Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Торонто 0 9311 854722 802762 2026-04-25T21:55:52Z Enkhsaihan2005 64429 854722 wikitext text/x-wiki {{Short description|Канадын Онтарио мужийн нийслэл}} {{Инфобокс суурин | name = Торонто | native_name = Toronto | settlement_type = [[Онтариогийн хотын жагсаалт|Хот]] ([[Онтариогийн хотын захиргаадын жагсаалт#Нэг шатлалт хотын захиргаа|нэг шатлалт]]) | image_skyline = {{multiple image |total_width = 280 |perrow = 1/2/2/2 |border = infobox |caption_align = center |image1 = CC 2022-06-18 193-Pano (cropped) 01.jpg |caption1 = Торонтогийн хотын төв болон [[CN цамхаг]] |image2 = Ontario Legislative Building, Toronto, South view 20170417 1.jpg |caption2 = [[Онтариогийн парламентын ордон]] |image3 = Nathan Phillips Square (33343114810).jpg |caption3 = [[Торонто хотын захиргааны байр|Захиргааны байр]] |image4 = Toronto - ON - Humber Bay und Humber Bay Arch Bridge.jpg |caption4 = [[Хамбер Бэй нуман гүүр]] |image5 = Casa Loma (23170005321).jpg |caption5 = [[Каса Лома]] |image6 = Royal Ontario Museum in Fall 2021.jpg |caption6 = [[Хааны Онтарио музей]] |image7 = Scarborough bluffs -b.jpg |caption7 = [[Скарборо Блаффс]] }} | image_size = 250px | image_flag = Toronto Flag.svg | flag_size = 125px | flag_link = Торонтогийн далбаа | image_seal = Coat of arms of Toronto.png | seal_type = Сүлд | seal_size = 95px | seal_link = Торонтогийн сүлд | image_blank_emblem = Toronto, City of.svg | blank_emblem_type = Лого | blank_emblem_size = 140px | etymology = [[Могаук хэл]]ний {{lang|iro|tkaronto}} гэдэг үгнээс гаралтай, [[Симко нуур|Синко]], [[Кучичинг нуур]]ын хоорондох сувгийн нэр | nicknames = | motto = Diversity Our Strength<ref>{{cite web |url=https://www.toronto.ca/city-government/awards-tributes/tributes/history-of-city-symbols/ |website=www.toronto.ca |title=History of City Symbols |publisher=Торонто хот |year=2020 |access-date=2026-04-25 |archive-date=2021-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812134238/https://www.toronto.ca/city-government/awards-tributes/tributes/history-of-city-symbols/ |url-status=live |last1=Хот |first1=Торонто }}</ref><ref>{{cite book |title=The Social Construction of Diversity: Recasting the Master Narrative of Industrial Nations |last1=Харзиг |first1=Кристиан |last2=Жуто |first2=Даниэль |author2-link=Даниэль Жуто |last3=Шмит |first3=Ирина |publisher=Berghahn Books |year=2006 |isbn=978-1-57181-376-3 |page=310 |quote=1998 онд шинээр нэгдсэн Торонто хотын зөвлөлийн анхны үйл ажиллагааны нэг хотын энэхүү мэдрэмжийг тусгаж, дүрслэн харуулахын тулд "Олон талт байдал бидний хүч" уриаг албан ёсны уриа болгон баталсан байв. }}</ref></br>Олон талт байдал бидний хүч | image_map = {{maplink | id = Q172 | frame = yes | plain = yes | frame-align = center | frame-width = 270 | frame-height = 270 | frame-lat = 43.725518 | frame-long = -79.390531 | zoom = 9 | type = shape | marker = city | stroke-width = 2 | stroke-color = #0096FF | fill = #0096FF | fill-opacity = 0.1 }} | coordinates = {{coord|43|39|09|N|79|22|54|W|region:CA-ON_type:city|display=inline,title}} | pushpin_map = Онтарио#Канад#Хойд Америк | pushpin_mapsize = 250px | pushpin_map_caption = Онтарио дахь байршил##Канад дахь байршил##Хойд Америк дахь байршил | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Канад}} | subdivision_type1 = [[Канадын муж, нутаг дэвсгэрүүд|Муж]] | subdivision_name1 = {{flag|Онтарио}} | established_title1 = Байгуулагдсан | established_date1 = {{start date and age|1793|08|27|mf=y}} ([[Йорк, Дээд Канад|Йорк]]) | established_title2 = [[Хотын корпораци|Нэгтгэсэн]] | established_date2 = {{start date and age|1834|03|06|mf=y}} ([[Торонто хотын захиргаа|Торонто Хот]]) | established_title3 = [[Онтариогийн засаг захиргааны хуваарь|Хэсэг болгон нэгтгэсэн]] | established_date3 = {{start date and age|1953|01|20|mf=y}} ([[Их Торонто хот]]) | established_title4 = [[Нэгдэл (улс төр)|Нэгдсэн]] | established_date4 = {{start date and age|1998|01|01|mf=y}} (одоогийн Торонто хот) | parts_type = [[Торонтогийн нэгдэл|Нийгэмлэгүүд]] | parts = {{hlist|[[Зүүн Йорк]]|[[Йорк, Торонто|Йорк]]|[[Скарборо, Онтарио|Скарборо]]|[[Хойд Йорк]]|[[Хуучин Торонто]]|[[Этобикок]]}} | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга–зөвлөлийн тогтолцоотой]] [[Онтариогийн хотын захиргаадын жагсаалт#Нэг шатлалт хотын захиргаа|нэг шатлалт хотын захиргаа]] | governing_body = [[Торонто хотын зөвлөл]] | leader_title = [[Торонто хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Оливиа Чоу]] | unit_pref = Metric | total_type = Хот | area_footnotes = <ref name=CityPop/><ref name=UAPop/><ref name=CMAPop/> | area_magnitude = | area_total_km2 = 631.10 | area_urban_km2 = 1829.05 | area_metro_km2 = 5902.75 | elevation_m = 76.5 | population_as_of = [[2021 оны Канадын хүн амын тооллого|2021]] | population_footnotes =<ref>{{cite web |title=Тооллогын танилцуулга, 2021 оны тооллого |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&SearchText=Toronto&DGUIDlist=2021A00053520005&GENDERlist=1&STATISTIClist=1&HEADERlist=0 |website=www12.statcan.gc.ca |date=2022-02-09 |publisher=Канадын статистикийн алба |access-date=2024-10-26 |archive-date=2022-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210174708/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&SearchText=Toronto&DGUIDlist=2021A00053520005&GENDERlist=1&STATISTIClist=1&HEADERlist=0 |url-status=live}}</ref> | population_rank = Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|4-т]]<br />Канадад [[Канадын хамгийн том хотын захиргаадын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|1-т]] | population_density_km2 = 4,427.8 | population_total = 2,794,356 | population_blank1_title = Бөөгнөрөл | population_blank1 = 6,202,225 | population_blank2_title = Бүс нутаг | population_blank2 = 9,765,188 | pop_est_as_of = 2025<!--This is permitted per [[WP:CANPOP]]--> | population_est = 3,271,830<!--This is permitted per [[WP:CANPOP]]--><ref name="statscanestimates">{{Cite web|url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710015201|title=Population estimates, July 1, by census division, 2021 boundaries|date=2026-01-14|access-date=2026-04-23|publisher=[[Канадын статистикийн алба]]|archive-date=2026-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20260207151950/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710015201|url-status=live}}</ref> | population_demonym = Торонточууд | population_note = | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = [[Канадын шуудангийн кодын жагсаалт: M|M]] | area_codes = [[Бүс нутгийн код 416, 647 болон 437|416, 647, 437]] | unemployment_rate = | blank_name_sec1 = [[ДНБ]] (Торонто {{Abbr|CMA|Тооллогын хотын нутаг дэвсгэр}}) | blank_info_sec1 = {{CAD|link=yes}}430.9&nbsp;тэрбум (2020)<ref>{{cite web | url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=3610046801 | title=Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн (ДНБ) үндсэн үнээр, тооллогын хотын нутаг дэвсгэр (CMA) | date=2023-12-06 | access-date=2024-10-26 | archive-date=2021-01-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210122184338/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=3610046801 | url-status=live }}</ref> | blank1_name_sec1 = ДНБ нэг хүнд ноогдох (Торонто {{Abbr|CMA|Тооллогын хотын нутаг дэвсгэр}}) | blank1_info_sec1 = {{CAD}}62,873 (2019) | timezone = [[Дорнод цагийн бүс|EST]] | utc_offset = −05:00 | timezone_DST = [[Дорнод цагийн бүс|EDT]] | utc_offset_DST = −04:00 | website = {{Official URL}} }} '''Торонто''' (англи. ''Toronto'' [təˈrɒntoʊ], нутгийнхан. [təˈrɒnoʊ], [ˈtrɒnoʊ], [-nə]) нь [[Канад]]ын хамгийн том хот бөгөөд [[Онтарио]] мужийн нийслэл болно.<ref>{{Cite web |url=http://www.gov.on.ca/ont/portal/!ut/p/.cmd/cs/.ce/7_0_A/.s/7_0_252/_s.7_0_A/7_0_252/_l/en?docid=004690 |title=History of Ontario's Legislative Buildings|publisher=Government of Ontario |accessdate=2007-07-13}}</ref> Тус хот [[Онтарио нуур]]ын баруун хойд эрэг дээр оршдог. 2.5 сая гаруй оршин суугчтай тус хот нь [[Хойд Америк]]т хүн амаараа тавд орох хот юм.<ref>{{Cite web |url=http://www.toronto.ca/invest-in-toronto/tor_overview.htm |title= City of Toronto: Toronto Overview |work=City of Toronto |date=2007 |assessdate=2007-07-09}}</ref> Торонто нь [[Их Торонтогийн бүс]]ийн төвд байрладаг бөгөөд 8.1 сая оршин суугчтай [[Алтан тах]] хэмээх Онтарио мужийн төв өмнөд хэсгийн хүн ам шигүү суурьшсан бүсэд багтдаг.<ref>Total population of the Greater Toronto Area comprises the regional municipalities of [[Regional Municipality of Durham, Ontario|Durham]] (561,258), [[Regional Municipality of Halton, Ontario|Halton]] (439,256), [[Regional Municipality of Peel, Ontario|Peel]] (1,159,405) and [[Regional Municipality of York, Ontario|York]] (892,712). These population figures are taken from {{cite web |date=[[2007-03-13]] |title=Population and dwelling counts, for Canada, provinces and territories, and census divisions, 2006 and 2001 censuses - 100% data |url=http://www12.statcan.ca/english/census06/data/popdwell/Table.cfm?T=702&PR=35&SR=1&S=3&O=D |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070906235914/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/popdwell/Table.cfm?T=702&PR=35&SR=1&S=3&O=D |archive-date=2007-09-06 |accessdate=2007-03-18 |publisher=[[Statistics Canada]]}}</ref><ref name=Provstat>The fact that these municipalities form the GTA is stated in {{cite web |url = http://www.fin.gov.on.ca/english/economy/demographics/projections/2007/ |title = Ontario Population Projections Update, 2005-2031 Ontario and Its 49 Census Divisions |publisher = [[Ministry of Finance (Ontario)|Ministry of Finance]], Government of Ontario |year = 2006 |month = April |accessdate = 2007-03-18 |quote = The Greater Toronto Area (GTA), comprised of the City of Toronto and the regional municipalities of Durham, Halton, Peel and York,&nbsp;... |archive-date = 2007-06-13 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070613215519/http://www.fin.gov.on.ca/english/economy/demographics/projections/2007/ |url-status = dead }}</ref><ref name="2006CensGGH">{{cite web |url=http://www12.statcan.ca/english/census06/analysis/popdwell/subprov4.cfm#ggh |title=Portrait of the Canadian Population in 2006: Subprovincial population dynamics, Greater Golden Horseshoe |work=[[Statistics Canada]], 2006 Census of Population |date=[[2007-03-13]] |accessdate=2007-03-13 |archive-date=2007-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070315195135/http://www12.statcan.ca/english/census06/analysis/popdwell/Subprov4.cfm#ggh |url-status=dead }}</ref> Канадын 2006 оны хүн амын тооллогоор Метрополитан бүсийн хүн ам 5,113,149,<ref name="2006censuspop" /> бөгөөд Их Торонто бүсийн хүн ам 5,555,912.<ref name=Provstat/> [[Канад]]ын эдийн засгийн нийслэлийн хувьд Торонто нь дэлхийн хот гэж тооцогддог<ref>"{{Webarchiv|url=http://mail.architexturez.net/+/In-Enaction/archive/msg00800.shtml |wayback=20130207105717 |text=What makes a global city? |archiv-bot=2023-09-26 19:13:05 InternetArchiveBot }}", (2007)</ref> ба дэлхийн хамгийн том санхүүгийн төвүүдийн нэг юм.<ref>"[http://www.citymayors.com/economics/financial-cities.html]", ''[[Toronto Star]]'' (2004). Retrieved on 2007-07-08.</ref> Торонтогийн эдийн засгийн тэргүүлэх салбаруудаас дурдвал [[санхүү]], бизнесийн үйлчилгээ, [[цахилгаан холбоо]], [[агаар-сансар]], [[тээвэр]], [[мэдээллийн хэрэгсэл]], [[урлаг]], [[кино]], [[телевиз]], [[хэвлэл]], [[компьютерийн програм хангамж]], [[анагаах ухаан]], [[боловсрол]], [[аялал жуулчлал]], [[спорт]]ын салбарууд болно.<ref name="TorontoEconomy">[http://www.toronto.ca/ City of Toronto] (2007) - [http://www.toronto.ca/invest-in-toronto/tor_overview.htm Toronto economic overview], [http://www.toronto.ca/invest-in-toronto/clusteroverview.htm Key industry clusters] and [http://www.toronto.ca/invest-in-toronto/pdf/economy.pdf A Diversified Economy]. Retrieved on [[2007-03-01]].</ref><ref>{{cite web |url=http://www.toronto.ca/business_publications/tocompetes.htm |title=Toronto Competes |author=ICF Consulting |year=2000 |month=February |accessdate=2007-03-01 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127122238/http://www.toronto.ca/business_publications/tocompetes.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.toronto.ca/business_publications/tocompetes.htm |title=Toronto Competes |author=ICF Consulting |year=2000 |month=February |accessdate=2007-03-01 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127122238/http://www.toronto.ca/business_publications/tocompetes.htm |url-status=dead }}</ref> [[Торонтогийн хөрөнгийн бирж]] нь дэлхийд долоод ордог том бирж бөгөөд Канадын олон корпорациудын нэгэн адил тус хотод төв байртай юм. Торонтогийн хүн ам олон үндэстэн ястнаас бүрдсэн,<ref name=diverse_city>{{cite book |last = Flew |first = Janine |authorlink = |coauthors = Humphries, Lynn ; Press, Limelight ; McPhee, Margaret |title = The Children's Visual World Atlas |publisher = Fog City Press |date = 2004 |location = [[Sydney, Australia]] |pages = 76 |url = |doi = |id = |isbn = 1 740893 17 4 }}</ref><ref name=facts_of_Toronto>{{cite web |url = http://allabout-toronto.com/ |title = City of Toronto, Ontario |publisher = |date = |accessdate = 2007-07-06 |archive-date = 2007-09-29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070929162756/http://allabout-toronto.com/ |url-status = dead }}</ref> бөгөөд Канад руу ирэх цагаачдын очдог нэг гол газар юм.<ref name="toronto_diversity" /> Торонто нь тухайн улсдаа төрөөгүй оршин суугчдын эзлэх хувиар дэлхийд хамгийн дээгүүр ордог. Тухайлбал хүн амынх нь 49% нь Канадаас өөр улсад төрсөн ажээ.<ref name=diverse_city/><ref name=facts_of_Toronto/><ref name="toronto_diversity">{{cite web |url=http://www.cic.gc.ca/english/policy/fed-prov/can-ont-toronto-mou.html |title=Canada-Ontario-Toronto Memorandum of Understanding on Immigration and Settlement (electronic version) |author=Citizenship and Immigration Canada |year=2006 |month=September |accessdate=2007-03-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070311043934/http://www.cic.gc.ca/english/policy/fed-prov/can-ont-toronto-mou.html |archivedate=2007-03-11 |url-status=live }}</ref> Хотын гэмт хэргийн хувь хэмжээ бага, байгаль орчин цэвэр, амьжиргааны түвшин өндөр, олон үндэстэн ястанд найрсаг тул Торонто дэлхийн хамгийн таатай хотуудын нэгэнд тооцогддог.<ref name=best>{{cite news |url=http://www.cnn.com/2005/WORLD/europe/10/04/eui.survey/index.html |title=Vancouver is 'best city to live' |publisher=[[CNN]] |date=[[2005-10-05]] |accessdate=2007-03-05}}</ref><ref name=quality>{{cite web |url=http://www.mercerhr.com/attachment.dyn?idContent=1216315&filePath=/attachments/English/QOL_Survey2006_table.pdf |title=Mercer 2006 Quality of Living Survey |author=Mercer Human Resource Consulting |year=2006 |month= |accessdate=2007-03-05 |archive-date=2008-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625002953/http://www.mercerhr.com/attachment.dyn?idContent=1216315&filePath=%2Fattachments%2FEnglish%2FQOL_Survey2006_table.pdf |url-status=dead }}</ref> Үүний зэрэгцээ Торонто нь 2006 оны байдлаар Канадын амьжиргааны өртөг хамгийн өндөр хот болсон.<ref>{{cite news|first=Eric|last=Beauchesne|title=Toronto pegged as priciest place to live in Canada|publisher=CanWest News Service|date=[[24 June]] [[2006]]|url=http://www.canada.com/vancouversun/news/story.html?id=245b1dc8-1b43-46cb-bd84-6e78ab8a5afb&k=54140|accessdate=2007-03-05}}</ref> Residents of Toronto are called ''[[List of people from Toronto|Torontonians]]''. ==Газар зүй== ===Уур амьсгал=== {{Уур амьсгалын хүснэгт |metric first=yes |single line= Y |width=auto |location= Торонто ({{coord|43|40|N|79|24|W|type:landmark_region:CA-ON|name=Toronto (The Annex)}}; өндөр: {{cvt|112.5|m}}; 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1840–одоо | Jan maximum humidex = 15.7 | Feb maximum humidex = 12.2 | Mar maximum humidex = 21.7 | Apr maximum humidex = 31.6 | May maximum humidex = 39.8 | Jun maximum humidex = 44.5 | Jul maximum humidex = 43.0 | Aug maximum humidex = 42.6 | Sep maximum humidex = 43.8 | Oct maximum humidex = 31.2 | Nov maximum humidex = 26.1 | Dec maximum humidex = 17.7 | year maximum humidex = 44.5 | Jan record high C = 16.1 | Feb record high C = 19.1 | Mar record high C = 26.7 | Apr record high C = 32.2 | May record high C = 34.4 | Jun record high C = 36.7 | Jul record high C = 40.6 | Aug record high C = 38.9 | Sep record high C = 37.8 | Oct record high C = 30.8 | Nov record high C = 23.9 | Dec record high C = 19.9 | year record high C = 40.6 | Jan high C = −0.3 | Feb high C = 0.6 | Mar high C = 5.1 | Apr high C = 11.7 | May high C = 18.8 | Jun high C = 24.2 | Jul high C = 27.0 | Aug high C = 26.1 | Sep high C = 22.0 | Oct high C = 14.6 | Nov high C = 8.1 | Dec high C = 2.6 | year high C = 13.4 | Jan mean C = −3.5 | Feb mean C = −2.7 | Mar mean C = 1.7 | Apr mean C = 7.8 | May mean C = 14.5 | Jun mean C = 19.8 | Jul mean C = 22.5 | Aug mean C = 21.9 | Sep mean C = 17.9 | Oct mean C = 11.2 | Nov mean C = 5.2 | Dec mean C = -0.1 | year mean C = 9.7 | Jan low C = −6.7 | Feb low C = -6.0 | Mar low C = −1.8 | Apr low C = 3.9 | May low C = 10.0 | Jun low C = 15.3 | Jul low C = 18.1 | Aug low C = 17.7 | Sep low C = 13.8 | Oct low C = 7.7 | Nov low C = 2.3 | Dec low C = −2.7 | year low C = 6.0 | Jan record low C = -32.8 | Feb record low C = -31.7 | Mar record low C = -26.7 | Apr record low C = -15.0 | May record low C = -3.9 | Jun record low C = -2.2 | Jul record low C = 3.9 | Aug record low C = 4.4 | Sep record low C = -2.2 | Oct record low C = -8.9 | Nov record low C = -20.6 | Dec record low C = -30.0 | year record low C = -32.8 | Jan chill = -37 | Feb chill = -34 | Mar chill = -26 | Apr chill = -17 | May chill = -8 | Jun chill = 0 | Jul chill = 0 | Aug chill = 0 | Sep chill = 0 | Oct chill = -8 | Nov chill = -17 | Dec chill = -34 | year chill = -37 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 64.6 | Feb precipitation mm = 53.9 | Mar precipitation mm = 52.8 | Apr precipitation mm = 78.0 | May precipitation mm = 76.4 | Jun precipitation mm = 81.6 | Jul precipitation mm = 76.5 | Aug precipitation mm = 71.9 | Sep precipitation mm = 69.4 | Oct precipitation mm = 69.1 | Nov precipitation mm = 70.8 | Dec precipitation mm = 57.8 | year precipitation mm = 822.7 | rain colour = green | Jan rain mm = 29.1 | Feb rain mm = 29.7 | Mar rain mm = 33.6 | Apr rain mm = 61.1 | May rain mm = 82.0 | Jun rain mm = 70.9 | Jul rain mm = 63.9 | Aug rain mm = 81.1 | Sep rain mm = 84.7 | Oct rain mm = 64.3 | Nov rain mm = 75.4 | Dec rain mm = 38.2 | year rain mm = 714.0 | snow colour = green | Jan snow cm = 37.2 | Feb snow cm = 27.0 | Mar snow cm = 19.8 | Apr snow cm = 5.0 | May snow cm = 0.0 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 0.1 | Nov snow cm = 8.3 | Dec snow cm = 24.1 | year snow cm = 121.5 | unit precipitation days = 0.2 мм | Jan precipitation days = 16.3 | Feb precipitation days = 12.8 | Mar precipitation days = 13.0 | Apr precipitation days = 13.1 | May precipitation days = 13.4 | Jun precipitation days = 12.1 | Jul precipitation days = 11.7 | Aug precipitation days = 9.5 | Sep precipitation days = 10.2 | Oct precipitation days = 11.4 | Nov precipitation days = 13.0 | Dec precipitation days = 13.7 | year precipitation days = 150.2 | unit rain days = 0.2 мм | Jan rain days = 5.4 | Feb rain days = 4.8 | Mar rain days = 7.9 | Apr rain days = 11.2 | May rain days = 12.7 | Jun rain days = 11.0 | Jul rain days = 10.4 | Aug rain days = 10.2 | Sep rain days = 11.1 | Oct rain days = 11.7 | Nov rain days = 10.9 | Dec rain days = 7.0 | year rain days = 114.1 | unit snow days = 0.2 см | Jan snow days = 12.0 | Feb snow days = 8.7 | Mar snow days = 6.5 | Apr snow days = 2.2 | May snow days = 0.0 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 0.0 | Oct snow days = 0.08 | Nov snow days = 3.1 | Dec snow days = 8.4 | year snow days = 40.9 | Jan sun = 85.9 | Feb sun = 111.3 | Mar sun = 161.0 | Apr sun = 180.0 | May sun = 227.7 | Jun sun = 259.6 | Jul sun = 279.6 | Aug sun = 245.6 | Sep sun = 194.4 | Oct sun = 154.3 | Nov sun = 88.9 | Dec sun = 78.1 | year sun = 2066.3 | Jan percentsun = 29.7 | Feb percentsun = 37.7 | Mar percentsun = 43.6 | Apr percentsun = 44.8 | May percentsun = 50.0 | Jun percentsun = 56.3 | Jul percentsun = 59.8 | Aug percentsun = 56.7 | Sep percentsun = 51.7 | Oct percentsun = 45.1 | Nov percentsun = 30.5 | Dec percentsun = 28.0 | year percentsun = 44.5 |humidity colour = green | time day = 15:00 LST | Jan humidity = 68.0 | Feb humidity = 65.4 | Mar humidity = 58.5 | Apr humidity = 53.4 | May humidity = 53.1 | Jun humidity = 55.2 | Jul humidity = 54.3 | Aug humidity = 56.7 | Sep humidity = 59.6 | Oct humidity = 65.0 | Nov humidity = 67.1 | Dec humidity = 70.9 | year humidity = 60.6 |source 1 = [[Environment and Climate Change Canada]]<ref name= "annex">{{cite web | url = https://climate.weather.gc.ca/climate_normals/results_1991_2020_e.html?searchType=stnName_1991&txtStationName_1991=toronto&searchMethod=contains&txtCentralLatMin=0&txtCentralLatSec=0&txtCentralLongMin=0&txtCentralLongSec=0&stnID=207000000&dispBack=1 | work = 1991 to 2020 Canadian Climate Normals | title = Toronto (City) | publisher = Environment and Climate Change Canada | id = Climate ID: 6158350 | date = 2024-03-27 | access-date= 2026-04-25}}</ref><ref>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20230925205644/https://climate.weather.gc.ca/climate_normals/results_1981_2010_e.html?searchType=stnProv&lstProvince=ON&txtCentralLatMin=0&txtCentralLatSec=0&txtCentralLongMin=0&txtCentralLongSec=0&stnID=5051&dispBack=0 | archive-date = 2023-09-25 | url-status = live | url = https://climate.weather.gc.ca/climate_normals/results_1981_2010_e.html?searchType=stnProv&lstProvince=ON&txtCentralLatMin=0&txtCentralLatSec=0&txtCentralLongMin=0&txtCentralLongSec=0&stnID=5051&dispBack=0 | work = 1981 to 2010 Canadian Climate Normals | title = Toronto | publisher = Environment and Climate Change Canada | id = Climate ID: 6158350 | date = 2023-09-18 | access-date = 2026-04-25}}</ref> }} == Эгч дүү хотууд == ;Түнш хотууд * [[Файл:Flag of the United States.svg|25px]] [[Чикаго]], [[АНУ]] * [[Файл:Flag of the People's Republic of China.svg|25px]] [[Чунчин]], [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|Хятад]] * [[Файл:Flag of Germany.svg|25px]] [[Франкфурт-ам-Майн|Франкфурт]], [[Герман]] * [[Файл:Flag of Italy.svg|25px]] [[Милан]], [[Итали]] * [[Файл:Flag of Brazil.svg|25px]] [[Сан-Паулу]], [[Бразил]]<ref>{{cite web|url=http://www2.prefeitura.sp.gov.br/secretarias/relacoes_internacionais/ingles/descentralized_cooperation/sister_cities/0001|title=Prefeitura.Sp - Descentralized Cooperation<!-- Bot generated title -->}}</ref> ;Найрамдалт хотууд * [[Файл:Flag of Vietnam.svg|25px]] [[Хо Шин Мин хот]], [[Вьетнам]] * [[Файл:Flag of Ukraine.svg|25px]] [[Киев]], [[Украин]] * [[Файл:Flag of Ecuador.svg|25px]] [[Кито]], [[Эквадор]] * [[Файл:Flag of Japan.svg|25px]] [[Сагамихара]], [[Япон]] * [[Файл:Flag of Poland.svg|25px]] [[Варшав]], [[Польш]] == Ашигласан материал == {{reflist}} == Цахим холбоос == * [http://www.toronto.ca Toronto.ca], The official City of Toronto Web site * [http://Torontopedia.ca Torontopedia] * [http://www.torontotourism.com/ Tourism Toronto], by the Toronto Convention & Visitors Association * [http://en.wikivoyage.org/wiki/Toronto Wikivoyage Toronto], travel guide at [[Wikivoyage]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Канадын мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Канадын урьдын нийслэл]] [[Ангилал:Канадын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Торонто| ]] [[Ангилал:Онтариогийн суурин]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] 3j52j18y02x7uey3hs9twfw5idh80b0 Дресден 0 9490 854726 841506 2026-04-25T22:13:55Z Enkhsaihan2005 64429 854726 wikitext text/x-wiki {{Short description|Германы Саксон мужийн нийслэл}} {{ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Германы газар |name=Дресден |German_name = <small>{{native name|sxu|Dräsdn}}</small> <br /> <small>{{native name|hsb|Drježdźany}}</small> |type=Хот |image_photo={{Multiple image |caption_align = center |border = infobox |total_width = 280 |perrow = 1/2/2/2 |image1 = Elberadweg-pano-DSC06346 Dresden Altstadt bei Nacht.jpg |caption1 = [[Элбэ мөрөн]]тэй Дресдений үдшийн үзэмж |image2 = 100130 150006 Dresden Frauenkirche winter blue sky-2.jpg |caption2 = [[Фрауэнкирхе, Дресден|Фрауэнкирхе]] |image3 = HFBK Dresden 2024 Luftbild Toni Klemm 2500px.jpg |caption3 = [[Дрезденийн Дүрслэх Урлагийн Академи|Дүрслэх Урлагийн Академи]] |image4 = Dresden Germany Exterior-of-Semperoper-02.jpg |caption4 = [[Земперопер]] |image5 = Dresden, Katholische Hofkirche -- 2023 -- 9410.jpg |caption5 = [[Дресдений сүм]] |image6 = Dresden Germany Zwinger-01.jpg |caption6 = [[Цвингер (Дресден)|Цвингер]] |image7 = DD-Schloss-gp.jpg |caption7 = [[Дресдений цайз]] }} |image_flag=Flag of Dresden.svg |image_coa=Dresden Stadtwappen.svg |shield_link = Дресдений сүлд |coordinates={{coord|51|03|00|N|13|44|24|E|type:city_region:DE-SN|display=inline,title}} |state=Саксон |district=urban |elevation=113 |area=328.8 |area_metro=<!-- Metropolitan area, in km². XXX.XX (no commas or other text) --> <!--|population=536107 filled via Gemeindeschlüssel --> |pop_metro=1343305<ref name="Eurostat"/> |pop_urban=790400<ref name="citypopulation.de quoting Federal Statistics Office"/> <!--|pop_ref=--> |Gemeindeschlüssel = 14612000 |licence=DD |divisions=<!-- Subdivisions within location (e.g. "XX districts" or boroughs) --> |website={{URL|https://www.dresden.de/index_en.php|dresden.de}} |mayor = [[Дирк Хилберт]]<ref>[https://wahlen.sachsen.de/download/Buergermeister/statistik-sachsen_wahlen_buergermeister_uebersicht_aktuell.xlsx Gewählte Bürgermeisterinnen und Bürgermeister im Freistaat Sachsen, Stand: 17. Juli 2022], Statistisches Landesamt des Freistaates Sachsen.</ref> |leader_term = 2022–29 |party = [[Чөлөөт Ардчилсан нам (Герман)|ЧАН]] |Bürgermeistertitel= Oberbürgermeister |ruling_party1=<!-- Leading political party currently in power – give abbreviations --> |ruling_party2=<!-- second ruling political party – give abbreviations --> |ruling_party3=<!-- third ruling political party – give abbreviations --> | footnotes = {{designation list | embed=yes | designation1 = FORMERWHS | designation1_date = 2004 <small>(28-р чуулган)</small> | designation1_offname = [[Дресдений Эльбагийн хөндий]] | designation1_type = Соёлын | designation1_criteria = ii, iii, iv, v | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1156 1156] | designation1_free1name = Бүс нутаг | designation1_free1value = [[Европ дахь дэлхийн өвүүд|Европ]] | designation1_free2name = Хасагдсан | designation1_free2value = 2009 <small>(33-р чуулган)</small> }} }} [[Файл:TyDresden20050921i0636.jpg|thumb|350px|right]] '''Дресден''' ([[Герман хэл|герман.]]''Dresden'', {{Audio|De-Dresden.oga|''хэллэг''}}, ''Drježdźany'' хуучны сорб хэлээр „Намаг-“ эсвэл „[[Аувалд]]-оршин суугчид“)<ref>[[Ernst Eichler (Linguist)|Ernst Eichler]] und [[Hans Walther (Onomastiker)|Hans Walther]]: ''Sachsen. Alle Städtenamen und deren Geschichte'', Faber und Faber Verlag, Leipzig 2007, ISBN 978-3-86730-038-4, S.54f.</ref> бол [[Саксон|Чөлөөт Улс Саксон]] [[Германы мужийн нийслэл хот|мужийн нийслэл]] юм. Дресден нь [[Элбэ мөрөн|Элбэ мөрний]] эрэг дээр оршдог. 2014 оны арванхоёрдугаар сарын 31-ны албан ёсны бүртгэлээр нийт 541.304 хүн ам бүртгэгдсэн бөгөөд энэ тоогоороо Герман улсдаа 12-р ордог том хот юм. Мөн энэ тоо нь [[Лайпциг]] хотын хүн амын тоотой ойролцоо тул том хотуудын дэс дараалалд энэ хоёр хотын байр байнга солигдож байдаг.<ref>http://www.statistik.sachsen.de/download/010_GB-Bev/Bev_Z_Kreis_akt.pdf auf www.statistik.sachsen.de 11. April 2014</ref> Археологийн олдворуудаас харж байхад тус хотын газар нутагт [[чулуун зэвсгийн үе]]д хүмүүс оршин сууж байсан нь батлагддаг байна. Анхны нотлогдсон баримт нь 1206 оны түүхэн гэрчилгээ байдаг ба үүнд Саксоны Бүгд Найрамдах Улсын нийслэл хот хэмээн тэмдэглэсэн байдаг ажээ. Дресден нь муж улсын нийслэл учир Саксоны улс төрийн төв; Саксоны чөлөөт улс нь энд улсынхаа боловсролын төвүүд болон соёл урлагийн төвүүдийг Дресденд төвлөрүүлсэн байдаг. Ямар нэг тойрог хотод харъяалагддаггүй Дрезден нь түүнийг тойрсон хотуудад зам тээврийн зангилаа цэг болон эдийн засгийн төв болж өгдөг. Дресденийг Элбфлоренз гэж үе үе нэрлэх ба энэ түүний соёлын өв болон уран барилга архитекторын талаасаа ч тэр Элбэ мөрний дэргэдэх үзэсгэлэнт байгалиараа ч тэр ингэж нэрлэгдэхэд хүргэдэг байна. Уран барилгын хамаг л шилдэгүүдийг нь [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн 2-р дайн]]<nowiki/>ы үеэр устаж үгүй болсон байна.<ref>z.