Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 10424 854668 813596 2026-04-24T13:38:24Z ~2026-25222-79 104171 Одоогийн бөө мөргөлөөр онгод тэнгэрээр нь дамжуулж энэ түүхийг мэдэж авав 854668 wikitext text/x-wiki [[Хиад Боржигин]]ы '''Бартан баатар''' ([[монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠪᠠᠷᠲᠠᠨ<br>ᠪᠠᠭᠠᠲᠥᠷ}}, bartan bagatur) (1120?-1161?) нь [[Их Монгол Улс]]ыг үүсгэн байгуулагч [[Чингис хаан]]ы өвөг эцэг ба [[Хамаг Монгол]]ын [[Хабул хаан]]ы хоёр дахь хүү байжээ. Бартан баатрын гэргий "Таргудын Жисүтэйн охин"<ref name=":0">{{Cite book |last=. |first=Лувсанданзан |title=Алтан товч |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=40}}</ref> Сунигул үжингээс (Сүчигэл үжин<ref name=":0" />, Сайн марал хаяг<ref>{{Cite book |last=Саган |first=сэцэн |title=Эрдэнийн товч |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=69 |translator-last=М |translator-first=Баярсайхан}}</ref>) [[Мэнгэтү хиан]], [[Нэгүн тайш]], [[Есүхэй баатар]], [[Даридай отчигин]] гэсэн дөрвөн хөвүүн төрсний гурав дахь хүү Есүхэй баатар нь Чингис хааны эцэг билээ. Чингис хааны эцэг Есүхэй баатар Хабул хааны хөвүүн Бартан баатурыг дайны их догшин хар сүлдний эзэн болгосон байна. Энэ үед бөө мөргөлөөр энэхүү догшин хар сүлдийг Чингис хаан дайнд мордохоосоо өмнө нь цусаар ундаалж догшируулдаг байсан гэдэг. Энэхүү түүх нь ямар нэгэн сурвалж монголын нууц товчоо зэрэгт бичигдээгүй аж. Одоо үеийн буюу 21 р зуунд амьдарч буй *********** гэх зайран онгод тэнгэрээрээ дамжуулж хэлсэн байна {{stub}} == Эшлэл == [[Ангилал:Монголын язгууртан]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:12-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Хиад боржигин]] [[Ангилал:Чингис хааны гэр бүлийнхэн]] [[Ангилал:12-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1161 онд өнгөрсөн]] sn6x44xzc7ioqfjslkvvk5zqt2241he 854669 854668 2026-04-24T13:39:27Z ~2026-25222-79 104171 854669 wikitext text/x-wiki [[Хиад Боржигин]]ы '''Бартан баатар''' ([[монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠪᠠᠷᠲᠠᠨ<br>ᠪᠠᠭᠠᠲᠥᠷ}}, bartan bagatur) (1120?-1161?) нь [[Их Монгол Улс]]ыг үүсгэн байгуулагч [[Чингис хаан]]ы өвөг эцэг ба [[Хамаг Монгол]]ын [[Хабул хаан]]ы хоёр дахь хүү байжээ. Бартан баатрын гэргий "Таргудын Жисүтэйн охин"<ref name=":0">{{Cite book |last=. |first=Лувсанданзан |title=Алтан товч |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=40}}</ref> Сунигул үжингээс (Сүчигэл үжин<ref name=":0" />, Сайн марал хаяг<ref>{{Cite book |last=Саган |first=сэцэн |title=Эрдэнийн товч |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=69 |translator-last=М |translator-first=Баярсайхан}}</ref>) [[Мэнгэтү хиан]], [[Нэгүн тайш]], [[Есүхэй баатар]], [[Даридай отчигин]] гэсэн дөрвөн хөвүүн төрсний гурав дахь хүү Есүхэй баатар нь Чингис хааны эцэг билээ. Чингис хааны эцэг Есүхэй баатар Хабул хааны хөвүүн Бартан баатурыг дайны их догшин хар сүлдний эзэн болгосон байна. Энэ үед бөө мөргөлөөр энэхүү догшин хар сүлдийг Чингис хаан дайнд мордохоосоо өмнө нь цусаар ундаалж догшируулдаг байсан гэдэг. Энэхүү түүх нь ямар нэгэн сурвалж монголын нууц товчоо зэрэгт бичигдээгүй аж. Одоо үеийн буюу 21 р зууны зайран {{stub}} == Эшлэл == [[Ангилал:Монголын язгууртан]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:12-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Хиад боржигин]] [[Ангилал:Чингис хааны гэр бүлийнхэн]] [[Ангилал:12-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1161 онд өнгөрсөн]] drtzbpnu6wro0n0gxka6psy8znfaatx 0 10657 854705 840744 2026-04-25T11:47:41Z Megzer 20491 854705 wikitext text/x-wiki {{Short description|1480-1517 оны хооронд Умард Юань улсын хаан}} {{Инфобокс хаан |name =Даян хаан<br/>{{MongolUnicode|ᠳᠠᠶᠠᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} |title = Бүх Монголын [[хаан]]<ref>{{cite book |author1=Чарльз Р. Боуден |title=Dayan Khagan Unites The Mongols |date=2003 |publisher=Mongolian Traditional Literature |isbn=9780203357910 |page=4}}</ref> |image = |succession = [[Умард Юань улсын хаадын жагсаалт|Умард Юань улсын хаан]] |reign=1480–1517 (1543?) |coronation=1480 |cor-type=[[Титэм зүүх ёслол]] |full name={{lang|mn|Батмөнх}} |predecessor=[[Мандуул хаан]] |successor=[[Барсболд хаан]] |spouse= {{ubl| [[Мандухай сэцэн хатан]] | Жимсгэнэ хатан | Хүсэй хатан}} |spouse-type=Хатан |house=[[Боржигин]] |dynasty=[[Умард Юань]] |royal anthem = |father=[[Баянмөнх жонон]] |mother=[[Шихэр тайху]] |birth_date =1472<ref name=":Батмөнх">[https://mongoltoli.mn/history/h/110 Батмөнх хаан] Монголын түүх 2016 он</ref> |birth_place =[[Монголын тэгш өндөрлөг]] |death_date = 1517<ref name=":Батмөнх"/><ref>Йохан Элверског, ''Our great Qing: the Mongols, Buddhism and the state in late imperial China'', х. XV.</ref> (1543?<ref>Ху-Чинь Ян, ''Хөхнуурын тэмдэглэл'', х. 55.</ref><ref>Рольф Альфред Штайн, Ж. Э. Драйвер, ''Төвөдийн соёл иргэншил'', х. 81.</ref>) |death_place =Монголын тэгш өндөрлөг |place of burial= |}} '''Батмөнх''' (1464-1517) буюу '''Даян хаан''' нь 1470/1480-1517 оны хооронд Монгол улсыг удирдаж байсан [[Монгол]]ын [[хаан]] юм. Тэрбээр [[Боржигин]] овгийн [[Баянмөнх жонон]]гийн урианхайн [[Шихэр тайху]] нарын хөвүүн болж мэндэлжээ.<ref name=":Батмөнх"/> == Он цагийн асуудал == Даян хааны төрснөөс таалал төгсөх хүртэлх болон хаанчилсан жилийн зөрүү, хэд насалсан талаар 16-18-р зуунд бичигдсэн Монгол, Хятадын түүхийн баримт бичигт нилээн зөрүүтэй байдгаас болж, төөрч будилах нь их байдаг. Монголын сурвалж бичигт 2 үндсэн ялгаатай чиг баримжаа байдаг. # [[Лу.Алтан товч]], [[Хураангуй Алтан товч]], "Эрдэнэ тунамал нэрт шастир" тэргүүтэй 1620-1660 аад онд бичигдсэн бүтээлд: "...Даян хааныг долоон насанд нь Мандухай сайн хатан биеэ залгуулж, мөн он '''гахай жилд (1467 эсвэл 1479)''' хан ор суулгавай..."<ref>{{Cite book |last=Лувсанданзан |first=гүүш |title=Алтан товч |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=261}}</ref><ref>{{Cite book |last=. |first=. |title=Хаадын үндсэн хураангуй Алтан товч |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=108}}</ref>, "...Даян хаан гучин долоон жил хаан ор сууж, '''дөчин дөрвөн насандаа (1504 эсвэл 1516)''' тэнгэр болов..."<ref>{{Cite book |last=Лувсанданзан |first=гүүш |title=Алтан товч |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=269}}</ref><ref>{{Cite book |last=. |first=. |title=Хаадын үндсэн хураангуй Алтан товч |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=116}}</ref> # [[Их Шар тууж]], [[Эрдэнийн товч]] тэргүүтэй 1660-аад онд бичигдсэн бүтээлд: "...Баянмөнх болху жононгийн хөвгүүн Батмөнх '''модон бэчин жилтэй (1464)'''...Батмөнхийг долоон насанд нь Мандухай хатан гучин гурван насандаа гэргий болон шүтэлцэж '''барс жилээ (1470)''' "Даян бүхнийг эзлэх болтугай!" хэмээж Батмөнх Даян хаан хэмээн нэрийдэж, Эзэний цагаан гэрийн өмнө хан суувай..."<ref>{{Cite book |last=. |first=. |title=Шар тууж |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=68-69}}</ref>, "...Даян хаан зургаан түмнийг эмхилэн цуглуулж, энхжин жаргуулж, далан дөрвөн жил хан орон барьж наян насандаа '''туулай жилээ (1543)''' нөгчвэй..."<ref>{{Cite book |last=. |first=. |title=Шар тууж |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=70}}</ref> {| class="wikitable mw-collapsible" |+Монгол сурвалж бичгүүдийн Даян хааны нас жил, хаанчилсан огнооны харьцуулсан хүснэгт ! rowspan="2" |Огноо ! colspan="2" |Монгол сурвалж бичиг |- ![[Алтан товч|Лу.Алтан товч]], Хураангуй Алтан товч, Эрдэнэ тунамал нэрт шастир ![[Шар тууж]], [[Эрдэнийн товч]] |- |Амьдарсан жил |1461-1504 эсвэл 1473-1516 |1464-1543 |- |Насны тоо<ref>Эртний Монгол уламжлалаар хий нас нэмж тоолдог </ref> |44 |80 |- |Хаанчилсан хугацаа |1467-1504 эсвэл 1479-1516 |1470-1543 |- |Хаанчилсан |37 жил |73 жил |} == Бага нас == Батмөнх нь 1464 онд [[Баянмөнх жонон]]гийн ганц хүү болон мэндэлжээ. Түүний эх нь [[Урианхай]]н [[Шихэр тайху]]. Ойрадын [[Исмэйл тайши|Исмэл тайш]] зүүн Монголыг довтлох үед Баянмөнх жонон зугтаж, Исмэн тайж Шихэр Тайхуг өөрөө авч, хөвгүүн Батмөнхийг нь Балгачны Багай гэдэг хүнд өгч өсгүүлжээ. Баянмөнх жонон дайны хөлөөс дутааж явахдаа алагдаж Батмөнх эцэг эхгүй өнчин хоцорсон байна. Багай өнчин хүүг үрчлэн авсан боловч, хоол унд муутай байлгаснаас бэтэг өвчинд баригдаж эдгэрэхгүй удсаныг Тангадын Төмөрхадаг гэдэг хүн олж мэдэн, гуйж үзээд бүтээгүй тул Багайгаас булаан авч, өөрийн эхнэр Сайхайгаараа асруулжээ. Тэд есөн цагаан ингэний сүүгээр тэжээж, гурван мөнгөн аягыг цоортол илж эмчлэн зассанаар Батмөнхийн өвчин илаар болсон гэдэг. Үүний дараа Төмөр Хадаг Батмөнхийг Мандухай сэцэн хатанд аваачиж өгөв. 1480 (1470) онд түүнийг 7 настай байхад Мандуул хааны бага хатан Мандухай түүнтэй гэрлэж, Батмөнхийг Монголын их хааны ширээнд суулгав. == Хаанчлал == Түүний хаанчлалын эхний жилүүдэд Мандухай сэцэн хатан гол үүргийг гүйцэтгэжээ. Мандухай хатан Даян хааныг дагуулан авч явж, Ойрадуудыг дайлж нэгтэгсэнээр Баруун, Зүүн Монголчууд дахин нэгдсэн. 1483 онд Даян хаан Тогочи Шигүшид цэрэг өгч Исмайл тайшруу илгээн түүнийг устган эх Шихэр тайхуг олж авсан. 1490-ээд оны үед Ойрад болон Баруун түмнийг довтлон эзэлснээр Монгол орон нэгдэж эхэлсэн. Удтал Баруун түмэн толгойлох эзэнгүй байсан учир, Даян хаан 2-р хүү Улсболдоо баруун гурван түмний захирагчаар томилж явуулахад нь [[Харчин]]ы [[Ибрай тайш]] барьж алсан байна. Үүнд хилэгнэсэн Батмөнх баруун гурван түмнийг дайлаар мордож, Ибрайг ялжээ. Батмөнх [[Мин улс]]тай сайн харилцааг хадгалах замаар дотоод асуудлуудаа шийдэх бодлого баримталж байв. Тэрээр чөлөөт худалдааны гэрээ хийх элч илгээсэн ч Мингийн хаан элчийг нь алсан тул цэрэг хөдөлгөж байсан аж. Хэдэн жилийн дараа баруун түмнийг нэгтгэж чадсанаар Даян хаан цолд өргөмжлөгдсөн байна. Монголын эх сурвалжуудад түүний хаанчлалын жилүүдэд Монголд энх амгалан байдал тогтсон гэдэг. Тэр Монголыг дахин зохион байгуулалтад оруулж «[[Зургаан түмэн]]» болгожээ * Зүүн түмэн: '''[[Халх]], [[Цахар түмэн|Цахар]], [[Урианхай]]''' * Баруун түмэн: [[Ордос|'''Ордос''']]''', [[Түмэд]], [[Юншээбүү]].''' * Хасарын угсааныхны мэдлийн [[Хорчин|'''Хорчин''']] аймаг * Дөрвөн түмэн [[Ойрад|'''Ойрад''']] гэж хуваагдаж байсан. Батмөнх 1517 онд нас барж, хөвгүүн Барсболд нь хэсэг хугацаанд төрийн эрхийг барьсны дараа Батмөнхийн ахмад хөвгүүн [[Төрболд|Төрболдын]] хүү [[Боди Алаг хаан|Боди]], их хаан болжээ. Үүнээс хойш Бодийн угсааныхан Монголын их хаан суурийг үе улиран залгамжлах болсон билээ.<ref>{{cite book |author=Гүүш Лувсанданзан |title=Алтан товч |pages=Арван гуравдугаар хуудас |url=http://www.asuult.net/ihtuuh/AT/chapter13.htm |language=Монгол |quote=Даян хаан гучин долоон жил хаан ор сууж дөчин дөрвөн насандаа тэнгэр болов. Даян хааны их хөвгүүн Төрболд, хаан ор суугаагүй, үргүй тэнгэр болов. Дүү нь Улсболд хан ор суугаагүй, Ибарай тайшийн гарт тэнгэр болов.}}</ref> == Гэр бүл == {{ahnentafel-compact5 |collapsed=yes |align=center |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |1= '''Батмөнх Даян хаан''' |2= [[Баянмөнх жонон|Баянмөнх Болох жонон]] |3= [[Шихэр тайху]] |4= [[Хархуцаг|Хархуцаг мэргэн тайж]] |5= [[Цэцэг хатан|Цэцэг бэйж]] |6= Урианхайн Хутагт шигүши |8= [[Агваржин жонон]] |10= [[Эсэн тайш]] |16= [[Ажай тайж]] |20= [[Тогоон тайш]] }} Даян хаан нь 3 хатантай. # [[Мандухай сэцэн хатан|'''Мандухай сэцэн хатан''']]: 7 хүү, 1 охинтой. # '''Жимсгэнэ хатан''': Уругудын Оручи шигүшийн охин<ref>Үндэсний их шар тууж оршивой. УБ., 2006. 55 дахь тал</ref>. [[Алтан товч|Лу.Алтан товчид]] '''Самур тайху''', [[Эрдэнийн товч|Эрдэнийн товчид]] '''Жалайр хатан'''<ref name=":0">Саган сэцэн. Эрдэнийн товч. УБ., 2006. т.133</ref>, [[Шар тууж|Их Шар туужид]] '''Жимисхэн хатан'''<ref name=":1">Их шар тууж. УБ., 2006. т.70</ref> гэх мэтээр бичиж байв. Гэрэболд, Гэрсэнз<ref name=":0" /><ref name=":1" /> нарыг төрүүлсэн. # '''Хүсэй хатан''': [[Ойрад|Ойрадын]] Хэрээ Хучигарын охин<ref>Үндэсний их шар тууж оршивой. УБ., 2006. 55 дахь тал</ref>. Даян хаанд [[Гэрэтү тайж]]<ref name=":0" /><ref name=":1" />, [[Убсанж Чин тайж]]ийг<ref name=":0" /><ref name=":1" /> төрүүлсэн. Тэр өөрийн 11 хүүдээ харъяат аймгуудаа хуваарилж олгосон нь бөгөөд отгон хүү Гэрсэнзд Халх түмний 7 хошуу ногдсон нь [[Халх]] 7 хошууны эхлэл болжээ. Даян хаан өөрийн 11 хүүдээ дараах отог аймгуудийг хувьлан өгсөн. {{tree list}} *'''Батмөнх Даян сэцэн хаан''' **'''[[Төрболд]]''': '''[[Цахар түмэн]]''' ***'''[[Боди Алаг хаан]]''' ****'''[[Дарайсүн Гүдэн хаан]]''' *****'''[[Түмэн засагт хаан]]''' *****[[Хуучид|Хуучидын]] [[Жонду дурал|Жонду дурал ноён]] ******'''[[Буян сэцэн хаан]]''' *******Мангус тайж ********Цахарын '''[[Лигдэн хутагт хаан]]''' ****Сөнидийн [[Хөхэчүдэй|Хөхэчүдэй мэргэн тайж]] ****Үзэмчиний [[Онгон дурал|Онгон дурал ноён]] ***Эмлиг тайж: Цахарын Аохан, Найман отгийг өмчилсөн. ****Буйма ноён *****Түжин дурал ******Буянхули дайчин дүүрэн *******Соном дүүрэн: [[Аохан хошуу|Аохан хошууны]] ноёдын дээд өвөг<ref>{{Cite book |last=Раашпунцаг |first=. |title=Болор эрих |year=2006 |edition=1 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=556-557}}</ref> *******Сэрэн тайж: [[Аохан хошуу|Аохан хошууны]] ноёдын дээд өвөг<ref>{{Cite book |last=Раашпунцаг |first=. |title=Болор эрих |year=2006 |edition=1 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=556-557}}</ref> *****Эсэн үйзэн: [[Найман хошуу (Өвөр Монгол)|Найман хошууны]] засаг ноёдын дээд өвөг<ref>{{Cite book |last=Раашпунцаг |first=. |title=Болор эрих |year=2006 |edition=1 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=557-558}}</ref> **'''[[Улсболд|Улсболд жонон]]''': Ибарай тайшид хөнөөгдсөн. Үр хүүхэдгүй. **[[Барсболд Сайн Алаг хаан|'''Барсболд Сайн Алаг хаан''']]: [[Ордос|Ордос түмэн]], [[Түмэд]] ***Ордосын [[Гүнбилэг жонон|Гүнбилэг мэргэн хар жонон]] ***Түмэдийн '''[[Алтан хан|Алтан хаан]]''' ***Үүшиний [[Лабуг тайж]] ***Харчины [[Байсахал хөндлөн хан]] ***Цагаан Татаарын эзэн [[Нарийн тайж|Баяндара нарийн тайж]] ***[[Бодидара отгон тайж]]: Асуд, Юншээбүү отгийг эзлэсэн. **'''[[Арсболд]]''': [[Түмэд|Түмэдийн]] долоон отог<ref name=":2">Саган сэцэн. Эрдэнийн товч. УБ., 2006. т.137</ref> ***Божигир тайж ***Нонун тайж **'''[[Очирболд]]''': Цахарын [[Хишигтэн]] отог<ref name=":2" /> ***Дарь тайж **'''[[Алчболд|Алчуболд]]''': [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог ***Хурхач Хасар ноён **'''[[Арболд]]''': Цагаан Татаар<ref>{{Cite book |last=Лувсанданзан |first=гүүш |title=Алтан товч |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=276}}</ref>, Цахарын [[Хуучид]]<ref name=":2" /> ***Ачу тайж ***Шар тайж **'''[[Гэрэтү тайж]] (Гаруди, Гэрэтү тайж'''<ref name=":2" />''')''': үр хүүхэдгүй өнгөрсөн. **'''[[Убсанж Чин тайж]]:''' Хар Татаар<ref>{{Cite book |last=Лувсанданзан |first=гүүш |title=Алтан товч |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=276}}</ref>, Асуд, Юншээбү<ref name=":2" /> ***Түнши тайж ***Чинли тайж **[[Гэрэболд]]: Урад<ref>{{Cite book |last=Лувсанданзан |first=гүүш |title=Алтан товч |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=276}}</ref> ***Лун тайж **[[Гэрсэнз|'''Гэрсэнз жалайр хунтайж''']]: Ар [[Халх|Халхын]] 7 отог ***[[Ашихай дархан хунтайж]] ****[[Баяндарь хунтайж]] *****'''[[Лайхур хан]]''': Анхны Засагт хан ****[[Түмэндарь дайчин|Түмэндарь дайчин хутугур]] *****Хотогойдын [[Шолой убаши хунтайж]] ***[[Ноёнтой хатанбаатар]] ***[[Онохуй Үйзэн ноён|Онохуй үйзэн ноён]] ****'''[[Абтай сайн хан]]''': Анхны Түшээт хан ****'''[[Түмэнхэн сайн ноён]]''': Сайн ноён аймгийн ноёдын дээд өвөг ***[[Аминдурал|Амин дурал ноён]] ****Муур буйма ноён *****'''[[Шолой сэцэн хан]]''': Анхны Сэцэн хан ***[[Дарь тайж]] ***[[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хөндлөн ноён]] ***[[Саму буйма ноён]] **[[Төрөлт гүнж|'''Төрөлт гүнж''']]: [[Халх]] [[Жарууд]]ын [[Баасан тавнан]]д гэргий болон очсон. Зарим сурвалжид түүнийг '''Гэгээн гүнж''' хэмээн нэрийддэг. {{tree list/end}} {{s-start}} {{Залгамжлал | өмнө = [[Мандуул хаан]] | албан_тушаал = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Умард Юань улсын хаан]] | дараа = [[Барсболд Сайн Алаг хаан]] | он = [[1480]]-[[1517]] }} {{end}} ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:15-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:16-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Алтан ураг]] [[Ангилал:Монголын хаан]] [[Ангилал:Монголын сурвалжит язгууртан]] [[Ангилал:1472 онд төрсөн]] [[Ангилал:1517 онд өнгөрсөн]] d9c2skc5x5nrucsxtntninqakfvfh13 0 16287 854689 661583 2026-04-25T05:47:35Z Avirmed Batsaikhan 53733 854689 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|4 сарын}} '''4 сарын 25''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 115 дахь ([[өндөр жил]] бол 116 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 250 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * МЭӨ 404 - Лисандераар удирдуулсан Спартанчуудын арми Афины зэвсэгт хүчинд ялагдав. * 775 - Арменийн босогчид [[Аббасидын Халифат Улс|Аббасидын Халифат Улсын]] эсрэг хувьсгал өрнүүлэв. Үүний улмаас Транскавказ дахь Муслимчуудын ноёрхол ганхаж эхэллээ. Арменичууд хэдийгээр Аббасидийн Халифатаас гарсан ч Византийн эрхшээлд шилжсэн юм. * 1134 - Түүхэн сурвалжид Загреб гэх нэрийг анх удаа ашиглажээ. * 1333 - [[Краков]] хотод [[Пиаст угсаатнууд|Пиаст угсааны]] сүүлийн хаан [[III Казимир]] хаанаар өргөмжлөгдөх ёслол болж [[Польш]] улсын нэгдэл эхэлсэн. * 1644 - Хятадын [[Мин улс|Мин улсын]] сүүлчийн эзэн хаан Чонжен цэргийн жанжин [[Ли Зи Чэн|Ли Зи Чэнээр]] удирдуулсан бослогын улмаас амиа хорлов. * 1792 - Францын төрийн дууллыг Клод Жозеф Руже де Лисль зохиож дуусав. * 1804 - Гүржийн баруун хэсэгт орших Имерети хант улс Хаант Оросын эрхшээлд оржээ. * 1829 - Британийн аялагч Чарльз Фремантл одоогийн Баруун Австралийн эрэгт хүрэв. Газардсан даруйдаа тэрээр "Хунт нуурийн колони" гэж нэрлэсэн байна. * 1846 - Техас болон Мексикийн хооронд хилийн маргаан дэгдэв. * 1862 - [[Америкийн иргэний дайн]]: Адмирал Девид Фаррагутаар удирдуулсан холбоотны тэнгисийн цэрэг эх газрын армид бууж өгчээ. * 1882 - Франц, Вьетнамын цэргүүд Тонкин хотод мөргөлдөв. * 1898 - АНУ Испанид дайн зарласан. * [[1901]] - АНУ-ын [[Нью-Йорк хот]] дэлхийн улсуудаас анх удаа автомашины дугаарыг олгож эхлэв. * [[1915]] - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Британи, Франц, Энтэхэг, Австрали, Шинэ Зеландын хамтарсан цэргийн хүч Туркийн Галлиполигийн хойгт хяналтаа тогтоохоор Галлиполи орчимд газарджээ. * 1920 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайны]] дараа Османы эзэнт гүрнээс тусгаар тогтносон улсуудад [[Үндэстнүүдийн Лиг|Үндэстнүүдийн Лигийн]] мандат олгох эсэх асуудлыг [[Санремо]] хотноо хэлэлцэв. * 1926 - [[Милан]] хотод Артуро Тосканини-гийн удирдлага дор [[Жакомо Пуччини|Жакомо Пуччинигийн]] сүүлийн «[[Турандот]]<nowiki/>» дуурийн нээлт болсон. * 1931 - [[Фердинанд Порше]] алдарт "[[Порше|Porsche]]" компаниа үүсгэн байгуулав. * 1945 - Итали улс Нацистын дарангуйллаас бүрэн чөлөөлөгдөв. Тус улсын хойд хэсэгт бүгээд байсан Нацистууд бууж өгөв. Хуучин дарангуйлагч [[Бенито Муссолини|Бенито Муссолиниг]] оргох гэж байхад нь баривчилж, олон нийтийн өмнө хатуу цээрлүүлэхээр болжээ. * 1951 - [[Солонгосын дайн]]: Капёнгын тулаанд Хятадын цэргийн хүч НҮБ болон Австрали-Канадын армитай хүчтэй тулаан өрнүүлэв. * 1953 - Нэрт эрдэмтэн Френцис Крик, Жеймс Уатсон нар хүний ДНК-ийн бүтцийг хосолмол болохыг анх удаа олон нийтэд танилцуулжээ. * 1954 - "Беллийн лаборатори"-д анх удаа нарны зайн үүсгүүрийг практикт ашиглав. * 1972 - Умард болон Өмнөд Вьетнамын цэргүүд Контум хотын баруун хойд хэсэгт хүчтэй тулаан өрнүүлжээ. * 1974 - Цэргийн эргэлт хийгээд байсан Португалын эрх баригчид эрх мэдлээ шилжүүлж Эстада Ново хөдөлгөөн засгийн эрхэнд гарснаар ардчилсан засгийн газар байгуулагдах боломж бүрдэв. * 1975 - Умард Вьетнамын цэргийн хүч Өмнөд Вьетнамын нийслэл [[Сайгон]] хотыг хаав. * 1981 - Японы Цүрүга хотод үйл ажиллагаа явуулдаг атомын цахилгаан станцад цацраг идэвхт бодис алдагдсаны улмаас 100 гаруй ажилтан хорджээ. * 1983 - АНУ-ын дунд сургуулийн охин Саманта Смит ЗХУ-ын удирдагч [[Юрий Андропов|Юрий Андроповт]] цөмийн аюулын талаар захидал бичиж, эх орондоо урив. ** "Пионер 10" хөлөг Плутон гарагын тойрог замд оржээ. * 1986 - Свазиленд улсын хаан ширээнд III Мсвати суув. * 1988 - Дэлхийн II дайны үеэр хүн төрөлхтөний эсрэг гэмт хэрэг өдүүлсэн хэргээр Жон Дамъянюкад цаазын ял оноожээ * 1990 - Никарагуа улсын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон Виолета Шаморро тангараг өргөв. Тэрбээр тус улсын түүхэнд Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон анхны хүн болсон юм. * 2001 - Шинээр үйлдвэрээс гарч буй Audi R8 загварыг туршин жолоодож байсан Мишель Альборето ослоор амиа алджээ. * 2004 - АНУ-ын нийслэл Вашингтон хотод үр хөндөлтийг хориглосон хуулийг эсэргүүцэн 500-800 мянган хүнийг хамарсан жагсаал зохион байгуулагдав. * 2005 - Болгар, Румын улсууд Европын холбоонд элсэх гэрээнд гарын үсэг зурав. * 2007 - [[Борис Ельцин|Борис Ельциний]]<nowiki/>г оршуулах ёслол: Оросын хаан III Александрыг 1894 онд оршуулснаас хойш анх удаа Оросын үнэн алдартны сүмд Борис Ельциний оршуулах ёслол болов. * 2015 - Балба улсад 7.8 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж улмаар 9,100 хүн амиа алджээ. * 2022 - [[Элон Маск]] «Твиттер»-ийг 44 тэрбум ам.доллараар худалдаж авав. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1214 - Францын хаан IX Луи (1270 онд нас барсан) * 1228 - Германы хаан IV Конрад (1254 онд нас барсан) * 1284 - Английн хаан II Эдуард (1327 онд нас барсан) * 1599 - Английн цэргийн нэрт жанжин Оливер Кромуелл (1658 онд нас барсан) * 1874 - Нобелийн шагналт Италийн эрдэмтэн "Марконигийн хууль"-ийг боловсруулсан Гуглиелмо Маркони (1937 онд нас барсан) * 1878 - Олимпын нэг мөнгө, дөрвөн хүрэл медальт Америкийн гимнастикч Уиллиам Мерц (1946 онд нас барсан) * [[1900]] - АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга Гладвин Жебб (1996 онд нас барсан) ** Нобелийн шагналт Америкийн физикч Вольфганг Паули (1958 онд нас барсан) * [[1909]] - Алдарт "Трансамерика Пирамид" барилгын загварыг гаргасан, архитекторч Уиллиам Перейра (1976 онд нас барсан) * 1929 - Олимпын аварга, Үндэстнүүдийн холбооны наадмын дөрвөн удаагийн аварга Шинэ Зеландын хөнгөн атлетикч Иветт Корлетт * 1932 - Олимпын аварга, хошой хүрэл медальт Румынь улсын зээрэнцэг шидэгч Лиа Манолиу (1998 онд нас барсан) * 1935 - Олимпын мөнгөн медальт Америкийн тулгууртай харайгч Боб Гутовски (1960 онд нас барсан) * 1936 - Суринам улсын анхны ерөнхий сайд Ненк Аррон (2000 онд нас барсан) * 1940 - Академийн наадам, "Алтан бөмбөрцөг" наадмын дөрөв, Эммигийн наадмын хоёр, Тони наадмын хоёр удаагийн шагналт нэрт жүжигчин [[Аль Пачино]] * 1946 - ОХУ-ын улстөрч Владимир Жироновский * 1947 - Нидерландын шигшээ болон Барселона багийн төлөө зүтгэж байсан нэрт хөлбөмбөгчин Йохан Кройфф (2016 онд нас барсан) * 1949 - Францын сангийн сайд, ОУВС-гийн захирал Доминик Стросс-Канн * 1950 - Олимпын хүрэл медальт Украины өндрийн харайгч Валентина Козир * 1952 - Олимпын гурав, нэг хүрэл, Дэлхийн 10 удаагийн аварга ЗХУ-ын хоккейч Владислав Третьяк * 1955 - "Старбакс" сүлжээг үндэслэгч Зев Сийгл * 1967 - Олимпын гурван удаагийн аварга, дэлхийн аварга Америкийн усанд сэлэгч Анжелина Мартино * 1968 - Олимпын хүрэл медальт Украины уртын харайгч Виталий Кириленко * 1969 - Америкийн нэрт жүжигчин Рене Зеллвегер * 1976 - NBA-ийн таван удаагийн аварга, Виржинийн арлуудын сагсан бөмбөгч Тим Данкан * 1981 - "Формула 1" уралдааны нисгэгч Фелипе Масса ** Олимпын нэг алт, нэг мөнгө, дөрвөн хүрэл, Дэлхийн долоон алт, хоёр мөнгө, дөрвөн хүрэл медальт Шведийн уулын цаначин Анья Парсон * 1986 - Олимпын аварга, дэлхийн хошой аварга Америкийн триатлонч Гвен Йоргенсен * 1996 - Олимпын аварга, дэлхийн нэг мөнгө, хошой хүрэл медальт Австралийн усанд сэлэгч Мек Хортон == Нас барсан алдартнууд == * 1077 - Унгарын хаан I Геза (1040 онд төрсөн) * 1185 - Японы эзэн хаан Антокү (1178 онд төрсөн) * 1342 - Ромын пап XII Бенедикт (1285 онд төрсөн) * 1644 - Хятадын эзэн хаан Чонгжен (1611 онд төрсөн) * 1744 - Цельсийн хэмийг үндэслэсэн Шведийн физикч Андерс Целсиус (1701 онд төрсөн) * 1875 - 12-р далай лам Пэрэнлэйжамц (1857 онд төрсөн) * 1919 - Жуллиардын их сургуулийг үндэслэгч, бизнесмен Аугустус Д.Жуллиард (1836 онд төрсөн) * 1928 - Оросын нэрт жанжин Пётр Николаевич Врангель (1878 онд төрсөн) * 1961 - Олимпын хошой аварга, хошой мөнгөн медальт, хошой хүрэл медальт Америкийн хөнгөн атлетикч Роберт Гарретт (1875 онд төрсөн) * 1995 - Академийн наадмын шагналт жүжигчин Жинжер Рожерс ([[1911]] онд төрсөн) * 2003 - Олимпын хүрэл, дэлхийн мөнгө, хүрэл медальт Кенийн гүйгч Семсон Китур (1966 онд төрсөн) * 2014 - Барселона клубийн дасгалжуулагч Тито Виланова (1968 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{DEU}} Мод тарих үндэсний өдөр * {{AUS}} {{NZL}} Австрали, Шинэ Зеландын цэргийн хамтарсан хүч үүссэн өдөр * {{SWZ}} Төрийн далбааны өдөр * {{PRT}} Эрх чөлөөний өдөр * {{ITA}} Чөлөөлсөн өдөр * {{PRK}} Зэвсэгт хүчний өдөр * Хумхаа өвчинтэй тэмцэх дэлхийн өдөр * Улаан малгайтнуудын зөвлөлийн өдөр * ДНК-ийн бүтцийг тайлбарласан өдөр ---- {{Commonscat|25 April|4 сарын 25}} [[Ангилал:Өдөр|0425]] [[Ангилал:Дөрөвдүгээр сарын өдөр|25]] qry88c3xdsyeywxjmmcjsz30815p7ho 0 20064 854693 789269 2026-04-25T06:13:11Z ~2026-25042-68 104181 Цолыг шинэчлэн оруулав 854693 wikitext text/x-wiki '''Гэлэгийн Даваасамбуу''' (1950-2008) нь [[Монгол Улс]]ын [[улсын начин|начин]], [[самбо]] бөхийн ОУХМ цолтой бөх, боловсролын доктор (Ph.D) хүн юм. Тэрээр 1950 онд [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Ховд сум (Увс)|Ховд сумын]] нутагт [[Ачит нуур]]ын хөвөөнд төрсөн. Ховд, [[Өмнөговь сум|Өмнөговь сумын]] сургуулиуд, [[Улаангом]] хотын 1-р 10 жилийн сургууль төгссөн. 1973 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их Сургуулийг]] радиофизикч мэргэжлээр төгссөн. "Байгалийн фенилпропниодын цөмийн соронзон резонансын снекроскопийн судалгаа" сэдвээр 1997 онд дэд докторын зэрэг хамгаалж эрдмийн зэрэгтэй улсын цолтой 4 дэх бөх болжээ. ШУ-ны болон Биеийн тамирын тэргүүний ажилтан цол тэмдэгтэй. Увс аймгийн идэрчүүдийн аварга шалгаруулах тэмцээнд 8-р ангид байхдаа үзүүрлэсэн бол дараа жил нь буюу 1967 онд улсын идэрчүүдийн аварга шалгаруулах тэмцээнд аймгаа төлөөлөн оролцон 4-р байр эзэлж “Тулга” цол хүртсэн. 1982 оны улсын их баяр наадамд улсын арслан [[Жамбалын Хайдав|Ж. Хайдаваар]] тав давж улсын начин цол хүртжээ. 1968 онд чөлөөт бөхийн залуучуудын улсын аваргын анхны тэмцээний 81 кг-ын жингийн аварга болж, самбо бөхийн олон улсын тэмцээнээс 4 медаль хүртсэн, Олон Улсын Хэмжээний мастер цолтой тамирчин. Тэрээр [[дөрвөд]] аялгандаа үнэнч үлдэж, дөрвөд аялгууны өвөрмөц хэллэгийг байнга хэрэглэдэг хүн байв. Эрдмийн ажилдаа илүү анхаарч бөхийн барилдаандаа нэг их цаг зав гаргаж чадаагүй. Бөхийн удамтай бөгөөд аав нь улсын начин [[Жотойн Гэлэг|Ж. Гэлэг]], дүү нь улсын харцага [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г. Намсрайжав]], аймгийн заан Г. Дансран, зээ дүү нь чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, аймгийн арслан [[Норжингийн Баярмагнай|Н. Баярмагнай]], ач дүү нь Дархан аварга Н. Батсуурь юм. {{DEFAULTSORT:Даваасамбуу, Гэлэгийн}} [[Ангилал:Монголын физикч]] [[Ангилал:Монголын самбочин]] [[Ангилал:Улсын начин]] [[Ангилал:Дөрвөд ястан]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Ховдын (Увс) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1950 онд төрсөн]] [[Ангилал:2008 онд өнгөрсөн]] 5l3grvdtp88iihj6in7y3zz81r8ty50 0 20991 854688 806400 2026-04-25T05:46:20Z Avirmed Batsaikhan 53733 854688 wikitext text/x-wiki {{short description|1368-1644 он хүртэл оршиж байсан Хятадын улс}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{native name|zh-hant|大明|italic=no}}<br />{{smaller|{{transliteration|zh|Dà Míng}} ([[Пиньинь]])}} | conventional_long_name = Их Мин улс | common_name = Мин | era = [[Азийн түүх#Эрт орчин үе|Эрт орчин үе]] | status = Empire | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | year_start = 1368 | year_end = 1644 | year_exile_start = 1644 | year_exile_end = 1683 | event_start = [[Наньжин]]д байгуулагдав{{efn|Жү Юаньжан өөрийгөө эзэн хаан гэж тунхаглахаас өмнө 1364 онд Наньжин хотод өөрийгөө [[Ү улсын хаан]] хэмээн зарлав. Уг дэглэмийг түүх судлалд "Баруун Ү" (西吳) гэж нэрлэдэг.}} | date_start = 1 сарын 23, | event_end = [[Бээжингийн тулалдаан (1644)|Бээжингийн уналт]] | date_end = 4 сарын 25, | event1 = [[Бээжин]]г нийслэл болгов | date_event1 = 10 сарын 28, 1420 | event_post = [[Өмнөд Мин улс]]ын төгсгөл | date_post = 1662 | p1 = Юань улс | s1 = Хожуу Алтан улс | s2 = Шүнь улс | s3 = Өмнөд Мин улс | s4 = Португалын Макао{{!}}Макао | flag_s4 = Flag of Portugal (1521).svg | image_coat = Seal of Ming dynasty.svg | symbol = | symbol_type = Эзэн хааны тамга | other_symbol = | image_map = Ming Empire cca 1580 (en).svg | image_map_caption = Мин Хятад улс 1580 оны үед | capital = [[Наньжин]]<br /><small>(1368–1644)</small>{{efn|1368-1403 оны хооронд цорын ганц нийслэл; 1403-1421 он хүртэлх үндсэн нийслэл; 1421 оноос хойшхи хоёрдогч нийслэл.}}<br />[[Бээжин]]<br /><small>(1403–1644)</small>{{efn|1403-1421 он хүртэл хоёрдогч нийслэл; 1421-1644 он хүртэл үндсэн нийслэл.}}{{efn|[[Өмнөд Мин улс]]ын цөллөгт байсан нийслэлүүд нь [[Наньжин]] <small>(1644)</small>, [[Фүжоу]] <small>(1645–46)</small>, [[Гуанжоу]] <small>(1646–47),</small> [[Жаочин]] <small>(1646–52)</small>.}} | common_languages = Албан ёсны хэл:<br />Дүрэм [[Хятад хэл]]<br />Бусад [[Хятад хэлний аялгын жагсаалт|Хятад хэлнүүд]]<br />Бусад хэлнүүд:<br /> [[Харлуг хэлнүүд|Түрэг]], [[Эртний Уйгур хэл|Эртний Уйгур]], [[Төвөд хэл|Төвөд]], [[Монгол хэл|Монгол]], [[Зүрчид хэл|Зүрчид]], ба [[Хятадын хэлнүүд|бусад хэлнүүд]] | religion = [[Хятадын теологи|Тэнгэрийн мөргөл]], [[Бомбын шашин|Даосизм]], [[Күнзийн сургаал]], [[Буддын шашин|Буддизм]], [[Хятадын ардын шашин]], [[Хятад дахь ислам|Ислам]], [[Хятад дахь католик урсгал|Ромын Католик]] | currency = [[Фиат мөнгө|Цаасан мөнгө]] (1368–1450)<br />[[Биметаллизм|Биметалл]]:<br />[[Хятадын мөнгө (валютын нэгж)|зэс зоос]]<!