчувствие
# Тётя
# Вальс-Чехов
# Я люблю Вас, Надя!
# Ветер
# Ощущение (Дама с собачкой)
# Восточная тема
# Ку-ку, Переход

=== “Сычуаны сайн хүн” жүжиг ===

# Разговор с матерью
# Ми Зю и Шу Фу
# Шен Дэ и Ян Сун
# Шействие
# 1000 долларов
# Песня про богов
# Песня Водоноса

=== “По Гоголю” жүжиг ===

# Ночь на Лысой горе
# По Гоголю (гол хөгжим)

----

== Уран бүтээлийн онцлог ==
Э.Билгүүний хөгжмийн болон тайзны бүтээлүүд нь:

* тайзны драмыг хөгжмийн бүтэцтэй уялдуулах
* сэтгэлзүйн атмосферийг дуу авиаар илэрхийлэх
* сонгодог зохиолыг орчин үеийн хэлбэрт шилжүүлэх
* театрын үйл явцыг хөгжмийн драматургиар баяжуулах зэрэг шинжээр тодорхойлогддог.

== Мэргэжлийн үйл ажиллагаа ==
Тэрээр театрын найруулагч, багш, уран бүтээлчээр ажиллаж, Монгол болон олон улсын театрын орчинд уран бүтээлээ туурвидаг. Мөн Монгол Улсын Соёл Урлагийн Их Сургуулийн жүжиглэх, найруулах урлагийн ангид багшаар ажиллаж байна.

== Эх сурвалж ==
(энд заавал бодит линкүүд орно)

* [https://www.tsahimnews.mn/a/2731#:~:text=%D0%A3%D0%94%D0%AD%D0%A2-%D1%8B%D0%BD%20%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D1%87%20%D0%AD.%D0%91%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BD%20%D0%9E%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%20%D0%BD%D1%8D%D1%80%D1%82%20%D0%B7%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D1%87%20%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%20%D0%91%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BD,%D0%AD.%D0%91%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BD%20%D0%BD%D1%8C%20%D0%9E%D0%A5%D0%A3-%D1%8B%D0%BD%20%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD%20%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%BD%20%D1%83%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD%20%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B9%D0%B3%20%D1%82%D3%A9%D0%B3%D1%81%D0%B6%D1%8D%D1%8D Найруулагч Э.Билгүүн “Мастер, Маргарита хоёр” зохиолыг тайзнаа амилуулна]
* [https://urlag.mn/post/147922 УДЭТ-ын залуу найруулагч Э.Билгүүн М.Булгаковын “Мастер, Маргарита хоёр” зохиолыг тайзнаа амилуулна – Урлаг.мн]
* [https://eagle.mn/r/hC4ViZ6dIZO Театрын тайзнаа яруу найраг амилна]
* [https://montsame.mn/mn/read/394309 Э.Билгүүн: Монголд өмнө нь тавигдаж байгаагүй &quot;саунд драм”-д 30 яруу найрагчийн бүтээлийг эш татна]
* [https://ergelt.mn/news/23/single/58696 Э.БИЛГҮҮН: ДЭЛХИЙН ТЕАТРЫН ХАМГИЙН ТОМ СУРГУУЛЬ БОЛОХ ГИТИС-Д ЮУ СУРСНАА “МАСТЕР, МАРГАРИТА ХОЁР” ЖҮЖГЭЭР ТАЙЛАГНАНА]
* [https://ergelt.mn/news/120/single/55162?fbclid=IwY2xjawRXyHtleHRuA2FlbQIxMQBicmlkETFPSWlad1MzcFdpYWNBdmtic3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHhZYdOguSCA_8pa6oKH6-4T0D9alLXAHp4jeqpcVfjv5DSAcISVWtpp5HpX4_aem_sPxYgD6n86E5-3fzfWuSew Э.БИЛГҮҮН: ОХУ-ЫН ТЕАТРЫН ГИТИС-ИЙН ИХ СУРГУУЛЬД БАГШИЛЖ, НЭР ХҮНДТЭЙ ТЕАТРТ НАЙРУУЛАГЧ, ЖҮЖИГЧНЭЭР АЖИЛЛАЖ БАЙГААДАА БАЯРТАЙ БАЙНА]
* [https://eagle.mn/r/jCOoV5SHvxO М.Булгаковын “Мастер, Маргарита хоёр” зохиолыг тайзнаа амилуулна]
* [https://vk.com/wall-145886776_18801 Выпускник ГИТИСа Билгуун Эрдэмбилэг стал штатным.. | ГИТИС | VK]
* [https://teatrcdr.ru/o-teatre/artisty/Iq9HSwSr_ax3DA9EV8sB9 Билгуун Эрдэмбилэг - Центр драматургии и режиссуры]</text>
      <sha1>49472cy80rx3ul1noaw309zb8701cak</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854638</id>
      <parentid>854637</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T05:04:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эрдэмбилэг Билгүүн</username>
        <id>104157</id>
      </contributor>
      <comment>УДЭТ-ын найруулагч Эрдэмбилэг Билгүүний тухай</comment>
      <origin>854638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12344" sha1="5fd0hrkagcwttdfmrrt4752zp19o4th" xml:space="preserve">
[[Файл:Эрдэмбилэг Билгүүн.jpg|thumb|найруулагч Эрдэмбилэгийн Билгүүн]]

== &lt;small&gt;&lt;sub&gt;Эрдэмбилэгийн Билгүүн (2002 оны 5 сарын 5-нд төрсөн) нь Монголын театрын найруулагч, хөгжмийн зохиолч багш бөгөөд орчин үеийн тайзны урлагийн туршилт хэлбэр, дуу авианд суурилсан найруулгын чиглэлээр уран бүтээл туурвидаг уран бүтээлч юм. Тэрээр Монгол болон ОХУ-ын театрын орчинд ажиллаж, олон улсын тайзны урлагийн төслүүдэд оролцож байна. 2025 оноос ОХУ &quot;Ленком&quot; болон &quot;Центр Драматургии и Режиссуры&quot; театрын уран бүтээлч, найруулагч, хөгжмийн зохиолч, 2026 оноос Улсын Драмын Эрдмийн Театрын үндсэн найруулагчаар ажиллаж байна.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; ==

== &lt;sub&gt;Боловсрол&lt;/sub&gt; ==
&lt;sub&gt;Э.Билгүүн нь 2017 онд Нийслэлийн ерөнхий боловсролын 45 дугаар сургуулийг 9-р анги хүртэл төгссөн бөгөөд сурагч наснаасаа урлаг, тайзны илэрхийлэл, бүтээлч сэтгэлгээний чиглэлд сонирхолтой байжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Э.БИЛГҮҮН: ДЭЛХИЙН ТЕАТРЫН ХАМГИЙН ТОМ СУРГУУЛЬ БОЛОХ ГИТИС-Д ЮУ СУРСНАА “МАСТЕР, МАРГАРИТА ХОЁР” ЖҮ |url=https://ergelt.mn/news/23/single/58696 |access-date=2026-04-24 |website=https://ergelt.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;/sub&gt;

&lt;sub&gt;2017-2020 онд тэрээр СУИС-ийн Бадмаараг ахлах сургуулийн &quot;Хөгжимт театрын жүжигчин&quot;-ний ангийг төгсөж, урлагийн мэргэжлийн суурь боловсролоо гүнзгийрүүлсэн байна.&lt;/sub&gt;

&lt;sub&gt;Улмаар 2025 онд ОХУ-ын нэр хүндтэй театрын дээд сургууль болох ГИТИС-ийг театрын найруулагч &quot;Эстрад&quot;-ын уран бүтээлч мэргэжлээр &quot;Тайзны урлагийн шинэ чиглэл&quot;-ийн тэнхимийг амжилттай төгссөн. Түүний суралцсан энэхүү сургуулийн орчин нь дэлхийн сонгодог болон орчин үеийн театрын онол, практикийг хослуулсан сургалтаараа алдартай.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Э.БИЛГҮҮН: ОХУ-ЫН ТЕАТРЫН ГИТИС-ИЙН ИХ СУРГУУЛЬД БАГШИЛЖ, НЭР ХҮНДТЭЙ ТЕАТРТ НАЙРУУЛАГЧ, ЖҮЖИГЧНЭЭР |url=https://ergelt.mn/news_full/120/single/55162 |access-date=2026-04-24 |website=https://ergelt.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;/sub&gt;

== &lt;sub&gt;Уран бүтээлийн замнал&lt;/sub&gt; ==
&lt;sub&gt;Э.Билгүүн нь театрын найруулагчийн хувьд тайзны урлагийг зөвхөн зохиолын дагуу бус, харин дуу авиа, хэмнэл, хөдөлгөөн, орон зайн мэдрэмжээр дамжуулан илэрхийлэх шинэ хэлбэрийг эрэлхийлдэг уран бүтээлч юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Театрын тайзнаа яруу найраг амилна |url=https://eagle.mn/r/hC4ViZ6dIZO |access-date=2026-04-24 |website=eagle.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;/sub&gt;

&lt;sub&gt;Түүний уран бүтээлийн онцлог нь:&lt;/sub&gt;

* &lt;sub&gt;дуу авиаг драмын бүтцийн үндсэн элемент болгон ашиглах&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;жүжигчний биеийн хөдөлгөөнийг өгүүлэмжийн нэг хэсэг болгох&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;яруу найраг, хөгжим, тайзны дүрслэлийг нэгэн бүхэл системд нэгтгэх&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;уламжлалт шугаман өгүүлэмжээс татгалзаж, мэдрэмж төвтэй найруулгыг хөгжүүлэх&lt;/sub&gt;

&lt;sub&gt;Эдгээр нь түүнийг орчин үеийн туршилт театрын чиглэлд хамаарах найруулагчдын нэг болгож байна.&lt;/sub&gt;

= &lt;sub&gt;Эрдэмбилэгийн Билгүүний уран бүтээлийн жагсаалт&lt;/sub&gt; =
&lt;sub&gt;'''Эрдэмбилэгийн Билгүүн''' нь театрын найруулагч, хөгжмийн зохиолчийн хувьд олон улсын театрын төслүүдэд ажиллаж, тайзны бүтээлүүдийн найруулга болон хөгжмийн зохиомжийг давхар гүйцэтгэн оролцсон байна. Түүний уран бүтээлүүд нь ихэвчлэн орчин үеийн туршилт театр, сонгодог зохиолын шинэ тайлбар, мөн хөгжмийн драмын хэлбэрт тулгуурладаг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Центр драматургии и режиссуры (ЦДР) |url=https://teatrcdr.ru/o-teatre/artisty/Iq9HSwSr_ax3DA9EV8sB9 |access-date=2026-04-24 |website=teatrcdr.ru}}&lt;/ref&gt;&lt;/sub&gt;
----

== &lt;sub&gt;Жүжгийн найруулга ба оролцсон бүтээлүүд&lt;/sub&gt; ==

* &lt;sub&gt;'''2023 он''' — А.П.Чехов “Чеховын өгүүллэгүүд”  ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;'''2023 он''' — А. Казанцев “Ах дүүс ба Лиза”  ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;'''2024 он''' — Б. Брехт “Сычуаны сайн хүн”  ''2-р найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;'''2025 он''' — Н.В. Гоголь “По Гоголю”  ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;'''2025 он''' — Жан Жене “Үйлчлэгчид”  ''Ерөнхий найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;'''2025 он''' — И.А. Бродский “Шействие”  ''Ассистент найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;'''2025 он''' — А. Грин “Улаан дарвуулт хөлөг онгоц”  ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — Казахстан, Тараз хот&lt;/sub&gt;