&nbsp;B. {{Webarchiv|url=http://www.faz.net/aktuell/feuilleton/debatten/die-schoenste-im-ganzen-land-warum-dresden-muenchen-den-rang-ablaeuft-1408655.html |archive-is=20140729125605 |text=Eberhard Straub: ''Die Schönste im ganzen Land. Warum Dresden München den Rang abläuft.'' |archiv-bot=2025-12-06 14:00:23 InternetArchiveBot }} FAZ, 21. März 2007, abgerufen am 25. Juli 2014</ref> ==Газарзүй== ===Уур амьсгал=== {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = Дресден (1971–2000 оны хэвийн) |metric first =yes |single line = yes |precipitation colour = green | Jan high C =2.7 | Feb high C =4.1 | Mar high C =8.4 | Apr high C =12.9 | May high C =18.7 | Jun high C =21.3 | Jul high C =23.6 | Aug high C =23.7 | Sep high C =18.8 | Oct high C =13.5 | Nov high C =6.9 | Dec high C =4.0 | Jan low C =-2.2 | Feb low C =-1.8 | Mar low C =1.3 | Apr low C =3.9 | May low C =8.6 | Jun low C =11.8 | Jul low C =13.7 | Aug low C =13.6 | Sep low C =10.4 | Oct low C =6.4 | Nov low C =1.9 | Dec low C =-0.6 | Jan precipitation mm =44.3 | Feb precipitation mm =34.9 | Mar precipitation mm =43.1 | Apr precipitation mm =47.3 | May precipitation mm =60.0 | Jun precipitation mm =68.5 | Jul precipitation mm =82.0 | Aug precipitation mm =77.9 | Sep precipitation mm =49.6 | Oct precipitation mm =44.5 | Nov precipitation mm =53.5 | Dec precipitation mm =56.9 | Jan precipitation days =9.8 | Feb precipitation days =8.9 | Mar precipitation days =8.8 | Apr precipitation days =9.3 | May precipitation days =8.6 | Jun precipitation days =10.5 | Jul precipitation days =10.3 | Aug precipitation days =9.2 | Sep precipitation days =8.3 | Oct precipitation days =8.2 | Nov precipitation days =10.6 | Dec precipitation days =11.1 |source = WMO<ref>{{Cite web |url=https://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=1343 |title=World Weather Information Service-Dresden |access-date=2026-04-25 |website=worldweather |publisher=WMO}}</ref> }} == Зураг == <br><gallery class="center" caption="Дресден - Dresden"> Dresden-1488-Panorama von W-2008-gje.jpg|Panorama Dresden-Theaterplatz-01-gje.jpg|Theaterplatz Street of Dresden.jpg|Хотын гудамж Dresden-2186-Bruehlsche Terrasse-Albertinum-Kunstakademie-2015-gje.jpg|Brühlsche Terrasse Dresden-2404-Zwinger-Graben-Suedwest-Galerie mit Kronentor-2015-gje.jpg|Zwinger Dresden-2438-Zwinger-Kronentor-Westecke-2015-gje.jpg|Zwinger Dresden-Hofkirche vom Hausmannsturm-01-gje.jpg|Hofkirche Dresden-2366-Neumarkt-Haeuser-2015-gje.jpg|Neumarkt The Nutcracker in Germany.jpg|Шинэ жил Dresden-Pillnitz-Schloss-110-Wasserpalais-2015-gje.jpg|Schloss Pillnitz </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Dresden|Дресден}} * [http://www.dresden.de/ Мужийн нийслэл Дресден хотын албан ёсны цахим хуудас] ** [http://www.dresden.de/media/pdf/infoblaetter/Faktum_dt.pdf ''Фактум Дресден - саксоны мужийн нийслэл тоо баримтаар – 2013/2014''] (PDF) * [https://www.dvb.de/de-de/liniennetz/liniennetzplaene/ Нийтийн тээвэр болон шугам сүлжээний төлөвлөлт] * [https://web.archive.org/web/20150429024852/http://www.bausituation-dresden.de/ www.bausituation-dresden.de] Фото зураг бүхий блог * [http://dr-barth.lima-city.de/teil_4/dd_1.htm ''Түүхэн фото зургууд 1900/1914''] (М. ван дер Веерийн цуглуулга) ==Зүүлт, тайлбар== <references /> {{Германы хот}} {{Загвар:Германы мужийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Саксоны коммун]] [[Ангилал:Дресден| ]] [[Ангилал:Германы мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Саксоны тойроггүй хот]] [[Ангилал:Дотоодын боомттой суурин]] [[Ангилал:Германы их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Элбэ мөрний суурин]] fm2lyqq66y7oy96s0f2x57fpwtau2cj Хезболла 0 9947 854752 802049 2026-04-26T10:14:23Z Avirmed Batsaikhan 53733 854752 wikitext text/x-wiki '''Хезболла''' ([[Араб хэл|араб.]] ''حزب الله, Х̣избу ’лла̄х'', ) - [[Ливан]]д голчлон үйл ажиллагаагаа явуулдаг Ливаны [[Ислам]]ын [[Шийт урсгал]]ын улс төрийн байгууллага бөгөөд улс төрийн нам юм. Тус байгуулагын үндсэн зорилго бол Ираны загвараар Лалын Бүгд найрамдах Ливан улс байгуулах явдал ажээ. Араб хэлээр "Бурхны нам" гэсэн утгыг илэрхийлнэ. == Танилцуулга == [[1982]] онд байгуулагдсан. [[Иран]]тай ижил Лалын засаглал [[Ливан]]д тогтоож, тус бүс нутгаас исламын бус нөлөөллийг хөөн зайлуулах зорилготой. Барууны орнуудын эсрэг бодлого явуулдаг ба [[Израил]] улсыг устгах ёстой гэж үздэг. Иран ба [[Сири]] улсууд тус байгууллагыг дэмждэг гэгддэг бөгөөд ялангуяа Иран нь тус байгууллагыг байгуулахад оролцсон, мөн зэвсэг нийлүүлж, зарим ажиллагааг нь зааварладаг гэж үздэг. Үзэл санааны удирдагч нь -Мухаммад Хусейн Фадлаллах болсон. Иранаас ирсэн [[Исламын хувьсгалт харуулын корпус]] тус байгууллагын шинэ дайчдад цэргийн сургалт явуулж байсан. 1992 онд тус байгууллага анх удаа Ливаны сонгуульд оролцож, дараагийн 20 жилийн хугацаанд тус улсын хамгийн том улс төрийн хүчний нэг болжээ. Хезболла нь Ливаны Шийт урсгалын ихэнх нутаг дэвсгэрийг хянадаг. Үүнд: Өмнөд Бейрут, Өмнөд Ливан болон Бекаа хөндийгийн зүүн хэсэг. Байгуулагдсанаасаа хойш дотоод гадаадад Барууны орнууд ба [[Израил]] эсрэг довтолгоо, алан хядах үйл ажиллагаа явуулсаар ирсэн. == Хуулийн дагуух үйл ажиллагаа == Хезоллах нь исламын хэт даврагч байгууллагад тооцогдох нь элбэг байдаг ч [[Палестин]]ы [[Хамас]]тай адил улс төрийн сонгуульд оролцдог байгууллага юм. Ливаны парламентийн сонгуульд 1992 онд 8, [[1996]] онд 7, [[2000]] онд 12 суудал авах зэргээр тухай бүрт парламентэд төлөөлөлтэй болдог төдийгүй [[2005]] оны 7 сард эвслийн засгийн газрыг бүрдүүлэхэд оролцож байсан юм. Мөн ядуусын [[боловсрол]], [[нийгмийн халамж]]ийн сүлжээ ([[2002]] оны мэдээгээр 9 [[сургууль]], 3 [[эмнэлэг]], 13 [[амбулатори]]той)-тэй учир ядуусын дэмжлэгийг их хүлээдэг. == Гадаад холбоос == * [http://www.moqawama.org/ Hezbollah] ([https://web.archive.org/web/20080311143122/http://english.hizbollah.org/ English.Hizbollah.org]) * [https://web.archive.org/web/20100202041844/http://www.almanar.com.lb/NewsSite/News.aspx?language=en Al-Manar - the satellite television station of Hezbollah] [[Ангилал:Исламын байгууллага]] gcdfoclu5fuujrb342jxq45602ecaqb Цөөвөр чоно 0 10486 854760 744626 2026-04-26T10:51:04Z Megzer 20491 854760 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = pink |name = Цөөвөр чоно | status = EN | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{IUCN2007|assessors=Durbin ''et al''|year=2004|id=5953|title=Cuon alpinus|downloaded=25 June 2008}} Database entry includes justification for why this species is endangered</ref> |image = Cuon.alpinus-cut.jpg |image_caption= Цөөвөр чоно |fossil_range = [[Плейстоцен]]ийн дараах үеэс <ref name="Dhole">{{cite web | url = http://www.canids.org/species/Dhole.pdf | title = Dhole | work = L.S Durbin, A. Venkataraman, S. Hedges and W. Duckworth | publisher = Canids.org | accessdate = 2008-02-10 | archive-date = 2009-03-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090304234005/http://www.canids.org/species/Dhole.pdf | url-status = dead }}</ref> одоо хүртэл |scientific cassification Биологийн ангилал |regnum = Амьтан |phylum = Сээр нуруутан |classis = Хөхтөн |ordo = Мах идэштэн (Carnivora) |familia = Чонынхон (Canidae) |subfamilia = Caninae (hyenidae) |genus = Cuon |species = |subspecies = |trinomial = C. alpinus |trinomial_authority = Питер Саймон Паллас, 1811 |range_map = Cuon-alpinus-map.png |range_map_caption = Цөөвөр чонын тархалтын зураг }} '''Цөөвөр чоно''' (''Cuon alpinus'') Махан идэштэн багийн хөхтөн амьтан бөгөөд '''''Cuon''''' төрлийн цорын ганц зүйл. Монгол Улсын Улаан номонд орсон, Монголд устаад байгаа, нэн ховор, дэлхийн хэмжээнд ховордсон зүйл. == Дэд зүйлүүд == Хүлээн зөвшөөрөгдсөн гурван дэд зүйлтэйгээс гадна өөр зүс, хэмжээтэй гэсэн үндэслэлээр хэд хэдэн өөр дэд зүйлийг санал болгосон ажээ.<ref name=msw3>{{MSW3 Wozencraft | }}</ref> * ''Cuon alpinus alpinus'': ''adustus'', ''antiquus'', ''clamitans'', ''dukhunensis'', ''fumosus'', ''grayiformis'', ''infuscus'', ''javanicus'', ''laniger'', ''lepturus'', ''primaevus'', ''rutilans'' популяцууд багтана. ** ''alpinus'': зүүн [[Орос]] ([[Саяны нуруу]]наас зүүн тийш), [[Монгол]], үүний дотор [[Хар мөрөн]]д тархсан. ** ''adustus'': хойд [[Мьянмар]], [[Энэтхэг-Хятадын хойг]]т тархсан. ** ''dukhunensis'': [[Энэтхэг]]ийн [[Ганга мөрөн|Ганга мөрнөөс]] урагш тархсан. ** ''fumosus'': [[Хятад]]ын Сычуанд тархсан ** ''infuscus'': өмнөд Мьянмар, [[Малайз]], [[Тайланд]], [[Вьетнам]]д тархсан. ** ''javanicus'': [[Индонези]]йн [[Ява арал]]д тархсан. ** ''laniger'': [[Кашмир]], өмнөд [[Түвд]]эд тархсан. ** ''lepturus'': Хятадын Янгцзы мөрний урдуур. ** ''primaevus'': [[Балба]], [[Сикким]], [[Бутан]]д тархсан. * ''sumatrensis'': Индонезийн [[Суматра арал]]д тархсан * ''hesperius'': [[зүүн Туркестан]], өмнөд [[Сибирь]], баруун Хятадад (Алтай, Тяньшань) тархсан. == Монголд байсан тархац == 20-р зууны эхээр манай орны [[Хэнтийн нуруу|Хэнтий]], [[Соёны нуруу|Хөвсгөл орчмын уулс]], [[Хангайн нуруу|Хангай]], [[Монгол Алтайн нуруу|Монгол Алтай]], [[Алтайн өвөр говь]], Өмнөговийн уулсаар ховор биш тохиолддог байжээ. 1930 онд Өмнөговийн Ноён, Сэврээ, Нэмэгт ууланд агнасан, дөчөөд онд Цагаан богд, Эдрэнгийн нуруу, Суман хаданд үзсэн мэдээтэй. 1950 онд Монгол Алтайд устаж, Хөвсгөл орчимд алга болж, Өмнөговь, Алтайн өвөр говь, Говь-Алтайн зарим уулсаар ховорхон үзэгдэх болов. Сэгс цагаан богдод 1967 онд хэд хэдэн удаа үзэгдсэн, 1968 онд Өмнөговийн Алтан ууланд хавханд орсныг тухайн үед нутгийнхан мэдээлж байв. Өмнөговийн Зөөлөн ууланд 1969 онд хавханд орсон тохиолдол Монголд байгаагийн хамгийн сүүлчийн бодит баримт нотолгоо болно.<ref name=":0">{{Cite book |title=Монгол Улсын Улаан ном |year=2014 |edition=3-р хэвлэл |location=Улаанбаатар |pages=12-13|publisher=Адмон принт}}</ref> Аргаль, янгир, туулай элбэгтэй говийн хад, цохиот уулс, бор гөрөөс, хүдэр, буга нутагладаг Хөвсгөлийн тайгын ян сарьдагт байршдаг байжээ. Бөөн, сүргээр явж, иддэг амьтнаа сүргээр хоморголон барьдаг. Гөрөөсний сэг зэмд ирнэ. Өнгөрсөн зуунд малд байнга довтолдог байсныг нутгийнхан ярьдаг. Өмнөговийн Ноён ууланд агуйд үүрлэж, хоёр бэлтрэг гаргасныг нутгийн анчин олсон мэдээ бий.<ref name=":0" /> == Эшлэл == {{reflist}} * Dhole ''Cuon alpinus'' (Pallas, 1811) Endangered – EN: C2a(i) (2004) L.S. Durbin, A.Venkataraman, S. Hedges and W. Duckwort in [https://web.archive.org/web/20090304234006/http://www.ethiopianwolf.org/publications/Canid%20Action%20Plan.pdf] == Гадны холбоос == {{commons|Cuon alpinus}} * [http://www.cuon.net/dholes/ Dhole Home Page] * [http://www.lioncrusher.com/animal.asp?animal=14 Dhole facts and pictures] * [https://web.archive.org/web/20110612030719/http://www.canids.org/PUBLICAT/CNDNEWS1/dhole.htm mapping the dhole in south east asia] * ARKive - [https://web.archive.org/web/20060313170514/http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Cuon_alpinus/ images and movies of the dhole] [[Ангилал:Монгол орны хөхтөн амьтад]] [[Ангилал:Чонынхон]] 5lv1pvdpphtbhb1pf0fz2a108p5m919 Кристиано Рональдо 0 13677 854732 846523 2026-04-25T22:38:58Z Dostojewskij 30144 Ангилал:1982 онд төрсөн ⟹ Ангилал:1985 онд төрсөн 854732 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Кристиано Роналдо | image = [[File:Cristiano Ronaldo 2018.jpg|240px]] | fullname = Кристиано Роналдо дос<br>Сантос Авейро | birth_date = {{Birth date and age|1985|2|5|df=y}} | birth_place = [[Португал]], [[Мадейра]], [[Фуншал]] | height = 1.87 метр | position = [[Довтлогч (хөлбөмбөг)|Довтлогч]] | currentclub = <nowiki> Аль-Насср</nowiki> | clubnumber = 7 | youthyears1 = 1993–1995 |youthclubs1 = Андоринья | youthyears2 = 1995–1997 |youthclubs2 = [[Насьонал (хөлбөмбөгийн баг)|Насьонал]] | youthyears3 = 1997–2002 |youthclubs3 = [[Спортинг (хөлбөмбөгийн баг)|Спортинг]] | years1 = 2002–2003 |clubs1 = [[Спортинг (хөлбөмбөгийн баг)|Спортинг]] |caps1 = 25 |goals1 = 3 | years2 = 2003–2009 |clubs2 = [[Манчестер Юнайтед]] |caps2 = 196 |goals2 = 84 | years3 = 2009–2018 |clubs3 = [[Реал Мадрид]] |caps3 = 292 |goals3 = 311 | years4 = 2021-2022 |clubs4 = [[Манчестер Юнайтед]] |caps4 = 40 |goals4 = 19 | nationalyears1 = 2001–2002 |nationalteam1 = Португал (17-) |nationalcaps1 = 9 |nationalgoals1 = 6 | nationalyears2 = 2002–2003 |nationalteam3 = Португал (21-) |nationalcaps3 = 6 |nationalgoals2 = 3 | nationalyears3 = 2003 |nationalteam2 = Португал (20-) |nationalcaps2 = 5 |nationalgoals3 = 1 | nationalyears4 = 2004 |nationalteam4 = Португал (23-) |nationalcaps4 = 3 |nationalgoals4 = 2 | nationalyears5 = 2003– |nationalteam5 = [[Португалын хөлбөмбөгийн шигшээ|Португал]] |nationalcaps5 = 226 |nationalgoals5 = 143 | club-update = 2026 оны 1сарын 21 | nationalteam-update = 2026 оны 1 сарын 21 |clubs5=Аль-Насср|caps5=92|caps(goals)5=89|years5=2022-}} [[File:Cristiano Ronaldo and Lionel Messi - Portugal vs Argentina, 9th February 2011.jpg|thumb|]] '''Кристиано Роналдо дос Сантос Авейро''' ({{lang-pt|Cristiano Ronaldo dos Santos Aveiro}}; ''[[1985]] оны [[2 сарын 5|хоёрдугаар сарын 5-нд]] [[Фуншал]] [[хот]]од төрсөн'') — [[Португал]]ын [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд Аль Насср болон [[Португалын хөлбөмбөгийн шигшээ|Португалын шигшээд]] тоглодог. Роналдо [[2009]] онд 80 мянган [[Фунт стерлинг|фунт]]ээр Реал Мадридад худалдагдсанаар дэлхийн хамгийн үнэ цэнтэй тоглогч болсон юм. Тэрбээр дэлхийн хамгийн агуу хөлбөмбөгчдийн тоонд зүй ёсоор тооцогдох нэгэн бөгөөд хөлбөмбөгийн түүхэнд албан ёсны тоглолтод хамгийн олон гоолыг оруулсан, бүх цаг үеийн мэргэн бууч билээ. Мөн [[Найки]] компанитай хамтран гаргасан, CR7 хэмээх брэндийг эзэмшдэг. ==Амжилт== ;Спортинг *[[Португалын хөлбөмбөгийн лиг|Португалын АШТ-ий]] хүрэл медаль: 2002/03 ;Манчестер Юнайтед *[[Английн Премьер лиг|Премьер лигийн]] аварга ('''3'''): 2006/07, 2007/08, 2008/09 * [[Английн хөлбөмбөгийн цом|Английн цомын]] эзэн: 2003/04 * [[Английн хөлбөмбөгийн лигийн цом|Английн лигийн цомын]] эзэн ('''2'''): 2005/06, 2008/09 * [[УЕФА Аваргуудын лиг]]ийн түрүү: 2007/08 * [[Английн хөлбөмбөгийн супер цом|Английн лигийн супер цомын]] эзэн: 2007 * ДАШТ (клуб): 2008 * [[УЕФА Аваргуудын лиг]]ийн дэд түрүү: 2008/09 * [[Английн Премьер лиг|Премьер лигийн]] мөнгөн медаль: 2005/06 * [[Английн Премьер лиг|Премьер лигийн]] хүрэл медаль ('''2'''): 2003/04, 2004/05 * [[Английн хөлбөмбөгийн цом|Английн цомын]] дэд байр ('''2'''): 2004/05, 2006/07 ;Реал Мадрид * [[Испанийн хөлбөмбөгийн лиг|Испанийн аварга]] ('''2'''): 2011/12, 2016/17 * [[Испанийн хөлбөмбөгийн цом|Испанийн цомын]] эзэн ('''2'''): 2010/11, 2013/14 * [[УЕФА Аваргуудын лиг]]ийн түрүү (4): 2013/14 , 2015/16, 2016/17, 2017/18 * [[Испанийн хөлбөмбөгийн супер цом|Испанийн супер цомын]] эзэн (2): 2012 , 2015 * [[Испанийн хөлбөмбөгийн лиг|Испанийн АШТ-ий]] мөнгөн медаль ('''3'''): 2009/10, 2010/11, 2012/13 * [[Испанийн хөлбөмбөгийн лиг|Испанийн АШТ-ий]] мөнгөн медаль: 2013/14 * [[Испанийн хөлбөмбөгийн цом|Испанийн цомын]] дэд байр: 2012/13 ;Португалын шигшээ баг * [[Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|ЕАШТ-ий]] аварга: [[2016 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2016]] * [[Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|ЕАШТ-ий]] мөнгөн медаль: [[2004 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2004]] * [[Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|ЕАШТ-ий]] хүрэл медаль: [[2012 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2012]] ;Хувийн * [[YouTube]] дээр 24 цагийн дотор хамгийн их subscribers олсон. (20 сая) * [[Instagram]] дээр хамгийн их дагагчтай хувь хүн/хөлбөмбөгчин. (670 сая) * [[Facebook]] дээр хамгийн их дагагчтай хувь хүн/хөлбөмбөгчин. (171 сая) * [[Twitter]] дээр хамгийн их дагагчтай хувь хүн/хөлбөмбөгчин. (112 сая) {{col-begin}} {{col-2}} * Европын шилдэг хөлбөмбөгчин (France Football): 2008 * [[ФИФА]]-гийн Алтан бөмбөгийн эзэн: 2013 * Дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчин (ФИФА): 2008 * Дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчин (ФИФПРО): 2008 * Клубийн шилдэг хөлбөмбөгчин ([[УЕФА]]): 2008 * Клубийн шилдэг довтлогч ([[УЕФА]]): [[2008]] * УЕФА Аваргуудын лигийн шилдэг тоглогч (үзэгчдийн санал): 2008 * Дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчин (World Soccer) ('''2'''): 2008, 2013 * Алтан шаахайн эзэн ('''2'''): 2008, 2011 * Европын шилдэг хөлбөмбөгчин (Onze d’Or): 2008 * Европын шилдэг дэд хөлбөмбөгчин (France Football) ('''2'''): 2007, 2009 * Дэлхийн шилдэг дэд хөлбөмбөгчин (ФИФА) ('''3'''): 2009, 2011, 2012 * Европын шилдэг дэд хөлбөмбөгчин (Onze d’Or) ('''2'''): 2007, 2009 * Дэлхийн шилдэг гутгаар хөлбөмбөгчин (ФИФА): 2007 * Европын шилдэг гутгаар хөлбөмбөгчин ([[УЕФА]]) ('''2'''): 2011, 2012 * Европын шилдэг гутгаар хөлбөмбөгчин (Onze d’Or): 2010 * [[2004 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Евро-2004]] тэмцээний шилдэг залуу тоглогч * Хилийн чанад дахь шилдэг Португал хөлбөмбөгчин: 2007 * Шилдэг хөлбөмбөгчин (Мэтт Басби) ('''3'''): 2004, 2007, 2008 * Английн шилдэг хөлбөмбөгчин ({{comment|АХХ|Английн хөлбөмбөгийн холбоо}}) ('''2'''): 2007, 2008 * Английн шилдэг хөлбөмбөгчин (үзэгчдийн холбоо) ('''2'''): 2007, 2008 * Английн шилдэг хөлбөмбөгчин (сэтгүүлчдийн холбоо) ('''2'''): 2007, 2008 * Английн шилдэг залуу тоглогч (АХХ): 2007 * УЕФА Аваргуудын лигийн шилдэг тоглогч: 2008 * Испанийн шилдэг тоглогч (Ди Стефано) ('''2'''): 2012, 2013 * УЕФА Аваргуудын лигийн мэргэн бууч ('''3'''): 2008, 2013, 2014 * ЕАШТ-ий мэргэн бууч: 2012<ref>[[Марио Балотелли]], [[Марио Гомесом]], [[Алан Загоев]], [[Марио Манжукич]] болон [[Фернандо Торрес]] нарын хамт.</ref> * Премьер лигийн сарын шилдэг тоглогч ('''4'''): 2006 оны 11 сар, 2006 оны 12 сар, 2008 оны 1 сар, 2008 оны 3 сар * Премьер лигийн мэргэн бууч (Алтан шаахай): 2008 * Премьер лигийг ашигтай дамжуулалтаар тэргүүлэгч: 2007 ([[Сеск Фабрегас]]ийн хамт) * Испанийн АШТ-ий мэргэн бууч (Пичичи) ('''2'''): 2011, 2014 * Испанийн цомын мэргэн бууч: 2011 ([[Лионель Месси]]гийн хамт) * Хилийн чанад дахь Португалын шилдэг тамирчин ('''7'''): 2006, 2007, 2008 ,2009, 2010, 2011, 2013 * Улирлын шилдэг тоглогч (Goal.com) ('''2'''): 2008, 2012 * Улирлын шилдэг тоглогч (Globe Soccer) ('''2'''): 2011, 2013 {{col-2}} * Дэлхийн шилдэг залуу хөлбөмбөгчин (ФИФПРО-үзэгчид) ('''2'''): 2005, 2006 * Браво цомын эзэн: 2004 * AS шагнал ('''2'''): 2009, 2011 * [[Манчестер Юнайтед]]ийн улирлын мэргэн бууч ('''3'''): 2006/07 ([[Уэйн Руни]]гийн хамт), 2007/08, 2008/09 * [[Реал Мадрид]]ийн улирлын мэргэн бууч ('''5'''): 2009/10, 2010/11, 2011/12, 2012/13, 2013/14 * [[Ференц Пушкаш]]ийн нэрэмжит оны шилдэг гоол (ФИФА): 2009 (Портогийн хаалганд) * Оны шилдэг гоол (Marca): 2011 (Испанийн цомд Барселоны хаалганд) * Манчестер Юнайтедад Премьер лигийн 1000 дахь гоолоо оруулсан (Мидлсброгийн хаалганд [[2005]] оны [[10 сарын 29|аравдугаар сарын 29-нд]]) * Манчестер Юнайтедын гоёмсог гоол оруулсан ('''2'''): Портсмут-хаалттай цохилт (2007/08), Порто (2008/09) * Испанийн шилдэг дэд хөлбөмбөгчин (Ди Стефано) ('''2'''): 2009/10, 2010/11 * 2011 оны бэлгэдлийн багт нэрлэгдсэн (УЕФА) * XXI зууны бэлгэдлийн багт нэрлэгдсэн (УЕФА) * Премьер лигийн 20 улирлын бэлгэдлийн багт нэрлэгдсэн (шинжээчид) * Премьер лигийн 20 улирлын бэлгэдлийн багт нэрлэгдсэн (үзэгчид) * Премьер лигийн бэлгэдлийн багт нэрлэгдсэн ('''4'''): 2006, 2007, 2008, 2009 * Испанийн АШТ-ий бэлгэдлийн баг ('''4'''): 2010, 2011,2012, 2013 * 2010 оны дэлхийн бэлгэдлийн багт нэрлэгдсэн * 2009 оны бэлгэдлийн багт нэрлэгдсэн (ФИФПро) * Европ-2004 тэмцээний бэлгэдлийн багт нэрлэгдсэн (УЕФА) * Европ-2012 тэмцээний бэлгэдлийн багт нэрлэгдсэн (УЕФА) * Европын үнэ цэнтэй тоглогч (Marca): 2012/2013 * Дэлхийн бэлгэдлийн багт нэрлэгдсэн (ФИФА) ('''7'''): 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013 * Европын бэлгэдлийн багт нэрлэгдсэн (УЕФА) ('''8'''): 2004, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013 {{col-end}} ;Шилдэг үзүүлэлтүүд * [[Португалын хөлбөмбөгийн шигшээ|Португалын шигшээн]] домогт мэргэн бууч: 49 бөмбөг * ЕАШТ-д Португалын шигшээгээс хамгийн олон бөмбөг оруулсан: 6 бөмбөг<ref>[[Нуно Гомеш|Нуно Гомештай]] хамт.</ref> * Премьер лигийн нэг улиралд хамгийн олон бөмбөг оруулсан (''38 тоглолтонд''): 31 бөмбөг (2007/08)<ref>[[Алан Ширер]] болон [[Луис Суарес|Луис Суарестай]] хамт.</ref> * Испанийн АШТ-д Реал Мадридаас хамгийн олон бөмбөг оруулсан: 46 бөмбөг (2011/12) * ФИФА-гийн "бөмбөг" тодотголтой шагналыг гурав дараалан хүртсэн ганц тоглогч: хүрэл (2007), мөнгөн (2009), алтан (2008) * Хоёр өөр лигийн тэмцээний мэргэн бууч болсон ганц тоглогч: 2008 (Премьер лиг) болон 2011 (Испаний АШТ) * Испанийн АШТ-д нэг улиралд 7 хэт-трикдсэн ганц тоглогч (2011/12) * Испанийн АШТ-ий таван тоглолтод 14 бөмбөг оруулсан Реал Мадридын анхны тоглогч (2010/11) * Испанийн АШТ-ий эхний 11 тоглолтод 4 хэт-трикдсэн Реал Мадридын анхны тоглогч (2011/12) * Нэг улиралд хамгийн олон бөмбөг оруулсан Реал Мадридын анхны тоглогч: 60 бөмбөг (2011/12) * Испанийн АШТ-ий нэг тоглолтод эхний хагаст 3 бөмбөг оруулсан Реал Мадридын зургаан тоглогчийн нэг * Испанийн АШТ-д цөөн тоглолтод 100 бөмбөг оруулсан эхний тоглогч: 92 тоглолт * Испанийн АШТ-д айл болон өөрийн талбайд оруулсан бөмбөгний зөрүүг хамгийн олон болгосон тоглогч: 23 бөмбөг (2011/12) * Испанийн АШТ-ий нэг улиралд баг болгоны хаалганд бөмбөг оруулсан анхны тоглогч (2011/12) * Испанийн АШТ-ий улирал дараалан 40-өөс дээш бөмбөг оруулсан анхны тоглогч * Испанийн АШТ-ий нэг улиралд хамгийн олон тоглолт алгасалгүй бөмбөг оруулсан тоглогч (''38 тоглолт''): 27 тоглолт (2011/12) * Испанийн АШТ-д улирлын 32 тоглолтонд хожлын бөмбөг оруулсан тоглогч * УЕФА Аваргуудын лигийн улиралд хамгийн олон бөмбөг оруулсан тоглогч: 17 бөмбөг (2013/14) * УЕФА Аваргуудын лигийн улиралд хэсгийн тоглолтод хамгийн олон бөмбөг оруулсан тоглогч: 9 бөмбөг (2013/14) * УЕФА Аваргуудын лигийн хасагдах шатанд хамгийн олон бөмбөг оруулсан тоглогч: 33 бөмбөг <ref>2014 оны 4 сарын 30-ны байдлаар.</ref> * УЕФА Аваргуудын лигийн улиралд 15 бөмбөг оруулсан эхний тоглогч (2013) *Бүх цаг үеийн хамгийн олон гоол оруулсан тоглогч (2021) *Хөлбөмбөгийн түүхэн дэх хамгийн анхны Тэрбумтан == Гадны холбоос == {{commonscat|Cristiano Ronaldo|Кристиано Рональдо}} == Эшлэл == {{reflist}} {{Ювентус багийн бүрэлдэхүүн}} {{2004 оны зуны олимпт Португалын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2004 оны ЕАШТ-д Португалын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2006 оны ДАШТ-д Португалын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2008 оны ЕАШТ-д Португалын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2012 оны ЕАШТ-д Португалын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2014 оны ДАШТ-д Португалын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{Английн шилдэг залуу хөлбөмбөгчин}} {{DEFAULTSORT:Роналдо, Криштиано}} [[Ангилал:Португалын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч]] [[Ангилал:ФИФА-гийн оны шилдэг хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Ювентус багийн тоглогч]] [[Ангилал:Реал Мадрид багийн тоглогч]] [[Ангилал:Манчестер Юнайтед багийн тоглогч]] [[Ангилал:Спортинг Лиссабон багийн тоглогч]] [[Ангилал:Насьонал багийн тоглогч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Ла Лигийн тоглогч]] [[Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2004 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2008 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2016 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Португалчууд]] [[Ангилал:1985 онд төрсөн]] {{Footy-bio-stub}} qaw0jpa1hdgr4xamz5gaziduy6aa5ht Мөнгө угаах 0 15545 854716 784612 2026-04-25T13:51:46Z Avirmed Batsaikhan 53733 854716 wikitext text/x-wiki [[Файл:Financial Action Task Force on Money Laundering logo.svg|thumb|Мөнгө угаахтай тэмцэх "ФАТФ" байгууллагын таних тэмдэг]] '''Мөнгө угаах''' ([[Англи хэл|англи.]] ''money laundering'', [[Орос хэл|орос]]. ''отмывание денег'', [[Франц хэл|франц]]. ''вlanchiment d'argent'' ) гэдэг нь хүний наймаа, [[мансууруулах бодис]] худалдаалах зэрэг гэмт хэргийн чанартай хууль бус үйлдлээр олсон [[мөнгө]], хөрөнгийг далд эдийн засгаас гаргаж "хууль ёсны" болгож ашиглах үйл явцыг хэлнэ. Нэг ёсны бохир мөнгийг угааж цэвэр болгох гэсэн үг юм. == Тодорхойлолт == Мөнгө угаах явцад орлогын жинхэнэ эх үүсвэрийг нуун дарагдуулж албан ёсны бодит гүйлгээг хуурамч баримтаар сольж, эдийн засгийн жинхэнэ утга санааг нь гажуудуулдаг. Мөнгө угаах гэмт хэргийн эхний шатанд бичиг баримтыг хуурамчаар үйлдэх, гуравдагч өөр этгээдийн баримт бичгийг ашиглах, учир мэдэхгүй хууль баримталдаг шударга хүнийг ашиглагдаг байна. 1920-иод онд Америкийн мафи гэмт хэрэг үйлдэж олсон бэлэн мөнгийг хууль ёсны болгохын тулд олон угаалгын газрыг худалдан авч сүлжээ хэлбэрээр ажиллуулж эхэлснээр олон тооны үйлчлүүлэгчидтэй жижиг байгууллагуудын орлогыг хянах нь маш хэцүү учраас тэд хууль бусаар олсон их хэмжээний бэлэн мөнгийг ажил үйлчилгээнээс олсон мэт болгож хувиргадаг байсанаас "Мөнгө угаах" гэдэг нэр томьёо гарсан байна. Гэсэн хэдий ч Америкийн зохиолч [[Жеффри Робинсон]] "мөнгө угаах" гэсэн нэр томъёог [[Ричард Никсон|Ричард Никсоны]] сонгуулийн сурталчилгааг хууль бусаар санхүүжүүлсэнтэй холбогдуулан "[[Уотергейтийн дуулиан]]<nowiki/>ы" үеэр Британийн [[The Guardian сонин]] анх ашигласан гэж үздэг. == Мөнгө угаах үе шатууд == Мөнгө угаах үндсэн 3 үе шат байдаг. # «'''Байршуулах'''» хөрөнгө мөнгийг төрөл бүрийн аргаар санхүүгийн системд оруулах; # «'''Төөрүүлэх'''» хууль бус хөрөнгийн эх үүсвэрийг "төөрүүлэх" зорилгоор хэцүү ойлгомжгүй хэд хэдэн дараалсан санхүүгийн гүйлгээ хийх; # «'''Интеграчлах'''» хууль бус хөрөнгийг "төөрүүлэх" гүйлгээнүүдэс ашиг олох. Нөхцөл байдлаас шалтгаалж зарим үе шатыг өнгөрөөж болдог. Жишээ нь Санхүүгийн системд орчихсон байгаа хөрөнгө дээр нэмж хөрөнгө мөнгө оруулах хэрэгцээгүй байдаг байна. == Мөнгө угаахтай тэмцэх == '''[[Мөнгө угаахтай тэмцэх олон улсын санхүүгийн байгууллага]]''' буюу '''ФАТФ''' буюу ([[Англи хэл|англи]]. ''Financial Action Task Force on Money Laundering'' — FATF) мөнгө угаахтай тэмцдэг Олон улсын Засгийн газар хоорондын байгууллага юм. 37 гишүүн, 2 байгууллага ордог. Мөнгө угаахтай тэмцэхийг ([[Англи хэл|англи]]. ''anti money laundering'', товчоор '''AML''') улс орон бүр чухалчилдаг болсон. Мөнгө угаах үйл явдалтай үр ашигтай тэмцэхийн тулд дараах байгууллагуудын уялдаатай ажиллагаа чухал: * Хууль тогтоох байгууллагууд; * Гүйцэтгэх засаглалын байгууллагууд яамдууд; * Шүүхийн байгууллагууд; * Цагдаа, Тагнуул, Гааль г.м. Хууль хэрэгжүүлэх байгуулагууд; * Санхүүгийн тагнуулын нэгжүүд; * Төв банк, санхүүгийн хяналтын байгууллагууд болон арижааны банкууд, мэргэжилтэн шинжээчид. == Холбогдох нэр томьёо, үг == '''"ландромат"''' ([[Англи хэл|англи]]. "laundromat" гэсэн үг. орч. Угаалгын газар) Мөнгө угаах томоохон үйл ажиллагааг нэрэлдэг. '''"бохир мөнгө"''' ([[Англи хэл|англи]]. "dirty money") - Шударга бусаар буюу залилан хийж олсон аливаа мөнгийг нэрэлдэг. [[Ангилал:Мөнгө угаах| ]] [[Ангилал:Эдийн засгийн гэмт хэрэг]] [[Ангилал:Санхүүгийн зах зээлийн эрх зүй]] [[Ангилал:Зохион байгуулалттай гэмт хэрэг]] ry9exdtjj4u9fvf6e56gh5h8413y3si 4 сарын 26 0 16288 854709 853720 2026-04-25T12:23:00Z Avirmed Batsaikhan 53733 854709 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|4 сарын}} '''4 сарын 26''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 116 дахь ([[өндөр жил]] бол 117 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 249 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * 1282 - Хан хүү Мөнхтөмөр бие барсан тул Хүтүй хатан тэргүүтэй ноёд Аргуныг дэмжих болов. Энэ үед талийгаач хааныг Тэгүдэр орлож байсан тул талуудын маргаан нэлээд ширүүсэх үед Шиши хэмээх нэгэн ноён Аргунд хандан Тэгүдэрийг дэмжихийг хүсчээ. * 1478 - Италийн нөлөө бүхий гэр бүл гэгдэх Паццигийн гэр бүл [[Лоренцо де Медичи]] болон Гиллиано де Медичи рүү халдав. Халдлагын улмаас Гиллиано Медичи амиа алджээ. * 1564 - Алдарт зохиолч [[Уильям Шекспир]] Английн Уорвикшайр дахь Страффордын сүмд загалмайлуулав. * 1777 - Америкийн колонийн армийнханд Британийн зэвсэгт хүчин халдан довтолж байгааг 40 миль зай туулж 16 настай хүү Сайбил Ладингтон хэл хүргэв. * 1802 - Францын хаан [[Наполеон|Наполеон Бонапарт]] Францын хувьсгалын гол тоглогчдыг Францад сайн дураараа нэгдвэл олон зүйлийн урамшуулал олгох, энхтайван байдлыг тогтоохыг хамтран ажиллана гэж амлажээ. * 1805 - Ахлах түрүүч Пресли О'Бенноноор удирдуулсан АНУ-ын тэнгисийн цэргийн хүч Ливийн Дерне хотыг эзлэв. * 1865 - [[Америкийн иргэний дайн]]: Генерал Текумсе Шерманаар удирдуулса эх газрын арми Умард Каролина мужийн Дархем хотын ойролцоо Холбооны армид бууж өгчээ. ** Холбоотны армийн морин цэрэг Ерөнхийлөгч [[Абрахам Линкольн|Абрахам Линкольны]] амь насанд халдсан Жон Уилкис Бүүтийг буудан хороожээ. * [[1903]] - Испанийн хамгийн амжилттай хөлбөмбөгийн клубийн нэг [[Атлетико Мадрид]] байгуулагдав. * 1923 - Хатагтай Элизабет Бауес-Лион Йоркын гүнтэй хуримлах ёслол Вестминстерийн ордонд болжээ. * 1925 - [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс|Ваймарын Бүгд найрамдах улсын]] Ерөнхийлөгчөөр Паул фон Гинденбург сонгогдов. Тэрээр тус улсад сонгуулиар ялалт байгуулж, Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон анхны улстөрч болсон юм. * 1933 - Нацистын Германы цагдаагийн нууц байгууллага [[Гестапо|Гетапо]] байгуулагдав. * 1937 - Испанийн иргэний дайн: Германы Люфтваффын цэргүүд Испанийн Гуерника хотыг бөмбөгдөв. * 1942 - Манжийн Беншиху нүүрсний уурхайд осол болж 1,549 уурхайчин амиа алджээ. * 1944 - Грекын Ерөнхийлөгчөөр Гиоргиос Папандреу сонгогджээ. * 1954 - Женевийн хуралдаанаар Энэтхэг-хятадын хойг болон Солонгосын энхтайвны талаар хэлэлцэв. * 1960 - Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгч [[И Сын-мань|И Сын мань]]-ыг эсэргүүцсэн [[4-р сарын 19-ний хувьсгал (Өмнөд Солонгос)|4-р сарын 19-ний хувьсгалын]] үр дүнд И Сын мань албан тушаалаа огцров. Тэрээр тус улсыг 15 жилийн турш дарангуйллын замаар удирдсан юм. * 1962 - АНУ-ын Сансар судлалын агентлагын хөөргөсөн "Рейнжэр 4" хөлөг сарыг мөргөн сүйрчээ. * 1963 - Ливи улс Их Британиас албан ёсоор тусгаар тогтнож, Ливийн хаант улс байгуулагджээ. Мөн тэд эмэгтэйчүүдийн санал өгөх эрхийг хуульчилсан юм. * 1964 - Африкийн Танганьяка болон Занзибар улсууд нэгдэж Танзани улсыг байгуулав. * 1966 - ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд багтах Узбекистан улсын Ташкент хотод 5.1 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж, 200 хүн амиа алджээ. ** [[Бүгд Найрамдах Конго Улс|Бүгд найрамдах Конго улсад]] Амбройс Нумазалаегаар удирдуулсан шинэ засгийн газар байгуулагдав. * 1981 - АНУ-ын [[Калифорни]] мужийн их сургуулийн доктор Майкл Р.