--Countable noun--> ({{lang|zh|文}}, ''wén'')<br />[[Лан]] ({{lang|zh|兩}}, ''liǎng'') | leader1 = [[Хунъү]] | leader2 = [[Юнлө]] | leader3 = [[Ваньли]] | leader4 = [[Чунжэнь]] | year_leader1 = 1368–1398 (анхны) | year_leader2 = 1402–1424 | year_leader3 = 1572–1620 | year_leader4 = 1627–1644 (сүүлчийн) | title_leader = [[Мин улсын эзэн хаадын жагсаалт|Эзэн хаан]] | stat_year1 = 1393{{sfnp|Ho|1959|p=8–9, 22, 259}} | stat_area1 = | stat_pop1 = 65,000,000 | stat_year3 = 1500{{sfnp|Frank|1998|p=109}} | stat_area3 = | stat_pop3 = 125,000,000 | stat_year4 = 1600{{sfnp|Maddison|2006|p=238}} | stat_area4 = | stat_pop4 = 160,000,000 | stat_year5 = 1450<ref name="Turchin222">{{harvp|Turchin|Adams|Hall|2006|p=222}}</ref><ref name="Taagepera500">{{harvp|Taagepera|1997|p=500}}</ref> | stat_area5 = 6500000 | footnotes = | today = | demonym = | area_km2 = | area_rank = | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} 19.8 лан{{sfnp|Broadberry|2014}} | HDI = | HDI_year = }} {{Инфобокс Хятад хэл |title=Мин улс |pic=Ming dynasty (Chinese characters).svg |piccap=Мин улс" Хятад ханзаар |picupright=0.4 |c=明朝 |p=Míng cháo |w=Ming² ch'ao² |mi={{IPAc-cmn|m|ing|2|-|ch|ao|2}} |y=Ming⁴ chiu⁴ |ci={{IPAc-yue|m|ing|4|-|c|iu|4}} |j=Ming⁴ ciu⁴ |suz=Mín záu |poj=Bêng tiâu |tl=Bîng tiâu |altname=Династийн нэр |c2=大明 |p2=Dà Míng |w2=Ta⁴ Ming² |y2=Daai⁶ Ming⁴ |ci2={{IPAc-yue|d|aai|6|-|m|ing|4}} |wuu2=da men |j2=daai⁶ ming⁴ |poj2=Tāi-bêng |tl2=Tāi-bîng }} '''Мин улс''' ({{lang-zh|大明}} ''Da Míng'') нь 1368-1662 оны үед өнөөгийн [[Хятад|Хятадын]] газар нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. [[Монгол]]чуудын байгуулсан [[Юань улс]]ын эсрэг 1351 онд эхэлсэн "[[Улаан алчууртны бослого]]"-ын толгойлогчдын нэг байсан [[Жу Юань Жан]] тус улсыг байгуулжээ. Түүний дараа өөрийн өрсөлдөгчдийг устгаж, өмнөд Хятадыг эзлэн авч, улсын нэрийг "Мин" хэмээн өөрчлөн нэрлэжээ. 1368 онд Мин улсын цэрэг Юань улсын нийслэл [[Дайду]] хотыг эзлэн авч, цагаан хэрэм хүртэлх ихэнх нутгийг эрхшээлдээ оруулжээ. 1382 онд Юань улсын Хятад дахь эцсийн тулгуур болох [[Юньнаний монголчуудын эсрэг Мин улсын хийсэн дайн|Юньнань мужийн Монгол цэргийн үлдэгдэлийг эрхшээлдээ оруулснаар]] бүх Хятадыг эрхэндээ оруулсан байна. Мин улсын үед [[Цагаан хэрэм|Цагаан хэрмийн]] ихэнх хэсгийг сэргээн босгосон, [[Хориотой хот]]ыг барьж байгуулсан зэрэг барилга байгуулалтын онцгой бүтээлүүд хийгдсэн байдаг. [[17-р зуун|17-р зууны]] эхний хагаст [[Манж үндэстэн|Манж]] угсаатнууд Мин улсын умард газар нутгийг эзлэн авч, улмаар [[Бээжин]]д ойртож ирэхэд [[Ли Зи Чэн]] гэгч бослого гарган Бээжинг 1644 онд эзлэн авч Мин улсын төрийг мөхөөжээ. Энэ мэдээг сонсоод Мин улсын цэргийн жанжин [[Ү Сань Гүй]] Мин улсын хойд талаас довтолж байсан Манж нартай холбоолон Бээжинг эзлэн авав. Ли Зи Чэн 1645 онд Манж нартай тулалдаж байгаад алагджээ. 1662 онд өмнөд Хятадад Мин улсын сүүлчийн хүч нь Манж нарт эзлэгдсэн байна. {{Хятадын түүх}} == Түүх == === Үүсэл === Монголчуудын эрхшээлд дургүйцсэн байдал нь бусад зүйлсийн дотор хятадуудын (хан) эсрэг чиглэсэн төрийн ялгаварлан гадуурхах бодлоготой холбон тайлбарлав. Нэмж дурдахад, дэглэмийн уналтад татварын ноцтой дарамт, үүдэлтэй Шар мөрний гамшигт үер болсон. [[File:Chinese Cannon.JPG|thumb|left|upright|Галт лууны гарын авлага номон дахь Үхэр буу]] Хятад нь Монголчуудын байгуулсан Юань улс (1271–1368) -ийн нэгэн хэсэг байлаа. Монголын Юань улсын үед [[Хятадууд|Хятад]] (хань) үндэстнүүдийг зохион байгуулалттай төрөөс ялгаварлан гадуурхах бодлого хэрэгжүүлж байснаас үймээн дэгдэж бослого гаргадаг байжээ. Монголын Юань улсын засаглал нурж унасны бас нэгэн шалтгааныг өндөр татвар ногдуулсан газруудад үнийн хөөрөгдөл бий болж, Шар мөрөн хүчтэй үерлэж хуучин усалгааны байгууламжууд эвдэрч сүйдсэн нь нөлөөлсөн хэмээн үздэг юм. Эдгээр дурдсан учир шалтгаанаас аж үйлдвэр, хөдөө аж ахуй уналтад орж, олон зуун мянган тариачид голын далан засахаар хөөгдөж ирээд бослого гаргасан байна. Энэхүү бослогыг түүхэнд "Улаан алчууртны бослого" гэж нэрлэсэн байна. Босогчдын цэргийг буддын шашны "нууц ахан дүүс" болох "Цагаан бадамлянхуа" бүлгийн гишүүд байгуулжээ. ===Бослого, босогчдын зөрчил=== Ингээд 1351 онд [[Хань Шань Тун|Хaнь Шань Тунгаар]] удирдуулсан тариaчид [[Хэнань]] мужийн [[Иньжоу]]д бослого гаргаж, улаан алчуураар толгойгоо боосноос үүдэн тэднийг түүхэнд [[Улаан алчууртны бослого]] хэмээн нэрийдэх болжээ. [[Жу Юань Жан]] гэгч сохор зоосгүй ядуу тариачин байсан бөгөөд 1352 онд Улаан алчууртнуудын зүүн жигүүрийн жанжин [[Гуо Зи Сэн]]ий цэрэгт элсэж оржээ. Тэрбээр авъяас чадвартай байсан тул Гуо Зи Сэн түүнд өөрийн өргөмөл охинтойгоо гэрлүүлснээс хойш нэр алдарт хүрсэн юм. 1356 онд [[Жу Юань Жан|Жу Юань Жаны]] ("Ногоон ой" нэртэй) бослого гаргагчид [[Нанжин]] хотыг эзлэн авсан нь хожим [[Мин улс]]ын нийслэл болсон юм. [[Зураг:Map of Ming Chinese empire 1415 (cropped).jpg|thumb|Юнлө хааны үед Мин улс (1415)]] Хоорондоо өрсөлдөж тэмцэж байсан босогчдын бүлгүүд Юань улсыг өөрийн хяналтдаа байлгаж, улмаар шинэ хаант улсыг бий болгохын төлөө тэмцэж байв. 1363 онд Жу Юань Жан нь түүхэнд хамгийн том усан дахь тулалдаан болох [[Поян нуур]]ан дахь тулалдаанд [[Да Хань]] улсын толгойлогч [[Чэнь Юуо Линь]] гэгч өрсөлдөгчөө устгажээ. Галт зэвсэгтэй усан онгоцнуудыг хэрэглэдгээрээ алдаршсан түүнийг ялснаар [[Жу Юань Жан]] босогчдын бүлэглэлийг устгаж ялалт байгуулан, Хөх мөрний эрэг дагуу хязгааргүй эрх мэдлээ тогтоож чадсан юм. 1367 онд Улаан алчууртны эзэн [[Хань Линь Эр]] [[Жу Юань Жан|Жу Юань Жангийнд]] зочлох үед түүний хараат жанжин усанд живүүлж хороосноор Жу Юань Жаны хаан ширээ рүү залах замд саад учруулж тууштай тэмцэх чадвартай хүн гарч ирээгүй юм. 1368 оны 1 сард Жу Юань Жан Жанжин хотноо Мин улсыг тунхаглан зарлаж, оны цолоо '''Хун У''' буюу “эрх мэдэлтэй цэргийн хүн” хэмээн өргөмжилсөн байдаг. 1368 оны 9 дүгээр сарын 24-нд [[Юань улс]]ын нийслэл хот [[Дайду]]г эзэлснээр бүх Хятадыг нэгтгэжээ. [[Тогоонтөмөр хаан]] нийслэлээ орхиж умард зугтаж [[Шанду|Шандуд]] очсон тул [[Жу Юань Жан]] Дайду дахь хааны ордуудыг газартай тэгшлэн уг хотыг '''Бэйпин''' (өнөөгийн Бээжин) хэмээн нэрлэжээ. Анхны эзэн хаан Жу (朱) монголчуудын өөдрөг нэр өгөх жишгийг даган улсаа «гэрэлтэх, гялалзах» гэсэн утгатай Мин (明) гэж үгээр нэрлэсэн байна. 1370 онд Мин улс анхны хүн амын тооллого хийж зөвхөн иргэдээ бүртгэхээс гадна тэдний хөрөнгийг бүртгэх зорилготой байжээ. Түүнийг нас барсны дараа, хааны ач Жяньвэнь хаан ширээнд суусан боловч авга ах Жу Дигийнхээ цэргийн хүчинд дарагдаж ялагдал хүлээжээ. [[Юнлө]]гийн 19 дүгээр онд (1421) Мин улсын Жу Ди хаан нийслэлээ Бээжин хотод шилжүүлж 16 хаан 277 жил Хятад орныг ноёрхож 1644 онд Манж Чин улсад эзлэгдэн Мин улс мөхжээ. ==Баруун хойд хязгаарыг төвшитгөсөн нь== [[Image:Dali-puerta-sur-c01.jpg|thumb|left|Эртний [[Дали]] улсын [[Юньнань]] хотын урд хаалга]] [[Хөхнуур муж|Хөх нуурын]] салар мусульманчууд сайн дураараа Мин засаглалд захирагдах болж тэдний омгийн ахлагчид 1370 оны үеэр бууж өгчээ. Жанжин Хала Башийн удирдлага дор Уйгурын цэргүүд [[Мяо үндэстний бослого|Мяо үндэстний бослогыг]] 1370-аад оны үед нам дарж Хунань мужийн Чандэд суурьшсан юм. Хуй мусульманчууд Мин гүрний төлөө бусад нутгийн омгийхонтой тэмцэж, мөн адил Хунань мужийн Чандэ хотод суурьшжээ. 1381 онд Мингийн Хуй Мусульманчууд Юньнань аймагт Юань улсын төлөө үнэнчээр зүтгэдэг байсан [[Монгол]] ба [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]] мусульманчуудын цэргийг тулалдаанд ялсны дараахан Мин гүрний нутаг дэвсгэрт Дали вант улсын эзэмшилд байсан баруун хойд хэсэг орсон юм. Хожим Юннаны захирагч болсон [[Му Ин]] жанжны удирдлага дор Хуй цэргүүд энэ бүс нутгийг эзлэн суурьших болжээ. 14-р зууны эцэс гэхэд ойролцоогоор 200,000 цэргийн булаан эзлэгчид 2,000,000 мью /350,000 акр/ газарыг эзлэн суурьшсан нь өнөөгийн Юннань ба Гьюжоу болно. Харин хожим хагас сая орчим хятад шилжин суурьшигч энд нүүн ирсэн ба энэхүү шилжин суурьшилтаас өмнө хүн ам нь гол төлөв Хань бус үндэстнээс бүрдэж байсан энэ бус нутгийн үндэс угсаа өөрчлөгдөхөд хүрчээ. Хүн ам болон төр засагт ийнхүү өөрчлөлт гарсны улмаас 1464-1466 онуудад [[Mяо]] болон [[Яо]] үндэстнүүд эсэргүүцлээ үзүүлснийг Мин улсын 30,000 цэрэг /1,000 монгол цэргийг оруулаад/ нутгийн 160,000 Гуанси мужийн цэргүүдтэй нам дарсан юм. Эрдэмтэн, гүн ухаантан [[Ван Ян Мин]] /1472-1529/ тус нутагт бас нэгэн хөдөлгөөнийг намдаасныхаа дараа Хятад ба нутгийн үндэсний бүлгүүдийн дан ба нэгдсэн засаг захиргааг өмгөөлөх болов. ==Төвөдтэй тогтоосон харьцаа== [[Image:17th century Central Tibeten thanka of Guhyasamaja Akshobhyavajra, Rubin Museum of Art.jpg|thumb|upright|17-р зууны үеийн Төвөдөд бүтээсэн ''Guhyasamaja Akshobhyavajra'' бурхны [[танка]]]] [[Мин улсын судар]] буюу Мин гүрний албан ёсны түүхийг 1739 онд Хаанд засаглал болгон эмхтгэсэн байдаг бөгөөд үүнд Мин гүрэн [[Төвөд]]<nowiki/>ийн засаг захиргааг хянадаг явган удирдаачдыг бий болгож, ингэхдээ Төвөдөөс хуучин Юань гүрний Хааны цол хэргэмүүдийг шинэчлэн бий болгож, Төвөдийн Буддын шашины удирдаачдад хааны гэр бүлийн цол хэргэмийг өргөмжлөх болсон юм. Харин түүхч Тюррелл В.Вайлийн үзэж буйгаар Мин гүрний албан ёсны түүхд бичиг зохиолыг хянасан байдал нь Мин эзэнт гүрний үеийн Хятад-Төвөдийн харилцааг харуулсан түүхийг замхруулан харуулжээ. Мин эзэнт гүрэн Төвөдийг бүхлээр нь эрх мэдэлдээ авсан байсан эсэх талаар орчин үеийн эрдэмтэн судлаачид маргасаар байдаг юм. Зарим судлаачдын бодлоор Мин хааны ордон ба Төвөдийн лам нарын хоорондын харьцааны шашны чухал чанаруудыг орчин үеийн ном, хэвлэлд хэтрүүлэн толилуулсан байдаг юм байна. Тэгвэл бусад судлаачдын үзэж буйгаар Мин эзэнт гүрэн мориор дутагдаж байсан тул Төвөдтэй цай, морины наймаа хийх шаардлага гарч байсан байна. 14 дүгээр зууны үед Мин гүрний цэргүүд Төвд рүү довтолсон ба энэ үед төвөдүүд хүчтэй зэвсэгт эсэргүүцэл үзүүлж байжээ. Патрисиа Эбри, Томас Лэйрд, Ван Жявэй, Няма Гяйнцайн нар бүгд Мин эзэнт гүрнийг Төвөдөд хуучин Монгол Юань эзэнт гүрний адил тогтмол цэргийн ангиа байрлуулаагүй хэмээн үздэг. [[Ваньли]] эзэн хаан (1572-1620 онд засгийг эрхэнд байсан) 1578 онд Монгол-Төвөдийн холбоо бий болсны хариуд Хятад-Төвөдийн харьцааг сэргээх оролдлогыг хийснээс сүүлийнх нь удаа дараа бий болсон Манж Чин улсын (1644–1912) гадаад бодлогод ихээхэн нөлөө үзүүлсэн юм. 16 дугаар зууны эцэс гэхэд Монголчууд Aмдо ([[Хөхнуур муж|Хөхнуур]]) бүсэд олширсноор Шар бүрх малгайт Далай Ламыг хамгаалах болжээ. ==Мин улсын уналт ба мөхөл== ===Ванли хааны засаглалын жилүүд=== [[Image:明神宗.jpg|thumb|upright|left|[[Ваньли|Ванли эзэн хаан]] (1572–1620)]] Япон Улсын эсрэг дэгдсэн Солонгос дахь Имжин дайны эдийн засгийн үр дагавар хамгийн хүнд тусгалтай байсан нь Ванли эзэн хааны засаглалын үеийн Хятадын Мин гүрэнд ихээхэн нөлөөлсөн юм. Засаглалынхаа эхэн үед Ванли нь өөрийгөө чадварлаг зөвлөхүүдээр хүрээлүүлж, улс орныг хамаарсан хэргүүдийг шийдвэрлэх гэж ихээхэн хүчин зүтгэж байв. Түүний Тэргүүн нарийн бичгийн дарга [[Жан Зу Жэнь]] (1572-82 хүртэл алба хашиж байсан) гэгч нь ахмад түшмэдтэйгээ хамтран маш үр бүтээлтэй холбоотнуудын сүлжээг бий болгож чадсан юм. Түүнээс хойш эдгээр холбоотнуудын харилцааг тогтвортой байлгах чадвартай ийм чадварлаг хүн гарч ирээгүй бөгөөд удалгүй эдгээр холботнууд хоорондоо нэгдэж хүчтэй сөрөг хүчин болсон юм. Цаг хугацааны явцад Ванли төрийн алба болон сайд нарын хооронд байнга гардаг улс төрийн маргаанаас залхаж, Хориотой хотын хананы ард түшмэдийнхээ хараанаас хол зогсохыг эрхэмлэж байв. Тайган хүмүүс хөндийрсөн эзэн хаан, түүний түшмэдийн хооронд зуучлах болсон тэр цагаас хойш эрдэмтэн, мэргэд түшмэд засаг захиргаанд нэр хүндгүй болжээ. Улс орны асуудлыг хэлэлцэх хүсэлтэй ямар ч түшмэл асуудлыг эзэн хаанд танилцуулахын тулд тайган хүний гарыг цайлгах ёстой байв. ===Тайган хүмүүсийн үүрэг=== [[File:Porcelain_tea_cups_from_the_reign_of_the_Tianqi_Emperor.jpg|thumb|Тяньчи хааны үеийн цайны аяга (1568–1627).]] [[Тяньчи]] эзэн хаанд [[Вэй Жунсиан]] (1568–1627) гэгч тайган хүн ихээхэн нөлөө үзүүлж түүнийг хянадаг байв. [[Хунъү]] эзэн хаан нь тайган хүмүүст улс төр хөөцөлдөхийг хорьсон гэдэг. Энэ нь хэр үр бүтээлтэй байсныг нотлох баримт байдаггүй ч ямар ч байсан тайган хүмүүс улс, орны ажлыг зохицуулж, цэрэг, армийг удирдаж түшмэдийг томилох, халахад оролцож байв. Тайган хүмүүс өөрийн гэсэн хүнд сурталтай болов. [[Мин улс]]ын үед [[Ван Жэн]], [[Ван Жи]], [[Лю Жин]] гээд олон дарангуйлагч тайган хүмүүс байсан ч хэт дарангуйллын шинж чанар нь 1590 он хүртэл илрээгүй байна. [[Вэй Жунсиан]] (1568–1627) гэгч тайган хүн Тянци эзэн хаан (1620–1627 онуудад засаг барьж байсан)-ы ордныг удирдаж, эрх мэдлээ бүрэн дүүрэн ашиглаж байв. Тэр хувьдаа олон орд харш бариулж, найз нөхөд, төрөл садангаа өндөр албан тушаалд томилдог байв. ===Эдийн засгийн уналт ба гамшиг=== [[Image:Ch'iu Ying 001.jpg|thumb|left|''Хань ордны хаврын өглөө '', зурсан [[Цюй Ин]] (1494–1552);]] Мин улсын хожуу үед соёл, урлагийн завхралд ихээхэн орсон байлаа. Ялангуяа Ванли хааны засаглалын сүүлчийн жилүүд гэхэд эдийн засгийн уналтад орж, арилжаа наймааг явуулдаг ганц чухал хэрэгсэл болох мөнгөний хомсдолд орж, мөнгийг Мексик, Перу болон Номхон далайн орнуудаас Хятад руу хууль бусаар зөөх болсон байв. 1639 онд Японд Токүгава овгийнхны дэглэм тогтож, Европын гүрнүүдтэй гадаад худалдааг зогсоосноор Хятад руу мөнгийг зөөх өөр нэгэн эх сурвалжийг бий болгоход хүргэсэн юм. 1630 он гэхэд хэдэн мянган зэс зоос нэг унц мөнгөтэй тэнцэж байгаад 1640 он гэхэд хагас унц, 1643 он гэхэд нэг унцын гуравны нэгтэй тэнцэх болжээ. Энэ нь ядуу тариачдын хувьд эдийн засгийн гамшиг байсан бөгөөд тэд мөнгөөр татвараа төлж ургацаа зэс зоосоор наймаалдаг байв. == Манжийн хүчирхэгжилт == {{Гол|Манжууд хятадыг эзэлсэн нь}} XVII зууны эхэн үед Манжийн удирдагч [[Нурхач]] (1559—1626) тусдаа байсан хэдэн арван аймгуудыг нэгтгэж улс төрийн зохион байгуулалтанд орж эхэлсэн байна. Монголын Их эзэнт гүрэн шиг цэрэг армид анхаарлаа хандуулж бэхжүүлж эхэлсэн байна. 1609 оноос Нурхач Хятадад татвар төлөхөөс татгалзаж хятадын соёлын нөлөөг багасаж манж үндэстний өөрийн хөгжилд ихээхэн нөлөө үзүүлжээ. Дараа нь тэрээр өөрийн [[Хожуу Алтан улс]] хэмээх улс байгуулж 1618 онд Хятадын эсрэг зэвсэгт тэмцэл өрнүүлж эхэлжээ. Манжууд харьцангүй богино хугацаанд Цагаан хэрэмд ойртож чаджээ. Нурхачи-гийн залгамжлагч [[Дээд эрдэмт|Абахай сэцэн хаан]] (тэргүүлсэн жилүүд 1626-1643) өөрийгөө Эзэн хаан гэж зарлаад Өмнөд Манж, Өмнөд Монголын эзлэн авсан газар нутгийг өөрийнх гэж мэдэгдсэн байна. [[Манж|Манжууд]] [[Хөх хот|Хөх хотыг]] эзэлж, [[1636 он|1636]] онд Манжийн Абахай сэцэн өөрийгөө бүх Монголын [[хаан]] гэж өргөмжилж, улсаа "Чин улс" хэмээн нэрлэжээ. Ингээд Хятадын гадна Манжийн Чин улс бий болсон бөгөөд сүүлдээ Хятад улс өөрөө [[Манж Чин гүрэн|Манж Чин Гүрн]]<nowiki/>ий салшгүй нэг хэсэг болсон түүхтэй. ==Зургийн цомог== <gallery> Файл:Hyatadyn Min uls.jpg|Мин улсын гадаад харилцаа Файл:Ming Dynasty 1415.png| Юнь Лэ хааны үеийн Мин улс (1415 он) Файл:Монгол, Хятадын хил 1600 он.jpg|Мин улс Файл:Мин улс 17-р зуун.JPG|Мин улс Файл:Мин улсын мужууд 2.jpg|Мингийн мужууд Файл:Мин улсын мужууд.jpg|Мингийн мужууд Файл:Мин улс 17-р зуун.JPG|Мин улс 17-р зуунд Файл:Хятадын Мин улс 17-р зууны дунд үе.jpg|Хятадын Мин улс 17-р зууны эхээр Файл:Мин XVI-XVII зууны эх.jpg|Мин XVI-XVII зууны эх File:Ming Empire cca 1580 (en).svg|1580 онд File:Ming foreign relations 1580.jpg|1580 онд Файл:Мин улс 17-р зуун.jpg|Мин улс 17-р зуун </gallery> ==Нэмэр== * [[Нанхиад үндэстэн]] * [[Дотор газар]] * [[Манж Чин гүрэн]] == Тэмдэглэл == {{notelist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө= [[Юань улс|Монголын Юань улс]] |он= 1368-1644 |албан_тушаал= Их Мин улс |дараа=[[Шунь улс]]<br/> [[Манж Чин улс]]<br/>[[Өмнөд Мин улс]] }} {{end}} [[Ангилал:Мин улс| ]] [[Ангилал:Хятадын династи]] 43mvda5c1qbhv0ufgv2r4hrl7t5e7ha 854692 854688 2026-04-25T06:06:42Z Avirmed Batsaikhan 53733 854692 wikitext text/x-wiki {{short description|1368-1644 он хүртэл оршиж байсан Хятадын улс}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{native name|zh-hant|大明|italic=no}}<br />{{smaller|{{transliteration|zh|Dà Míng}} ([[Пиньинь]])}} | conventional_long_name = Их Мин улс | common_name = Мин | era = [[Азийн түүх#Эрт орчин үе|Эрт орчин үе]] | status = Empire | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | year_start = 1368 | year_end = 1644 | year_exile_start = 1644 | year_exile_end = 1683 | event_start = [[Наньжин]]д байгуулагдав{{efn|Жү Юаньжан өөрийгөө эзэн хаан гэж тунхаглахаас өмнө 1364 онд Наньжин хотод өөрийгөө [[Ү улсын хаан]] хэмээн зарлав. Уг дэглэмийг түүх судлалд "Баруун Ү" (西吳) гэж нэрлэдэг.}} | date_start = 1 сарын 23, | event_end = [[Бээжингийн тулалдаан (1644)|Бээжингийн уналт]] | date_end = 4 сарын 25, | event1 = [[Бээжин]]г нийслэл болгов | date_event1 = 10 сарын 28, 1420 | event_post = [[Өмнөд Мин улс]]ын төгсгөл | date_post = 1662 | p1 = Юань улс | s1 = Хожуу Алтан улс | s2 = Шүнь улс | s3 = Өмнөд Мин улс | s4 = Португалын Макао{{!}}Макао | flag_s4 = Flag of Portugal (1521).svg | image_coat = Seal of Ming dynasty.svg | symbol = | symbol_type = Эзэн хааны тамга | other_symbol = | image_map = Ming Empire cca 1580 (en).svg | image_map_caption = Мин Хятад улс 1580 оны үед | capital = [[Наньжин]]<br /><small>(1368–1644)</small>{{efn|1368-1403 оны хооронд цорын ганц нийслэл; 1403-1421 он хүртэлх үндсэн нийслэл; 1421 оноос хойшхи хоёрдогч нийслэл.}}<br />[[Бээжин]]<br /><small>(1403–1644)</small>{{efn|1403-1421 он хүртэл хоёрдогч нийслэл; 1421-1644 он хүртэл үндсэн нийслэл.}}{{efn|[[Өмнөд Мин улс]]ын цөллөгт байсан нийслэлүүд нь [[Наньжин]] <small>(1644)</small>, [[Фүжоу]] <small>(1645–46)</small>, [[Гуанжоу]] <small>(1646–47),</small> [[Жаочин]] <small>(1646–52)</small>.}} | common_languages = Албан ёсны хэл:<br />Дүрэм [[Хятад хэл]]<br />Бусад [[Хятад хэлний аялгын жагсаалт|Хятад хэлнүүд]]<br />Бусад хэлнүүд:<br /> [[Харлуг хэлнүүд|Түрэг]], [[Эртний Уйгур хэл|Эртний Уйгур]], [[Төвөд хэл|Төвөд]], [[Монгол хэл|Монгол]], [[Зүрчид хэл|Зүрчид]], ба [[Хятадын хэлнүүд|бусад хэлнүүд]] | religion = [[Хятадын теологи|Тэнгэрийн мөргөл]], [[Бомбын шашин|Даосизм]], [[Күнзийн сургаал]], [[Буддын шашин|Буддизм]], [[Хятадын ардын шашин]], [[Хятад дахь ислам|Ислам]], [[Хятад дахь католик урсгал|Ромын Католик]] | currency = [[Фиат мөнгө|Цаасан мөнгө]] (1368–1450)<br />[[Биметаллизм|Биметалл]]:<br />[[Хятадын мөнгө (валютын нэгж)|зэс зоос]]<!--Countable noun--> ({{lang|zh|文}}, ''wén'')<br />[[Лан]] ({{lang|zh|兩}}, ''liǎng'') | leader1 = [[Хунъү]] | leader2 = [[Юнлө]] | leader3 = [[Ваньли]] | leader4 = [[Чунжэнь]] | year_leader1 = 1368–1398 (анхны) | year_leader2 = 1402–1424 | year_leader3 = 1572–1620 | year_leader4 = 1627–1644 (сүүлчийн) | title_leader = [[Мин улсын эзэн хаадын жагсаалт|Эзэн хаан]] | stat_year1 = 1393{{sfnp|Ho|1959|p=8–9, 22, 259}} | stat_area1 = | stat_pop1 = 65,000,000 | stat_year3 = 1500{{sfnp|Frank|1998|p=109}} | stat_area3 = | stat_pop3 = 125,000,000 | stat_year4 = 1600{{sfnp|Maddison|2006|p=238}} | stat_area4 = | stat_pop4 = 160,000,000 | stat_year5 = 1450<ref name="Turchin222">{{harvp|Turchin|Adams|Hall|2006|p=222}}</ref><ref name="Taagepera500">{{harvp|Taagepera|1997|p=500}}</ref> | stat_area5 = 6500000 | footnotes = | today = | demonym = | area_km2 = | area_rank = | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} 19.8 лан{{sfnp|Broadberry|2014}} | HDI = | HDI_year = }} {{Инфобокс Хятад хэл |title=Мин улс |pic=Ming dynasty (Chinese characters).svg |piccap=Мин улс" Хятад ханзаар |picupright=0.4 |c=明朝 |p=Míng cháo |w=Ming² ch'ao² |mi={{IPAc-cmn|m|ing|2|-|ch|ao|2}} |y=Ming⁴ chiu⁴ |ci={{IPAc-yue|m|ing|4|-|c|iu|4}} |j=Ming⁴ ciu⁴ |suz=Mín záu |poj=Bêng tiâu |tl=Bîng tiâu |altname=Династийн нэр |c2=大明 |p2=Dà Míng |w2=Ta⁴ Ming² |y2=Daai⁶ Ming⁴ |ci2={{IPAc-yue|d|aai|6|-|m|ing|4}} |wuu2=da men |j2=daai⁶ ming⁴ |poj2=Tāi-bêng |tl2=Tāi-bîng }} '''Мин улс''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 大明朝, [[пиньинь]] ''Dà Míng Cháo,'' дуудлага- ''Да мин чао'') нь 1368-1664 оны үед өнөөгийн [[Хятад|Хятадын]] газар нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Мин улсын нийслэл Бээжин 1644 онд [[Ли Зи Чэн|Ли Зи]] [[Ли Зи Чэн|Чэний]] удирдсан Тариачдын бослогын улмаас эзлэгдсэн ч тус улсын нэг хэсэг нь 1662 он хүртэл Мин улсын гэр бүлд (Өмнөд Мин) үнэнч дэглэмийн мэдэлд байсан. Мин улс нь Хятадыг захирч байсан сүүлчийн уугуул Хань үндэстний улс байв. [[Монгол]]чуудын байгуулсан [[Юань улс]]ын эсрэг 1351 онд эхэлсэн "[[Улаан алчууртны бослого]]"-ын толгойлогчдын нэг байсан [[Жу Юань Жан]] тус улсыг байгуулжээ. Түүний дараа өөрийн өрсөлдөгчдийг устгаж, өмнөд Хятадыг эзлэн авч, улсын нэрийг "Мин" хэмээн өөрчлөн нэрлэжээ. 1368 онд Мин улсын цэрэг Юань улсын нийслэл [[Дайду]] хотыг эзлэн авч, цагаан хэрэм хүртэлх ихэнх нутгийг эрхшээлдээ оруулжээ. 1382 онд Юань улсын Хятад дахь эцсийн тулгуур болох [[Юньнаний монголчуудын эсрэг Мин улсын хийсэн дайн|Юньнань мужийн Монгол цэргийн үлдэгдэлийг эрхшээлдээ оруулснаар]] бүх Хятадыг эрхэндээ оруулсан байна. Мин улсын үед [[Цагаан хэрэм|Цагаан хэрмийн]] ихэнх хэсгийг сэргээн босгосон, [[Хориотой хот]]ыг барьж байгуулсан зэрэг барилга байгуулалтын онцгой бүтээлүүд хийгдсэн байдаг. [[17-р зуун|17-р зууны]] эхний хагаст [[Манж үндэстэн|Манж]] угсаатнууд Мин улсын умард газар нутгийг эзлэн авч, улмаар [[Бээжин]]д ойртож ирэхэд [[Ли Зи Чэн]] гэгч бослого гарган Бээжинг 1644 онд эзлэн авч Мин улсын төрийг мөхөөжээ. Энэ мэдээг сонсоод Мин улсын цэргийн жанжин [[Ү Сань Гүй]] Мин улсын хойд талаас довтолж байсан Манж нартай холбоолон Бээжинг эзлэн авав. Ли Зи Чэн 1645 онд Манж нартай тулалдаж байгаад алагджээ. 1662 онд өмнөд Хятадад Мин улсын сүүлчийн хүч нь Манж нарт эзлэгдсэн байна. {{Хятадын түүх}} == Түүх == === Үүсэл === Монголчуудын эрхшээлд дургүйцсэн байдал нь бусад зүйлсийн дотор хятадуудын (хан) эсрэг чиглэсэн төрийн ялгаварлан гадуурхах бодлоготой холбон тайлбарлав. Нэмж дурдахад, дэглэмийн уналтад татварын ноцтой дарамт, үүдэлтэй Шар мөрний гамшигт үер болсон. [[File:Chinese Cannon.JPG|thumb|left|upright|Галт лууны гарын авлага номон дахь Үхэр буу]] Хятад нь Монголчуудын байгуулсан Юань улс (1271–1368) -ийн нэгэн хэсэг байлаа. Монголын Юань улсын үед [[Хятадууд|Хятад]] (хань) үндэстнүүдийг зохион байгуулалттай төрөөс ялгаварлан гадуурхах бодлого хэрэгжүүлж байснаас үймээн дэгдэж бослого гаргадаг байжээ. Монголын Юань улсын засаглал нурж унасны бас нэгэн шалтгааныг өндөр татвар ногдуулсан газруудад үнийн хөөрөгдөл бий болж, Шар мөрөн хүчтэй үерлэж хуучин усалгааны байгууламжууд эвдэрч сүйдсэн нь нөлөөлсөн хэмээн үздэг юм. Эдгээр дурдсан учир шалтгаанаас аж үйлдвэр, хөдөө аж ахуй уналтад орж, олон зуун мянган тариачид голын далан засахаар хөөгдөж ирээд бослого гаргасан байна. Энэхүү бослогыг түүхэнд "Улаан алчууртны бослого" гэж нэрлэсэн байна. Босогчдын цэргийг буддын шашны "нууц ахан дүүс" болох "Цагаан бадамлянхуа" бүлгийн гишүүд байгуулжээ. ===Бослого, босогчдын зөрчил=== Ингээд 1351 онд [[Хань Шань Тун|Хaнь Шань Тунгаар]] удирдуулсан тариaчид [[Хэнань]] мужийн [[Иньжоу]]д бослого гаргаж, улаан алчуураар толгойгоо боосноос үүдэн тэднийг түүхэнд [[Улаан алчууртны бослого]] хэмээн нэрийдэх болжээ. [[Жу Юань Жан]] гэгч сохор зоосгүй ядуу тариачин байсан бөгөөд 1352 онд Улаан алчууртнуудын зүүн жигүүрийн жанжин [[Гуо Зи Сэн]]ий цэрэгт элсэж оржээ. Тэрбээр авъяас чадвартай байсан тул Гуо Зи Сэн түүнд өөрийн өргөмөл охинтойгоо гэрлүүлснээс хойш нэр алдарт хүрсэн юм. 1356 онд [[Жу Юань Жан|Жу Юань Жаны]] ("Ногоон ой" нэртэй) бослого гаргагчид [[Нанжин]] хотыг эзлэн авсан нь хожим [[Мин улс]]ын нийслэл болсон юм. [[Зураг:Map of Ming Chinese empire 1415 (cropped).jpg|thumb|Юнлө хааны үед Мин улс (1415)]] Хоорондоо өрсөлдөж тэмцэж байсан босогчдын бүлгүүд Юань улсыг өөрийн хяналтдаа байлгаж, улмаар шинэ хаант улсыг бий болгохын төлөө тэмцэж байв. 1363 онд Жу Юань Жан нь түүхэнд хамгийн том усан дахь тулалдаан болох [[Поян нуур]]ан дахь тулалдаанд [[Да Хань]] улсын толгойлогч [[Чэнь Юуо Линь]] гэгч өрсөлдөгчөө устгажээ. Галт зэвсэгтэй усан онгоцнуудыг хэрэглэдгээрээ алдаршсан түүнийг ялснаар [[Жу Юань Жан]] босогчдын бүлэглэлийг устгаж ялалт байгуулан, Хөх мөрний эрэг дагуу хязгааргүй эрх мэдлээ тогтоож чадсан юм. 1367 онд Улаан алчууртны эзэн [[Хань Линь Эр]] [[Жу Юань Жан|Жу Юань Жангийнд]] зочлох үед түүний хараат жанжин усанд живүүлж хороосноор Жу Юань Жаны хаан ширээ рүү залах замд саад учруулж тууштай тэмцэх чадвартай хүн гарч ирээгүй юм. 1368 оны 1 сард Жу Юань Жан Жанжин хотноо Мин улсыг тунхаглан зарлаж, оны цолоо '''Хун У''' буюу “эрх мэдэлтэй цэргийн хүн” хэмээн өргөмжилсөн байдаг. 1368 оны 9 дүгээр сарын 24-нд [[Юань улс]]ын нийслэл хот [[Дайду]]г эзэлснээр бүх Хятадыг нэгтгэжээ. [[Тогоонтөмөр хаан]] нийслэлээ орхиж умард зугтаж [[Шанду|Шандуд]] очсон тул [[Жу Юань Жан]] Дайду дахь хааны ордуудыг газартай тэгшлэн уг хотыг '''Бэйпин''' (өнөөгийн Бээжин) хэмээн нэрлэжээ. Анхны эзэн хаан Жу (朱) монголчуудын өөдрөг нэр өгөх жишгийг даган улсаа «гэрэлтэх, гялалзах» гэсэн утгатай Мин (明) гэж үгээр нэрлэсэн байна. 1370 онд Мин улс анхны хүн амын тооллого хийж зөвхөн иргэдээ бүртгэхээс гадна тэдний хөрөнгийг бүртгэх зорилготой байжээ. Түүнийг нас барсны дараа, хааны ач Жяньвэнь хаан ширээнд суусан боловч авга ах Жу Дигийнхээ цэргийн хүчинд дарагдаж ялагдал хүлээжээ. [[Юнлө]]гийн 19 дүгээр онд (1421) Мин улсын Жу Ди хаан нийслэлээ Бээжин хотод шилжүүлж 16 хаан 277 жил Хятад орныг ноёрхож 1644 онд Манж Чин улсад эзлэгдэн Мин улс мөхжээ. ==Баруун хойд хязгаарыг төвшитгөсөн нь== [[Image:Dali-puerta-sur-c01.jpg|thumb|left|Эртний [[Дали]] улсын [[Юньнань]] хотын урд хаалга]] [[Хөхнуур муж|Хөх нуурын]] салар мусульманчууд сайн дураараа Мин засаглалд захирагдах болж тэдний омгийн ахлагчид 1370 оны үеэр бууж өгчээ. Жанжин Хала Башийн удирдлага дор Уйгурын цэргүүд [[Мяо үндэстний бослого|Мяо үндэстний бослогыг]] 1370-аад оны үед нам дарж Хунань мужийн Чандэд суурьшсан юм. Хуй мусульманчууд Мин гүрний төлөө бусад нутгийн омгийхонтой тэмцэж, мөн адил Хунань мужийн Чандэ хотод суурьшжээ. 1381 онд Мингийн Хуй Мусульманчууд Юньнань аймагт Юань улсын төлөө үнэнчээр зүтгэдэг байсан [[Монгол]] ба [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]] мусульманчуудын цэргийг тулалдаанд ялсны дараахан Мин гүрний нутаг дэвсгэрт Дали вант улсын эзэмшилд байсан баруун хойд хэсэг орсон юм. Хожим Юннаны захирагч болсон [[Му Ин]] жанжны удирдлага дор Хуй цэргүүд энэ бүс нутгийг эзлэн суурьших болжээ. 14-р зууны эцэс гэхэд ойролцоогоор 200,000 цэргийн булаан эзлэгчид 2,000,000 мью /350,000 акр/ газарыг эзлэн суурьшсан нь өнөөгийн Юннань ба Гьюжоу болно. Харин хожим хагас сая орчим хятад шилжин суурьшигч энд нүүн ирсэн ба энэхүү шилжин суурьшилтаас өмнө хүн ам нь гол төлөв Хань бус үндэстнээс бүрдэж байсан энэ бус нутгийн үндэс угсаа өөрчлөгдөхөд хүрчээ. Хүн ам болон төр засагт ийнхүү өөрчлөлт гарсны улмаас 1464-1466 онуудад [[Mяо]] болон [[Яо]] үндэстнүүд эсэргүүцлээ үзүүлснийг Мин улсын 30,000 цэрэг /1,000 монгол цэргийг оруулаад/ нутгийн 160,000 Гуанси мужийн цэргүүдтэй нам дарсан юм. Эрдэмтэн, гүн ухаантан [[Ван Ян Мин]] /1472-1529/ тус нутагт бас нэгэн хөдөлгөөнийг намдаасныхаа дараа Хятад ба нутгийн үндэсний бүлгүүдийн дан ба нэгдсэн засаг захиргааг өмгөөлөх болов. ==Төвөдтэй тогтоосон харьцаа== [[Image:17th century Central Tibeten thanka of Guhyasamaja Akshobhyavajra, Rubin Museum of Art.jpg|thumb|upright|17-р зууны үеийн Төвөдөд бүтээсэн ''Guhyasamaja Akshobhyavajra'' бурхны [[танка]]]] [[Мин улсын судар]] буюу Мин гүрний албан ёсны түүхийг 1739 онд Хаанд засаглал болгон эмхтгэсэн байдаг бөгөөд үүнд Мин гүрэн [[Төвөд]]<nowiki/>ийн засаг захиргааг хянадаг явган удирдаачдыг бий болгож, ингэхдээ Төвөдөөс хуучин Юань гүрний Хааны цол хэргэмүүдийг шинэчлэн бий болгож, Төвөдийн Буддын шашины удирдаачдад хааны гэр бүлийн цол хэргэмийг өргөмжлөх болсон юм. Харин түүхч Тюррелл В.Вайлийн үзэж буйгаар Мин гүрний албан ёсны түүхд бичиг зохиолыг хянасан байдал нь Мин эзэнт гүрний үеийн Хятад-Төвөдийн харилцааг харуулсан түүхийг замхруулан харуулжээ. Мин эзэнт гүрэн Төвөдийг бүхлээр нь эрх мэдэлдээ авсан байсан эсэх талаар орчин үеийн эрдэмтэн судлаачид маргасаар байдаг юм. Зарим судлаачдын бодлоор Мин хааны ордон ба Төвөдийн лам нарын хоорондын харьцааны шашны чухал чанаруудыг орчин үеийн ном, хэвлэлд хэтрүүлэн толилуулсан байдаг юм байна. Тэгвэл бусад судлаачдын үзэж буйгаар Мин эзэнт гүрэн мориор дутагдаж байсан тул Төвөдтэй цай, морины наймаа хийх шаардлага гарч байсан байна. 14 дүгээр зууны үед Мин гүрний цэргүүд Төвд рүү довтолсон ба энэ үед төвөдүүд хүчтэй зэвсэгт эсэргүүцэл үзүүлж байжээ. Патрисиа Эбри, Томас Лэйрд, Ван Жявэй, Няма Гяйнцайн нар бүгд Мин эзэнт гүрнийг Төвөдөд хуучин Монгол Юань эзэнт гүрний адил тогтмол цэргийн ангиа байрлуулаагүй хэмээн үздэг. [[Ваньли]] эзэн хаан (1572-1620 онд засгийг эрхэнд байсан) 1578 онд Монгол-Төвөдийн холбоо бий болсны хариуд Хятад-Төвөдийн харьцааг сэргээх оролдлогыг хийснээс сүүлийнх нь удаа дараа бий болсон Манж Чин улсын (1644–1912) гадаад бодлогод ихээхэн нөлөө үзүүлсэн юм. 16 дугаар зууны эцэс гэхэд Монголчууд Aмдо ([[Хөхнуур муж|Хөхнуур]]) бүсэд олширсноор Шар бүрх малгайт Далай Ламыг хамгаалах болжээ. ==Мин улсын уналт ба мөхөл== ===Ванли хааны засаглалын жилүүд=== [[Image:明神宗.jpg|thumb|upright|left|[[Ваньли|Ванли эзэн хаан]] (1572–1620)]] Япон Улсын эсрэг дэгдсэн Солонгос дахь Имжин дайны эдийн засгийн үр дагавар хамгийн хүнд тусгалтай байсан нь Ванли эзэн хааны засаглалын үеийн Хятадын Мин гүрэнд ихээхэн нөлөөлсөн юм. Засаглалынхаа эхэн үед Ванли нь өөрийгөө чадварлаг зөвлөхүүдээр хүрээлүүлж, улс орныг хамаарсан хэргүүдийг шийдвэрлэх гэж ихээхэн хүчин зүтгэж байв. Түүний Тэргүүн нарийн бичгийн дарга [[Жан Зу Жэнь]] (1572-82 хүртэл алба хашиж байсан) гэгч нь ахмад түшмэдтэйгээ хамтран маш үр бүтээлтэй холбоотнуудын сүлжээг бий болгож чадсан юм. Түүнээс хойш эдгээр холбоотнуудын харилцааг тогтвортой байлгах чадвартай ийм чадварлаг хүн гарч ирээгүй бөгөөд удалгүй эдгээр холботнууд хоорондоо нэгдэж хүчтэй сөрөг хүчин болсон юм. Цаг хугацааны явцад Ванли төрийн алба болон сайд нарын хооронд байнга гардаг улс төрийн маргаанаас залхаж, Хориотой хотын хананы ард түшмэдийнхээ хараанаас хол зогсохыг эрхэмлэж байв. Тайган хүмүүс хөндийрсөн эзэн хаан, түүний түшмэдийн хооронд зуучлах болсон тэр цагаас хойш эрдэмтэн, мэргэд түшмэд засаг захиргаанд нэр хүндгүй болжээ. Улс орны асуудлыг хэлэлцэх хүсэлтэй ямар ч түшмэл асуудлыг эзэн хаанд танилцуулахын тулд тайган хүний гарыг цайлгах ёстой байв. ===Тайган хүмүүсийн үүрэг=== [[File:Porcelain_tea_cups_from_the_reign_of_the_Tianqi_Emperor.jpg|thumb|Тяньчи хааны үеийн цайны аяга (1568–1627).]] [[Тяньчи]] эзэн хаанд [[Вэй Жунсиан]] (1568–1627) гэгч тайган хүн ихээхэн нөлөө үзүүлж түүнийг хянадаг байв. [[Хунъү]] эзэн хаан нь тайган хүмүүст улс төр хөөцөлдөхийг хорьсон гэдэг. Энэ нь хэр үр бүтээлтэй байсныг нотлох баримт байдаггүй ч ямар ч байсан тайган хүмүүс улс, орны ажлыг зохицуулж, цэрэг, армийг удирдаж түшмэдийг томилох, халахад оролцож байв. Тайган хүмүүс өөрийн гэсэн хүнд сурталтай болов. [[Мин улс]]ын үед [[Ван Жэн]], [[Ван Жи]], [[Лю Жин]] гээд олон дарангуйлагч тайган хүмүүс байсан ч хэт дарангуйллын шинж чанар нь 1590 он хүртэл илрээгүй байна. [[Вэй Жунсиан]] (1568–1627) гэгч тайган хүн Тянци эзэн хаан (1620–1627 онуудад засаг барьж байсан)-ы ордныг удирдаж, эрх мэдлээ бүрэн дүүрэн ашиглаж байв. Тэр хувьдаа олон орд харш бариулж, найз нөхөд, төрөл садангаа өндөр албан тушаалд томилдог байв. ===Эдийн засгийн уналт ба гамшиг=== [[Image:Ch'iu Ying 001.jpg|thumb|left|''Хань ордны хаврын өглөө '', зурсан [[Цюй Ин]] (1494–1552);]] Мин улсын хожуу үед соёл, урлагийн завхралд ихээхэн орсон байлаа. Ялангуяа Ванли хааны засаглалын сүүлчийн жилүүд гэхэд эдийн засгийн уналтад орж, арилжаа наймааг явуулдаг ганц чухал хэрэгсэл болох мөнгөний хомсдолд орж, мөнгийг Мексик, Перу болон Номхон далайн орнуудаас Хятад руу хууль бусаар зөөх болсон байв. 1639 онд Японд Токүгава овгийнхны дэглэм тогтож, Европын гүрнүүдтэй гадаад худалдааг зогсоосноор Хятад руу мөнгийг зөөх өөр нэгэн эх сурвалжийг бий болгоход хүргэсэн юм. 1630 он гэхэд хэдэн мянган зэс зоос нэг унц мөнгөтэй тэнцэж байгаад 1640 он гэхэд хагас унц, 1643 он гэхэд нэг унцын гуравны нэгтэй тэнцэх болжээ. Энэ нь ядуу тариачдын хувьд эдийн засгийн гамшиг байсан бөгөөд тэд мөнгөөр татвараа төлж ургацаа зэс зоосоор наймаалдаг байв. == Манжийн хүчирхэгжилт == {{Гол|Манжууд хятадыг эзэлсэн нь}} XVII зууны эхэн үед Манжийн удирдагч [[Нурхач]] (1559—1626) тусдаа байсан хэдэн арван аймгуудыг нэгтгэж улс төрийн зохион байгуулалтанд орж эхэлсэн байна. Монголын Их эзэнт гүрэн шиг цэрэг армид анхаарлаа хандуулж бэхжүүлж эхэлсэн байна. 