----

== &lt;sub&gt;Тайзны хөгжмийн бүтээл&lt;/sub&gt; ==
&lt;sub&gt;Э.Билгүүн нь нийт '''6 гаруй тайзны бүтээлд зориулан 50 гаруй хөгжмийн зохиол''' бичиж, тайзны драматурги болон хөгжмийн найруулгыг нэгэн цогц систем болгон хөгжүүлсэн байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Мастерская Елены Шаниной сыграла премьеру спектакля «Чехов. Рассказы» в Учебном театре ГИТИС |url=https://gitis.net/press/news/masterskaya-eleny-shaninoy-sygrala-premeru-spektaklya-chekhov-rasskazy-v-uchebnom-teatre-gitis/ |access-date=2026-04-24 |website=gitis.net |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;/sub&gt;
=== '''&lt;sub&gt;“Чехов. Рассказы” жүжиг&lt;/sub&gt;''' ===

# &lt;sub&gt;Тарарабумба (гол сэдэв)&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Предчувствие&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Тётя&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Вальс-Чехов&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Я люблю Вас, Надя!&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Ветер&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Ощущение (Дама с собачкой)&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Восточная тема&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Ку-ку, Переход&lt;/sub&gt;

=== &lt;sub&gt;“Сычуаны сайн хүн” жүжиг&lt;/sub&gt; ===

# &lt;sub&gt;Разговор с матерью&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Ми Зю и Шу Фу&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Шен Дэ и Ян Сун&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Шействие&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;1000 долларов&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Песня про богов&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Песня Водоноса&lt;/sub&gt;

=== &lt;sub&gt;“По Гоголю” жүжиг&lt;/sub&gt; ===

# &lt;sub&gt;Ночь на Лысой горе&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;По Гоголю (гол хөгжим)&lt;/sub&gt;

----

== &lt;sub&gt;Уран бүтээлийн онцлог&lt;/sub&gt; ==
&lt;sub&gt;Э.Билгүүний хөгжмийн болон тайзны бүтээлүүд нь:&lt;/sub&gt;

* &lt;sub&gt;тайзны драмыг хөгжмийн бүтэцтэй уялдуулах&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;сэтгэлзүйн атмосферийг дуу авиаар илэрхийлэх&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;сонгодог зохиолыг орчин үеийн хэлбэрт шилжүүлэх&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;театрын үйл явцыг хөгжмийн драматургиар баяжуулах зэрэг шинжээр тодорхойлогддог.&lt;/sub&gt;

== &lt;sub&gt;Мэргэжлийн үйл ажиллагаа&lt;/sub&gt; ==
&lt;sub&gt;Тэрээр театрын найруулагч, багш, уран бүтээлчээр ажиллаж, Монгол болон олон улсын театрын орчинд уран бүтээлээ туурвидаг. Мөн Монгол Улсын Соёл Урлагийн Их Сургуулийн жүжиглэх, найруулах урлагийн ангид багшаар ажиллаж байна.&lt;/sub&gt;

== &lt;sub&gt;Эх сурвалж&lt;/sub&gt; ==
* [https://www.tsahimnews.mn/a/2731#:~:text=%D0%A3%D0%94%D0%AD%D0%A2-%D1%8B%D0%BD%20%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D1%87%20%D0%AD.%D0%91%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BD%20%D0%9E%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%20%D0%BD%D1%8D%D1%80%D1%82%20%D0%B7%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D1%87%20%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%20%D0%91%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BD,%D0%AD.%D0%91%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BD%20%D0%BD%D1%8C%20%D0%9E%D0%A5%D0%A3-%D1%8B%D0%BD%20%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD%20%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%BD%20%D1%83%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD%20%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B9%D0%B3%20%D1%82%D3%A9%D0%B3%D1%81%D0%B6%D1%8D%D1%8D Найруулагч Э.Билгүүн “Мастер, Маргарита хоёр” зохиолыг тайзнаа амилуулна]
* [https://urlag.mn/post/147922 УДЭТ-ын залуу найруулагч Э.Билгүүн М.Булгаковын “Мастер, Маргарита хоёр” зохиолыг тайзнаа амилуулна – Урлаг.мн]
* [https://eagle.mn/r/hC4ViZ6dIZO Театрын тайзнаа яруу найраг амилна]
* [https://montsame.mn/mn/read/394309 Э.Билгүүн: Монголд өмнө нь тавигдаж байгаагүй &quot;саунд драм”-д 30 яруу найрагчийн бүтээлийг эш татна]
* [https://ergelt.mn/news/23/single/58696 Э.БИЛГҮҮН: ДЭЛХИЙН ТЕАТРЫН ХАМГИЙН ТОМ СУРГУУЛЬ БОЛОХ ГИТИС-Д ЮУ СУРСНАА “МАСТЕР, МАРГАРИТА ХОЁР” ЖҮЖГЭЭР ТАЙЛАГНАНА]
* [https://ergelt.mn/news/120/single/55162?fbclid=IwY2xjawRXyHtleHRuA2FlbQIxMQBicmlkETFPSWlad1MzcFdpYWNBdmtic3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHhZYdOguSCA_8pa6oKH6-4T0D9alLXAHp4jeqpcVfjv5DSAcISVWtpp5HpX4_aem_sPxYgD6n86E5-3fzfWuSew Э.БИЛГҮҮН: ОХУ-ЫН ТЕАТРЫН ГИТИС-ИЙН ИХ СУРГУУЛЬД БАГШИЛЖ, НЭР ХҮНДТЭЙ ТЕАТРТ НАЙРУУЛАГЧ, ЖҮЖИГЧНЭЭР АЖИЛЛАЖ БАЙГААДАА БАЯРТАЙ БАЙНА]
* [https://eagle.mn/r/jCOoV5SHvxO М.Булгаковын “Мастер, Маргарита хоёр” зохиолыг тайзнаа амилуулна]
* [https://vk.com/wall-145886776_18801 Выпускник ГИТИСа Билгуун Эрдэмбилэг стал штатным.. | ГИТИС | VK]
* [https://teatrcdr.ru/o-teatre/artisty/Iq9HSwSr_ax3DA9EV8sB9 Билгуун Эрдэмбилэг - Центр драматургии и режиссуры]</text>
      <sha1>5fd0hrkagcwttdfmrrt4752zp19o4th</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854639</id>
      <parentid>854638</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T05:05:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эрдэмбилэг Билгүүн</username>
        <id>104157</id>
      </contributor>
      <comment>УДЭТ-ын найруулагч Эрдэмбилэг Билгүүний тухай</comment>
      <origin>854639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12342" sha1="5jw0k6mewn63lwbusia75xq1oc7icpz" xml:space="preserve">== &lt;small&gt;&lt;sub&gt;Эрдэмбилэгийн Билгүүн (2002 оны 5 сарын 5-нд төрсөн) нь Монголын театрын найруулагч, хөгжмийн зохиолч багш бөгөөд орчин үеийн тайзны урлагийн туршилт хэлбэр, дуу авианд суурилсан найруулгын чиглэлээр уран бүтээл туурвидаг уран бүтээлч юм. Тэрээр Монгол болон ОХУ-ын театрын орчинд ажиллаж, олон улсын тайзны урлагийн төслүүдэд оролцож байна. 2025 оноос ОХУ &quot;Ленком&quot; болон &quot;Центр Драматургии и Режиссуры&quot; театрын уран бүтээлч, найруулагч, хөгжмийн зохиолч, 2026 оноос Улсын Драмын Эрдмийн Театрын үндсэн найруулагчаар ажиллаж байна.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; ==
[[Файл:Эрдэмбилэг Билгүүн.jpg|thumb|найруулагч Эрдэмбилэгийн Билгүүн]]

== &lt;sub&gt;Боловсрол&lt;/sub&gt; ==
&lt;sub&gt;Э.Билгүүн нь 2017 онд Нийслэлийн ерөнхий боловсролын 45 дугаар сургуулийг 9-р анги хүртэл төгссөн бөгөөд сурагч наснаасаа урлаг, тайзны илэрхийлэл, бүтээлч сэтгэлгээний чиглэлд сонирхолтой байжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Э.БИЛГҮҮН: ДЭЛХИЙН ТЕАТРЫН ХАМГИЙН ТОМ СУРГУУЛЬ БОЛОХ ГИТИС-Д ЮУ СУРСНАА “МАСТЕР, МАРГАРИТА ХОЁР” ЖҮ |url=https://ergelt.mn/news/23/single/58696 |access-date=2026-04-24 |website=https://ergelt.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;/sub&gt;

&lt;sub&gt;2017-2020 онд тэрээр СУИС-ийн Бадмаараг ахлах сургуулийн &quot;Хөгжимт театрын жүжигчин&quot;-ний ангийг төгсөж, урлагийн мэргэжлийн суурь боловсролоо гүнзгийрүүлсэн байна.&lt;/sub&gt;

&lt;sub&gt;Улмаар 2025 онд ОХУ-ын нэр хүндтэй театрын дээд сургууль болох ГИТИС-ийг театрын найруулагч &quot;Эстрад&quot;-ын уран бүтээлч мэргэжлээр &quot;Тайзны урлагийн шинэ чиглэл&quot;-ийн тэнхимийг амжилттай төгссөн. Түүний суралцсан энэхүү сургуулийн орчин нь дэлхийн сонгодог болон орчин үеийн театрын онол, практикийг хослуулсан сургалтаараа алдартай.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Э.БИЛГҮҮН: ОХУ-ЫН ТЕАТРЫН ГИТИС-ИЙН ИХ СУРГУУЛЬД БАГШИЛЖ, НЭР ХҮНДТЭЙ ТЕАТРТ НАЙРУУЛАГЧ, ЖҮЖИГЧНЭЭР |url=https://ergelt.mn/news_full/120/single/55162 |access-date=2026-04-24 |website=https://ergelt.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;/sub&gt;

== &lt;sub&gt;Уран бүтээлийн замнал&lt;/sub&gt; ==
&lt;sub&gt;Э.Билгүүн нь театрын найруулагчийн хувьд тайзны урлагийг зөвхөн зохиолын дагуу бус, харин дуу авиа, хэмнэл, хөдөлгөөн, орон зайн мэдрэмжээр дамжуулан илэрхийлэх шинэ хэлбэрийг эрэлхийлдэг уран бүтээлч юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Театрын тайзнаа яруу найраг амилна |url=https://eagle.mn/r/hC4ViZ6dIZO |access-date=2026-04-24 |website=eagle.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;/sub&gt;

&lt;sub&gt;Түүний уран бүтээлийн онцлог нь:&lt;/sub&gt;

* &lt;sub&gt;дуу авиаг драмын бүтцийн үндсэн элемент болгон ашиглах&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;жүжигчний биеийн хөдөлгөөнийг өгүүлэмжийн нэг хэсэг болгох&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;яруу найраг, хөгжим, тайзны дүрслэлийг нэгэн бүхэл системд нэгтгэх&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;уламжлалт шугаман өгүүлэмжээс татгалзаж, мэдрэмж төвтэй найруулгыг хөгжүүлэх&lt;/sub&gt;

&lt;sub&gt;Эдгээр нь түүнийг орчин үеийн туршилт театрын чиглэлд хамаарах найруулагчдын нэг болгож байна.&lt;/sub&gt;

= &lt;sub&gt;Эрдэмбилэгийн Билгүүний уран бүтээлийн жагсаалт&lt;/sub&gt; =
&lt;sub&gt;'''Эрдэмбилэгийн Билгүүн''' нь театрын найруулагч, хөгжмийн зохиолчийн хувьд олон улсын театрын төслүүдэд ажиллаж, тайзны бүтээлүүдийн найруулга болон хөгжмийн зохиомжийг давхар гүйцэтгэн оролцсон байна. Түүний уран бүтээлүүд нь ихэвчлэн орчин үеийн туршилт театр, сонгодог зохиолын шинэ тайлбар, мөн хөгжмийн драмын хэлбэрт тулгуурладаг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Центр драматургии и режиссуры (ЦДР) |url=https://teatrcdr.ru/o-teatre/artisty/Iq9HSwSr_ax3DA9EV8sB9 |access-date=2026-04-24 |website=teatrcdr.ru}}&lt;/ref&gt;&lt;/sub&gt;
----