Харрисон болон түүний багийнхан ураг салгах мэс ажилбарыг анх удаа гүйцэтгэв. * 1982 - Өмнөд Солонгоын Өмнөд Гионгсанг хотод цагдаагийн офицер Вү Бум-Кон сэтгэл санааны огцом уналтаас болж гал нээсний улмаас 57 хүн амиа алджээ. Тэрээр халдлага үйлдсэнийхээ дараа амиа хорлосон байна. * 1986 - ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд багтах Зөвлөлт Украины Припят хотод орших [[Чернобылийн осол|Чернобылын атомын цахилгаан станц ад осол гарав]]. Энэ нь дэлхийн түүхэнд тохиосон хамгийн хөнөөлтэй АЦС-ын сүйрэл байсан юм. * 1989 - Дэлхийн түүхэнд хамгийн их хөнөөл дагуулсан хар шуурга болов. Бангладешийн төвд болсон шуурганы улмаас 1,300 хүн амиа алдаж, 12,000 хүн бэртэж гэмтэн, 80,000 өрх орох оронгүй болжээ. * 1994 - Япон улсын [[Нагоя|Нагоя нисэх буудалд]] Хятадын агаарын тээврийн 140-р нислэг сүйрэв. Ослын улмаас хөлгийн багийн 271 хүн бүгд амиа алдсан юм. * 2002 - Германы [[Эрфурт]] хотын Гутенбергийн бага сургуульд Роберт Стайнхаузер гэх этгээд халдаж 16 сурагчийн аминд хүрчээ. * 2005 - Сирийн зэвсэгт хүчний 14,000 цэрэг Ливаны анги нэгтгэлийн эсрэг тэмцэж улмаар тус улсад хяналтаа тогтоогоод байсан Ливаны дарангуйлал 29 жилийн дараа эцэслэсэн юм. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 121 - Ромын эзэн хаан [[Марк Аврелий]] (180 онд нас барсан) * 764 - Ираны халиф Аль-Хади (786 онд нас барсан) * 1319 - Францын хаан II Жон (1364 онд нас барсан) * 1648 - Португалийн хаан II Петер (1706 онд нас барсан) * 1711 - Шотландын нэрт эдийн засагч, философич Девид Юүм (1776 онд нас барсан) * 1798 - Францын нэрт уран зураач Южин Делакруа (1863 онд нас барсан) * 1822 - Нью-Йоркын "Төв цэцэрлэгт хүрээлэн"-гийн загварыг гаргасан, уран барилгач Фредерик Лоу Олмстед ([[1903]] онд нас барсан) * 1856 - Шинэ Зеландын 17 дахь ерөнхий сайд Жозеф Уорд (1930 онд нас барсан) * 1876 - Олимпын хүрэл медальт Германы завьч Эрнст Фелл (1959 онд нас барсан) * 1879 - Нобелийн шагналт Английн физикч Овен Уиллиам Ричардсон (1959 онд нас барсан) * 1898 - Нобелийн шагналт Испанийн яруу найрагч Висенте Алейксандре (1984 онд нас барсан) ** Өвөл болон Зуны олимпод түрүүлсэн Америкийн тамирчин Эдди Ийган (1967 онд нас барсан) * [[1904]] - Грекын ерөнхий сайд Зенофон Золотас (2004 онд нас барсан) * [[1907]] - Грекын ерөнхий сайд Илиас Циримокос (1968 онд нас барсан) * 1930 - Олимпын мөнгөн медальт Бельгийн гүйгч Рожер Моенс * 1932 - Олимпын хүрэл медальт Шерли Коули ** Нобелийн шагналт Канадын генетикч Майкл Смит (2000 онд нас барсан) * 1933 - Нобелийн шагналт Америкийн физикч Арно Аллан Пенциас * 1963 - Тулааны урлагийн мастер, жүжигчин [[Жет Ли]] ** Олимпын хүрэл медальт Германы халхалттай гүйгч Корнелиа Улрих * 1970 - АНУ-ын тэргүүн хатагтай [[Мелания Трамп|Меланиа Трамп]] * 1980 - Америкийн жүжигчин, продюсер Ченнинг Татум * 1982 - Олимпын мөнгө, хошой хүрэл медальт, Дэлхийн аварга, дөрвөн удаагийн мөнгө, нэг удаагийн хүрэл медальт Ямайкын гүйгч Новлин Уиллиамс-Миллс * 1985 - Америкийн талбайн теннисч Жон Иснер * 1986 - Тив, дэлхийн аварга Оросын гүйгч Юлия Зарипова * 1994 - "Формула 1" уралдааны нисгэгч, Даниил Квят == Нас барсан алдартнууд == * 499 - Умард Вей улсын эзэн хаан Шиаовен (467 онд төрсөн) * 757 - Ромын пап II Стефен (715 онд төрсөн) * 1192 - Японы эзэн хаан Ширакава-Го (1127 онд төрсөн) * [[1910]] - Нобелийн шагналт Францын яруу найрагч Бьёрнстьерн Бьёрнсон (1832 онд төрсөн) * 1934 - Лативийн ерөнхий сайд Артурс Альберингс (1876 онд төрсөн) * 1940 - Нобелийн шагналт Германы химич Карл Бош (1874 онд төрсөн) * 1944 - Олимпын гурван удаагийн аварга, хошой хүрэл медальт Францын хөнгөн атлетикч Виолетт Морри (1893 онд төрсөн) * 1969 - Айкидо тулааны урлагыг үндэслэгч Уешиба Морихей (1883 онд төрсөн) * 1989 - "Алтан бөмбөрцөг" болон Кеннедийн нэрэмжит шагналт жүжигчин Люсилл Болл ([[1911]] онд төрсөн) * 1994 - Кёкүшинкай каратег үндэслэгч [[Ояама Масүтацү]] (1927 онд төрсөн) * 2007 - Америкийн киноны насны хязгаар заасан тэмдэглэгээг зохион бүтээгч Жек Валенти (1921 онд төрсөн) * 2017 - Академийн наадмын шагналт "Филаделфи", "Хурга майлахаа болино" зэрэг киног найруулсан Жонатан Демм (1944 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{USA}} Эх газрын армийн дурсгалын өдөр * {{TZA}} Нэгдсэн өдөр * Дэлхийн оюуны өмчийн өдөр ---- {{Commonscat|26 April|4 сарын 26}} [[Ангилал:Өдөр|0426]] [[Ангилал:Дөрөвдүгээр сарын өдөр|26]] n4uahy5apen7byzdjkkwicwd8xfd46t 4 сарын 27 0 16289 854768 780416 2026-04-26T11:30:08Z Avirmed Batsaikhan 53733 854768 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|4 сарын}} '''4 сарын 27''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 117 дахь ([[өндөр жил]] бол 118 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 248 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * МЭӨ 33 - Ромын зөвлөлийн гишүүн Лусиус Марсиус Филиппусын өргөмөл дүү Августус Хиспаниа орчимд ялалт байгуулж, тус нутгийг эзлэн суухаар болов. Августус ирээдүйд хаан ширээнд суусан билээ. * 711 - Исламийн түрэмгийлэл: Тарик Ибн Зиядаар удирдуулсан Моорын цэргүүд Гибралтарт зангуугаа буулган Иберийн хойгыг эзлэн түрэмгийлэх ажиллагааг эхлүүлжээ. * 1296 - Шотландын тусгаар тогтнолын анхны дайн: Жон Байлолоор удирдуулсан Шотландын арми Данбрын дайнд Жон де Варранегаар удирдуулсан Английн армид ялагдав. * 1509 - Ромын пап II Юлий Венецийг тусгаар улс хэмээн хүлээн зөвшөөрсөнгүй. * 1521 - Португалийн домогт аялагч [[Фернан Магеллан]] одоогийн Филиппиний нутагт хүрсэн ч нутгийн уугуул иргэдэд алуулжээ. * 1522 - Испани болоон Папын нэгдсэн улсууд Франц болон Венецийн нэгдсэн армийг буулган авав. * 1539 - Испанийн аялагч Николаус Федерманн, Себастиан де Белалказар нар Шинэ Гранада (одоогийн Колумби)-д [[Богота]] хотыг дахин байгуулжээ. * 1565 - Филиппинийн нутгийг захирах болсон Испани улс тус нутагт Чебу гэх хотыг байгуулжээ. * 1570 - Английн хатан хаан I Элизабетыг Ромын пап V Пиус буруу номтон гэж цоллов. * 1777 - Америкийн хувьсгал: Рижфильдийн тулаан: Америкийн [[Коннектикут]] мужийн Рижфильд хотод Британийн түрэмгийлэгчид Эх газрын армид ялагджээ. * 1805 - АНУ-ын усан цэргүүд одоогийн [[Ливи]] улсын Дерна хотод халдан довтлов. * 1813 - АНУ-ын цэргүүд Дээд Канадын Йорк хотыг эзлэжээ. * 1865 - АНУ-ын Нью-Йорк хотын сенат Корнеллийн их сургуулийг байгуулах шийд гаргав. * [[1906]] - ОХУ-ын хууль тогтоох дээд байгууллага "[[Төрийн Дум]]" анхны хуралдаанаа хийжээ. * [[1909]] - Османы эзэнт гүрний хаан [[II Абдул Хамид]] эрх хэмжээнээсээ татгалзаж, улмаар түүний дүү [[V Мехмед]] хаан ор суув. * 1927 - Чили улсын цагдаагийн газар байгуулагджээ. * 1936 - АНУ-ын Автын ажилчдын нэгдсэн холбоо АНУ-ын Үйлдвэрчний эвлэлээс салан тусгаарлаж, тусдаа байгууллага болохоо зарлав. * 1941 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Германы арми Грекын [[Афин]] хотод нэвтрэв. ** [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Словенийн коммунист нам, Словенийн Христийн социалист нам, Словенийн үндэсний ардчилсан нам нэгдэн Словени үндэстнийг чөлөөлөх хөдөлгөөнийг байгуулжээ. * 1945 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Германы цэргүүдийн Финландын Лапландаас хөөн гаргав. ** [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Италийн Донго хотод партизанууд [[Бенито Муссолини|Бенито Муссолиниг]] баривчлав. Тэрээр эх нутгаасаа оргохоор завдаж байсан ажээ. * 1948 - Төрийн шагналт хөгжмийн зохиолч [[Зундуйн Хангал]] мэндэлжээ (1996 онд нас барсан) * 1960 - [[Того]] улс НҮБ-ын дэмжлэгтэйгээр Францаас тусгаар тогтножээ. * 1961 - Африкийн [[Сьерра Леон]] улс Их Британиас тусгаар тогтнож, Милтон Маргай анхын ерөнхий сайдаар томилогдов. * 1967 - Канадын [[Монреал]] хотод дэлхийн үзэсгэлэн, яармаг нээлтээ хийв. Дэлхий даяар нээлтийн ажиллагааг шууд дамжуулж, дараа өдрөөс олон нийтэд нээлттэй болжээ. * 1974 - АНУ-ын нийслэл [[Вашингтон (хот)|Вашингтон]] хотод Ерөнхийлөгч [[Ричард Никсон|Ричард Никсоныг]] албан тушаалаасаа буухыг шаардаж 10,000 хүнийг хамарсан жагсаал зохион байгуулагдав. * 1978 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч асан Ричард Никсоны туслах Жон Д.Эрлихман Аризона мужийн шоронд 18 сар хоригдсоны эцэст суллагджээ. Түүнийг Уотергейтын хэрэгт буруутган шоронд хорьсон юм. * 1981 - Xerox PARC компани компьютерийн маусыг үйлдвэрээс гаргажээ. * 1986 - Украины Припят хотод цацраг идэвхит туяа их хэмжээгээр тархсан тул тус хотын иргэдийг нүүлгэн шилжүүлэв. * 1987 - АНУ-ын Хууль зүйн яам Австрийн Ерөнхийлөгч [[Курт Вальдхайм|Курт Вальдхаймыг]] дэлхийн II дайны үеэр олон мянган еврейчүүдийг устгахад оролцсон гэж үзжээ. * 1989 - БНХАУ-ын нийслэл Бээжин хотын [[Тяньаньмэний талбайд 1989 онд болсон хядлага|Тяньаньмений талбайд]] оюутнууд эсэргүүцлийн жагсаал зохион байгуулав. * 1992 - Югославын Холбооны Бүгд найрамдах улсын бүрэлдэхүүнд багтаж байсан [[Серби]], [[Монтенегро]] улсууд тусгаар тогтножээ. ** Британийн ард нийтийн танхимын даргаар Бетти Бүүтройд сонгогдов. Энэ нь тус улсын ард нийтийн танхимын 700 жилийн түүхэнд эмэгтэй хүн томилогдсон анхны тохиолдол болсон юм. ** ОХУ болон хуучин ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд багтаж байсан 12 улс нэгэн зэрэг [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]] болон [[Дэлхийн Банк|Дэлхийн банкны]] гишүүнээр элсэв. * 1993 - 1994 онд болох хөлбөмбөгийн ДАШТ-нд оролцох эрхийн төлөөх тоглолтод оролцохоор нисч явсан Замби улсын хөлбөмбөгийн шигшээ багийн онгоц осолдож, хөлгийн багийн бүх хүн амиа алдав. Уг осол Габоны Либревиль хотод болсон билээ. * 1994 - Өмнөд Африкын парламентын сонгууль: Бүх хар арьстнууд чөлөөтэй оролцсон анхны ардчилсан сонгууль зохион байгуулагдав. * 2006 - Дэлхийн худалдааны хоёр ихэр цамхагийн буурин дээр "Эрх чөлөөний цамхаг"-ын барилгын ажил эхэлжээ. * 2007 - Эстонийн Засгийн газар нийслэл [[Таллин]] хотод байрлах Зөвлөлтийн армийн дурсгалын цогцолборг шилжүүлэх шийд гаргав. * 2011 - АНУ-ын зүүн өмнөд хэсгийн Алабама, Миссисипи, Жиоржиа, Теннесий мужуудад нэг өдөрт 250 гаруй том, жижиг хэмжээний шуурга дэгдсэний улмаас 300 гаруй хүн амиа алдаж, 100 гаруй хүн гэмтэж, бэртжээ. * 2012 - Украины Днипропетровск хотод дөрвөн удаа дэлбэрэлт болж 27 хүн ноцтой бэртэв. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1755 - Францын нэрт математикч Марк-Антуан Парсеваль (1836 онд нас барсан) * 1759 - Эмэгтэйчүүдийн эрхийн төлөө тэмцэгч, философич Мери Уолстенкрафт (1797 онд нас барсан) * 1791 - Морзын кодыг зохион бүтээгч, Америкийн зохион бүтээгч [[Сэмюэл Морзе]] (1872 онд нас барсан) * 1822 - АНУ-ын 18 дахь Ерөнхийлөгч [[Улисс Грант]] (1885 онд нас барсан) * 1891 - Оросын алдарт хөгжмийн зохиолч [[Сергей Прокофьев]] (1953 онд нас барсан) * [[1910]] - Бүгд найрамдах Хятад улс буюу Тайванийн гурав дахь Ерөнхийлөгч [[Зян Зинго]] (1988 онд нас барсан) * [[1911]] - Европын хошой аварга Нидерландын гүйгч Крис Бергер (1965 онд нас барсан) * 1929 - Олимпын хошой аварга, нэг хүрэл медальт, Европын аварга Зөвлөлтийн зээрэнцэг шидэгч Нина Пономарёва (2016 онд нас барсан) * 1935 - Олимпын мөнгөн медальт Америкийн тулгууртай харайгч * 1937 - Академийн наадмын шагналт жүжигчин Сенди Деннис (1992 онд нас барсан) * 1954 - Фижи арал улсын найм дахь ерөнхий сайд Франк Байнимарама * 1967 - Нидерландын хаан Виллем-Александер * 1975 - Олимпын хошой аварга, нэг мөнгөн медальт, дэлхийн аварга Японы цанатай харайгч Фүнаки Казүёши * 1976 - "Хөх жасмин", "Паддингтон" киноны од жүжигчин Селли Хоукинс * 1986 - "Доктор Хэн" телевизийн цувралын од жүжигчин Женна Колмен ** Олимпын мөнгөн медальт Оросын талбайн теннисч Динара Сафина * 1991 - Испанийн хөлбөмбөгч Исаак Куенка ** Олимпын хүрэл медальт, Дэлхийн аваргын гурван мөнгө, хоёр хүрэл медальт Австрийн цаначин Лара Гут == Нас барсан алдартнууд == * 1605 - Ромын пап XI Лео (1535 онд төрсөн) * 1656 - Голландын нэрт зураач Ян ван Гойе (1596 онд төрсөн) * 1893 - Шинэ Зеландын 14 дэх ерөнхий сайд Жон Балланс (1839 онд төрсөн) * 1969 - Боливийн 55 дахь Ерөнхийлөгч Рене Барриентос (1919 онд төрсөн) * 1972 - Гана улсын анхны Ерөнхийлөгч Кваме Нкрума ([[1909]] онд төрсөн) * 1989 - Цахилгаан барааны алдарт Панасоник компанийг үндэслэгч Мацүшита Коносүкэ (1894 онд төрсөн) * 2002 - "Барби" хүүхэлдэйг зохион бүтээгч Рут Хандлер (1916 онд төрсөн) * 2007 - Оросын нэрт удирдаач, морин хийлч [[Мстислав Ростропович]] (1927 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{RUS}} Парламентын өдөр * {{SVN}} Эзлэн түрэмгийлэгчдийн эсрэг бослогыг дурсан санах өдөр * {{MDA}} Төрийн далбааны өдөр * {{ZAF}} Эрх чөлөөний өдөр * {{SLE}} {{TGO}} Тусгаар тогтнолын өдөр * {{FIN}} Ахмад дайчдын өдөр ---- {{Commonscat|27 April|4 сарын 27}} [[Ангилал:Өдөр|0427]] [[Ангилал:Дөрөвдүгээр сарын өдөр|27]] o5jk0p1552wbuajmlvk6tg8fg5k158s Силвио Берлускони 0 20956 854733 848088 2026-04-25T22:41:22Z Dostojewskij 30144 + Ангилал:2023 онд өнгөрсөн 854733 wikitext text/x-wiki {{Short description|Италийн улс төрч (1936–2023)}} {{Инфобокс албан тушаалтан |honorific-prefix = | name = Силвио Берлускони | native_name = {{nobold|Silvio Berlusconi}} | image = Silvio Berlusconi (2010) cropped.jpg | caption = Берлускони 2010 онд | office = [[Италийн Ерөнхий Сайд]] | president = [[Жоржо Наполитано]] | term_start = 2008 оны 5 сарын 8 | term_end = 2011 оны 11 сарын 16 | predecessor = [[Романо Проди]] | successor = [[Марио Монти]] | president1 = [[Карло Азелио Чампи]] | deputy1 = {{plainlist| * [[Жанфранко Фини]] * [[Марко Фоллини]] * [[Хулио Тремонти]] }} | term_start1 = 2001 оны 6 сарын 11 | term_end1 = 2006 оны 5 сарын 17 | predecessor1 = [[Жулиано Амато]] | successor1 = Романо Проди | president2 = [[Оскар Луижи Скальфаро]] | deputy2 = {{plainlist| * [[Роберто Марони]] * [[Иосиф Татарелла]] }} | term_start2 = 1994 оны 5 сарын 11 | term_end2 = 1995 оны 1 сарын 17 | predecessor2 = Карло Азелио Чампи | successor2 = [[Ламберто Дини]] | office3 = [[Италийн Сенат|Сенатын]] гишүүн | term_start3 = 2022 оны 10 сарын 13 | term_end3 = 2023 оны 6 сарын 12 | constituency3 = [[Монца]] | term_start4 = 2013 оны 3 сарын 15 | term_end4 = 2013 оны 11 сарын 27 | constituency4 = [[Molise]] | office5 = [[Европын Парламентын гишүүн]] | term_start5 = 2019 оны 7 сарын 2 | term_end5 = 2022 оны 10 сарын 12 | constituency5 = [[Баруун Хойд Итали (Европын Парламентын тойрог)|Баруун Хойд Итали]] | term_start6 = 1999 оны 7 сарын 20 | term_end6 = 2001 оны 6 сарын 10 | constituency6 = Баруун Хойд Итали | office7 = [[Төлөөлөгчдийн танхим (Итали)|Төлөөлөгчдийн танхимын]] гишүүн | term_start7 = 1994 оны 4 сарын 15 | term_end7 = 2013 оны 3 сарын 14 | constituency7 = {{plainlist| * [[Молизе (Төлөөлөгчдийн танхимын тойрог)|Молизе]] (2008{{nbnd}}2013) * [[Кампаниа 1 (Төлөөлөгчдийн танхимын тойрог)|Кампаниа 1]] (2006{{nbnd}}2008) * [[Ломбард 1 (Төлөөлөгчдийн танхимын тойрог)|Ломбард 1]] (1996{{nbnd}}2006) * [[Лаций 1 (Төлөөлөгчдийн танхимын тойрог)|Лаций 1]] (1994{{nbnd}}1996) }} | birth_date = {{birth date|1936|9|29}} | birth_place = Милан, Итали | death_date = {{death date and age|2023|6|12|1936|9|29}} | death_place = Милан, Итали | party = {{plainlist| * {{longitem|{{Lang|it|[[Форца Италиа (1994)|Форца Италиа]]|italic=no}} (1994{{nbnd}}2009)}} * {{longitem|[[Эрх чөлөөний ард түмэн]] (2009{{nbnd}}2013)}} * {{longitem|[[Форца Италиа (2013)|Форца Италиа]] (2013{{nbsp}}оноос)}} }} | spouse = {{plainlist| * {{marriage|Карла Далл'оглио|1965|1985|end=салсан}}<ref name=donne/> * {{marriage|[[Вероника Ларио]]|1990|2010|end=салсан}}<ref name=donne>{{Cite news|url=https://www.corriere.it/politica/23_giugno_12/berlusconi-mogli-donne-afa8c63a-d3ac-11ed-ba6c-77fbc62fc42e.shtml|title=Mamma Rosa, mogli, fidanzate (e il ruolo chiave della figlia Marina): le donne della vita di Berlusconi|last=Candida Morvillo|date=2023-06-12|access-date=2026-02-11|language=it|website=Corriere della Sera|archive-date=2023-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230613060328/https://www.corriere.it/politica/23_giugno_12/berlusconi-mogli-donne-afa8c63a-d3ac-11ed-ba6c-77fbc62fc42e.shtml|url-status=live}}</ref> }} | partner = {{plainlist| * {{longitem|Франческа Паскале (2013{{nbnd}}2020)<ref name=donne/>}} * {{longitem|[[Марта Фасчина]] (2020{{nbsp}}оноос)<ref name=donne/>}} }} | children = 5, үүнд [[Марина Берлускони|Марина]], [[Пьер Силвио Берлускони|Пьер Сильвио]] ба [[Барбара Берлускони|Барбара]] | relatives = [[Паоло Берлускони]] (дүү) | alma_mater = [[Миланы Их сургууль]] | website = | signature = Silvio Berlusconi Signature.svg }} '''Силвио Берлускони''' ([[Итали хэл|итали]]. ''Silvio Berlusconi'', 1936 оны 9-р сарын 29-нд Милан хотод төрсөн-2023 оны 6-р сарын 12-нд [[Милан]] хотод нас барсан) нь [[Итали]]йн [[улс төр]]ч, төрийн зүтгэлтэн болон [[бизнес]]мен. 1994-1995, 2001-2006 болон 2008-2011 онуудын хооронд [[Италийн Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайдаар]] ажиллаж байсан юм. [[1977]] онд тайж угсаатнуудад олгодог байсан [[Хөдөлмөрийн гавъяаны одон]]г хүртсэнээс хойш ард нийтийн дунд ''Хаан'' /<small>{{lang-it|Il Cavaliere}}</small>/ хочоор алдаршсан тэрээр улсынхаа бизнесийн салбарын тэргүүлэх [[Медиасет]] группийн хувь нийлүүлэгч, [[спорт]]ын салбарын тэргүүлэх хөлбөмбөгийн [[Милан (хөлбөмбөгийн баг)|Милан]] багийн эзэн билээ. ==Намтар== Силвио Берлускони 1936 оны 9-р сарын 29-нд Миланд гүн католик шашинтнуудын гэр бүлд гурван хүүхдийн ууган нь болон мэндэлжээ. Түүний эцэг нь банкны ажилтан Луижи Берлускони (1908–1989), эх нь гэрийн эзэгтэй Роселла Босси (1911–2008) нар байв. Берлускони [[Франциск Сальский]]н нэрэмжит бага сургуульд суралцаж, 1954-[[1961]] онд [[Миланы Их сургууль|Миланы Их сургуулийг]] [[Хууль|хуулийн]] мэргэжлээр сурч төгсчээ. ==Бизнесийн замнал== [[Бизнес]]ийн замналаа барилгын салбарт [[1960]] оны эхээр эхлүүлсэн ба ''Милано 2'' хэмээх Италийн хамгийн том орон сууцны хорооллын барилгын төслийг ''1970-79'' оны хооронд хариуцан хийхийн сацуу хэд хэдэн телевизийн сувгийг байгуулан ажиллуулж<ref>{{cite book | last = Mastellarini | first = Gabriele | authorlink = Gabriele Mastellarini | title = Assalto alla stampa: Controllare i media per governare l’opinione pubblica | publisher=Dedalo | location = Bari | year = 2003 | pages = 159ff}} </ref>, [[1978]] онд [[Фининвест]] [[Холдинг компани|толгой компаниа]] (холдинг) байгуулж байв. Түүнийг дээрх холдинг нь өдгөө ''[[Канал-5]]'', ''[[Италия-1]]'', ''[[Рете-4]]'' зэрэг [[телевиз]]ийн сувгуудыг Италийн [[харилцаа холбоо]]ны тэргүүлэгч [[Медиасет]] компаний нэрийн дор эзэмшдэг билээ. Улмаар [[хөлбөмбөг]]ийн [[спорт]]ын шилдэг багийн нэг [[Милан (хөлбөмбөгийн баг)|Миланыг]] [[1986]] онд худалдан авсан юм. [[2010]] онд ''[[Форбс (сэтгүүл)|Форбс]]'' сэтгүүлээс зарласан ''[[дэлхий]]н хамгийн чинээлэг хүмүүсийн'' жагсаалтын ''74'' дүгээрт ''9'' [[тэрбум]] [[Америк доллар|долларын]] хөрөнгөөрөө эрэмбэлэгджээ.<ref name="Italy">{{cite web |url=http://www.forbes.com/profile/Silvio-Berlusconi |title= Italy's Richest Billionares |date= 18 November 2009 |work= Forbes |accessdate=1 April 2010}}</ref> ==Улс төрийн замнал== [[1994]] оны [[1 сарын 26|нэгдүгээр сарын 26-ны]] өдөр улс төрд хөл тавьж буйгаа илэрхийлсэн Берлускони [[3 сарын 27|гуравдугаар сарын 27-нд]] [[Италийн дэвшилт нам]]ыг тэргүүлэн ''Бүх нийтийн сонгуульд'' ялалт байгуулж тухайн ондоо [[Италийн Гадаад хэргийн сайдууд|Гадаад хэргийн сайдын]] албыг түр хашиж [[5 сарын 10|тавдугаар сарын 10-нд]] [[Италийн Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайдаар]] болон томилогдож байв. [[File:Vladimir Putin 28 May 2002-14.jpg|thumb|right|Берлускони болон [[Владимир Путин]] нар [[2002]] онд.]] [[1994]]-өөс [[1995]], [[2001]]-ээс [[2006]] оныг хүртэл түүнчлэн [[2008]] оноос [[2011]] оныг хүртэл Ерөнхий сайдын албыг нийт гурвантаа хашсан Италийн түүхэн [[улс төр]]ч Берлускони [[Италийн дэвшилт нам|Дэвшилт намын]] нөхдийнхөө хамтаар [[2005]] оны [[парламент]]ын сонгуульд олонхын санал авсан ч намын бүлгээ хоёр задарган [[Эрх чөлөөний нам]] гэгчийг үүсгэн байгуулсан үндэслэлээр засгийн газрын тэргүүнээс огцорч байв. Гурав дахь удаагаа Ерөнхий сайдаар томилогдсоны дараахан буюу [[2009]] оны арваннэгдүгээр сард Берлускони [[Эрх чөлөөний нам]]ын тэргүүнээр томилогдож [[Их Найм|Их наймын]] орнуудын засгийн газрын тэргүүнүүд дундаа хамгийн туршлагатай эрхэм юм. [[File:3684018560 ca14639e91 o Barack Obama with Silvio Berlusconi ORIGINAL SIZE.jpg|thumb|left|[[Барак Обама]] болон Берлускони нар.]] Тэрээр [[2011]] оны [[11 сарын 16|арваннэгдүгээр сарын 16-нд]]<ref>{{cite web|url=http://www.msnbc.msn.com/id/44567847/ns/world_news-europe/t/opponents-tell-berlusconi-quit-over-sex-scandal/ |title=Opponents tell Berlusconi to quit over sex scandal |publisher=MSNBC |date=18 September 2011 |accessdate=1 November 2011}}</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-15708729 Italy crisis: Silvio Berlusconi resigns as PM] [[BBC News]] 12 November 2011.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13755610|title=Italians find voice and punish Silvio Berlusconi|publisher=BBC |date=13 June 2011 |accessdate=8 November 2011}}</ref> Ерөнхий сайдын албанаасаа татгалзсан ажээ. Оросын Ерөнхийлөгч В.Путинтай дотно, ойр харилцаатай байсан. * {{it icon}} Article ''Forza Bahamas'', in the column ''Bananas'' by Marco Travaglio (17 April 2005, [[L'Unità]]). This article has been also published in book ''Berluscomiche'' (Marco Travaglio, 2005, Garzanti Libri, ISBN 88-11-59765-X), pp.&nbsp;431–433. It can be found at:<ref name="Ref_2001d">{{cite web |url=http://bananabis.splinder.com/post/4560913 |title=Forza Bahamas &#124; BananaBis |publisher=Bananabis.splinder.com |date=7 March 2001 |accessdate=12 November 2009 |archive-date=16 Долдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716120448/http://bananabis.splinder.com/post/4560913 |url-status=dead }}</ref><ref name="Ref_x">{{cite web|url=http://www.onemoreblog.org/archives/005805.html |title=OneMoreBlog 2.31 |publisher=Onemoreblog.org |date= |accessdate=12 November 2009}}</ref> * {{it icon}} ''Inciucio''. (Peter Gomez and Marco Travaglio, 2005, [[RCS MediaGroup]], ISBN 88-17-01020-0 ). * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4793070.stm "Italy bid for PM corruption trial"], BBC News, 10 March 2006 * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4963882.stm "Berlusconi hands in resignation"], BBC News, 2 May 2006 * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7338415.stm "Berlusconi: Left has uglier women"] * http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/8497827.stm ===Намтар=== * {{it icon}} [http://www.sistemabbiatense.it/Document.htm&numrec=031171035935380 Il mistero Sindona]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{de icon}} ''Geschäfte mit dem Vatikan. Die Affäre Sindona.'' München 1987. ISBN 3-426-03970-2 * Amedeo Benedetti, ''Il linguaggio e la retorica della nuova politica italiana: Silvio Berlusconi e Forza Italia'', Erga, Genova, 2004, ISBN 88-8163-363-9 * ''L'odore dei soldi. Origini e misteri delle fortune di Silvio Berlusconi'' (Elio Veltri and [[Marco Travaglio]], 2001, Editori Riuniti, ISBN 88-359-5007-4 ). * {{it icon}} [http://www.terzoocchio.org/intervista_travaglio_luttazzi.php],<ref name="Ref_y">{{cite web|url=http://www.marcotravaglio.it/interviste/satyricon.htm |title=Marco Travaglio.it |publisher=Marco Travaglio.it |date= |accessdate=12 November 2009}}</ref> Journalists [[Marco Travaglio]] (interviewed by [[Daniele Luttazzi]] in his show ''Satyricon'') * {{it icon}} Berlusconi bankruptcy risks and legal investigation before entering politics: ''Mani pulite. La vera storia. Da Mario Chiesa a Silvio Berlusconi'' (Gianni Barbacetto, [[Peter Gomez]] and [[Marco Travaglio]], 2002, Editori Riuniti, ISBN 88-359-5241-7) * {{it icon}} ''L'amico degli amici.'' (Marco Travaglio and Peter Gomez, 2005, RCS MediaGroup, ISBN 88-17-00707-2) * {{ca}} Gustau Navarro i Barba ''Bagasses, lladres i ministres al país de Berlusconi'' Edicions dels A.L.I.LL, Mataró, 2009. ISBN 978-84-613-6192-2 ==Нэмэлтээр уншиж болох== * [http://www.elpais.com/articulo/internacional/cosa/Berlusconi/elpepusocdmg/20090606elpepuint_16/Tes "The Thing Berluscony, by Nobel Prize Winner José Saramago], El País, 7 June 2009, Retrieved 7 June 2009 * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/3020960.stm "Italy immunity law provokes fury"], BBC news, 25 June 2003, Retrieved 24 December 2004 * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/3037386.stm "Berlusconi in EU 'Nazi' slur"], BBC news, 2 July 2003, Retrieved 24 December 2004 * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2638609.stm "Berlusconi accused of Mafia links"], BBC news, 8 January 2003, Retrieved 22 January 2005 * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4087861.stm "Italy's left attacks Berlusconi"], BBC news, 11 December 2004, Retrieved 22 January 2005 * [http://observer.guardian.co.uk/international/story/0,6903,564717,00.html "Berlusconi plans to get off the hook"], The Observer, 7 October 2001, Retrieved 1 February 2005 * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/2167204.stm "Italian Senate passes disputed bill"], BBC News, 2 August 2002, Retrieved 1 February 2005 * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/2406329.stm "Berlusconi scores double victory"], BBC News, 5 November 2002, Retrieved 1 February 2005 * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/2987147.stm "Berlusconi ally jailed for bribery"], BBC News, 29 April 2003, Retrieved 1 February 2005 * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/3228906.stm "Berlusconi ally partially cleared"], BBC News, 22 November 2003, Retrieved 1 February 2005 * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/3136107.stm "Berlusconi warns 'subversive' judges"], BBC News, 8 August 2003, Retrieved 1 February 2005 * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/3082476.stm "Berlusconi stuns Italian judges"], BBC News, 5 September 2003, Retrieved 1 February 2005 * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/2055418.stm "Italian judges fight reforms"], BBC News, 20 June 2002, Retrieved 1 February 2005 * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/3745119.stm "Italian magistrates go on strike"], BBC News, 25 May 2004, Retrieved 1 February 2005 * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4102541.stm "Italian president blocks reforms"], BBC News, 16 December 2004, Retrieved 1 February 2005 * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/1779724.stm Q&A: "Berlusconi's battle with the courts"], BBC News, 24 January 2002, Retrieved 1 February 2005 * [https://web.archive.org/web/20090628205748/http://www.margheritaonline.it/stampa/scheda.php?id_stampa=4671 "Italian premier's brother wants plea bargain in corruption case"], Financial Times, 22 April 2002, Retrieved 1 February 2005, reported on the ''la Margherita'' (the Daisy) opposition party website. * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/3101198.stm "New storm over Berlusconi remarks"], BBC News, 11 September 2003, Retrieved 2 February 2005 * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/3142884.stm "Jewish communities split over Berlusconi"], BBC News, 26 September 2003, Retrieved 2 February 2005 * [http://www.giannivattimo.it/menu/libro_berl.html#vitaEN "Berlusconi's life chronology]", paper spread 2 July 2003 among the