1609 оноос Нурхач Хятадад татвар төлөхөөс татгалзаж хятадын соёлын нөлөөг багасаж манж үндэстний өөрийн хөгжилд ихээхэн нөлөө үзүүлжээ. Дараа нь тэрээр өөрийн [[Хожуу Алтан улс]] хэмээх улс байгуулж 1618 онд Хятадын эсрэг зэвсэгт тэмцэл өрнүүлж эхэлжээ. Манжууд харьцангүй богино хугацаанд Цагаан хэрэмд ойртож чаджээ. Нурхачи-гийн залгамжлагч [[Дээд эрдэмт|Абахай сэцэн хаан]] (тэргүүлсэн жилүүд 1626-1643) өөрийгөө Эзэн хаан гэж зарлаад Өмнөд Манж, Өмнөд Монголын эзлэн авсан газар нутгийг өөрийнх гэж мэдэгдсэн байна. [[Манж|Манжууд]] [[Хөх хот|Хөх хотыг]] эзэлж, [[1636 он|1636]] онд Манжийн Абахай сэцэн өөрийгөө бүх Монголын [[хаан]] гэж өргөмжилж, улсаа "Чин улс" хэмээн нэрлэжээ. Ингээд Хятадын гадна Манжийн Чин улс бий болсон бөгөөд сүүлдээ Хятад улс өөрөө [[Манж Чин гүрэн|Манж Чин Гүрн]]<nowiki/>ий салшгүй нэг хэсэг болсон түүхтэй. ==Зургийн цомог== <gallery> Файл:Hyatadyn Min uls.jpg|Мин улсын гадаад харилцаа Файл:Ming Dynasty 1415.png| Юнь Лэ хааны үеийн Мин улс (1415 он) Файл:Монгол, Хятадын хил 1600 он.jpg|Мин улс Файл:Мин улс 17-р зуун.JPG|Мин улс Файл:Мин улсын мужууд 2.jpg|Мингийн мужууд Файл:Мин улсын мужууд.jpg|Мингийн мужууд Файл:Мин улс 17-р зуун.JPG|Мин улс 17-р зуунд Файл:Хятадын Мин улс 17-р зууны дунд үе.jpg|Хятадын Мин улс 17-р зууны эхээр Файл:Мин XVI-XVII зууны эх.jpg|Мин XVI-XVII зууны эх File:Ming Empire cca 1580 (en).svg|1580 онд File:Ming foreign relations 1580.jpg|1580 онд Файл:Мин улс 17-р зуун.jpg|Мин улс 17-р зуун </gallery> ==Нэмэр== * [[Нанхиад үндэстэн]] * [[Дотор газар]] * [[Манж Чин гүрэн]] == Тэмдэглэл == {{notelist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө= [[Юань улс|Монголын Юань улс]] |он= 1368-1644 |албан_тушаал= Их Мин улс |дараа=[[Шунь улс]]<br/> [[Манж Чин улс]]<br/>[[Өмнөд Мин улс]] }} {{end}} [[Ангилал:Мин улс| ]] [[Ангилал:Хятадын династи]] 1jces0myw7k3zn2uh1jrdl27tyyp2f6 0 23622 854671 801907 2026-04-24T14:00:47Z Avirmed Batsaikhan 53733 854671 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн | нэр = Оспан Исламулы | зураг =[[Файл:Osman Batur.jpg|300px|right]] | зургийн_тайлбар = Осман وسپان باتىر | төрсөн_он_сар_өдөр = 1899 | нас барсан_он_сар_өдөр= 1951оны 04 дүгээр сарын 29. | оршуулсан_газар_нэр = [[БНХАУ]], {{Өрөмч}} | төрсөн_газар = [[Манж Чин улс]], [[Шинжаан]], [[Алтай тойрог]], Хөхтэйн район | нас барсан_газар = [[БНХАУ]], [[Өрөмч]] | алдаршсан_нэр = Оспан дээрэмчин Осман дээрэмчин | бүтэн_нэр = Оспан Исламулы | үндэстэн = [[казахууд|казах үндэстэн]] | эх орон = [[Зураг:Flag of the Second East Turkestan Republic.svg|22px]] [[Дорнод Туркестаны Бүгд Найрамдах Улс]]<br>[[Зураг:Flag of the Republic of China.svg|22px]] [[Тайвань|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]] | салбар = | албан он жилүүд = [[Дорнод Туркестаны Бүгд Найрамдах Улс|ДТБНУ]] ([[1943]]—[[1946]], [[1949]]—[[1951]])<br>[[Тайвань|БНХУ]] ([[1946]]—[[1949]]) | цол_хэргэм = | ажиллагааны_тоо = | нэгж = | албан_тушаал = | тулалдаанууд = Илийн бослого, [[Бага хавтагийн хилийн тулгаралт]], [[Мэргэн уулын байлдаан]], [[Хятадын иргэний дайн]] | тулалдааны_нэр = [[Байтаг Богдын хилийн мөргөлдөөн]] | шагналууд = | харилцаа = | бусад_үйл = }} '''Оспа́н Исла́мулы''' ({{Lang-mn|Осман, Осван}}; {{lang-kk|Оспан батыр}}, ''Ospan batır'', وسپان باتىر; {{Lang-zh|烏斯滿·巴圖爾}}; зарим тохиолдолд Осман баатар гэж дууддаг,<ref>[https://books.google.com/books?id=rsLQdBUgyMUC&pg=PA95 Modern China's ethnic frontiers: a journey to the west] Hsiao-ting Lin, 2011-12-27, Isbn:0-415-58264-4</ref> [[1899]] онд төрсөн —[[1951]] онд цаазлуулж нас барсан) нь Умард Шинжаан буюу [[Зүүнгар нутаг|Дорнод Туркестан]] дахь түрэг Казах үндэстний чөлөөлөх хөдөлгөөний нэг толгойлогч, [[БНМАУ]]-ын баруун хилийн орчимд зэвсэгт үйл ажиллагааг зохион байгуулагч, хилийн бүсэд [[Гоминдан]]ы тагнуулын үйл ажиллагаа болон зэвсэгт мөргөлдөөнд оролцож байв. 1940-1950 оны хооронд [[Монгол]], [[Орос]], [[Хятад]] түүгээр ч барахгүй [[Америк]] улсуудын хооронд Шинжааны газар нутгийн төлөөх тэмцэл өрнөх болов. [[Шинжаан]] дахь Хятадын засгийн газраас ард иргэдийн буу зэвсэг, эд хөрөнгийг хурааж эхэлснээс [[Алтай]]н [[казахууд]] [[бослого]] тэмцэл өрнүүлэх болжээ. тэр үед Чойбалсан [[Зүүнгар нутаг|Шинжаан дахь Монгол угсаатнууд]]ыг Монголд нэгтгэхээр төлөвлөж байсан ба Орос, Америк, Шинжаанд нөлөөгөө тогтоохыг эрмэлзэж байв. ==Намтар== И.Оспан нь Ислам хэмээх казах малчин ардын гэрт 1899 онд айлын ууган хүү болон мэндэлжээ. Тэрээр 40 нас хүртлээ мал маллах, жин тээх, худалдаа наймаа хийх зэргээр амьдарч байжээ. Түүний улс төрийн тэмцэл нь 40 насандаа, 1940 оноос эхэлсэн байна. И.Оспан хятадуудыг Шинжааны нутгаас хөөн гаргаж, казах үндэстний улсыг байгуулах зорьж байв. 1941 онд Шинжааны Засгийн Газраас босогчдод хандан “Байлдахгүйгээр бууж өг. Та нарын шаардаж байгаа зүйлд бүрэн арга хэмжээ авна. Бууж өгсөн хүмүүсийг суллана” хэмээн ухуулга хийхэд Калт нарын хүмүүс бууж өгчээ. Гэвч Шинжааны Засгийн Газар хэлсэн үгэндээ хүрэлгүй бууж өгсөн хүмүүсийг баривчилжээ. Ийнхүү элдэв зүйлээс болж Шинжааныг чөлөөлөх санааг гүйцэлдүүлэхэд хасгуудын хүч дутаж байв. Монголын Засгийн Газраас түүнд буу, зэвсгийн туслалцаа үзүүлж, И.Оспанаар хятадуудыг хөөлгөх, Шинжаан дахь монголчуудтай холбоо тогтоон Хятадын эсрэг хамтран ажиллах бодлого явуулж байв. Энэхүү бодлогыг хэрэгжүүлэхийн тулд Монголын удирдагч Х.[[Чойбалсан]]д [[Сталин]]ы зөвшөөрөл, дэмжлэг хэрэгтэй байв. Х.Чойбалсан Баруун хилийн талаар [[ЗХУ]]-ын [[Гадаад хэргийн ардын комиссар]] [[Вячеслав Молотов|Вячеслав Молотовт]] уламжилсан байна. Харин В.Молотов Х.Чойбалсанг Оросын [[элчин сайд]] [[Иванов]]ын хамт [[Москва]]д яаралтай ир хэмээжээ. Х.Чойбалсан 1944 оны 1-р сарын 15-нд Сталинтай уулзаж ярилцахдаа баруун хилийн тухай хэлсэнд, Сталин “Оспанд туслах хэрэгтэй юм байна. Харин та нар яагаад туслахгүй байгаа юм бэ? Буу сум байдаггүй юм уу?” гэж ихэд гайхсан шинжтэй асуусан байна. Тухайн үед Оросын Элчин сайд Иванов И.Оспаны талаарх Монголын бодлогыг мэдсэн байв. Түүгээр ч барахгүй Сталинд баруун хилийн талаар Х.Чойбалсангаас удаа дараа явуулсан мэдээллүүдийг хав дарсан нь илэрчээ. Сталин Х.Чойбалсантай уулзаад [[армийн генерал]] А.[[Антонов]], [[Байгалийн чанад]] дахь тойргийн командлагч М.[[Ковалов]] нарыг дуудаж, И.Оспанаар удирдуулсан босогчдод Монголоор дамжуулан 400 [[винтов]], 200 ширхэг “ППШ” [[автомат]], [[пулемёт]] 6, гар пулемёт 30, [[гранат]] 2000, винтовын [[сум]] 400000, дуран 5 ширхгийг шилжүүлэн өгөхийг даалгасан байна. Үүнээс өмнө Монголын Засгийн газар [[баруун хил]]ийн талаар тодорхой арга хэмжээг аваад эхэлсэн байна. Энэхүү арга хэмжээ нь нэг талаар [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]<nowiki/>ад ярих зүйлтэй байх, нөгөөтэйгүүр өөрийн зорилгодоо нэг алхам дөхсөн хэрэг байв. 1943 оны 6-р сарын 30-нд маршал Х.Чойбалсан ба ДЯЯ-ны сайд Шагдаржав нар И.Оспантай холбоо тогтоохоор Б.[[Дүйнхоржав]], Пахомов нарыг баруун хилд томилжээ. Уул тушаалын дагуу 1943 оны 8-р сараас 9-р сарын 1-ний өдөр хүртэл И.Оспаны байрлалыг тогтоох, холбоо бариулахаар хэд хэдэн групп явуулсан байна. 1943 оны 9-р сарын 15-ны өдөр тусгай группийнхэн И.Оспаны төлөөлөгчидтэй уулзжээ. ==Х.Чойбалсан ба И.Оспаны уулзалт== [[Файл:Choibalsan and Ospan1.jpg|thumb|300px|right|Х.Чойбалсан, И.Оплан хоёр ярьж байна]] И.Оспантай уулзах саналыг Монголын талаас хэд хэдэн удаа тавьснаар 1944 оны 10-р сарын 5-ны өдөр Монголын хилийн нэгэн [[застав]]т уулзжээ. Энэхүү газар нь [[Ховд]] аймгийн [[Булган сум]]ын нутагт байдаг. И.Оспан уулзалтаас татгалзаж байсны шалтгаан нь 1940 онд И.Оспаны босогчид Хятадтай байлдан ухарч Монголын хил [[Булган гол|Булган голд]] очиход Монголын хилчид босогчдын эсрэг буудаж Хятадын цэргийн гарт өгсөн явдал ба Монгол улсын хилийг зэвсэглэн халдаж дээрэм тонуул хийж байсантай холбоотой байв. И.Оспантай хийсэн хэлэлцээрээр зөвшөөрөгдсөн асуудал нь: 1. Манай хил хамгаалагч нар ба хасгийн босогчдын хоорондын эв найрамдалтай байх 2. Хэрэв хэрэгтэй цаг тохиолдвоос хасгийн босогчдын гэр бүлийг ба өөрсдийг нь Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээр багтаан суулгахыг зөвшөөрсөн 3. Бослогын байгууллагад буу зэвсэг, бараа таваараар хангаж туслах тухай байв. Уг хэлэлцээр дээр бослогын байгууллагад бэлэг болгон винтов буу 27, мөн сум 2600, И.Оспанд өөрт нь Англи автомат буу 1-ийг 1000 сумтай хамт, 10 маузер бууг тус тус өгчээ. Уул хэлэлцээрийн дараа И.Оспаны босогчид Алтайгаас Хятадыг бүрмөсөн хөөнө хэмээж байв. И.Оспан нь Монголд сайнаар хандаж байсан нь тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрнө хэмээх халхавчийн цаадах хавхыг олж хараагүй явдал байв. Гэвч Монгол, Оросын бодлогыг эцэстээ мэдсэн нь дамжиггүй. Монгол, Оросын зүгээс Оспаны бослогыг Алтай дахь бослого хөдөлгөөн хэмээж цэрэг хөдөлгөх болжээ. 1944 оны 6-р сарын 16-ны өдөр Х.Чойбалсангаас генерал моёор Дорж, генерал моёор Попов нарт өгсөн үүрэгт: Монголын ба Хятадын талаас эзэлж авсан нутаг дээр Хятадтай тэмцэх зорилгын доор 6-аас 7 мянга, чадваас түүнээс дээш цэргийг шинээр байгуулсугай хэмээсэн байна. Мөн [[Монгол Улс]]аас Алтай дахь бослого хөдөлгөөн хэмээх арга хэмжээг өргөжүүлэх үүднээс [[Булган гол]]д радио станц байгуулжээ. Оросын талаас 1946 оны 6-р сарын 30-ны өдөр [[Зүүн Туркестаны Бүгд Найрамдах Улс]]ын Засгийн толгойлогч [[маршал]] [[Илхан]]ы зөвшөөрлөөр 20 машин бүхий 160 хүнийг Оспаны нутаг болох Хөхтохойд буй алт, мөнгө ба ган чулуу элдэв зүйлүүдийг малтаж ашиглуулахаар оруулсан байна. Оспаны зүгээс “Алт, баялгийг ашиглуулахгүй, одоо буцах хэрэгтэй, үгүй бол та нарт буу зэвсгийн хүчээр байлдаж гаргана.” хэмээн өдөр бүр бие хүнийг явуулж байв. Улмаар өөрийн дэргэд 100 тооны цэргийг байлгаж, 15 зэвсэг бүхий цэргүүдээр инженерүүдийг мануулжээ. И.Оспан Оросын энэхүү бодлогыг няцаах үүднээс Хятадын талаас тусламж гуйлгахаар Хөхтохойн хошууны дотоодыг хамгаалахын дарга Конудбай, Жинтай нарыг 1946 оны 8-р сарын 2-ны өдөр Хятадын [[Өрөмч]] хотноо төлөөлөгчөөр томилж, Шинжаан мужийн их ерөнхийлөгч ноён У Жу Ши лугаа уулзуулсан байна. Мөн Хятадаас бараа таваар татаж авах, түүнийг аюулгүй тээвэрлүүлэхийн тулд Цэнгэл хошуунаас 300 цэрэг гаргахыг шаарджээ. Энэ үед Шинжаанд Америкийн дэд консул байсан Маккираны тагнуулын ажил И.Оспаны бослоготой холбоотой хэмээх мэдээг [[Синьхуа агентлаг|Синьхуа агентлагаас]] цацжээ. ==Монголын хилийн байдал хурцадсан нь== Улмаар энэхүү И.Оспаны олон талт бодлого нь Монгол Улсын хилийн амгалан тайван байдлыг алдагдуулж, [[хасагийн дээрэмчид|хасгийн дээрэмчид]] Монголын хилийг зөрчин дээрэм тонуул, аллага хийх үйлдэл нь олон давтагдах болжээ. Иймээс Монгол улсын зүгээс И.Оспан болон [[хасагийн дээрэмчид|хасгийн дээрэмчид]]ийг устгах, баруун хилд тайван байдлыг тогтоох арга хэмжээ авахад хүргэсэн юм. Түүнийг устгуулахаар 1949 онд Л.[[Дандар]] баатрыг шоронгоос түр гаргаж тусгай групп байгуулан хэд хэдэн удаа явуулсан байна. Л.Дандар баатар И.Оспаны нутаглан буй газрыг олж, түүний гэр рүү хөнгөн пулемётоор шүршээд хүн гарч зугтахгүй болохоор нь үхсэн хэмээн үзэж 1949 оны 04-02-нд Монголдоо ирсэн байна. Гэвч энэ үед Оспан Хятадын эсрэг тэмцлээ өрнүүлэн гэртээ орох завгүй явжээ. Л.Дандар баатар гурван удаа групп толгойлон И.Оспаныг устгахаар яваад цаг үеийн байдлаас шалтгаалан үүргээ биелүүлээгүй буцсан байна. Оспан өөрөө улс байгуулж удирдагч нь болох хүсэлтэй байсан нь [[Зүүн Туркестаны Бүгд Найрамдах Улс]]ын уйгарууд давамгайлсан ЗГ-тай зөрчилдөхөд хүргэж улмаар 1946 оноос [[Гоминдан|гоминданы]] [[Хятад]]ын талд оржээ. Тэрээр гоминдаанаас авсан даалгаврын дагуу [[БНМАУ]]-ын хилийн байнга зөрчин [[зэвсэгт халдлага]] хийж байв. 1946-1950 онуудад Оспаны цэргүүд дангаараа болон гоминданыхантай хавсран хил зөрчин зэвсэгт халдлага үйлдсэнээс олон хилийн мөргөлдөөн үүсэж байсан ба үүнээс томоохон нь [[Байтаг Богдын хилийн мөргөлдөөн]], [[Бага хавтагийн хилийн тулгаралт]], [[Мэргэн уулын байлдаан]] юм. [[Файл:Osman_batur11.jpg|thumb|300px|left|И.Оспаныг цаазалж байгаа нь]] 1949 оноос түүний нөхцөл ихэд муудаж, түүнийг устгах үйлдэл Орос, Монгол, Хятадын зүгээс байнга явагдаж байв. 1949 оны 9 сард Шинжааны засгийн газар Хятадын Коммунист Нам, [[Ардын Чөлөөлөх Арми|ХАЧА]]-д бууж өгөхөө албан ёсоор зарлав. Энэ үеэс эхлэн Шинжаан, [[Ганьсу]] мужид гоминдаан, америкийн даалгавраар ажиллаж байсан бүлэглэлүүд Шинжааны төв, Урүмчид сууж байсан америкийн дэд консул Дуглас Маккараны заавраар Оспаныг тойрон нэгдсэн байна. Дараахан нь Маккаран ч өөрөө Оспан дээр хасгийн нөлөө бүхий том эздийн хамт ирж нийлжээ. Д.Маккаран тэнд 1 сар гаруй хугацаанд байж байгаад [[Төвөд|Төвөдөөр]] дамжин Энэтхэг явсан байна. Оспаныхан 1950 оны 4 сараас эхлэн ХАЧА, Дорнод Туркистаны цэргийн ангиудын цохилтод хэд хэдэн удаа өртөж сарнин бутрав. Оспан 1951 оны 2 сарын сүүлчээр Энэтхэг рүү оргон гарах гэж яваад [[Хөхнуур-Төвөдийн тэгш өндөрлөг|Хөх нуурын]] орчим Хайцай гэдэг газар [[Ардын Чөлөөлөх Арми|Хятадын Чөлөөлөх Армийн]] ангид баригдаж, [[Өрөмч]] хотод цаазлагджээ. ==Урлагийн бүтээлүүд== *[[Босго тотго]] олон ангит уран сайхны түүхэн кино. МНВ телевизийн бүтээл.2013 он *[[Хил дээр]] Монголын уран сайхны кино. *Ц.Уламбаяр. Дархан хилийн манаа. тууж *фантастик продкшны хамтын бүтээл болох маш нууц 2《Байтагбогд》 ==Мөн үзэх== *[[Байтаг Богдын хилийн мөргөлдөөн]] *[[Мэргэн уулын байлдаан]] *[[Бага хавтагийн хилийн тулгаралт]] ==Эшлэл== <references/> [[Ангилал:Монголын хилийн цэрэг]] [[Ангилал:Хятадын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Хятадын ислам]] [[Ангилал:Цаазлагдсан хүн]] [[Ангилал:Казахууд]] [[Ангилал:1899 онд төрсөн]] [[Ангилал:1951 онд өнгөрсөн]] 3d3zyo6eoffgklqv0jb5mh2sh6ckm4s 0 26411 854696 812717 2026-04-25T10:15:33Z Megzer 20491 854696 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |- !rowspan="2"| Хааны хөрөг !! rowspan="2" | Хааны цол !!rowspan="2"|Хааны төрсөн нэр !! colspan="2" |Төр барьсны эхлэл ! rowspan="2" |Хааны тахилын сүмийн хятап цол!! rowspan="2" | Хааны хятад оны цол !! rowspan="2" | Хэдэн жил <br/> төр барьсан !!colspan="2"| Төр барьсны төгсгөл |- ! Билгийн жил !! Аргын он !! Билгийн жил !! Аргын он |- ! colspan="10" |[[Их Монгол Улс]]''' |- |[[File:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|165x165px]] || [[Чингис хаан|'''Чингис хаан''']] ||[[Тэмүүжин |'''Тэмүжин''']]||Улаан бар||1206 |(Тайзү)|| ||21 || Улаагчин гахай | 1227 |- |[[File:YuanEmperorAlbumOgedeiPortrait.jpg|167x167px]] || '''Далай хаан''' |'''[[Өгэдэй]]'''||Шарагчин үхэр||1229 |(Тайзун)|| ||12 || Цагаагчин үхэр | 1241 |- | ||'''Далай хаан'''||[[Гүюг хаан|'''Гүюг''']]||Улаан морь||1246 |(Динзун)|| ||3 ||Шар бич|| 1248 |- | ||'''Далай хаан'''||[[Мөнх хаан|'''Мөнх''']]||Цагаагчин гахай||1251 |(Суанзун)|| |9 ||Шарагчин хонь|| 1259 |- |[[Файл:Ariq Boke (enthroned). Timurid genealogy 1405-1409, Samarkand (Topkapi Sarayi Müzesi, H2152) folio 33b.jpg|164x164px]] |'''Далай хаан''' |'''[[Аригбуха хаан|Аригбуха]]''' | | | | | | | |- ! colspan="10" |[[Юань Улс|Их Юань]]''' [[Юань Улс|Улс]] |- | [[File:YuanEmperorAlbumKhubilaiPortrait.jpg|157x157px]]||'''Сэцэн хаан'''<br>||[[Хубилай хаан|'''Хубилай''']]|| Цагаан бич||1260 |Шизү (世祖) | [[Жунтун]], Жыюань||35 ||Хөх морь|| 1294 |- | [[file:YuanEmperorAlbumTemurOljeituPortrait.jpg|160x160px]]||'''Өлзийт хаан'''<br>||[[Төмөр Өлзийт хаан|'''Төмөр''']]||Хөхөгчин хонь||1294 |Чэнзун (成宗) |[[Юаньжэнь]], [[Дадө]]||7 ||Улаагчин хонь|| 1307 |- |[[File:YuanEmperorAlbumQaishanKulugPortrait.jpg|161x161px]] ||'''Хүлэг хаан'''<br>||[[Хайсан хүлэг хаан|'''Хайсан''']]||Улаагчин хонь||1308 |Үзун (武宗) |[[Жыда]]||4 ||Цагаагчин гахай|| 1311 |- | [[File:YuanEmperorAlbumAyurbarvadaBuyantuPortrait.jpg|162x162px]]||'''Буянт хаан'''<br> ||'''[[Аюурбарбад]]'''||Цагаагчин гахай||1311 |Рэньзун (仁宗) |[[Хуанцин]], [[Яньёу]]||10 ||Цагаан бич|| 1320 |- | ||'''Гэгээн хаан'''<br>||[[Шадбал |'''Шадбал''']]||Цагаагчин тахиа||1321 |Инзун (英宗) |[[Жыжы (Гэгээн хаан)|Жыжы]]||3 ||Харагчин гахай|| 1323 |- | ||||[[Есөнтөмөр |'''Есөнтөмөр''']]||Харагчин гахай||1323 | ||[[Тайдин]], [[Жыхө]]<br>(Тай Дин Ди)||6 ||Шар луу|| 1328 |- | ||||[[Аригиба хаан|'''Аригиба''']]||Шар луу||1328 | || [[Тяньшүнь (1328 он)|Тяньшүнь]]<br>(Тянь Шүнь Ди)||1 ||Шар луу|| 1328 |- | [[Файл:YuanEmperor Kusala.jpg|165x165px]] |'''Хутагт хаан'''<br>||[[Хүслэн хаан|'''Хүслэн''']]||Шарагчин могой||1329 |Минзун (明宗) |[[Тяньли]]||1 ||Шарагчин могой|| 1329 |- | [[File:YuanEmperorAlbumTughTemurPortrait.jpg|164x164px]]||'''Заяат хаан'''<br>||[[Тугтөмөр хаан|'''Тугтөмөр''']]||Шар луу; Шарагчин могой||1328; 1329 |Вэньзун (文宗) |[[Тяньли]], [[Жышүнь]]||3 ||Шарагчин могой; хар бич|| 1329; 1332 |- | [[File:YuanEmperorAlbumIrinchinbalPortrait.jpg|160x160px]] ||'''Эрдэнэцогт'''<br> |[[Ринчинбал |'''Ринчинбал''']]||Хар бич||1332 |Нинзун (宁宗) |[[Жышүнь]]||1 ||Хар бич|| 1332 |- | [[Файл:Yuan Huizong.jpg|214x214px]]||'''Ухаант хаан'''<br>||[[Тогоонтөмөр хаан|'''Тогоонтөмөр''']]||Харагчин тахиа||1333 |Шүньди (顺帝), Хуйзун (惠宗) |[[Юаньтун]], [[Жыюань]], [[Жыжөн]]||<br /> 3 <br /> 6 <br /> 30 || Цагаан нохой || 1370 |- | [[File:Ayushirdari.jpg|176x176px]] ||'''Билэгт хаан'''<br>||[[Аюушридар| '''Аюушридар''']] || Цагаагчин гахай|| 1371 |Жаозун (昭宗) | [[Сюаньгуан]]|| 8 || Шар морь || 1378 |- | ||'''Усхал хаан'''||'''[[Төгстөмөр]]'''|| Шар морь|| 1378 | || [[Тяньюань]]|| 10 || Шар луу || 1388 |- ! colspan="10" |[[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Улс төрийн бутралын үеийн Монгол]]''' [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Улс]] |- | ||'''Зоригт хаан'''|| [[Зоригт хаан|'''Есүдэр''']]|| Шар луу || 1388 | || || 4 || Цагаагчин хонин || 1391 |- | || || [[Энх хаан|'''Энх''']] || Цагаагчин хонин || 1391 | || || 4 || Хөх нохой || 1394 |- | || '''Нигүүлсэгч хаан'''||[[Элбэг нигүүлсэгч хаан|'''Элбэг''']]|| Хөх нохой || 1394 | || || 6 || Шарагчин туулай || 1399 |- | [[File:Guntumur khan.jpg|176x176px]] ||'''Тогоон'''|| [[Гүнтөмөр хаан|'''Гүнтөмөр''']] || Цагаан луу|| 1400 | || || 3 || Хар морь || 1402 |- | || || [[Өрөгтөмөр хаан|'''Өрөгтөмөр''']] || Харагчин хонь|| 1403 | || || 6 || Шар хулгана || 1408 |- | [[Файл:Täīzī Oghlan (alias Öljei Temür) at the court of the Timurid Khalil Sultan in 1405-1406.jpg|242x242px]] | '''Өлзийтөмөр хаан'''|| '''[[Өлзийтөмөр хаан|Буяншир]]'''|| Шар хулгана|| 1408 | || || 3 || Цагаан бар || 1410 |- | || ||[[Дэлбэг хаан|'''Дэлбэг''']]|| Цагаагчин туулай|| 1411 | || || 5 || Хөхөгчин хонь || 1415 |- | || '''Ойрадай хаан'''||'''[[Ойрадай хаан|Эсэхү]] ?'''|| Хөхөгчин хонь|| 1415 | || || 11 || Хөхөгчин нохой || 1425 |- | || ||[[Адай хаан|'''Адай''']]|| Улаан морь|| 1426 | || || 13 || Шар морь || 1438 |- | || '''Тайсун хаан'''||'''[[Тайсун хаан|Тогтобух]]'''|| Шарагчин хонь|| 1439 | || || 13 || Хар бич || 1452 |- | || ||[[Агваржин хаан|'''Агваржин''']]|| Хар бич|| 1452 | || || 1 || || 1453 |- | || '''Дайюань<br />Тэнгэрлэг Богд''' (大元天聖汗) |[[Эсэн тайш|'''Эсэн тайш''']]|| Хар бич|| 1452 | || Тяньюань || 2 || Хөх нохой || 1454 |- | [[Файл:Markus Uhegt khan.jpg|178x178px]] || '''Үхэгт хаан''' ||'''[[Махагүргис хаан|Махагүргис]]'''|| Хөх нохой|| 1454 | || || 12 || Хөхөгчин тахиа || 1465 |- | [[Файл:Molon_khan.jpg|180x180px]] || ||[[Молон хаан|'''Молон хаан''']]|| Хөхөгчин тахиа|| 1465 | || || 2|| Улаан нохой || 1466 |- | [[Файл:Manduul khan.jpg|183x183px]] || ||[[Мандуул хаан|'''Мандуул хаан''']]|| Хар луу|| 1472 | || || 8 || Шарагчин гахай || 1479 |- | [[Файл:BATMUNKH DAYAN KHAN.jpg|188x188px]] |'''Даян сэцэн хаан'''||[[Батмөнх Даян хаан|'''Батмөнх''']]|| Цагаан хулгана|| 1480 | || || 38 || Улаагчин үхэр || 1517 |- | [[Файл:BARSBOLD SAIN ALAG KHAAN.jpg|188x188px]]|| '''Сайн-алаг хаан'''||[[Барсболд хаан|'''Барсболд''']]|| Улаагчин үхэр|| 1517 | || || 3 || Шарагчин туулай || 1519 |- | ||'''Алаг хаан'''||[[Боди Алаг хаан|'''Боди''']]||Цагаан луу|| 1520 | || || 27 || Улаагчин хонь || 1547 |- | [[Файл:Daraisan Guden khan.jpg|186x186px]]||'''Гүдэн хаан'''||[[Дарайсүн Гүдэн|'''Дарайсүн''']] || Шар бич|| 1548 | || || 10 || Улаагчин могой || 1557 |- |[[Файл:Tumen Zasagt khan.jpg|179x179px]] || '''Засагт хаан'''||[[Түмэн засагт хаан|'''Түмэн''']]|| Шар морь|| 1558 | || || 35|| Хар луу || 1592 |- | [[Файл:Buyantsetsen khan.jpg|176x176px]]||'''Сэцэн хаан'''||[[Буян сэцэн хаан|'''Буян''']]|| Харагчин могой|| 1593 | || || 11|| Харагчин туулай || 1603 |- | [[Файл:Ligden hutagt khaan.jpg|173x173px]] ||'''Хутагт хаан'''||[[Лигдэн хаан|'''Лигдэн''']]|| Хөх луу|| 1604 | || || 31|| Хөх нохой || 1634 |- ! colspan="10" |[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]''' |- | [[File:Sharav bogd khan.jpg|168x168px]] ||'''Түмэн наст''' '''Наран гэрэлт <br />[[Богд хаан|Богд]] хаан''' |'''Агваанлувсанчойжинямданзанванчүг'''|| Цагаан гахай|| 1911 | || [[Олноо өргөгдсөн]]|| 14|| Хөх хулгана || 1924 |} [[Ангилал:Монголын хаан|!Жагсаалт]] [[Ангилал:Монгол хан|!Жагсаалт]] [[Ангилал:Түүхийн жагсаалт]] 1yxnfr16mp0nx9d34nq96hmwe8egbry 0 35417 854683 854665 2026-04-25T05:22:41Z 唐吉訶德的侍從 5036 854683 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Mongolia XVII.png|thumb|Монгол улсууд 17-р зуунд: [[Монгол Улс 1368-1691|Монгол Улс]], [[Зүүнгар]], [[Хошуудын хант улс]], [[Хотгойд]]ын хант улс, [[Халимаг]]ийн хант улс, [[Моголистан]]]] Дээд монголчууд нь баруун хойд [[Хятад]]ын Цинхай буюу монголоор [[Хөхнуур муж]]ид [[Төвөд үндэстэн|төвөд]], [[Хятад үндэстэн|хятад]] болон [[казахууд|казах]], [[Хотон (үндэстэн)|хуй]], [[салар]] үндэстэн лалын шашинтнуудын дунд аж төрдөг монголчууд юм. Тэдний ихэнх нь [[хошууд]] хүмүүс бол үлдсэн цөөнх нь [[халх]], [[цорос]], [[торгууд]]ууд юм. Цинхай мужид [[Баянхар уул]], [[Голмуд]] хот (олон тооны гол мөрөн гэсэн утгатай), [[Цайдам]] гэх мэт монгол нэртэй газар усны нэр олон бий. ==Түүх== ===Хошуудын хант улс === {{Гол|Хошуудын хант улс}} {{Загвар:Монголчуудын түүх}} Хошуудын хант улс нь анх (1642-1716) 1642 онд хошуудын [[Гүш хаан]]ы Төвөдийн өндөрлөгт байгуулсан улс юм. Хошуудын улс байгуулагдсан нь шарын шашин Төвөд орныг эрхшээх эхлэл болсон. Хошуудын хант улсаас өмнө Хүннү [[Цинхай]] мужийн зүүн хэсгийг, дараа нь [[Сяньби]]йн угсааны [[Тугухунь]] улс Хөх нуурыг хэдэн зуун жил захирч байсан бөгөөд Тугухуний хил уртаашаа 1500 км, хойноос урагш 1000 км үргэлжилж байжээ. Тугухунь улсын сяньбичууд яваандаа монгор гэж нэрлэгдэх болсон бөгөөд Их Монгол Улс унасны дараа ноёд нь хятадын [[Мин улс]]ад дагаар оржээ. [[:en:Hexi Corridor|Хэсигийн]] уйгурууд 11-р зууны дунд үед Тангудын хаант улсын захиргаанд орж яваандаа Хөх нуур, Ганьсу орчмын бусад үндэстэнтэй холилдон [[шар югур]] үндэстнийг бүрэлдүүлсэн байна. 1509 онд Өмнөд Монголын нэгэн ноён өөрийн цэргийг авч Хөх нуур луу довтлон орж суурьшсан нь Их Монгол Улсаас хойш монголчууд Хөх нуур орчмыг захирах болсон анхны тохиолдол болжээ. 1566 оны Сэцэн гүний, 1573 онд Түмэдийн Алтан ханы цэргүүд нэмэгдэн ирж монголчуудын нөлөө Хөх нуур орчим улам бэхэжсэн байна. 1633 онд Хошуудын Гүш хааны цэрэг тэнд очсоноор Хошуудын улсын үндсийг тавьжээ. 1636 онд Гүүш хан [[:en:Kham|Камыг]], 1642 онд Төвөдийн төв хэсгийг эзэлснээр Хошуудын нөлөө Төвөдөд бүрэн тогтсон байна. 1637 онд [[Халх]]ын [[Цогт хунтайж]] [[Хөхнуур]]т хяналтаа тогтоогоод Төвөд рүү довтлох үед шарын шашны толгойлогч [[IV Банчинбогд]] болон [[5-р Далай лам|V Далай лам]] [[Хошууд]]ын удирдагч Төрбайхыг Төвөдөд морилохыг урьсан. Улмаар тус ондоо [[Ойрад]]ын цэрэг ирж Цогт хунтайжийн цэргийг бут цохин устгаснаар Төвөдөд хяналтаа тогтоох эхлэлийг тавьсан. 1641 онд Төрбайх Төвөдийн Замба хааныг довтолж ,1642 онд Замба хаан ялагдаж алагдсан. Үүний дараагаар Төрбайх бүх Төвөдийг эзэлж өөрөө Шигаце орчиыг хяналтдаа байлгаж, ууган хүү Даян ханаар [[Лхас]] орчмыг захируулжээ. Ийнхүү тэрээр Төвөдийн хаан болсон ба шарын шашныг мандуулагч сахиус хэмээн алдаршжээ. Тэрбээр найман хүүтэй байсан ба тэд бүгд Хөхнуурт үлдэж хаант улсаа хамгаалах хүнд үүрэг хүлээсэн учраас түүхэнд найман тайш хэмээх нэрээр үлджээ. 1716 онд [[Зүүнгар]]ын цэрэг [[Төвөд]]ийг довтолсноор [[Лхазан хан]] алагдаж Хошуудын хант улс мөхсөн түүхтэй. ===Хошуудын хант улсын дараах үе === Ижил мөрний зүг нүүдэллэсэн Хошуудын зарим нь 1771 онд Торгуудын хамт [[Шинжаан]]гийн нутагт буцаж ирсэн нь өнөөгийн Хятадын Шинжаангийн хошууд нар юм. Энэхүү Хошуудын 1 хошуу Булган голын хавьд байсан агаад тэд өнөөгийн Монгол улсын [[Ховд]] аймгийн Булган сумын нэг багийг бүрдүүлдэг. Манж нар XVIII зууны эхээр [[Хөхнуур муж|Хөх нуур]]ын Хошуудыг эрхэндээ оруулаад, 21 хошуу болгон зохион байгуулсан нь өнөөгийн Хятадын Хөх нуурын Хошууд юм. Түүнээс гадна Манжийн эрхшээлийн үед [[Алшаа аймаг|Алашан]]ы 1 хошуу, Шинжаангийн Бат сэтгэлт чуулганы 3 хошуу, Чин сэтгэлт чуулганы 1 хошуу нь Хошууд байв. Үүнээс гадна Цахарт Хошууд нар сууж байжээ. Цахарын Хошууд, Хөх нуурын Хошуудын 21 хошууны засаг ноёд нь [[Гүш хаан]]ы 10 хөвгүүний угсааныхан юм. Харин Шинжаангийн Хошуудын 4 хошууны засаг ноёд нь Гүүш ханы ах Хүндлэн убашийн угсааныхан ажээ. Алашаны Хошуудын засаг ноёд нь Гүш хааны ах Байбагас баатрын өргөмөл хүү Баян авхай Аюуш (бас Далай убаши гэдэг)-ийн ахмад хөвгүүн Баатар эрх жонон Хоролийн угсааныхан юм. == Нутгийн хуваарь == Дээд монголчуудад [[Хошууд]] овог аймгийн 21 хошуу, [[Торгууд]] овог аймгийн 4 хошуу, [[Цорос]] овог аймгийн 2 хошуу, [[Хойд]] овог аймгийн 1 хошуу, [[Халх]] овог аймгийн 1 хошуу, [[Цагаан номун ханы хошуу]] багтдаг. {| class="wikitable" |- ! rowspan="2"| № ! rowspan="2"| Хошууны нэр ! rowspan="2"| Товч нэр ! rowspan="2"| Байгуулагдсан ! rowspan="2"| Анхны засаг ноён ! colspan="2"| Өрхийн тоо ! rowspan="2"| Тайлбар |- ! Байгуулагдсан он ! 1938 оноос өмнө |- |1 |[[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] |Хөхнуур вангийн хошуу |1725 |Засаг, төрийн жүн ван Пунцагванжил | 1200 | 500 | |- |2 |[[Хошуудын баруун хойд хошуу]] |Хөх бэйлын хошуу |1725 |Засаг, төрийн бэйл Дашцэрэн |1350 |600 | |- |3 |[[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] | |1725 |Засаг, хошууны бэйс Сономдаш |450 |1300-3000 | |- |4 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] | |1725 |Засаг, улсын түшээ гүн Галдандаш |200 |150 | |- |5 |[[Хошуудын умард өмнө хошуу]] | |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Цэрэн |300 |500 | |- |6 |[[Хошуудын өмнөд баруун гаран хойд хошуу]] | |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Норовпунцаг |200 |50 | |- |7 |[[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] | |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Жигжиджав |150 |60 | |- |8 |[[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]] | |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цэрэннамжил |1200 |1050 | |- |9 |[[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] | |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Ишдоржжав |180 |60 | |- |10 |[[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] | |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Дамринсэвдэн |350 |300 | |- |11 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] | |1725 |Засаг, төрийн жүн ван Эрдэнэ-Эрхтогтонай |600 |130 | |- |12 |[[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] | |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Равдан |1200 |500 | |- |13 |[[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] | |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Жаб |өгөгдөл байхгүй |өгөгдөл байхгүй | |- |14 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] | |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Лувсанцагаан |300 |100 | |- |15 |[[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] | |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Харгас |500 |150 | |- |16 |[[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] | |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сэвдэн-бошигт |500 |300 | |- |17 |[[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] | |1725 |Засаг, хошууны бэйс Дамба |900 |40 | |- |18 |[[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] | |1725 |Засаг, хошой чин ван Цагаанданзан |1650 |2000-3000 | |- |19 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] | |1731 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цагаанравдан |2000 |160 | |- |20 |[[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] | |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Равданжамц |200 (эсвэл 750) |400 | |- |21 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] | |1746 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цэрэндорж |өгөгдөл байхгүй |өгөгдөл байхгүй | 1806 онд хүчингүй болсон |- |22 |[[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] | |1724 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Данзан |500 |130 | |- |23 |[[Торгуудын баруун хошуу]] | |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сэтэрбум |300 |60 | |- |24 |[[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] | |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сономравдандорж |600 |150 | |- |25 |[[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] | |1731 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Даржаа |1000 |300 | |- |26 |[[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] | |1725 |Засаг, төрийн жүн ван Сэвдэнжал |600 |150 | |- |27 |[[Цоросын умард дундад хошуу]] | |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Равдан |375 |200 | |- |28 |[[Хойдын өмнө хошуу]] | |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Гүнгэ |150 |150 | |- |29 |[[Халхын өмнөд баруун хошуу]] | |1765 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Дашдондов |1000 (эсвэл 300) |2 | |- |30 |[[Цагаан номун ханы хошуу]] | |1705 | III дүрийн [[Цагаан номун хан хутагт]] |өгөгдөл байхгүй |өгөгдөл байхгүй | Цагаан номун хан хутагтын шавь |- |} ==Нэмж унших == *[[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь]] *[[Төвөдийн түүх]] == Цахим холбоос == *[https://web.archive.org/web/20130322081724/http://mdokhams.gmxhome.de/Amdo.pdf Amdo] [[Ангилал:Ойрад]] bfo65cd0gqyogu8i4x2dxa8m84us65v 854684 854683 2026-04-25T05:28:22Z 唐吉訶德的侍從 5036 854684 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Mongolia XVII.png|thumb|Монгол улсууд 17-р зуунд: [[Монгол Улс 1368-1691|Монгол Улс]], [[Зүүнгар]], [[Хошуудын хант улс]], [[Хотгойд]]ын хант улс, [[Халимаг]]ийн хант улс, [[Моголистан]]]] Дээд монголчууд нь баруун хойд [[Хятад]]ын Цинхай буюу монголоор [[Хөхнуур муж]]ид [[Төвөд үндэстэн|төвөд]], [[Хятад үндэстэн|хятад]] болон [[казахууд|казах]], [[Хотон (үндэстэн)|хуй]], [[салар]] үндэстэн лалын шашинтнуудын дунд аж төрдөг монголчууд юм. Тэдний ихэнх нь [[хошууд]] хүмүүс бол үлдсэн цөөнх нь [[халх]], [[цорос]], [[торгууд]]ууд юм. Цинхай мужид [[Баянхар уул]], [[Голмуд]] хот (олон тооны гол мөрөн гэсэн утгатай), [[Цайдам]] гэх мэт монгол нэртэй газар усны нэр олон бий. ==Түүх== ===Хошуудын хант улс === {{Гол|Хошуудын хант улс}} {{Загвар:Монголчуудын түүх}} Хошуудын хант улс нь анх (1642-1716) 1642 онд хошуудын [[Гүш хаан]]ы Төвөдийн өндөрлөгт байгуулсан улс юм. Хошуудын улс байгуулагдсан нь шарын шашин Төвөд орныг эрхшээх эхлэл болсон. Хошуудын хант улсаас өмнө Хүннү [[Цинхай]] мужийн зүүн хэсгийг, дараа нь [[Сяньби]]йн угсааны [[Тугухунь]] улс Хөх нуурыг хэдэн зуун жил захирч байсан бөгөөд Тугухуний хил уртаашаа 1500 км, хойноос урагш 1000 км үргэлжилж байжээ. Тугухунь улсын сяньбичууд яваандаа монгор гэж нэрлэгдэх болсон бөгөөд Их Монгол Улс унасны дараа ноёд нь хятадын [[Мин улс]]ад дагаар оржээ. [[:en:Hexi Corridor|Хэсигийн]] уйгурууд 11-р зууны дунд үед Тангудын хаант улсын захиргаанд орж яваандаа Хөх нуур, Ганьсу орчмын бусад үндэстэнтэй холилдон [[шар югур]] үндэстнийг бүрэлдүүлсэн байна. 