== &lt;sub&gt;Жүжгийн найруулга ба оролцсон бүтээлүүд&lt;/sub&gt; ==

* &lt;sub&gt;'''2023 он''' — А.П.Чехов “Чеховын өгүүллэгүүд”  ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;'''2023 он''' — А. Казанцев “Ах дүүс ба Лиза”  ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;'''2024 он''' — Б. Брехт “Сычуаны сайн хүн”  ''2-р найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;'''2025 он''' — Н.В. Гоголь “По Гоголю”  ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;'''2025 он''' — Жан Жене “Үйлчлэгчид”  ''Ерөнхий найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;'''2025 он''' — И.А. Бродский “Шействие”  ''Ассистент найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;'''2025 он''' — А. Грин “Улаан дарвуулт хөлөг онгоц”  ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — Казахстан, Тараз хот&lt;/sub&gt;

----

== &lt;sub&gt;Тайзны хөгжмийн бүтээл&lt;/sub&gt; ==
&lt;sub&gt;Э.Билгүүн нь нийт '''6 гаруй тайзны бүтээлд зориулан 50 гаруй хөгжмийн зохиол''' бичиж, тайзны драматурги болон хөгжмийн найруулгыг нэгэн цогц систем болгон хөгжүүлсэн байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Мастерская Елены Шаниной сыграла премьеру спектакля «Чехов. Рассказы» в Учебном театре ГИТИС |url=https://gitis.net/press/news/masterskaya-eleny-shaninoy-sygrala-premeru-spektaklya-chekhov-rasskazy-v-uchebnom-teatre-gitis/ |access-date=2026-04-24 |website=gitis.net |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;/sub&gt;
=== '''&lt;sub&gt;“Чехов. Рассказы” жүжиг&lt;/sub&gt;''' ===

# &lt;sub&gt;Тарарабумба (гол сэдэв)&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Предчувствие&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Тётя&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Вальс-Чехов&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Я люблю Вас, Надя!&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Ветер&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Ощущение (Дама с собачкой)&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Восточная тема&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Ку-ку, Переход&lt;/sub&gt;

=== &lt;sub&gt;“Сычуаны сайн хүн” жүжиг&lt;/sub&gt; ===

# &lt;sub&gt;Разговор с матерью&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Ми Зю и Шу Фу&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Шен Дэ и Ян Сун&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Шействие&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;1000 долларов&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Песня про богов&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Песня Водоноса&lt;/sub&gt;

=== &lt;sub&gt;“По Гоголю” жүжиг&lt;/sub&gt; ===

# &lt;sub&gt;Ночь на Лысой горе&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;По Гоголю (гол хөгжим)&lt;/sub&gt;

----

== &lt;sub&gt;Уран бүтээлийн онцлог&lt;/sub&gt; ==
&lt;sub&gt;Э.Билгүүний хөгжмийн болон тайзны бүтээлүүд нь:&lt;/sub&gt;

* &lt;sub&gt;тайзны драмыг хөгжмийн бүтэцтэй уялдуулах&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;сэтгэлзүйн атмосферийг дуу авиаар илэрхийлэх&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;сонгодог зохиолыг орчин үеийн хэлбэрт шилжүүлэх&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;театрын үйл явцыг хөгжмийн драматургиар баяжуулах зэрэг шинжээр тодорхойлогддог.&lt;/sub&gt;

== &lt;sub&gt;Мэргэжлийн үйл ажиллагаа&lt;/sub&gt; ==
&lt;sub&gt;Тэрээр театрын найруулагч, багш, уран бүтээлчээр ажиллаж, Монгол болон олон улсын театрын орчинд уран бүтээлээ туурвидаг. Мөн Монгол Улсын Соёл Урлагийн Их Сургуулийн жүжиглэх, найруулах урлагийн ангид багшаар ажиллаж байна.&lt;/sub&gt;

== &lt;sub&gt;Эх сурвалж&lt;/sub&gt; ==
* [https://www.tsahimnews.mn/a/2731#:~:text=%D0%A3%D0%94%D0%AD%D0%A2-%D1%8B%D0%BD%20%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D1%87%20%D0%AD.%D0%91%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BD%20%D0%9E%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%20%D0%BD%D1%8D%D1%80%D1%82%20%D0%B7%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D1%87%20%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%20%D0%91%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BD,%D0%AD.%D0%91%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BD%20%D0%BD%D1%8C%20%D0%9E%D0%A5%D0%A3-%D1%8B%D0%BD%20%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD%20%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%BD%20%D1%83%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD%20%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B9%D0%B3%20%D1%82%D3%A9%D0%B3%D1%81%D0%B6%D1%8D%D1%8D Найруулагч Э.Билгүүн “Мастер, Маргарита хоёр” зохиолыг тайзнаа амилуулна]
* [https://urlag.mn/post/147922 УДЭТ-ын залуу найруулагч Э.Билгүүн М.Булгаковын “Мастер, Маргарита хоёр” зохиолыг тайзнаа амилуулна – Урлаг.мн]
* [https://eagle.mn/r/hC4ViZ6dIZO Театрын тайзнаа яруу найраг амилна]
* [https://montsame.mn/mn/read/394309 Э.Билгүүн: Монголд өмнө нь тавигдаж байгаагүй &quot;саунд драм”-д 30 яруу найрагчийн бүтээлийг эш татна]
* [https://ergelt.mn/news/23/single/58696 Э.БИЛГҮҮН: ДЭЛХИЙН ТЕАТРЫН ХАМГИЙН ТОМ СУРГУУЛЬ БОЛОХ ГИТИС-Д ЮУ СУРСНАА “МАСТЕР, МАРГАРИТА ХОЁР” ЖҮЖГЭЭР ТАЙЛАГНАНА]
* [https://ergelt.mn/news/120/single/55162?fbclid=IwY2xjawRXyHtleHRuA2FlbQIxMQBicmlkETFPSWlad1MzcFdpYWNBdmtic3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHhZYdOguSCA_8pa6oKH6-4T0D9alLXAHp4jeqpcVfjv5DSAcISVWtpp5HpX4_aem_sPxYgD6n86E5-3fzfWuSew Э.БИЛГҮҮН: ОХУ-ЫН ТЕАТРЫН ГИТИС-ИЙН ИХ СУРГУУЛЬД БАГШИЛЖ, НЭР ХҮНДТЭЙ ТЕАТРТ НАЙРУУЛАГЧ, ЖҮЖИГЧНЭЭР АЖИЛЛАЖ БАЙГААДАА БАЯРТАЙ БАЙНА]
* [https://eagle.mn/r/jCOoV5SHvxO М.Булгаковын “Мастер, Маргарита хоёр” зохиолыг тайзнаа амилуулна]
* [https://vk.com/wall-145886776_18801 Выпускник ГИТИСа Билгуун Эрдэмбилэг стал штатным.. | ГИТИС | VK]
* [https://teatrcdr.ru/o-teatre/artisty/Iq9HSwSr_ax3DA9EV8sB9 Билгуун Эрдэмбилэг - Центр драматургии и режиссуры]</text>
      <sha1>5jw0k6mewn63lwbusia75xq1oc7icpz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854640</id>
      <parentid>854639</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T05:07:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эрдэмбилэг Билгүүн</username>
        <id>104157</id>
      </contributor>
      <comment>УДЭТ-ын найруулагч Эрдэмбилэг Билгүүний тухай</comment>
      <origin>854640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12351" sha1="7jhvbhbl5tdjq3oqxv2m2yqrxd1y1go" xml:space="preserve">
[[Файл:Эрдэмбилэг Билгүүн.jpg|thumb|найруулагч Эрдэмбилэгийн Билгүүн|center]]

== &lt;sub&gt;&lt;small&gt;Эрдэмбилэгийн Билгүүн (2002 оны 5 сарын 5-нд төрсөн) нь Монголын театрын найруулагч, хөгжмийн зохиолч багш бөгөөд орчин үеийн тайзны урлагийн туршилт хэлбэр, дуу авианд суурилсан найруулгын чиглэлээр уран бүтээл туурвидаг уран бүтээлч юм. Тэрээр Монгол болон ОХУ-ын театрын орчинд ажиллаж, олон улсын тайзны урлагийн төслүүдэд оролцож байна. 2025 оноос ОХУ &quot;Ленком&quot; болон &quot;Центр Драматургии и Режиссуры&quot; театрын уран бүтээлч, найруулагч, хөгжмийн зохиолч, 2026 оноос Улсын Драмын Эрдмийн Театрын үндсэн найруулагчаар ажиллаж байна.&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt; ==

== &lt;sub&gt;Боловсрол&lt;/sub&gt; ==
&lt;sub&gt;Э.Билгүүн нь 2017 онд Нийслэлийн ерөнхий боловсролын 45 дугаар сургуулийг 9-р анги хүртэл төгссөн бөгөөд сурагч наснаасаа урлаг, тайзны илэрхийлэл, бүтээлч сэтгэлгээний чиглэлд сонирхолтой байжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Э.БИЛГҮҮН: ДЭЛХИЙН ТЕАТРЫН ХАМГИЙН ТОМ СУРГУУЛЬ БОЛОХ ГИТИС-Д ЮУ СУРСНАА “МАСТЕР, МАРГАРИТА ХОЁР” ЖҮ |url=https://ergelt.mn/news/23/single/58696 |access-date=2026-04-24 |website=https://ergelt.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;/sub&gt;

&lt;sub&gt;2017-2020 онд тэрээр СУИС-ийн Бадмаараг ахлах сургуулийн &quot;Хөгжимт театрын жүжигчин&quot;-ний ангийг төгсөж, урлагийн мэргэжлийн суурь боловсролоо гүнзгийрүүлсэн байна.&lt;/sub&gt;

&lt;sub&gt;Улмаар 2025 онд ОХУ-ын нэр хүндтэй театрын дээд сургууль болох ГИТИС-ийг театрын найруулагч &quot;Эстрад&quot;-ын уран бүтээлч мэргэжлээр &quot;Тайзны урлагийн шинэ чиглэл&quot;-ийн тэнхимийг амжилттай төгссөн. Түүний суралцсан энэхүү сургуулийн орчин нь дэлхийн сонгодог болон орчин үеийн театрын онол, практикийг хослуулсан сургалтаараа алдартай.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Э.БИЛГҮҮН: ОХУ-ЫН ТЕАТРЫН ГИТИС-ИЙН ИХ СУРГУУЛЬД БАГШИЛЖ, НЭР ХҮНДТЭЙ ТЕАТРТ НАЙРУУЛАГЧ, ЖҮЖИГЧНЭЭР |url=https://ergelt.mn/news_full/120/single/55162 |access-date=2026-04-24 |website=https://ergelt.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;/sub&gt;

== &lt;sub&gt;Уран бүтээлийн замнал&lt;/sub&gt; ==
&lt;sub&gt;Э.Билгүүн нь театрын найруулагчийн хувьд тайзны урлагийг зөвхөн зохиолын дагуу бус, харин дуу авиа, хэмнэл, хөдөлгөөн, орон зайн мэдрэмжээр дамжуулан илэрхийлэх шинэ хэлбэрийг эрэлхийлдэг уран бүтээлч юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Театрын тайзнаа яруу найраг амилна |url=https://eagle.mn/r/hC4ViZ6dIZO |access-date=2026-04-24 |website=eagle.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;/sub&gt;

&lt;sub&gt;Түүний уран бүтээлийн онцлог нь:&lt;/sub&gt;