European parliamentarians by member [[Gianni Vattimo]], written by journalists [[Marco Travaglio]] and Peter Gomez. * [http://www.giannivattimo.it/menu/libro_berl.html#mistEN "Berlusconi and his mysteries"] paper spread 2 July 2003 among the European parliamentarians by member [[Gianni Vattimo]], written by journalists [[Marco Travaglio]] and Peter Gomez. * [[New York Times]] journalist [[Nick Tosches]] interviewes with [[Michele Sindona]], while imprisoned in the United States: ** {{en icon}} ''Power On Earth'', 1986, Arbor House Pub Co, USA, ISBN 0-87795-796-7 * [[Alexander Stille]], [http://www.newyorker.com/reporting/2008/11/03/081103fa_fact_stille "Girls! Girls! Girls! The P.M.'s sex follies"] ''[[The New Yorker]]'' 84/35, 3 November 2008 : 70-76 ==Эшлэл== {{Reflist|colwidth=30em}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Silvio Berlusconi|Силвио Берлускони}} * {{official|http://www.acmilan.com}} * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/3034600.stm Профайл: Силвио Берлускони], BBC телевиз дэх * {{en icon}} {{it icon}} [http://www.forza-italia.it/ Forza Italia], Берлусконигийн улс төрийн үйл явц; Англи хэлээр. * {{en icon}} {{it icon}} {{Fr icon}} {{es icon}} {{de icon}} A popular [http://www.giannivattimo.it/menu/libro_berl.html paper] spread among the [[Member of the European Parliament|members of the European Parliament]] about Berlusconi's life chronology, mysteries and trials. By [[Marco Travaglio]] and Peter Gomez. * [https://web.archive.org/web/20020716190522/http://www.ketupa.net/berlusconi2.htm A chronology of Berlusconi's life from Ketupa.net] * [http://www.ifex.org/en/content/view/full/66079/ Berlusconi cuts stake in television company], [[International Freedom of Expression Exchange|IFEX]] * [http://www.forbes.com/finance/lists/10/2002/LIR.jhtml?passListId=10&passYear=2002&passListType=Person&uniqueId=EEPT&datatype=Person Forbes.com: Forbes World's Richest People] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3041288.stm BBC News Europe: Berlusconi in his own words] * [https://web.archive.org/web/20080626020913/http://russiatoday.ru/news/news/23652/video - RussiaToday] * [http://liamlewison1.blogspot.com/2010/11/silvio-berlusconi.html - Silvio Berlusconi; A Complex Character] * {{it icon}} [http://knol.google.com/k/ladro-danime/progetto-politica-le-10-domande-di/pn8rjb1ipw3u/33# - Progetto Politica: le 10 domande di Repubblica a Berlusconi]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{DEFAULTSORT:Берлускони, Силвио}} [[Ангилал:Италийн ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Европын Парламент дахь Италийн гишүүн]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:21-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Эрх Чөлөөт Ард Намын гишүүн]] [[Ангилал:Урагшаа Итали Намын гишүүн]] [[Ангилал:Италийн Парламентын Танхимын гишүүн]] [[Ангилал:Италийн бизнесмен]] [[Ангилал:Италийн сенатч]] [[Ангилал:Барилгын бизнесмен]] [[Ангилал:Хэвлэл мэдээллийн бизнесмен]] [[Ангилал:Италийн хөлбөмбөгийн тэргүүн]] [[Ангилал:Австрийн Бүгд Найрамдах Улсын төлөөх гавьяаны туузат их алтан хүндэт тэмдгийн шагналтан]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Польшийн Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Гурван Одод одон шагналтан (их офицер)]] [[Ангилал:Инфант Дом Энрике одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Италийн Хөдөлмөрийн Гавьяаны одон шагналтан]] [[Ангилал:Норвегийн Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Стара планина одон шагналтан]] [[Ангилал:Румыны Од шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Пий одон шагналтан (рыцарь)]] [[Ангилал:Миланы хүн]] [[Ангилал:Италичууд]] [[Ангилал:1936 онд төрсөн]] [[Ангилал:2023 онд өнгөрсөн]] q1xfmy6zfyk57n0yf1pc3q0o0ojev70 Астана 0 22334 854730 827146 2026-04-25T22:26:54Z Enkhsaihan2005 64429 854730 wikitext text/x-wiki {{short description|Казахстаны нийслэл}} {{redirect|Акмола|Астанаг хүрээлдэг мужийг|Акмола муж}} {{Инфобокс суурин | name = Астана | native_name = {{lang|kk|Astana}} | settlement_type = [[Нийслэл]] ба [[Казахстаны муж|улсын ач холбогдолтой хот]] | image_skyline = {{multiple image |perrow = 1/2/2/1 |border = infobox |total_width = 250 |caption_align = center |image1 = |caption1 = [[Байтерек (дурсгал)|Байтерек цамхагтай]] Астана хотын төв |image2 = Astana DSC04362 (7711355642).jpg |caption2 = [[Ишим гол]] |image3 = Central Downtown Astana 1.jpg |caption3 = [[Нуржолын өргөн чөлөө]] |image4 = L.N.Gumilyov Eurasian National University.JPG |caption4 = [[Евразийн үндэсний их сургууль]] |image5 = Nazarbayev University.jpg |caption5 = [[Назарбаевын Их Сургууль]] |image6 = Astana SAM 0056 (15120213712).jpg |caption6 = [[Астана дуурийн театр]] }} | image_flag = Flag of Astana, Kazakhstan (latin).svg | flag_link = Астанагийн далбаа | image_shield = Emblem of Astana (latin).svg | shield_link = Астанагийн сүлд | pushpin_map = Казахстан#Ази | pushpin_label_position = bottom | pushpin_relief = yes | image_map = | mapsize = 230px | map_caption = | coordinates = {{Coord|51|8|N|71|26|E|region:KZ|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flagicon|Казахстан}} [[Казахстан]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 8-р зуун (Бозок){{sfn|Pospelov|1993|pp=24–25}}<br/>1830 (орчин үеийн) | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга–зөвлөл]] | governing_body = [[Астана хотын зөвлөл|Хотын зөвлөл]] | leader_title = [[Астана хотын дарга|Аким]] | leader_name = [[Женис Касымбек]]<ref>{{cite web|url=https://www.akorda.kz/ru/o-naznachenii-kasymbeka-zhm-8111946|title=О назначении Касымбека Ж.М.|language=ru|publisher=akorda.kz|date=2022-12-08|access-date=2022-12-08}}</ref> | area_total_km2 = 810.2 | elevation_m = 347 | population_total = 1,622,245<ref>{{cite web | url=https://stat.gov.kz/en/region/astana/ | title=Astana city - Statistics of the regions of the Republic of Kazakhstan - Agency for Strategic planning and reforms of the Republic of Kazakhstan Bureau of National statistics }}</ref> | population_as_of = 11 сарын 1, 2025 |population_rank = [[Төв Ази#Төв Азийн хотууд|Төв Азид 3-т]]<br/>[[Казахстаны хамгийн их хүн амтай хотын жагсаалт|Казахстанд 2-т]] | population_footnotes = <ref name="stat.gov.kz"/> | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = 4550 | population_metro = 1,650,000 | population_metro_footnotes = <ref name="informburo"/> | population_demonym = {{native name|mn|Астаначууд}}<br>{{native name|kk|Астаналық, Astanalyq}} | demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2024)}} | demographics2_footnotes = <ref name=":dosm">{{Cite web |last=DOSM |title= Gross domestic product by region for January-December 2024 (GRP) |url= https://stat.gov.kz/en/industries/economy/national-accounts/publications/367813/|website=stat.gov.kz}}</ref> | demographics2_title1 = Хот | demographics2_info1 = [[Казахстаны тенге|KZT]] 15,485 тэрбум<br />([[Америк доллар|$]]32.517 тэрбум) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = KZT 10,466,300<br />($21,980) | postal_code_type = [[Шуудангийн дугаар]] | postal_code = 010000–010015<ref>{{cite web |url=http://postalcodedb.com/AlphabeticSearch.aspx?country=Kazakhstan&city=Astana |title=Postal Code for Astana, Kazakhstan |access-date=2024-01-21 |publisher=Postal Codes Database |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402105648/http://postalcodedb.com/AlphabeticSearch.aspx?country=Kazakhstan&city=Astana |archive-date=2015-04-02 |url-status=dead}}</ref> | area_code = 7172<ref>{{cite web |url=http://www.countrycallingcodes.com/country.php?country=Kazakhstan |title=Kazakhstan Country Codes |access-date=2024-01-21 |publisher=CountryCallingCodes.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923210724/http://www.countrycallingcodes.com/country.php?country=Kazakhstan |archive-date=2015-09-23 |url-status=dead}}</ref> | website = {{Official URL}} | timezone = [[Казахстан дахь цаг|Казахстаны Цаг]] | utc_offset = +05:00 | blank_name_sec1 = [[Тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = [[Казахстаны тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|01, Z]] | total_type = Хот | blank_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2021) | blank_info_sec2 = 0.796<ref name="GlobalDataLab">{{cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |language=en |access-date=2021-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |url-status=live}}</ref><br/>{{color|green|өндөр}} · [[Казахстаны мужийн жагсаалт (хүний хөгжлийн илтгэцүүрээр)|5-д]] | image_map1 = Astana in Kazakhstan.svg | mapframe = yes | mapframe-zoom = 8 | mapframe-point = none | mapframe-wikidata = yes }} '''Астана''' ({{lang-kk|Астана}}) - Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын [[нийслэл]] [[хот]] юм. Казахстаны төв умар талд [[Акмола]] мужаар хүрээлүүлж 722 км² газар эзлэн Ишим голын эрэг дээр байрладаг. 2020 оны байдлаар 1.136,156 оршин суугчтай болсон байна.<ref name="Казстат2012">[http://www.stat.kz/publishing/2012/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/2012_4_%D0%91-15-05-%D0%9A.rar Численность населения РК по областям, городам и районам]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Үүгээрээ бол [[Алматы]] хотын дараах хүн амаараа улсын хоёрдугаарт орж байгаа хот юм. == Хотын түүх == 1862 онд анх хотын статустай болсон '''Акмолинск''' 100 жилийн дараа ЗХУ-ын үед буюу 1961-1992 оны хооронд '''Целиноград''' гэж нэртэй болоод Казахстан улс тусгаар тогтносны дараа 1992 оноос '''Акмола''' (казак хэлээр "Цагаан шүтээн") гэж нэрлэгдэх болсон. 1997 онд '''Астана''' ([[Казах хэл|казах]] . «нийслэл») гэж нэрийдэж 1998 оны 6 дугаар сарын 10-нд албан ёсоор нийслэл болжээ. 2019 оны 3 дугаар сарын 20-нд БНКазУ-ын Ерөнхийлөгч Нурсултан Назарбаев албан тушаалаасаа буусантай холбогдуулж түүнд зориулж Казахстаны парламент улсын нийслэлийг '''Нур-Султан''' гэж албан ёсоор нэрлэх болсон ч 2022 оны 9-р сарын 17-нд эргээд '''Астана''' нэрээ буцаан авчээ. Ийнхүү тус хот түүхэндээ 6 удаа нэрээ сольжээ. == Хүн ам == 1989 онд бүх хүн амын тоо 281 мянга байж [[оросууд]] дийлэнхдээ (хүн амын 54.1% орос, 17.7% казах) сууж байсан бол 2010 онд нийт хүн амын тоо 684 мянгад хүрч хүн амын 65.1%-ийг [[казахууд|казах]] үндэстэн бүрдүүлэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.stat.kz/publishing/Pages/Archives_2000.aspx |wayback=20131113161633 |text=Агентство Республики Казахстан по статистике. Архив |archiv-bot=2023-09-26 06:40:22 InternetArchiveBot }}: {{Webarchiv|url=http://www.stat.kz/publishing/DocLib/2000/760179.rar |wayback=20110816232455 |text=Национальный состав населения Республики Казахстан и его областей (том 1) |archiv-bot=2023-09-26 06:40:22 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2010/%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/Bull_Hsany2010.rar |title=Численность населения по областям, городам и районам, полу и отдельным возрастным группам, отдельным этносам на 1 января 2010 года |access-date=2012-04-04 |archive-date=2013-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117233602/http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2010/%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/Bull_Hsany2010.rar |url-status=dead }}</ref> 2021 оны байдлаар тус хотын хүн ам 1 184 469 хүрээд байна гэж Казахстаны Үндэсний эдийн засгийн яамнаас мэдээлсэн байна. {| class="wikitable" ! colspan="11" |Казахстаны нийслэлийн хүн амын өөрчлөлт |- !1945 !1989 !1992 !1993 !1994 !1995 !1996 !1997 !1998 !1999 !2000 |- |69 400 |↗281 252 |↗298 700 |↘292 200 |↗294 600 |↘293 200 |↘289 700 |↘287 200 |↗300 500 |↗326 900 |↗381 000 |- | |- !2001 !2002 !2003 !2004 !2005 !2006 !2007 !2008 !2009 !2010 !2011 |- |↗440 200 |↗493 100 |↗501 998 |↗510 533 |↗529 335 |↗550 438 |↗574 448 |↗602 684 |↗605 254 |↗649 146 |↗697 156 |- | |- !2012 !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 !2018 !2019 !2020 ! ! |- |↗742 884 |↗778 198 |↗814 435 |↗852 882 |↗872 655 |↗972 672 |↗1 032 475 |↗1 078 384 |↗1 136 156 | |} {| class="wikitable" |- |} == Газар зүй == === Цаг агаар === {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = | location = Астана (1991–2020, туйлын үе 1881–одоо) | metric first = y | single line = y | Jan record high C = 5.0 | Feb record high C = 8.2 | Mar record high C = 22.1 | Apr record high C = 29.7 | May record high C = 36.1 | Jun record high C = 40.1 | Jul record high C = 41.6 | Aug record high C = 38.7 | Sep record high C = 36.2 | Oct record high C = 26.7 | Nov record high C = 18.5 | Dec record high C = 5.2 | year record high C = 41.6 | Jan high C = -10.3 | Feb high C = -8.8 | Mar high C = -1.5 | Apr high C = 12.2 | May high C = 20.9 | Jun high C = 25.8 | Jul high C = 26.6 | Aug high C = 25.5 | Sep high C = 18.9 | Oct high C = 10.4 | Nov high C = -1.3 | Dec high C = -8.0 | year high C = 9.2 | Jan mean C = -14.5 | Feb mean C = -13.6 | Mar mean C = -6.0 | Apr mean C = 6.5 | May mean C = 14.5 | Jun mean C = 19.6 | Jul mean C = 20.6 | Aug mean C = 19.1 | Sep mean C = 12.6 | Oct mean C = 5.0 | Nov mean C = -5.2 | Dec mean C = -12.0 | year mean C = 3.9 | Jan low C = -18.7 | Feb low C = -18.0 | Mar low C = -10.4 | Apr low C = 1.2 | May low C = 8.2 | Jun low C = 13.4 | Jul low C = 14.9 | Aug low C = 13.0 | Sep low C = 6.8 | Oct low C = 0.5 | Nov low C = -8.7 | Dec low C = -16.0 | year low C = -1.2 | Jan record low C = -51.6 | Feb record low C = -48.9 | Mar record low C = -37.2 | Apr record low C = -27.8 | May record low C = -10.8 | Jun record low C = -1.5 | Jul record low C = 2.3 | Aug record low C = -2.2 | Sep record low C = -8.2 | Oct record low C = -25.3 | Nov record low C = -39.2 | Dec record low C = -43.5 | year record low C = -51.6 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 17.8 | Feb precipitation mm = 16.7 | Mar precipitation mm = 20.0 | Apr precipitation mm = 21.7 | May precipitation mm = 33.4 | Jun precipitation mm = 40.0 | Jul precipitation mm = 55.8 | Aug precipitation mm = 31.3 | Sep precipitation mm = 20.8 | Oct precipitation mm = 26.0 | Nov precipitation mm = 29.0 | Dec precipitation mm = 24.8 | year precipitation mm = 337.3 | unit precipitation days = 1 мм | Jan precipitation days = 5.8 | Feb precipitation days = 5.0 | Mar precipitation days = 5.4 | Apr precipitation days = 5.3 | May precipitation days = 6.6 | Jun precipitation days = 6.6 | Jul precipitation days = 8.3 | Aug precipitation days = 5.4 | Sep precipitation days = 4.3 | Oct precipitation days = 5.7 | Nov precipitation days = 6.9 | Dec precipitation days = 7.1 | year precipitation days = 72.4 | Jan snow depth cm = 19 | Feb snow depth cm = 23 | Mar snow depth cm = 19 | Apr snow depth cm = 1 | May snow depth cm = 0 | Jun snow depth cm = 0 | Jul snow depth cm = 0 | Aug snow depth cm = 0 | Sep snow depth cm = 0 | Oct snow depth cm = 0 | Nov snow depth cm = 4 | Dec snow depth cm = 13 | year snow depth cm = 23 | Jan humidity = 78 | Feb humidity = 77 | Mar humidity = 79 | Apr humidity = 64 | May humidity = 54 | Jun humidity = 53 | Jul humidity = 59 | Aug humidity = 57 | Sep humidity = 59 | Oct humidity = 68 | Nov humidity = 80 | Dec humidity = 79 | year humidity = 67 | Jan rain days = 2 | Feb rain days = 2 | Mar rain days = 5 | Apr rain days = 9 | May rain days = 15 | Jun rain days = 13 | Jul rain days = 15 | Aug rain days = 13 | Sep rain days = 12 | Oct rain days = 10 | Nov rain days = 7 | Dec rain days = 3 | year rain days = 106 | Jan snow days = 25 | Feb snow days = 23 | Mar snow days = 19 | Apr snow days = 6 | May snow days = 1 | Jun snow days = 0.1 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 1 | Oct snow days = 7 | Nov snow days = 18 | Dec snow days = 24 | year snow days = 124 | Jan sun = 103 | Feb sun = 147 | Mar sun = 192 | Apr sun = 238 | May sun = 301 | Jun sun = 336 | Jul sun = 336 | Aug sun = 294 | Sep sun = 230 | Oct sun = 136 | Nov sun = 100 | Dec sun = 94 | year sun = 2507 |Jand sun = 3.3 |Febd sun = 5.2 |Mard sun = 6.2 |Aprd sun = 7.9 |Mayd sun = 9.7 |Jund sun = 11.2 |Juld sun = 10.8 |Augd sun = 9.5 |Sepd sun = 7.7 |Octd sun = 4.4 |Novd sun = 3.3 |Decd sun = 3.0 |yeard sun = 6.9 | source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda"/> | source 2 = [[NOAA]] (нар, 1961–1990),<ref name="NOAA">{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/KS/35188.TXT |title=Akmola (Astana) Climate Normals 1961–1990 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA) |access-date=2026-04-26 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20171011222703/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/KS/35188.TXT |archive-date=2017-10-11 |url-status=live | date = 2010}}</ref> [[Deutscher Wetterdienst]] (өдрийн нар 1961-1990)<ref> {{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_351880_kt.pdf | title = Klimatafel von Astana (Akmola, Zelinograd, Akmolinsk) / Kasachstan | publisher = Холбооны Тээвэр ба Дижитал Дэд Бүтцийн Яам | access-date = 2026-04-26}} </ref>}} == Зургийн цомог == <gallery mode="packed" caption="Астанын барилга байгууламж"> </gallery> == Тээвэр == === Олон улсын === * [[Нурсултан Назарбаев олон улсын нисэх буудал]] - 12.5 км * [[Кокшетау олон улсын нисэх буудал]] - 287 км ==Мөн үзэх== * [[Казахстаны хотын жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Astana|Астана}} {{Wiktionary}} * [http://astana.gov.kz/ astana.gov.kz: Хотын албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{лавлах холбоос}} {{Казахстаны хот}} {{Азийн улсын нийслэл}} [[Ангилал:Астана| ]] [[Ангилал:Казахстаны суурин]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Эдийн засгийн онцгой бүс]] [[Ангилал:Азийн суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] 2h3xihvc4ah8ojyptl29wsc32c1x8jl Дээд монголчууд 0 35417 854751 854699 2026-04-26T10:11:01Z 唐吉訶德的侍從 5036 854751 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Mongolia XVII.png|thumb|Монгол улсууд 17-р зуунд: [[Монгол Улс 1368-1691|Монгол Улс]], [[Зүүнгар]], [[Хошуудын хант улс]], [[Хотгойд]]ын хант улс, [[Халимаг]]ийн хант улс, [[Моголистан]]]] Дээд монголчууд нь баруун хойд [[Хятад]]ын Цинхай буюу монголоор [[Хөхнуур муж]]ид [[Төвөд үндэстэн|төвөд]], [[Хятад үндэстэн|хятад]] болон [[казахууд|казах]], [[Хотон (үндэстэн)|хуй]], [[салар]] үндэстэн лалын шашинтнуудын дунд аж төрдөг монголчууд юм. Тэдний ихэнх нь [[хошууд]] хүмүүс бол үлдсэн цөөнх нь [[халх]], [[цорос]], [[торгууд]]ууд юм. Цинхай мужид [[Баянхар уул]], [[Голмуд]] хот (олон тооны гол мөрөн гэсэн утгатай), [[Цайдам]] гэх мэт монгол нэртэй газар усны нэр олон бий. ==Түүх== ===Хошуудын хант улс === {{Гол|Хошуудын хант улс}} {{Загвар:Монголчуудын түүх}} Хошуудын хант улс нь анх (1642-1716) 1642 онд хошуудын [[Гүш хаан]]ы Төвөдийн өндөрлөгт байгуулсан улс юм. Хошуудын улс байгуулагдсан нь шарын шашин Төвөд орныг эрхшээх эхлэл болсон. Хошуудын хант улсаас өмнө Хүннү [[Цинхай]] мужийн зүүн хэсгийг, дараа нь [[Сяньби]]йн угсааны [[Тугухунь]] улс Хөх нуурыг хэдэн зуун жил захирч байсан бөгөөд Тугухуний хил уртаашаа 1500 км, хойноос урагш 1000 км үргэлжилж байжээ. Тугухунь улсын сяньбичууд яваандаа монгор гэж нэрлэгдэх болсон бөгөөд Их Монгол Улс унасны дараа ноёд нь хятадын [[Мин улс]]ад дагаар оржээ. [[:en:Hexi Corridor|Хэсигийн]] уйгурууд 11-р зууны дунд үед Тангудын хаант улсын захиргаанд орж яваандаа Хөх нуур, Ганьсу орчмын бусад үндэстэнтэй холилдон [[шар югур]] үндэстнийг бүрэлдүүлсэн байна. 1509 онд Өмнөд Монголын нэгэн ноён өөрийн цэргийг авч Хөх нуур луу довтлон орж суурьшсан нь Их Монгол Улсаас хойш монголчууд Хөх нуур орчмыг захирах болсон анхны тохиолдол болжээ. 1566 оны Сэцэн гүний, 1573 онд Түмэдийн Алтан ханы цэргүүд нэмэгдэн ирж монголчуудын нөлөө Хөх нуур орчим улам бэхэжсэн байна. 1633 онд Хошуудын Гүш хааны цэрэг тэнд очсоноор Хошуудын улсын үндсийг тавьжээ. 1636 онд Гүүш хан [[:en:Kham|Камыг]], 1642 онд Төвөдийн төв хэсгийг эзэлснээр Хошуудын нөлөө Төвөдөд бүрэн тогтсон байна. 1637 онд [[Халх]]ын [[Цогт хунтайж]] [[Хөхнуур]]т хяналтаа тогтоогоод Төвөд рүү довтлох үед шарын шашны толгойлогч [[IV Банчинбогд]] болон [[5-р Далай лам|V Далай лам]] [[Хошууд]]ын удирдагч Төрбайхыг Төвөдөд морилохыг урьсан. Улмаар тус ондоо [[Ойрад]]ын цэрэг ирж Цогт хунтайжийн цэргийг бут цохин устгаснаар Төвөдөд хяналтаа тогтоох эхлэлийг тавьсан. 1641 онд Төрбайх Төвөдийн Замба хааныг довтолж ,1642 онд Замба хаан ялагдаж алагдсан. Үүний дараагаар Төрбайх бүх Төвөдийг эзэлж өөрөө Шигаце орчиыг хяналтдаа байлгаж, ууган хүү Даян ханаар [[Лхас]] орчмыг захируулжээ. Ийнхүү тэрээр Төвөдийн хаан болсон ба шарын шашныг мандуулагч сахиус хэмээн алдаршжээ. Тэрбээр найман хүүтэй байсан ба тэд бүгд Хөхнуурт үлдэж хаант улсаа хамгаалах хүнд үүрэг хүлээсэн учраас түүхэнд найман тайш хэмээх нэрээр үлджээ. 1716 онд [[Зүүнгар]]ын цэрэг [[Төвөд]]ийг довтолсноор [[Лхазан хан]] алагдаж Хошуудын хант улс мөхсөн түүхтэй. ===Хошуудын хант улсын дараах үе === Ижил мөрний зүг нүүдэллэсэн Хошуудын зарим нь 1771 онд Торгуудын хамт [[Шинжаан]]гийн нутагт буцаж ирсэн нь өнөөгийн Хятадын Шинжаангийн хошууд нар юм. Энэхүү Хошуудын 1 хошуу Булган голын хавьд байсан агаад тэд өнөөгийн Монгол улсын [[Ховд]] аймгийн Булган сумын нэг багийг бүрдүүлдэг. Манж нар XVIII зууны эхээр [[Хөхнуур муж|Хөх нуур]]ын Хошуудыг эрхэндээ оруулаад, 21 хошуу болгон зохион байгуулсан нь өнөөгийн Хятадын Хөх нуурын Хошууд юм. Түүнээс гадна Манжийн эрхшээлийн үед [[Алшаа аймаг|Алашан]]ы 1 хошуу, Шинжаангийн Бат сэтгэлт чуулганы 3 хошуу, Чин сэтгэлт чуулганы 1 хошуу нь Хошууд байв. Үүнээс гадна Цахарт Хошууд нар сууж байжээ. Цахарын Хошууд, Хөх нуурын Хошуудын 21 хошууны засаг ноёд нь [[Гүш хаан]]ы 10 хөвгүүний угсааныхан юм. Харин Шинжаангийн Хошуудын 4 хошууны засаг ноёд нь Гүүш ханы ах Хүндлэн убашийн угсааныхан ажээ. Алашаны Хошуудын засаг ноёд нь Гүш хааны ах Байбагас баатрын өргөмөл хүү Баян авхай Аюуш (бас Далай убаши гэдэг)-ийн ахмад хөвгүүн Баатар эрх жонон Хоролийн угсааныхан юм. == Нутгийн хуваарь == Дээд монголчуудад [[Хошууд]] овог аймгийн 21 хошуу, [[Торгууд]] овог аймгийн 4 хошуу, [[Цорос]] овог аймгийн 2 хошуу, [[Хойд]] овог аймгийн 1 хошуу, [[Халх]] овог аймгийн 1 хошуу, [[Цагаан номун ханы хошуу]] багтдаг. Чин гүрний үед Дээд монголчуудын тоо цөөрсөөр байв. 1724 онд [[Дашбаатарын Лувсанданзан|Лувсанданзан]]ы бослогыг дарсны дараа Чин гүрэн Дээд монголчуудад харгис ноёрхол эхлүүлжээ. Энэхүү бослогын дараа Дээд монголчуудын хүн ам зугтаж эсвэл алагдаж, 17-р зууны дунд үед 200,000 гаруй байсан бол 100,000 гаруй болж буурсан.<ref name="qinghai"/> Чин гүрний ордон Төвд болон Монгол угсаатны бүлгүүдийн хил хязгаарыг тогтоож, хоёр угсаатны малчдыг хилээр нэвтрэхийг хориглосон. Гэсэн хэдий ч үндэстэн хоорондын мөргөлдөөний үеэр Чин гүрэн Төвдчүүдийг нууцаар дэмжиж байв. Төвдийн овог аймгууд өсөн нэмэгдэхийн хэрээр тэд Монголын бэлчээрт халдаж эхлэв. 19-р зууны дунд үед монголчууд төвдчүүдийн эсрэг тэмцэлдээ ялагдаж, найман Төвдийн овог аймаг Хөхнуурын эрэг дагуух бэлчээрийг амжилттай эзэмшиж, Чин гүрний ордноос хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Эдгээр найман овог аймгийг "Хуанхай 8 овог" (环海八族) гэж нэрлэдэг байв.<ref>{{cite web |author1=孙凯佳 |author2=黄伟 |title=清代青海蒙古族社会变迁研究 |url=http://www.nopss.gov.cn/n1/2024/0425/c373410-40223673.html |website=全国哲学社会科学工作办公室 |language=zh}}</ref> Эхэндээ Чингийн ордон Дээд монголчуудад өөрийн гэсэн чөлгөн даргатай байхыг зөвшөөрөөгүй бөгөөд Шининд Захиран Шийтгэх Сайдад (西寧辦事大臣) суугаа амбан сайдаас бүх явдлыг нь хариулж байжээ. 1823 онд Чин улсын шүүхээс Шар мөрний хойд талын 24 хошуунд [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган|зүүн гарын чуулган]], [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган|баруун гарын чуулган]]ыг байгуулжээ. Хоёр чуулган тус бүрийг нэг дарга, нэг дэд дарга тэргүүлдэг байсан боловч нэрийн төдий оршиж байсан. [[Шар мөрөн (Хатан гол)|Шар мөрний]] өмнөд хэсэгт орших дөрвөн хошуунд Чуулган дарга байхыг зөвшөөрөөгүй хэвээр байгаа. Түүнчлэн, үндэстний зөрчилдөөний улмаас зарим монгол овог аймгууд [[Ганьсу]], [[Өвөр Монгол]] руу нүүж ирсэн. 1929 онд [[Хөхнуур муж]] байгуулагдахад Дээд монголчууд ам ердөө 30,000 гаруй байсан. 20-р зууны эхээр тус бүс нутгийг захирч байсан мусульман дэглэмийн хавчлагын улмаас Дээд монголчууд ам улам бүр цөөрсөн. Хөхнуур мужийн захирагч Ма Буфан (馬步芳) мусульман шашинтан байсан бөгөөд тэрээр Дээд монголчуудаас янз бүрийн өндөр татвар ногдуулдаг байсан бөгөөд засаг ноёдын мөлжлөгтэй хавсарч малчдын амьдрал туйлын хүнд байв. БНХАУ байгуулагдсаны дараа Дээд монголчууд ам 20,000-аас цөөн байв. Өмнө нь хүн ам ихтэй байсан [[Хошуудын зүүн дээд хошуу|Хошуудын зүүн дээд]] болон [[Халхын өмнөд баруун хошуу]]нууд одоо байхгүй болсон бөгөөд [[Цагаан номун ханы хошуу]]ны хүн ам бараг бүхэлдээ [[Төвөдүүд|Төвд үндэстнүүд]] юм.<ref name="qinghai">{{cite book|title = 青海省藏族蒙古族社会历史调查|author=青海省编辑组|publisher=青海人民出版社|year=1985|page=139-145 |language=zh}}</ref> {| class="wikitable" |- ! rowspan="2"| № ! rowspan="2"| Хошууны нэр ! rowspan="2"| Товч нэр ! rowspan="2"| Байгуулагдсан ! rowspan="2"| Анхны засаг ноён ! colspan="2"| Өрхийн тоо<ref name="qinghai"/> ! rowspan="2"| Тайлбар |- ! Байгуулагдсан он ! 1938 оноос өмнө |- |1 |[[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] | Хөхнуур вангийн хошуу |1725 |Засаг, төрийн жүн ван Пунцагванжил | 1200 | 500 | |- |2 |[[Хошуудын баруун хойд хошуу]] | Хөхөд бэйлын хошуу |1725 |Засаг, төрийн бэйл Дашцэрэн |1350 |600 | |- |3 |[[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] | Хүрлэг бэйсын хошуу |1725 |Засаг, хошууны бэйс Сономдаш |450 |1300-3000 | |- |4 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] | Ах гүний хошуу |1725 |Засаг, улсын түшээ гүн Галдандаш |200 |150 | |- |5 |[[Хошуудын умард өмнө хошуу]] | Бух гүний хошуу |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Цэрэн |300 |500 | |- |6 |[[Хошуудын өмнөд баруун гаран хойд хошуу]] | Том гүний хошуу |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Норовпунцаг |200 |50 | |- |7 |[[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] | Зүлэг засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Жигжиджав |150 |60 | |- |8 |[[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]] | Тайж нар засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цэрэннамжил |1200 |1050 | |- |9 |[[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] | Давсан нуур засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Ишдоржжав |180 |60 | |- |10 |[[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] | Хүрлэг засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Дамринсэвдэн |350 |300 | |- |11 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] | Морь вангийн хошуу |1725 |Засаг, төрийн жүн ван Эрдэнэ-Эрхтогтонай |600 |130 | |- |12 |[[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] | Морь засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Равдан |1200 |500 | |- |13 |[[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] | Баян нуур засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Жаб |өгөгдөл байхгүй |өгөгдөл байхгүй | |- |14 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] | Цегур засгийн хошуу |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Лувсанцагаан |300 |100 | |- |15 |[[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] | Зүүн засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Харгас |500 |150 | |- |16 |[[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] | Баруун засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сэвдэн-бошигт |500 |300 | |- |17 |[[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] | Зүүн бэйсын хошуу |1725 |Засаг, хошууны бэйс Дамба |900 |40 | |- |18 |[[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] | Хөнань чин вангийн хошуу |1725 |Засаг, хошой чин ван Цагаанданзан |1650 |2000-3000 | |- |19 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] | Ража засгийн хошуу |1731 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цагаанравдан |2000 |160 | |- |20 |[[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] | Дацан засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Равданжамц |200 (эсвэл 750) |400 | |- |21 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] | |1746 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цэрэндорж |өгөгдөл байхгүй |өгөгдөл байхгүй | 1806 онд хүчингүй болсон |- |22 |[[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] | Жонан засгийн хошуу |1724 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Данзан |500 |130 | |- |23 |[[Торгуудын баруун хошуу]] | Толиных засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сэтэрбум |300 |60 | |- |24 |[[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] | Дамба засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сономравдандорж |600 |150 | |- |25 |[[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] | Толиных засгийн хошуу |1731 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Даржаа |1000 |300 | |- |26 |[[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] | Эрх бэйлын хошуу |1725 |Засаг, төрийн жүн ван Сэвдэнжал |600 |150 | |- |27 |[[Цоросын умард дундад хошуу]] | Харгт бэйсын хошуу, Шуйся бэйсын хошуу |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Равдан |375 |200 | |- |28 |[[Хойдын өмнө хошуу]] | Донтох гүний хошуу |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Гүнгэ |150 |150 | |- |29 |[[Халхын өмнөд баруун хошуу]] | Халх засгийн хошуу |1765 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Дашдондов |1000 (эсвэл 300) |2 | |- |30 |[[Цагаан номун ханы хошуу]] | |1705 | 3-р [[Цагаан номун хан хутагт]] Агваанлувсандамбийжанцан |өгөгдөл байхгүй |өгөгдөл байхгүй | Цагаан номун хан хутагтын шавь |- |} == Нэмж унших == *[[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь]] *[[Төвөдийн түүх]] == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == *[https://web.archive.org/web/20130322081724/http://mdokhams.gmxhome.de/Amdo.pdf Amdo] [[Ангилал:Ойрад]] 1flbzs5apfd0qfy308eb5tscukubycg Казах–Зүүнгарын дайнууд 0 37154 854762 854567 2026-04-26T10:57:43Z HorseBro the hemionus 100126 854762 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайнууд | date = 1635–1741 | place = [[Казахын ханлиг]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | result = Үр дүнгүй | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Янгир хаан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Тавак хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Кайп хан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}} | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] <br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]] }} '''Казах–Зүүнгарын дайнууд''' нь 17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн [[Казахууд|Казах жузууд]] ([[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] гурван овгийн холбоо) болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар хаант улсын]] хоорондох цуврал цэргийн мөргөлдөөн байв. Казахууд болон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] (Удалгүй Зүүнгарууд) хоорондох мөргөлдөөн 16-р зууны эхний хагасаас 18-р зууны сүүл үе хүртэл үргэлжилсэн байна. Хоёр үндэстэн хожим нь [[Чин улс|Чин гүрний]] эсрэг, ялангуяа [[Арван Их аян дайн|Арван Их аян дайны]] үеэр [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайнд]] тулалдсан бөгөөд хоёр үндэстэн бие биенээсээ бодит давуу тал эсвэл урт хугацааны үр дагавар авч чадаагүй юм. == Өмнөтгөл == === Ойрадууд Узбекүүд рүү довтлов === {{Main|Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд}} 15-р зуунд [[Ойрадууд]] буюу саяхан өөрийн улс [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] байгуулсан Баруун Монголын ард түмэн одоогийн [[Казахстан|Казахстаны]] нутаг дэвсгэрт тэлэлтээ эхлүүлжээ. Ойрадууд [[Долоон ус|Долоон Ус]] дахь гол худалдааны замууд болон үржил шимтэй газар тариалангийн баянбүрдүүдийг хянах зорилготой байсан бөгөөд Төв Ази руу, ялангуяа [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] захирдаг [[Узбекийн хант улс|Узбекийн хант улсын]] эсрэг удаа дараа довтолсон. 