1509 онд Өмнөд Монголын нэгэн ноён өөрийн цэргийг авч Хөх нуур луу довтлон орж суурьшсан нь Их Монгол Улсаас хойш монголчууд Хөх нуур орчмыг захирах болсон анхны тохиолдол болжээ. 1566 оны Сэцэн гүний, 1573 онд Түмэдийн Алтан ханы цэргүүд нэмэгдэн ирж монголчуудын нөлөө Хөх нуур орчим улам бэхэжсэн байна. 1633 онд Хошуудын Гүш хааны цэрэг тэнд очсоноор Хошуудын улсын үндсийг тавьжээ. 1636 онд Гүүш хан [[:en:Kham|Камыг]], 1642 онд Төвөдийн төв хэсгийг эзэлснээр Хошуудын нөлөө Төвөдөд бүрэн тогтсон байна. 1637 онд [[Халх]]ын [[Цогт хунтайж]] [[Хөхнуур]]т хяналтаа тогтоогоод Төвөд рүү довтлох үед шарын шашны толгойлогч [[IV Банчинбогд]] болон [[5-р Далай лам|V Далай лам]] [[Хошууд]]ын удирдагч Төрбайхыг Төвөдөд морилохыг урьсан. Улмаар тус ондоо [[Ойрад]]ын цэрэг ирж Цогт хунтайжийн цэргийг бут цохин устгаснаар Төвөдөд хяналтаа тогтоох эхлэлийг тавьсан. 1641 онд Төрбайх Төвөдийн Замба хааныг довтолж ,1642 онд Замба хаан ялагдаж алагдсан. Үүний дараагаар Төрбайх бүх Төвөдийг эзэлж өөрөө Шигаце орчиыг хяналтдаа байлгаж, ууган хүү Даян ханаар [[Лхас]] орчмыг захируулжээ. Ийнхүү тэрээр Төвөдийн хаан болсон ба шарын шашныг мандуулагч сахиус хэмээн алдаршжээ. Тэрбээр найман хүүтэй байсан ба тэд бүгд Хөхнуурт үлдэж хаант улсаа хамгаалах хүнд үүрэг хүлээсэн учраас түүхэнд найман тайш хэмээх нэрээр үлджээ. 1716 онд [[Зүүнгар]]ын цэрэг [[Төвөд]]ийг довтолсноор [[Лхазан хан]] алагдаж Хошуудын хант улс мөхсөн түүхтэй. ===Хошуудын хант улсын дараах үе === Ижил мөрний зүг нүүдэллэсэн Хошуудын зарим нь 1771 онд Торгуудын хамт [[Шинжаан]]гийн нутагт буцаж ирсэн нь өнөөгийн Хятадын Шинжаангийн хошууд нар юм. Энэхүү Хошуудын 1 хошуу Булган голын хавьд байсан агаад тэд өнөөгийн Монгол улсын [[Ховд]] аймгийн Булган сумын нэг багийг бүрдүүлдэг. Манж нар XVIII зууны эхээр [[Хөхнуур муж|Хөх нуур]]ын Хошуудыг эрхэндээ оруулаад, 21 хошуу болгон зохион байгуулсан нь өнөөгийн Хятадын Хөх нуурын Хошууд юм. Түүнээс гадна Манжийн эрхшээлийн үед [[Алшаа аймаг|Алашан]]ы 1 хошуу, Шинжаангийн Бат сэтгэлт чуулганы 3 хошуу, Чин сэтгэлт чуулганы 1 хошуу нь Хошууд байв. Үүнээс гадна Цахарт Хошууд нар сууж байжээ. Цахарын Хошууд, Хөх нуурын Хошуудын 21 хошууны засаг ноёд нь [[Гүш хаан]]ы 10 хөвгүүний угсааныхан юм. Харин Шинжаангийн Хошуудын 4 хошууны засаг ноёд нь Гүүш ханы ах Хүндлэн убашийн угсааныхан ажээ. Алашаны Хошуудын засаг ноёд нь Гүш хааны ах Байбагас баатрын өргөмөл хүү Баян авхай Аюуш (бас Далай убаши гэдэг)-ийн ахмад хөвгүүн Баатар эрх жонон Хоролийн угсааныхан юм. == Нутгийн хуваарь == Дээд монголчуудад [[Хошууд]] овог аймгийн 21 хошуу, [[Торгууд]] овог аймгийн 4 хошуу, [[Цорос]] овог аймгийн 2 хошуу, [[Хойд]] овог аймгийн 1 хошуу, [[Халх]] овог аймгийн 1 хошуу, [[Цагаан номун ханы хошуу]] багтдаг. {| class="wikitable" |- ! rowspan="2"| № ! rowspan="2"| Хошууны нэр ! rowspan="2"| Товч нэр ! rowspan="2"| Байгуулагдсан ! rowspan="2"| Анхны засаг ноён ! colspan="2"| Өрхийн тоо ! rowspan="2"| Тайлбар |- ! Байгуулагдсан он ! 1938 оноос өмнө |- |1 |[[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] |Хөхнуур вангийн хошуу |1725 |Засаг, төрийн жүн ван Пунцагванжил | 1200 | 500 | |- |2 |[[Хошуудын баруун хойд хошуу]] |Хөх бэйлын хошуу |1725 |Засаг, төрийн бэйл Дашцэрэн |1350 |600 | |- |3 |[[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] | |1725 |Засаг, хошууны бэйс Сономдаш |450 |1300-3000 | |- |4 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] | |1725 |Засаг, улсын түшээ гүн Галдандаш |200 |150 | |- |5 |[[Хошуудын умард өмнө хошуу]] | |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Цэрэн |300 |500 | |- |6 |[[Хошуудын өмнөд баруун гаран хойд хошуу]] | |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Норовпунцаг |200 |50 | |- |7 |[[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] | |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Жигжиджав |150 |60 | |- |8 |[[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]] | |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цэрэннамжил |1200 |1050 | |- |9 |[[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] | |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Ишдоржжав |180 |60 | |- |10 |[[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] | |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Дамринсэвдэн |350 |300 | |- |11 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] | |1725 |Засаг, төрийн жүн ван Эрдэнэ-Эрхтогтонай |600 |130 | |- |12 |[[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] | |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Равдан |1200 |500 | |- |13 |[[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] | |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Жаб |өгөгдөл байхгүй |өгөгдөл байхгүй | |- |14 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] | |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Лувсанцагаан |300 |100 | |- |15 |[[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] | |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Харгас |500 |150 | |- |16 |[[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] | |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сэвдэн-бошигт |500 |300 | |- |17 |[[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] | |1725 |Засаг, хошууны бэйс Дамба |900 |40 | |- |18 |[[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] | |1725 |Засаг, хошой чин ван Цагаанданзан |1650 |2000-3000 | |- |19 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] | |1731 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цагаанравдан |2000 |160 | |- |20 |[[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] | |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Равданжамц |200 (эсвэл 750) |400 | |- |21 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] | |1746 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цэрэндорж |өгөгдөл байхгүй |өгөгдөл байхгүй | 1806 онд хүчингүй болсон |- |22 |[[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] | |1724 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Данзан |500 |130 | |- |23 |[[Торгуудын баруун хошуу]] | |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сэтэрбум |300 |60 | |- |24 |[[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] | |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сономравдандорж |600 |150 | |- |25 |[[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] | |1731 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Даржаа |1000 |300 | |- |26 |[[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] | |1725 |Засаг, төрийн жүн ван Сэвдэнжал |600 |150 | |- |27 |[[Цоросын умард дундад хошуу]] | |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Равдан |375 |200 | |- |28 |[[Хойдын өмнө хошуу]] | |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Гүнгэ |150 |150 | |- |29 |[[Халхын өмнөд баруун хошуу]] | |1765 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Дашдондов |1000 (эсвэл 300) |2 | |- |30 |[[Цагаан номун ханы хошуу]] | |1705 | 3-р [[Цагаан номун хан хутагт]] Агваанлувсанвандамбийжанцан |өгөгдөл байхгүй |өгөгдөл байхгүй | Цагаан номун хан хутагтын шавь |- |} ==Нэмж унших == *[[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь]] *[[Төвөдийн түүх]] == Цахим холбоос == *[https://web.archive.org/web/20130322081724/http://mdokhams.gmxhome.de/Amdo.pdf Amdo] [[Ангилал:Ойрад]] 84uc3lihy9bia5j9w4wfdxcsjjroqqd 854685 854684 2026-04-25T05:29:40Z 唐吉訶德的侍從 5036 854685 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Mongolia XVII.png|thumb|Монгол улсууд 17-р зуунд: [[Монгол Улс 1368-1691|Монгол Улс]], [[Зүүнгар]], [[Хошуудын хант улс]], [[Хотгойд]]ын хант улс, [[Халимаг]]ийн хант улс, [[Моголистан]]]] Дээд монголчууд нь баруун хойд [[Хятад]]ын Цинхай буюу монголоор [[Хөхнуур муж]]ид [[Төвөд үндэстэн|төвөд]], [[Хятад үндэстэн|хятад]] болон [[казахууд|казах]], [[Хотон (үндэстэн)|хуй]], [[салар]] үндэстэн лалын шашинтнуудын дунд аж төрдөг монголчууд юм. Тэдний ихэнх нь [[хошууд]] хүмүүс бол үлдсэн цөөнх нь [[халх]], [[цорос]], [[торгууд]]ууд юм. Цинхай мужид [[Баянхар уул]], [[Голмуд]] хот (олон тооны гол мөрөн гэсэн утгатай), [[Цайдам]] гэх мэт монгол нэртэй газар усны нэр олон бий. ==Түүх== ===Хошуудын хант улс === {{Гол|Хошуудын хант улс}} {{Загвар:Монголчуудын түүх}} Хошуудын хант улс нь анх (1642-1716) 1642 онд хошуудын [[Гүш хаан]]ы Төвөдийн өндөрлөгт байгуулсан улс юм. Хошуудын улс байгуулагдсан нь шарын шашин Төвөд орныг эрхшээх эхлэл болсон. Хошуудын хант улсаас өмнө Хүннү [[Цинхай]] мужийн зүүн хэсгийг, дараа нь [[Сяньби]]йн угсааны [[Тугухунь]] улс Хөх нуурыг хэдэн зуун жил захирч байсан бөгөөд Тугухуний хил уртаашаа 1500 км, хойноос урагш 1000 км үргэлжилж байжээ. Тугухунь улсын сяньбичууд яваандаа монгор гэж нэрлэгдэх болсон бөгөөд Их Монгол Улс унасны дараа ноёд нь хятадын [[Мин улс]]ад дагаар оржээ. [[:en:Hexi Corridor|Хэсигийн]] уйгурууд 11-р зууны дунд үед Тангудын хаант улсын захиргаанд орж яваандаа Хөх нуур, Ганьсу орчмын бусад үндэстэнтэй холилдон [[шар югур]] үндэстнийг бүрэлдүүлсэн байна. 1509 онд Өмнөд Монголын нэгэн ноён өөрийн цэргийг авч Хөх нуур луу довтлон орж суурьшсан нь Их Монгол Улсаас хойш монголчууд Хөх нуур орчмыг захирах болсон анхны тохиолдол болжээ. 1566 оны Сэцэн гүний, 1573 онд Түмэдийн Алтан ханы цэргүүд нэмэгдэн ирж монголчуудын нөлөө Хөх нуур орчим улам бэхэжсэн байна. 1633 онд Хошуудын Гүш хааны цэрэг тэнд очсоноор Хошуудын улсын үндсийг тавьжээ. 1636 онд Гүүш хан [[:en:Kham|Камыг]], 1642 онд Төвөдийн төв хэсгийг эзэлснээр Хошуудын нөлөө Төвөдөд бүрэн тогтсон байна. 1637 онд [[Халх]]ын [[Цогт хунтайж]] [[Хөхнуур]]т хяналтаа тогтоогоод Төвөд рүү довтлох үед шарын шашны толгойлогч [[IV Банчинбогд]] болон [[5-р Далай лам|V Далай лам]] [[Хошууд]]ын удирдагч Төрбайхыг Төвөдөд морилохыг урьсан. Улмаар тус ондоо [[Ойрад]]ын цэрэг ирж Цогт хунтайжийн цэргийг бут цохин устгаснаар Төвөдөд хяналтаа тогтоох эхлэлийг тавьсан. 1641 онд Төрбайх Төвөдийн Замба хааныг довтолж ,1642 онд Замба хаан ялагдаж алагдсан. Үүний дараагаар Төрбайх бүх Төвөдийг эзэлж өөрөө Шигаце орчиыг хяналтдаа байлгаж, ууган хүү Даян ханаар [[Лхас]] орчмыг захируулжээ. Ийнхүү тэрээр Төвөдийн хаан болсон ба шарын шашныг мандуулагч сахиус хэмээн алдаршжээ. Тэрбээр найман хүүтэй байсан ба тэд бүгд Хөхнуурт үлдэж хаант улсаа хамгаалах хүнд үүрэг хүлээсэн учраас түүхэнд найман тайш хэмээх нэрээр үлджээ. 1716 онд [[Зүүнгар]]ын цэрэг [[Төвөд]]ийг довтолсноор [[Лхазан хан]] алагдаж Хошуудын хант улс мөхсөн түүхтэй. ===Хошуудын хант улсын дараах үе === Ижил мөрний зүг нүүдэллэсэн Хошуудын зарим нь 1771 онд Торгуудын хамт [[Шинжаан]]гийн нутагт буцаж ирсэн нь өнөөгийн Хятадын Шинжаангийн хошууд нар юм. Энэхүү Хошуудын 1 хошуу Булган голын хавьд байсан агаад тэд өнөөгийн Монгол улсын [[Ховд]] аймгийн Булган сумын нэг багийг бүрдүүлдэг. Манж нар XVIII зууны эхээр [[Хөхнуур муж|Хөх нуур]]ын Хошуудыг эрхэндээ оруулаад, 21 хошуу болгон зохион байгуулсан нь өнөөгийн Хятадын Хөх нуурын Хошууд юм. Түүнээс гадна Манжийн эрхшээлийн үед [[Алшаа аймаг|Алашан]]ы 1 хошуу, Шинжаангийн Бат сэтгэлт чуулганы 3 хошуу, Чин сэтгэлт чуулганы 1 хошуу нь Хошууд байв. Үүнээс гадна Цахарт Хошууд нар сууж байжээ. Цахарын Хошууд, Хөх нуурын Хошуудын 21 хошууны засаг ноёд нь [[Гүш хаан]]ы 10 хөвгүүний угсааныхан юм. Харин Шинжаангийн Хошуудын 4 хошууны засаг ноёд нь Гүүш ханы ах Хүндлэн убашийн угсааныхан ажээ. Алашаны Хошуудын засаг ноёд нь Гүш хааны ах Байбагас баатрын өргөмөл хүү Баян авхай Аюуш (бас Далай убаши гэдэг)-ийн ахмад хөвгүүн Баатар эрх жонон Хоролийн угсааныхан юм. == Нутгийн хуваарь == Дээд монголчуудад [[Хошууд]] овог аймгийн 21 хошуу, [[Торгууд]] овог аймгийн 4 хошуу, [[Цорос]] овог аймгийн 2 хошуу, [[Хойд]] овог аймгийн 1 хошуу, [[Халх]] овог аймгийн 1 хошуу, [[Цагаан номун ханы хошуу]] багтдаг. {| class="wikitable" |- ! rowspan="2"| № ! rowspan="2"| Хошууны нэр ! rowspan="2"| Товч нэр ! rowspan="2"| Байгуулагдсан ! rowspan="2"| Анхны засаг ноён ! colspan="2"| Өрхийн тоо ! rowspan="2"| Тайлбар |- ! Байгуулагдсан он ! 1938 оноос өмнө |- |1 |[[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] |Хөхнуур вангийн хошуу |1725 |Засаг, төрийн жүн ван Пунцагванжил | 1200 | 500 | |- |2 |[[Хошуудын баруун хойд хошуу]] |Хөх бэйлын хошуу |1725 |Засаг, төрийн бэйл Дашцэрэн |1350 |600 | |- |3 |[[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] | |1725 |Засаг, хошууны бэйс Сономдаш |450 |1300-3000 | |- |4 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] | |1725 |Засаг, улсын түшээ гүн Галдандаш |200 |150 | |- |5 |[[Хошуудын умард өмнө хошуу]] | |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Цэрэн |300 |500 | |- |6 |[[Хошуудын өмнөд баруун гаран хойд хошуу]] | |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Норовпунцаг |200 |50 | |- |7 |[[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] | |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Жигжиджав |150 |60 | |- |8 |[[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]] | |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цэрэннамжил |1200 |1050 | |- |9 |[[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] | |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Ишдоржжав |180 |60 | |- |10 |[[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] | |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Дамринсэвдэн |350 |300 | |- |11 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] | |1725 |Засаг, төрийн жүн ван Эрдэнэ-Эрхтогтонай |600 |130 | |- |12 |[[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] | |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Равдан |1200 |500 | |- |13 |[[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] | |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Жаб |өгөгдөл байхгүй |өгөгдөл байхгүй | |- |14 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] | |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Лувсанцагаан |300 |100 | |- |15 |[[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] | |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Харгас |500 |150 | |- |16 |[[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] | |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сэвдэн-бошигт |500 |300 | |- |17 |[[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] | |1725 |Засаг, хошууны бэйс Дамба |900 |40 | |- |18 |[[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] | |1725 |Засаг, хошой чин ван Цагаанданзан |1650 |2000-3000 | |- |19 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] | |1731 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цагаанравдан |2000 |160 | |- |20 |[[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] | |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Равданжамц |200 (эсвэл 750) |400 | |- |21 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] | |1746 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цэрэндорж |өгөгдөл байхгүй |өгөгдөл байхгүй | 1806 онд хүчингүй болсон |- |22 |[[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] | |1724 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Данзан |500 |130 | |- |23 |[[Торгуудын баруун хошуу]] | |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сэтэрбум |300 |60 | |- |24 |[[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] | |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сономравдандорж |600 |150 | |- |25 |[[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] | |1731 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Даржаа |1000 |300 | |- |26 |[[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] | |1725 |Засаг, төрийн жүн ван Сэвдэнжал |600 |150 | |- |27 |[[Цоросын умард дундад хошуу]] | |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Равдан |375 |200 | |- |28 |[[Хойдын өмнө хошуу]] | |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Гүнгэ |150 |150 | |- |29 |[[Халхын өмнөд баруун хошуу]] | |1765 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Дашдондов |1000 (эсвэл 300) |2 | |- |30 |[[Цагаан номун ханы хошуу]] | |1705 | 3-р [[Цагаан номун хан хутагт]] Агваанлувсандамбийжанцан |өгөгдөл байхгүй |өгөгдөл байхгүй | Цагаан номун хан хутагтын шавь |- |} ==Нэмж унших == *[[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь]] *[[Төвөдийн түүх]] == Цахим холбоос == *[https://web.archive.org/web/20130322081724/http://mdokhams.gmxhome.de/Amdo.pdf Amdo] [[Ангилал:Ойрад]] toonljisaj2yyq1e7lwt3wqqyiuqom7 854694 854685 2026-04-25T08:06:55Z 唐吉訶德的侍從 5036 854694 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Mongolia XVII.png|thumb|Монгол улсууд 17-р зуунд: [[Монгол Улс 1368-1691|Монгол Улс]], [[Зүүнгар]], [[Хошуудын хант улс]], [[Хотгойд]]ын хант улс, [[Халимаг]]ийн хант улс, [[Моголистан]]]] Дээд монголчууд нь баруун хойд [[Хятад]]ын Цинхай буюу монголоор [[Хөхнуур муж]]ид [[Төвөд үндэстэн|төвөд]], [[Хятад үндэстэн|хятад]] болон [[казахууд|казах]], [[Хотон (үндэстэн)|хуй]], [[салар]] үндэстэн лалын шашинтнуудын дунд аж төрдөг монголчууд юм. Тэдний ихэнх нь [[хошууд]] хүмүүс бол үлдсэн цөөнх нь [[халх]], [[цорос]], [[торгууд]]ууд юм. Цинхай мужид [[Баянхар уул]], [[Голмуд]] хот (олон тооны гол мөрөн гэсэн утгатай), [[Цайдам]] гэх мэт монгол нэртэй газар усны нэр олон бий. ==Түүх== ===Хошуудын хант улс === {{Гол|Хошуудын хант улс}} {{Загвар:Монголчуудын түүх}} Хошуудын хант улс нь анх (1642-1716) 1642 онд хошуудын [[Гүш хаан]]ы Төвөдийн өндөрлөгт байгуулсан улс юм. Хошуудын улс байгуулагдсан нь шарын шашин Төвөд орныг эрхшээх эхлэл болсон. Хошуудын хант улсаас өмнө Хүннү [[Цинхай]] мужийн зүүн хэсгийг, дараа нь [[Сяньби]]йн угсааны [[Тугухунь]] улс Хөх нуурыг хэдэн зуун жил захирч байсан бөгөөд Тугухуний хил уртаашаа 1500 км, хойноос урагш 1000 км үргэлжилж байжээ. Тугухунь улсын сяньбичууд яваандаа монгор гэж нэрлэгдэх болсон бөгөөд Их Монгол Улс унасны дараа ноёд нь хятадын [[Мин улс]]ад дагаар оржээ. [[:en:Hexi Corridor|Хэсигийн]] уйгурууд 11-р зууны дунд үед Тангудын хаант улсын захиргаанд орж яваандаа Хөх нуур, Ганьсу орчмын бусад үндэстэнтэй холилдон [[шар югур]] үндэстнийг бүрэлдүүлсэн байна. 1509 онд Өмнөд Монголын нэгэн ноён өөрийн цэргийг авч Хөх нуур луу довтлон орж суурьшсан нь Их Монгол Улсаас хойш монголчууд Хөх нуур орчмыг захирах болсон анхны тохиолдол болжээ. 1566 оны Сэцэн гүний, 1573 онд Түмэдийн Алтан ханы цэргүүд нэмэгдэн ирж монголчуудын нөлөө Хөх нуур орчим улам бэхэжсэн байна. 1633 онд Хошуудын Гүш хааны цэрэг тэнд очсоноор Хошуудын улсын үндсийг тавьжээ. 1636 онд Гүүш хан [[:en:Kham|Камыг]], 1642 онд Төвөдийн төв хэсгийг эзэлснээр Хошуудын нөлөө Төвөдөд бүрэн тогтсон байна. 1637 онд [[Халх]]ын [[Цогт хунтайж]] [[Хөхнуур]]т хяналтаа тогтоогоод Төвөд рүү довтлох үед шарын шашны толгойлогч [[IV Банчинбогд]] болон [[5-р Далай лам|V Далай лам]] [[Хошууд]]ын удирдагч Төрбайхыг Төвөдөд морилохыг урьсан. Улмаар тус ондоо [[Ойрад]]ын цэрэг ирж Цогт хунтайжийн цэргийг бут цохин устгаснаар Төвөдөд хяналтаа тогтоох эхлэлийг тавьсан. 1641 онд Төрбайх Төвөдийн Замба хааныг довтолж ,1642 онд Замба хаан ялагдаж алагдсан. Үүний дараагаар Төрбайх бүх Төвөдийг эзэлж өөрөө Шигаце орчиыг хяналтдаа байлгаж, ууган хүү Даян ханаар [[Лхас]] орчмыг захируулжээ. Ийнхүү тэрээр Төвөдийн хаан болсон ба шарын шашныг мандуулагч сахиус хэмээн алдаршжээ. Тэрбээр найман хүүтэй байсан ба тэд бүгд Хөхнуурт үлдэж хаант улсаа хамгаалах хүнд үүрэг хүлээсэн учраас түүхэнд найман тайш хэмээх нэрээр үлджээ. 1716 онд [[Зүүнгар]]ын цэрэг [[Төвөд]]ийг довтолсноор [[Лхазан хан]] алагдаж Хошуудын хант улс мөхсөн түүхтэй. ===Хошуудын хант улсын дараах үе === Ижил мөрний зүг нүүдэллэсэн Хошуудын зарим нь 1771 онд Торгуудын хамт [[Шинжаан]]гийн нутагт буцаж ирсэн нь өнөөгийн Хятадын Шинжаангийн хошууд нар юм. Энэхүү Хошуудын 1 хошуу Булган голын хавьд байсан агаад тэд өнөөгийн Монгол улсын [[Ховд]] аймгийн Булган сумын нэг багийг бүрдүүлдэг. Манж нар XVIII зууны эхээр [[Хөхнуур муж|Хөх нуур]]ын Хошуудыг эрхэндээ оруулаад, 21 хошуу болгон зохион байгуулсан нь өнөөгийн Хятадын Хөх нуурын Хошууд юм. Түүнээс гадна Манжийн эрхшээлийн үед [[Алшаа аймаг|Алашан]]ы 1 хошуу, Шинжаангийн Бат сэтгэлт чуулганы 3 хошуу, Чин сэтгэлт чуулганы 1 хошуу нь Хошууд байв. Үүнээс гадна Цахарт Хошууд нар сууж байжээ. Цахарын Хошууд, Хөх нуурын Хошуудын 21 хошууны засаг ноёд нь [[Гүш хаан]]ы 10 хөвгүүний угсааныхан юм. Харин Шинжаангийн Хошуудын 4 хошууны засаг ноёд нь Гүүш ханы ах Хүндлэн убашийн угсааныхан ажээ. Алашаны Хошуудын засаг ноёд нь Гүш хааны ах Байбагас баатрын өргөмөл хүү Баян авхай Аюуш (бас Далай убаши гэдэг)-ийн ахмад хөвгүүн Баатар эрх жонон Хоролийн угсааныхан юм. == Нутгийн хуваарь == Дээд монголчуудад [[Хошууд]] овог аймгийн 21 хошуу, [[Торгууд]] овог аймгийн 4 хошуу, [[Цорос]] овог аймгийн 2 хошуу, [[Хойд]] овог аймгийн 1 хошуу, [[Халх]] овог аймгийн 1 хошуу, [[Цагаан номун ханы хошуу]] багтдаг. {| class="wikitable" |- ! rowspan="2"| № ! rowspan="2"| Хошууны нэр ! rowspan="2"| Товч нэр ! rowspan="2"| Байгуулагдсан ! rowspan="2"| Анхны засаг ноён ! colspan="2"| Өрхийн тоо ! rowspan="2"| Тайлбар |- ! Байгуулагдсан он ! 1938 оноос өмнө |- |1 |[[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] | Хөхнуур вангийн хошуу |1725 |Засаг, төрийн жүн ван Пунцагванжил | 1200 | 500 | |- |2 |[[Хошуудын баруун хойд хошуу]] | Хөхөд бэйлын хошуу |1725 |Засаг, төрийн бэйл Дашцэрэн |1350 |600 | |- |3 |[[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] | Хүрлэг бэйсын хошуу |1725 |Засаг, хошууны бэйс Сономдаш |450 |1300-3000 | |- |4 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] | Ах гүний хошуу |1725 |Засаг, улсын түшээ гүн Галдандаш |200 |150 | |- |5 |[[Хошуудын умард өмнө хошуу]] | Бух гүний хошуу |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Цэрэн |300 |500 | |- |6 |[[Хошуудын өмнөд баруун гаран хойд хошуу]] | Том гүний хошуу |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Норовпунцаг |200 |50 | |- |7 |[[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] | Зүлэг засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Жигжиджав |150 |60 | |- |8 |[[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]] | Тайж нар засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цэрэннамжил |1200 |1050 | |- |9 |[[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] | Давсан нуур засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Ишдоржжав |180 |60 | |- |10 |[[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] | Хүрлэг засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Дамринсэвдэн |350 |300 | |- |11 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] | Морь вангийн хошуу |1725 |Засаг, төрийн жүн ван Эрдэнэ-Эрхтогтонай |600 |130 | |- |12 |[[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] | Морь засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Равдан |1200 |500 | |- |13 |[[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] | Баян нуур засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Жаб |өгөгдөл байхгүй |өгөгдөл байхгүй | |- |14 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] | Цегур засгийн хошуу |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Лувсанцагаан |300 |100 | |- |15 |[[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] | Зүүн засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Харгас |500 |150 | |- |16 |[[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] | Баруун засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сэвдэн-бошигт |500 |300 | |- |17 |[[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] | Зүүн бэйсын хошуу |1725 |Засаг, хошууны бэйс Дамба |900 |40 | |- |18 |[[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] | Хөнань чин вангийн хошуу |1725 |Засаг, хошой чин ван Цагаанданзан |1650 |2000-3000 | |- |19 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] | Ража засгийн хошуу |1731 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цагаанравдан |2000 |160 | |- |20 |[[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] | Дацан засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Равданжамц |200 (эсвэл 750) |400 | |- |21 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] | |1746 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цэрэндорж |өгөгдөл байхгүй |өгөгдөл байхгүй | 1806 онд хүчингүй болсон |- |22 |[[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] | |1724 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Данзан |500 |130 | |- |23 |[[Торгуудын баруун хошуу]] | |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сэтэрбум |300 |60 | |- |24 |[[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] | |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сономравдандорж |600 |150 | |- |25 |[[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] | |1731 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Даржаа |1000 |300 | |- |26 |[[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] | |1725 |Засаг, төрийн жүн ван Сэвдэнжал |600 |150 | |- |27 |[[Цоросын умард дундад хошуу]] | |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Равдан |375 |200 | |- |28 |[[Хойдын өмнө хошуу]] | |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Гүнгэ |150 |150 | |- |29 |[[Халхын өмнөд баруун хошуу]] | |1765 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Дашдондов |1000 (эсвэл 300) |2 | |- |30 |[[Цагаан номун ханы хошуу]] | |1705 | 3-р [[Цагаан номун хан хутагт]] Агваанлувсандамбийжанцан |өгөгдөл байхгүй |өгөгдөл байхгүй | Цагаан номун хан хутагтын шавь |- |} ==Нэмж унших == *[[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь]] *[[Төвөдийн түүх]] == Цахим холбоос == *[https://web.archive.org/web/20130322081724/http://mdokhams.gmxhome.de/Amdo.pdf Amdo] [[Ангилал:Ойрад]] 7wxza4pr49zkz8x5rwhf5el94j8zqbt 854695 854694 2026-04-25T09:08:05Z 唐吉訶德的侍從 5036 854695 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Mongolia XVII.png|thumb|Монгол улсууд 17-р зуунд: [[Монгол Улс 1368-1691|Монгол Улс]], [[Зүүнгар]], [[Хошуудын хант улс]], [[Хотгойд]]ын хант улс, [[Халимаг]]ийн хант улс, [[Моголистан]]]] Дээд монголчууд нь баруун хойд [[Хятад]]ын Цинхай буюу монголоор [[Хөхнуур муж]]ид [[Төвөд үндэстэн|төвөд]], [[Хятад үндэстэн|хятад]] болон [[казахууд|казах]], [[Хотон (үндэстэн)|хуй]], [[салар]] үндэстэн лалын шашинтнуудын дунд аж төрдөг монголчууд юм. Тэдний ихэнх нь [[хошууд]] хүмүүс бол үлдсэн цөөнх нь [[халх]], [[цорос]], [[торгууд]]ууд юм. Цинхай мужид [[Баянхар уул]], [[Голмуд]] хот (олон тооны гол мөрөн гэсэн утгатай), [[Цайдам]] гэх мэт монгол нэртэй газар усны нэр олон бий. ==Түүх== ===Хошуудын хант улс === {{Гол|Хошуудын хант улс}} {{Загвар:Монголчуудын түүх}} Хошуудын хант улс нь анх (1642-1716) 1642 онд хошуудын [[Гүш хаан]]ы Төвөдийн өндөрлөгт байгуулсан улс юм. Хошуудын улс байгуулагдсан нь шарын шашин Төвөд орныг эрхшээх эхлэл болсон. Хошуудын хант улсаас өмнө Хүннү [[Цинхай]] мужийн зүүн хэсгийг, дараа нь [[Сяньби]]йн угсааны [[Тугухунь]] улс Хөх нуурыг хэдэн зуун жил захирч байсан бөгөөд Тугухуний хил уртаашаа 1500 км, хойноос урагш 1000 км үргэлжилж байжээ. Тугухунь улсын сяньбичууд яваандаа монгор гэж нэрлэгдэх болсон бөгөөд Их Монгол Улс унасны дараа ноёд нь хятадын [[Мин улс]]ад дагаар оржээ. [[:en:Hexi Corridor|Хэсигийн]] уйгурууд 11-р зууны дунд үед Тангудын хаант улсын захиргаанд орж яваандаа Хөх нуур, Ганьсу орчмын бусад үндэстэнтэй холилдон [[шар югур]] үндэстнийг бүрэлдүүлсэн байна. 1509 онд Өмнөд Монголын нэгэн ноён өөрийн цэргийг авч Хөх нуур луу довтлон орж суурьшсан нь Их Монгол Улсаас хойш монголчууд Хөх нуур орчмыг захирах болсон анхны тохиолдол болжээ. 1566 оны Сэцэн гүний, 1573 онд Түмэдийн Алтан ханы цэргүүд нэмэгдэн ирж монголчуудын нөлөө Хөх нуур орчим улам бэхэжсэн байна. 1633 онд Хошуудын Гүш хааны цэрэг тэнд очсоноор Хошуудын улсын үндсийг тавьжээ. 1636 онд Гүүш хан [[:en:Kham|Камыг]], 1642 онд Төвөдийн төв хэсгийг эзэлснээр Хошуудын нөлөө Төвөдөд бүрэн тогтсон байна. 1637 онд [[Халх]]ын [[Цогт хунтайж]] [[Хөхнуур]]т хяналтаа тогтоогоод Төвөд рүү довтлох үед шарын шашны толгойлогч [[IV Банчинбогд]] болон [[5-р Далай лам|V Далай лам]] [[Хошууд]]ын удирдагч Төрбайхыг Төвөдөд морилохыг урьсан. Улмаар тус ондоо [[Ойрад]]ын цэрэг ирж Цогт хунтайжийн цэргийг бут цохин устгаснаар Төвөдөд хяналтаа тогтоох эхлэлийг тавьсан. 1641 онд Төрбайх Төвөдийн Замба хааныг довтолж ,1642 онд Замба хаан ялагдаж алагдсан. Үүний дараагаар Төрбайх бүх Төвөдийг эзэлж өөрөө Шигаце орчиыг хяналтдаа байлгаж, ууган хүү Даян ханаар [[Лхас]] орчмыг захируулжээ. Ийнхүү тэрээр Төвөдийн хаан болсон ба шарын шашныг мандуулагч сахиус хэмээн алдаршжээ. Тэрбээр найман хүүтэй байсан ба тэд бүгд Хөхнуурт үлдэж хаант улсаа хамгаалах хүнд үүрэг хүлээсэн учраас түүхэнд найман тайш хэмээх нэрээр үлджээ. 