* &lt;sub&gt;дуу авиаг драмын бүтцийн үндсэн элемент болгон ашиглах&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;жүжигчний биеийн хөдөлгөөнийг өгүүлэмжийн нэг хэсэг болгох&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;яруу найраг, хөгжим, тайзны дүрслэлийг нэгэн бүхэл системд нэгтгэх&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;уламжлалт шугаман өгүүлэмжээс татгалзаж, мэдрэмж төвтэй найруулгыг хөгжүүлэх&lt;/sub&gt;

&lt;sub&gt;Эдгээр нь түүнийг орчин үеийн туршилт театрын чиглэлд хамаарах найруулагчдын нэг болгож байна.&lt;/sub&gt;

= &lt;sub&gt;Эрдэмбилэгийн Билгүүний уран бүтээлийн жагсаалт&lt;/sub&gt; =
&lt;sub&gt;'''Эрдэмбилэгийн Билгүүн''' нь театрын найруулагч, хөгжмийн зохиолчийн хувьд олон улсын театрын төслүүдэд ажиллаж, тайзны бүтээлүүдийн найруулга болон хөгжмийн зохиомжийг давхар гүйцэтгэн оролцсон байна. Түүний уран бүтээлүүд нь ихэвчлэн орчин үеийн туршилт театр, сонгодог зохиолын шинэ тайлбар, мөн хөгжмийн драмын хэлбэрт тулгуурладаг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Центр драматургии и режиссуры (ЦДР) |url=https://teatrcdr.ru/o-teatre/artisty/Iq9HSwSr_ax3DA9EV8sB9 |access-date=2026-04-24 |website=teatrcdr.ru}}&lt;/ref&gt;&lt;/sub&gt;
----

== &lt;sub&gt;Жүжгийн найруулга ба оролцсон бүтээлүүд&lt;/sub&gt; ==

* &lt;sub&gt;'''2023 он''' — А.П.Чехов “Чеховын өгүүллэгүүд”  ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;'''2023 он''' — А. Казанцев “Ах дүүс ба Лиза”  ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;'''2024 он''' — Б. Брехт “Сычуаны сайн хүн”  ''2-р найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;'''2025 он''' — Н.В. Гоголь “По Гоголю”  ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;'''2025 он''' — Жан Жене “Үйлчлэгчид”  ''Ерөнхий найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;'''2025 он''' — И.А. Бродский “Шействие”  ''Ассистент найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;'''2025 он''' — А. Грин “Улаан дарвуулт хөлөг онгоц”  ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — Казахстан, Тараз хот&lt;/sub&gt;

----

== &lt;sub&gt;Тайзны хөгжмийн бүтээл&lt;/sub&gt; ==
&lt;sub&gt;Э.Билгүүн нь нийт '''6 гаруй тайзны бүтээлд зориулан 50 гаруй хөгжмийн зохиол''' бичиж, тайзны драматурги болон хөгжмийн найруулгыг нэгэн цогц систем болгон хөгжүүлсэн байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Мастерская Елены Шаниной сыграла премьеру спектакля «Чехов. Рассказы» в Учебном театре ГИТИС |url=https://gitis.net/press/news/masterskaya-eleny-shaninoy-sygrala-premeru-spektaklya-chekhov-rasskazy-v-uchebnom-teatre-gitis/ |access-date=2026-04-24 |website=gitis.net |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;/sub&gt;
=== '''&lt;sub&gt;“Чехов. Рассказы” жүжиг&lt;/sub&gt;''' ===

# &lt;sub&gt;Тарарабумба (гол сэдэв)&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Предчувствие&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Тётя&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Вальс-Чехов&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Я люблю Вас, Надя!&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Ветер&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Ощущение (Дама с собачкой)&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Восточная тема&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Ку-ку, Переход&lt;/sub&gt;

=== &lt;sub&gt;“Сычуаны сайн хүн” жүжиг&lt;/sub&gt; ===

# &lt;sub&gt;Разговор с матерью&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Ми Зю и Шу Фу&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Шен Дэ и Ян Сун&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Шействие&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;1000 долларов&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Песня про богов&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Песня Водоноса&lt;/sub&gt;

=== &lt;sub&gt;“По Гоголю” жүжиг&lt;/sub&gt; ===

# &lt;sub&gt;Ночь на Лысой горе&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;По Гоголю (гол хөгжим)&lt;/sub&gt;

----

== &lt;sub&gt;Уран бүтээлийн онцлог&lt;/sub&gt; ==
&lt;sub&gt;Э.Билгүүний хөгжмийн болон тайзны бүтээлүүд нь:&lt;/sub&gt;

* &lt;sub&gt;тайзны драмыг хөгжмийн бүтэцтэй уялдуулах&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;сэтгэлзүйн атмосферийг дуу авиаар илэрхийлэх&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;сонгодог зохиолыг орчин үеийн хэлбэрт шилжүүлэх&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;театрын үйл явцыг хөгжмийн драматургиар баяжуулах зэрэг шинжээр тодорхойлогддог.&lt;/sub&gt;

== &lt;sub&gt;Мэргэжлийн үйл ажиллагаа&lt;/sub&gt; ==
&lt;sub&gt;Тэрээр театрын найруулагч, багш, уран бүтээлчээр ажиллаж, Монгол болон олон улсын театрын орчинд уран бүтээлээ туурвидаг. Мөн Монгол Улсын Соёл Урлагийн Их Сургуулийн жүжиглэх, найруулах урлагийн ангид багшаар ажиллаж байна.&lt;/sub&gt;

== &lt;sub&gt;Эх сурвалж&lt;/sub&gt; ==
* [https://www.tsahimnews.mn/a/2731#:~:text=%D0%A3%D0%94%D0%AD%D0%A2-%D1%8B%D0%BD%20%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D1%87%20%D0%AD.%D0%91%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BD%20%D0%9E%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%20%D0%BD%D1%8D%D1%80%D1%82%20%D0%B7%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D1%87%20%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%20%D0%91%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BD,%D0%AD.%D0%91%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BD%20%D0%BD%D1%8C%20%D0%9E%D0%A5%D0%A3-%D1%8B%D0%BD%20%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD%20%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%BD%20%D1%83%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD%20%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B9%D0%B3%20%D1%82%D3%A9%D0%B3%D1%81%D0%B6%D1%8D%D1%8D Найруулагч Э.Билгүүн “Мастер, Маргарита хоёр” зохиолыг тайзнаа амилуулна]
* [https://urlag.mn/post/147922 УДЭТ-ын залуу найруулагч Э.Билгүүн М.Булгаковын “Мастер, Маргарита хоёр” зохиолыг тайзнаа амилуулна – Урлаг.мн]
* [https://eagle.mn/r/hC4ViZ6dIZO Театрын тайзнаа яруу найраг амилна]
* [https://montsame.mn/mn/read/394309 Э.Билгүүн: Монголд өмнө нь тавигдаж байгаагүй &quot;саунд драм”-д 30 яруу найрагчийн бүтээлийг эш татна]
* [https://ergelt.mn/news/23/single/58696 Э.БИЛГҮҮН: ДЭЛХИЙН ТЕАТРЫН ХАМГИЙН ТОМ СУРГУУЛЬ БОЛОХ ГИТИС-Д ЮУ СУРСНАА “МАСТЕР, МАРГАРИТА ХОЁР” ЖҮЖГЭЭР ТАЙЛАГНАНА]
* [https://ergelt.mn/news/120/single/55162?fbclid=IwY2xjawRXyHtleHRuA2FlbQIxMQBicmlkETFPSWlad1MzcFdpYWNBdmtic3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHhZYdOguSCA_8pa6oKH6-4T0D9alLXAHp4jeqpcVfjv5DSAcISVWtpp5HpX4_aem_sPxYgD6n86E5-3fzfWuSew Э.БИЛГҮҮН: ОХУ-ЫН ТЕАТРЫН ГИТИС-ИЙН ИХ СУРГУУЛЬД БАГШИЛЖ, НЭР ХҮНДТЭЙ ТЕАТРТ НАЙРУУЛАГЧ, ЖҮЖИГЧНЭЭР АЖИЛЛАЖ БАЙГААДАА БАЯРТАЙ БАЙНА]
* [https://eagle.mn/r/jCOoV5SHvxO М.Булгаковын “Мастер, Маргарита хоёр” зохиолыг тайзнаа амилуулна]
* [https://vk.com/wall-145886776_18801 Выпускник ГИТИСа Билгуун Эрдэмбилэг стал штатным.. | ГИТИС | VK]
* [https://teatrcdr.ru/o-teatre/artisty/Iq9HSwSr_ax3DA9EV8sB9 Билгуун Эрдэмбилэг - Центр драматургии и режиссуры]</text>
      <sha1>7jhvbhbl5tdjq3oqxv2m2yqrxd1y1go</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854641</id>
      <parentid>854640</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T05:11:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эрдэмбилэг Билгүүн</username>
        <id>104157</id>
      </contributor>
      <comment>УДЭТ-ын найруулагч Эрдэмбилэг Билгүүний тухай</comment>
      <origin>854641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12553" sha1="pe1hlp7xz6j9kpid8onxft9yn75zuvg" xml:space="preserve">
[[Файл:Эрдэмбилэг Билгүүн.jpg|thumb|Найруулагч Эрдэмбилэгийн Билгүүн|center]]

== &lt;sub&gt;&lt;small&gt;Эрдэмбилэгийн Билгүүн (2002 оны 5 сарын 5-нд төрсөн) нь Монголын театрын найруулагч, хөгжмийн зохиолч багш бөгөөд орчин үеийн тайзны урлагийн туршилт хэлбэр, дуу авианд суурилсан найруулгын чиглэлээр уран бүтээл туурвидаг уран бүтээлч юм. Тэрээр Монгол болон ОХУ-ын театрын орчинд ажиллаж, олон улсын тайзны урлагийн төслүүдэд оролцож байна. 2025 оноос ОХУ &quot;Ленком&quot; болон &quot;Центр Драматургии и Режиссуры&quot; театрын уран бүтээлч, найруулагч, хөгжмийн зохиолч, 2026 оноос Улсын Драмын Эрдмийн Театрын үндсэн найруулагчаар ажиллаж байна.&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt; ==

== '''&lt;sup&gt;&lt;big&gt;Боловсрол&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt;''' ==
&lt;sub&gt;Э.Билгүүн нь 2017 онд Нийслэлийн ерөнхий боловсролын 45 дугаар сургуулийг 9-р анги хүртэл төгссөн бөгөөд сурагч наснаасаа урлаг, тайзны илэрхийлэл, бүтээлч сэтгэлгээний чиглэлд сонирхолтой байжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Э.БИЛГҮҮН: ДЭЛХИЙН ТЕАТРЫН ХАМГИЙН ТОМ СУРГУУЛЬ БОЛОХ ГИТИС-Д ЮУ СУРСНАА “МАСТЕР, МАРГАРИТА ХОЁР” ЖҮ |url=https://ergelt.mn/news/23/single/58696 |access-date=2026-04-24 |website=https://ergelt.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;/sub&gt;

&lt;sub&gt;2017-2020 онд тэрээр СУИС-ийн Бадмаараг ахлах сургуулийн &quot;Хөгжимт театрын жүжигчин&quot;-ний ангийг төгсөж, урлагийн мэргэжлийн суурь боловсролоо гүнзгийрүүлсэн байна.&lt;/sub&gt;

&lt;sub&gt;Улмаар 2025 онд ОХУ-ын нэр хүндтэй театрын дээд сургууль болох ГИТИС-ийг театрын найруулагч &quot;Эстрад&quot;-ын уран бүтээлч мэргэжлээр &quot;Тайзны урлагийн шинэ чиглэл&quot;-ийн тэнхимийг амжилттай төгссөн. Түүний суралцсан энэхүү сургуулийн орчин нь дэлхийн сонгодог болон орчин үеийн театрын онол, практикийг хослуулсан сургалтаараа алдартай.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Э.БИЛГҮҮН: ОХУ-ЫН ТЕАТРЫН ГИТИС-ИЙН ИХ СУРГУУЛЬД БАГШИЛЖ, НЭР ХҮНДТЭЙ ТЕАТРТ НАЙРУУЛАГЧ, ЖҮЖИГЧНЭЭР |url=https://ergelt.mn/news_full/120/single/55162 |access-date=2026-04-24 |website=https://ergelt.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;/sub&gt;