1452,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1455,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457{{sfn|Barthold|1956|p=148}} онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] хоёр хүү, Амасанж тайж ба Өч Төмөр нарын удирдлага дор Ойрадууд Узбекийн хант улс руу [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд|довтлов]]. Ойрадууд Чу голыг гатлахдаа Абулхайр хааныг ялж, [[Сырдарья]] голын бүс нутгийн томоохон хотуудыг эзлэн авч чаджээ. Үүнд [[Сигнак]], [[Ташкент]] хотууд багтжээ.{{sfn|Bregel|2003|p=44}}{{Sfn|Atygaev|2023|p=106}} Ялагдлын дараа Абулхайр хан [[Түркистан|Туркистаныг]] түр орхин Дешт-и-Кипчакийн тал нутаг руу буцаж, хожим нь 1460 онд Сырдарья мужид дахин гарч ирэв.{{Sfn|Bregel|2003|p=44}} ==== Казахын ханлигийн байгуулалт ==== Улс төрийн тогтворгүй байдлын энэ үед Төрийн эзэнт гүрний хоёр Чингисийн султан болох Жанибек хан, Керей хан нар Абулхайрын засаглалд сэтгэл дундуур байсан тул дагалдагчдаа зүүн тийш Долоон ус рүү дагуулж, [[Моголистан|Моголистанд]] суурьшжээ. Тэнд тэд 1465 онд Казахын ханлигийг байгуулжээ. Узбекийн хант улсаас салсан тэдний дагалдагчдыг анх "Узбек казакууд" (Түрэг хэлний qazaq буюу "чөлөөт" гэсэн утгатай) гэж нэрлэдэг байжээ.{{Sfn|Dughlat|1969|p=fols. 37a, 386}} хожим [[казахууд]] (qazaqtar) гэж нэрлэгдэх болсон. === Казах–Ойрадын дайнууд === 16-р зууны эхэн үед казах, ойрадуудын харилцаа суларсан байв. Энэ нь Ойрадуудыг Сырдарийн хот, суурин руу довтлохыг оролдоход хүргэсэн. Керей хаан, [[Тайр хаан|Тайр хааны]] удирдлаган дор казахууд Ойрадуудтай тулалдаж, Долоон усын бүс нутагт цайз барьсан.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1552 он гэхэд Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдийн]] [[Алтан хан|Алтан ханд]] [[Хархорум|Хэлин]] хот болон [[Хангайн нуруу|Хангайн нуруугаа]] алдсан тул хөөгдсөн,{{Sfn|Adle|2003|p=143}} Энэ нь Ойрадуудыг Казахын бэлчээр болох [[Эрчис мөрөн|Эрчис]], [[Или мөрөн|Или]], Чу, Талас голууд руу хөөхөд хүргэсэн.{{Sfn|Adle|2003|pp=154–155}} [[Шигай хаан|Шигай хааны]] хүү Тауекел Султаны удирдлаган дор казахууд Ойрадуудыг довтолсон боловч Ойрадуудад ялагдсан. Хожим нь Ойрадууд 1552–1556 онд Казах хаант улсад их хэмжээний хүчээр довтолсон.{{Sfn|Barthold|1956|p=170}} Учир нь энэ нь Тауекелийг Ташкент руу явахад хүргэсэн. Тауекел Ташкентын захирагч Науруз Ахмедтай холбоо тогтоохыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч тэрээр Ойрадуудыг өөрсөдтэйгөө төстэй арван хан ч ялж чадахгүй гэж мэдэгдэж, хүсэлтийг нь татгалзсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=159}} Ойрадын томоохон хүч Науруз Ахмедыг холбоотноос татгалзахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=110}} 1560-аад оны үед Ойрадууд Дорнод руу чиглэсэн дарамт шахалт нэмэгдсэний улмаас улам бүр зугтжээ. [[Дөрвөд]], [[Торгууд]] аймгууд Эрчис мөрөн болон, [[Ишим гол]] руу нүүж ирсэн бол [[Хошууд]], [[Цорос]] аймгууд Долоон ус руу нүүжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=112}} Казахын ханлигийн [[Хакназар хаан]] мөн Долоон усыг эзлэхийн тулд Моголистаны эсрэг дайн зарласан. Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Моголтой холбоо тогтоож, Моголистанд туслахаар хөндлөнгөөс оролцсон. Могол–Ойрадын эвсэл Казах армийг няцааж, Моголистанд Жетисугийн бүс нутгийг аюулгүй болгоход нь тусалж чадсан боловч Ойрадууд 1570-аад оны сүүлээр тус бүс нутгийг эзэлсэн. Зарим Ойрадууд удалгүй 1570-аад онд Казахуудад захирагджээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Шигай хааны өөр нэг хүү Ондан баатар мөн Ойрадуудтай тулалдсан бөгөөд энэ нь түүнийг ялагдал хүлээлгэсэн. Түүнийг нас барсны дараа Туркистан хотод оршуулагджээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=112–113}} Гэсэн хэдий ч Ойрадын ноёд 1590-ээд онд казахуудад дахин захирагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=101}} 16-р зууны эцэс гэхэд [[Тауекел хаан]] өөрийн ах Шахмахетыг Ойрадын захирагчаар томилжээ.{{Sfn|Atygaev|2005|p=113}} Ойрадууд казахуудад [[Казахууд Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэх|Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэхд]] нь тусалсан. Тауекел хаан нас барсны дараа Ойрадууд Казахуудын эрхшээлийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, Хойд Казахстан болон Баруун Өмнөд Сибирь рүү нүүдэллэж эхэлсэн бөгөөд Ногай болон Казах хаадуудын хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=114}} Ойрадууд мөн бэлчээрийн газар эзэмшиж чадахгүй байсан тул хүнсний хангамж мэдэгдэхүйц буурсан тул Оросын цайзууд байгуулснаар саад болж байв.{{Sfn|Atygaev|2005|p=115}} 1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}} 1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн Далай баатар, Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу "салхи шиг хурдан" гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} Эдгээр цуврал мөргөлдөөнөөс үл хамааран Ойрад болон Казахууд ихэвчлэн найрсаг харилцаатай байсан бөгөөд ялангуяа [[Бухарын хант улс]] болон [[Сефевийн улс|Сефевийн улсийн]] эсрэг байв.{{Sfn|Atygaev|2023|p=109}} === Зүүнгарын байгуулалт === 1630-аад оны дунд үед Өмнөд болон Баруун [[Сибирь|Сибирийн]] өргөн уудам нутгаар нүүдэллэн ирсэн Ойрадууд Цорос овгийн Хархулын удирдлага дор нэгдэж эхэлсэн. Ойрадын овог аймгуудын дундах энэ бүлгийг "Зүүнгар" буюу [[Зүүнгарын ард түмэн]] гэж нэрлэдэг байв. 1634 онд [[Хархул|Хархулыг]] нас барсны дараа түүний хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] удирдаж эхэлсэн. 1638 онд Далай лам түүнд "баатар хунтайж" цол олгосон. 1635 оныг Төв Азийн угсаатны улс төрийн газрын зураг дээр Монгол хэлтэй нүүдэлчдийн шинэ бөгөөд хүчирхэг улс болох [[Зүүнгарын Хаант Улс]] гарч ирсэн анхны жил гэж үздэг. Оросын түүхч [[Василий Бартольд]] үүнийг "Төв Азийн сүүлчийн агуу нүүдэлчин эзэнт гүрэн" гэж үздэг байв.{{sfn|Atygaev|2025|p=347}} 16-р зууны сүүлч, 17-р зууны эхэн үед [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] дотоод хуваагдал нь түүний байр суурийг сулруулж, 17-р зууны эхээр байгуулагдсан шинэ бүс нутгийн гүрэн болох Казахын ханлигийн өсөлтөд хувь нэмэр оруулсан. Казах, Зүүнгарын хоорондох мөргөлдөөний эхний үе шат нь Зүүнгар улс байгуулагдсаны дараахан 1635 онд эхэлсэн.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}} == Эрдэнэбаатар хунтайжын казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == Зүүнгарын хаант улсын захирагч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] казах нутаг руу цэргийн томоохон аян дайн эхлүүлэв. 1635 онд казахуудтай хийсэн дайны үеэр Султан [[Салкам Янгир хаан|Янгирыг]] олзолжээ.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}}{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Тэрээр удалгүй 1640 онд Казахын нутаг руу Зүүнгарын хоёр дахь аян дайн эхлүүлжээ. Энэ удаад Зүүнгарын феодал ноёдын хувьд ч амжилттай болж, [[Иссык-Кул|Иссык-Кул нуур]] болон Чу голын хооронд 16,000 казак-киргизийн Токмакийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219–220}} Турсун Султановын хэлснээр Жангирын ичгүүртэй олзлолт түүнийг Зүүнгарын эвлэршгүй дайсан болгосон бөгөөд тэрээр үлдсэн амьдралаа тэдэнтэй тулалдахад зориулсан юм. Энэ тэмцэлд Янгир хувийн эр зориг, цэргийн авьяас чадвараа харуулж, нэр нь алдаршсан. Түүний эр зориг, цэргийн амжилтын төлөө ард түмэн түүнийг "''Салкам Янгир хаан''" гэж хочилдог байжээ. 1643 онд Эрдэнэбаатар хунтайжын удирдсан арми [[Долоон ус]] руу довтлов. [[Орбулагийн тулаан]] [[Или мөрөн]] дээрх Орбулагийн голын хавцалд болжээ. Янгир хааны удирдсан 600 казах дайчид 25,000-50,000 хүнтэй Зүүнгарын армийг нарийхан уулын даваанд хэсэг хугацаанд саатуулжээ. Зүүнгарууд тал нутагт хүрсний дараа, [[Самарканд|Самаркандын]] [[Эмир]], [[Ялангтош Баходир|Ялангтош Баходирын]] авчирсан 20,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй тусламжийн армитай тулалдсан. Зүүнгарын армийг зогсоож, Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгар руу буцсан.{{Sfn|Burton|1997|p=220}} Энэ бүтэлгүйтэл нь Эрдэнэбаатар хунтайж аян дайныг дэмжээгүй хүмүүсийг шийтгэхэд хүргэсэн бөгөөд энэ нь Зүүнгарын хаант улсад дотоод үймээн самуун дэгдээсэн юм. Тэрээр мөн казахуудын эсрэг [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] [[Халимаг ястан|Халимагуудтай]] хамтарсан аян дайн зохион байгуулахыг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=45}} Салкам Янгир хааныг 17 настай [[Хошууд]] тайж, [[Галдмаа баатар]] хөнөөсөн.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Тэрээр хожим нь Зүүнгарууд Галдмаа баатрын удирдлаган дор Чу, Талас гол дээр Бухарын тусламжийн хүчийг ялж, 1658 онд Абушухер нояныг алжээ. Казахын ханлиг болон Зүүнгарын хаант улсын хил хязгаарыг Аягоз голоос Талас гол хүртэл нэгтгэсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=138}} == Галдан бошигт хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == [[Файл:Statue_of_Galdan_Boshughtu_Khan.jpg|thumb|Монгол улсын [[Архангай аймаг]] дахь [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]] 1652 онд [[Салкам Янгир хаан]] нас барсны дараа түүний хүү Тавак түүнийг залгамжилж, Казахын хаант улсын хаан болж, удалгүй Зүүнгар "Цэцэн" хунтайж [[Сэнгэ|Сэнгэтэй]] найрсаг харилцаа тогтоожээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139-140}} Тэрээр мөн 1653 онд аав [[Эрдэни Батур]]-аа залгамжилжээ. Сэнгэ 1661 онд түүний эцэг нэгт ах Чечень тайжи, Зотов Батур нарын хоорондох иргэний дайны улмаас засгийн эрхэнд гарчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Сэнгэ казахуудын төлөө [[Оросын хаант улс|Оросууд]] болон [[Халх Монголчууд]]-ын эсрэг [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөнд]] илүү их сонирхолтой байсан бөгөөд тэрээр Енисейг эзлэн түрэмгийлж, [[Енисей мөрөн|Енисей мөрнийг]] эзлэн авчээ. Энэхүү байлдан дагуулал нь [[Сибирь|Өмнөд Сибирьд]] оршин сууж байсан [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] эзлэн түрэмгийлж, Алтан хант аймаг устгахад хүргэсэн.{{Sfn|Boronin|2002|pp=82-83}} Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр 1679–1680 онуудад [[Зүүнгарын Алтишахрыг эзлэн түрэмгийлэх]] ажиллагааг удирдан Зүүнгарын ханлигийг өргөжүүлэх ажлыг үргэлжлүүлсэн. Удалгүй тэрээр Мусульман үндэстэнд [[Ламаизм]] тулган, Долоон ус нутгийг эргүүлэн авахын тулд Казахын ханлигийг довтлов.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Учир нь Сэнгийн үхлийн үеэр Тавак хаан Сэнгэгийн үхлийн боломжийг ашиглан Долоон усыг эргүүлэн эзлэн авч, 80,000 орчим цэрэгтэй дайчилжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Удалгүй казахууд Долоон усны бүс нутгийг өөртөө нэгтгэв.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139-140}} 1681 онд Галдан бошигт хаан Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу аян дайнаа эхлүүлжээ. Эцэст нь Галдан [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотод иржээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=140}} Тэрээр 1681 онд Сайрам хотыг бүслэх оролдлого хийсэн боловч бүтэлгүйтэж, хожим нь 1683 онд Сайрамыг дахин бүслэх оролдлого хийсэн боловч дахин бүтэлгүйтжээ.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} Гэсэн хэдий ч тэрээр хоёр казах султаныг [[Дайны олзлогдогч]] болгон барьж чадсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=141}} 1684 онд Галданы жанжин [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Сайрам хотыг амжилттай эзэлж, Галдан тус хотод сайд болон цэргийн хүч томилсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=141-142}} Гэсэн хэдий ч Сайрамын иргэд удалгүй [[Хувьсгал|бослого гаргаж]] Зүүнгарын гарнизоныг устгасан. Энэ нь Галдан буцаж ирээд хотыг эргүүлэн эзлэхэд хүргэсэн бөгөөд үүнийг дээрэм гэж мэдээлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Галдан хожим нь [[Ташкент]] хот руу довтлохоо үргэлжлүүлэв,{{Sfn|Adle|2003|p=149}} энэ хот өөрөө Галданд бууж өгснөөр сүйрлээс аврагдсан. Гэсэн хэдий ч Тавак хотод үлдсэн тул [[Түркистан|Туркистаныг]] эзлээгүй. Мөргөлдөөний үеэр Тавак хааны хүүг баривчилж, [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашинд]] оруулахаар [[Лхас]] руу илгээв.{{sfn|Moiseev|2001|pages=51–52}} Галдан бошигт хаан мөн 1682–1685 онуудад Киргизүүд болон Фергана хөндийд амьдардаг хүмүүсийн эсрэг дайн удирдаж байжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Энэхүү мөргөлдөөн нь мөн Бараба Татаруудыг эзлэн түрэмгийлж, тэдэнд ясак ногдуулахад хүргэсэн. Бараба Татаруудыг Ортодокс Христийн шашин болгон хувиргаж, Зүүнгаруудад хүндэтгэл үзүүлэхгүй байх шалтаг олохын тулд Оросын харьяат болсон.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Энэхүү аян дайн нь Зүүнгаруудад нүүдэлчин мал аж ахуйн уламжлалаасаа болж үр тариа авах боломжгүй байсан тул үр тариа авах боломжийг олгосон юм. Амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны тогтолцоог шаардах боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэх шаардлагатай байв.{{Sfn|Haines|2017|p=181}} Галдан бошигт хаан орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлыг бууруулахтай холбоотойгоор [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз|Дөчин дөрвөн хоёрын их цаазыг]] өргөжүүлснээр Галдан мөн тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд энэ нь голчлон төлбөр хураах, зардлыг тооцохгүй байх зорилготой байв.{{Sfn|Haines|2017|p=182}} Энэ нь мөн Долоон ус нутагт маргаангүй Зүүнгарын ноёрхолд хүргэсэн бөгөөд,{{Sfn|Bartold|1956|p=161}} үүнийг үр дүнтэйгээр нэгтгэсэн.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Haines|2017|pp=181–182}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд]]-ыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юунд ч халдаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Галдан хожим нь Казахстанаас гарч, 1687 онд Халх Монголчууд руу довтолсон бөгөөд энэ үед Халх Монголын ноёд Долоннуур мужид [[Чин улс|Чин улсад]] захирагдаж, дараа нь Чин улсын хаан, Кангси Зүүнгарууд эсрэг [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайнд]] нэгджээ. 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдаж, түүний эхнэр болох [[Ану хатан]] нас баржээ. Тэрээр түүнийг аврахыг оролдсон боловч тулалдаанд алагджээ.{{Sfn|Martha|2003|p=110}} Галдан 1697 онд [[Алтайн нуруу]] руу ухарч, [[Ховд хот]]-ын ойролцоо замдаа нас баржээ. Энэ нь Тавак хаанд 1687 онд Зүүнгарын эсрэг аян дайн хийхэд бэлтгэх боломжийг олгосон бөгөөд тэрээр мөн Бухараас 10,000 орчим цэргийг дэмжиж байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Энэ нь Зүүнгарыг няцаах амжилттай аян дайн хийх боломжийг олгосон бөгөөд тэд аль газрыг няцааж чадсан нь тодорхойгүй байв.{{Sfn|Atygaev|2023|p=143}} == Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == === 1698–1703 === 18-р зууны эхээр Казахстаны өмнөд хэсгийн баянбүрд, худалдаа, гар урлалын төвүүдийг хянахын тулд казах холбоод болон Зүүнгарын хаан [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] цэргүүдийн хооронд тэмцэл өрнөж, 1698 онд 40,000 хүнтэй Зүүнгарын арми Чу, Талас голуудаар тэнүүчилж байсан [[Ахлах Жүз|Ахлах Жүзийг]] ялжээ. Хэдэн мянган хүн алагдаж, 10,000 олзлогдов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Бас Тэнгиз нуурд хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл [[Долоон ус]] болон [[Ташкент|Ташкентийг]] хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Цэвээнравдан хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланд]] бичсэн захидалдаа казахуудын эсрэг хийсэн дайнаа зөвтгөсөн. Тэрээр: # Тавак Галданы цэргүүдэд олзлогдсон хүүгээ буцааж өгөхийг шаардсан; Цэвээнравдан хаан зөвшөөрч, түүнийг 500 цэрэгтэй харуултайгаар гэрт нь илгээсэн боловч Тавак харуулуудыг алж, Үерхудэ баатар тайж болон 100 гаруй [[Алтайн Урианхай|Урианхайчуудыг]] гэр бүлийнхэнтэй нь хамт барьцаалсан, # Казахууд Зүүнгарын хаанд гэрлэсэн [[Аюук хан|Аюук ханы]] охины (Сэтэржав) цуваа руу дайрсан, # Цэвээнравдан хааны буцаж ирсэн худалдаачдыг казах дээрэмчид дээрэмдэж, дээрэмдсэн, гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} 1702 онд казахууд 1698 оны довтолгоонд хариу цохилт өгч, мөн Халимаг, Зүүнгар руу довтолсон боловч энэ аян дайн бүтэлгүйтсэн. 1703 онд Тавак хан, [[Кайп хан]] нар гал зогсоох хэлэлцээр хийхээр элчин сайд илгээжээ. Тохиролцоонд хүрсэн эсэх нь тодорхойгүй байгаа ч дараагийн жилүүдэд томоохон мөргөлдөөн болоогүй.{{sfn|Moiseev|1991|pp=64–65}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} === 1708–1712 === 1708 онд Зүүнгарын цөөн тооны хүч Ахмад Жүзийн нутаг дэвсгэрт довтлон орж, казахууд Ташкент руу ухарчээ. Зүүнгарын цэргийн давшилтын ангиуд Төв Казахстаны Сарысу голд хүрчээ. Энэ нь Казахын анхны [[хуралдай]] 1710 оны зун Каракумд болоход хүргэсэн. Курултай [[Богенбай баатар|Богенбай баатрыг]] Казахын цэргийн даргаар томилохоор шийджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=66}}{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} Богенбай 1711–1712 онд болсон цуврал тулалдаанд Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} === 1712 оны дараах === 1713–1714 оны хооронд Зүүнгарууд казахуудад томоохон ялагдал хүлээв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} 1716 онд Зүүнгарын ханлигт байсан Чин улсын дипломатч Бао Жу Энх амгаланд дараах байдлаар мэдээлжээ:{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}} {{Quote|Гурав дахь жилдээ Хазакууд [Казахууд] довтлох ажиллагаа явуулж, хил орчмын олон сууринг бүрэн сүйтгэж, олон хүнийг алж, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг олзлон авчээ... Өнгөрсөн жил гурван мянган цэрэгтэй тэдний эсрэг зогсож байсан Зайсангийн хунтайж Дулер [Дугар] ялагдаж, их хэмжээний хохирол амсаж буцаж ирэв.|Бао Жу{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}}}} 1714 онд [[Абулхайр хаан|Абулхайрын]] удирдлаган дор казахууд Зүүнгарын хаант улсын хил рүү довтлов. Үүний хариуд Цэвээнравдан хаан [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр уул]] дахь [[Киргизүүд|Киргизүүдийн]] нутгаар дамжуулан үйл ажиллагаа явуулж эхлэв.{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}} Цэвээнравдан хаан хоёр хүүгээ Шар ус, руу Зайсан нуур илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан Зүүнгарын хааныг "шийтгэх" саналыг Киргиз, Казах улсын удирдагчдад хандан гаргажээ. Киргиз, Казахууд Зүүн Туркестанд идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн боловч Зүүнгарууд эдгээр мөргөлдөөнийг тэсвэрлэж чадсан юм.{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=128}} 1716 онд Казахын цэргүүд [[Или мөрөн]] дээрх [[Цорос|Цоросын]] нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} Дараа нь Казахын цэрэг Зүүнгарын эсрэг дахин нэг дайн эхлүүлсэн боловч бүтэлгүйтсэн. Кайп хан, Абулхайр хааны хоорондох санал зөрөлдөөний улмаас казахууд хохирол амсаж, ухарчээ. Энэ үед Казахын удирдагчид Сибирийн захирагч М.П. Гагаринтай Зүүнгарын эсрэг хамтарсан ажиллагаа явуулах талаар хэлэлцээр хийж эхэлсэн. Гэсэн хэдий ч Сибирийн засаг захиргаа эсэргүүцлийг дэмжиж байсан ч Казах–Оросын бүрэн хэмжээний цэргийн холбооноос зайлсхийж байв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1717 онд Кайп, Абул Хайр нар Гагарины Зүүнгарын тэлэлтийн талаар анхааруулсан захидлуудаас хэсэгчлэн нөлөөлсөн [[Их Петр|I Петр]]-тэй Зүүнгарын эсрэг эвсэл байгуулахыг оролдсон. Оросын засгийн газар Зүүнгарын хаант улсын эсрэг хамтарсан аян дайн хийхийг дэмжээгүй бөгөөд үүнийг Чин гүрний өсөн нэмэгдэж буй хүч чадлын эсрэг жин гэж үзэж, энх тайвнаар нэгтгэх боломжийг илүүд үзсэн. Үүний үр дүнд Санкт-Петербург ерөнхий дэмжлэгээр хязгаарлагдаж, цэргийн тусламжийн талаар тодорхой амлалт өгөөгүй.{{sfn|Erofeeva|2007|p=155}} Мөн онд Зүүнгарын цэргүүд [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулаанд]] 30,000 хүнтэй казах цэргийг{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} ялсан. Зүүнгарууд нэмэлт хүч иртэл байр сууриа хадгалахын тулд модон шуудуу, бэхлэлт босгосон. Дараа нь 1,500 орчим хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй нэмэлт хүч ирж, Казахын армийг ялав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 оны хавар Зүүнгарууд [[Долоон ус|Долоон усаас]] [[Арыс (гол)|Арыс]] болон Чаян голууд руу хурдан довтлон, Казах хаадын төв байр болох Туркистаныг эзлэхийг эрэлхийлэв. Хэд хэдэн тулалдаан болж, Зүүнгарууд "Казах ордныг бут цохисон" гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] эхэлсний дараа Зүүнгарын довтолгоо дуусав. Энэ нь казахуудад газар нутгаа эргүүлэн авч, 3000 орчим Зүүнгарын олзлогдогчийг олзлох боломжийг олгосон юм. Зүүнгарын хаант улсад суугаа Оросын элчин сайд И.Д. Чередов 1720 онд "Казакийн ордон ойртож, гурван мянга орчим хүнийг олзлон авч явсан" гэж мэдээлсэн.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=21}} === 1723–1730 === 1723 онд Зүүнгарууд Цэвээнравдан хаан болон [[Лувсансүр]] зэрэг командлагчдын удирдлаган дор [[Эрчис мөрөн]] бөгөөд орчин үеийн Караганда муж дээрх Дунд Жүз рүү довтолсон байсан бол,{{Sfn|Fuat|2018|p=19}} Ахмад Жүз руу Долоон ус, [[Сырдарья]], Чу гол, Боролдай гол, Чирчик гол болон Талас гол руу довтолсон.{{Sfn|Adle|2003|pp=98–99}} Эдгээр үйл явдлын үеэр казах цэрэг дайчидтай тулалдахыг оролдсон. Лувсансүрээр удирдуулсан Зүүнгарын арми Сайрам дээр довтолсон боловч хожим нь [[Ташкент]] болон Хара-Мурут дахь өөр нэг тулалдаанд ялагдсанаар ялагдав.{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} Өөр нэгэн Зүүнгарын арми [[Түркистан|Туркистан]] хотыг эзэлсэн бөгөөд Болд (Болат) хаан тулалдаанд алагдаж, Самеке хаан өөр тийш зугтжээ. [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] ээж, эхнэр хоёрыг мөн олзлов.{{Sfn|Jambyl|2019|p=19}} Хожим нь Зүүнгарууд [[Ферганы хөндий]] рүү орж, [[Андижан]], [[Хужанд]],{{Sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} болон [[Самарканд]] хүртэлх хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Unknown|1988|p=265}} Энэ нь Хөл нүцгэн зугтах буюу Их гамшгийн жилүүд гэгддэг ({{langx|kk|«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама»}}) Казах хүн амыг албадан нүүлгэн шилжүүлж, тэднийг [[Бухарын хант улс|Бухарын хант улсын]] [[Самарканд]], [[Бухар]] зэрэг хотууд руу хөөсөн явдалд шууд нөлөөлсөн.{{Sfn|Adle|2003|pp=98–99}} [[Оросын эзэнт гүрэн]] рүү, Сыр Дарьяас Эмба гол, Уралын гол болон [[Арал тэнгис]] рүү нүүдэллэн ирсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=76}} 1724 онд Зүүнгарууд Чу гол дээрх Ахмад Жүз рүү хоёр дахь удаагаа довтолж, Каратау, Сузакыг эзлэн авч, дээрэмдэж, казахуудыг Бетпак-Дала болон [[Балхаш нуур]] руу зугтахад хүргэсэн бол зарим нь мөн Каратау уулс руу зугтжээ.{{Sfn|Tompiev|Maral|2015|p=175}} Удалгүй Абулхайр хаан Халимагуудын эсрэг хийсэн [[Казах–Халимагуудын дайн (1723–1726)|дайнаас]] буцаж ирээд Туркистан руу явав. Абулхайр Лувсансүрыг ялж, Лувсансүр Каратау уулс руу зугтав.{{Sfn|Tompiev|Maral|2015|p=210}} Гэсэн хэдий ч 1725 онд Зүүнгарууд удалгүй Туркистан руу нэмэлт хүчээр буцаж ирээд [[Туркистаны төлөөх тэмцэл|Туркистаны төлөөх тэмцэлд]] Абулхайрын цэргийг ялж, хотыг буцаан эзэлжээ. 1726 онд Туркистаны ойролцоох Ордабасид казах жүзүүдийн төлөөлөгчдийн уулзалт болж, казахууд халимагуудтай энхийн гэрээ байгуулсны дараа Абулхайр хааны удирдлага дор цэрэг арми байгуулахаар шийджээ.{{sfn|Unknown|2006|pp=221–222}} Тэд Шоно-Даваагийн удирдсан Зүүнгарын хүчний эсрэг [[Булантын тулаан]] хийж байхдаа [[Улытау (усан нуруу)|Улытау уулс]] руу дайчлагджээ.{{Sfn|Jambyl|2019|p=50}} Казахууд тулалдаанд ялж, үүнийгээ "Калмакууд мөхсөн газар" гэсэн утгатай {{langx|kk|«Қалмақ қырылған»}} гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=100}} Хоёр тал хоёулаа хүчээ их хэмжээгээр алдсан бөгөөд хожим нь 1729 онд казахууд баруун хойд Жетисуг чөлөөлсөн бөгөөд Абулхайр хаан [[Аньракайн тулаан]] Зүүнгарыг дахин ялсан.{{Sfn|Yerofeeva|2007|p=190}} == Галданцэрэн хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == === 1739 оноос өмнөх === 1730 оны зун Казахын цэргүүд мянга орчим [[Дөрвөд|Дөрвөдүүдийг]] малтай нь хамт олзлон авчээ. 1731 оны намар Казахын цэргүүд Зүүнгар руу хийсэн гүнзгий довтолгоонд "олон хүн, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, мөн мянга ба түүнээс дээш толгой үхэр, эд хөрөнгөтэй гэрүүдийг" олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=103–104}} Казах цэргүүд мөн Алтайн нуруунд довтолсон бөгөөд ойролцоох хилийн бүс нутгийг хамгаалахаар 10,000 Зүүнгарын цэргийг илгээсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} 1731 оны өвөл Казах довтлогчид Зүүнгарын худалдааны цуваа руу дайрч, Оросын цуваа болон Уйгурын худалдаачдыг олзлов. Довтлогчид Орос–Зүүнгарын харилцааг мэдэж байсан тул Оросын цувааг сулласан боловч Уйгурын худалдаачдыг үлдээжээ. Хоригдлуудын асуудлыг хожим нь харьцангуй хүнлэг байдлаар шийдвэрлэжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=103–104}} 1731 онд Бага болон Дунд Жүзийн зарим захирагчид Оросын хамгаалалтыг хүлээн зөвшөөрсөн. Оросын эрх баригчид Зүүнгарын довтолгооноос Сибирийг хамгаалах, холбоотонтой болоход нь туслахын тулд казахуудыг ашиглахыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Казахуудын төлөвлөсөн довтолгооны хариуд 1732 оны зун 7000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Зүүнгарын цэрэг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч няцаагдсан.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Мөн онд Зүүнгарын 700 өрхийг олзлон авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Энэхүү довтолгоо нь Дундад Жүзийн язгууртнуудын уламжлалт уулзалтыг тэр жилдээ зохион байгуулахад саад болохоор хэмжээнд хүрсэн юм.{{sfn|Apollova|1960|p=89}} Гэсэн хэдий ч Ахмад Жүзийн эсрэг хийсэн аян дай амжилттай болж, Зүүнгарын цэргүүд [[Ташкент]], Сайрам, [[Түркистан|Туркистаныг]] эзлэн авав.{{sfn|Vostlit|n.d.