1716 онд [[Зүүнгар]]ын цэрэг [[Төвөд]]ийг довтолсноор [[Лхазан хан]] алагдаж Хошуудын хант улс мөхсөн түүхтэй. ===Хошуудын хант улсын дараах үе === Ижил мөрний зүг нүүдэллэсэн Хошуудын зарим нь 1771 онд Торгуудын хамт [[Шинжаан]]гийн нутагт буцаж ирсэн нь өнөөгийн Хятадын Шинжаангийн хошууд нар юм. Энэхүү Хошуудын 1 хошуу Булган голын хавьд байсан агаад тэд өнөөгийн Монгол улсын [[Ховд]] аймгийн Булган сумын нэг багийг бүрдүүлдэг. Манж нар XVIII зууны эхээр [[Хөхнуур муж|Хөх нуур]]ын Хошуудыг эрхэндээ оруулаад, 21 хошуу болгон зохион байгуулсан нь өнөөгийн Хятадын Хөх нуурын Хошууд юм. Түүнээс гадна Манжийн эрхшээлийн үед [[Алшаа аймаг|Алашан]]ы 1 хошуу, Шинжаангийн Бат сэтгэлт чуулганы 3 хошуу, Чин сэтгэлт чуулганы 1 хошуу нь Хошууд байв. Үүнээс гадна Цахарт Хошууд нар сууж байжээ. Цахарын Хошууд, Хөх нуурын Хошуудын 21 хошууны засаг ноёд нь [[Гүш хаан]]ы 10 хөвгүүний угсааныхан юм. Харин Шинжаангийн Хошуудын 4 хошууны засаг ноёд нь Гүүш ханы ах Хүндлэн убашийн угсааныхан ажээ. Алашаны Хошуудын засаг ноёд нь Гүш хааны ах Байбагас баатрын өргөмөл хүү Баян авхай Аюуш (бас Далай убаши гэдэг)-ийн ахмад хөвгүүн Баатар эрх жонон Хоролийн угсааныхан юм. == Нутгийн хуваарь == Дээд монголчуудад [[Хошууд]] овог аймгийн 21 хошуу, [[Торгууд]] овог аймгийн 4 хошуу, [[Цорос]] овог аймгийн 2 хошуу, [[Хойд]] овог аймгийн 1 хошуу, [[Халх]] овог аймгийн 1 хошуу, [[Цагаан номун ханы хошуу]] багтдаг. {| class="wikitable" |- ! rowspan="2"| № ! rowspan="2"| Хошууны нэр ! rowspan="2"| Товч нэр ! rowspan="2"| Байгуулагдсан ! rowspan="2"| Анхны засаг ноён ! colspan="2"| Өрхийн тоо ! rowspan="2"| Тайлбар |- ! Байгуулагдсан он ! 1938 оноос өмнө |- |1 |[[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] | Хөхнуур вангийн хошуу |1725 |Засаг, төрийн жүн ван Пунцагванжил | 1200 | 500 | |- |2 |[[Хошуудын баруун хойд хошуу]] | Хөхөд бэйлын хошуу |1725 |Засаг, төрийн бэйл Дашцэрэн |1350 |600 | |- |3 |[[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] | Хүрлэг бэйсын хошуу |1725 |Засаг, хошууны бэйс Сономдаш |450 |1300-3000 | |- |4 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] | Ах гүний хошуу |1725 |Засаг, улсын түшээ гүн Галдандаш |200 |150 | |- |5 |[[Хошуудын умард өмнө хошуу]] | Бух гүний хошуу |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Цэрэн |300 |500 | |- |6 |[[Хошуудын өмнөд баруун гаран хойд хошуу]] | Том гүний хошуу |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Норовпунцаг |200 |50 | |- |7 |[[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] | Зүлэг засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Жигжиджав |150 |60 | |- |8 |[[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]] | Тайж нар засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цэрэннамжил |1200 |1050 | |- |9 |[[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] | Давсан нуур засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Ишдоржжав |180 |60 | |- |10 |[[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] | Хүрлэг засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Дамринсэвдэн |350 |300 | |- |11 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] | Морь вангийн хошуу |1725 |Засаг, төрийн жүн ван Эрдэнэ-Эрхтогтонай |600 |130 | |- |12 |[[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] | Морь засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Равдан |1200 |500 | |- |13 |[[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] | Баян нуур засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Жаб |өгөгдөл байхгүй |өгөгдөл байхгүй | |- |14 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] | Цегур засгийн хошуу |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Лувсанцагаан |300 |100 | |- |15 |[[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] | Зүүн засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Харгас |500 |150 | |- |16 |[[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] | Баруун засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сэвдэн-бошигт |500 |300 | |- |17 |[[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] | Зүүн бэйсын хошуу |1725 |Засаг, хошууны бэйс Дамба |900 |40 | |- |18 |[[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] | Хөнань чин вангийн хошуу |1725 |Засаг, хошой чин ван Цагаанданзан |1650 |2000-3000 | |- |19 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] | Ража засгийн хошуу |1731 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цагаанравдан |2000 |160 | |- |20 |[[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] | Дацан засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Равданжамц |200 (эсвэл 750) |400 | |- |21 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] | |1746 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цэрэндорж |өгөгдөл байхгүй |өгөгдөл байхгүй | 1806 онд хүчингүй болсон |- |22 |[[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] | Жонан засгийн хошуу |1724 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Данзан |500 |130 | |- |23 |[[Торгуудын баруун хошуу]] | Толиных засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сэтэрбум |300 |60 | |- |24 |[[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] | Дамба засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сономравдандорж |600 |150 | |- |25 |[[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] | Толиных засгийн хошуу |1731 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Даржаа |1000 |300 | |- |26 |[[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] | Эрх бэйлын хошуу |1725 |Засаг, төрийн жүн ван Сэвдэнжал |600 |150 | |- |27 |[[Цоросын умард дундад хошуу]] | Харгт бэйсын хошуу, Шуйся бэйсын хошуу |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Равдан |375 |200 | |- |28 |[[Хойдын өмнө хошуу]] | Донтох гүний хошуу |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Гүнгэ |150 |150 | |- |29 |[[Халхын өмнөд баруун хошуу]] | Халх засгийн хошуу |1765 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Дашдондов |1000 (эсвэл 300) |2 | |- |30 |[[Цагаан номун ханы хошуу]] | |1705 | 3-р [[Цагаан номун хан хутагт]] Агваанлувсандамбийжанцан |өгөгдөл байхгүй |өгөгдөл байхгүй | Цагаан номун хан хутагтын шавь |- |} ==Нэмж унших == *[[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь]] *[[Төвөдийн түүх]] == Цахим холбоос == *[https://web.archive.org/web/20130322081724/http://mdokhams.gmxhome.de/Amdo.pdf Amdo] [[Ангилал:Ойрад]] esws3kg4uk87iym9ys3c28nya8ryg4a 854697 854695 2026-04-25T10:27:08Z 唐吉訶德的侍從 5036 854697 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Mongolia XVII.png|thumb|Монгол улсууд 17-р зуунд: [[Монгол Улс 1368-1691|Монгол Улс]], [[Зүүнгар]], [[Хошуудын хант улс]], [[Хотгойд]]ын хант улс, [[Халимаг]]ийн хант улс, [[Моголистан]]]] Дээд монголчууд нь баруун хойд [[Хятад]]ын Цинхай буюу монголоор [[Хөхнуур муж]]ид [[Төвөд үндэстэн|төвөд]], [[Хятад үндэстэн|хятад]] болон [[казахууд|казах]], [[Хотон (үндэстэн)|хуй]], [[салар]] үндэстэн лалын шашинтнуудын дунд аж төрдөг монголчууд юм. Тэдний ихэнх нь [[хошууд]] хүмүүс бол үлдсэн цөөнх нь [[халх]], [[цорос]], [[торгууд]]ууд юм. Цинхай мужид [[Баянхар уул]], [[Голмуд]] хот (олон тооны гол мөрөн гэсэн утгатай), [[Цайдам]] гэх мэт монгол нэртэй газар усны нэр олон бий. ==Түүх== ===Хошуудын хант улс === {{Гол|Хошуудын хант улс}} {{Загвар:Монголчуудын түүх}} Хошуудын хант улс нь анх (1642-1716) 1642 онд хошуудын [[Гүш хаан]]ы Төвөдийн өндөрлөгт байгуулсан улс юм. Хошуудын улс байгуулагдсан нь шарын шашин Төвөд орныг эрхшээх эхлэл болсон. Хошуудын хант улсаас өмнө Хүннү [[Цинхай]] мужийн зүүн хэсгийг, дараа нь [[Сяньби]]йн угсааны [[Тугухунь]] улс Хөх нуурыг хэдэн зуун жил захирч байсан бөгөөд Тугухуний хил уртаашаа 1500 км, хойноос урагш 1000 км үргэлжилж байжээ. Тугухунь улсын сяньбичууд яваандаа монгор гэж нэрлэгдэх болсон бөгөөд Их Монгол Улс унасны дараа ноёд нь хятадын [[Мин улс]]ад дагаар оржээ. [[:en:Hexi Corridor|Хэсигийн]] уйгурууд 11-р зууны дунд үед Тангудын хаант улсын захиргаанд орж яваандаа Хөх нуур, Ганьсу орчмын бусад үндэстэнтэй холилдон [[шар югур]] үндэстнийг бүрэлдүүлсэн байна. 1509 онд Өмнөд Монголын нэгэн ноён өөрийн цэргийг авч Хөх нуур луу довтлон орж суурьшсан нь Их Монгол Улсаас хойш монголчууд Хөх нуур орчмыг захирах болсон анхны тохиолдол болжээ. 1566 оны Сэцэн гүний, 1573 онд Түмэдийн Алтан ханы цэргүүд нэмэгдэн ирж монголчуудын нөлөө Хөх нуур орчим улам бэхэжсэн байна. 1633 онд Хошуудын Гүш хааны цэрэг тэнд очсоноор Хошуудын улсын үндсийг тавьжээ. 1636 онд Гүүш хан [[:en:Kham|Камыг]], 1642 онд Төвөдийн төв хэсгийг эзэлснээр Хошуудын нөлөө Төвөдөд бүрэн тогтсон байна. 1637 онд [[Халх]]ын [[Цогт хунтайж]] [[Хөхнуур]]т хяналтаа тогтоогоод Төвөд рүү довтлох үед шарын шашны толгойлогч [[IV Банчинбогд]] болон [[5-р Далай лам|V Далай лам]] [[Хошууд]]ын удирдагч Төрбайхыг Төвөдөд морилохыг урьсан. Улмаар тус ондоо [[Ойрад]]ын цэрэг ирж Цогт хунтайжийн цэргийг бут цохин устгаснаар Төвөдөд хяналтаа тогтоох эхлэлийг тавьсан. 1641 онд Төрбайх Төвөдийн Замба хааныг довтолж ,1642 онд Замба хаан ялагдаж алагдсан. Үүний дараагаар Төрбайх бүх Төвөдийг эзэлж өөрөө Шигаце орчиыг хяналтдаа байлгаж, ууган хүү Даян ханаар [[Лхас]] орчмыг захируулжээ. Ийнхүү тэрээр Төвөдийн хаан болсон ба шарын шашныг мандуулагч сахиус хэмээн алдаршжээ. Тэрбээр найман хүүтэй байсан ба тэд бүгд Хөхнуурт үлдэж хаант улсаа хамгаалах хүнд үүрэг хүлээсэн учраас түүхэнд найман тайш хэмээх нэрээр үлджээ. 1716 онд [[Зүүнгар]]ын цэрэг [[Төвөд]]ийг довтолсноор [[Лхазан хан]] алагдаж Хошуудын хант улс мөхсөн түүхтэй. ===Хошуудын хант улсын дараах үе === Ижил мөрний зүг нүүдэллэсэн Хошуудын зарим нь 1771 онд Торгуудын хамт [[Шинжаан]]гийн нутагт буцаж ирсэн нь өнөөгийн Хятадын Шинжаангийн хошууд нар юм. Энэхүү Хошуудын 1 хошуу Булган голын хавьд байсан агаад тэд өнөөгийн Монгол улсын [[Ховд]] аймгийн Булган сумын нэг багийг бүрдүүлдэг. Манж нар XVIII зууны эхээр [[Хөхнуур муж|Хөх нуур]]ын Хошуудыг эрхэндээ оруулаад, 21 хошуу болгон зохион байгуулсан нь өнөөгийн Хятадын Хөх нуурын Хошууд юм. Түүнээс гадна Манжийн эрхшээлийн үед [[Алшаа аймаг|Алашан]]ы 1 хошуу, Шинжаангийн Бат сэтгэлт чуулганы 3 хошуу, Чин сэтгэлт чуулганы 1 хошуу нь Хошууд байв. Үүнээс гадна Цахарт Хошууд нар сууж байжээ. Цахарын Хошууд, Хөх нуурын Хошуудын 21 хошууны засаг ноёд нь [[Гүш хаан]]ы 10 хөвгүүний угсааныхан юм. Харин Шинжаангийн Хошуудын 4 хошууны засаг ноёд нь Гүүш ханы ах Хүндлэн убашийн угсааныхан ажээ. Алашаны Хошуудын засаг ноёд нь Гүш хааны ах Байбагас баатрын өргөмөл хүү Баян авхай Аюуш (бас Далай убаши гэдэг)-ийн ахмад хөвгүүн Баатар эрх жонон Хоролийн угсааныхан юм. == Нутгийн хуваарь == Дээд монголчуудад [[Хошууд]] овог аймгийн 21 хошуу, [[Торгууд]] овог аймгийн 4 хошуу, [[Цорос]] овог аймгийн 2 хошуу, [[Хойд]] овог аймгийн 1 хошуу, [[Халх]] овог аймгийн 1 хошуу, [[Цагаан номун ханы хошуу]] багтдаг. Чин гүрний үед Дээд монголчуудын тоо цөөрсөөр байв. 1724 онд [[Дашбаатарын Лувсанданзан|Лувсанданзан]]ы бослогыг дарсны дараа Чин гүрэн Дээд монголчуудад харгис ноёрхол эхлүүлжээ. Эхэндээ Чингийн ордон Дээд монголчуудад өөрийн гэсэн чөлгөн даргатай байхыг зөвшөөрөөгүй бөгөөд "Шининд Захиран Шийтгэх Сайд" (西寧辦事大臣) холбоотны хурлыг даргалах үүрэгтэй байв. 1823 онд Чин улсын шүүхээс Шар мөрний хойд талын 24 хошуунд [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган|зүүн гарын чуулган]], [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган|баруун гарын чуулган]]ыг байгуулжээ. Хоёр чуулган тус бүрийг нэг дарга, нэг дэд дарга тэргүүлдэг байсан. [[Шар мөрөн (Хатан гол)|Шар мөрний]] өмнөд хэсэгт орших дөрвөн хошуунд Чуулган дарга байхыг зөвшөөрөөгүй хэвээр байгаа бөгөөд "Шининд Захиран Шийтгэх Сайд" холбоотны хурлыг даргалах үүрэгтэй хэвээр байна. Түүнчлэн, үндэстний зөрчилдөөний улмаас зарим монгол овог аймгууд [[Ганьсу]], [[Өвөр Монгол]] руу нүүж ирсэн. 1929 онд [[Хөхнуур муж]] байгуулагдахад Дээд монголчууд ам ердөө 30,000 гаруй байсан. 20-р зууны эхээр тус бүс нутгийг захирч байсан мусульман дэглэмийн хавчлагын улмаас Дээд монголчууд ам улам бүр цөөрсөн. Хөхнуур мужийн захирагч Ма Буфан (馬步芳) мусульман шашинтан байсан бөгөөд тэрээр Дээд монголчуудаас янз бүрийн өндөр татвар ногдуулдаг байсан бөгөөд засаг ноёдын мөлжлөгтэй хавсарч малчдын амьдрал туйлын хүнд байв. БНХАУ байгуулагдсаны дараа Дээд монголчууд ам 20,000-аас цөөн байв. Өмнө нь хүн ам ихтэй байсан [[Хошуудын зүүн дээд хошуу|Хошуудын зүүн дээд]] болон [[Халхын өмнөд баруун хошуу]]нууд одоо байхгүй болсон бөгөөд [[Цагаан номун ханы хошуу]]ны хүн ам бараг бүхэлдээ [[Төвөдүүд|Төвд үндэстнүүд]] юм.<ref name="qinghai">{{cite book|title = 青海省藏族蒙古族社会历史调查|author=青海省编辑组|publisher=青海人民出版社|year=1985|page=139-145 |language=zh}}</ref> {| class="wikitable" |- ! rowspan="2"| № ! rowspan="2"| Хошууны нэр ! rowspan="2"| Товч нэр ! rowspan="2"| Байгуулагдсан ! rowspan="2"| Анхны засаг ноён ! colspan="2"| Өрхийн тоо<ref name="qinghai"/> ! rowspan="2"| Тайлбар |- ! Байгуулагдсан он ! 1938 оноос өмнө |- |1 |[[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] | Хөхнуур вангийн хошуу |1725 |Засаг, төрийн жүн ван Пунцагванжил | 1200 | 500 | |- |2 |[[Хошуудын баруун хойд хошуу]] | Хөхөд бэйлын хошуу |1725 |Засаг, төрийн бэйл Дашцэрэн |1350 |600 | |- |3 |[[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] | Хүрлэг бэйсын хошуу |1725 |Засаг, хошууны бэйс Сономдаш |450 |1300-3000 | |- |4 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] | Ах гүний хошуу |1725 |Засаг, улсын түшээ гүн Галдандаш |200 |150 | |- |5 |[[Хошуудын умард өмнө хошуу]] | Бух гүний хошуу |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Цэрэн |300 |500 | |- |6 |[[Хошуудын өмнөд баруун гаран хойд хошуу]] | Том гүний хошуу |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Норовпунцаг |200 |50 | |- |7 |[[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] | Зүлэг засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Жигжиджав |150 |60 | |- |8 |[[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]] | Тайж нар засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цэрэннамжил |1200 |1050 | |- |9 |[[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] | Давсан нуур засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Ишдоржжав |180 |60 | |- |10 |[[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] | Хүрлэг засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Дамринсэвдэн |350 |300 | |- |11 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] | Морь вангийн хошуу |1725 |Засаг, төрийн жүн ван Эрдэнэ-Эрхтогтонай |600 |130 | |- |12 |[[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] | Морь засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Равдан |1200 |500 | |- |13 |[[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] | Баян нуур засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Жаб |өгөгдөл байхгүй |өгөгдөл байхгүй | |- |14 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] | Цегур засгийн хошуу |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Лувсанцагаан |300 |100 | |- |15 |[[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] | Зүүн засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Харгас |500 |150 | |- |16 |[[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] | Баруун засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сэвдэн-бошигт |500 |300 | |- |17 |[[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] | Зүүн бэйсын хошуу |1725 |Засаг, хошууны бэйс Дамба |900 |40 | |- |18 |[[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] | Хөнань чин вангийн хошуу |1725 |Засаг, хошой чин ван Цагаанданзан |1650 |2000-3000 | |- |19 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] | Ража засгийн хошуу |1731 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цагаанравдан |2000 |160 | |- |20 |[[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] | Дацан засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Равданжамц |200 (эсвэл 750) |400 | |- |21 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] | |1746 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цэрэндорж |өгөгдөл байхгүй |өгөгдөл байхгүй | 1806 онд хүчингүй болсон |- |22 |[[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] | Жонан засгийн хошуу |1724 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Данзан |500 |130 | |- |23 |[[Торгуудын баруун хошуу]] | Толиных засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сэтэрбум |300 |60 | |- |24 |[[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] | Дамба засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сономравдандорж |600 |150 | |- |25 |[[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] | Толиных засгийн хошуу |1731 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Даржаа |1000 |300 | |- |26 |[[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] | Эрх бэйлын хошуу |1725 |Засаг, төрийн жүн ван Сэвдэнжал |600 |150 | |- |27 |[[Цоросын умард дундад хошуу]] | Харгт бэйсын хошуу, Шуйся бэйсын хошуу |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Равдан |375 |200 | |- |28 |[[Хойдын өмнө хошуу]] | Донтох гүний хошуу |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Гүнгэ |150 |150 | |- |29 |[[Халхын өмнөд баруун хошуу]] | Халх засгийн хошуу |1765 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Дашдондов |1000 (эсвэл 300) |2 | |- |30 |[[Цагаан номун ханы хошуу]] | |1705 | 3-р [[Цагаан номун хан хутагт]] Агваанлувсандамбийжанцан |өгөгдөл байхгүй |өгөгдөл байхгүй | Цагаан номун хан хутагтын шавь |- |} == Нэмж унших == *[[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь]] *[[Төвөдийн түүх]] == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == *[https://web.archive.org/web/20130322081724/http://mdokhams.gmxhome.de/Amdo.pdf Amdo] [[Ангилал:Ойрад]] 1rz9axvdhp7d1jxqewj1hu8wcbi5f1l 854699 854697 2026-04-25T11:10:03Z 唐吉訶德的侍從 5036 854699 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Mongolia XVII.png|thumb|Монгол улсууд 17-р зуунд: [[Монгол Улс 1368-1691|Монгол Улс]], [[Зүүнгар]], [[Хошуудын хант улс]], [[Хотгойд]]ын хант улс, [[Халимаг]]ийн хант улс, [[Моголистан]]]] Дээд монголчууд нь баруун хойд [[Хятад]]ын Цинхай буюу монголоор [[Хөхнуур муж]]ид [[Төвөд үндэстэн|төвөд]], [[Хятад үндэстэн|хятад]] болон [[казахууд|казах]], [[Хотон (үндэстэн)|хуй]], [[салар]] үндэстэн лалын шашинтнуудын дунд аж төрдөг монголчууд юм. Тэдний ихэнх нь [[хошууд]] хүмүүс бол үлдсэн цөөнх нь [[халх]], [[цорос]], [[торгууд]]ууд юм. Цинхай мужид [[Баянхар уул]], [[Голмуд]] хот (олон тооны гол мөрөн гэсэн утгатай), [[Цайдам]] гэх мэт монгол нэртэй газар усны нэр олон бий. ==Түүх== ===Хошуудын хант улс === {{Гол|Хошуудын хант улс}} {{Загвар:Монголчуудын түүх}} Хошуудын хант улс нь анх (1642-1716) 1642 онд хошуудын [[Гүш хаан]]ы Төвөдийн өндөрлөгт байгуулсан улс юм. Хошуудын улс байгуулагдсан нь шарын шашин Төвөд орныг эрхшээх эхлэл болсон. Хошуудын хант улсаас өмнө Хүннү [[Цинхай]] мужийн зүүн хэсгийг, дараа нь [[Сяньби]]йн угсааны [[Тугухунь]] улс Хөх нуурыг хэдэн зуун жил захирч байсан бөгөөд Тугухуний хил уртаашаа 1500 км, хойноос урагш 1000 км үргэлжилж байжээ. Тугухунь улсын сяньбичууд яваандаа монгор гэж нэрлэгдэх болсон бөгөөд Их Монгол Улс унасны дараа ноёд нь хятадын [[Мин улс]]ад дагаар оржээ. [[:en:Hexi Corridor|Хэсигийн]] уйгурууд 11-р зууны дунд үед Тангудын хаант улсын захиргаанд орж яваандаа Хөх нуур, Ганьсу орчмын бусад үндэстэнтэй холилдон [[шар югур]] үндэстнийг бүрэлдүүлсэн байна. 1509 онд Өмнөд Монголын нэгэн ноён өөрийн цэргийг авч Хөх нуур луу довтлон орж суурьшсан нь Их Монгол Улсаас хойш монголчууд Хөх нуур орчмыг захирах болсон анхны тохиолдол болжээ. 1566 оны Сэцэн гүний, 1573 онд Түмэдийн Алтан ханы цэргүүд нэмэгдэн ирж монголчуудын нөлөө Хөх нуур орчим улам бэхэжсэн байна. 1633 онд Хошуудын Гүш хааны цэрэг тэнд очсоноор Хошуудын улсын үндсийг тавьжээ. 1636 онд Гүүш хан [[:en:Kham|Камыг]], 1642 онд Төвөдийн төв хэсгийг эзэлснээр Хошуудын нөлөө Төвөдөд бүрэн тогтсон байна. 1637 онд [[Халх]]ын [[Цогт хунтайж]] [[Хөхнуур]]т хяналтаа тогтоогоод Төвөд рүү довтлох үед шарын шашны толгойлогч [[IV Банчинбогд]] болон [[5-р Далай лам|V Далай лам]] [[Хошууд]]ын удирдагч Төрбайхыг Төвөдөд морилохыг урьсан. Улмаар тус ондоо [[Ойрад]]ын цэрэг ирж Цогт хунтайжийн цэргийг бут цохин устгаснаар Төвөдөд хяналтаа тогтоох эхлэлийг тавьсан. 1641 онд Төрбайх Төвөдийн Замба хааныг довтолж ,1642 онд Замба хаан ялагдаж алагдсан. Үүний дараагаар Төрбайх бүх Төвөдийг эзэлж өөрөө Шигаце орчиыг хяналтдаа байлгаж, ууган хүү Даян ханаар [[Лхас]] орчмыг захируулжээ. Ийнхүү тэрээр Төвөдийн хаан болсон ба шарын шашныг мандуулагч сахиус хэмээн алдаршжээ. Тэрбээр найман хүүтэй байсан ба тэд бүгд Хөхнуурт үлдэж хаант улсаа хамгаалах хүнд үүрэг хүлээсэн учраас түүхэнд найман тайш хэмээх нэрээр үлджээ. 1716 онд [[Зүүнгар]]ын цэрэг [[Төвөд]]ийг довтолсноор [[Лхазан хан]] алагдаж Хошуудын хант улс мөхсөн түүхтэй. ===Хошуудын хант улсын дараах үе === Ижил мөрний зүг нүүдэллэсэн Хошуудын зарим нь 1771 онд Торгуудын хамт [[Шинжаан]]гийн нутагт буцаж ирсэн нь өнөөгийн Хятадын Шинжаангийн хошууд нар юм. Энэхүү Хошуудын 1 хошуу Булган голын хавьд байсан агаад тэд өнөөгийн Монгол улсын [[Ховд]] аймгийн Булган сумын нэг багийг бүрдүүлдэг. Манж нар XVIII зууны эхээр [[Хөхнуур муж|Хөх нуур]]ын Хошуудыг эрхэндээ оруулаад, 21 хошуу болгон зохион байгуулсан нь өнөөгийн Хятадын Хөх нуурын Хошууд юм. Түүнээс гадна Манжийн эрхшээлийн үед [[Алшаа аймаг|Алашан]]ы 1 хошуу, Шинжаангийн Бат сэтгэлт чуулганы 3 хошуу, Чин сэтгэлт чуулганы 1 хошуу нь Хошууд байв. Үүнээс гадна Цахарт Хошууд нар сууж байжээ. Цахарын Хошууд, Хөх нуурын Хошуудын 21 хошууны засаг ноёд нь [[Гүш хаан]]ы 10 хөвгүүний угсааныхан юм. Харин Шинжаангийн Хошуудын 4 хошууны засаг ноёд нь Гүүш ханы ах Хүндлэн убашийн угсааныхан ажээ. Алашаны Хошуудын засаг ноёд нь Гүш хааны ах Байбагас баатрын өргөмөл хүү Баян авхай Аюуш (бас Далай убаши гэдэг)-ийн ахмад хөвгүүн Баатар эрх жонон Хоролийн угсааныхан юм. == Нутгийн хуваарь == Дээд монголчуудад [[Хошууд]] овог аймгийн 21 хошуу, [[Торгууд]] овог аймгийн 4 хошуу, [[Цорос]] овог аймгийн 2 хошуу, [[Хойд]] овог аймгийн 1 хошуу, [[Халх]] овог аймгийн 1 хошуу, [[Цагаан номун ханы хошуу]] багтдаг. Чин гүрний үед Дээд монголчуудын тоо цөөрсөөр байв. 1724 онд [[Дашбаатарын Лувсанданзан|Лувсанданзан]]ы бослогыг дарсны дараа Чин гүрэн Дээд монголчуудад харгис ноёрхол эхлүүлжээ. Энэхүү бослогын дараа Дээд монголчуудын хүн ам зугтаж эсвэл алагдаж, 17-р зууны дунд үед 200,000 гаруй байсан бол 100,000 гаруй болж буурсан.<ref name="qinghai"/> Чин гүрний ордон Төвд болон Монгол угсаатны бүлгүүдийн хил хязгаарыг тогтоож, хоёр угсаатны малчдыг хилээр нэвтрэхийг хориглосон. Гэсэн хэдий ч үндэстэн хоорондын мөргөлдөөний үеэр Чин гүрэн Төвдчүүдийг нууцаар дэмжиж байв. Төвдийн овог аймгууд өсөн нэмэгдэхийн хэрээр тэд Монголын бэлчээрт халдаж эхлэв. 19-р зууны дунд үед монголчууд төвдчүүдийн эсрэг тэмцэлдээ ялагдаж, найман Төвдийн овог аймаг Хөхнуурын эрэг дагуух бэлчээрийг амжилттай эзэмшиж, Чин гүрний ордноос хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Эдгээр найман овог аймгийг "Хуанхай 8 овог" (环海八族) гэж нэрлэдэг байв.<ref>{{cite web |author1=孙凯佳 |author2=黄伟 |title=清代青海蒙古族社会变迁研究 |url=http://www.nopss.gov.cn/n1/2024/0425/c373410-40223673.html |website=全国哲学社会科学工作办公室 |language=zh}}</ref> Эхэндээ Чингийн ордон Дээд монголчуудад өөрийн гэсэн чөлгөн даргатай байхыг зөвшөөрөөгүй бөгөөд "Шининд Захиран Шийтгэх Сайд" (西寧辦事大臣) холбоотны хурлыг даргалах үүрэгтэй байв. 1823 онд Чин улсын шүүхээс Шар мөрний хойд талын 24 хошуунд [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган|зүүн гарын чуулган]], [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган|баруун гарын чуулган]]ыг байгуулжээ. Хоёр чуулган тус бүрийг нэг дарга, нэг дэд дарга тэргүүлдэг байсан. [[Шар мөрөн (Хатан гол)|Шар мөрний]] өмнөд хэсэгт орших дөрвөн хошуунд Чуулган дарга байхыг зөвшөөрөөгүй хэвээр байгаа бөгөөд "Шининд Захиран Шийтгэх Сайд" холбоотны хурлыг даргалах үүрэгтэй хэвээр байна. Түүнчлэн, үндэстний зөрчилдөөний улмаас зарим монгол овог аймгууд [[Ганьсу]], [[Өвөр Монгол]] руу нүүж ирсэн. 1929 онд [[Хөхнуур муж]] байгуулагдахад Дээд монголчууд ам ердөө 30,000 гаруй байсан. 20-р зууны эхээр тус бүс нутгийг захирч байсан мусульман дэглэмийн хавчлагын улмаас Дээд монголчууд ам улам бүр цөөрсөн. Хөхнуур мужийн захирагч Ма Буфан (馬步芳) мусульман шашинтан байсан бөгөөд тэрээр Дээд монголчуудаас янз бүрийн өндөр татвар ногдуулдаг байсан бөгөөд засаг ноёдын мөлжлөгтэй хавсарч малчдын амьдрал туйлын хүнд байв. БНХАУ байгуулагдсаны дараа Дээд монголчууд ам 20,000-аас цөөн байв. Өмнө нь хүн ам ихтэй байсан [[Хошуудын зүүн дээд хошуу|Хошуудын зүүн дээд]] болон [[Халхын өмнөд баруун хошуу]]нууд одоо байхгүй болсон бөгөөд [[Цагаан номун ханы хошуу]]ны хүн ам бараг бүхэлдээ [[Төвөдүүд|Төвд үндэстнүүд]] юм.<ref name="qinghai">{{cite book|title = 青海省藏族蒙古族社会历史调查|author=青海省编辑组|publisher=青海人民出版社|year=1985|page=139-145 |language=zh}}</ref> {| class="wikitable" |- ! rowspan="2"| № ! rowspan="2"| Хошууны нэр ! rowspan="2"| Товч нэр ! rowspan="2"| Байгуулагдсан ! rowspan="2"| Анхны засаг ноён ! colspan="2"| Өрхийн тоо<ref name="qinghai"/> ! rowspan="2"| Тайлбар |- ! Байгуулагдсан он ! 1938 оноос өмнө |- |1 |[[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] | Хөхнуур вангийн хошуу |1725 |Засаг, төрийн жүн ван Пунцагванжил | 1200 | 500 | |- |2 |[[Хошуудын баруун хойд хошуу]] | Хөхөд бэйлын хошуу |1725 |Засаг, төрийн бэйл Дашцэрэн |1350 |600 | |- |3 |[[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] | Хүрлэг бэйсын хошуу |1725 |Засаг, хошууны бэйс Сономдаш |450 |1300-3000 | |- |4 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] | Ах гүний хошуу |1725 |Засаг, улсын түшээ гүн Галдандаш |200 |150 | |- |5 |[[Хошуудын умард өмнө хошуу]] | Бух гүний хошуу |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Цэрэн |300 |500 | |- |6 |[[Хошуудын өмнөд баруун гаран хойд хошуу]] | Том гүний хошуу |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Норовпунцаг |200 |50 | |- |7 |[[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] | Зүлэг засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Жигжиджав |150 |60 | |- |8 |[[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]] | Тайж нар засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цэрэннамжил |1200 |1050 | |- |9 |[[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] | Давсан нуур засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Ишдоржжав |180 |60 | |- |10 |[[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] | Хүрлэг засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Дамринсэвдэн |350 |300 | |- |11 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] | Морь вангийн хошуу |1725 |Засаг, төрийн жүн ван Эрдэнэ-Эрхтогтонай |600 |130 | |- |12 |[[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] | Морь засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Равдан |1200 |500 | |- |13 |[[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] | Баян нуур засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Жаб |өгөгдөл байхгүй |өгөгдөл байхгүй | |- |14 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] | Цегур засгийн хошуу |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Лувсанцагаан |300 |100 | |- |15 |[[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] | Зүүн засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Харгас |500 |150 | |- |16 |[[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] | Баруун засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сэвдэн-бошигт |500 |300 | |- |17 |[[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] | Зүүн бэйсын хошуу |1725 |Засаг, хошууны бэйс Дамба |900 |40 | |- |18 |[[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] | Хөнань чин вангийн хошуу |1725 |Засаг, хошой чин ван Цагаанданзан |1650 |2000-3000 | |- |19 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] | Ража засгийн хошуу |1731 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цагаанравдан |2000 |160 | |- |20 |[[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] | Дацан засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Равданжамц |200 (эсвэл 750) |400 | |- |21 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] | |1746 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цэрэндорж |өгөгдөл байхгүй |өгөгдөл байхгүй | 1806 онд хүчингүй болсон |- |22 |[[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] | Жонан засгийн хошуу |1724 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Данзан |500 |130 | |- |23 |[[Торгуудын баруун хошуу]] | Толиных засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сэтэрбум |300 |60 | |- |24 |[[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] | Дамба засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сономравдандорж |600 |150 | |- |25 |[[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] | Толиных засгийн хошуу |1731 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Даржаа |1000 |300 | |- |26 |[[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] | Эрх бэйлын хошуу |1725 |Засаг, төрийн жүн ван Сэвдэнжал |600 |150 | |- |27 |[[Цоросын умард дундад хошуу]] | Харгт бэйсын хошуу, Шуйся бэйсын хошуу |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Равдан |375 |200 | |- |28 |[[Хойдын өмнө хошуу]] | Донтох гүний хошуу |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Гүнгэ |150 |150 | |- |29 |[[Халхын өмнөд баруун хошуу]] | Халх засгийн хошуу |1765 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Дашдондов |1000 (эсвэл 300) |2 | |- |30 |[[Цагаан номун ханы хошуу]] | |1705 | 3-р [[Цагаан номун хан хутагт]] Агваанлувсандамбийжанцан |өгөгдөл байхгүй |өгөгдөл байхгүй | Цагаан номун хан хутагтын шавь |- |} == Нэмж унших == *[[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь]] *[[Төвөдийн түүх]] == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == *[https://web.archive.org/web/20130322081724/http://mdokhams.gmxhome.de/Amdo.pdf Amdo] [[Ангилал:Ойрад]] g4mlyjk0ufccbasfff1qhwiu5vddlh9 0 53522 854701 843690 2026-04-25T11:32:55Z Megzer 20491 854701 wikitext text/x-wiki [[Файл:耶律楚材.JPG|thumb|Елюй Чуцай]] '''Елюй Чуцай''' ([[Хятад хэл|хятадаар]]: 耶律楚材, [[пиньинь]]: ''Yélǜ Chǔcái'') (1189-1244), өргөсөн нэр<ref>'''Өргөсөн нэр'''ийг (表字, Бяози) хятадууд эрэгтэй хүүхэд насанд хүрэх үед өөрөө эсвэл эрдэмтэй хүнийг сонгож авдаг нэр юм. </ref> '''Жиньцинь''' (晉卿, Jinqing) бол [[Их Монгол Улс|'''Их Монгол Улсын''']] төрийн зүтгэлтэн хүн бөгөөд олонд үнэнч, шударга, эрдэм мэдлэгээрээ алдаршиж дэлхий нийтэд хүлээн зөвшөөрөгдсөн байна. Түүнийг монгол түүхэн сурвалжуудад Чуу мэргэн гэж нэрлэсэн байдаг. Түүний уг гарал нь кидан хүн бөгөөд [[Чингис хаан|Чингис хааныг]] [[Алтан улс]]ын эсрэг аян дайнаа хийж байхад түүнд олзлогдсон ба улмаар өөрийн зан төлөв, эрдэм мэдлэг, ухаанаараа их хааны таалад нийцэн үнэнчээр зүтгэсэн нэгэн билээ. == Намтар == Түүний эцэг нь [[Ляо Улс]]ын хааны ургийн [[Елюй Лү]] хэмээгч болой. 1125 онд [[Зүрчид|Зүрчидийн]] [[Алтан улс]]ын их цэрэг, [[Яньжин хот|Яньжин хотыг]] эзлэн Киданы Ляо Улсыг мөхөөсний дараа олон мянган [[Киданчууд|кидан үндэстэн]] олзлогдож, [[Алтан улс|Алтан улсын]] төрд хүчин зүтгэж байсны дотор түүний өвөг дээдэс нь багтаж байсан. Чуцай нь бага наснаас Буддын сургаал, Даогийн номлолд суралцаж, нас биед хүрэхдээ нэр төртэй нэгэн болсон байжээ. 