== '''&lt;sup&gt;&lt;big&gt;Уран бүтээлийн замнал&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt;''' ==
&lt;sub&gt;Э.Билгүүн нь театрын найруулагчийн хувьд тайзны урлагийг зөвхөн зохиолын дагуу бус, харин дуу авиа, хэмнэл, хөдөлгөөн, орон зайн мэдрэмжээр дамжуулан илэрхийлэх шинэ хэлбэрийг эрэлхийлдэг уран бүтээлч юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Театрын тайзнаа яруу найраг амилна |url=https://eagle.mn/r/hC4ViZ6dIZO |access-date=2026-04-24 |website=eagle.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;/sub&gt;

&lt;sub&gt;Түүний уран бүтээлийн онцлог нь:&lt;/sub&gt;

* &lt;sub&gt;дуу авиаг драмын бүтцийн үндсэн элемент болгон ашиглах&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;жүжигчний биеийн хөдөлгөөнийг өгүүлэмжийн нэг хэсэг болгох&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;яруу найраг, хөгжим, тайзны дүрслэлийг нэгэн бүхэл системд нэгтгэх&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;уламжлалт шугаман өгүүлэмжээс татгалзаж, мэдрэмж төвтэй найруулгыг хөгжүүлэх&lt;/sub&gt;

&lt;sub&gt;Эдгээр нь түүнийг орчин үеийн туршилт театрын чиглэлд хамаарах найруулагчдын нэг болгож байна.&lt;/sub&gt;

= '''&lt;sup&gt;&lt;small&gt;Эрдэмбилэгийн Билгүүний уран бүтээлийн жагсаалт&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;''' =
&lt;sub&gt;'''Эрдэмбилэгийн Билгүүн''' нь театрын найруулагч, хөгжмийн зохиолчийн хувьд олон улсын театрын төслүүдэд ажиллаж, тайзны бүтээлүүдийн найруулга болон хөгжмийн зохиомжийг давхар гүйцэтгэн оролцсон байна. Түүний уран бүтээлүүд нь ихэвчлэн орчин үеийн туршилт театр, сонгодог зохиолын шинэ тайлбар, мөн хөгжмийн драмын хэлбэрт тулгуурладаг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Центр драматургии и режиссуры (ЦДР) |url=https://teatrcdr.ru/o-teatre/artisty/Iq9HSwSr_ax3DA9EV8sB9 |access-date=2026-04-24 |website=teatrcdr.ru}}&lt;/ref&gt;&lt;/sub&gt;
----

== &lt;sub&gt;&lt;small&gt;'''Жүжгийн найруулга ба оролцсон бүтээлүүд'''&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt; ==

* &lt;sub&gt;'''2023 он''' — А.П.Чехов “Чеховын өгүүллэгүүд”  ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;'''2023 он''' — А. Казанцев “Ах дүүс ба Лиза”  ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;'''2024 он''' — Б. Брехт “Сычуаны сайн хүн”  ''2-р найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;'''2025 он''' — Н.В. Гоголь “По Гоголю”  ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;'''2025 он''' — Жан Жене “Үйлчлэгчид”  ''Ерөнхий найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;'''2025 он''' — И.А. Бродский “Шействие”  ''Ассистент найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;'''2025 он''' — А. Грин “Улаан дарвуулт хөлөг онгоц”  ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — Казахстан, Тараз хот&lt;/sub&gt;

----

== &lt;sub&gt;'''&lt;small&gt;Тайзны хөгжмийн бүтээл&lt;/small&gt;'''&lt;/sub&gt; ==
&lt;sub&gt;Э.Билгүүн нь нийт '''6 гаруй тайзны бүтээлд зориулан 50 гаруй хөгжмийн зохиол''' бичиж, тайзны драматурги болон хөгжмийн найруулгыг нэгэн цогц систем болгон хөгжүүлсэн байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Мастерская Елены Шаниной сыграла премьеру спектакля «Чехов. Рассказы» в Учебном театре ГИТИС |url=https://gitis.net/press/news/masterskaya-eleny-shaninoy-sygrala-premeru-spektaklya-chekhov-rasskazy-v-uchebnom-teatre-gitis/ |access-date=2026-04-24 |website=gitis.net |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;/sub&gt;
=== '''&lt;sub&gt;“Чехов. Рассказы” жүжиг&lt;/sub&gt;''' ===

# &lt;sub&gt;Тарарабумба (гол сэдэв)&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Предчувствие&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Тётя&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Вальс-Чехов&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Я люблю Вас, Надя!&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Ветер&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Ощущение (Дама с собачкой)&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Восточная тема&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Ку-ку, Переход&lt;/sub&gt;

=== &lt;sub&gt;“Сычуаны сайн хүн” жүжиг&lt;/sub&gt; ===

# &lt;sub&gt;Разговор с матерью&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Ми Зю и Шу Фу&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Шен Дэ и Ян Сун&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Шействие&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;1000 долларов&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Песня про богов&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;Песня Водоноса&lt;/sub&gt;

=== &lt;sub&gt;“По Гоголю” жүжиг&lt;/sub&gt; ===

# &lt;sub&gt;Ночь на Лысой горе&lt;/sub&gt;
# &lt;sub&gt;По Гоголю (гол хөгжим)&lt;/sub&gt;

----

== &lt;sub&gt;'''Уран бүтээлийн онцлог'''&lt;/sub&gt; ==
&lt;sub&gt;Э.Билгүүний хөгжмийн болон тайзны бүтээлүүд нь:&lt;/sub&gt;

* &lt;sub&gt;тайзны драмыг хөгжмийн бүтэцтэй уялдуулах&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;сэтгэлзүйн атмосферийг дуу авиаар илэрхийлэх&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;сонгодог зохиолыг орчин үеийн хэлбэрт шилжүүлэх&lt;/sub&gt;
* &lt;sub&gt;театрын үйл явцыг хөгжмийн драматургиар баяжуулах зэрэг шинжээр тодорхойлогддог.&lt;/sub&gt;

== &lt;sub&gt;'''Мэргэжлийн үйл ажиллагаа'''&lt;/sub&gt; ==
&lt;sub&gt;Тэрээр театрын найруулагч, багш, уран бүтээлчээр ажиллаж, Монгол болон олон улсын театрын орчинд уран бүтээлээ туурвидаг. Мөн Монгол Улсын Соёл Урлагийн Их Сургуулийн жүжиглэх, найруулах урлагийн ангид багшаар ажиллаж байна.&lt;/sub&gt;

== &lt;sub&gt;Эх сурвалж&lt;/sub&gt; ==
* [https://www.tsahimnews.mn/a/2731#:~:text=%D0%A3%D0%94%D0%AD%D0%A2-%D1%8B%D0%BD%20%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D1%87%20%D0%AD.%D0%91%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BD%20%D0%9E%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%20%D0%BD%D1%8D%D1%80%D1%82%20%D0%B7%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D1%87%20%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%20%D0%91%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BD,%D0%AD.%D0%91%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BD%20%D0%BD%D1%8C%20%D0%9E%D0%A5%D0%A3-%D1%8B%D0%BD%20%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD%20%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%BD%20%D1%83%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD%20%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B9%D0%B3%20%D1%82%D3%A9%D0%B3%D1%81%D0%B6%D1%8D%D1%8D Найруулагч Э.Билгүүн “Мастер, Маргарита хоёр” зохиолыг тайзнаа амилуулна]
* [https://urlag.mn/post/147922 УДЭТ-ын залуу найруулагч Э.Билгүүн М.Булгаковын “Мастер, Маргарита хоёр” зохиолыг тайзнаа амилуулна – Урлаг.мн]
* [https://eagle.mn/r/hC4ViZ6dIZO Театрын тайзнаа яруу найраг амилна]
* [https://montsame.mn/mn/read/394309 Э.Билгүүн: Монголд өмнө нь тавигдаж байгаагүй &quot;саунд драм”-д 30 яруу найрагчийн бүтээлийг эш татна]
* [https://ergelt.mn/news/23/single/58696 Э.БИЛГҮҮН: ДЭЛХИЙН ТЕАТРЫН ХАМГИЙН ТОМ СУРГУУЛЬ БОЛОХ ГИТИС-Д ЮУ СУРСНАА “МАСТЕР, МАРГАРИТА ХОЁР” ЖҮЖГЭЭР ТАЙЛАГНАНА]
* [https://ergelt.mn/news/120/single/55162?fbclid=IwY2xjawRXyHtleHRuA2FlbQIxMQBicmlkETFPSWlad1MzcFdpYWNBdmtic3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHhZYdOguSCA_8pa6oKH6-4T0D9alLXAHp4jeqpcVfjv5DSAcISVWtpp5HpX4_aem_sPxYgD6n86E5-3fzfWuSew Э.БИЛГҮҮН: ОХУ-ЫН ТЕАТРЫН ГИТИС-ИЙН ИХ СУРГУУЛЬД БАГШИЛЖ, НЭР ХҮНДТЭЙ ТЕАТРТ НАЙРУУЛАГЧ, ЖҮЖИГЧНЭЭР АЖИЛЛАЖ БАЙГААДАА БАЯРТАЙ БАЙНА]
* [https://eagle.mn/r/jCOoV5SHvxO М.Булгаковын “Мастер, Маргарита хоёр” зохиолыг тайзнаа амилуулна]
* [https://vk.com/wall-145886776_18801 Выпускник ГИТИСа Билгуун Эрдэмбилэг стал штатным.. | ГИТИС | VK]
* [https://teatrcdr.ru/o-teatre/artisty/Iq9HSwSr_ax3DA9EV8sB9 Билгуун Эрдэмбилэг - Центр драматургии и режиссуры]
&lt;references /&gt;
{{DEFAULTSORT:Эрдэмбилэг Билгүүн}}
[[Ангилал:Artist]]</text>
      <sha1>pe1hlp7xz6j9kpid8onxft9yn75zuvg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854642</id>
      <parentid>854641</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T05:16:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эрдэмбилэг Билгүүн</username>
        <id>104157</id>
      </contributor>
      <comment>УДЭТ-ын найруулагч Эрдэмбилэг Билгүүний тухай</comment>
      <origin>854642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9068" sha1="982hkzqolb01fu491sz11a4wtlyr5ij" xml:space="preserve">
[[Файл:Эрдэмбилэг Билгүүн.jpg|thumb|Найруулагч Эрдэмбилэгийн Билгүүн|center]]

'''Эрдэмбилэгийн Билгүүн''' (2002 оны 5 сарын 5-нд төрсөн) нь Монголын театрын найруулагч, хөгжмийн зохиолч багш бөгөөд орчин үеийн тайзны урлагийн туршилт хэлбэр, дуу авианд суурилсан найруулгын чиглэлээр уран бүтээл туурвидаг уран бүтээлч юм. Тэрээр Монгол болон ОХУ-ын театрын орчинд ажиллаж, олон улсын тайзны урлагийн төслүүдэд оролцож байна. 2025 оноос ОХУ &quot;Ленком&quot; болон &quot;Центр Драматургии и Режиссуры&quot; театрын уран бүтээлч, найруулагч, хөгжмийн зохиолч, 2026 оноос Улсын Драмын Эрдмийн Театрын үндсэн найруулагчаар ажиллаж байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Театрын тайзнаа яруу найраг амилна |url=https://eagle.mn/r/hC4ViZ6dIZO |access-date=2026-04-24 |website=eagle.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;
----

== Боловсрол ==
Э.Билгүүн нь 2017 онд нийслэлийн 45 дугаар ерөнхий боловсролын сургуулийг төгссөн.