}} 1733 оны 5-р сард Цаган гэгч Зүүнгарын тайж Оросын цэргүүдээс "Казак (Казах) ордыг хамтран устгах" албан ёсны хүсэлтийг Семипалатинск хотод иржээ. Оросын командлагчид дээд тушаалгүйгээр, ялангуяа казахуудтай ил задгай мөргөлдөөнгүйгээр тусламж үзүүлэх боломжгүй гэж мэдэгдээд татгалзжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=105}} Гэсэн хэдий ч 1735 оны орчимд Зүүнгарууд Ахмад Жүз рүү дахин довтлов. Казахын удирдагчид Зүүнгарын засаглалыг хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй болжээ. Моисеев, Левшин, [[Галданцэрэн хаан]] Ахмад Жүз болон Присиринд хотуудыг эзэлсэн явдлыг Орост нэгдэхийг хориглосонтой холбон тэмдэглэсэн,{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} бол Моисеев хилийн аюулгүй байдал, орлогыг шалтгаан гэж онцолсон.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Богенбай баатар мөн Оросын эрх баригчдад мэдээлэл илгээж, (хоригдлуудын тайланд үндэслэн) Галданцэрэн хаан Дундад Жүзийн эсрэг 20,000 хүртэлх цэрэг илгээхээр төлөвлөж байгаа гэж мэдэгджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=113}} === 1739–1741 === 1739 оны сүүлээр 24,000 орчим хүнтэй Зүүнгарууд казахуудын эсрэг довтолгоон хийж, [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрнээс]] казахуудын дэмжлэг авах замыг хаахыг оролдсон. Учир нь казахууд [[Сибирь]] руу хийх Зүүнгарын аливаа довтолгоог няцаах Оросын хамгаалалтад байсан юм.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Зүүнгарын командлагчид Оросуудад төлөөлөгчдөө илгээж, [[Эрчис мөрөн|Эрчисээс]] [[Ом]] хүртэлх казах цэргүүдийг хөөхөд 2,000 орчим Зүүнгарын хүчийг илгээжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=116}} Энэ нь Оросын засгийн газар Зүүнгарын Орос руу довтлохоос урьдчилан сэргийлэхийн тулд казахуудад дарь зэвсэг нийлүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=115}} 1740 оны намар Зүүнгарууд дахин довтлох ажиллагаагаа үргэлжлүүлэв. довтолгоо,{{sfn|Moiseev|1991|p=115}} болон 1741 оны 2-р сарын сүүлээр генерал Сэвдэн болон Галданцэрэн хааны хүү [[Ламдаржаа]] нарын удирдсан өөр нэг 30,000 хүний ​​​​цэрэг казахууд руу довтолж, хэд хэдэн мал сүрэг, олзыг сүйтгэжээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Энэ үеэр 200 хүний ​​​​бүрэлдэхүүнтэй тагнуулын отрядыг удирдсан [[Аблай султан]] зэрэг казах султанууд 3,000 хүний ​​​​хамт олзлогджээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Олжабай баатар Зүүнгарын жанжин Сэвдэнийг ялсан бол [[Сырдарья]] дахь Зүүнгарууд хожим нь ялагджээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=120–121}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=136}} Гэсэн хэдий ч, В.В.Бартольд Кадырбаевын Казахын ялалтын тухай мэдэгдэлтэй харьцуулан дайныг Зүүнгарын ялалт гэж үздэг.{{sfn|Barthold|1962|164}} == Үр дагавар == [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай султанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] [[Файл:东归英雄纪念塔.jpg|thumb|201x201px|[[Хорол хот]] дахь [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хаан]] [[Убаши]] хааны хөшөө.]] 1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа иргэний дайн эхлэв. [[Аблай султан]] [[Амарсанаа]], [[Даваач]] нарыг [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] удирдсан довтолгооноос хамгаалсан.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар [[Хошууд]], Дөрвөд болон [[Хойд|Хойдуудад]] нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайны]] улмаас хоёр улс нэгдсэн дайсны эсрэг анхны бөгөөд цорын ганц удаа нэг тугийн дор нэгтгэж чадсан юм. 1771 онд [[Убаши|Убаши хааны]] удирдлаган дор Ижил мөрний Халимагууд хуучин [[Зүүнгар нутаг]] руу олон нийтийн нүүдэл хийж, улс орноо сэргээхийг зорьжээ. Уран зохиолд ойролцоогоор 100,000 хүн буюу Ижил мөрний Халимаг хүн амын дөрөвний гурвыг нь дурдсан байдаг. Үлдсэн хүмүүсийн ихэнх нь нүүдлийг эсэргүүцсэн Дөрвөдүүд байв. 1771 оны дунд үе гэхэд цагаачид Балхаш нуурын бүс нутагт хүрч, хүнд нөхцөл байдал, өлсгөлөн, өвчин эмгэг, дайралтаас болж их хэмжээний хохирол амссан байв. Тэд хожим Чин улсын нутаг дэвсгэрт орж, Чин улсын харьяат болсон.{{sfn|Adle|2003|p=152}} == Мөн үзэх == * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Казахын Хант Улс|Казахын хаант улс]] * [[Халимагийн хант улс]] ==Урлагийн бүтээлүүд== * [[Аблай султан|Аблай хааны]] залуу насыг өгүүлсэн 2005 оны казах түүхэн туульсын кино болох "Nomad". * 2011 оны казах түүхэн драмын кино болох "Myn Bala". Казакууд болон Зүүнгарын хоорондох 1729 оны дайны үеэр өрнөдөг. == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === {{refbegin}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2013 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO |isbn=978-8120820463 |edition=5th |ref={{harvid|Adle|2003}}}} * {{cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |publisher=Chulunbatyn Altangerel |pages=107, 641 |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world |ref={{harvid|Altangerel|n.d.}}}} * {{cite book |last=Apollova |first=N. G. |title=The Economic and Political Relations of Kazakhstan with Russia |publisher=Academy of Sciences |year=1960 |page=89 |ref={{harvid|Apollova|1960}}}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries |ref={{harvid|Atygaev|2023}}}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}} * {{cite journal |last=Besprozvannykh |first=E. L. |year=2003 |title=Китайские документы о принятии волжских калмыков в цинское подданство |trans-title=Chinese documents on the acceptance of the Volga Kalmyks into Qing subjecthood |url=https://cyberleninka.ru/article/n/kitayskie-dokumenty-o-prinyatii-volzhskih-kalmykov-v-tsinskoe-poddanstvo |journal=Вестник Калмыцкого университета |language=ru |ref={{harvid|Besprozvannykh|2003}}}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Relations between Mongolia and Central Asia in the 17th and 18th centuries |publisher=Science. Editorial office of Eastern Literature (publishing house) |year=1979 |page=32 |language=ru |ref={{harvid|Chimitdorzhiev|1979}}}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Fuat |first=Dr. Vecihi Sefa |title=18. VE 19. YÜZYILLARDA KAZAK TÜRKLERİ RUS İŞGALİ VE ULUSAL BAĞIMSIZLIK MÜCADELESİ |date=2018|pages=126 |publisher=Dr. Vecihi Sefa Fuat HEKİMOĞLU |isbn=978-605-2149-53-9 |language=tr |trans-title=“18th and 19th Centuries Kazakh Turks” “Russian Occupation and the National Independence Struggle”|ref={{harvid|Fuat|2018}}}} * {{cite journal |last=Haines |first=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676–1745) |url=https://muse.jhu.edu/article/685819 |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |volume=51 |pages=170–185 |doi=10.1353/mng.2017.0008 |ref={{harvid|Haines|2017}}}} * {{cite web |date=30 March 2021 |title=Убаши-хан: судить нельзя простить |url=https://halmgynn.ru/12527-ubashi-han-sudit-nelzya-prostit.html |website=halmgynn.ru |language=ru |ref={{harvid|Halmgynn|2021}}}} * {{cite book |last=Hummel |first=Arthur W. |title=Eminent Chinese of the Qing Period |publisher=Berkshire Publishing Group |year=2017 |isbn=9781614728498 |page=601 |ref={{harvid|Hummel|2017}}}} * {{Cite journal |last=Galiev |first=V. Z |date=2013 |title=Усиление борьбы казахского народа против Джунгарской агрессии в начале XVIII века. |journal=Усиление борьбы казахского народа против Джунгарской агрессии в начале XVIII века. |volume=1 |issn=1814-6961 |trans-quote=Strengthening the struggle of the Kazakh people against the Dzungarian aggression at the beginning of the 18th century}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |ref={{harvid|Kadyrbaev|2023}}}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90_%D0%9A_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_2001_182_%D1%81 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Kushkumbaev|2001}}}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |publisher=Nauka |year=1983 |place=Novosibirsk |pages=18, 128 |language=ru |ref={{harvid|Kuznetsov|1983}}}} * {{cite book |last1=Martha |first1=Avery |title=The Tea Road: China and Russia Meet Across the Steppe |date=2003 |publisher=五洲传播出版社 |isbn=7508503805 |pages=206}} * {{Cite book |last=Massanov |first=N.E |title=Роль номадов евразийских степей в развитии мирового военного искусства. Научные чтения памяти Н.Э. Масанова |date=22–23 April 2010 |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |isbn=9965-23-301-2 |location=Almaty |pages=400+ |language=ru |trans-title=The Role of Nomads of the Eurasian Steppes in the Development of World Military Art: Scientific Readings in Commemoration of N. E. Massanov}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Moiseev|1991}}}} *{{Cite book |last=Noda |first=Jin |title=The Kazakh Khanates Between the Russian and Qing Empires |date=2016 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-31444-3 |location=Boston}} * {{cite web |title=Судьба калмыцкого ханства после «пыльного похода» в XVIII веке |url=https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719172819/https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-date=2023-07-19 |access-date=2023-07-19 |language=ru |ref={{harvid|Polessu|n.d.}}}} * {{cite book |last=Pozdneev |first=A. M. |title=Образцы народной литературы монгольских племён. Вып. I |date=1880 |publisher=A. M. Pozdneev |pages=148 |language=ru |trans-title=Examples of Folk Literature of the Mongolian Tribes. Issue 1 |ref={{harvid|Pozdneev|1880}}}} * {{Cite book |last=Smith |first=Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History Of Tibetan Nationalism And Sino-tibetan Relations |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |year=1997 |isbn=978-0-8133-3280-2}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{cite book |last1=Tompiev |first1=Maral |title=Эпоха обретения границ |last2=Uali |first2=Murat |year=2015 |place=Almaty |page=210 |language=ru |trans-title=The era of gaining borders |ref={{harvid|Tompiev|Uali|2015}}}} * {{cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=Ordabasy Kurultai |publisher=Kazakh encyclopedias |year=2006 |location=Almaty |pages=221–222 |ref={{harvid|Unknown|2006}}}} * {{Cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=История средней и центральной Азии в X-XIX веках, Ташкент, 1988 |date=1988 |publisher=Unknown |location=Tashkent |language=ru |trans-title=History of Central and Middle Asia in the 10th-19th centuries, Tashkent, 1988}} * {{Cite book |last=Unknown |title=Казахско-русские отношения в XVI–XVIII вв. |publisher=House of the Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1961 |publication-date=1961 |pages= |language=ru |trans-title=Kazakh-Russian relations in the 16th–18th centuries}} * {{cite web |title=From the history of Kazakhstan in the 18th century |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm |website=vostlit.info |language=ru |ref={{harvid|Vostlit|n.d.}}}} *{{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} *{{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} {{refend}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] 50jcrw8loekofjwf8k2ndf0zzhb0t86 854763 854762 2026-04-26T11:00:02Z HorseBro the hemionus 100126 854763 wikitext text/x-wiki {{Short description|17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн цуврал цэргийн мөргөлдөөн}}{{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайнууд | date = 1635–1741 | place = [[Казахын ханлиг]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | result = Үр дүнгүй | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Янгир хаан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Тавак хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Кайп хан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}} | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] <br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]] }} '''Казах–Зүүнгарын дайнууд''' нь 17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн [[Казахууд|Казах жузууд]] ([[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] гурван овгийн холбоо) болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар хаант улсын]] хоорондох цуврал цэргийн мөргөлдөөн байв. Казахууд болон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] (Удалгүй Зүүнгарууд) хоорондох мөргөлдөөн 16-р зууны эхний хагасаас 18-р зууны сүүл үе хүртэл үргэлжилсэн байна. Хоёр үндэстэн хожим нь [[Чин улс|Чин гүрний]] эсрэг, ялангуяа [[Арван Их аян дайн|Арван Их аян дайны]] үеэр [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайнд]] тулалдсан бөгөөд хоёр үндэстэн бие биенээсээ бодит давуу тал эсвэл урт хугацааны үр дагавар авч чадаагүй юм. == Өмнөтгөл == === Ойрадууд Узбекүүд рүү довтлов === {{Main|Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд}} 15-р зуунд [[Ойрадууд]] буюу саяхан өөрийн улс [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] байгуулсан Баруун Монголын ард түмэн одоогийн [[Казахстан|Казахстаны]] нутаг дэвсгэрт тэлэлтээ эхлүүлжээ. Ойрадууд [[Долоон ус|Долоон Ус]] дахь гол худалдааны замууд болон үржил шимтэй газар тариалангийн баянбүрдүүдийг хянах зорилготой байсан бөгөөд Төв Ази руу, ялангуяа [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] захирдаг [[Узбекийн хант улс|Узбекийн хант улсын]] эсрэг удаа дараа довтолсон. 1452,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1455,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457{{sfn|Barthold|1956|p=148}} онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] хоёр хүү, Амасанж тайж ба Өч Төмөр нарын удирдлага дор Ойрадууд Узбекийн хант улс руу [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд|довтлов]]. Ойрадууд Чу голыг гатлахдаа Абулхайр хааныг ялж, [[Сырдарья]] голын бүс нутгийн томоохон хотуудыг эзлэн авч чаджээ. Үүнд [[Сигнак]], [[Ташкент]] хотууд багтжээ.{{sfn|Bregel|2003|p=44}}{{Sfn|Atygaev|2023|p=106}} Ялагдлын дараа Абулхайр хан [[Түркистан|Туркистаныг]] түр орхин Дешт-и-Кипчакийн тал нутаг руу буцаж, хожим нь 1460 онд Сырдарья мужид дахин гарч ирэв.{{Sfn|Bregel|2003|p=44}} ==== Казахын ханлигийн байгуулалт ==== Улс төрийн тогтворгүй байдлын энэ үед Төрийн эзэнт гүрний хоёр Чингисийн султан болох Жанибек хан, Керей хан нар Абулхайрын засаглалд сэтгэл дундуур байсан тул дагалдагчдаа зүүн тийш Долоон ус рүү дагуулж, [[Моголистан|Моголистанд]] суурьшжээ. Тэнд тэд 1465 онд Казахын ханлигийг байгуулжээ. Узбекийн хант улсаас салсан тэдний дагалдагчдыг анх "Узбек казакууд" (Түрэг хэлний qazaq буюу "чөлөөт" гэсэн утгатай) гэж нэрлэдэг байжээ.{{Sfn|Dughlat|1969|p=fols. 37a, 386}} хожим [[казахууд]] (qazaqtar) гэж нэрлэгдэх болсон. === Казах–Ойрадын дайнууд === 16-р зууны эхэн үед казах, ойрадуудын харилцаа суларсан байв. Энэ нь Ойрадуудыг Сырдарийн хот, суурин руу довтлохыг оролдоход хүргэсэн. Керей хаан, [[Тайр хаан|Тайр хааны]] удирдлаган дор казахууд Ойрадуудтай тулалдаж, Долоон усын бүс нутагт цайз барьсан.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1552 он гэхэд Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдийн]] [[Алтан хан|Алтан ханд]] [[Хархорум|Хэлин]] хот болон [[Хангайн нуруу|Хангайн нуруугаа]] алдсан тул хөөгдсөн,{{Sfn|Adle|2003|p=143}} Энэ нь Ойрадуудыг Казахын бэлчээр болох [[Эрчис мөрөн|Эрчис]], [[Или мөрөн|Или]], Чу, Талас голууд руу хөөхөд хүргэсэн.{{Sfn|Adle|2003|pp=154–155}} [[Шигай хаан|Шигай хааны]] хүү Тауекел Султаны удирдлаган дор казахууд Ойрадуудыг довтолсон боловч Ойрадуудад ялагдсан. Хожим нь Ойрадууд 1552–1556 онд Казах хаант улсад их хэмжээний хүчээр довтолсон.{{Sfn|Barthold|1956|p=170}} Учир нь энэ нь Тауекелийг Ташкент руу явахад хүргэсэн. Тауекел Ташкентын захирагч Науруз Ахмедтай холбоо тогтоохыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч тэрээр Ойрадуудыг өөрсөдтэйгөө төстэй арван хан ч ялж чадахгүй гэж мэдэгдэж, хүсэлтийг нь татгалзсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=159}} Ойрадын томоохон хүч Науруз Ахмедыг холбоотноос татгалзахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=110}} 1560-аад оны үед Ойрадууд Дорнод руу чиглэсэн дарамт шахалт нэмэгдсэний улмаас улам бүр зугтжээ. [[Дөрвөд]], [[Торгууд]] аймгууд Эрчис мөрөн болон, [[Ишим гол]] руу нүүж ирсэн бол [[Хошууд]], [[Цорос]] аймгууд Долоон ус руу нүүжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=112}} Казахын ханлигийн [[Хакназар хаан]] мөн Долоон усыг эзлэхийн тулд Моголистаны эсрэг дайн зарласан. Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Моголтой холбоо тогтоож, Моголистанд туслахаар хөндлөнгөөс оролцсон. Могол–Ойрадын эвсэл Казах армийг няцааж, Моголистанд Жетисугийн бүс нутгийг аюулгүй болгоход нь тусалж чадсан боловч Ойрадууд 1570-аад оны сүүлээр тус бүс нутгийг эзэлсэн. Зарим Ойрадууд удалгүй 1570-аад онд Казахуудад захирагджээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Шигай хааны өөр нэг хүү Ондан баатар мөн Ойрадуудтай тулалдсан бөгөөд энэ нь түүнийг ялагдал хүлээлгэсэн. Түүнийг нас барсны дараа Туркистан хотод оршуулагджээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=112–113}} Гэсэн хэдий ч Ойрадын ноёд 1590-ээд онд казахуудад дахин захирагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=101}} 16-р зууны эцэс гэхэд [[Тауекел хаан]] өөрийн ах Шахмахетыг Ойрадын захирагчаар томилжээ.{{Sfn|Atygaev|2005|p=113}} Ойрадууд казахуудад [[Казахууд Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэх|Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэхд]] нь тусалсан. Тауекел хаан нас барсны дараа Ойрадууд Казахуудын эрхшээлийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, Хойд Казахстан болон Баруун Өмнөд Сибирь рүү нүүдэллэж эхэлсэн бөгөөд Ногай болон Казах хаадуудын хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=114}} Ойрадууд мөн бэлчээрийн газар эзэмшиж чадахгүй байсан тул хүнсний хангамж мэдэгдэхүйц буурсан тул Оросын цайзууд байгуулснаар саад болж байв.{{Sfn|Atygaev|2005|p=115}} 1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}} 1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн Далай баатар, Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу "салхи шиг хурдан" гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} Эдгээр цуврал мөргөлдөөнөөс үл хамааран Ойрад болон Казахууд ихэвчлэн найрсаг харилцаатай байсан бөгөөд ялангуяа [[Бухарын хант улс]] болон [[Сефевийн улс|Сефевийн улсийн]] эсрэг байв.{{Sfn|Atygaev|2023|p=109}} === Зүүнгарын байгуулалт === 1630-аад оны дунд үед Өмнөд болон Баруун [[Сибирь|Сибирийн]] өргөн уудам нутгаар нүүдэллэн ирсэн Ойрадууд Цорос овгийн Хархулын удирдлага дор нэгдэж эхэлсэн. Ойрадын овог аймгуудын дундах энэ бүлгийг "Зүүнгар" буюу [[Зүүнгарын ард түмэн]] гэж нэрлэдэг байв. 1634 онд [[Хархул|Хархулыг]] нас барсны дараа түүний хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] удирдаж эхэлсэн. 1638 онд Далай лам түүнд "баатар хунтайж" цол олгосон. 1635 оныг Төв Азийн угсаатны улс төрийн газрын зураг дээр Монгол хэлтэй нүүдэлчдийн шинэ бөгөөд хүчирхэг улс болох [[Зүүнгарын Хаант Улс]] гарч ирсэн анхны жил гэж үздэг. Оросын түүхч [[Василий Бартольд]] үүнийг "Төв Азийн сүүлчийн агуу нүүдэлчин эзэнт гүрэн" гэж үздэг байв.{{sfn|Atygaev|2025|p=347}} 16-р зууны сүүлч, 17-р зууны эхэн үед [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] дотоод хуваагдал нь түүний байр суурийг сулруулж, 17-р зууны эхээр байгуулагдсан шинэ бүс нутгийн гүрэн болох Казахын ханлигийн өсөлтөд хувь нэмэр оруулсан. Казах, Зүүнгарын хоорондох мөргөлдөөний эхний үе шат нь Зүүнгар улс байгуулагдсаны дараахан 1635 онд эхэлсэн.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}} == Эрдэнэбаатар хунтайжын казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == Зүүнгарын хаант улсын захирагч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] казах нутаг руу цэргийн томоохон аян дайн эхлүүлэв. 1635 онд казахуудтай хийсэн дайны үеэр Султан [[Салкам Янгир хаан|Янгирыг]] олзолжээ.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}}{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Тэрээр удалгүй 1640 онд Казахын нутаг руу Зүүнгарын хоёр дахь аян дайн эхлүүлжээ. Энэ удаад Зүүнгарын феодал ноёдын хувьд ч амжилттай болж, [[Иссык-Кул|Иссык-Кул нуур]] болон Чу голын хооронд 16,000 казак-киргизийн Токмакийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219–220}} Турсун Султановын хэлснээр Жангирын ичгүүртэй олзлолт түүнийг Зүүнгарын эвлэршгүй дайсан болгосон бөгөөд тэрээр үлдсэн амьдралаа тэдэнтэй тулалдахад зориулсан юм. Энэ тэмцэлд Янгир хувийн эр зориг, цэргийн авьяас чадвараа харуулж, нэр нь алдаршсан. Түүний эр зориг, цэргийн амжилтын төлөө ард түмэн түүнийг "''Салкам Янгир хаан''" гэж хочилдог байжээ. 1643 онд Эрдэнэбаатар хунтайжын удирдсан арми [[Долоон ус]] руу довтлов. [[Орбулагийн тулаан]] [[Или мөрөн]] дээрх Орбулагийн голын хавцалд болжээ. Янгир хааны удирдсан 600 казах дайчид 25,000-50,000 хүнтэй Зүүнгарын армийг нарийхан уулын даваанд хэсэг хугацаанд саатуулжээ. Зүүнгарууд тал нутагт хүрсний дараа, [[Самарканд|Самаркандын]] [[Эмир]], [[Ялангтош Баходир|Ялангтош Баходирын]] авчирсан 20,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй тусламжийн армитай тулалдсан. Зүүнгарын армийг зогсоож, Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгар руу буцсан.{{Sfn|Burton|1997|p=220}} Энэ бүтэлгүйтэл нь Эрдэнэбаатар хунтайж аян дайныг дэмжээгүй хүмүүсийг шийтгэхэд хүргэсэн бөгөөд энэ нь Зүүнгарын хаант улсад дотоод үймээн самуун дэгдээсэн юм. Тэрээр мөн казахуудын эсрэг [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] [[Халимаг ястан|Халимагуудтай]] хамтарсан аян дайн зохион байгуулахыг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=45}} Салкам Янгир хааныг 17 настай [[Хошууд]] тайж, [[Галдмаа баатар]] хөнөөсөн.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Тэрээр хожим нь Зүүнгарууд Галдмаа баатрын удирдлаган дор Чу, Талас гол дээр Бухарын тусламжийн хүчийг ялж, 1658 онд Абушухер нояныг алжээ. Казахын ханлиг болон Зүүнгарын хаант улсын хил хязгаарыг Аягоз голоос Талас гол хүртэл нэгтгэсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=138}} == Галдан бошигт хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == [[Файл:Statue_of_Galdan_Boshughtu_Khan.jpg|thumb|Монгол улсын [[Архангай аймаг]] дахь [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]] 1652 онд [[Салкам Янгир хаан]] нас барсны дараа түүний хүү Тавак түүнийг залгамжилж, Казахын хаант улсын хаан болж, удалгүй Зүүнгар "Цэцэн" хунтайж [[Сэнгэ|Сэнгэтэй]] найрсаг харилцаа тогтоожээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139-140}} Тэрээр мөн 1653 онд аав [[Эрдэни Батур]]-аа залгамжилжээ. Сэнгэ 1661 онд түүний эцэг нэгт ах Чечень тайжи, Зотов Батур нарын хоорондох иргэний дайны улмаас засгийн эрхэнд гарчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Сэнгэ казахуудын төлөө [[Оросын хаант улс|Оросууд]] болон [[Халх Монголчууд]]-ын эсрэг [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөнд]] илүү их сонирхолтой байсан бөгөөд тэрээр Енисейг эзлэн түрэмгийлж, [[Енисей мөрөн|Енисей мөрнийг]] эзлэн авчээ. Энэхүү байлдан дагуулал нь [[Сибирь|Өмнөд Сибирьд]] оршин сууж байсан [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] эзлэн түрэмгийлж, Алтан хант аймаг устгахад хүргэсэн.{{Sfn|Boronin|2002|pp=82-83}} Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр 1679–1680 онуудад [[Зүүнгарын Алтишахрыг эзлэн түрэмгийлэх]] ажиллагааг удирдан Зүүнгарын ханлигийг өргөжүүлэх ажлыг үргэлжлүүлсэн. Удалгүй тэрээр Мусульман үндэстэнд [[Ламаизм]] тулган, Долоон ус нутгийг эргүүлэн авахын тулд Казахын ханлигийг довтлов.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Учир нь Сэнгийн үхлийн үеэр Тавак хаан Сэнгэгийн үхлийн боломжийг ашиглан Долоон усыг эргүүлэн эзлэн авч, 80,000 орчим цэрэгтэй дайчилжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Удалгүй казахууд Долоон усны бүс нутгийг өөртөө нэгтгэв.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139-140}} 1681 онд Галдан бошигт хаан Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу аян дайнаа эхлүүлжээ. Эцэст нь Галдан [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотод иржээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=140}} Тэрээр 1681 онд Сайрам хотыг бүслэх оролдлого хийсэн боловч бүтэлгүйтэж, хожим нь 1683 онд Сайрамыг дахин бүслэх оролдлого хийсэн боловч дахин бүтэлгүйтжээ.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} Гэсэн хэдий ч тэрээр хоёр казах султаныг [[Дайны олзлогдогч]] болгон барьж чадсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=141}} 1684 онд Галданы жанжин [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Сайрам хотыг амжилттай эзэлж, Галдан тус хотод сайд болон цэргийн хүч томилсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=141-142}} Гэсэн хэдий ч Сайрамын иргэд удалгүй [[Хувьсгал|бослого гаргаж]] Зүүнгарын гарнизоныг устгасан. Энэ нь Галдан буцаж ирээд хотыг эргүүлэн эзлэхэд хүргэсэн бөгөөд үүнийг дээрэм гэж мэдээлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Галдан хожим нь [[Ташкент]] хот руу довтлохоо үргэлжлүүлэв,{{Sfn|Adle|2003|p=149}} энэ хот өөрөө Галданд бууж өгснөөр сүйрлээс аврагдсан. Гэсэн хэдий ч Тавак хотод үлдсэн тул [[Түркистан|Туркистаныг]] эзлээгүй. Мөргөлдөөний үеэр Тавак хааны хүүг баривчилж, [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашинд]] оруулахаар [[Лхас]] руу илгээв.{{sfn|Moiseev|2001|pages=51–52}} Галдан бошигт хаан мөн 1682–1685 онуудад Киргизүүд болон Фергана хөндийд амьдардаг хүмүүсийн эсрэг дайн удирдаж байжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Энэхүү мөргөлдөөн нь мөн Бараба Татаруудыг эзлэн түрэмгийлж, тэдэнд ясак ногдуулахад хүргэсэн. Бараба Татаруудыг Ортодокс Христийн шашин болгон хувиргаж, Зүүнгаруудад хүндэтгэл үзүүлэхгүй байх шалтаг олохын тулд Оросын харьяат болсон.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Энэхүү аян дайн нь Зүүнгаруудад нүүдэлчин мал аж ахуйн уламжлалаасаа болж үр тариа авах боломжгүй байсан тул үр тариа авах боломжийг олгосон юм. Амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны тогтолцоог шаардах боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэх шаардлагатай байв.{{Sfn|Haines|2017|p=181}} Галдан бошигт хаан орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлыг бууруулахтай холбоотойгоор [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз|Дөчин дөрвөн хоёрын их цаазыг]] өргөжүүлснээр Галдан мөн тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд энэ нь голчлон төлбөр хураах, зардлыг тооцохгүй байх зорилготой байв.{{Sfn|Haines|2017|p=182}} Энэ нь мөн Долоон ус нутагт маргаангүй Зүүнгарын ноёрхолд хүргэсэн бөгөөд,{{Sfn|Bartold|1956|p=161}} үүнийг үр дүнтэйгээр нэгтгэсэн.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Haines|2017|pp=181–182}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд]]-ыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юунд ч халдаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Галдан хожим нь Казахстанаас гарч, 1687 онд Халх Монголчууд руу довтолсон бөгөөд энэ үед Халх Монголын ноёд Долоннуур мужид [[Чин улс|Чин улсад]] захирагдаж, дараа нь Чин улсын хаан, Кангси Зүүнгарууд эсрэг [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайнд]] нэгджээ. 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдаж, түүний эхнэр болох [[Ану хатан]] нас баржээ. Тэрээр түүнийг аврахыг оролдсон боловч тулалдаанд алагджээ.{{Sfn|Martha|2003|p=110}} Галдан 1697 онд [[Алтайн нуруу]] руу ухарч, [[Ховд хот]]-ын ойролцоо замдаа нас баржээ. Энэ нь Тавак хаанд 1687 онд Зүүнгарын эсрэг аян дайн хийхэд бэлтгэх боломжийг олгосон бөгөөд тэрээр мөн Бухараас 10,000 орчим цэргийг дэмжиж байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Энэ нь Зүүнгарыг няцаах амжилттай аян дайн хийх боломжийг олгосон бөгөөд тэд аль газрыг няцааж чадсан нь тодорхойгүй байв.{{Sfn|Atygaev|2023|p=143}} == Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == === 1698–1703 === 18-р зууны эхээр Казахстаны өмнөд хэсгийн баянбүрд, худалдаа, гар урлалын төвүүдийг хянахын тулд казах холбоод болон Зүүнгарын хаан [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] цэргүүдийн хооронд тэмцэл өрнөж, 1698 онд 40,000 хүнтэй Зүүнгарын арми Чу, Талас голуудаар тэнүүчилж байсан [[Ахлах Жүз|Ахлах Жүзийг]] ялжээ. Хэдэн мянган хүн алагдаж, 10,000 олзлогдов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Бас Тэнгиз нуурд хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл [[Долоон ус]] болон [[Ташкент|Ташкентийг]] хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Цэвээнравдан хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланд]] бичсэн захидалдаа казахуудын эсрэг хийсэн дайнаа зөвтгөсөн. Тэрээр: # Тавак Галданы цэргүүдэд олзлогдсон хүүгээ буцааж өгөхийг шаардсан; Цэвээнравдан хаан зөвшөөрч, түүнийг 500 цэрэгтэй харуултайгаар гэрт нь илгээсэн боловч Тавак харуулуудыг алж, Үерхудэ баатар тайж болон 100 гаруй [[Алтайн Урианхай|Урианхайчуудыг]] гэр бүлийнхэнтэй нь хамт барьцаалсан, # Казахууд Зүүнгарын хаанд гэрлэсэн [[Аюук хан|Аюук ханы]] охины (Сэтэржав) цуваа руу дайрсан, # Цэвээнравдан хааны буцаж ирсэн худалдаачдыг казах дээрэмчид дээрэмдэж, дээрэмдсэн, гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} 1702 онд казахууд 1698 оны довтолгоонд хариу цохилт өгч, мөн Халимаг, Зүүнгар руу довтолсон боловч энэ аян дайн бүтэлгүйтсэн. 1703 онд Тавак хан, [[Кайп хан]] нар гал зогсоох хэлэлцээр хийхээр элчин сайд илгээжээ. Тохиролцоонд хүрсэн эсэх нь тодорхойгүй байгаа ч дараагийн жилүүдэд томоохон мөргөлдөөн болоогүй.