1211 оноос Монголын их цэрэг Алтан улстай дайтах болсон үед Монголын цэрэгт олзлогдоод алдар хүндтэй учир Чингис хааны таалалд багтаж, шадар түшмэдийн эгнээнд элсэж орсон үеэс түүхэнд тодорч ирсэн. Чингис хаан Алтан улсын Дундад нийслэл өнөөгийн [[Бээжин|Бээжин хот]]ыг байлдан эзлэх үед Елюй Чуцайг олзлон авч, түүний ер бусын мэдлэг оюуныг хүндэтгэж дэргэдээ үйлчлүүлжээ. Түүнээс хойш Елюй Чуцай Монголын төрд шударгаар үйлчлэн 1219-1225 оны хооронд Чингис хааныг дагаж баруунш дайлах аян дайнд оролцож, цэрэг дайны арга бодлого болон иргэдийг засах төр ёсыг өргөж, [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] төр засгийг бататган бэхжүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. [[Чингис хаан]] нас барахынхаа өмнө үр хүүхдээ дуудан {{Эшлэл|Чуцай болбоос тэнгэрээс манай гэр бүлд хайрласан хишиг болой. Хожим цэрэг засах болон ард иргэний хэрэг явдлыг түүнд найдваас зохимуй.|Чингис хаан}}<ref>https://mongoltoli.mn/history/h/391</ref> хэмээн гэрээсэлсэн гэдэг. Өгэдэй хааны үед байлдан эзэлсэн Алтан улсын газар нутаг, хүн ард, эд баялаг, алба татвар зэргийг захируулахаар Хархорум хотод Төв бичгийн мужийг байгуулж, эрхэлсэн сайдаар нь Елюй Чуцайг томилж, Чингай чинсан, Махмуд Ялавач нарын эрдэмтэй хүмүүсийг Сартуул, Уйгур нутгийг ерөнхийлөн захирах сайд болгох замаар засаг захиргааг байгуулахаар ажиллуулжээ. Ингэснээр алба татвар тогтвортой, эдийн засаг ахицтай, хааны сан хөмрөг арвин, эзлэгдсэн газрыг төвшитгөн чадсан юм. Харин 1241 онд [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй Далай хаан]] нас барсны дараа түүний их хатан [[Дөргөнэ]], Монгол уламжлалаар хаан сонгогдтол төрийн эрхийг атгаж байх жилүүдэд хуучин хааны гавъяат ноёд сайд нарыг [[ислам]] худалдаачин ноёдын дэмжлэгтэйгээр хавчин гадуурхаж, хорлон алж байх үед [[Хархорум]] хотод өвчний улмаас 1244 оны 6 сард нас барсан. [[Мөнх хаан]] сууринд суусны сүүлээр түүний шударга ариун гавьяа зүтгэлийг үнэлж байсан. [[Юань Улс|Юань Улсын]] [[Төвтөмөр заяат хаан|Заяат хааны]] Чжи Шүний 2-р онд (1330 он) Елюй Чуцайгийн гавъяаг нэхэн дурсаж, гавъяат түшмэдийн намтард дахин бичүүлэн [[Тайш]], Шанжу гүн, Вэньчжэн буюу Төв соёлт хэмээх цол соёрхож [[Гуаннин ван]] нэхэн өргөмжилсөн байна. == Гэр бүл == {{tree list|start}} * 9 дэх үеийн өвөг: [[Амбагян|Елюй Абаожи хаан]] ** Өндөр өвөг: [[Елюй Бэй]], Дундан улсын ван *** Холбоо өвөг: Елюй Лоугүо, Яньжин хотын захирагч **** Хулан өвөг: Елюй Гүоин, цэргийн жанжин ***** Элэн өвөг: Елюй Хэлү, [[тайш]] ****** Хуланц өвөг: Елюй Хүдү, тайш ******* Элэнц өвөг: Елюй Нэйци, Динюань их жанжин ******** Өвөг эцэг: Елюй Юйлү, Жэн И дафу цолтой ********* Эцэг: '''Елюй Лү''', Жэн И дафу цолтой, Шаншу яамны баруун гарын түшмэл **********Елюй Бяньцай ***********Елюй Юн ************ Елюй Жигуннү ************Елюй Шиэжянү **********Елюй Шаньцай ***********Елюй Жюнь ************Елюй Юй Шан **********'''Елюй Чуцай''' ********* Авга ах: Елюй Жэнь {{tree list/end}} === Хүүхэд === {{tree list|}} *Елюй Чуцай ** Том хүү: Елюй Сюань, залуудаа өөд болсон. ** 2-р хүү: [[Елюй Жу,]] Гуанлү дафу, Төв бичгийн мужийн зүүн гарын чинсан ***охин: Елюй Жоужин *** Елюй Ши жэн ***Елюй Шибо ***Елюй Даодао ***Елюй Шилян **** Елюй Буха ****Елюй Чаншэнбао ****Елюй Жуанжя ****Елюй Жангу ***Елюй Шикуан ***Елюй Шису ***Елюй Шижоу ***Елюй Шигуан ***Елюй Ши И ***Елюй Шиюань ***Елюй Ши чун ***Елюй Шичэн {{tree list/end}} == Бүтээл == * ЖанранЖүши Вэньжи (湛然居士文集) * [[Баруунш аялсан тэмдэглэл]] (西游录), Сартуул улсыг дайлах үеийн түүний тэмдэглэл * Пиань И Ши Ба Ши (便宜十八事), Монгол эзэнт гүрний үеийн хууль цаазтай холбоотой бичиг. * Сюань Фэнь Чин хуй лү (玄风庆会录), Чингис хааны Чанчун бумбатай уулзсан үеийн тэмдэглэл == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Кидан]] [[Ангилал:Монголын түүхэн хүн]] [[Ангилал:Чингис хаан]] [[Ангилал:1189 онд төрсөн]] [[Ангилал:1244 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Елюй овог]] qk6nbaun3lp6nkftbmicolu26tnfmld 0 53570 854704 725008 2026-04-25T11:42:54Z Megzer 20491 854704 wikitext text/x-wiki '''Бэйс''' буюу '''Гүса и бэйс'''<ref>Гүса и бэйс гэхийг Хошууны бэйс гэж орчуулдаг. Хошуу гэхийг манжаар Гүса гэнэ. И хэмээх нь ийн гэх харъяалахын тийн ялгал болно.</ref> ([[Манж хэл|манж]]:{{MongolUnicode|ᡤᡡᠰᠠᡳ <br>ᠪᡝᡳ᠌ᠰᡝ}}, галиг: gūsai beise) нь [[Манжууд|Манжийн]] [[Чин улс|Чин гүрний]] үеийн хэтэрхий дөрвөн хэргэмийн гутгаар зэрэг бөгөөд 1636 онд бий болгосон цол юм. Үгний утга нь [[бэйл]] (бэйл+с=бэйс) цолны олон тоог заах манж үг. Бэйс цолыг анх зөвхөн манжийн хааны угсааны ноёд хэрэглэж байснаа, 1636 оноос [[Өвөр Монгол|өмнөд монгол]], 1691 оноос [[Халх|халх монгол]], 1755 оноос [[Ойрад|баруун монголын]] ноёдын дотроос угсаа гарал, манжийн төрд зүтгэсэн байдлыг нь үзээд тус цолыг хүртээж байсан. Ингэхдээ нэгэн үе эсвэл үе улиран залгамжлах гэсэн хоёр төрлөөр залгамжлах болжээ. Чин гүрний үед манжийн хааны угсааны эрчүүд ямар нэгэн албан тушаалгүй байсан ч, цол хэргэм хүртэж сул цалин авч байсан тул энэ харилцааг зохицуулахын тулд нийгэмд эзлэх байр суурь, гарал угсаа, хичээл зүтгэлийг нь үнэлж 12 дэс бүхий цолд хувааж байсны дөрөвт '''Бэйс''' цол орж байсан. Энэ цол нь [[бэйл]] цолны доор, [[Гүн|улсын түшээ гүнгийн]] дээр байлаа. Бэйс цолтны өмсөх төрийн дээлний [[Фүс|фүсийг]] хүрэмний ар, урд хэсэгт тус тус оёно. Тус фүс нь дүгрэг хэлбэртэй дүрс дотор дөрвөн хумстай лууг дүрсэлсэн байв. Жилийн цалин нь манжийн хааны угсааны бэйсд 1300 лан мөнгө, 1300 ху будаа өгч байсан бол монгол аймаг хошууны бэйс цолтонд өгөх цалинг “[[Зарлигаар тогтоосон Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны хууль зүйлийн бичиг|Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны хууль зүйлийн бичиг]]”-т 500 лан мөнгө, 10 зах торго жилд нэг удаа олгохоор хуваарьласан байв. Монголын бэйс цолтны хамжлага эрийн тоо 35 байв. 1923 онд Ардын Засгийн газраас ”Монголын олон засаг ба засаг бус ван гүнгүүдийн эрх хэмжээний дүрэм” батлан гаргасанаар бэйс цолыг хэрэглэхээ больжээ. == Мөн үзэх == * [[Монгол ноёдын цол хэргэм]] == Эшлэл == [[Ангилал:Цол]] [[Ангилал:Монголын цол]] 8wyosek3ftr5yh99r68i5yv3d1sez9j 0 62584 854706 815735 2026-04-25T11:49:08Z Megzer 20491 854706 wikitext text/x-wiki [[File:Tsogtiin tsagaan baishin.JPG|thumb|right|300px|[[Булган]] аймгийн [[Дашинчилэн сум|Дашинчилэн]] сумын нутагт орших Цогтын цагаан байшингийн балгас]] '''Цогт хунтайж''' гэж алдаршсан '''Түмэнхэн''' (1581–1637) нь [[Халх]]ын тэргүүлэх язгууртаны нэг байв. Тэрбээр Монголын шашин оюун санаа, бүтээн байгуулалтад төдийгүй улс төрд гүнзгий тод ул мөр үлдээжээ. Эриехэй мэргэн ханы үед Хунтайж болжээ. Цогт тайж амьдралынхаа ихэнхийг [[Туул гол]]ын орчимд төвлөрч сууж өнгөрөөсөн бөгөөд Гарма урсгалын сүм дуган бариулж, ном эрдмийг дэлгэрүүлэх үйлсэд хүчин зүтгэж байв. 1601 онд бариулсан Цогтын цагаан байшингийн балгас өнөө үеийг хүртэл үлдэж хоцорчээ. == Түүхэн намтар == Цахар харьяаны зарим монгол отгууд [[Лигдэн хаан|Лигдэн хаантай]] зөрчилдөж Өмнөд монголоос Халхад ирээд Далай жононг дэмжиж, улмаар түүнийг "хан" цолтой болгоно хэмээн шахжээ. Далай жонон тэдний саналыг Түшээт ханд хэлж, өөрөө ч хан зэрэгт дэвших хүсэлтэйгээ илэрхийлэв. Өрнөж буй улс төрийн үйл явцыг Түшээт хан Гомбодорж болгоомжтой авч үзээд арга буюу Далай жононд Сэцэн хан цол зөвшөөрөв. Энэ явдалд дургүйцсэн Цогт тайж Халхын ноёдтой эвдрэлцэх болжээ. Учир нь, тэрбээр Далай жононгоос дээгүүр зиндаа буюу Түшээт ханы дараа орох (Халхын зүүн гарын хоёр дахь ноён) язгууртан, мөн Халхын зүүн гарын тэргүүлэгчдээс хамгийн ахмад нь байв. Улс төрийн энэ мэт зөрчлөөс болж Цогт тайж Халхаас шахагдсаар Төвөдийн зүгт орших [[Дээд монголчууд|Хөхнуурын]] зүг цэрэг, ардаа авч дүрвэн нүүжээ. Тэрээр [[Төвөдийн Буддизм]]ын [[Гармапа]] урсгал-ыг дэмжиж Амдо (одоогийн [[Хөхнуур]]) хүртэл довтлоод тэндээ хэдэн жил "хаан" гэгдэж суув. Тэрээр Төвөд уруу довтлохдоо Их Монгол Улсын [[Лигдэн хаан]]-тай хүч хавсрахаар хэлэлцсэн байсан боловч Лигдэн хаан 1634 онд Цогттой нийлж амжилгүй нас эцэслэв. Гэвч Цогт давшилтаа үргэлжлүүлэн, мөн онд [[Хөхнуур]]ын [[Түмэд]]-үүдийг цохиж, тэнд төвлөрөн суужээ. Тэгээд улааны шашныхны хүсэлтээр хүү Арслангаа 1635 онд Төвөд рүү цэрэг удирдуулж явуулсан байна. Гэвч Арслан [[5-р Далай лам]]тай уулзаж, шарын шашин нь бурханы шашны урсгалуудаас хамгийн шинэлэг дээд ном болохыг ойлгож дагасан төдийгүй үүний үрээр аавынхаа холбоотнуудыг эргэж довтолсон тул Цогт хүүгээ цаазлахыг тушаажээ. Арслан тайж тушаал ёсоор алагдав. Хөхнуурын нутгийг Цогт хаан хэмээн эзлэн сууснаар халх, өвөр монгол, ойрад зэрэг бүх монголчуудын Лхаст (Төвөдөд) хүрэх, мөргөх замыг хяналтдаа байлгах болов. Үүнд, [[Шарын шашин|Гэлүгпа]] урсгал (Шарын шашин)-ыг дэмжигч монголчууд дургүйцэж, Хошуудын Төр Байхтай тохирч Цогтод цэрэглэхийг тохирсоноор 1636 онд Ойрадын баруун гарын цэргүүд Төвөдөд нэвтэрч, мөн үүнд Халхаас баруун гарын жононгийн цэргүүд оролцсоноор 1637 оны шийдвэрлэх тулаан болов. Энэ тулаанаар Цогтын цэрэг ялагдаж, өөрөө алуулжээ. Цогтыг дарахад хамссанаар Халх, Ойрадын харилцаа сайжирч 1640 онд Цогтын асуудлыг шийдэх ба хариас хамтарч сэргийлэх асуудлаар анх Монгол-Ойрадын цааз байгуулав. Цааз байгуулж тохиролцоод Цогтын эзэмшил нутгийг Хошуудад үлдээж, Төр байхыг Гүш хаан хэмээн өргөснөөр Алтайн өвөрт ойрадууд бие даан буцаж суух болсон төдийгүй Гүш хан бээр Төвөдийг эрхшээх нөхцөл тохироо бүрдэв. Үүгээр Ойрад хүчирхэгжих эх тавигдав. Ихэнхдээ, Эрчисийн адгаар (Өнөөгийн зүүн хойд Казак ба Баруун өмнөд Сибирьт) Монголоос зайлан сууж, салан тусгаарлахыг эрмэлзэж ирсэн ойрадууд энэ дайны дараа Алтайн өвөрт (өнөөгийн Шинжаанд) бүхэлдээ эргэж суурьших боломжтой болжээ. Улс төрийн энэ үйл явц нь Халх, Ойрадын харилцаанд ихээхэн өөрчлөлт авчирсан юм. Цогт тайжтай дайсагнаж явсан Дээд монгол, Төвөд, Өвөр Монголын зарим хошуудад түүнийг шашин, дээдийн ёсноос урвасан этгээд гэж үздэг. Харин Монгол улсад 1945 онд ''[[Цогт тайж (кино)|Цогт тайж]]'' хэмээх [[уран сайхны кино]] бүтээхдээ коммунистууд үнэн түүхийг гуйвуулан өөрчилж, шашны эсрэг тэмцэгч эх оронч хүн мэтээр харуулж алдаршуулжээ. == Гэр бүл == * Аав: [[Бахарай хошууч]] * Ээж: Мадай тайху, [[Онниуд хошуу|онниуд]] отгийн Бэрх ноёны охин === Хатад, хүүхэд === [[Шар тууж|Их Шар туужд]] бичснээр Цогт тайж нь гурван хатантай байсан. # '''Хучуй бэйж''', [[Ихирэс|Ихирэсийн]] Бунриачийн охин. Хучуй бэйжээс Арслан хунтайж, Радна эрдэнэ, Бадма сэцэн дайчин, Сабинама абай, Жанцанам абай, Ногоон гэрэл абай, Сугасуда абай нарын 3 хүү, 4 охин төрсөн. Жанцанам абайг урианханы Жамцдэлгэр тавнанд өгөв.<ref name=":0">{{Cite book |title=Их Шар тууж |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=108 |translator-last=Ц |translator-first=Шагдарсүрэн}}</ref> # '''Насхид бэйж''', [[Урианхан|Урианханы]] Убасан тавнангийн охин. Насхид бэйжээс Заан хунтайж төрсөн.<ref name=":0" /> # '''Цэрэнжид бэйж''', [[Бэлгүдэй|Бөх Бэлгүтэй]] ноёны удам Ном Тэмэгэт ханы ач хүү<ref>{{Cite book |title=Их Шар тууж |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=95-97 |translator-last=Ц |translator-first=Шагдарсүрэн}}</ref> боржигины Доржигэр Хөнхүр тайжийн охин. Цэрэнжид бэйжээс Асрал эрх дайчин тайж, Сундари абай хоёр төрсөн. Сундари абайг горлосын Далай эрдэнэ номч тавнанд өгөв.<ref name=":0" /> Мөн "Буриад тойн гүүшийн ах дүү гурванд ирээдүй цагийн байдлын дурдатгал оршив" гэх нэртэй бэсрэг номонд Цогт хунтайжийн татвар эмээс Хонтогор тайж гэх хүү төрж, 1637 онд Дөрвөн Ойрадын их цэрэгт Цогт тайжийн талынхан ялагдал хүлээхэд амь зулбан зугтан нагацын нутаг Авга хошуу руу гарсан тухай гардаг. Хожим нь Хонтогор тайжийн хүү Охин тайж 1691 оны [[Долоннуурын чуулган|Долоннуурын чуулганд]] оролцохдоо Халх Чин гүрнийг дагахыг эсэргүүцэн баригдаж, итгэлт нөхдийн хамтаар хойш [[Байгал нуур|Байгал нуурийн]] зүгт зугтаж буй талаар гардаг. Тэрхүү Охин тайжийн удмын нэг төлөөлөл нь монголын нэрт соён гэгээрүүлэгч [[Бямбын Ринчен|'''Бямбын Ринченгийн''']] ээж юм. Хожим Цогт хунтайжийн эзэмшлээс Халхад үлдсэн нь Заан хунтайжийн хүү Сутай Илдэнгийн үр сад [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] Илдэн засгийн хошууг үе залгамжлан захирч байв. Илдэн засгийн хошуу нь одоогийн Монгол Улсын Өвөрхангай аймгийн [[Өлзийт сум (Өвөрхангай)|Өлзийт сум]] бүхлээр, [[Хужирт сум]], [[Есөнзүйл сум]], [[Сант сум (Өвөрхангай)|Сант сумын]] зарим нутаг.<ref>{{Cite book |last=Дондогжалын |first=Мөнх-Очир |title=Монгол Улсын аймаг, хошуу, сумын лавлах |year=2012 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=17}}</ref> {{tree list|start}} '''Цогт хунтайжийн удам'''<ref>{{Cite book |last=. |first=Жамба |title=Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=81 |translator-last=Д |translator-first=Заяабаатар}}</ref> *Бахарай хошууч **'''Цогт хунтайж''' ***'''Арслан хунтайж''' ***Радна эрдэнэ тайж ***Бадма (Лянхуа) сэцэн дайчин тайж ****Магад дайчин тайж ****Эрх цогт тайж ****Эрх тайж ***'''Заан хунтайж''' ****Шуулагшан мэргэн ахай ****Гирди эрх ахай ****Сугабала эрх зоригт ****'''Сутай илдэн хунтайж''' *****Халзан эрдэнэ ахай *****Гонгор эрх ахай, түшээ гүн *****Тойн ***Асрал эрх дайчин тайж ****Хигсабал ****Тойн ***Хонтогор тайж ****Охин тайж {{tree list/end}} ==Мөн үзэх== *''[[Цогт тайж (кино)|Цогт тайж]]'' - 1945 онд бүтсэн кино. == Эшлэл == [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Монголын яруу найрагч]] [[Ангилал:Алтан ургийнхан]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1581 онд төрсөн]] [[Ангилал:1637 онд өнгөрсөн]] <references /> [[Ангилал:Боржигин]] trzazggfe992ik16zmh9dpclm2elxfy 0 71776 854703 850601 2026-04-25T11:35:33Z Megzer 20491 854703 wikitext text/x-wiki '''Халх журам''' ([[монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠬᠠᠯᠬ ᠠ ᠵᠢᠷᠤᠮ}}) бол XVIII зууны Монголын түүхийн болон монгол хууль цаазын нэн чухал түүхэн баримт бичиг юм. 1691 онд Халх Монгол Манжийн эрхшээлд орсоны дараа Халхын хаад ноёд, шашны том зүтгэлтнүүд 20 гаруй удаа янз бүрийн газар цугларан хуралдаж хэлэлцэн тогтоосон хуулиудыг Халхын дотоод нийгэм, улс төрийн асуудлыг зохицуулж байсан учир “Халх журам” хэмээн нэрийдсэн байна. “Халх журам” нь Халх Монгол Манжид эзлэгдсэнээс хойш 18 жилийн дараа буюу 1709 онд гарсан ч Халхын дотоод асуудлыг энэ хуулиар зохицуулж байжээ. Манж Чин улсын [[Энх амгалан|Энх-Амгалан]] хаан “Шинэ дагасан халх нарыг түр тэдний хууль ёсоор болготугай” гэж зарлиг буулгаж байжээ. Хэдийгээр Манж улсын эрх захиргаанд орсон ч Халхын хан, ноёд бие даасан үйл ажиллагаа явуулж байсны нэг илрэл нь “Халх журам” юм. Манжийн төрөөс “Монгол цаазын бичиг” буюу “Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны хууль зүйлийн бичиг”-ийг тогтоож явуулснаар тус хуулийн үйлчлэх хүрээ, ач холбогдол зарим талаар буурч үндсэндээ зөвхөн Их шавийн дотор дагаж мөрдөх болсон байна. Шанзудбын яам нь Их шавийн доторх эрүү, иргэний хэргийг “Халх журам” хуулийг баримтлан шийтгэдэг байв. “Халх журам”-ын жинхэнэ эх бичиг уламжлагдаж ирсэнгүй. Түүний дэлгэрэнгүй эх “Их намтар” гэдэг нэртэйгээр Амарбаясгалант хийдэд хадгалагдаж байсан тухай дээр үед бичгийн алба хааж явсан хүмүүс ярьдаг байсан ажээ. == Холбоотой өгүүлэл == * [[Зарлигаар тогтоосон Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны хууль зүйлийн бичиг|Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны хууль зүйлийн бичиг]] * [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] ad917xyefgu0e2lnuesaefd9r1sw9gm 0 75908 854679 771429 2026-04-24T15:41:33Z Avirmed Batsaikhan 53733 854679 wikitext text/x-wiki '''[[Казахстан|Бүгд Найрамдах Казахстан Улс]]ын Гадаад хэргийн яам''' ({{lang-kk|Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі}}) нь БНКазУ-ын Засгийн газрын Гадаад бодлогын үйл ажиллагаа эрхэлдэг төрийн төв байгууллага юм. БНКазУ-ын хилийн чанад дахь Дипломат төлөөлөгчийн газруудын нэгдсэн системийг удирддаг төв байгууллага болно. Гадаад хэргийн яамны сайдыг тус Улсын Ерөнхийлөгч томилж, чөлөөлдөг. == Яамны үүрэг == * БНКазУ-ын гадаад бодлогын үзэл баримтлал, үндсэн чиглэлийг тодорхойлох, БНКазУ-ын Ерөнхийлөгч, Засгийн газарт зохих зөвлөмж өгөх; * БНКУ-ын гадаад бодлогын чиглэлийг хэрэгжүүлэх, БНКУлсын эдийн засгийн гадаад бодлогыг дэмжих, олон улсын нэр хүндийг бэхжүүлэхэд туслах; * БНКУлсын эрх, ашиг сонирхлыг хамгаалах, гадаадад байгаа иргэн, хуулийн этгээдийн эрх ашгийг хамгаалах; * БНКУлс Олон улсын энхтайван, дэлхийн болон бүс нутгийн аюулгүй байдлыг дипломат аргаар хангах; * БНКУлсын тусгаар тогтнол, аюулгүй байдал, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг бусад улс орон болон олон улсын тавцантай харилцах харилцааны дипломат аргуудыг ашиглан хамгаалах; * БНКУлсын гадаад бодлого болон гадаад эдийн засгийн стратегийн дагуу БНКУлсын Ерөнхийлөгчийн зөвлөмжийг боловсруулах, олон улсын санаачилгыг хэрэгжүүлэх; * БНКУ-ын дипломат, консулын харилцааг гадаад орнуудтай, олон улсын байгууллагатай хамтран хэрэгжүүлэх; * БНКУ-ын гадаад бодлого, эдийн засгийн чиглэл, хөрөнгө оруулалтын бодлого, гадаад улс, олон улсын байгууллагатай харилцах харилцааг зохицуулах зорилгоор БНКУлсын төрийн байгууллагуудын олон улсын үйл ажиллагааг уялдуулан зохицуулах; * Дэлхийн улс төр, нийгэм, эдийн засгийн байдлыг судлах, гадаад орны дотоодын бодлого, олон улсын байгууллагын үйл ажиллагаа, шаардлагатай мэдээллийг Казахстаны төрийн захиргааны төв байгууллагуудад хүргүүлэх == Бүтэц == * Сайдын ажлын алба, Тусгай үүрэг гүйцэтгэгч Элчин сайд нар * Олон улсын мэдээллийн хороо * Хөрөнгө оруулалтын хороо * Төрийн Ёслолын алба * Гадаад бодлогын шинжилгээ, урьдчилан таамаглалын газар * Хүний нөөцийн хэлтэс * Гадаад эдийн засгийн бодлогын газар * Тусгаар улсуудын /хуучин ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд багтсан/ хэлтэс * Евразийн интеграцийн хэлтэс * Ази, Африкийн хэлтэс * Бүх Азийн хамтын ажиллагааны газар * Европын хэлтэс * Америкийн хэлтэс * Олон талт хамтын ажиллагааны газар * Консулын үйлчилгээний хэлтэс * Мөнгө, санхүүгийн хэлтэс * Захиргааны ажил хяналтын газар * Олон улсын аюулгүй байдлын хэлтэс * Гэрээ, хуулийн хэлтэс * Логистикийн хэлтэс * Алматы хот дахь салбар * Дотоод аудит хяналтын алба Казахстан улс 2022 оны байдлаар 68 оронд 93 ЭСЯ, ЕКГ зэрэг ДТГ-тай ажээ. === Казахстан улсын Гадаад хэргийн сайд нар === #Тулеутай Сулейменов - 1991-1994 #Канат Саудабаев - 1994 #[[Касым-Жомарт Токаев]] - 1994-1999 #Ерлан Идрисов - 1999-2002 #Касым-Жомарт Токаев - 2003 оны 6-р сараас 2007 оны 1-р сар хүртэл #Марат Тажин - 2007 оны 1-р сарын 11-ээс 2009 оны 9-р сарын 4 хүртэл #Канат Саудабаев - 2009 оны 9-р сарын 4-өөс 2011 оны 4-р сарын 11 хүртэлсайд. #Ержан Казыханов - 2011 оны 4-р сарын 11-ээс 2012 оны 9-р сарын 24 хүртэл #[[Ерлан Идрисов]] - 2012 оны 9-р сарын 28-аас 2016 оны 12-р сарын 28 хүртэл #Кайрат Абдрахманов - 2016 оны 12 дугаар сарын 28-наас 2018 оны 12 дугаар сарын 26-ны хооронд #Бейбут Атамкулов - 2018 оны 12 дугаар сарын 26-наас 2019 оны 9 дүгээр сарын 18-ны хооронд #[[Мухтар Тлеуберди]] - 2019 оны 9-р сарын 18-наас 2023 оны 3-р сарын 29 хүртэл #[[Мурат Нуртлеу]] -2023 оны 4-р сарын 3-наас 2025 оны 9-р сарын 26 хүртэл #[[Ермек Көшербаев]] - 2025 оны 9-сарын 26-наас өнөө хүртэл [[Ангилал:Казахстаны гадаад бодлого]] 7na9cdg6w7yct2xdhul6ty0apqk1osp 0 82387 854675 840992 2026-04-24T15:04:07Z Avirmed Batsaikhan 53733 854675 wikitext text/x-wiki {{Хоёр орны харилцаа | title = Монгол-Казахын харилцаа | party1 = Казахстан | party2 = Монгол | map = Kazakhstan - Mongolia Locator.svg | filetype = svg | size = | mission1 = Астана дахь Монголын элчин сайдын яам | mission2 = Улаанбаатар дахь Казахстаны элчин сайдын яам | envoytitle1 = | envoy1 = Габит Койшибаев Бейбут_улы | envoytitle2 = | envoy2 = Д.Баярхүү }} '''Монгол-Казахстаны Харилцаа''' – [[Монгол улс|Монгол Улс]] болон [[Казахстан|Бүгд Найрамдах Казахстан Улс]] хоорондын дипломат харилцаа, хамтын ажиллагаа юм. 1991 онд ЗХУ задарч БНКазУ тусгаар тогносоны дараа Монгол улс нь Казахстан улсыг хүлээн зөвшөөрч 1992 оны 1-р сарын 22-нд анх хоёр улсын хооронд дипломат харилцаа тогтоосон юм. Монгол Улсын Элчин сайдын яам [[Алматы]] хотноо 1992 онд нээгдэж сүүлд 2010 онд шинэ нийслэл [[Астана]] хот руу нүүж үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Монгол Улсаас Бүгд Найрамдах Казахстан Улсад суух Онц Бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин Сайдаар [[Шаравын Гунгаадорж]] (1992-1996), Т.Хатанбаатар (1997-2001), Х.Аюурзана (2006-2009), Ж.Сүхээ (2009-2013), Л.Баттулга (2013-2021), Д.Баярхүү (2021 оны 10-р сарын 14-ээс) томилогдон ажиллаж байна.<ref>{{Cite web |url=http://astana-embassy.mn/ |title=Archive copy |access-date=2018-12-17 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224105013/http://astana-embassy.mn/ |url-status=dead }}</ref><ref>http://mfa.gov.kz/mn/ulaanbaatar/content-view/dvustoronnie-otnosenia</ref> 2021 оны байдлаар Монгол Улсаас БНКазУ-д сууга ЭСЯ нь Гүрж Улс, Бүгд Найрамдах Тажикистан Улс, Бүгд Найрамдах Узбекистан Улс, Туркменистан Улсыг хавсран суудаг ажээ. Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын Дипломат төлөөлөгчийн газар 1997 онд, ЭСЯ-аа [[Улаанбаатар]] хотноо 2007 онд нээсэн. БНКазУ-ын Ерөнхийлөгчийн 2006 оны 12 дугаар сарын 2-ны өдрийн Зарлигаар (2007 оны 1 дүгээр сарын 1-нд хүчин төгөлдөр болсон) БНКазУ-ын Монгол Улс дахь Дипломат төлөөлөгчийн газрын түвшин дээшлүүлж БНКазУ-аас Монгол Улсад суугаа Элчин сайдын яам болон өөрчлөгдсөн байна. БНКазУ-ын Ерөнхийлөгчийн зарилгаар Орман Каримович Нурбаев (2007-2012), Кобландин Калыбек Ибрагимович (2014-2019), Жалгас Жумаевич Адылбаев (2019 оны 10-р сарын 2-ноос) нар БНКазУ-аас Монгол Улсад суух Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайдаар тус тус томилогдон ажиллаж байна.<ref>http://mfa.gov.kz/mn/ulaanbaatar/content-view/dvustoronnie-otnosenia</ref> Хоёр улс хил залгадаггүй гэхдээ Монгол улсын хамгийн баруун цэгээс Казахстаны зүүн цэгийн хооронд 40 км байдаг. __TOC__ == Улс төрийн хамтын ажиллагаа == 1998 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Нацагийн Багабанди]] Казахстанд, 1993, 1999, 2008 онуудад БНКазУ-ын Ерөнхийлөгч [[Нурсултан Назарбаев]] Монгол Улсад тус тус албан ёсоор айлчилсан. 2007 оны 8-р сарын 14-15-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]], 2019 оны 10-р сарын 10-12-нд Ерөнхий сайд [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]] Казахстан улсад тус тус айлчилсан бол 2024 онд БНКазУ-ын Ерөнхийлөгч Ж.Токаев Монгол Улсад Төрийн айлчлал хийсэн байна. <br> Хоёр орны хамтын ажиллагааг хөгжүүлэхэд нөлөөлсөн айлчлал, яриа хэлэлцээрүүд:<br> ''Казахстаны талаас'' – Ерөнхий сайдын (1992 оны 10-р сард), Ерөнхий сайдын орлогчийн (1997 оны 7-р сард), Төрийн Нарийн бичгийн даргын (2005 оны 6-р сард), Гадаад хэргийн сайдын (2006 оны 11-р сард) айлчлалууд;<br> ''Монголын талаас'' – Ерөнхий сайдын (1994 оны 12-р сард), Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргын (2000 оны 11-рсард), Азид хамтын ажиллагаа, итгэлцлийг бэхжүүлэх бага хурал (2006 оны 6-р сард) болон Ази, Номхон Далайн бүс нутгийн Эдийн Засаг-Нийгмийн Комиссийн (ЭСКАТО) хуралд оролцсон Ерөнхий сайдын орлогчдын (Шадар сайд) айлчлал. 2016 оны 7 дугаар сард Монгол Улсад болсон АСЕМ-ын дээд хэмжээний уулзалтад Казахстаны ерөнхий сайд [[Карим Масимов]] тэргүүтэй төлөөлөгчид оролцсон байна. * 2015 оны 5-р сарын 26-нд БНКазУ-ын Ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогч Б.Сагынтаев тэргүүтэй казахстаны төлөөлөгчид Монгол Улсад айлчлал хийсэн. Айлчлалын хүрээнд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]], Ерөнхий сайд [[Чимэдийн Сайханбилэг|Ч.Сайханбилэг]], Шадар сайд [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]] нарт бараалхсан. * 2015 оны 8-р сарын 29-нд Монгол Улсын Ерөнхий Прокурор М.Энх-Амгалан Астана хотод зохиогдсон [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллагын]] гишүүн орнуудын Ерөнхий прокуроруудын хуралд оролцов. * 2015 оны 5-р сарын 26-нд Монгол, Казахстаны гадаад бодлогын байгууллагууд хооронд БНКазУ-ын Гадаад хэргийн сайдын нэгдүгээр орлогч Р.Жошыбаевын оролцоотой улс төрийн зөвлөгөөн зохиогдсон. Үүний үр дүнд талууд Монгол, Казахстаны Гадаад хэргийн яамд хоорондын 2015-2016 оны хамтын ажиллагааны төлөвлөгөөнд гарын үсэг зурсан юм. *2020 оны 10 дугаар сарын 14-нд Монгол Улсын Гадаад харилцааны яамны Ази, Номхон далайн орнуудын газрын захирал Э.Сарантогос болон БНКазУ-ын Гадаад хэргийн яамны Ази, Номхон далайн орнуудын газрын захирал Н.Арыстанов нарын Гадаад харилцааны яам хоорондын зөвлөлдөх уулзалт цахим хэлбэрээр болсон байна. *2021 оны 10 дугаар сарын 13-нд Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд Б.Батцэцэг Бүгд Найрамдах Казахстан Улсад албан ёсоор айлчилж тус улсын Ерөнхийлөгч Касым-Жомарт Токаевт бараалхсан байна. *2024 онд Монгол Улсын ерөнхийлөгч [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] 7-р сард ШХАБ-ын хуралд оролцохоор Астана хотод очсон. *2024 оны 10-р сарын 28-29 Казахстаны ерөнхийлөгч [[Касым-Жомарт Токаев|Касым Жомарт Токаев]] Монгол улсад төрийн дээд түвшний айлчлал хийсэн. *2026 оны 4-р сарын 20-23-нд Монгол Улсын ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх Казахстанд төрийн айлчлал хийв. Энэ үеэр “Стратегийн түншлэл”-ийн харилцааг өргөжүүлэх, хамтын ажиллагааг эдийн засгийн агуулгаар баяжуулах, олон улс, бүс нутгийн тавцан дахь хамтын ажиллагааг улам гүнзгийрүүлэх талаар санал солилцсон байна. '''Парламент хоорондын хамтын ажиллагаа'''<br>2002 оны 8-р сард БНКазУ-ын Парламентын Мажилисийн Даргын орлогч Монгол улсад, харин 2003 оны 12 дугаар сард [[Монгол Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] Дарга тэргүүтэй парламентийн төлөөлөгчид Казахстан улсад тус тус айлчилж, үр дүнд нь Монгол Улсын Их Хурал болон БНКазУ-ын Парламентийн Мажилис хоорондын хамтын ажиллагааны Протоколд гарын үсэг зурсан.<ref>http://mfa.gov.kz/mn/ulaanbaatar/content-view/dvustoronnie-otnosenia</ref> Монгол, Казахстаны Парламентын бүлгийн дарга УИХ-ын гишүүн Х.Баделхан, гишүүд Г.Амартүвшин, Т.Аубакир, Б.Баттөмөр, Б.Бейсен, Ш.Раднаасэд, Г.Тэмүүлэн, О.Цогтгэрэл нар; Казахстан, Монголын Парламентын бүлгийн дарга М.К.Пишембаев, дэд дарга А.А.Смагулов, гишүүд С.А.Абдрахманов, А.Е.Бектурганов, М.Д.Бопазов, К.Т.Ержан, А.Н.Жаилганова, С.Д.Кусайынов, М.М.Махамбетов, А.С.Платонов, С.Т.Сейдуманов, Б.К.Тилеухан, П.А.Шарапаев. /2016 оноос/. == Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа == Монгол Улс, БНКазУ-ын хоорондын худалдааны эргэлт 2016 онд 77,9 сая ам.долларт хүржээ. Монгол, Казахстаны худалдаа, эдийн засаг, шинжлэх ухаан, техник, соёлын хамтын ажиллагааны тухай засгийн газар хоорондын комисс (цаашид ЗГХК) ажилладаг.<ref>http://mfa.gov.kz/mn/ulaanbaatar/content-view/ekonomiceskoe-sotrudnicestvo</ref><br> Монгол улсад '''''экспортод''''' гаргадаг үндсэн бүтээгдэхүүнүүд: тамхи (20,3%), ариун цэвэр, эрүүл ахуйн бүтээгдэхүүн (19,1%), угаалгын нунтаг, цэвэрлэгээний бодис (12,6%), улаан буудай, хөх тарианы гурил (7,8%), бусад хүнсний бүтээгдэхүүн болон газрын тосны бүтээгдэхүүн (4,1%) г.м.<ref>http://mfa.gov.kz/mn/ulaanbaatar/content-view/ekonomiceskoe-sotrudnicestvo</ref><br> Монгол улсаас '''''импортоор''''' оруулдаг үндсэн бүтээгдэхүүнүүд: ан амьтан, ургамлын гаралтай бүтээгдэхүүн, сүлжмэл хувцас эдлэлүүд, мод, модон материалууд болон целлюлоз болон цаасан бүтээгдэхүүнүүд г.м.<ref>http://mfa.gov.kz/mn/ulaanbaatar/content-view/ekonomiceskoe-sotrudnicestvo</ref> 2020 оны 11 дүгээр сарын 25-нд хоёр талын Худалдаа эдийн засаг, шинжлэх ухаан техник болон соёлын тухай Засгийн газар хоорондын 8 дугаар хуралдаан цахим хэлбэрээр зохион байгуулагдсан байна. 2020 оны 1-11 дүгээр саруудад хоёр талт худалдааны эргэлт 47,6 сая ам.доллар /экспорт 46,5 сая ам.доллар, импорт 1,04 сая ам.доллар/ байлаа гэж Элчин сайд Ж.Ж.Адилбаев 2021 оны 1 сард https://web.archive.org/web/20210925040517/https://kaznews.mn/<nowiki/>-д мэдэгдсэн байна. Худалдаа, эдийн засаг, шинжлэх ухаан, техник, соёлын хамтын ажиллагааны Монгол, Казахстаны '''Засгийн газар хоорондын комиссын IX хуралдаан''' 2023 оны 5 дугаар сарын 26-ны өдөр Улаанбаатар хотноо зохион байгуулагдав. Хуралдааныг Монгол Улсын Сангийн сайд, комиссын монголын хэсгийн дарга Б.Жавхлан, Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын Мэдээлэл, нийгмийн хөгжлийн сайд, комиссын казахстаны хэсгийн дарга Д.Кыдырали нар ахалж оролцов.<br> == Соёл, хүмүүнлэгийн хамтын ажиллагаа == Соёл, хүмүүнлэгийн харилцааны салбарын Казахстан, Монгол улс хооронд 10 гаруй хэлэлцээрт гарын үсэг зурагджээ.<br> Засгийн газар хоорондын боловсролын салбарын гэрээ хэлэлцээрийн дагуу жил болгон хоёр улсын их, дээд сургуулиуд хооронд оюутан солилцооны хөтөлбөр хэрэгждэг.<ref>http://mfa.gov.kz/mn/ulaanbaatar/content-view/kulturno-gumanitarnoe-sotrudnicestvo</ref> <br> 2016 оны 7-р сарын 14-ний өдөр БНКазУ-ын Засгийн газрын тэргүүн Монгол Улсын, [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий аймагт]] айлчилж, орон нутгийн казах иргэдтэй уулзав (90 мянга гаруй). Энэ үеэр 2016 оны 7-р сарын 10-нд тус аймагт болсон үерийн гамшгаас хохирогчдод 200 мянга гаруй ам.долларын хүмүүнлэгийн тусламж үзүүлсэн.<ref>http://mfa.gov.kz/mn/ulaanbaatar/content-view/dvustoronnie-otnosenia</ref><br> - Өнөөдрийн байдлаар манай нийт 4028 иргэн Казахстанд амьдарч байна. Үүнээс 1383 хүн хууль ёсны дагуу, 1600 хүн хууль бусаар оршин сууж, нийт 1045 оюутан сурч байна. Түүнчлэн давхар иргэншилтэй байж болзошгүй 500 гаруй хүн байна. - Монгол Улсад 300 орчим Казахстаны иргэд байнга оршин суудаг. == Мөн үзэх == [[Монгол Улсын гадаад харилцаа|Монгол улсын гадаад харилцаа]]<br> [[Казахстан Улсын Гадаад хэргийн яам|БНКазУ-ын гадаад харилцаа]] == Эшлэл == <!-- Inline citations added to your article will automatically display here. See https://en.wikipedia.org/wiki/WP:REFB for instructions on how to add citations. --> {{reflist}} [[Ангилал:Монгол-Казахстаны харилцаа| ]] itny5490bjkyb9gmddr8vdeq2jk8jd6 854677 854675 2026-04-24T15:12:12Z Avirmed Batsaikhan 53733 854677 wikitext text/x-wiki {{Хоёр орны харилцаа | title = Монгол-Казахын харилцаа | party1 = Казахстан | party2 = Монгол | map = Kazakhstan - Mongolia Locator.svg | filetype = svg | size = | mission1 = Астана дахь Монголын элчин сайдын яам | mission2 = Улаанбаатар дахь Казахстаны элчин сайдын яам | envoytitle1 = | envoy1 = Габит Койшибаев Бейбут_улы | envoytitle2 = | envoy2 = Д.Баярхүү }} '''Монгол-Казахстаны Харилцаа''' – [[Монгол улс|Монгол Улс]] болон [[Казахстан|Бүгд Найрамдах Казахстан Улс]] хоорондын дипломат харилцаа, хамтын ажиллагаа юм. 1991 онд ЗХУ задарч БНКазУ тусгаар тогносоны дараа Монгол улс нь Казахстан улсыг хүлээн зөвшөөрч 1992 оны 1-р сарын 22-нд анх хоёр улсын хооронд дипломат харилцаа тогтоосон юм. Монгол Улсын Элчин сайдын яам [[Алматы]] хотноо 1992 онд нээгдэж сүүлд 2010 онд шинэ нийслэл [[Астана]] хот руу нүүж үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Монгол Улсаас Бүгд Найрамдах Казахстан Улсад суух Онц Бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин Сайдаар [[Шаравын Гунгаадорж]] (1992-1996), Т.