2020 онд СУИС-ийн Бадмаараг ахлах сургуулийн &quot;Хөгжимт театрын жүжигчин&quot;-ний ангийг төгсөж, урлагийн мэргэжлийн суурь боловсрол эзэмшсэн.

2025 онд Дэлхийн хамгийн шилдэг ОХУ-ын Театрын Урлагийн Институт болох ГИТИС - ийг театрын найруулагч мэргэжлээр амжилттай төгссөн.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Э.Билгүүн: Монголд өмнө нь тавигдаж байгаагүй &quot;саунд драм”-д 30 яруу найрагчийн бүтээлийг эш татна |url=https://montsame.mn/mn/read/394309 |access-date=2026-04-24 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}&lt;/ref&gt;
----

== Уран бүтээлийн чиглэл ==
Э.Билгүүний уран бүтээл нь орчин үеийн туршилт театр, дуу авиа болон хөгжмийн драматурги, мөн яруу найраг, хөдөлгөөний илэрхийлэлд суурилдаг.

Түүний найруулгын онцлог нь:

* дуу авиаг драмын бүтцийн үндсэн элемент болгон ашиглах
* жүжигчний хөдөлгөөнийг өгүүлэмжийн нэг хэсэг болгох
* сонгодог зохиолыг орчин үеийн тайзны хэлбэрт шинэчлэн найруулах
* шугаман өгүүлэмжээс илүү мэдрэмж, атмосфер төвтэй найруулга хийх

----

== Жүжгийн найруулга ба уран бүтээл ==

* '''2023 он''' — А.П. Чехов “Чеховын өгүүллэгүүд” ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва
* '''2023 он''' — А. Казанцев “Ах дүүс ба Лиза” ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва
* '''2024 он''' — Б. Брехт “Сычуаны сайн хүн” ''2-р найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва
* '''2025 он''' — Н.В. Гоголь “По Гоголю” ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва
* '''2025 он''' — Жан Жене “Үйлчлэгчид” ''Ерөнхий найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — Беларусь
* '''2025 он''' — И.А. Бродский “Шействие” ''Ассистент найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва
* '''2025 он''' — А. Грин “Улаан дарвуулт хөлөг онгоц” ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — Казахстан, Тараз хот

----

== Тайзны хөгжмийн бүтээл ==
Э.Билгүүн нь тайзны нийт зургаан бүтээлд зориулан 50 гаруй хөгжмийн зохиол бүтээж, театрын найруулга болон хөгжмийн драматурги хоорондын уялдааг хөгжүүлэн ажиллаж байна.
----

== Студид бичигдсэн хөгжмийн бүтээлүүд ==

=== “Чехов. Рассказы” ===

# Тарарабумба (гол сэдэв)
# Предчувствие
# Тётя
# Вальс-Чехов
# Я люблю Вас, Надя!
# Ветер
# Ощущение (Дама с собачкой)
# Восточная тема
# Ку-ку, Переход

----

=== “Сычуаны сайн хүн” ===

# Разговор с матерью
# Ми Зю и Шу Фу
# Шен Дэ и Ян Сун
# Шействие
# 1000 долларов
# Песня про богов
# Песня Водоноса

----

=== “По Гоголю” ===

# Ночь на Лысой горе
# По Гоголю (гол хөгжим)

----

== Уран бүтээлийн онцлог ==
Түүний уран бүтээл нь:

* тайзны үйл явцыг хөгжмийн бүтцээр илэрхийлэх
* сэтгэлзүйн атмосферийг дуу авиаар бүтээх
* сонгодог зохиолыг орчин үеийн тайзны хэлбэрт хөрвүүлэх
* театрын хэллэгийг туршилтын чиглэлд хөгжүүлэх

зэрэг шинжээр тодорхойлогддог.
----

== Мэргэжлийн үйл ажиллагаа ==
Э.Билгүүн нь Монгол болон ОХУ-ын театрын орчинд ажиллаж, олон улсын театрын төслүүдэд оролцон уран бүтээлээ туурвиж байна.

== Эх сурвалж ==

== &lt;sub&gt;Эх сурвалж&lt;/sub&gt; ==
* [https://www.tsahimnews.mn/a/2731#:~:text=%D0%A3%D0%94%D0%AD%D0%A2-%D1%8B%D0%BD%20%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D1%87%20%D0%AD.%D0%91%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BD%20%D0%9E%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%20%D0%BD%D1%8D%D1%80%D1%82%20%D0%B7%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D1%87%20%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%20%D0%91%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BD,%D0%AD.%D0%91%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BD%20%D0%BD%D1%8C%20%D0%9E%D0%A5%D0%A3-%D1%8B%D0%BD%20%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD%20%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%BD%20%D1%83%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD%20%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B9%D0%B3%20%D1%82%D3%A9%D0%B3%D1%81%D0%B6%D1%8D%D1%8D Найруулагч Э.Билгүүн “Мастер, Маргарита хоёр” зохиолыг тайзнаа амилуулна]
* [https://urlag.mn/post/147922 УДЭТ-ын залуу найруулагч Э.Билгүүн М.Булгаковын “Мастер, Маргарита хоёр” зохиолыг тайзнаа амилуулна – Урлаг.мн]
* [https://eagle.mn/r/hC4ViZ6dIZO Театрын тайзнаа яруу найраг амилна]
* [https://montsame.mn/mn/read/394309 Э.Билгүүн: Монголд өмнө нь тавигдаж байгаагүй &quot;саунд драм”-д 30 яруу найрагчийн бүтээлийг эш татна]
* [https://ergelt.mn/news/23/single/58696 Э.БИЛГҮҮН: ДЭЛХИЙН ТЕАТРЫН ХАМГИЙН ТОМ СУРГУУЛЬ БОЛОХ ГИТИС-Д ЮУ СУРСНАА “МАСТЕР, МАРГАРИТА ХОЁР” ЖҮЖГЭЭР ТАЙЛАГНАНА]
* [https://ergelt.mn/news/120/single/55162?fbclid=IwY2xjawRXyHtleHRuA2FlbQIxMQBicmlkETFPSWlad1MzcFdpYWNBdmtic3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHhZYdOguSCA_8pa6oKH6-4T0D9alLXAHp4jeqpcVfjv5DSAcISVWtpp5HpX4_aem_sPxYgD6n86E5-3fzfWuSew Э.БИЛГҮҮН: ОХУ-ЫН ТЕАТРЫН ГИТИС-ИЙН ИХ СУРГУУЛЬД БАГШИЛЖ, НЭР ХҮНДТЭЙ ТЕАТРТ НАЙРУУЛАГЧ, ЖҮЖИГЧНЭЭР АЖИЛЛАЖ БАЙГААДАА БАЯРТАЙ БАЙНА]
* [https://eagle.mn/r/jCOoV5SHvxO М.Булгаковын “Мастер, Маргарита хоёр” зохиолыг тайзнаа амилуулна]
* [https://vk.com/wall-145886776_18801 Выпускник ГИТИСа Билгуун Эрдэмбилэг стал штатным.. | ГИТИС | VK]
* [https://teatrcdr.ru/o-teatre/artisty/Iq9HSwSr_ax3DA9EV8sB9 Билгуун Эрдэмбилэг - Центр драматургии и режиссуры]
&lt;references /&gt;
{{DEFAULTSORT:Эрдэмбилэг Билгүүн}}
[[Ангилал:Artist]]</text>
      <sha1>982hkzqolb01fu491sz11a4wtlyr5ij</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854643</id>
      <parentid>854642</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T05:17:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эрдэмбилэг Билгүүн</username>
        <id>104157</id>
      </contributor>
      <comment>УДЭТ-ын найруулагч Эрдэмбилэг Билгүүний тухай</comment>
      <origin>854643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9041" sha1="fyj0ke8n9htt0ywy8q458c05apnooar" xml:space="preserve">
[[Файл:Эрдэмбилэг Билгүүн.jpg|thumb|Найруулагч Эрдэмбилэгийн Билгүүн|center]]

'''Эрдэмбилэгийн Билгүүн''' (2002 оны 5 сарын 5-нд төрсөн) нь Монголын театрын найруулагч, хөгжмийн зохиолч багш бөгөөд орчин үеийн тайзны урлагийн туршилт хэлбэр, дуу авианд суурилсан найруулгын чиглэлээр уран бүтээл туурвидаг уран бүтээлч юм. Тэрээр Монгол болон ОХУ-ын театрын орчинд ажиллаж, олон улсын тайзны урлагийн төслүүдэд оролцож байна. 2025 оноос ОХУ &quot;Ленком&quot; болон &quot;Центр Драматургии и Режиссуры&quot; театрын уран бүтээлч, найруулагч, хөгжмийн зохиолч, 2026 оноос Улсын Драмын Эрдмийн Театрын үндсэн найруулагчаар ажиллаж байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Театрын тайзнаа яруу найраг амилна |url=https://eagle.mn/r/hC4ViZ6dIZO |access-date=2026-04-24 |website=eagle.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;
----

== Боловсрол ==
Э.Билгүүн нь 2017 онд нийслэлийн 45 дугаар ерөнхий боловсролын сургуулийг төгссөн.

2020 онд СУИС-ийн Бадмаараг ахлах сургуулийн &quot;Хөгжимт театрын жүжигчин&quot;-ний ангийг төгсөж, урлагийн мэргэжлийн суурь боловсрол эзэмшсэн.

2025 онд Дэлхийн хамгийн шилдэг ОХУ-ын Театрын Урлагийн Институт болох ГИТИС - ийг театрын найруулагч мэргэжлээр амжилттай төгссөн.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Э.Билгүүн: Монголд өмнө нь тавигдаж байгаагүй &quot;саунд драм”-д 30 яруу найрагчийн бүтээлийг эш татна |url=https://montsame.mn/mn/read/394309 |access-date=2026-04-24 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}&lt;/ref&gt;
----

== Уран бүтээлийн чиглэл ==
Э.Билгүүний уран бүтээл нь орчин үеийн туршилт театр, дуу авиа болон хөгжмийн драматурги, мөн яруу найраг, хөдөлгөөний илэрхийлэлд суурилдаг.

Түүний найруулгын онцлог нь:

* дуу авиаг драмын бүтцийн үндсэн элемент болгон ашиглах
* жүжигчний хөдөлгөөнийг өгүүлэмжийн нэг хэсэг болгох
* сонгодог зохиолыг орчин үеийн тайзны хэлбэрт шинэчлэн найруулах
* шугаман өгүүлэмжээс илүү мэдрэмж, атмосфер төвтэй найруулга хийх

----

== Жүжгийн найруулга ба уран бүтээл ==

* '''2023 он''' — А.П. Чехов “Чеховын өгүүллэгүүд” ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва
* '''2023 он''' — А. Казанцев “Ах дүүс ба Лиза” ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва
* '''2024 он''' — Б. Брехт “Сычуаны сайн хүн” ''2-р найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва
* '''2025 он''' — Н.В. Гоголь “По Гоголю” ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва
* '''2025 он''' — Жан Жене “Үйлчлэгчид” ''Ерөнхий найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — Беларусь
* '''2025 он''' — И.А. Бродский “Шействие” ''Ассистент найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва
* '''2025 он''' — А. Грин “Улаан дарвуулт хөлөг онгоц” ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — Казахстан, Тараз хот

----

== Тайзны хөгжмийн бүтээл ==
Э.Билгүүн нь тайзны нийт зургаан бүтээлд зориулан 50 гаруй хөгжмийн зохиол бүтээж, театрын найруулга болон хөгжмийн драматурги хоорондын уялдааг хөгжүүлэн ажиллаж байна.
----

== Студид бичигдсэн хөгжмийн бүтээлүүд ==

=== “Чехов. Рассказы” ===

# Тарарабумба (гол сэдэв)
# Предчувствие
# Тётя
# Вальс-Чехов
# Я люблю Вас, Надя!
# Ветер
# Ощущение (Дама с собачкой)
# Восточная тема
# Ку-ку, Переход

----

=== “Сычуаны сайн хүн” ===

# Разговор с матерью
# Ми Зю и Шу Фу
# Шен Дэ и Ян Сун
# Шействие
# 1000 долларов
# Песня про богов
# Песня Водоноса

----

=== “По Гоголю” ===

# Ночь на Лысой горе
# По Гоголю (гол хөгжим)

----

== Уран бүтээлийн онцлог ==
Түүний уран бүтээл нь:

* тайзны үйл явцыг хөгжмийн бүтцээр илэрхийлэх
* сэтгэлзүйн атмосферийг дуу авиаар бүтээх
* сонгодог зохиолыг орчин үеийн тайзны хэлбэрт хөрвүүлэх
* театрын хэллэгийг туршилтын чиглэлд хөгжүүлэх

зэрэг шинжээр тодорхойлогддог.
----

== Мэргэжлийн үйл ажиллагаа ==
Э.Билгүүн нь Монгол болон ОХУ-ын театрын орчинд ажиллаж, олон улсын театрын төслүүдэд оролцон уран бүтээлээ туурвиж байна.