{{sfn|Moiseev|1991|pp=64–65}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} === 1708–1712 === 1708 онд Зүүнгарын цөөн тооны хүч Ахмад Жүзийн нутаг дэвсгэрт довтлон орж, казахууд Ташкент руу ухарчээ. Зүүнгарын цэргийн давшилтын ангиуд Төв Казахстаны Сарысу голд хүрчээ. Энэ нь Казахын анхны [[хуралдай]] 1710 оны зун Каракумд болоход хүргэсэн. Курултай [[Богенбай баатар|Богенбай баатрыг]] Казахын цэргийн даргаар томилохоор шийджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=66}}{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} Богенбай 1711–1712 онд болсон цуврал тулалдаанд Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} === 1712 оны дараах === 1713–1714 оны хооронд Зүүнгарууд казахуудад томоохон ялагдал хүлээв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} 1716 онд Зүүнгарын ханлигт байсан Чин улсын дипломатч Бао Жу Энх амгаланд дараах байдлаар мэдээлжээ:{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}} {{Quote|Гурав дахь жилдээ Хазакууд [Казахууд] довтлох ажиллагаа явуулж, хил орчмын олон сууринг бүрэн сүйтгэж, олон хүнийг алж, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг олзлон авчээ... Өнгөрсөн жил гурван мянган цэрэгтэй тэдний эсрэг зогсож байсан Зайсангийн хунтайж Дулер [Дугар] ялагдаж, их хэмжээний хохирол амсаж буцаж ирэв.|Бао Жу{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}}}} 1714 онд [[Абулхайр хаан|Абулхайрын]] удирдлаган дор казахууд Зүүнгарын хаант улсын хил рүү довтлов. Үүний хариуд Цэвээнравдан хаан [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр уул]] дахь [[Киргизүүд|Киргизүүдийн]] нутгаар дамжуулан үйл ажиллагаа явуулж эхлэв.{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}} Цэвээнравдан хаан хоёр хүүгээ Шар ус, руу Зайсан нуур илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан Зүүнгарын хааныг "шийтгэх" саналыг Киргиз, Казах улсын удирдагчдад хандан гаргажээ. Киргиз, Казахууд Зүүн Туркестанд идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн боловч Зүүнгарууд эдгээр мөргөлдөөнийг тэсвэрлэж чадсан юм.{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=128}} 1716 онд Казахын цэргүүд [[Или мөрөн]] дээрх [[Цорос|Цоросын]] нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} Дараа нь Казахын цэрэг Зүүнгарын эсрэг дахин нэг дайн эхлүүлсэн боловч бүтэлгүйтсэн. Кайп хан, Абулхайр хааны хоорондох санал зөрөлдөөний улмаас казахууд хохирол амсаж, ухарчээ. Энэ үед Казахын удирдагчид Сибирийн захирагч М.П. Гагаринтай Зүүнгарын эсрэг хамтарсан ажиллагаа явуулах талаар хэлэлцээр хийж эхэлсэн. Гэсэн хэдий ч Сибирийн засаг захиргаа эсэргүүцлийг дэмжиж байсан ч Казах–Оросын бүрэн хэмжээний цэргийн холбооноос зайлсхийж байв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1717 онд Кайп, Абул Хайр нар Гагарины Зүүнгарын тэлэлтийн талаар анхааруулсан захидлуудаас хэсэгчлэн нөлөөлсөн [[Их Петр|I Петр]]-тэй Зүүнгарын эсрэг эвсэл байгуулахыг оролдсон. Оросын засгийн газар Зүүнгарын хаант улсын эсрэг хамтарсан аян дайн хийхийг дэмжээгүй бөгөөд үүнийг Чин гүрний өсөн нэмэгдэж буй хүч чадлын эсрэг жин гэж үзэж, энх тайвнаар нэгтгэх боломжийг илүүд үзсэн. Үүний үр дүнд Санкт-Петербург ерөнхий дэмжлэгээр хязгаарлагдаж, цэргийн тусламжийн талаар тодорхой амлалт өгөөгүй.{{sfn|Erofeeva|2007|p=155}} Мөн онд Зүүнгарын цэргүүд [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулаанд]] 30,000 хүнтэй казах цэргийг{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} ялсан. Зүүнгарууд нэмэлт хүч иртэл байр сууриа хадгалахын тулд модон шуудуу, бэхлэлт босгосон. Дараа нь 1,500 орчим хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй нэмэлт хүч ирж, Казахын армийг ялав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 оны хавар Зүүнгарууд [[Долоон ус|Долоон усаас]] [[Арыс (гол)|Арыс]] болон Чаян голууд руу хурдан довтлон, Казах хаадын төв байр болох Туркистаныг эзлэхийг эрэлхийлэв. Хэд хэдэн тулалдаан болж, Зүүнгарууд "Казах ордныг бут цохисон" гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] эхэлсний дараа Зүүнгарын довтолгоо дуусав. Энэ нь казахуудад газар нутгаа эргүүлэн авч, 3000 орчим Зүүнгарын олзлогдогчийг олзлох боломжийг олгосон юм. Зүүнгарын хаант улсад суугаа Оросын элчин сайд И.Д. Чередов 1720 онд "Казакийн ордон ойртож, гурван мянга орчим хүнийг олзлон авч явсан" гэж мэдээлсэн.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=21}} === 1723–1730 === 1723 онд Зүүнгарууд Цэвээнравдан хаан болон [[Лувсансүр]] зэрэг командлагчдын удирдлаган дор [[Эрчис мөрөн]] бөгөөд орчин үеийн Караганда муж дээрх Дунд Жүз рүү довтолсон байсан бол,{{Sfn|Fuat|2018|p=19}} Ахмад Жүз руу Долоон ус, [[Сырдарья]], Чу гол, Боролдай гол, Чирчик гол болон Талас гол руу довтолсон.{{Sfn|Adle|2003|pp=98–99}} Эдгээр үйл явдлын үеэр казах цэрэг дайчидтай тулалдахыг оролдсон. Лувсансүрээр удирдуулсан Зүүнгарын арми Сайрам дээр довтолсон боловч хожим нь [[Ташкент]] болон Хара-Мурут дахь өөр нэг тулалдаанд ялагдсанаар ялагдав.{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} Өөр нэгэн Зүүнгарын арми [[Түркистан|Туркистан]] хотыг эзэлсэн бөгөөд Болд (Болат) хаан тулалдаанд алагдаж, Самеке хаан өөр тийш зугтжээ. [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] ээж, эхнэр хоёрыг мөн олзлов.{{Sfn|Jambyl|2019|p=19}} Хожим нь Зүүнгарууд [[Ферганы хөндий]] рүү орж, [[Андижан]], [[Хужанд]],{{Sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} болон [[Самарканд]] хүртэлх хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Unknown|1988|p=265}} Энэ нь Хөл нүцгэн зугтах буюу Их гамшгийн жилүүд гэгддэг ({{langx|kk|«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама»}}) Казах хүн амыг албадан нүүлгэн шилжүүлж, тэднийг [[Бухарын хант улс|Бухарын хант улсын]] [[Самарканд]], [[Бухар]] зэрэг хотууд руу хөөсөн явдалд шууд нөлөөлсөн.{{Sfn|Adle|2003|pp=98–99}} [[Оросын эзэнт гүрэн]] рүү, Сыр Дарьяас Эмба гол, Уралын гол болон [[Арал тэнгис]] рүү нүүдэллэн ирсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=76}} 1724 онд Зүүнгарууд Чу гол дээрх Ахмад Жүз рүү хоёр дахь удаагаа довтолж, Каратау, Сузакыг эзлэн авч, дээрэмдэж, казахуудыг Бетпак-Дала болон [[Балхаш нуур]] руу зугтахад хүргэсэн бол зарим нь мөн Каратау уулс руу зугтжээ.{{Sfn|Tompiev|Maral|2015|p=175}} Удалгүй Абулхайр хаан Халимагуудын эсрэг хийсэн [[Казах–Халимагуудын дайн (1723–1726)|дайнаас]] буцаж ирээд Туркистан руу явав. Абулхайр Лувсансүрыг ялж, Лувсансүр Каратау уулс руу зугтав.{{Sfn|Tompiev|Maral|2015|p=210}} Гэсэн хэдий ч 1725 онд Зүүнгарууд удалгүй Туркистан руу нэмэлт хүчээр буцаж ирээд [[Туркистаны төлөөх тэмцэл|Туркистаны төлөөх тэмцэлд]] Абулхайрын цэргийг ялж, хотыг буцаан эзэлжээ. 1726 онд Туркистаны ойролцоох Ордабасид казах жүзүүдийн төлөөлөгчдийн уулзалт болж, казахууд халимагуудтай энхийн гэрээ байгуулсны дараа Абулхайр хааны удирдлага дор цэрэг арми байгуулахаар шийджээ.{{sfn|Unknown|2006|pp=221–222}} Тэд Шоно-Даваагийн удирдсан Зүүнгарын хүчний эсрэг [[Булантын тулаан]] хийж байхдаа [[Улытау (усан нуруу)|Улытау уулс]] руу дайчлагджээ.{{Sfn|Jambyl|2019|p=50}} Казахууд тулалдаанд ялж, үүнийгээ "Калмакууд мөхсөн газар" гэсэн утгатай {{langx|kk|«Қалмақ қырылған»}} гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=100}} Хоёр тал хоёулаа хүчээ их хэмжээгээр алдсан бөгөөд хожим нь 1729 онд казахууд баруун хойд Жетисуг чөлөөлсөн бөгөөд Абулхайр хаан [[Аньракайн тулаан]] Зүүнгарыг дахин ялсан.{{Sfn|Yerofeeva|2007|p=190}} == Галданцэрэн хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == === 1739 оноос өмнөх === 1730 оны зун Казахын цэргүүд мянга орчим [[Дөрвөд|Дөрвөдүүдийг]] малтай нь хамт олзлон авчээ. 1731 оны намар Казахын цэргүүд Зүүнгар руу хийсэн гүнзгий довтолгоонд "олон хүн, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, мөн мянга ба түүнээс дээш толгой үхэр, эд хөрөнгөтэй гэрүүдийг" олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=103–104}} Казах цэргүүд мөн Алтайн нуруунд довтолсон бөгөөд ойролцоох хилийн бүс нутгийг хамгаалахаар 10,000 Зүүнгарын цэргийг илгээсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} 1731 оны өвөл Казах довтлогчид Зүүнгарын худалдааны цуваа руу дайрч, Оросын цуваа болон Уйгурын худалдаачдыг олзлов. Довтлогчид Орос–Зүүнгарын харилцааг мэдэж байсан тул Оросын цувааг сулласан боловч Уйгурын худалдаачдыг үлдээжээ. Хоригдлуудын асуудлыг хожим нь харьцангуй хүнлэг байдлаар шийдвэрлэжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=103–104}} 1731 онд Бага болон Дунд Жүзийн зарим захирагчид Оросын хамгаалалтыг хүлээн зөвшөөрсөн. Оросын эрх баригчид Зүүнгарын довтолгооноос Сибирийг хамгаалах, холбоотонтой болоход нь туслахын тулд казахуудыг ашиглахыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Казахуудын төлөвлөсөн довтолгооны хариуд 1732 оны зун 7000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Зүүнгарын цэрэг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч няцаагдсан.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Мөн онд Зүүнгарын 700 өрхийг олзлон авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Энэхүү довтолгоо нь Дундад Жүзийн язгууртнуудын уламжлалт уулзалтыг тэр жилдээ зохион байгуулахад саад болохоор хэмжээнд хүрсэн юм.{{sfn|Apollova|1960|p=89}} Гэсэн хэдий ч Ахмад Жүзийн эсрэг хийсэн аян дай амжилттай болж, Зүүнгарын цэргүүд [[Ташкент]], Сайрам, [[Түркистан|Туркистаныг]] эзлэн авав.{{sfn|Vostlit|n.d.}} 1733 оны 5-р сард Цаган гэгч Зүүнгарын тайж Оросын цэргүүдээс "Казак (Казах) ордыг хамтран устгах" албан ёсны хүсэлтийг Семипалатинск хотод иржээ. Оросын командлагчид дээд тушаалгүйгээр, ялангуяа казахуудтай ил задгай мөргөлдөөнгүйгээр тусламж үзүүлэх боломжгүй гэж мэдэгдээд татгалзжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=105}} Гэсэн хэдий ч 1735 оны орчимд Зүүнгарууд Ахмад Жүз рүү дахин довтлов. Казахын удирдагчид Зүүнгарын засаглалыг хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй болжээ. Моисеев, Левшин, [[Галданцэрэн хаан]] Ахмад Жүз болон Присиринд хотуудыг эзэлсэн явдлыг Орост нэгдэхийг хориглосонтой холбон тэмдэглэсэн,{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} бол Моисеев хилийн аюулгүй байдал, орлогыг шалтгаан гэж онцолсон.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Богенбай баатар мөн Оросын эрх баригчдад мэдээлэл илгээж, (хоригдлуудын тайланд үндэслэн) Галданцэрэн хаан Дундад Жүзийн эсрэг 20,000 хүртэлх цэрэг илгээхээр төлөвлөж байгаа гэж мэдэгджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=113}} === 1739–1741 === 1739 оны сүүлээр 24,000 орчим хүнтэй Зүүнгарууд казахуудын эсрэг довтолгоон хийж, [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрнээс]] казахуудын дэмжлэг авах замыг хаахыг оролдсон. Учир нь казахууд [[Сибирь]] руу хийх Зүүнгарын аливаа довтолгоог няцаах Оросын хамгаалалтад байсан юм.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Зүүнгарын командлагчид Оросуудад төлөөлөгчдөө илгээж, [[Эрчис мөрөн|Эрчисээс]] [[Ом]] хүртэлх казах цэргүүдийг хөөхөд 2,000 орчим Зүүнгарын хүчийг илгээжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=116}} Энэ нь Оросын засгийн газар Зүүнгарын Орос руу довтлохоос урьдчилан сэргийлэхийн тулд казахуудад дарь зэвсэг нийлүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=115}} 1740 оны намар Зүүнгарууд дахин довтлох ажиллагаагаа үргэлжлүүлэв. довтолгоо,{{sfn|Moiseev|1991|p=115}} болон 1741 оны 2-р сарын сүүлээр генерал Сэвдэн болон Галданцэрэн хааны хүү [[Ламдаржаа]] нарын удирдсан өөр нэг 30,000 хүний ​​​​цэрэг казахууд руу довтолж, хэд хэдэн мал сүрэг, олзыг сүйтгэжээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Энэ үеэр 200 хүний ​​​​бүрэлдэхүүнтэй тагнуулын отрядыг удирдсан [[Аблай султан]] зэрэг казах султанууд 3,000 хүний ​​​​хамт олзлогджээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Олжабай баатар Зүүнгарын жанжин Сэвдэнийг ялсан бол [[Сырдарья]] дахь Зүүнгарууд хожим нь ялагджээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=120–121}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=136}} Гэсэн хэдий ч, В.В.Бартольд Кадырбаевын Казахын ялалтын тухай мэдэгдэлтэй харьцуулан дайныг Зүүнгарын ялалт гэж үздэг.{{sfn|Barthold|1962|164}} == Үр дагавар == [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай султанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] [[Файл:东归英雄纪念塔.jpg|thumb|201x201px|[[Хорол хот]] дахь [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хаан]] [[Убаши]] хааны хөшөө.]] 1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа иргэний дайн эхлэв. [[Аблай султан]] [[Амарсанаа]], [[Даваач]] нарыг [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] удирдсан довтолгооноос хамгаалсан.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар [[Хошууд]], Дөрвөд болон [[Хойд|Хойдуудад]] нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайны]] улмаас хоёр улс нэгдсэн дайсны эсрэг анхны бөгөөд цорын ганц удаа нэг тугийн дор нэгтгэж чадсан юм. 1771 онд [[Убаши|Убаши хааны]] удирдлаган дор Ижил мөрний Халимагууд хуучин [[Зүүнгар нутаг]] руу олон нийтийн нүүдэл хийж, улс орноо сэргээхийг зорьжээ. Уран зохиолд ойролцоогоор 100,000 хүн буюу Ижил мөрний Халимаг хүн амын дөрөвний гурвыг нь дурдсан байдаг. Үлдсэн хүмүүсийн ихэнх нь нүүдлийг эсэргүүцсэн Дөрвөдүүд байв. 1771 оны дунд үе гэхэд цагаачид Балхаш нуурын бүс нутагт хүрч, хүнд нөхцөл байдал, өлсгөлөн, өвчин эмгэг, дайралтаас болж их хэмжээний хохирол амссан байв. Тэд хожим Чин улсын нутаг дэвсгэрт орж, Чин улсын харьяат болсон.{{sfn|Adle|2003|p=152}} == Мөн үзэх == * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Казахын Хант Улс|Казахын хаант улс]] * [[Халимагийн хант улс]] ==Урлагийн бүтээлүүд== * [[Аблай султан|Аблай хааны]] залуу насыг өгүүлсэн 2005 оны казах түүхэн туульсын кино болох "Nomad". * 2011 оны казах түүхэн драмын кино болох "Myn Bala". Казакууд болон Зүүнгарын хоорондох 1729 оны дайны үеэр өрнөдөг. == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === {{refbegin}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2013 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO |isbn=978-8120820463 |edition=5th |ref={{harvid|Adle|2003}}}} * {{cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |publisher=Chulunbatyn Altangerel |pages=107, 641 |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world |ref={{harvid|Altangerel|n.d.}}}} * {{cite book |last=Apollova |first=N. G. |title=The Economic and Political Relations of Kazakhstan with Russia |publisher=Academy of Sciences |year=1960 |page=89 |ref={{harvid|Apollova|1960}}}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries |ref={{harvid|Atygaev|2023}}}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}} * {{cite journal |last=Besprozvannykh |first=E. L. |year=2003 |title=Китайские документы о принятии волжских калмыков в цинское подданство |trans-title=Chinese documents on the acceptance of the Volga Kalmyks into Qing subjecthood |url=https://cyberleninka.ru/article/n/kitayskie-dokumenty-o-prinyatii-volzhskih-kalmykov-v-tsinskoe-poddanstvo |journal=Вестник Калмыцкого университета |language=ru |ref={{harvid|Besprozvannykh|2003}}}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Relations between Mongolia and Central Asia in the 17th and 18th centuries |publisher=Science. Editorial office of Eastern Literature (publishing house) |year=1979 |page=32 |language=ru |ref={{harvid|Chimitdorzhiev|1979}}}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Fuat |first=Dr. Vecihi Sefa |title=18. VE 19. YÜZYILLARDA KAZAK TÜRKLERİ RUS İŞGALİ VE ULUSAL BAĞIMSIZLIK MÜCADELESİ |date=2018|pages=126 |publisher=Dr. Vecihi Sefa Fuat HEKİMOĞLU |isbn=978-605-2149-53-9 |language=tr |trans-title=“18th and 19th Centuries Kazakh Turks” “Russian Occupation and the National Independence Struggle”|ref={{harvid|Fuat|2018}}}} * {{cite journal |last=Haines |first=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676–1745) |url=https://muse.jhu.edu/article/685819 |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |volume=51 |pages=170–185 |doi=10.1353/mng.2017.0008 |ref={{harvid|Haines|2017}}}} * {{cite web |date=30 March 2021 |title=Убаши-хан: судить нельзя простить |url=https://halmgynn.ru/12527-ubashi-han-sudit-nelzya-prostit.html |website=halmgynn.ru |language=ru |ref={{harvid|Halmgynn|2021}}}} * {{cite book |last=Hummel |first=Arthur W. |title=Eminent Chinese of the Qing Period |publisher=Berkshire Publishing Group |year=2017 |isbn=9781614728498 |page=601 |ref={{harvid|Hummel|2017}}}} * {{Cite journal |last=Galiev |first=V. Z |date=2013 |title=Усиление борьбы казахского народа против Джунгарской агрессии в начале XVIII века. |journal=Усиление борьбы казахского народа против Джунгарской агрессии в начале XVIII века. |volume=1 |issn=1814-6961 |trans-quote=Strengthening the struggle of the Kazakh people against the Dzungarian aggression at the beginning of the 18th century}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |ref={{harvid|Kadyrbaev|2023}}}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90_%D0%9A_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_2001_182_%D1%81 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Kushkumbaev|2001}}}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |publisher=Nauka |year=1983 |place=Novosibirsk |pages=18, 128 |language=ru |ref={{harvid|Kuznetsov|1983}}}} * {{cite book |last1=Martha |first1=Avery |title=The Tea Road: China and Russia Meet Across the Steppe |date=2003 |publisher=五洲传播出版社 |isbn=7508503805 |pages=206}} * {{Cite book |last=Massanov |first=N.E |title=Роль номадов евразийских степей в развитии мирового военного искусства. Научные чтения памяти Н.Э. Масанова |date=22–23 April 2010 |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |isbn=9965-23-301-2 |location=Almaty |pages=400+ |language=ru |trans-title=The Role of Nomads of the Eurasian Steppes in the Development of World Military Art: Scientific Readings in Commemoration of N. E. Massanov}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Moiseev|1991}}}} *{{Cite book |last=Noda |first=Jin |title=The Kazakh Khanates Between the Russian and Qing Empires |date=2016 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-31444-3 |location=Boston}} * {{cite web |title=Судьба калмыцкого ханства после «пыльного похода» в XVIII веке |url=https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719172819/https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-date=2023-07-19 |access-date=2023-07-19 |language=ru |ref={{harvid|Polessu|n.d.}}}} * {{cite book |last=Pozdneev |first=A. M. |title=Образцы народной литературы монгольских племён. Вып. I |date=1880 |publisher=A. M. Pozdneev |pages=148 |language=ru |trans-title=Examples of Folk Literature of the Mongolian Tribes. Issue 1 |ref={{harvid|Pozdneev|1880}}}} * {{Cite book |last=Smith |first=Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History Of Tibetan Nationalism And Sino-tibetan Relations |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |year=1997 |isbn=978-0-8133-3280-2}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{cite book |last1=Tompiev |first1=Maral |title=Эпоха обретения границ |last2=Uali |first2=Murat |year=2015 |place=Almaty |page=210 |language=ru |trans-title=The era of gaining borders |ref={{harvid|Tompiev|Uali|2015}}}} * {{cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=Ordabasy Kurultai |publisher=Kazakh encyclopedias |year=2006 |location=Almaty |pages=221–222 |ref={{harvid|Unknown|2006}}}} * {{Cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=История средней и центральной Азии в X-XIX веках, Ташкент, 1988 |date=1988 |publisher=Unknown |location=Tashkent |language=ru |trans-title=History of Central and Middle Asia in the 10th-19th centuries, Tashkent, 1988}} * {{Cite book |last=Unknown |title=Казахско-русские отношения в XVI–XVIII вв. |publisher=House of the Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1961 |publication-date=1961 |pages= |language=ru |trans-title=Kazakh-Russian relations in the 16th–18th centuries}} * {{cite web |title=From the history of Kazakhstan in the 18th century |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm |website=vostlit.info |language=ru |ref={{harvid|Vostlit|n.d.}}}} *{{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} *{{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} {{refend}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] 8bnws070v26l25nbkmxjz92j6fb2wz6 854767 854763 2026-04-26T11:22:43Z HorseBro the hemionus 100126 854767 wikitext text/x-wiki {{Short description|17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн цуврал цэргийн мөргөлдөөн}}{{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайнууд | date = 1635–1741 | place = [[Казахын ханлиг]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | result = Үр дүнгүй | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Янгир хаан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Тавак хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Кайп хан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}} | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] <br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]] }} '''Казах–Зүүнгарын дайнууд''' нь 17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн [[Казахууд|Казах жузууд]] ([[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] гурван овгийн холбоо) болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар хаант улсын]] хоорондох цуврал цэргийн мөргөлдөөн байв. Казахууд болон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] (Удалгүй Зүүнгарууд) хоорондох мөргөлдөөн 16-р зууны эхний хагасаас 18-р зууны сүүл үе хүртэл үргэлжилсэн байна. Хоёр үндэстэн хожим нь [[Чин улс|Чин гүрний]] эсрэг, ялангуяа [[Арван Их аян дайн|Арван Их аян дайны]] үеэр [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайнд]] тулалдсан бөгөөд хоёр үндэстэн бие биенээсээ бодит давуу тал эсвэл урт хугацааны үр дагавар авч чадаагүй юм. == Өмнөтгөл == === Ойрадууд Узбекүүд рүү довтлов === {{Main|Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд}} [[Файл:Abdulxair.jpg|thumb|[[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] бяцхан бүтээл, 1460-аад он]] 15-р зуунд [[Ойрадууд]] буюу саяхан өөрийн улс [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] байгуулсан Баруун Монголын ард түмэн одоогийн [[Казахстан|Казахстаны]] нутаг дэвсгэрт тэлэлтээ эхлүүлжээ. Ойрадууд [[Долоон ус|Долоон Ус]] дахь гол худалдааны замууд болон үржил шимтэй газар тариалангийн баянбүрдүүдийг хянах зорилготой байсан бөгөөд Төв Ази руу, ялангуяа [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] захирдаг [[Узбекийн хант улс|Узбекийн хант улсын]] эсрэг удаа дараа довтолсон. 1452,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1455,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457{{sfn|Barthold|1956|p=148}} онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] хоёр хүү, Амасанж тайж ба Өч Төмөр нарын удирдлага дор Ойрадууд Узбекийн хант улс руу [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд|довтлов]]. Ойрадууд Чу голыг гатлахдаа Абулхайр хааныг ялж, [[Сырдарья]] голын бүс нутгийн томоохон хотуудыг эзлэн авч чаджээ. Үүнд [[Сигнак]], [[Ташкент]] хотууд багтжээ.{{sfn|Bregel|2003|p=44}}{{Sfn|Atygaev|2023|p=106}} Ялагдлын дараа Абулхайр хан [[Түркистан|Туркистаныг]] түр орхин Дешт-и-Кипчакийн тал нутаг руу буцаж, хожим нь 1460 онд Сырдарья мужид дахин гарч ирэв.{{Sfn|Bregel|2003|p=44}} ==== Казахын ханлигийн байгуулалт ==== [[Файл:KZ-2015-500tenge-Khanate-b.png|thumb|178x178px|[[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] 550 жилийн ойд зориулсан Казахстаны зоос.]] Улс төрийн тогтворгүй байдлын энэ үед Төрийн эзэнт гүрний хоёр Чингисийн султан болох Жанибек хан, Керей хан нар Абулхайрын засаглалд сэтгэл дундуур байсан тул дагалдагчдаа зүүн тийш Долоон ус рүү дагуулж, [[Моголистан|Моголистанд]] суурьшжээ. Тэнд тэд 1465 онд Казахын ханлигийг байгуулжээ. Узбекийн хант улсаас салсан тэдний дагалдагчдыг анх "Узбек казакууд" (Түрэг хэлний qazaq буюу "чөлөөт" гэсэн утгатай) гэж нэрлэдэг байжээ.{{Sfn|Dughlat|1969|p=fols. 37a, 386}} хожим [[казахууд]] (qazaqtar) гэж нэрлэгдэх болсон. === Казах–Ойрадын дайнууд === [[Файл:"Padishah (Emperor) of Dast-i Qipchaq". Tabriz or Qavin, circa 1550. British Museum, 1948-10-9-056 (complete).jpg|left|thumb|229x229px|[[Хакназар хаан]]]] 16-р зууны эхэн үед казах, ойрадуудын харилцаа суларсан байв. Энэ нь Ойрадуудыг Сырдарийн хот, суурин руу довтлохыг оролдоход хүргэсэн. Керей хаан, [[Тайр хаан|Тайр хааны]] удирдлаган дор казахууд Ойрадуудтай тулалдаж, Долоон усын бүс нутагт цайз барьсан.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1552 он гэхэд Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдийн]] [[Алтан хан|Алтан ханд]] [[Хархорум|Хэлин]] хот болон [[Хангайн нуруу|Хангайн нуруугаа]] алдсан тул хөөгдсөн,{{Sfn|Adle|2003|p=143}} Энэ нь Ойрадуудыг Казахын бэлчээр болох [[Эрчис мөрөн|Эрчис]], [[Или мөрөн|Или]], Чу, Талас голууд руу хөөхөд хүргэсэн.{{Sfn|Adle|2003|pp=154–155}} [[Шигай хаан|Шигай хааны]] хүү Тауекел Султаны удирдлаган дор казахууд Ойрадуудыг довтолсон боловч Ойрадуудад ялагдсан. Хожим нь Ойрадууд 1552–1556 онд Казах хаант улсад их хэмжээний хүчээр довтолсон.{{Sfn|Barthold|1956|p=170}} Учир нь энэ нь Тауекелийг Ташкент руу явахад хүргэсэн. Тауекел Ташкентын захирагч Науруз Ахмедтай холбоо тогтоохыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч тэрээр Ойрадуудыг өөрсөдтэйгөө төстэй арван хан ч ялж чадахгүй гэж мэдэгдэж, хүсэлтийг нь татгалзсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=159}} Ойрадын томоохон хүч Науруз Ахмедыг холбоотноос татгалзахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=110}} [[Файл:Россия 1570 (Anthony Jenkinson & Abraham Ortelius).jpg|thumb|"Кассакиа", Энтони Женкинсон, Абрахам Ортелиус, 1570 он]] 1560-аад оны үед Ойрадууд Дорнод руу чиглэсэн дарамт шахалт нэмэгдсэний улмаас улам бүр зугтжээ. [[Дөрвөд]], [[Торгууд]] аймгууд Эрчис мөрөн болон, [[Ишим гол]] руу нүүж ирсэн бол [[Хошууд]], [[Цорос]] аймгууд Долоон ус руу нүүжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=112}} Казахын ханлигийн [[Хакназар хаан]] мөн Долоон усыг эзлэхийн тулд Моголистаны эсрэг дайн зарласан. Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Моголтой холбоо тогтоож, Моголистанд туслахаар хөндлөнгөөс оролцсон. Могол–Ойрадын эвсэл Казах армийг няцааж, Моголистанд Жетисугийн бүс нутгийг аюулгүй болгоход нь тусалж чадсан боловч Ойрадууд 1570-аад оны сүүлээр тус бүс нутгийг эзэлсэн. Зарим Ойрадууд удалгүй 1570-аад онд Казахуудад захирагджээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} [[Файл:A map of Russia by Jenkinson from an atlas, published by B. Langens in Amsterdam in 1598.jpg|left|thumb|"Кассакиа", Энтони Женкинсон, Абрахам Ортелиус, 1598 он]] Шигай хааны өөр нэг хүү Ондан баатар мөн Ойрадуудтай тулалдсан бөгөөд энэ нь түүнийг ялагдал хүлээлгэсэн. Түүнийг нас барсны дараа Туркистан хотод оршуулагджээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=112–113}} Гэсэн хэдий ч Ойрадын ноёд 1590-ээд онд казахуудад дахин захирагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=101}} 16-р зууны эцэс гэхэд [[Тауекел хаан]] өөрийн ах Шахмахетыг Ойрадын захирагчаар томилжээ.{{Sfn|Atygaev|2005|p=113}} Ойрадууд казахуудад [[Казахууд Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэх|Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэхд]] нь тусалсан. Тауекел хаан нас барсны дараа Ойрадууд Казахуудын эрхшээлийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, Хойд Казахстан болон Баруун Өмнөд Сибирь рүү нүүдэллэж эхэлсэн бөгөөд Ногай болон Казах хаадуудын хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=114}} Ойрадууд мөн бэлчээрийн газар эзэмшиж чадахгүй байсан тул хүнсний хангамж мэдэгдэхүйц буурсан тул Оросын цайзууд байгуулснаар саад болж байв.{{Sfn|Atygaev|2005|p=115}} [[Файл:Location of the Oirats.png|thumb|[[Ойрадууд|Ойрадуудын]] байршил]] 1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}} [[Файл:Mongolia 1600-1680.svg|left|thumb|XVII зууны Монгол.]] 1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн Далай баатар, Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу "салхи шиг хурдан" гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. [[Файл:Себастьян Мюнстердің картасындағы Қазақ Ордасы (Kosaki Orda).jpg|thumb|17-р зууны үеийн [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] дүрслэл.]] Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} Эдгээр цуврал мөргөлдөөнөөс үл хамааран Ойрад болон Казахууд ихэвчлэн найрсаг харилцаатай байсан бөгөөд ялангуяа [[Бухарын хант улс]] болон [[Сефевийн улс|Сефевийн улсийн]] эсрэг байв.{{Sfn|Atygaev|2023|p=109}} === Зүүнгарын байгуулалт === [[Файл:Mongolia in 1636-es.svg|thumb|1636 оны Монгол.]] 