Хатанбаатар (1997-2001), Х.Аюурзана (2006-2009), Ж.Сүхээ (2009-2013), Л.Баттулга (2013-2021), Д.Баярхүү (2021 оны 10-р сарын 14-ээс) томилогдон ажиллаж байна.<ref>{{Cite web |url=http://astana-embassy.mn/ |title=Archive copy |access-date=2018-12-17 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224105013/http://astana-embassy.mn/ |url-status=dead }}</ref><ref>http://mfa.gov.kz/mn/ulaanbaatar/content-view/dvustoronnie-otnosenia</ref> 2021 оны байдлаар Монгол Улсаас БНКазУ-д сууга ЭСЯ нь Гүрж Улс, Бүгд Найрамдах Тажикистан Улс, Бүгд Найрамдах Узбекистан Улс, Туркменистан Улсыг хавсран суудаг ажээ. Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын Дипломат төлөөлөгчийн газар 1997 онд, ЭСЯ-аа [[Улаанбаатар]] хотноо 2007 онд нээсэн. БНКазУ-ын Ерөнхийлөгчийн 2006 оны 12 дугаар сарын 2-ны өдрийн Зарлигаар (2007 оны 1 дүгээр сарын 1-нд хүчин төгөлдөр болсон) БНКазУ-ын Монгол Улс дахь Дипломат төлөөлөгчийн газрын түвшин дээшлүүлж БНКазУ-аас Монгол Улсад суугаа Элчин сайдын яам болон өөрчлөгдсөн байна. БНКазУ-ын Ерөнхийлөгчийн зарилгаар Орман Каримович Нурбаев (2007-2012), Кобландин Калыбек Ибрагимович (2014-2019), Жалгас Жумаевич Адылбаев (2019 оны 10-р сарын 2-ноос) нар БНКазУ-аас Монгол Улсад суух Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайдаар тус тус томилогдон ажиллаж байна.<ref>http://mfa.gov.kz/mn/ulaanbaatar/content-view/dvustoronnie-otnosenia</ref> Хоёр улс хил залгадаггүй гэхдээ Монгол улсын хамгийн баруун цэгээс Казахстаны зүүн цэгийн хооронд 40 км байдаг. __TOC__ == Улс төрийн хамтын ажиллагаа == 1998 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Нацагийн Багабанди]] Казахстанд, 1993, 1999, 2008 онуудад БНКазУ-ын Ерөнхийлөгч [[Нурсултан Назарбаев]] Монгол Улсад тус тус албан ёсоор айлчилсан. 2007 оны 8-р сарын 14-15-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]], 2019 оны 10-р сарын 10-12-нд Ерөнхий сайд [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]] Казахстан улсад тус тус айлчилсан бол 2024 онд БНКазУ-ын Ерөнхийлөгч Ж.Токаев Монгол Улсад Төрийн айлчлал хийсэн байна. <br> Хоёр орны хамтын ажиллагааг хөгжүүлэхэд нөлөөлсөн айлчлал, яриа хэлэлцээрүүд:<br> ''Казахстаны талаас'' – Ерөнхий сайдын (1992 оны 10-р сард), Ерөнхий сайдын орлогчийн (1997 оны 7-р сард), Төрийн Нарийн бичгийн даргын (2005 оны 6-р сард), Гадаад хэргийн сайдын (2006 оны 11-р сард) айлчлалууд;<br> ''Монголын талаас'' – Ерөнхий сайдын (1994 оны 12-р сард), Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргын (2000 оны 11-рсард), Азид хамтын ажиллагаа, итгэлцлийг бэхжүүлэх бага хурал (2006 оны 6-р сард) болон Ази, Номхон Далайн бүс нутгийн Эдийн Засаг-Нийгмийн Комиссийн (ЭСКАТО) хуралд оролцсон Ерөнхий сайдын орлогчдын (Шадар сайд) айлчлал. 2016 оны 7 дугаар сард Монгол Улсад болсон АСЕМ-ын дээд хэмжээний уулзалтад Казахстаны ерөнхий сайд [[Карим Масимов]] тэргүүтэй төлөөлөгчид оролцсон байна. * 2015 оны 5-р сарын 26-нд БНКазУ-ын Ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогч Б.Сагынтаев тэргүүтэй казахстаны төлөөлөгчид Монгол Улсад айлчлал хийсэн. Айлчлалын хүрээнд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]], Ерөнхий сайд [[Чимэдийн Сайханбилэг|Ч.Сайханбилэг]], Шадар сайд [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]] нарт бараалхсан. * 2015 оны 8-р сарын 29-нд Монгол Улсын Ерөнхий Прокурор М.Энх-Амгалан Астана хотод зохиогдсон [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллагын]] гишүүн орнуудын Ерөнхий прокуроруудын хуралд оролцов. * 2015 оны 5-р сарын 26-нд Монгол, Казахстаны гадаад бодлогын байгууллагууд хооронд БНКазУ-ын Гадаад хэргийн сайдын нэгдүгээр орлогч Р.Жошыбаевын оролцоотой улс төрийн зөвлөгөөн зохиогдсон. Үүний үр дүнд талууд Монгол, Казахстаны Гадаад хэргийн яамд хоорондын 2015-2016 оны хамтын ажиллагааны төлөвлөгөөнд гарын үсэг зурсан юм. *2020 оны 10 дугаар сарын 14-нд Монгол Улсын Гадаад харилцааны яамны Ази, Номхон далайн орнуудын газрын захирал Э.Сарантогос болон БНКазУ-ын Гадаад хэргийн яамны Ази, Номхон далайн орнуудын газрын захирал Н.Арыстанов нарын Гадаад харилцааны яам хоорондын зөвлөлдөх уулзалт цахим хэлбэрээр болсон байна. *2021 оны 10 дугаар сарын 13-нд Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд Б.Батцэцэг Бүгд Найрамдах Казахстан Улсад албан ёсоор айлчилж тус улсын Ерөнхийлөгч Касым-Жомарт Токаевт бараалхсан байна. *2024 онд Монгол Улсын ерөнхийлөгч [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] 7-р сард ШХАБ-ын хуралд оролцохоор Астана хотод очсон. *2024 оны 10-р сарын 28-29 Казахстаны ерөнхийлөгч [[Касым-Жомарт Токаев|Касым Жомарт Токаев]] Монгол улсад төрийн дээд түвшний айлчлал хийсэн. *2026 оны 4-р сарын 20-23-нд Монгол Улсын ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх Казахстанд төрийн айлчлал хийв. Энэ үеэр “Стратегийн түншлэл”-ийн харилцааг өргөжүүлэх, хамтын ажиллагааг эдийн засгийн агуулгаар баяжуулах, олон улс, бүс нутгийн тавцан дахь хамтын ажиллагааг улам гүнзгийрүүлэх талаар санал солилцсон байна. '''Парламент хоорондын хамтын ажиллагаа'''<br>2002 оны 8-р сард БНКазУ-ын Парламентын Мажилисийн Даргын орлогч Монгол улсад, харин 2003 оны 12 дугаар сард [[Монгол Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] Дарга тэргүүтэй парламентийн төлөөлөгчид Казахстан улсад тус тус айлчилж, үр дүнд нь Монгол Улсын Их Хурал болон БНКазУ-ын Парламентийн Мажилис хоорондын хамтын ажиллагааны Протоколд гарын үсэг зурсан.<ref>http://mfa.gov.kz/mn/ulaanbaatar/content-view/dvustoronnie-otnosenia</ref> Монгол, Казахстаны Парламентын бүлгийн дарга УИХ-ын гишүүн Х.Баделхан, гишүүд Г.Амартүвшин, Т.Аубакир, Б.Баттөмөр, Б.Бейсен, Ш.Раднаасэд, Г.Тэмүүлэн, О.Цогтгэрэл нар; Казахстан, Монголын Парламентын бүлгийн дарга М.К.Пишембаев, дэд дарга А.А.Смагулов, гишүүд С.А.Абдрахманов, А.Е.Бектурганов, М.Д.Бопазов, К.Т.Ержан, А.Н.Жаилганова, С.Д.Кусайынов, М.М.Махамбетов, А.С.Платонов, С.Т.Сейдуманов, Б.К.Тилеухан, П.А.Шарапаев. /2016 оноос/. == Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа == Монгол Улс, БНКазУ-ын хоорондын худалдааны эргэлт 2016 онд 77,9 сая ам.долларт хүржээ. Монгол, Казахстаны худалдаа, эдийн засаг, шинжлэх ухаан, техник, соёлын хамтын ажиллагааны тухай засгийн газар хоорондын комисс (цаашид ЗГХК) ажилладаг.<ref>http://mfa.gov.kz/mn/ulaanbaatar/content-view/ekonomiceskoe-sotrudnicestvo</ref><br> Монгол улсад '''''экспортод''''' гаргадаг үндсэн бүтээгдэхүүнүүд: тамхи (20,3%), ариун цэвэр, эрүүл ахуйн бүтээгдэхүүн (19,1%), угаалгын нунтаг, цэвэрлэгээний бодис (12,6%), улаан буудай, хөх тарианы гурил (7,8%), бусад хүнсний бүтээгдэхүүн болон газрын тосны бүтээгдэхүүн (4,1%) г.м.<ref>http://mfa.gov.kz/mn/ulaanbaatar/content-view/ekonomiceskoe-sotrudnicestvo</ref><br> Монгол улсаас '''''импортоор''''' оруулдаг үндсэн бүтээгдэхүүнүүд: ан амьтан, ургамлын гаралтай бүтээгдэхүүн, сүлжмэл хувцас эдлэлүүд, мод, модон материалууд болон целлюлоз болон цаасан бүтээгдэхүүнүүд г.м.<ref>http://mfa.gov.kz/mn/ulaanbaatar/content-view/ekonomiceskoe-sotrudnicestvo</ref> 2020 оны 11 дүгээр сарын 25-нд хоёр талын Худалдаа эдийн засаг, шинжлэх ухаан техник болон соёлын тухай Засгийн газар хоорондын 8 дугаар хуралдаан цахим хэлбэрээр зохион байгуулагдсан байна. 2020 оны 1-11 дүгээр саруудад хоёр талт худалдааны эргэлт 47,6 сая ам.доллар /экспорт 46,5 сая ам.доллар, импорт 1,04 сая ам.доллар/ байлаа гэж Элчин сайд Ж.Ж.Адилбаев 2021 оны 1 сард https://web.archive.org/web/20210925040517/https://kaznews.mn/<nowiki/>-д мэдэгдсэн байна. Казахстаны Эдийн засгийн гол салбар нь байгалийн хий, газрын тос, уул уурхайн бусад олборлолт, машины үйлдвэрлэл, хөнгөн үйлдвэр, хүнс, хөдөө аж ахуй, мал аж ахуй, газар тариалан. Газрын тосны хэмжээгээр дэлхийд 12, чулуун нүүрс 9, уран, вольфрам 1, хром, фосфор 2, тугалга, молибдены нөөцөөр 4 дүгээр байрт ордог. Казахстаны гадаад худалдааны нийт эргэлт өнгөрсөн онд 144 тэрбум ам.доллар, үүнээс экспорт 80 тэрбум, импорт 65 тэрбум ам.доллар болсон. Манай хоёр улсын худалдааны эргэлт өнгөрсөн онд 58 сая ам.доллар давсан нь 2024 онтой харьцуулахад 7.2 хувиар өссөн байна. Худалдаа, эдийн засаг, шинжлэх ухаан, техник, соёлын хамтын ажиллагааны Монгол, Казахстаны '''Засгийн газар хоорондын комиссын IX хуралдаан''' 2023 оны 5-р сарын 26-ны өдөр Улаанбаатар хотноо болсон. Хуралдааныг Монгол Улсын Сангийн сайд, комиссын монголын хэсгийн дарга Б.Жавхлан, Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын Мэдээлэл, нийгмийн хөгжлийн сайд, комиссын казахстаны хэсгийн дарга Д.Кыдырали нар ахалж оролцсон юм. == Соёл, хүмүүнлэгийн хамтын ажиллагаа == Соёл, хүмүүнлэгийн харилцааны салбарын Казахстан, Монгол улс хооронд 10 гаруй хэлэлцээрт гарын үсэг зурагджээ.<br>Засгийн газар хоорондын боловсролын салбарын гэрээ хэлэлцээрийн дагуу жил болгон хоёр улсын их, дээд сургуулиуд хооронд оюутан солилцооны хөтөлбөр хэрэгждэг.<ref>http://mfa.gov.kz/mn/ulaanbaatar/content-view/kulturno-gumanitarnoe-sotrudnicestvo</ref> <br>2016 оны 7-р сарын 14-ний өдөр БНКазУ-ын Засгийн газрын тэргүүн Монгол Улсын, [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий аймагт]] айлчилж, орон нутгийн казах иргэдтэй уулзав (90 мянга гаруй). Энэ үеэр 2016 оны 7-р сарын 10-нд тус аймагт болсон үерийн гамшгаас хохирогчдод 200 мянга гаруй ам.долларын хүмүүнлэгийн тусламж үзүүлсэн.<ref>http://mfa.gov.kz/mn/ulaanbaatar/content-view/dvustoronnie-otnosenia</ref><br>Өнөөдрийн байдлаар манай нийт 4028 иргэн Казахстанд амьдарч байна. Үүнээс 1383 хүн хууль ёсны дагуу, 1600 хүн хууль бусаар оршин сууж, нийт 1045 оюутан сурч байна. Түүнчлэн давхар иргэншилтэй байж болзошгүй 500 гаруй хүн байна. - Монгол Улсад 300 орчим Казахстаны иргэд байнга оршин суудаг. == Мөн үзэх == [[Монгол Улсын гадаад харилцаа|Монгол улсын гадаад харилцаа]]<br> [[Казахстан Улсын Гадаад хэргийн яам|БНКазУ-ын гадаад харилцаа]] == Эшлэл == <!-- Inline citations added to your article will automatically display here. See https://en.wikipedia.org/wiki/WP:REFB for instructions on how to add citations. --> {{reflist}} [[Ангилал:Монгол-Казахстаны харилцаа| ]] c1cmbrn1tqfnxdwnnz6rcz8t8o34a0w 2 88402 854680 835619 2026-04-24T15:53:48Z ~2026-25005-00 104172 854680 wikitext text/x-wiki WOLFIZM Залуу уран бүтээлч 6h9tf12kvbycwwfs6fpb8s03utad67u 0 125657 854674 854659 2026-04-24T14:52:45Z Avirmed Batsaikhan 53733 854674 wikitext text/x-wiki '''Монгол Улсын харъяат казах угсаатнууд''' ([[Казах хэл|каз.]] ''Моңғолиядағы қазақтар'') - Монгол Улсын казах гаралтай иргэд. 2023 оны 3-р сарын 1-ний өдрийн байдлаар Монголын нийт хүн амын 4.0 %-г эзэлж байв. Монголын Үндэсний статистикийн хорооны 2025 оны мэдээллээр, касах үндэстнүүд 76.5 хувь нь Баян-Өлгий аймагт, 9.0 хувь нь Улаанбаатар хотод, 8.5 хувь нь Ховд аймагт, 2.2 хувь нь Дархан-Уул аймагт, үлдсэн 3.3 хувь нь Налайх дүүрэг болон бусад аймгуудад тархан амьдарч байгаа аж. Казах угсаатнуудын 49.9 хувь нь эрэгтэй бол 50.1 хувийг эмэгтэйчүүд эзэлж байна. Насны бүлгээр авч үзвэл, 0.14 насныхан 34.5 хувь, 15-24 насныхан 17.2 хувь, 25-34 насныхан 16.8 хувь, 35-44 насныхан 12.8 хувийг эзэлж буй бол 9.1 хувь нь 45-54 насныхан, 9.6 хувь нь 55-аас дээш насныхан аж. == Түүх == Монголын казакууд нь бусад казах үндэстний нэгэн адил Түрэг угсааны үндэстэн юм. Казакууд одоогоос 120 гаруй жилийн тэртээ [[Алтайн нуруу|Алтайн нурууг]] даван нүүдлэн Монголд ирсэн. 8-р зуунд Түрэгийг мөхсөний дараа 10-р зуун хүртэл Карлугийн улс, 11-12-р зуунд Кимак, Кипчак, Карахандын улсын бүрэлдэхүүнд багтаж байгаад 13-р зуунаас Монголын эзэнт гүрний [[Алтан Орд|Алтан Ордны]] хаант улсад харъяалагдан зуутын зохион байгуулалттай болж их, дунд, бага зуут хэмээн хуваагджээ. Чингис хааны хоёрдугаар хөвгүүн [[Цагадай|Цагаадайн]] байгуулсан улс нь Төмөрийн хаант улс, Казах ханлиг, Үзбек ханлиг, Киргиз ханлиг болон задрахад Барлас, Найманы казахууд нэгдэн шинэ улс байгуулах оролдлого хийж [[Казахын Хант Улс|Казахын]] [[Казахын Хант Улс|Хант улсыг]] байгуулжээ. 17-р зууны эхээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] довтолгоонд өртөн, хойд талаасаа Бухар, Хивийн хаант улсын довтолгоонд шахагдсанаар Казахын хаант улсын хүч буурч хуваагдан нэг нь Оросын хаант улсад дагаар орж, нөгөө хэсэг нь одоогийн [[Шинжаан|Шинжаан Уйгар]] руу нүүдэллэн [[Манж улс|Манж]] [[Манж улс|улсын]] харъяанд оржээ. Ийнхүү 18-р зууны хоёрдугаар хагасаас Абул Мамбет хааны харъяат казахууд [[Дорнод Туркестан|Дорнод Туркестанд]] нутаглан Хар Эрчис, Алтай хавиар нутаглаж байгаад 1864 онд [[Алтайн нуруу|Алтайн нурууг]] даван ирсэн нь одоогийн [[Баян-Өлгий аймаг]] дахь казахуудын удам болно. Тэд 19-р зууны дунд үеэр Алтайн өвөрөөс [[Шинжаан]] хүртэл нутаглан зуны улиралд [[Алтайн нуруу]] даван Урианхайн нутаг руу орж ирэн зусаж намар нь Алтайг даван ургаш буцаад нүүдэг байжээ. Тэд Шинжааны Бухтарм голын эх [[Эрчис мөрөн]] хавиар нутаглаж байсан байна. Казахууд 18-20-р зуунд [[Шинжаан]], Монголд хэд хэдэн үе шаттайгаар нүүдэллэн ирсэн байдаг. Тэдний зарим нь 18-р зуунд Шинжаанд ирсэн бол 19-р зуунд Оросын цэргийн түрэлтэд өртөн дахин Шинжаан руу дүрвэсэн байна. Харин казахуудын зарим хэсэг нь 19-р зууны [[Уйгур|уйгурын]] бослого манжийн цэрэгт дарагдсаны дараа манжийн явуулсан хядлага хэлмэгдүүлэлт, 1930-1940-өөд оны Шинжаанд исламын шашинтай уйгур, казахууд болон Хятадын хоорондох тулаан, [[Гоминдан|Гоминданы]] хятадын хавчлага хяcлага зэргээс шалтгаалан Монголд нүүн иржээ. 1917 онд Богд хаант Монгол улсын үед казахуудыг Монгол улсын харъяат болгоход Керейд, Найман овгийн 21000 хасаг иргэд бүртгэгджээ. Казахт 12 овог байх бөгөөд Жантекейн, Шерүүч, Молхо, Керейд нь зонхилох байр суурьтай байдаг байна. Алтайн казахууд нь Керейд овгийн хүмүүс бөгөөд тэд Уах, Абах, Ашамайл хэмээх гурван янзын керейд ажээ. Эдгээрээс Монголд шилжин нутагласан нь Абах керейд, Найман казах ажээ. Абах нь дотроо 12 яс овгоос бүрдэх бөгөөд зарим нь Монголд байхгүй. Харин Найман казах нь Улаанхус суманд цөөн үлдэж, Ховд аймгийн [[Булган сум (Ховд)|Булган суманд]] Ители овог зонхилдог. Маршал [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын ерөнхий сайд байхдаа баруун хязгаар руу явж [[Оспан|'''Оспа́н Исла́мулы'''тай]] уулзаж олон үндэстэн ястанг амар амгалан байлгах тухай хэлэлцээр хийсэн байдаг. Түүнд буу сум, мөнгө өгч Шинжаан Уйгарт явуулж буй бослогыг дэмжсэн тэр үеэс Алтайн хязгаарын казах иргэд бөөн бөөнөөрөө Монгол руу дүрвэн иржээ. 1938 оны 6-р сарын 9-нд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Бага хурал хуралдаж үндэсний цөөнхийн асуудлаар шийдвэр гаргаж байжээ. Уг тогтоол ёсоор урд тал нь улсын хил, зүүн ба хойт талаар Дэлүүн, Хонгор өлөн, Хатуу, Өлгий, Орогтоос урагших газрыг Урианхайтай хамтран тэгш эрхтэйгээр эдлэхээр олгожээ. 1930-аад оноос эхлэн БНМАУ-ын нам төрөөс казахуудыг шинэ газар суурьшихтай холбоотой арга хэмжээг авсан байна. Казакууд 1931 оноос [[Чандмань уулын аймаг|Чандмань уулын аймгийн]] харьяанд байгаад 1940 онд бие даасан [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий аймагт]] амьдрах болжээ. Сүүлд 1991 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] задрахад түүний бүрэлдэхүүнд байсан Казакстан улс тусгаар бие даасан улс болсны дараа Монгол дахь 50-60,000 гаруй казах иргэд мал ахуйгаа зараад шинэ Казакстаныг зорьсон ба 2000 он гэхэд 10-20,000 нь эргэн буцаж ирсэн байна.<ref>{{Cite web|url=https://www.macalester.edu/geography/research-barcus/kazakhs/|title=Kazakhs of Mongolia|accessdate=21-04-2023|last=Barcus|first=Holly}}</ref> == Нэрс == == Монгол дахь алдартай казахууд == Монгол Улсын баатар Н.Икей, алдарт нисэгч генерал [[Мудирасын Зайсанов]], Хаби, [[Байтазагийн Хурматбек]], А.Сарай, Х.Хызырхан, Тилейхан, Ахмет, У.Хамбар, Шангишбай, Хашгынбай, К.Мизимхан, Сөйлхан, 1992-1996 оны УИХ-ын гишүүд [[Ажханы Болат]], [[Раздакийн Сандалхан]], [[Таукейн Султан]], Х.Володя, Х.Жекей, А.Мурат, [[Агипарын Бакей]], [[Алмаликийн Тлейхан]], [[Тилеуханы Аубакир]], Элчин сайд [[Кадырын Сайраан]], 2000-2005 онд [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгийн аймгийн]] засаг дарга, УИХ-ын гишүүн асан [[Хавдисламын Баделхан]], Хөдөө аж ахуйн дэд сайд [[Жанимханы Сауле]] болон Улсын Бага хурлын орлогч дарга агсан [[Кинаятын Зардыхан]], Японы Осака хотод ерөнхий консул асан Ч.Куланда зэрэг юм. == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Угсаатны диаспора]] [[Ангилал:Монголын хүн ам зүй]] [[Ангилал:Монголын ард түмэн]] [[Ангилал:Казахууд]] id98uja57kv28e2btfrjwhamhji44vl 0 134115 854708 842374 2026-04-25T11:56:03Z Megzer 20491 854708 wikitext text/x-wiki '''Ширэмүн''' ([[монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠰᠢᠷᠡᠮᠦᠨ}}; галиг: ''Siremün;'' [[Ханз|хялб.ханз]]: 失烈门; [[пиньинь]]: Shī liè mén) (?-1252) нь [[монгол үндэстэн]], [[хиад боржигин]] овогтон, [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] гуравдугаар хөвүүн [[Хүчү|Хүчүгийн]] ахмад хөвүүн, Өгэдэй хааны хууль ёсны залгамжлагч байсан ч нас багын тул их хааны сэнтийд өргөмжлөгдөөгүй нэгэн. 1251 онд [[Мөнх хаан|Мөнх хааны]] эсрэг хуйвалдаан зохион байгуулж байсан нь илэрч баригдан, цөлөгдөж 1252 онд нас барсан. == Намтар == Ширэмүн болбоос Их Монгол Улсын Өгэдэй хааны 3-р хөвгүүн Хүчү ханхүүгийн хонгирадын Алчи ноёны ач охин Кадакай<ref>{{Cite book |last=Фазлуллах |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |publisher=Соёмбо принтинг ХХК |year=2002 |edition=2 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=157 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> (Катакач<ref>{{Cite book |last=Thackston |first=W |title=Rashid uddin Fazlullah's Jami'u'T-Tawarikh: Compendium of Chronicles |year=1998 |edition=2nd |pages=79 |language=en}}</ref>) хатнаас төрсөн ахмад хөвүүн. Өгэдэй хаан өөрийн хөвүүдээс Хүчүг залгамжлагчаар сонгоод байсан ч 1235 онд эхэлсэн [[Өмнөд Сүн улс|өмнөд Сүн улсын]] эсрэг дайнд оролцож байгаад 1236 оны 2-р сард амь үрэгджээ. Ингээд Өгэдэй хаан өөрийн залгамжлагчаар Хүчүгийн хөвүүн Ширэмүнийг сонгож гэрээслэл үлдээсэн байна. Гэвч их хааныг тэнгэрт хальсны дараа [[Дөргөнэ|Дөргэнэ хатан]], мөн зарим ноёд түүнийг хаан болоход нас балчир гэж үзээд хаан сонгохыг хойшлуулсаар 1246 онд Өгэдэй хааны ахмад хөвүүн бие султай [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] их хаанд өргөмжилжээ.<ref>{{Cite book |last=Фазлулах |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |publisher=Соёмбо принтинг ХХК |year=2002 |edition=2 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=88, 127, 133-134, 146 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> [[Гүюг хаан]] 1248 онд тэнгэрт хальсны дараа төрийн хэргийг [[Огул Каймиш|Огул Хаймиш хатан]] захиран явуулах болж, их хааныг сонгох асуудалд дахин том маргаан үүссэн аж. Улмаар [[Зүчи|Зүчийн]] хөвүүн [[Бат хан|Бат ханы]] зарласан хуралдайгаар [[Тулуй|Тулуйн]] хөвүүн [[Мөнх хаан|Мөнхийг]] дараагийн их хаан болгох шийдвэр гарч, хоёр тал зөвшилцөх эсэхээс болж 1251 он хүртэл сунжирч явсаар тус оны зун Мөнхийг Их Монгол Улсын их хааны сэнтийд залжээ. Харин Өгэдэй-Цагадайн угсааны хан хөвүүд, ноёдын олонх Ширэмүнийг хаан болгох сонирхолтой байсан учраас тэр хуралдайд сүүлдэж очих замдаа гэр тэрэг дотроо зэвсэгт цэрэг нууж, төрийн эргэлт гаргахаар бэлдэж явааг их хааны шонхорчдын нэг, [[Канли|канглы]] аймгийн малчин мэдэж эзэндээ хэлснээр Ширэмүний толгойлсон уг хэрэг илчлэгджээ.<ref>{{Cite book |last=Фазлуллах |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |publisher=Соёмбо принтинг ХХК |year=2002 |edition=2 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=151-153 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> Үүний дараа Өгэдэй, [[Цагадай|Цагадайн]] угсааны зарим хан хөвүүд, ноёд нийлсэн нийт 77 хүнийг цаазалж, цөлсний дотор Ширэмүнийг хятад нутаг руу цөлөхдөө дүү [[Хубилай хаан|Хубилайд]] илгээв. 1252 онд Хубилайн зөвлөгөөгөөр Ширэмүний амийг егүүтгэжээ. == Удам угсаа == [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] тэмдэглэснээр түүний аав Хүчү бээр Ширэмүн, Боладчи, Сөсэ гэх гурван хөвүүнтэй байсан. [[Юань улсын судар|Юань улсын сударт]] Ширэмүн нь Боладчи гэх ганц хөвүүнтэй байсан нь [[Юань Улс|Юань улсад]] жинюань ван (靖远王) цолтой байсан. Боладчи ван бээр Хадай, Алухуй гэх хоёр хөвүүнтэй байжээ. Хадай нь 1290 онд жинюань ван цол, алтан тамга хүртсэн.<ref name=":0">{{Cite web |title=Юань улсын судар - 108-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7108 |access-date=2024-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> Харин Алухуй нь [[Хайду|Хайдугийн]] талд зүтгэж байгаад 1304 онд Юань улсад бууж өгч, дагаар орсон.<ref>{{Cite web |title=Юань улсын судар: 22-р дэвтэр. Үзүн хааны шастир-1 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7022 |access-date=2024-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> Дагаар орсны дараа сяннин ван (襄寧王) цол, алтан тамга хүртсэн. {{tree list}} * [[Өгэдэй хаан]] ** [[Хүчү|Хүчү хан хөвүүн]] *** '''Ширэмүн''' **** Боладчи, жинюань ван цолтой<ref name=":1">{{Cite web |title=Юань улсын судар - 107-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7107 |access-date=2024-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> ***** Хадай, жинюань ван (靖远王) цолтой<ref name=":1" />, ***** Алухуй, сяннин ван (襄寧王) цолтой<ref name=":1" /> ****** Өвгөн, сяннин ван цолтой,<ref name=":1" /> 1308 онд залгамжилсан.<ref name=":0" /> *** Боладчи *** Сөсэ {{tree list/end}} == Эшлэл == [[Ангилал:1252 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Алтан ураг]] [[Ангилал:Өгэдэйн удам]] [[Ангилал:Их Монгол Улсын төрийн зүтгэлтэн]] a0f27lk3800i4ksokag9qoreqhxyugi 0 136835 854707 793360 2026-04-25T11:51:11Z Megzer 20491 854707 wikitext text/x-wiki '''Эмлиг тайж'''<ref>{{Cite book |last=. |first=Шамба дайчин |title=Асрагч нэртийн түүх |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=56}}</ref><ref>{{Cite book |last=. |first=. |title=Шар тууж |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=70}}</ref> (мөн заримдаа '''Элмиг ноён'''<ref>{{Cite book |last=. |first=Раашпунцаг |title=Болор эрих |year=2006 |edition=1 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=556}}</ref>''', Эмнэг ноён'''<ref name=":0">{{Cite book |last=. |first=Гомбожав гүн |title=Гангын урсгал |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=25}}</ref>''', Алима тайж''' гэж бичдэг) нь [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголын]] [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] ахмад хөвгүүн [[Төрболд]] тайжийн отгон хөвгүүн, мөн [[Боди Алаг хаан|Бодь Алаг хааны]] дүү. Түүний тухай мэдээлэл монголын түүхэн сурвалж бичигт төдий их зүйл үгүй, харин үе залгамжтай холбогдох баримт мэр сэр бий. Даян хаан хураасан улсаа 11 хүүхдэд хуваахдаа Төрболд тайжид [[Цахар түмэн|Цахар түмнийг]] өгснөөс Эмлиг тайжид Цахарын [[Аохан]], Найман, Алагчид<ref name=":0" /> отгуудыг өгсөн. Эмлиг тайжийн хөвгүүн Буйма ноён Аохан отгийг ахмад хөвгүүн [[Түжин дурал]] ноёнд өгсөн нь хожим [[Аохан хошуу]] болж, бага хөвгүүн [[Эсэн үйзэн]] ноёнд Найман отгийг өгсөн нь хожим [[Чин гүрэн|Чин гүрний]] үед [[Найман хошуу (Өвөр Монгол)|Найман хошуу]] болжээ. == Хойчис == {{tree list}} * [[Төрболд|Төрболд тайж]] ** Эмлиг тайж ***Буйма ноён ****[[Түжин дурал]] *****Буянхули дайчин дүүрэн ******Соном дүүрэн ******Сэрэн дүүрэн зоригт дурал: *******улсын [[эфү]], засаг төрийн [[жүн ван]] Банди: Аохан хошууны анхны засаг ноён ****[[Эсэн үйзэн]] *****Түшээт тайж *****Дайгүн тайж *****засаг, төрийн дархан [[жүн ван]] Гончиг: Найман хошууны анхны засаг ноён *****Дархан дайчин {{tree list/end}} == Холбоотой өгүүлэл == * [[Аохан]] * [[Найман хошуу (Өвөр Монгол)]] == Эшлэл == [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:16-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:16-р зуунд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Өвөр Монголын хүн]] [[Ангилал:Монгол үндэстэн]] djuyvbzoc9p7jriizx601yi1mca5md9 0 144202 854702 843144 2026-04-25T11:33:53Z Megzer 20491 854702 wikitext text/x-wiki '''Алчи ноён''' ([[монгол бичиг]]:{{МонголЮникод|ᠠᠯᠴᠢ ᠨᠤᠶᠠᠨ}}; перс: الجی كوركان, латин галиг: āljī gūrkān; [[Хятад хэл|хятад]]: 按陳, [[пиньинь]]: ànchén; зарим номонд '''Анчин, Аньчэн''' гэж бичдэг) бол [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] хонгирад аймгийн мянгатын ноён, төрийн зүтгэлтэн. Мөн Чингис хааны хатан Бөртэ хатны дүү, хааны хадам дүү. Чингис хааныг дагалдан их, бага 32 удаагийн тулалдаанд оролцож, Алтан улс, Тангуд болон Хорезмын хот, сууринг эзлэхэд онцгой гавьяа байгуулсан.<ref name=":0">{{Cite web |title=Юань улсын судар: 118-р дэвтэр (元史/卷118) |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7118 |access-date=2025-12-12 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> 1227 онд улсын нагац өргөмжлөгдсөн. 1232 онд [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] Хэши ван (河西王) цол, мөнгөн тамгаар шагнажээ. 1237 онд Өгэдэй хаан Алчи ноёнд 200,000 зоос шагнаад, "Хонгирад овгоос охин төрвөл хатан болж, хөвгүүн төрвөл гүнжтэй гэрлэж байх болтугай. Жилийн дөрвөн улирлын сарын эх бүрт энэ зарлигийг уншин сонордуулж, үеийн үед бүү зөрчитүгэй" хэмээн мөн Алтан улсын дайнаас олзолсон 5200 цэрэг, иргэнийг хонгирад аймагт хуваан өгч түмт болгон захирах зарлиг буулгав.<ref name=":0" /> Алчи ноёныг таалал төгссөний дараа Гуанрэн ууланд (官人山) оршуулжээ.<ref name=":0" /> 1295 онд [[Төмөр Өлзийт хаан|Өлзийт хааны]] зарлигаар жинин ван (濟寧王) цолоор нэхэн шагнаж, гэргий Хажиныг нь жинин вангийн хатан (濟寧王妃) цолоор нэхэн шагнасан.<ref name=":0" /> == Гэр бүл == Алчи ноёны нэр мэдэгдэж байгаа Хажин хатнаас [[Начин хүргэн|Начин]], [[Очин хүргэн|Очин]], [[Чигү хүргэн|Чигү]], Сорхот гэх хүү, [[Чаби хатан]], [[Өгий үжин]] гэх 2 охин төрсөн. Эдгээр хүүхдүүдээс гадна Алчи ноёны удмын ноёд, тэдгээртэй хуримласан гүнжийн нэрс олон байдаг ч, аль хүүгийнх нь удам гэдэг нь орхигдсоноос тодорхойлох боломжгүй болсон. {{tree list|}} *'''Алчи ноён''' **[[Начин хүргэн]]: Сэцэгэн гүнжтэй гэрлэсэн. ***Хахай ***Тогоон ***[[Уружин хүргэн]]: [[Өлзий гүнж]], [[Нангиажин гүнж|Нангиажин гүнжтэй]] гэрлэсэн. ****[[Шириндарь хатан]]: [[Төмөр Өлзийт хаан|Өлзийт хааны]] их хатан ***Зургаадай: мянганы ноён байсан. 1277 онд [[Ширэги]], Тугтөмөр, [[Мэлигтөмөр]] зэрэг ханхөвүүдийн бослогыг дэмжиж зэвсэгт бослогын цэргийг удирдсан. ***Төмөр хүргэн, [[Нангиажин гүнж|Нангиажин гүнжтэй]] гэрлэсэн. ****Дивабул ван: [[Сэнгэраги гүнж|Сэнгэраги гүнжтэй]] гэрлэсэн. *****Аригшир ван: [[Дармабала|Дармабал вангийн]] охин Доржбал гүнжтэй гэрлэсэн. *****[[Будшир хатан|Будашир хатан]] ****Сэнгэбул ван: [[Пуна гүнж|Пуна гүнжтэй]] гэрлэсэн. ***Манждай хүргэн: [[Нангиажин гүнж]], [[Нангабула|Нанабул гүнжтэй]] гэрлэсэн. ***? ****Шянтун (仙童)<ref>{{Cite web |title=元史/卷114 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7114 |access-date=2025-12-12 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> *****[[Намбуй хатан]]: Хубилай хааны хоёр дахь их хатан **[[Очин хүргэн]], Тулуй ноёны охин [[Есүбух гүнж|Есүбухтай]] гэрлэсэн. **[[Чигү хүргэн]], Чингис хааны охин [[Түмэлүн|Түмэлүн бэхитэй]] гэрлэсэн. ***Нэр тодорхойгүй ****Хайду (Худу?) ****Айбөх хүргэн *****Жанги хүргэн *****Тотөмөр ван ******Эсэн **Сорхот ноён ***Аха хүргэн ****Болош ****Буян ****Манз ****Тяншубуха ****Дадубуха ****Чанжи ****Есүдэр ****Хархасун баатар **? ***Толин ****[[Тэгүлэн хатан]] ****Бэнбула (Бамбар?), Байдаш гүнжтэй (拜答沙公主) гэрлэсэн. *****Майжухан ван ******Бихан хатан: [[Есөнтөмөр хаан|Есөнтөмөр хааны]] бага хатан ******Сүхдарь хатан: Есөнтөмөр хааны бага хатан ******? *******Аши, мянганы ноён *****юйдэ ван (毓德王) Болдтөмөр ******[[Баянхутаг хатан]]: [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр хааны]] их хатан *****[[Жэнгэ хатан]]: [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хүлэг хааны]] их хатан **? ***Хадагач хатан (?-1252): [[Хүчү]] ханхүүгийн хатан, [[Ширэмүн]] ханхүүгийн ээж. **? ***Оручар ****[[Бабухан хатан]]: Есөнтөмөр хааны хатан **? ***Хүндтөмөр ****[[Тажи хатан]]: [[Дармабала|Дармабал]] вангийн хатан **? ***Нахай (納合): [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] охин [[Сорхохан]] гүнжтэй гэрлэсэн. **? ***? ****Харжи *****Сүхшир хатан: [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хүлэг хааны]] бага хатан **[[Өгий үжин]]: [[Зүчи хан|Зүчи ханы]] хатан. **[[Чаби хатан]]: [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] их хатан {{tree list/end}} == Эшлэл == [[Ангилал:12-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Хонгирад]] [[Ангилал:Их Монгол Улсын төрийн зүтгэлтэн]] 5saahar6exqyulfpv34kiy244jam27u 0 145598 854698 851385 2026-04-25T11:06:38Z Megzer 20491 854698 wikitext text/x-wiki '''Мөнхсар'''{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|p=175-176}}{{sfn|Судрын чуулган: 2-р боть|2002|p=152}} заргач ([[Хятад үсэг|хятад]]: 忙哥撒兒, [[пиньинь]]: Máng gē sā er; перс: منكاسار نویان, Munkāsār Nūyān; Mengeser'''{{sfn|Michal Biran|2023|p=77}},''' Мэнгэсэр{{sfn|Их Монгол Улс. Монголын эзэнт гүрний түүх|2019|p=487}}; ? - 1253 оны өвөл) нь [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] [[Мөнх хаан|Мөнх хааны]] зарлигаар 1251-1253 оны хооронд улсын их [[заргач]] байсан түшмэл. Түүний угсаа гарал нь [[Жалайр|жалайрын]] жад овгийн [[Мухулай|Мухулай вангийн]] авга ах Чулуун хайчийн жич бөгөөд үе удмаараа монголын төрд зүтгэж байсан. Их заргач байх хугацаанд [[Өгөөдэй хаан]], [[Цагадай|Цагадай ханы]] удмын хан хөвүүдийн хуйвалдааныг илрүүлж, яллан шийтгэхэд онцгойлон зүтгэсэн явдал нь түүхэнд тодоор бичигдэж үлдсэн. == Намтар == Түүний элэнц өвөө Чулуун хайч нь 1196 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] Түгэ, Хаши нэртэй хоёр хүүгээ боол болгож өгсөн гэж [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын Нууц Товчоонд]] гардаг ч, [[Юань улсын судар|Юань улсын судрын]] 124-р дэвтэрийн Мөнхсарын шастирт "элэнц өвөө нь Чулуун хайч, өвөө нь Шо-а (搠阿, Shuò ā), аав нь Нахай"{{sfn|宋濂|元史|zh}} гэсэн байдаг учраас Чулуун хайчийн гурав дахь хүүгийн удам гэж үздэг. Шоха, Нахай нар онцгой гавьяа байгуулаагүй ч, үе улиран үнэнчээр зүтгэснийг үнэлж Өгэдэй хааны үед Луоян (洛陽) хотын 175 өрхийг шагнажээ.{{sfn|宋濂|元史|zh}} Мөнхсар нь анх баруун зүгийн ахмад хөвгүүдийн аян дайнд Тулуйн удмын албат зарцын хувиар зүтгэж байхдаа дайнд олон байлдаанд оройлон зүтгэж, олзолсноо тэгш хуваарьлан өөртөө юм үлдээлгүй цэргүүдээ шагнаж, цэргийг дэг журамтайгаар удирддаг байснаас гадна аливаа хэрэг явдалд үнэнч шудрага байсан нь Мөнхийн хараанд орж, түүний итгэлт хүмүүсийн нэг болж Мөнх хааны хатад алдаа гаргавал айлгүй хэлж сануулдаг{{sfn|宋濂|元史|zh}}нэгэн болтлоо итгэгдсэн нэгэн байсан. Кипчакийн олзлогдсон ноёдыг монгол нутаг руу харгалзан хүргэх үүргийг гардан биелүүлж байсан.