== &lt;sub&gt;Эх сурвалж&lt;/sub&gt; ==
* [https://www.tsahimnews.mn/a/2731#:~:text=%D0%A3%D0%94%D0%AD%D0%A2-%D1%8B%D0%BD%20%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D1%87%20%D0%AD.%D0%91%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BD%20%D0%9E%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%20%D0%BD%D1%8D%D1%80%D1%82%20%D0%B7%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D1%87%20%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%20%D0%91%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BD,%D0%AD.%D0%91%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BD%20%D0%BD%D1%8C%20%D0%9E%D0%A5%D0%A3-%D1%8B%D0%BD%20%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD%20%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%BD%20%D1%83%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD%20%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B9%D0%B3%20%D1%82%D3%A9%D0%B3%D1%81%D0%B6%D1%8D%D1%8D Найруулагч Э.Билгүүн “Мастер, Маргарита хоёр” зохиолыг тайзнаа амилуулна]
* [https://urlag.mn/post/147922 УДЭТ-ын залуу найруулагч Э.Билгүүн М.Булгаковын “Мастер, Маргарита хоёр” зохиолыг тайзнаа амилуулна – Урлаг.мн]
* [https://eagle.mn/r/hC4ViZ6dIZO Театрын тайзнаа яруу найраг амилна]
* [https://montsame.mn/mn/read/394309 Э.Билгүүн: Монголд өмнө нь тавигдаж байгаагүй &quot;саунд драм”-д 30 яруу найрагчийн бүтээлийг эш татна]
* [https://ergelt.mn/news/23/single/58696 Э.БИЛГҮҮН: ДЭЛХИЙН ТЕАТРЫН ХАМГИЙН ТОМ СУРГУУЛЬ БОЛОХ ГИТИС-Д ЮУ СУРСНАА “МАСТЕР, МАРГАРИТА ХОЁР” ЖҮЖГЭЭР ТАЙЛАГНАНА]
* [https://ergelt.mn/news/120/single/55162?fbclid=IwY2xjawRXyHtleHRuA2FlbQIxMQBicmlkETFPSWlad1MzcFdpYWNBdmtic3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHhZYdOguSCA_8pa6oKH6-4T0D9alLXAHp4jeqpcVfjv5DSAcISVWtpp5HpX4_aem_sPxYgD6n86E5-3fzfWuSew Э.БИЛГҮҮН: ОХУ-ЫН ТЕАТРЫН ГИТИС-ИЙН ИХ СУРГУУЛЬД БАГШИЛЖ, НЭР ХҮНДТЭЙ ТЕАТРТ НАЙРУУЛАГЧ, ЖҮЖИГЧНЭЭР АЖИЛЛАЖ БАЙГААДАА БАЯРТАЙ БАЙНА]
* [https://eagle.mn/r/jCOoV5SHvxO М.Булгаковын “Мастер, Маргарита хоёр” зохиолыг тайзнаа амилуулна]
* [https://vk.com/wall-145886776_18801 Выпускник ГИТИСа Билгуун Эрдэмбилэг стал штатным.. | ГИТИС | VK]
* [https://teatrcdr.ru/o-teatre/artisty/Iq9HSwSr_ax3DA9EV8sB9 Билгуун Эрдэмбилэг - Центр драматургии и режиссуры]
&lt;references /&gt;
{{DEFAULTSORT:Эрдэмбилэг Билгүүн}}
[[Ангилал:Artist]]</text>
      <sha1>fyj0ke8n9htt0ywy8q458c05apnooar</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854649</id>
      <parentid>854643</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T05:52:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Zorigt moved page [[Эрдэмбилэг билгүүн]] to [[Эрдэмбилэгийн Билгүүн]] without leaving a redirect: монгол хүний нэр</comment>
      <origin>854643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9041" sha1="fyj0ke8n9htt0ywy8q458c05apnooar" xml:space="preserve">
[[Файл:Эрдэмбилэг Билгүүн.jpg|thumb|Найруулагч Эрдэмбилэгийн Билгүүн|center]]

'''Эрдэмбилэгийн Билгүүн''' (2002 оны 5 сарын 5-нд төрсөн) нь Монголын театрын найруулагч, хөгжмийн зохиолч багш бөгөөд орчин үеийн тайзны урлагийн туршилт хэлбэр, дуу авианд суурилсан найруулгын чиглэлээр уран бүтээл туурвидаг уран бүтээлч юм. Тэрээр Монгол болон ОХУ-ын театрын орчинд ажиллаж, олон улсын тайзны урлагийн төслүүдэд оролцож байна. 2025 оноос ОХУ &quot;Ленком&quot; болон &quot;Центр Драматургии и Режиссуры&quot; театрын уран бүтээлч, найруулагч, хөгжмийн зохиолч, 2026 оноос Улсын Драмын Эрдмийн Театрын үндсэн найруулагчаар ажиллаж байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Театрын тайзнаа яруу найраг амилна |url=https://eagle.mn/r/hC4ViZ6dIZO |access-date=2026-04-24 |website=eagle.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;
----

== Боловсрол ==
Э.Билгүүн нь 2017 онд нийслэлийн 45 дугаар ерөнхий боловсролын сургуулийг төгссөн.

2020 онд СУИС-ийн Бадмаараг ахлах сургуулийн &quot;Хөгжимт театрын жүжигчин&quot;-ний ангийг төгсөж, урлагийн мэргэжлийн суурь боловсрол эзэмшсэн.

2025 онд Дэлхийн хамгийн шилдэг ОХУ-ын Театрын Урлагийн Институт болох ГИТИС - ийг театрын найруулагч мэргэжлээр амжилттай төгссөн.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Э.Билгүүн: Монголд өмнө нь тавигдаж байгаагүй &quot;саунд драм”-д 30 яруу найрагчийн бүтээлийг эш татна |url=https://montsame.mn/mn/read/394309 |access-date=2026-04-24 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}&lt;/ref&gt;
----

== Уран бүтээлийн чиглэл ==
Э.Билгүүний уран бүтээл нь орчин үеийн туршилт театр, дуу авиа болон хөгжмийн драматурги, мөн яруу найраг, хөдөлгөөний илэрхийлэлд суурилдаг.

Түүний найруулгын онцлог нь:

* дуу авиаг драмын бүтцийн үндсэн элемент болгон ашиглах
* жүжигчний хөдөлгөөнийг өгүүлэмжийн нэг хэсэг болгох
* сонгодог зохиолыг орчин үеийн тайзны хэлбэрт шинэчлэн найруулах
* шугаман өгүүлэмжээс илүү мэдрэмж, атмосфер төвтэй найруулга хийх

----

== Жүжгийн найруулга ба уран бүтээл ==

* '''2023 он''' — А.П. Чехов “Чеховын өгүүллэгүүд” ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва
* '''2023 он''' — А. Казанцев “Ах дүүс ба Лиза” ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва
* '''2024 он''' — Б. Брехт “Сычуаны сайн хүн” ''2-р найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва
* '''2025 он''' — Н.В. Гоголь “По Гоголю” ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва
* '''2025 он''' — Жан Жене “Үйлчлэгчид” ''Ерөнхий найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — Беларусь
* '''2025 он''' — И.А. Бродский “Шействие” ''Ассистент найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва
* '''2025 он''' — А. Грин “Улаан дарвуулт хөлөг онгоц” ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — Казахстан, Тараз хот

----

== Тайзны хөгжмийн бүтээл ==
Э.Билгүүн нь тайзны нийт зургаан бүтээлд зориулан 50 гаруй хөгжмийн зохиол бүтээж, театрын найруулга болон хөгжмийн драматурги хоорондын уялдааг хөгжүүлэн ажиллаж байна.
----

== Студид бичигдсэн хөгжмийн бүтээлүүд ==

=== “Чехов. Рассказы” ===

# Тарарабумба (гол сэдэв)
# Предчувствие
# Тётя
# Вальс-Чехов
# Я люблю Вас, Надя!
# Ветер
# Ощущение (Дама с собачкой)
# Восточная тема
# Ку-ку, Переход

----

=== “Сычуаны сайн хүн” ===

# Разговор с матерью
# Ми Зю и Шу Фу
# Шен Дэ и Ян Сун
# Шействие
# 1000 долларов
# Песня про богов
# Песня Водоноса

----

=== “По Гоголю” ===

# Ночь на Лысой горе
# По Гоголю (гол хөгжим)

----

== Уран бүтээлийн онцлог ==
Түүний уран бүтээл нь:

* тайзны үйл явцыг хөгжмийн бүтцээр илэрхийлэх
* сэтгэлзүйн атмосферийг дуу авиаар бүтээх
* сонгодог зохиолыг орчин үеийн тайзны хэлбэрт хөрвүүлэх
* театрын хэллэгийг туршилтын чиглэлд хөгжүүлэх

зэрэг шинжээр тодорхойлогддог.
----

== Мэргэжлийн үйл ажиллагаа ==
Э.Билгүүн нь Монгол болон ОХУ-ын театрын орчинд ажиллаж, олон улсын театрын төслүүдэд оролцон уран бүтээлээ туурвиж байна.