{{sfn|Судрын чуулган: 1-р боть|2002|p=63}} Мөнхийг их хаан болсны дараа их заргачын тушаалд томилогдож, Ширэмүн, Нагу тэргүүтэй Өгэдэй, Цагадайн удмын хан хөвүүдийн хуйвалдаанд оролцсон түмт, мянгатын ноёд, хатад, сайд түшмэдийг байцаан яллах асуудалыг голлох үүрэгтэй шүүн хэлэлцэж, зарим үед бие даан яллах дүгнэлт гаргаж сүүлд нь хаан эзэнд мэдэгдэж байсан. Түүний удирдан явуулсан шүүн байцаалтаар алтан ургийн болон түмт мянгатын ноёд, хатад нийлсэн 77 хүн{{sfn|Судрын чуулган: 2-р боть|2002|p=155}} цаазлуулсан. 1253 оны өвөл хортой архинд хордож нас барсан.{{sfn|宋濂|元史|zh}} Түүний нас барсны дараа Мөнх хаан хоёр хүүд нь сургаал айлдаж өш хонзонгийн сэдэлтэй муу юм бодохгүй тайван байж, эцгийнхээ адил алдар нэрээ дуурсгаж төлөв түвшин явахыг сануулсан байдаг.{{sfn|宋濂|元史|zh}} == Хойчис == Мөнхсар заргач нь Тогоон, Төрчи, Эсэнтөмөр, Төмөрбуха, Хандухур гэсэн таван хүүтэй байсан. Тогоон бол түмтийн ноён болсон ч, хүүхэдгүй. Төрчийн хүү Мэнлигтөмөр [[Бичгийн утгачийн хүрээлэн|бичгийн утгачийн хүрээлэнгийн]] зарлигийн бичээч түшмэл болж, Наян вангийн бослого дарахад гавьяа байгуулсан. Мэнлигтөмөрийн ач хүү Есөн нь Яньхуй сүмийн түшмэл (延徽寺卿) болсон. Төмөрбухын отгон хүү Байдаша (?-1332) нь хааны хишигтэн цэрэгт элсэж буурч болоод, Өлзийт хаан, Хүлэг хааны үед ордны хүнс хангамжыг хариуцсан сюаньхуй хүрээлэнгийн бүгд мэдэгч болж, мөнгөн хөх чимэгт гуанлү дафү цолоор шагнуулсан. Буянт хааны үед баруун гарын чинсан, Гэгээн хааны үед алтан ургийн хэрэг хариуцсан яамны их заргач, жишянь хүрээлэнгийн бичгийн сайд, Есөнтөмөр хааны үед тайбао түшмэл, Заяат хааны үед заргач болсон. Байдашын отгон хүү Балан нь хожим алтан ургийн хэрэг хариуцсан яамны их заргач болсон. {{tree list|start}} *Тэргэт баян **Чулуун хайч ***Түгэ, мянганы ноён ****Бүгидэй хорчи ***Хаши ***Шо-а ****Нохой *****их заргач '''Мөнхсар''' ******Тогоон, түмтийн ноён ******Төрчи *******Мэнлигтөмөр бичээч ******Эсэнтөмөр *******Хархасун ******Төмөрбуха *******Ташун *******Хархасун *******Байдаша чинсан, тайбо, тайфу, их заргач ********Мама тэгин ********Пүпи ********Балан заргач ******Хиндухур түмтийн ноён *******Курмиши *******Илтөмөр {{tree list|end}} == Эшлэл == {{reflist}} == Ном зүй == {{s-start}} *{{Cite book|last=ШУА |first=Түүхийн хүрээлэн |title=Монгол Улсын түүх |year=2003 |volume=2-р боть |location=Улаанбаатар |language=mn}} *{{Cite book|last=Хамадани |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган: 1-р боть|year=2002 |location=Улаанбаатар |edition=2nd |language=mn |translator=Ц.Сүрэнхорлоо}} *{{Cite book|last=Хамадани |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган: 2-р боть|year=2002 |location=Улаанбаатар |edition=2nd |language=mn |translator=Ц.Сүрэнхорлоо}} *{{Cite book|last=Biran |first=Michal |title=The Cambridge history of the Mongol Empire |last2=Kim |first2=Hodong |publisher=Cambridge University Press |year=2023 |isbn=9781107112957 |edition=1st |volume=1 |location=London |language=en}} *{{Cite web|last=宋|first=濂|title=Юань улсын судар/124-р дэвтэр - Мөнхсарийн шастир (元史/卷124 - 忙哥撒兒) |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7124 |access-date=2026-03-25 |website=zh.wikisource.org |language=zh}} *{{Cite book|last1=Б |first1=Батсүрэн |title=Их Монгол Улс.Монголын эзэнт гүрний түүх |last2=П |first2=Дэлгэржаргал |last3=У |first3=Эрдэнэбат |publisher=Степпе паблишинг |year=2019 |isbn=9919955205 |location=Улаанбаатар|}} {{end}} [[Ангилал:13-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1253 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Их Монгол Улсын төрийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Жалайр аймаг]] oc3fhlj1k9lefamumpvit2sg2a7sbr9 854700 854698 2026-04-25T11:27:36Z Megzer 20491 854700 wikitext text/x-wiki '''Мөнхсар'''{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|p=175-176}}{{sfn|Судрын чуулган: 2-р боть|2002|p=152}} заргач ([[Хятад үсэг|хятад]]: 忙哥撒兒, [[пиньинь]]: Máng gē sā er; перс: منكاسار نویان, Munkāsār Nūyān; Mengeser'''{{sfn|Michal Biran|2023|p=77}},''' Мэнгэсэр{{sfn|Их Монгол Улс. Монголын эзэнт гүрний түүх|2019|p=487}}; ? - 1253 оны өвөл) нь [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] [[Мөнх хаан|Мөнх хааны]] зарлигаар 1251-1253 оны хооронд улсын их [[заргач]] байсан түшмэл. Түүний угсаа гарал нь [[Жалайр|жалайрын]] жад овгийн [[Мухулай|Мухулай вангийн]] авга ах Чулуун хайчийн жич бөгөөд үе удмаараа монголын төрд зүтгэж байсан. Их заргач байх хугацаанд [[Өгөөдэй хаан]], [[Цагадай|Цагадай ханы]] удмын хан хөвүүдийн хуйвалдааныг илрүүлж, яллан шийтгэхэд онцгойлон зүтгэсэн явдал нь түүхэнд тодоор бичигдэж үлдсэн. == Намтар == Түүний элэнц өвөө Чулуун хайч нь 1196 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] Түгэ, Хаши нэртэй хоёр хүүгээ боол болгож өгсөн гэж [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын Нууц Товчоонд]] гардаг ч, [[Юань улсын судар|Юань улсын судрын]] 124-р дэвтэрийн Мөнхсарын шастирт "элэнц өвөө нь Чулуун хайч, өвөө нь Шо-а (搠阿, Shuò ā), аав нь Нахай"{{sfn|宋濂|元史|zh}} гэсэн байдаг учраас Чулуун хайчийн гурав дахь хүүгийн удам гэж үздэг. Шоха, Нахай нар онцгой гавьяа байгуулаагүй ч, үе улиран үнэнчээр зүтгэснийг үнэлж Өгэдэй хааны үед Луоян (洛陽) хотын 175 өрхийг шагнажээ.{{sfn|宋濂|元史|zh}} Мөнхсар нь анх баруун зүгийн ахмад хөвгүүдийн аян дайнд Тулуйн удмын албат зарцын хувиар зүтгэж байхдаа дайнд олон байлдаанд оройлон зүтгэж, олзолсноо тэгш хуваарьлан өөртөө юм үлдээлгүй цэргүүдээ шагнаж, цэргийг дэг журамтайгаар удирддаг байснаас гадна аливаа хэрэг явдалд үнэнч шудрага байсан нь Мөнхийн хараанд орж, түүний итгэлт хүмүүсийн нэг болж Мөнх хааны хатад алдаа гаргавал айлгүй хэлж сануулдаг{{sfn|宋濂|元史|zh}}нэгэн болтлоо итгэгдсэн нэгэн байсан. Кипчакийн олзлогдсон ноёдыг монгол нутаг руу харгалзан хүргэх үүргийг гардан биелүүлж байсан.{{sfn|Судрын чуулган: 1-р боть|2002|p=63}} Мөнхийг их хаан болсны дараа их заргачын тушаалд томилогдож, Ширэмүн, Нагу тэргүүтэй Өгэдэй, Цагадайн удмын хан хөвүүдийн хуйвалдаанд оролцсон түмт, мянгатын ноёд, хатад, сайд түшмэдийг байцаан яллах асуудалыг голлох үүрэгтэй шүүн хэлэлцэж, зарим үед бие даан яллах дүгнэлт гаргаж сүүлд нь хаан эзэнд мэдэгдэж байсан. Түүний удирдан явуулсан шүүн байцаалтаар алтан ургийн болон түмт мянгатын ноёд, хатад нийлсэн 77 хүн{{sfn|Судрын чуулган: 2-р боть|2002|p=155}} цаазлуулсан. 1253 оны өвөл хортой архинд хордож нас барсан.{{sfn|宋濂|元史|zh}} Түүний нас барсны дараа Мөнх хаан хоёр хүүд нь сургаал айлдаж өш хонзонгийн сэдэлтэй муу юм бодохгүй тайван байж, эцгийнхээ адил алдар нэрээ дуурсгаж төлөв түвшин явахыг сануулсан байдаг.{{sfn|宋濂|元史|zh}} == Хойчис == Мөнхсар заргач нь Тогоон, Төрчи, Эсэнтөмөр, Төмөрбуха, Хандухур гэсэн таван хүүтэй байсан. Тогоон бол түмтийн ноён болсон ч, хүүхэдгүй. Төрчийн хүү Мэнлигтөмөр [[Бичгийн утгачийн хүрээлэн|бичгийн утгачийн хүрээлэнгийн]] зарлигийн бичээч түшмэл болж, Наян вангийн бослого дарахад гавьяа байгуулсан. Мэнлигтөмөрийн ач хүү Есөн нь Яньхуй сүмийн түшмэл (延徽寺卿) болсон. Төмөрбухын отгон хүү Байдаша (?-1332) нь хааны хишигтэн цэрэгт элсэж буурч болоод, Өлзийт хаан, Хүлэг хааны үед ордны хүнс хангамжыг хариуцсан сюаньхуй хүрээлэнгийн бүгд мэдэгч болж, мөнгөн хөх чимэгт гуанлү дафү цолоор шагнуулсан. Буянт хааны үед баруун гарын чинсан, Гэгээн хааны үед алтан ургийн хэрэг хариуцсан яамны их заргач, жишянь хүрээлэнгийн бичгийн сайд, Есөнтөмөр хааны үед тайбао түшмэл, Заяат хааны үед заргач болсон. Байдашын отгон хүү Балан нь хожим алтан ургийн хэрэг хариуцсан яамны их заргач болсон. {{tree list}} *Тэргэт баян **Чулуун хайч ***Түгэ, мянганы ноён ****Бүгидэй хорчи ***Хаши ***Шо-а ****Нохой *****их заргач '''Мөнхсар''' ******Тогоон, түмтийн ноён ******Төрчи *******Мэнлигтөмөр бичээч ******Эсэнтөмөр *******Хархасун ******Төмөрбуха *******Ташун *******Хархасун *******Байдаша чинсан, тайбо, тайфу, их заргач ********Мама тэгин ********Пүпи ********Балан заргач ******Хиндухур түмтийн ноён *******Курмиши *******Илтөмөр {{tree list/end}} == Эшлэл == {{Reflist}} ==Ном зүй== * {{Cite book |last=ШУА |first=Түүхийн хүрээлэн |title=Монгол Улсын түүх |year=2003 |volume=2-р боть |location=Улаанбаатар |language=mn}} * {{Cite book |last=Хамадани |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган: 1-р боть |year=2002 |location=Улаанбаатар |edition=2nd |language=mn |translator=Ц.Сүрэнхорлоо}} * {{Cite book |last=Хамадани |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган: 2-р боть |year=2002 |location=Улаанбаатар |edition=2nd |language=mn |translator=Ц.Сүрэнхорлоо}} * {{Cite book |last=Biran |first=Michal |title=The Cambridge history of the Mongol Empire |last2=Kim |first2=Hodong |publisher=Cambridge University Press |year=2023 |isbn=9781107112957 |edition=1st |volume=1 |location=London |language=en}} * {{Cite web |last=宋 |first=濂 |title=Юань улсын судар/124-р дэвтэр - Мөнхсарийн шастир (元史/卷124 - 忙哥撒兒) |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7124 |access-date=2026-03-25 |website=zh.wikisource.org |language=zh}} * {{Cite book |last1=Б |first1=Батсүрэн |title=Их Монгол Улс.Монголын эзэнт гүрний түүх |last2=П |first2=Дэлгэржаргал |last3=У |first3=Эрдэнэбат |publisher=Степпе паблишинг |year=2019 |isbn=9919955205 |location=Улаанбаатар}} [[Ангилал:13-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1253 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Их Монгол Улсын төрийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Жалайр аймаг]] bedkjmjwk7vxc0ipk6unc7bzosn0yov 0 146137 854670 854475 2026-04-24T13:46:59Z Avirmed Batsaikhan 53733 854670 wikitext text/x-wiki '''Олег Дерковский''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Оле́г Миха́йлович Дерко́вский,'' 1939 оны 8-р сарын 2-нд Зөвлөлт Украины [[Харьков]] хотод төрсөн— 2010 оны 11-р сарын 13-нд Москва хотод нас барсан) — зөвлөлтийн болон оросын мэргэжлийн дипломат. 1992 онд ОХУ-ын Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цол хүртсэн. 1999-2006 онд [[Монгол|Монгол Улсад]] Оросын Элчин сайдаар ажилласан. == Намтар == Олег Дерковский 1963 онд ЗХУ-ын Гадаад хэргийн яамны Москвагийн Олон улсын харилцааны дээд сургуулийг, 1976 онд ЗХУ-ын Гадаад хэргийн яамны Дипломат академийг төгссөн. Тэрээр ЗХУ/Оросын Гадаад хэргийн яаманд болон Ирак, Йемен, Египет, АНУ-ын Элчин сайдын яаманд янз бүрийн албан тушаал хашиж байсан. 1992-1998 оны 1-р сарын 30 хүртэл тэрээр ОХУ-аас [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Арабын Нэгдсэн Эмират Улсад]] суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайдаар ажиллаж байсан. 1998-1999 онд тэрээр [[Оросын Гадаад хэргийн яам|Оросын Гадаад хэргийн яамны]] [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|ТУХН]]-ийн орнуудын 4-р газрын захирлаар ажиллаж байсан. 1999 оны 10-р сарын 18-наас 2006 оны 3-р сарын 24 хүртэл тэрээр [[Оросын Холбооны Улс|Оросын Холбооны Улсаас]] [[Монгол Улс|Монгол Улсад]] суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайдаар ажилласан. Тэрээр [[Англи хэл|англи]], [[Араб хэл|араб]] хэлтэй байв. Тэрээр 2010 оны 11-р сарын 13-нд Москва хотод нас барсан. 9t0q41e1eyuy5sajknk8pukf4o03e4a 0 146154 854686 854650 2026-04-25T05:31:08Z Эрдэмбилэг Билгүүн 104157 УДЭТ-ын найруулагч Эрдэмбилэг Билгүүний тухай 854686 wikitext text/x-wiki [[Файл:Эрдэмбилэг Билгүүн.jpg|thumb|Найруулагч Эрдэмбилэгийн Билгүүн]] '''Эрдэмбилэгийн Билгүүн''' (2002 оны 5 сарын 5-нд төрсөн) нь Монголын театрын найруулагч, хөгжмийн зохиолч багш бөгөөд орчин үеийн тайзны урлагийн туршилт хэлбэр, дуу авианд суурилсан найруулгын чиглэлээр уран бүтээл туурвидаг уран бүтээлч юм. Тэрээр Монгол болон ОХУ-ын театрын орчинд ажиллаж, олон улсын тайзны урлагийн төслүүдэд оролцож байна. 2025 оноос ОХУ "Ленком" болон "Центр Драматургии и Режиссуры" театрын уран бүтээлч, найруулагч, хөгжмийн зохиолч, 2026 оноос Улсын Драмын Эрдмийн Театрын үндсэн найруулагчаар ажиллаж байна.<ref>{{Cite web |title=Театрын тайзнаа яруу найраг амилна |url=https://eagle.mn/r/hC4ViZ6dIZO |access-date=2026-04-24 |website=eagle.mn |language=en}}</ref> == Боловсрол == Э.Билгүүн нь 2017 онд нийслэлийн 45 дугаар ерөнхий боловсролын сургуулийг төгссөн. 2020 онд СУИС-ийн Бадмаараг ахлах сургуулийн "Хөгжимт театрын жүжигчин"-ний ангийг төгсөж, урлагийн мэргэжлийн суурь боловсрол эзэмшсэн. 2025 онд Дэлхийн хамгийн шилдэг ОХУ-ын Театрын Урлагийн Институт болох ГИТИС - ийг театрын найруулагч мэргэжлээр амжилттай төгссөн.<ref>{{Cite web |title=Э.Билгүүн: Монголд өмнө нь тавигдаж байгаагүй "саунд драм”-д 30 яруу найрагчийн бүтээлийг эш татна |url=https://montsame.mn/mn/read/394309 |access-date=2026-04-24 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}</ref> == Уран бүтээлийн чиглэл == Э.Билгүүний уран бүтээл нь орчин үеийн туршилт театр, дуу авиа болон хөгжмийн драматурги, мөн яруу найраг, хөдөлгөөний илэрхийлэлд суурилдаг. Түүний найруулгын онцлог нь: * дуу авиа, хөгжмийг драмын бүтцийн үндсэн элемент болгон ашиглах * жүжигчний хөдөлгөөнийг өгүүлэмжийн нэг хэсэг болгох * сонгодог зохиолыг орчин үеийн тайзны хэлбэрт шинэчлэн найруулах * шугаман өгүүлэмжээс илүү мэдрэмж, атмосфер төвтэй найруулга хийх == Жүжгийн найруулга ба уран бүтээл == * '''2023 он''' — А.П. Чехов “Чеховын өгүүллэгүүд” ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва * '''2023 он''' — А. Казанцев “Ах дүүс ба Лиза” ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва * '''2024 он''' — Б. Брехт “Сычуаны сайн хүн” ''2-р найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва * '''2025 он''' — Н.В. Гоголь “По Гоголю” ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва * '''2025 он''' — Жан Жене “Үйлчлэгчид” ''Ерөнхий найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — Беларусь * '''2025 он''' — И.А. Бродский “Шействие” ''Ассистент найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — ОХУ, Москва * '''2025 он''' — А. Грин “Улаан дарвуулт хөлөг онгоц” ''Найруулагч, хөгжмийн зохиолч'' — Казахстан, Тараз хот == Тайзны хөгжмийн бүтээл == Э.Билгүүн нь тайзны нийт зургаан бүтээлд зориулан 50 гаруй хөгжмийн зохиол бүтээж, театрын найруулга болон хөгжмийн драматурги хоорондын уялдааг хөгжүүлэн ажиллаж байна. == Студид бичигдсэн хөгжмийн бүтээлүүд == === “Чехов. Рассказы” === # Тарарабумба (гол сэдэв) # Предчувствие # Тётя # Вальс-Чехов # Я люблю Вас, Надя! # Ветер # Ощущение (Дама с собачкой) # Восточная тема # Ку-ку, Переход === “Сычуаны сайн хүн” === # Разговор с матерью # Ми Зю и Шу Фу # Шен Дэ и Ян Сун # Шействие # 1000 долларов # Песня про богов # Песня Водоноса === “По Гоголю” === # Ночь на Лысой горе # По Гоголю (гол хөгжим) == Уран бүтээлийн онцлог == Түүний уран бүтээл нь: * тайзны үйл явцыг хөгжмийн бүтцээр илэрхийлэх * сэтгэлзүйн атмосферийг дуу авиаар бүтээх * сонгодог зохиолыг орчин үеийн тайзны хэлбэрт хөрвүүлэх * театрын хэллэгийг туршилтын чиглэлд хөгжүүлэх зэрэг шинжээр тодорхойлогддог. == Мэргэжлийн үйл ажиллагаа == Э.Билгүүн нь Монгол болон ОХУ-ын театрын орчинд ажиллаж, олон улсын театрын төслүүдэд оролцон уран бүтээлээ туурвиж байна. == Эх сурвалж == * [https://www.tsahimnews.mn/a/2731#:~:text=%D0%A3%D0%94%D0%AD%D0%A2-%D1%8B%D0%BD%20%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D1%87%20%D0%AD.%D0%91%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BD%20%D0%9E%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%20%D0%BD%D1%8D%D1%80%D1%82%20%D0%B7%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D1%87%20%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%20%D0%91%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BD,%D0%AD.%D0%91%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BD%20%D0%BD%D1%8C%20%D0%9E%D0%A5%D0%A3-%D1%8B%D0%BD%20%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD%20%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%BD%20%D1%83%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD%20%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B9%D0%B3%20%D1%82%D3%A9%D0%B3%D1%81%D0%B6%D1%8D%D1%8D Найруулагч Э.Билгүүн “Мастер, Маргарита хоёр” зохиолыг тайзнаа амилуулна] * [https://urlag.mn/post/147922 УДЭТ-ын залуу найруулагч Э.Билгүүн М.Булгаковын “Мастер, Маргарита хоёр” зохиолыг тайзнаа амилуулна – Урлаг.мн] * [https://eagle.mn/r/hC4ViZ6dIZO Театрын тайзнаа яруу найраг амилна] * [https://montsame.mn/mn/read/394309 Э.Билгүүн: Монголд өмнө нь тавигдаж байгаагүй "саунд драм”-д 30 яруу найрагчийн бүтээлийг эш татна] * [https://ergelt.mn/news/23/single/58696 Э.БИЛГҮҮН: ДЭЛХИЙН ТЕАТРЫН ХАМГИЙН ТОМ СУРГУУЛЬ БОЛОХ ГИТИС-Д ЮУ СУРСНАА “МАСТЕР, МАРГАРИТА ХОЁР” ЖҮЖГЭЭР ТАЙЛАГНАНА] * [https://ergelt.mn/news/120/single/55162?fbclid=IwY2xjawRXyHtleHRuA2FlbQIxMQBicmlkETFPSWlad1MzcFdpYWNBdmtic3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHhZYdOguSCA_8pa6oKH6-4T0D9alLXAHp4jeqpcVfjv5DSAcISVWtpp5HpX4_aem_sPxYgD6n86E5-3fzfWuSew Э.БИЛГҮҮН: ОХУ-ЫН ТЕАТРЫН ГИТИС-ИЙН ИХ СУРГУУЛЬД БАГШИЛЖ, НЭР ХҮНДТЭЙ ТЕАТРТ НАЙРУУЛАГЧ, ЖҮЖИГЧНЭЭР АЖИЛЛАЖ БАЙГААДАА БАЯРТАЙ БАЙНА] * [https://eagle.mn/r/jCOoV5SHvxO М.Булгаковын “Мастер, Маргарита хоёр” зохиолыг тайзнаа амилуулна] * [https://vk.com/wall-145886776_18801 Выпускник ГИТИСа Билгуун Эрдэмбилэг стал штатным.. | ГИТИС | VK] * [https://teatrcdr.ru/o-teatre/artisty/Iq9HSwSr_ax3DA9EV8sB9 Билгуун Эрдэмбилэг - Центр драматургии и режиссуры] <references /> {{DEFAULTSORT:Билгүүн, Эрдэмбилэгийн}} [[Ангилал:Монголын найруулагч]] [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:2002 онд төрсөн]] nqx73w80ctbgzce3w4lzb1wkiddd9w1 2 146156 854682 854658 2026-04-24T21:44:04Z Maris Dreshmanis 104164 Update babel to lv|ru-4 (remove en-3, de-1) 854682 wikitext text/x-wiki {{#babel:lv|ru-4}} == Maris Dreshmanis == Open data researcher. Contributor to [[d:Wikidata:WikiProject Occupations|WikiProject Occupations]] on Wikidata. * '''[[d:User:Maris Dreshmanis|Wikidata contributions]]''' — 37,400+ edits * '''GSCO''' — Global Standard Classification of Occupations (27 national registries + ESCO, 57,000+ occupation entries, 26,991 Wikidata items, 152,000+ multilingual labels across 53 languages) * '''[[d:Wikidata:WikiProject Occupations|WikiProject Occupations]]''' — coordinating occupation label enrichment in 27 source languages [[Category:Wikipedians]] 1tm661nfud90u9uzogktjy8qwfpriv4 0 146157 854672 2026-04-24T14:10:43Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Алмаликийн Тлейхан''' (1953 онд [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий аймгийн]] [[Цэнгэл сум|Цэнгэл суманд]] төрсөн) - Монгол Улсын Аж Үйлдвэрийн гавьяат ажилтан, Удирдлагын ухааны доктор, Төр, нийгмийн зүтгэлтэн, казах үндсэтэн. == Намтар == Алмаликийн Тлейхан Өлгий хо..." 854672 wikitext text/x-wiki '''Алмаликийн Тлейхан''' (1953 онд [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий аймгийн]] [[Цэнгэл сум|Цэнгэл суманд]] төрсөн) - Монгол Улсын Аж Үйлдвэрийн гавьяат ажилтан, Удирдлагын ухааны доктор, Төр, нийгмийн зүтгэлтэн, казах үндсэтэн. == Намтар == Алмаликийн Тлейхан Өлгий хотын дунд сургууль, 1975 онд Монгол Улсын Их Сургуулийг үйлдвэрийн дулаан хангамжийн инженер мэргэжлээр төгссөн. * 1976–1996 онд Дулааны III цахилгаан станцад ээлжийн мастер, ахлах инженер, цехийн дарга, үйлдвэр техникийн хэлтсийн дарга, ерөнхий инженер, станцын дарга, * 1996–2004 онд ТЭХУГ-т албаны дарга, * 2004–2008 онд Эрчим хүчний судалгаа, хөгжлийн төвийн орлогч дарга, * 2008, 2012 онуудад Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр хоёр удаа сонгогдсон ба Нийгмийн бодлого, боловсрол шинжлэх ухааны байнгын хорооны даргаар ажилласан. 59tgp490itk55fyinshciac68kn862q 0 146158 854673 2026-04-24T14:24:58Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Хавдисламын Баделхан''' (1954 онд [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий аймагт]] төрсөн -) -Монгол Улсын төр нийгмийн зүтгэлтэн, [[Казахууд|казах]] үндэстэн. Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Барилга, хот байгуулалтын сайдаар ажиллаж байсан. == Намтар == 1971 онд Өлгий сумын 1..." 854673 wikitext text/x-wiki '''Хавдисламын Баделхан''' (1954 онд [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий аймагт]] төрсөн -) -Монгол Улсын төр нийгмийн зүтгэлтэн, [[Казахууд|казах]] үндэстэн. Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Барилга, хот байгуулалтын сайдаар ажиллаж байсан. == Намтар == 1971 онд Өлгий сумын 10 жилийн 1-р дунд сургууль дүүрэгсэн. 1976 онд Политехникийн дээд сургууль төгссөн. 1976-1978 онд Улаанбаатар хотын Автобус баазад инженер. 1978-1988 онд Баян-Өлгий аймгийн Тээврийн удирдах газарт ерөнхий инженер, газрын дарга. 1990 онд ЗХУ-ын Москва хотын удирдлагын академи төгссөн. 1990-1991 онд Баян-Өлгий аймгийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн хуралд төрийн байгуулалтын хэлтсийн дарга. 1991-1994 онд Гадаад худалдааны “Өркен” ХХК-ий захирал. 1994-2000 онд Зам барилгын “Жол” ХХК-ний ерөнхий захирал. 2000-2005 онд Баян-Өлгий аймгийн Засаг дарга. 2008-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн. 2012-2015 онд Монгол Улсын Их Хурал дахь Монгол Ардын намын бүлгийн ажлын албаны зөвлөх. 2015-2016 онд Аж үйлдвэрийн дэд сайд. 2016-2020 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн. 2017 оноос Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Барилга, хот байгуулалтын сайд. 2020 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн. lio3x4zjscw3vawcbxxeupan9exfn4h 854676 854673 2026-04-24T15:04:29Z Avirmed Batsaikhan 53733 854676 wikitext text/x-wiki '''Хавдисламын Баделхан''' (1954 онд [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий аймагт]] төрсөн -) -Монгол Улсын төр нийгмийн зүтгэлтэн, [[Казахууд|казах]] үндэстэн. Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Барилга, хот байгуулалтын сайдаар ажиллаж байсан. == Намтар == * 1971 онд Өлгий сумын 10 жилийн 1-р дунд сургууль дүүрэгсэн. * 1976 онд Политехникийн дээд сургууль төгссөн. * 1976-1978 онд Улаанбаатар хотын Автобус баазад инженер. * 1978-1988 онд Баян-Өлгий аймгийн Тээврийн удирдах газарт ерөнхий инженер, газрын дарга. * 1990 онд ЗХУ-ын Москва хотын удирдлагын академи төгссөн. * 1990-1991 онд Баян-Өлгий аймгийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн хуралд төрийн байгуулалтын хэлтсийн дарга. * 1991-1994 онд Гадаад худалдааны “Өркен” ХХК-ий захирал. * 1994-2000 онд Зам барилгын “Жол” ХХК-ний ерөнхий захирал. * 2000-2005 онд Баян-Өлгий аймгийн Засаг дарга. * 2008-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн. * 2012-2015 онд Монгол Улсын Их Хурал дахь Монгол Ардын намын бүлгийн ажлын албаны зөвлөх. * 2015-2016 онд Аж үйлдвэрийн дэд сайд. * 2016-2020 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн. * 2017 оноос Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Барилга, хот байгуулалтын сайд. * 2020 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн. futfd7cwif6wksca7n23p6lyud8mztk 0 146159 854678 2026-04-24T15:36:56Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Ербек Кошербаев.jpg|thumb]] '''Ерме́к Көшерба́ев''' ([[Казах хэл|казах.]] ''Ермек Беделбайұлы Көшербаев''; 1965 оны 5-р сарын 2-нд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын Зөвлөлт Казахстаны Алма-Ата хотод төрсөн) — казахстаны улс төрч, дипломат. 2025 оноос Казахстаны Гадаад хэ..." 854678 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ербек Кошербаев.jpg|thumb]] '''Ерме́к Көшерба́ев''' ([[Казах хэл|казах.]] ''Ермек Беделбайұлы Көшербаев''; 1965 оны 5-р сарын 2-нд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын Зөвлөлт Казахстаны Алма-Ата хотод төрсөн) — казахстаны улс төрч, дипломат. 2025 оноос Казахстаны Гадаад хэргийн сайд. 2023-2025 онд Казахстан улсын [[Дорнод Казахстан муж|Дорнод Казахстан мужийн]] Засаг дарга /Аким/. == Намтар == Ермек Көшербаев 1988 онд Кировын нэрэмжит Казахын Улсын Их Сургуулийг түүхийн мэргэжлээр, гадаад хэлний түүхийн багш мэргэжлээр төгссөн. 1993 оны 4-р сард ОХУ-ын Гадаад хэргийн яамны Дипломат академийг Олон улсын харилцаа, гадаад бодлогын мэргэжлээр төгссөн. * Тэрээр 1988 оны 8-р сард ЗХУ-ын Зөвлөлт Казахстаны Гадаад хэргийн яаманд Нууц бүртгэлийн удирдлагын ахлах байцаагчаар ажлын гараагаа эхэлсэн. * 1988-1989 онд Зөвлөлт Казахстаны Гадаад хэргийн сайдын туслах. * 1989-1990 онд Зөвлөлт Казахстаны Гадаад хэргийн яамны Хэвлэл мэдээлэл, мэдээллийн газрын нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, * 1990- 1991 онд Зөвлөлт Казахстаны Гадаад хэргийн яамны Консулын газрын нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, * 1993 онд Казахстаны Гадаад хэргийн яамны Азийн орнуудын газрын нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, * 1993 оны 8-р сараас 12-р сар хүртэл Казахстаны ГХЯ-ны Төрийн ёслолын газрын нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, * 1993- 1994 онд Казахстаны Гадаад хэргийн яамны Төрийн ёслолын газрын хэлтсийн дарга. * 1994-1996 онд Казахстаны Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын Олон улсын хэлтэст зөвлөх. * 1996 оны 1-р сараас 4-р сар хүртэл тэрээр Казахстан Улсын Ерөнхийлөгчийн Ёслолын албаны даргын үүрэг гүйцэтгэгчээр ажиллаж байсан. * 1996- 1997 оны 8-р сар хүртэл тэрээр Швейцарийн Берн дахь Казахстаны Элчин сайдын яамны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга. * 1997- 1999 онд Казахстаны Ерөнхий сайдын туслах. * 2001- 2002 онд "Газрын тос, хийн тээвэр" үндэсний хаалттай хувьцаат компанийн Тамгын газрын даргаар ажиллаж байсан. * 2002 оны 3-р сараас 2003 оны 12-р сар хүртэл тэрээр "КазМунайГаз" үндэсний компанийн хаалттай хувьцаат компанийн Тэргүүн дэд ерөнхийлөгчийн зөвлөх, Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргаар ажиллаж байсан. * 2003 оны 12-р сараас 2004 оны 5-р сар хүртэл тэрээр "Рауан Медиа Групп" хувьцаат компанийн ерөнхий захирлаар ажиллаж байсан. * 2004 оны 5-р сараас 8-р сар хүртэл тэрээр "Отан" Тамгын газрын Тэргүүн дэд даргаар ажиллаж байсан. * 2006- 2007 онд "Отан" Намын төв оффисын даргаар ажиллаж байсан. * 2007-2010 онд Астана дахь Казахстаны Газрын тос, хий, эрчим хүчний байгууллагуудын холбоо "KazEnergy"-ийн гүйцэтгэх захирал байсан. * 2010- 2014 он хүртэл Зүүн Казахстаны мужийн орлогч захирагч. * 2014-2016 онуудад тэрээр Казахстаны Хөдөө аж ахуйн дэд сайд. * 2016-2018 онуудад тэрээр Казахстаны Хөдөө аж ахуйн яамны гүйцэтгэх нарийн бичгийн дарга. * 2018-2019 онуудад тэрээр Казахстаны Гадаад хэргийн яамны гүйцэтгэх нарийн бичгийн дарга. * 2019-2020 онуудад тэрээр Казахстаны Гадаад хэргийн дэд сайд. * 2020 оны 1-р сарын 29-нөөс 2023 оны 6-р сарын 16 хүртэл тэрээр Казахстанаас Орос Улсад суугаа Элчин сайд. * 2023 -2025 оны Дорнод Казахстан мужийн захирагч. * 2025 оны 2-р сарын 14-нөөс Казахстаны Бүгд Найрамдах Улсын Шадар сайд. * 2025 оны 9-р сарын 26-наас Казахстаны Гадаад хэргийн сайдаар ажиллаж байна. Тэрээр казах, орос, англи, герман, солонгос хэлээр ярьдаг. f45lblomqug3cycsvoj48iuttcftr4w 0 146160 854681 2026-04-24T15:58:21Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Чернобыль''' ([[Украин хэл|укр:]] ''Чорно́биль'', "Чернобыльник" буюу "ердийн шарилж" ургамал гэсэн үгнээс гаралтай) -[[Украин|Украины]] Киев мужийн Вишгород дүүрэгт орших Чернобылийн АЦС-ын хориглох бүсэд багтдаг хот юм. Энэ нь Припять гол дээр, Киевийн усан са..." 854681 wikitext text/x-wiki '''Чернобыль''' ([[Украин хэл|укр:]] ''Чорно́биль'', "Чернобыльник" буюу "ердийн шарилж" ургамал гэсэн үгнээс гаралтай) -[[Украин|Украины]] Киев мужийн Вишгород дүүрэгт орших Чернобылийн АЦС-ын хориглох бүсэд багтдаг хот юм. Энэ нь Припять гол дээр, Киевийн усан сантай цутгадаг газрын ойролцоо байрладаг. Энэ нь тусгай хамгаалалттай газар нутаг бөгөөд хуулиар хамгаалагдсан. Энэ нь 1986 онд Чернобылийн АЦС-д болсон хүний ​​хүчин зүйлийн улмаас гарсан цөмийн ослын дараа өргөн тархсан. Ослын өмнө тус хот ойролцоогоор 13,000 хүн амтай байжээ. 2001 оны Бүх Украины хүн амын тооллогоор Чернобыль, Припять хотыг "хүн амгүй" хот гэж ангилсан. Киев хот хүртэлх шулуун зай нь 83 км, хурдны замаар 115 км юм. Чернобылийн АЦС-аас зүүн өмнө зүгт 12 км зайд байрладаг. 1986 он хүртэл Чернобылийн дүүргийн засаг захиргааны төв байв. gldey32327oj2vjiohrg2f9iy9uloyo 0 146161 854687 2026-04-25T05:45:33Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "Ли Зи чэн (хятад. 李自成, пиньинь Lĭ Zìchéng; 1606 оны 9-р сарын 22-нд төрсөн— 1645 онд нас барсан) — Мин улсыг унгахад хүргэсэн Умард Хятад дахь тариачдын бослогын удирдагч." 854687 wikitext text/x-wiki Ли Зи чэн (хятад. 李自成, пиньинь Lĭ Zìchéng; 1606 оны 9-р сарын 22-нд төрсөн— 1645 онд нас барсан) — Мин улсыг унгахад хүргэсэн Умард Хятад дахь тариачдын бослогын удирдагч. 7nbchl1yit766szszdcr63vsgxjit42 854691 854687 2026-04-25T06:00:08Z Avirmed Batsaikhan 53733 854691 wikitext text/x-wiki '''Ли Зи чэн''' ([[Хятад хэл|хятад]]. 李自成, [[пиньинь]] Lĭ Zìchéng; 1606 оны 9-р сарын 22-н орчим төрсөн— 1645 онд нас барсан) — [[Мин улс|Мин улсыг]] унгахад хүргэсэн гол шалтгаан болсон Умард Хятад дахь Тариачдын бослогын удирдагч. Энэхүү бослогыг [[Шэньси муж|Шэньси мужид]] гарсан өлсгөлөнгөөс улбаатай гэж үздэг юм. Тариачдын хамгийн чадварлаг дайчин Ли 1639 онд хэд хэдэн тэргүүлэх мандарин, эрдэмтдийг хөдөлгөөндөө элсүүлж чадсан юм. Тэрээр харьяа албатууддаа дээрэм тонуул хийхийг хориглож, хүн амын хамгийн ядуу хэсэгт хоол хүнс тарааж нэр хүнд олсон юм. Ли Зи Чэний цэргүүд туршуулууд түүний гавьяаны алдар нэрийг Хятад даяар ам дамжин түгээсэн байна. 1644 онд Ли өөрийгөө Шунь улсын ([[Хятад хэл|хятад]]. 順朝, [[Пиньинь|пиньинь.]] ''Shùn cháo'') анхны эзэн хаан гэж зарлаж, албатууддаа сүрлэг цол хэргэм өгч, өөрийн зоосыг хүртэл цутгаж эхлэв. Тэрээр Бээжинд ойртож, нийслэлийг бараг ямар ч тулаангүйгээр ордны тайганууд нь бууж өгсөн бол Чунжэнь эзэн хаан (Жу Южиан) эзэн хааны ордны хойд хэсэгт орших Жиншан уулын бэлд өөрийгөө дүүжиллэн хороожээ. Энэ хооронд [[Мин улс|Мин улсын]] жанжин Ву Сангуй Манжтай холбоо тогтоосноор Хятад руу нэвтрэх боломжийг нээжээ. Нэг хувилбараар өөрийгөө эзэн хаан гэж тунхагласан жанжин болон түүний гэрт зочилж байсан Ли Зи чэн Ву Сангуйн гэрт зочилж байхдаа хайртай татвар эмийнхээ гоо үзэсгэлэнд татагдан зөрчилдөөн үүсгэжээ. Улмаар Ли Зи чэнгийн арми Шаньхайгуаны тулалдаанд бут цохигджээ. Мин, Чин улсын хүчний хамтарсан дарамтанд Ли өмнө зүг рүү ухарч, Хэбэй мужид орон нутгийн иргэдтэй мөргөлдөөнд өртөж нас баржээ. 9fnzzs3wp0ydc5lgm0ygjckj6uo0x5y 1 146162 854690 2026-04-25T05:48:13Z Эрдэмбилэг Билгүүн 104157 Хуудас үүсгэв: "Сайн байна уу, Зоригт! Өчигдөр миний хуудсыг янзлаад засаж тавьснийг би харсан. Харин 2 удаагийн "Билгүүн" гэсэн нэрний эхний үсэг нь жижгээр байгаа 2 хуудсыг устгаад, зөвхөн таны зассан Эрдэмбилэг Билгүүн гэсэн хуудсыг Википедиа-д үлдээж болох уу? Одоогоо..." 854690 wikitext text/x-wiki Сайн байна уу, Зоригт! Өчигдөр миний хуудсыг янзлаад засаж тавьснийг би харсан. Харин 2 удаагийн "Билгүүн" гэсэн нэрний эхний үсэг нь жижгээр байгаа 2 хуудсыг устгаад, зөвхөн таны зассан Эрдэмбилэг Билгүүн гэсэн хуудсыг Википедиа-д үлдээж болох уу? Одоогоор википедиа-д хайгаад үзхээр зөвхөн устгасан гэсэн хоёр хуудас л интернэтэд гарч ирээд байна. Яаж бүр мөсөн тэр алдаатай 2 хуудсыг устгах вэ? Үндсэн таны зассан нэг хуудсыг л үлдээмээр байна. pzb0s32sf9x1ebd1ccwaix8xogqeglu