== &lt;sub&gt;Эх сурвалж&lt;/sub&gt; ==
* [https://www.tsahimnews.mn/a/2731#:~:text=%D0%A3%D0%94%D0%AD%D0%A2-%D1%8B%D0%BD%20%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D1%87%20%D0%AD.%D0%91%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BD%20%D0%9E%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%20%D0%BD%D1%8D%D1%80%D1%82%20%D0%B7%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D1%87%20%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%20%D0%91%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BD,%D0%AD.%D0%91%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BD%20%D0%BD%D1%8C%20%D0%9E%D0%A5%D0%A3-%D1%8B%D0%BD%20%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD%20%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%BD%20%D1%83%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD%20%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B9%D0%B3%20%D1%82%D3%A9%D0%B3%D1%81%D0%B6%D1%8D%D1%8D Найруулагч Э.Билгүүн “Мастер, Маргарита хоёр” зохиолыг тайзнаа амилуулна]
* [https://urlag.mn/post/147922 УДЭТ-ын залуу найруулагч Э.Билгүүн М.Булгаковын “Мастер, Маргарита хоёр” зохиолыг тайзнаа амилуулна – Урлаг.мн]
* [https://eagle.mn/r/hC4ViZ6dIZO Театрын тайзнаа яруу найраг амилна]
* [https://montsame.mn/mn/read/394309 Э.Билгүүн: Монголд өмнө нь тавигдаж байгаагүй &quot;саунд драм”-д 30 яруу найрагчийн бүтээлийг эш татна]
* [https://ergelt.mn/news/23/single/58696 Э.БИЛГҮҮН: ДЭЛХИЙН ТЕАТРЫН ХАМГИЙН ТОМ СУРГУУЛЬ БОЛОХ ГИТИС-Д ЮУ СУРСНАА “МАСТЕР, МАРГАРИТА ХОЁР” ЖҮЖГЭЭР ТАЙЛАГНАНА]
* [https://ergelt.mn/news/120/single/55162?fbclid=IwY2xjawRXyHtleHRuA2FlbQIxMQBicmlkETFPSWlad1MzcFdpYWNBdmtic3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHhZYdOguSCA_8pa6oKH6-4T0D9alLXAHp4jeqpcVfjv5DSAcISVWtpp5HpX4_aem_sPxYgD6n86E5-3fzfWuSew Э.БИЛГҮҮН: ОХУ-ЫН ТЕАТРЫН ГИТИС-ИЙН ИХ СУРГУУЛЬД БАГШИЛЖ, НЭР ХҮНДТЭЙ ТЕАТРТ НАЙРУУЛАГЧ, ЖҮЖИГЧНЭЭР АЖИЛЛАЖ БАЙГААДАА БАЯРТАЙ БАЙНА]
* [https://eagle.mn/r/jCOoV5SHvxO М.Булгаковын “Мастер, Маргарита хоёр” зохиолыг тайзнаа амилуулна]
* [https://vk.com/wall-145886776_18801 Выпускник ГИТИСа Билгуун Эрдэмбилэг стал штатным.. | ГИТИС | VK]
* [https://teatrcdr.ru/o-teatre/artisty/Iq9HSwSr_ax3DA9EV8sB9 Билгуун Эрдэмбилэг - Центр драматургии и режиссуры]
&lt;references /&gt;
{{DEFAULTSORT:Эрдэмбилэг Билгүүн}}
[[Ангилал:Artist]]</text>
      <sha1>fyj0ke8n9htt0ywy8q458c05apnooar</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>854650</id>
      <parentid>854649</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T05:55:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>854650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9119" sha1="rpnres8eamuarmqaibfvveod8u38r71" xml:space="preserve">[[Файл:Эрдэмбилэг Билгүүн.jpg|thumb|Найруулагч Эрдэмбилэгийн Билгүүн]]
'''Эрдэмбилэгийн Билгүүн''' (2002 оны 5 сарын 5-нд төрсөн) нь Монголын театрын найруулагч, хөгжмийн зохиолч багш бөгөөд орчин үеийн тайзны урлагийн туршилт хэлбэр, дуу авианд суурилсан найруулгын чиглэлээр уран бүтээл туурвидаг уран бүтээлч юм. Тэрээр Монгол болон ОХУ-ын театрын орчинд ажиллаж, олон улсын тайзны урлагийн төслүүдэд оролцож байна. 2025 оноос ОХУ &quot;Ленком&quot; болон &quot;Центр Драматургии и Режиссуры&quot; театрын уран бүтээлч, найруулагч, хөгжмийн зохиолч, 2026 оноос Улсын Драмын Эрдмийн Театрын үндсэн найруулагчаар ажиллаж байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Театрын тайзнаа яруу найраг амилна |url=https://eagle.mn/r/hC4ViZ6dIZO |access-date=2026-04-24 |website=eagle.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Боловсрол ==
Э.Билгүүн нь 2017 онд нийслэлийн 45 дугаар ерөнхий боловсролын сургуулийг төгссөн.

2020 онд СУИС-ийн Бадмаараг ахлах сургуулийн &quot;Хөгжимт театрын жүжигчин&quot;-ний ангийг төгсөж, урлагийн мэргэжлийн суурь боловсрол эзэмшсэн.

2025 онд Дэлхийн хамгийн шилдэг ОХУ-ын Театрын Урлагийн Институт болох ГИТИС - ийг театрын найруулагч мэргэжлээр амжилттай төгссөн.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Э.Билгүүн: Монголд өмнө нь тавигдаж байгаагүй &quot;саунд драм”-д 30 яруу найрагчийн бүтээлийг эш татна |url=https://montsame.mn/mn/read/394309 |access-date=2026-04-24 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Уран бүтээлийн чиглэл ==
Э.Билгүүний уран бүтээл нь орчин үеийн туршилт театр, дуу авиа болон хөгжмийн драматурги, мөн яруу найраг, хөдөлгөөний илэрхийлэлд суурилдаг.

Түүний найруулгын онцлог нь:
* дуу авиаг драмын бүтцийн үндсэн элемент болгон ашиглах
* жүжигчний хөдөлгөөнийг өгүүлэмжийн нэг хэсэг болгох
* сонгодог зохиолыг орчин үеийн тайзны хэлбэрт шинэчлэн найруулах
* шугаман өгүүлэмжээс илүү мэдрэмж, атмосфер төвтэй найруулга хийх

== Жүжгийн найруулга ба уран бүтээл ==
* '''2023 он''' — А.П. Чехов “Чеховын өгүүллэгүүд” ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва
* '''2023 он''' — А. Казанцев “Ах дүүс ба Лиза” ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва
* '''2024 он''' — Б. Брехт “Сычуаны сайн хүн” ''2-р найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва
* '''2025 он''' — Н.В. Гоголь “По Гоголю” ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва
* '''2025 он''' — Жан Жене “Үйлчлэгчид” ''Ерөнхий найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — Беларусь
* '''2025 он''' — И.А. Бродский “Шействие” ''Ассистент найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва
* '''2025 он''' — А. Грин “Улаан дарвуулт хөлөг онгоц” ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — Казахстан, Тараз хот

== Тайзны хөгжмийн бүтээл ==
Э.Билгүүн нь тайзны нийт зургаан бүтээлд зориулан 50 гаруй хөгжмийн зохиол бүтээж, театрын найруулга болон хөгжмийн драматурги хоорондын уялдааг хөгжүүлэн ажиллаж байна.

== Студид бичигдсэн хөгжмийн бүтээлүүд ==

=== “Чехов. Рассказы” ===

# Тарарабумба (гол сэдэв)
# Предчувствие
# Тётя
# Вальс-Чехов
# Я люблю Вас, Надя!
# Ветер
# Ощущение (Дама с собачкой)
# Восточная тема
# Ку-ку, Переход

=== “Сычуаны сайн хүн” ===

# Разговор с матерью
# Ми Зю и Шу Фу
# Шен Дэ и Ян Сун
# Шействие
# 1000 долларов
# Песня про богов
# Песня Водоноса

=== “По Гоголю” ===

# Ночь на Лысой горе
# По Гоголю (гол хөгжим)

== Уран бүтээлийн онцлог ==
Түүний уран бүтээл нь:
* тайзны үйл явцыг хөгжмийн бүтцээр илэрхийлэх
* сэтгэлзүйн атмосферийг дуу авиаар бүтээх
* сонгодог зохиолыг орчин үеийн тайзны хэлбэрт хөрвүүлэх
* театрын хэллэгийг туршилтын чиглэлд хөгжүүлэх

зэрэг шинжээр тодорхойлогддог.

== Мэргэжлийн үйл ажиллагаа ==
Э.Билгүүн нь Монгол болон ОХУ-ын театрын орчинд ажиллаж, олон улсын театрын төслүүдэд оролцон уран бүтээлээ туурвиж байна.

== Эх сурвалж ==
* [https://www.tsahimnews.mn/a/2731#:~:text=%D0%A3%D0%94%D0%AD%D0%A2-%D1%8B%D0%BD%20%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D1%87%20%D0%AD.%D0%91%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BD%20%D0%9E%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%20%D0%BD%D1%8D%D1%80%D1%82%20%D0%B7%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D1%87%20%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%20%D0%91%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BD,%D0%AD.%D0%91%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BD%20%D0%BD%D1%8C%20%D0%9E%D0%A5%D0%A3-%D1%8B%D0%BD%20%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD%20%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%BD%20%D1%83%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD%20%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B9%D0%B3%20%D1%82%D3%A9%D0%B3%D1%81%D0%B6%D1%8D%D1%8D Найруулагч Э.Билгүүн “Мастер, Маргарита хоёр” зохиолыг тайзнаа амилуулна]
* [https://urlag.mn/post/147922 УДЭТ-ын залуу найруулагч Э.Билгүүн М.Булгаковын “Мастер, Маргарита хоёр” зохиолыг тайзнаа амилуулна – Урлаг.мн]
* [https://eagle.mn/r/hC4ViZ6dIZO Театрын тайзнаа яруу найраг амилна]
* [https://montsame.mn/mn/read/394309 Э.Билгүүн: Монголд өмнө нь тавигдаж байгаагүй &quot;саунд драм”-д 30 яруу найрагчийн бүтээлийг эш татна]
* [https://ergelt.mn/news/23/single/58696 Э.БИЛГҮҮН: ДЭЛХИЙН ТЕАТРЫН ХАМГИЙН ТОМ СУРГУУЛЬ БОЛОХ ГИТИС-Д ЮУ СУРСНАА “МАСТЕР, МАРГАРИТА ХОЁР” ЖҮЖГЭЭР ТАЙЛАГНАНА]
* [https://ergelt.mn/news/120/single/55162?fbclid=IwY2xjawRXyHtleHRuA2FlbQIxMQBicmlkETFPSWlad1MzcFdpYWNBdmtic3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHhZYdOguSCA_8pa6oKH6-4T0D9alLXAHp4jeqpcVfjv5DSAcISVWtpp5HpX4_aem_sPxYgD6n86E5-3fzfWuSew Э.БИЛГҮҮН: ОХУ-ЫН ТЕАТРЫН ГИТИС-ИЙН ИХ СУРГУУЛЬД БАГШИЛЖ, НЭР ХҮНДТЭЙ ТЕАТРТ НАЙРУУЛАГЧ, ЖҮЖИГЧНЭЭР АЖИЛЛАЖ БАЙГААДАА БАЯРТАЙ БАЙНА]
* [https://eagle.mn/r/jCOoV5SHvxO М.Булгаковын “Мастер, Маргарита хоёр” зохиолыг тайзнаа амилуулна]
* [https://vk.com/wall-145886776_18801 Выпускник ГИТИСа Билгуун Эрдэмбилэг стал штатным.. | ГИТИС | VK]
* [https://teatrcdr.ru/o-teatre/artisty/Iq9HSwSr_ax3DA9EV8sB9 Билгуун Эрдэмбилэг - Центр драматургии и режиссуры]
&lt;references /&gt;

{{DEFAULTSORT:Билгүүн, Эрдэмбилэгийн}}
[[Ангилал:Монголын найруулагч]]
[[Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч]]
[[Ангилал:2002 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>rpnres8eamuarmqaibfvveod8u38r71</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэрэглэгч:Maris Dreshmanis</title>
    <ns>2</ns>
    <id>146156</id>
    <revision>
      <id>854658</id>
      <timestamp>2026-04-24T08:47:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maris Dreshmanis</username>
        <id>104164</id>
      </contributor>
      <comment>Creating user page</comment>
      <origin>854658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="497" sha1="bhwbuqpk2yn05lbwnfuckwjwbrdzu54" xml:space="preserve">{{#babel:lv|ru-4}}
== Maris Dreshmanis ==
Open data researcher. Contributor to [[d:Wikidata:WikiProject Occupations|WikiProject Occupations]] on Wikidata.

* '''[[d:User:Maris Dreshmanis|Wikidata contributions]]''' — 37,000+ edits
* '''GSCO''' — Global Standard Classification of Occupations (140 national registries, 245,000+ entries)
* '''[[d:Wikidata:WikiProject Occupations|WikiProject Occupations]]''' — coordinating occupation label enrichment in 21 languages

[[Category:Wikipedians]]</text>
      <sha1>bhwbuqpk2yn05lbwnfuckwjwbrdzu54</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>