1630-аад оны дунд үед Өмнөд болон Баруун [[Сибирь|Сибирийн]] өргөн уудам нутгаар нүүдэллэн ирсэн Ойрадууд Цорос овгийн Хархулын удирдлага дор нэгдэж эхэлсэн. Ойрадын овог аймгуудын дундах энэ бүлгийг "Зүүнгар" буюу [[Зүүнгарын ард түмэн]] гэж нэрлэдэг байв. 1634 онд [[Хархул|Хархулыг]] нас барсны дараа түүний хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] удирдаж эхэлсэн. 1638 онд Далай лам түүнд "баатар хунтайж" цол олгосон. 1635 оныг Төв Азийн угсаатны улс төрийн газрын зураг дээр Монгол хэлтэй нүүдэлчдийн шинэ бөгөөд хүчирхэг улс болох [[Зүүнгарын Хаант Улс]] гарч ирсэн анхны жил гэж үздэг. Оросын түүхч [[Василий Бартольд]] үүнийг "Төв Азийн сүүлчийн агуу нүүдэлчин эзэнт гүрэн" гэж үздэг байв.{{sfn|Atygaev|2025|p=347}} 16-р зууны сүүлч, 17-р зууны эхэн үед [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] дотоод хуваагдал нь түүний байр суурийг сулруулж, 17-р зууны эхээр байгуулагдсан шинэ бүс нутгийн гүрэн болох Казахын ханлигийн өсөлтөд хувь нэмэр оруулсан. Казах, Зүүнгарын хоорондох мөргөлдөөний эхний үе шат нь Зүүнгар улс байгуулагдсаны дараахан 1635 онд эхэлсэн.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}} == Эрдэнэбаатар хунтайжын казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|thumb|322x322px|1640-өөд оны Зүүнгарын Хаант Улс.]] Зүүнгарын Хаант Улсын захирагч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] казах нутаг руу цэргийн томоохон аян дайн эхлүүлэв. 1635 онд казахуудтай хийсэн дайны үеэр Султан [[Салкам Янгир хаан|Янгирыг]] олзолжээ.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}}{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Тэрээр удалгүй 1640 онд Казахын нутаг руу Зүүнгарын хоёр дахь аян дайн эхлүүлжээ. Энэ удаад Зүүнгарын феодал ноёдын хувьд ч амжилттай болж, [[Иссык-Кул|Иссык-Кул нуур]] болон Чу голын хооронд 16,000 казак-киргизийн Токмакийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219–220}} Турсун Султановын хэлснээр Жангирын ичгүүртэй олзлолт түүнийг Зүүнгарын эвлэршгүй дайсан болгосон бөгөөд тэрээр үлдсэн амьдралаа тэдэнтэй тулалдахад зориулсан юм. Энэ тэмцэлд Янгир хувийн эр зориг, цэргийн авьяас чадвараа харуулж, нэр нь алдаршсан. Түүний эр зориг, цэргийн амжилтын төлөө ард түмэн түүнийг "''Салкам Янгир хаан''" гэж хочилдог байжээ. 1643 онд Эрдэнэбаатар хунтайжын удирдсан арми [[Долоон ус]] руу довтлов. [[Орбулагийн тулаан]] [[Или мөрөн]] дээрх Орбулагийн голын хавцалд болжээ. Янгир хааны удирдсан 600 казах дайчид 25,000-50,000 хүнтэй Зүүнгарын армийг нарийхан уулын даваанд хэсэг хугацаанд саатуулжээ. Зүүнгарууд тал нутагт хүрсний дараа, [[Самарканд|Самаркандын]] [[Эмир]], [[Ялангтош Баходир|Ялангтош Баходирын]] авчирсан 20,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй тусламжийн армитай тулалдсан. Зүүнгарын армийг зогсоож, Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгар руу буцсан.{{Sfn|Burton|1997|p=220}} Энэ бүтэлгүйтэл нь Эрдэнэбаатар хунтайж аян дайныг дэмжээгүй хүмүүсийг шийтгэхэд хүргэсэн бөгөөд энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад дотоод үймээн самуун дэгдээсэн юм. Тэрээр мөн казахуудын эсрэг [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] [[Халимаг ястан|Халимагуудтай]] хамтарсан аян дайн зохион байгуулахыг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=45}} Салкам Янгир хааныг 17 настай [[Хошууд]] тайж, [[Галдмаа баатар]] хөнөөсөн.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Тэрээр хожим нь Зүүнгарууд Галдмаа баатрын удирдлаган дор Чу, Талас гол дээр Бухарын тусламжийн хүчийг ялж, 1658 онд Абушухер нояныг алжээ. Казахын ханлиг болон Зүүнгарын Хаант Улсын хил хязгаарыг Аягоз голоос Талас гол хүртэл нэгтгэсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=138}} == Галдан бошигт хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == [[Файл:Statue_of_Galdan_Boshughtu_Khan.jpg|thumb|Монгол улсын [[Архангай аймаг]] дахь [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]] 1652 онд [[Салкам Янгир хаан]] нас барсны дараа түүний хүү Тавак түүнийг залгамжилж, Казахын хаант улсын хаан болж, удалгүй Зүүнгар "Цэцэн" хунтайж [[Сэнгэ|Сэнгэтэй]] найрсаг харилцаа тогтоожээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139-140}} Тэрээр мөн 1653 онд аав [[Эрдэни Батур]]-аа залгамжилжээ. Сэнгэ 1661 онд түүний эцэг нэгт ах Чечень тайжи, Зотов Батур нарын хоорондох иргэний дайны улмаас засгийн эрхэнд гарчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Сэнгэ казахуудын төлөө [[Оросын хаант улс|Оросууд]] болон [[Халх Монголчууд]]-ын эсрэг [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөнд]] илүү их сонирхолтой байсан бөгөөд тэрээр Енисейг эзлэн түрэмгийлж, [[Енисей мөрөн|Енисей мөрнийг]] эзлэн авчээ. Энэхүү байлдан дагуулал нь [[Сибирь|Өмнөд Сибирьд]] оршин сууж байсан [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] эзлэн түрэмгийлж, Алтан хант аймаг устгахад хүргэсэн.{{Sfn|Boronin|2002|pp=82-83}} Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр 1679–1680 онуудад [[Зүүнгарын Алтишахрыг эзлэн түрэмгийлэх]] ажиллагааг удирдан Зүүнгарын ханлигийг өргөжүүлэх ажлыг үргэлжлүүлсэн. Удалгүй тэрээр Мусульман үндэстэнд [[Ламаизм]] тулган, Долоон ус нутгийг эргүүлэн авахын тулд Казахын ханлигийг довтлов.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Учир нь Сэнгийн үхлийн үеэр Тавак хаан Сэнгэгийн үхлийн боломжийг ашиглан Долоон усыг эргүүлэн эзлэн авч, 80,000 орчим цэрэгтэй дайчилжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Удалгүй казахууд Долоон усны бүс нутгийг өөртөө нэгтгэв.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139-140}} [[Файл:Kalmyk in Battle.jpg|left|thumb|"Халимаг тулаанд"]] 1681 онд Галдан бошигт хаан Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу аян дайнаа эхлүүлжээ. Эцэст нь Галдан [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотод иржээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=140}} Тэрээр 1681 онд Сайрам хотыг бүслэх оролдлого хийсэн боловч бүтэлгүйтэж, хожим нь 1683 онд Сайрамыг дахин бүслэх оролдлого хийсэн боловч дахин бүтэлгүйтжээ.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} Гэсэн хэдий ч тэрээр хоёр казах султаныг [[Дайны олзлогдогч]] болгон барьж чадсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=141}} 1684 онд Галданы жанжин [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Сайрам хотыг амжилттай эзэлж, Галдан тус хотод сайд болон цэргийн хүч томилсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=141-142}} Гэсэн хэдий ч Сайрамын иргэд удалгүй [[Хувьсгал|бослого гаргаж]] Зүүнгарын гарнизоныг устгасан. Энэ нь Галдан буцаж ирээд хотыг эргүүлэн эзлэхэд хүргэсэн бөгөөд үүнийг дээрэм гэж мэдээлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Галдан хожим нь [[Ташкент]] хот руу довтлохоо үргэлжлүүлэв,{{Sfn|Adle|2003|p=149}} энэ хот өөрөө Галданд бууж өгснөөр сүйрлээс аврагдсан. Гэсэн хэдий ч Тавак хотод үлдсэн тул [[Түркистан|Туркистаныг]] эзлээгүй. Мөргөлдөөний үеэр Тавак хааны хүүг баривчилж, [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашинд]] оруулахаар [[Лхас]] руу илгээв.{{sfn|Moiseev|2001|pages=51–52}} Галдан бошигт хаан мөн 1682–1685 онуудад Киргизүүд болон Фергана хөндийд амьдардаг хүмүүсийн эсрэг дайн удирдаж байжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Энэхүү мөргөлдөөн нь мөн Бараба Татаруудыг эзлэн түрэмгийлж, тэдэнд ясак ногдуулахад хүргэсэн. Бараба Татаруудыг Ортодокс Христийн шашин болгон хувиргаж, Зүүнгаруудад хүндэтгэл үзүүлэхгүй байх шалтаг олохын тулд Оросын харьяат болсон.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Энэхүү аян дайн нь Зүүнгаруудад нүүдэлчин мал аж ахуйн уламжлалаасаа болж үр тариа авах боломжгүй байсан тул үр тариа авах боломжийг олгосон юм. Амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны тогтолцоог шаардах боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэх шаардлагатай байв.{{Sfn|Haines|2017|p=181}} Галдан бошигт хаан орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлыг бууруулахтай холбоотойгоор [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз|Дөчин дөрвөн хоёрын их цаазыг]] өргөжүүлснээр Галдан мөн тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд энэ нь голчлон төлбөр хураах, зардлыг тооцохгүй байх зорилготой байв.{{Sfn|Haines|2017|p=182}} Энэ нь мөн Долоон ус нутагт маргаангүй Зүүнгарын ноёрхолд хүргэсэн бөгөөд,{{Sfn|Bartold|1956|p=161}} үүнийг үр дүнтэйгээр нэгтгэсэн.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Haines|2017|pp=181–182}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|left|thumb|281x281px|1686 онд Зүүнгарын Хаант Улс.]] Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд]]-ыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юунд ч халдаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Галдан хожим нь Казахстанаас гарч, 1687 онд Халх Монголчууд руу довтолсон бөгөөд энэ үед Халх Монголын ноёд Долоннуур мужид [[Чин улс|Чин улсад]] захирагдаж, дараа нь Чин улсын хаан, Кангси Зүүнгарууд эсрэг [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайнд]] нэгджээ. 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдаж, түүний эхнэр болох [[Ану хатан]] нас баржээ. Тэрээр түүнийг аврахыг оролдсон боловч тулалдаанд алагджээ.{{Sfn|Martha|2003|p=110}} Галдан 1697 онд [[Алтайн нуруу]] руу ухарч, [[Ховд хот]]-ын ойролцоо замдаа нас баржээ. Энэ нь Тавак хаанд 1687 онд Зүүнгарын эсрэг аян дайн хийхэд бэлтгэх боломжийг олгосон бөгөөд тэрээр мөн Бухараас 10,000 орчим цэргийг дэмжиж байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Энэ нь Зүүнгарыг няцаах амжилттай аян дайн хийх боломжийг олгосон бөгөөд тэд аль газрыг няцааж чадсан нь тодорхойгүй байв.{{Sfn|Atygaev|2023|p=143}} == Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == === 1698–1703 === [[Файл:Pays des calmoucs.gif|thumb|1709 онд Зүүнгарын Хаант Улсыг "Калмоук" гэж дүрсэлсэн нь.]] 18-р зууны эхээр Казахстаны өмнөд хэсгийн баянбүрд, худалдаа, гар урлалын төвүүдийг хянахын тулд казах холбоод болон Зүүнгарын хаан [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] цэргүүдийн хооронд тэмцэл өрнөж, 1698 онд 40,000 хүнтэй Зүүнгарын арми Чу, Талас голуудаар тэнүүчилж байсан [[Ахлах Жүз|Ахлах Жүзийг]] ялжээ. Хэдэн мянган хүн алагдаж, 10,000 олзлогдов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Бас Тэнгиз нуурд хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл [[Долоон ус]] болон [[Ташкент|Ташкентийг]] хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Цэвээнравдан хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланд]] бичсэн захидалдаа казахуудын эсрэг хийсэн дайнаа зөвтгөсөн. Тэрээр: # Тавак Галданы цэргүүдэд олзлогдсон хүүгээ буцааж өгөхийг шаардсан; Цэвээнравдан хаан зөвшөөрч, түүнийг 500 цэрэгтэй харуултайгаар гэрт нь илгээсэн боловч Тавак харуулуудыг алж, Үерхудэ баатар тайж болон 100 гаруй [[Алтайн Урианхай|Урианхайчуудыг]] гэр бүлийнхэнтэй нь хамт барьцаалсан, # Казахууд Зүүнгарын хаанд гэрлэсэн [[Аюук хан|Аюук ханы]] охины (Сэтэржав) цуваа руу дайрсан, # Цэвээнравдан хааны буцаж ирсэн худалдаачдыг казах дээрэмчид дээрэмдэж, дээрэмдсэн, гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} 1702 онд казахууд 1698 оны довтолгоонд хариу цохилт өгч, мөн Халимаг, Зүүнгар руу довтолсон боловч энэ аян дайн бүтэлгүйтсэн. 1703 онд Тавак хан, [[Кайп хан]] нар гал зогсоох хэлэлцээр хийхээр элчин сайд илгээжээ. Тохиролцоонд хүрсэн эсэх нь тодорхойгүй байгаа ч дараагийн жилүүдэд томоохон мөргөлдөөн болоогүй.{{sfn|Moiseev|1991|pp=64–65}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} === 1708–1712 === [[Файл:Kasaccia Horda.jpg|thumb|"Кассакиа", Энтони Женкинсон, Абрахам Ортелиус, 1780 он]] 1708 онд Зүүнгарын цөөн тооны хүч Ахмад Жүзийн нутаг дэвсгэрт довтлон орж, казахууд Ташкент руу ухарчээ. Зүүнгарын цэргийн давшилтын ангиуд Төв Казахстаны Сарысу голд хүрчээ. Энэ нь Казахын анхны [[хуралдай]] 1710 оны зун Каракумд болоход хүргэсэн. Курултай [[Богенбай баатар|Богенбай баатрыг]] Казахын цэргийн даргаар томилохоор шийджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=66}}{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} Богенбай 1711–1712 онд болсон цуврал тулалдаанд Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} === 1712 оны дараах === 1713–1714 оны хооронд Зүүнгарууд казахуудад томоохон ялагдал хүлээв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} 1716 онд Зүүнгарын ханлигт байсан Чин улсын дипломатч Бао Жу Энх амгаланд дараах байдлаар мэдээлжээ:{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}} {{Quote|Гурав дахь жилдээ Хазакууд [Казахууд] довтлох ажиллагаа явуулж, хил орчмын олон сууринг бүрэн сүйтгэж, олон хүнийг алж, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг олзлон авчээ... Өнгөрсөн жил гурван мянган цэрэгтэй тэдний эсрэг зогсож байсан Зайсангийн хунтайж Дулер [Дугар] ялагдаж, их хэмжээний хохирол амсаж буцаж ирэв.|Бао Жу{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}}}} 1714 онд [[Абулхайр хаан|Абулхайрын]] удирдлаган дор казахууд Зүүнгарын Хаант Улсын хил рүү довтлов. Үүний хариуд Цэвээнравдан хаан [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр уул]] дахь [[Киргизүүд|Киргизүүдийн]] нутгаар дамжуулан үйл ажиллагаа явуулж эхлэв.{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}} Цэвээнравдан хаан хоёр хүүгээ Шар ус, руу Зайсан нуур илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан Зүүнгарын хааныг "шийтгэх" саналыг Киргиз, Казах улсын удирдагчдад хандан гаргажээ. Киргиз, Казахууд Зүүн Туркестанд идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн боловч Зүүнгарууд эдгээр мөргөлдөөнийг тэсвэрлэж чадсан юм.{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=128}} 1716 онд Казахын цэргүүд [[Или мөрөн]] дээрх [[Цорос|Цоросын]] нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} Дараа нь Казахын цэрэг Зүүнгарын эсрэг дахин нэг дайн эхлүүлсэн боловч бүтэлгүйтсэн. Кайп хан, Абулхайр хааны хоорондох санал зөрөлдөөний улмаас казахууд хохирол амсаж, ухарчээ. Энэ үед Казахын удирдагчид Сибирийн захирагч М.П. Гагаринтай Зүүнгарын эсрэг хамтарсан ажиллагаа явуулах талаар хэлэлцээр хийж эхэлсэн. Гэсэн хэдий ч Сибирийн засаг захиргаа эсэргүүцлийг дэмжиж байсан ч Казах–Оросын бүрэн хэмжээний цэргийн холбооноос зайлсхийж байв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png|thumb|303x303px|1717 онд Зүүнгарын Хаант Улс.]] 1717 онд Кайп, Абул Хайр нар Гагарины Зүүнгарын тэлэлтийн талаар анхааруулсан захидлуудаас хэсэгчлэн нөлөөлсөн [[Их Петр|I Петр]]-тэй Зүүнгарын эсрэг эвсэл байгуулахыг оролдсон. Оросын засгийн газар Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг хамтарсан аян дайн хийхийг дэмжээгүй бөгөөд үүнийг Чин гүрний өсөн нэмэгдэж буй хүч чадлын эсрэг жин гэж үзэж, энх тайвнаар нэгтгэх боломжийг илүүд үзсэн. Үүний үр дүнд Санкт-Петербург ерөнхий дэмжлэгээр хязгаарлагдаж, цэргийн тусламжийн талаар тодорхой амлалт өгөөгүй.{{sfn|Erofeeva|2007|p=155}} Мөн онд Зүүнгарын цэргүүд [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулаанд]] 30,000 хүнтэй казах цэргийг{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} ялсан. Зүүнгарууд нэмэлт хүч иртэл байр сууриа хадгалахын тулд модон шуудуу, бэхлэлт босгосон. Дараа нь 1,500 орчим хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй нэмэлт хүч ирж, Казахын армийг ялав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 оны хавар Зүүнгарууд [[Долоон ус|Долоон усаас]] [[Арыс (гол)|Арыс]] болон Чаян голууд руу хурдан довтлон, Казах хаадын төв байр болох Туркистаныг эзлэхийг эрэлхийлэв. Хэд хэдэн тулалдаан болж, Зүүнгарууд "Казах ордныг бут цохисон" гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] эхэлсний дараа Зүүнгарын довтолгоо дуусав. Энэ нь казахуудад газар нутгаа эргүүлэн авч, 3000 орчим Зүүнгарын олзлогдогчийг олзлох боломжийг олгосон юм. Зүүнгарын Хаант Улсад суугаа Оросын элчин сайд И.Д. Чередов 1720 онд "Казакийн ордон ойртож, гурван мянга орчим хүнийг олзлон авч явсан" гэж мэдээлсэн.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=21}} === 1723–1730 === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1727.png|left|thumb|327x327px|1727 онд Зүүнгарын Хаант Улс.]] 1723 онд Зүүнгарууд Цэвээнравдан хаан болон [[Лувсансүр]] зэрэг командлагчдын удирдлаган дор [[Эрчис мөрөн]] бөгөөд орчин үеийн Караганда муж дээрх Дунд Жүз рүү довтолсон байсан бол,{{Sfn|Fuat|2018|p=19}} Ахмад Жүз руу Долоон ус, [[Сырдарья]], Чу гол, Боролдай гол, Чирчик гол болон Талас гол руу довтолсон.{{Sfn|Adle|2003|pp=98–99}} Эдгээр үйл явдлын үеэр казах цэрэг дайчидтай тулалдахыг оролдсон. Лувсансүрээр удирдуулсан Зүүнгарын арми Сайрам дээр довтолсон боловч хожим нь [[Ташкент]] болон Хара-Мурут дахь өөр нэг тулалдаанд ялагдсанаар ялагдав.{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} Өөр нэгэн Зүүнгарын арми [[Түркистан|Туркистан]] хотыг эзэлсэн бөгөөд Болд (Болат) хаан тулалдаанд алагдаж, Самеке хаан өөр тийш зугтжээ. [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] ээж, эхнэр хоёрыг мөн олзлов.{{Sfn|Jambyl|2019|p=19}} Хожим нь Зүүнгарууд [[Ферганы хөндий]] рүү орж, [[Андижан]], [[Хужанд]],{{Sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} болон [[Самарканд]] хүртэлх хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Unknown|1988|p=265}} Энэ нь Хөл нүцгэн зугтах буюу Их гамшгийн жилүүд гэгддэг ({{langx|kk|«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама»}}) Казах хүн амыг албадан нүүлгэн шилжүүлж, тэднийг [[Бухарын хант улс|Бухарын хант улсын]] [[Самарканд]], [[Бухар]] зэрэг хотууд руу хөөсөн явдалд шууд нөлөөлсөн.{{Sfn|Adle|2003|pp=98–99}} [[Оросын эзэнт гүрэн]] рүү, Сыр Дарьяас Эмба гол, Уралын гол болон [[Арал тэнгис]] рүү нүүдэллэн ирсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=76}} 1724 онд Зүүнгарууд Чу гол дээрх Ахмад Жүз рүү хоёр дахь удаагаа довтолж, Каратау, Сузакыг эзлэн авч, дээрэмдэж, казахуудыг Бетпак-Дала болон [[Балхаш нуур]] руу зугтахад хүргэсэн бол зарим нь мөн Каратау уулс руу зугтжээ.{{Sfn|Tompiev|Maral|2015|p=175}} Удалгүй Абулхайр хаан Халимагуудын эсрэг хийсэн [[Казах–Халимагуудын дайн (1723–1726)|дайнаас]] буцаж ирээд Туркистан руу явав. Абулхайр Лувсансүрыг ялж, Лувсансүр Каратау уулс руу зугтав.{{Sfn|Tompiev|Maral|2015|p=210}} Гэсэн хэдий ч 1725 онд Зүүнгарууд удалгүй Туркистан руу нэмэлт хүчээр буцаж ирээд [[Туркистаны төлөөх тэмцэл|Туркистаны төлөөх тэмцэлд]] Абулхайрын цэргийг ялж, хотыг буцаан эзэлжээ. 1726 онд Туркистаны ойролцоох Ордабасид казах жүзүүдийн төлөөлөгчдийн уулзалт болж, казахууд халимагуудтай энхийн гэрээ байгуулсны дараа Абулхайр хааны удирдлага дор цэрэг арми байгуулахаар шийджээ.{{sfn|Unknown|2006|pp=221–222}} Тэд Шоно-Даваагийн удирдсан Зүүнгарын хүчний эсрэг [[Булантын тулаан]] хийж байхдаа [[Улытау (усан нуруу)|Улытау уулс]] руу дайчлагджээ.{{Sfn|Jambyl|2019|p=50}} Казахууд тулалдаанд ялж, үүнийгээ "Калмакууд мөхсөн газар" гэсэн утгатай {{langx|kk|«Қалмақ қырылған»}} гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=100}} Хоёр тал хоёулаа хүчээ их хэмжээгээр алдсан бөгөөд хожим нь 1729 онд казахууд баруун хойд Жетисуг чөлөөлсөн бөгөөд Абулхайр хаан [[Аньракайн тулаан]] Зүүнгарыг дахин ялсан.{{Sfn|Yerofeeva|2007|p=190}} == Галданцэрэн хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == === 1739 оноос өмнөх === [[Файл:Қазақ-жоңғар шайқасының диорамасы 01.jpg|thumb|324x324px|Казах, Зүүнгар хоёр тулалдаж байгаа нь.]] 1730 оны зун Казахын цэргүүд мянга орчим [[Дөрвөд|Дөрвөдүүдийг]] малтай нь хамт олзлон авчээ. 1731 оны намар Казахын цэргүүд Зүүнгар руу хийсэн гүнзгий довтолгоонд "олон хүн, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, мөн мянга ба түүнээс дээш толгой үхэр, эд хөрөнгөтэй гэрүүдийг" олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=103–104}} Казах цэргүүд мөн Алтайн нуруунд довтолсон бөгөөд ойролцоох хилийн бүс нутгийг хамгаалахаар 10,000 Зүүнгарын цэргийг илгээсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} 1731 оны өвөл Казах довтлогчид Зүүнгарын худалдааны цуваа руу дайрч, Оросын цуваа болон Уйгурын худалдаачдыг олзлов. Довтлогчид Орос–Зүүнгарын харилцааг мэдэж байсан тул Оросын цувааг сулласан боловч Уйгурын худалдаачдыг үлдээжээ. Хоригдлуудын асуудлыг хожим нь харьцангуй хүнлэг байдлаар шийдвэрлэжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=103–104}} 1731 онд Бага болон Дунд Жүзийн зарим захирагчид Оросын хамгаалалтыг хүлээн зөвшөөрсөн. Оросын эрх баригчид Зүүнгарын довтолгооноос Сибирийг хамгаалах, холбоотонтой болоход нь туслахын тулд казахуудыг ашиглахыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Казахуудын төлөвлөсөн довтолгооны хариуд 1732 оны зун 7000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Зүүнгарын цэрэг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч няцаагдсан.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Мөн онд Зүүнгарын 700 өрхийг олзлон авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Энэхүү довтолгоо нь Дундад Жүзийн язгууртнуудын уламжлалт уулзалтыг тэр жилдээ зохион байгуулахад саад болохоор хэмжээнд хүрсэн юм.{{sfn|Apollova|1960|p=89}} Гэсэн хэдий ч Ахмад Жүзийн эсрэг хийсэн аян дай амжилттай болж, Зүүнгарын цэргүүд [[Ташкент]], Сайрам, [[Түркистан|Туркистаныг]] эзлэн авав.{{sfn|Vostlit|n.d.}} 1733 оны 5-р сард Цаган гэгч Зүүнгарын тайж Оросын цэргүүдээс "Казак (Казах) ордыг хамтран устгах" албан ёсны хүсэлтийг Семипалатинск хотод иржээ. Оросын командлагчид дээд тушаалгүйгээр, ялангуяа казахуудтай ил задгай мөргөлдөөнгүйгээр тусламж үзүүлэх боломжгүй гэж мэдэгдээд татгалзжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=105}} Гэсэн хэдий ч 1735 оны орчимд Зүүнгарууд Ахмад Жүз рүү дахин довтлов. Казахын удирдагчид Зүүнгарын засаглалыг хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй болжээ. Моисеев, Левшин, [[Галданцэрэн хаан]] Ахмад Жүз болон Присиринд хотуудыг эзэлсэн явдлыг Орост нэгдэхийг хориглосонтой холбон тэмдэглэсэн,{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} бол Моисеев хилийн аюулгүй байдал, орлогыг шалтгаан гэж онцолсон.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Богенбай баатар мөн Оросын эрх баригчдад мэдээлэл илгээж, (хоригдлуудын тайланд үндэслэн) Галданцэрэн хаан Дундад Жүзийн эсрэг 20,000 хүртэлх цэрэг илгээхээр төлөвлөж байгаа гэж мэдэгджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=113}} === 1739–1741 === 1739 оны сүүлээр 24,000 орчим хүнтэй Зүүнгарууд казахуудын эсрэг довтолгоон хийж, [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрнээс]] казахуудын дэмжлэг авах замыг хаахыг оролдсон. Учир нь казахууд [[Сибирь]] руу хийх Зүүнгарын аливаа довтолгоог няцаах Оросын хамгаалалтад байсан юм.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Зүүнгарын командлагчид Оросуудад төлөөлөгчдөө илгээж, [[Эрчис мөрөн|Эрчисээс]] [[Ом]] хүртэлх казах цэргүүдийг хөөхөд 2,000 орчим Зүүнгарын хүчийг илгээжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=116}} Энэ нь Оросын засгийн газар Зүүнгарын Орос руу довтлохоос урьдчилан сэргийлэхийн тулд казахуудад дарь зэвсэг нийлүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=115}} 1740 оны намар Зүүнгарууд дахин довтлох ажиллагаагаа үргэлжлүүлэв. довтолгоо,{{sfn|Moiseev|1991|p=115}} болон 1741 оны 2-р сарын сүүлээр генерал Сэвдэн болон Галданцэрэн хааны хүү [[Ламдаржаа]] нарын удирдсан өөр нэг 30,000 хүний ​​​​цэрэг казахууд руу довтолж, хэд хэдэн мал сүрэг, олзыг сүйтгэжээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Энэ үеэр 200 хүний ​​​​бүрэлдэхүүнтэй тагнуулын отрядыг удирдсан [[Аблай султан]] зэрэг казах султанууд 3,000 хүний ​​​​хамт олзлогджээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Олжабай баатар Зүүнгарын жанжин Сэвдэнийг ялсан бол [[Сырдарья]] дахь Зүүнгарууд хожим нь ялагджээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=120–121}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=136}} Гэсэн хэдий ч, В.В.Бартольд Кадырбаевын Казахын ялалтын тухай мэдэгдэлтэй харьцуулан дайныг Зүүнгарын ялалт гэж үздэг.{{sfn|Barthold|1962|164}} == Үр дагавар == [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай султанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] [[Файл:东归英雄纪念塔.jpg|thumb|201x201px|[[Хорол хот]] дахь [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хаан]] [[Убаши]] хааны хөшөө.]] 1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа иргэний дайн эхлэв. [[Аблай султан]] [[Амарсанаа]], [[Даваач]] нарыг [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] удирдсан довтолгооноос хамгаалсан.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар [[Хошууд]], Дөрвөд болон [[Хойд|Хойдуудад]] нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайны]] улмаас хоёр улс нэгдсэн дайсны эсрэг анхны бөгөөд цорын ганц удаа нэг тугийн дор нэгтгэж чадсан юм. 1771 онд [[Убаши|Убаши хааны]] удирдлаган дор Ижил мөрний Халимагууд хуучин [[Зүүнгар нутаг]] руу олон нийтийн нүүдэл хийж, улс орноо сэргээхийг зорьжээ. Уран зохиолд ойролцоогоор 100,000 хүн буюу Ижил мөрний Халимаг хүн амын дөрөвний гурвыг нь дурдсан байдаг. Үлдсэн хүмүүсийн ихэнх нь нүүдлийг эсэргүүцсэн Дөрвөдүүд байв. 1771 оны дунд үе гэхэд цагаачид Балхаш нуурын бүс нутагт хүрч, хүнд нөхцөл байдал, өлсгөлөн, өвчин эмгэг, дайралтаас болж их хэмжээний хохирол амссан байв. Тэд хожим Чин улсын нутаг дэвсгэрт орж, Чин улсын харьяат болсон.{{sfn|Adle|2003|p=152}} == Мөн үзэх == * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Казахын Хант Улс|Казахын хаант улс]] * [[Халимагийн хант улс]] ==Урлагийн бүтээлүүд== * [[Аблай султан|Аблай хааны]] залуу насыг өгүүлсэн 2005 оны казах түүхэн туульсын кино болох "Nomad". * 2011 оны казах түүхэн драмын кино болох "Myn Bala". Казакууд болон Зүүнгарын хоорондох 1729 оны дайны үеэр өрнөдөг. == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === {{refbegin}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2013 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO |isbn=978-8120820463 |edition=5th |ref={{harvid|Adle|2003}}}} * {{cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |publisher=Chulunbatyn Altangerel |pages=107, 641 |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world |ref={{harvid|Altangerel|n.d.}}}} * {{cite book |last=Apollova |first=N. G. |title=The Economic and Political Relations of Kazakhstan with Russia |publisher=Academy of Sciences |year=1960 |page=89 |ref={{harvid|Apollova|1960}}}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries |ref={{harvid|Atygaev|2023}}}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}} * {{cite journal |last=Besprozvannykh |first=E. L. |year=2003 |title=Китайские документы о принятии волжских калмыков в цинское подданство |trans-title=Chinese documents on the acceptance of the Volga Kalmyks into Qing subjecthood |url=https://cyberleninka.ru/article/n/kitayskie-dokumenty-o-prinyatii-volzhskih-kalmykov-v-tsinskoe-poddanstvo |journal=Вестник Калмыцкого университета |language=ru |ref={{harvid|Besprozvannykh|2003}}}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Relations between Mongolia and Central Asia in the 17th and 18th centuries |publisher=Science. Editorial office of Eastern Literature (publishing house) |year=1979 |page=32 |language=ru |ref={{harvid|Chimitdorzhiev|1979}}}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Fuat |first=Dr. Vecihi Sefa |title=18. VE 19. YÜZYILLARDA KAZAK TÜRKLERİ RUS İŞGALİ VE ULUSAL BAĞIMSIZLIK MÜCADELESİ |date=2018|pages=126 |publisher=Dr. Vecihi Sefa Fuat HEKİMOĞLU |isbn=978-605-2149-53-9 |language=tr |trans-title=“18th and 19th Centuries Kazakh Turks” “Russian Occupation and the National Independence Struggle”|ref={{harvid|Fuat|2018}}}} * {{cite journal |last=Haines |first=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676–1745) |url=https://muse.jhu.edu/article/685819 |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |volume=51 |pages=170–185 |doi=10.1353/mng.2017.0008 |ref={{harvid|Haines|2017}}}} * {{cite web |date=30 March 2021 |title=Убаши-хан: судить нельзя простить |url=https://halmgynn.ru/12527-ubashi-han-sudit-nelzya-prostit.html |website=halmgynn.ru |language=ru |ref={{harvid|Halmgynn|2021}}}} * {{cite book |last=Hummel |first=Arthur W. |title=Eminent Chinese of the Qing Period |publisher=Berkshire Publishing Group |year=2017 |isbn=9781614728498 |page=601 |ref={{harvid|Hummel|2017}}}} * {{Cite journal |last=Galiev |first=V. Z |date=2013 |title=Усиление борьбы казахского народа против Джунгарской агрессии в начале XVIII века. |journal=Усиление борьбы казахского народа против Джунгарской агрессии в начале XVIII века. |volume=1 |issn=1814-6961 |trans-quote=Strengthening the struggle of the Kazakh people against the Dzungarian aggression at the beginning of the 18th century}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |ref={{harvid|Kadyrbaev|2023}}}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90_%D0%9A_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_2001_182_%D1%81 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Kushkumbaev|2001}}}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |publisher=Nauka |year=1983 |place=Novosibirsk |pages=18, 128 |language=ru |ref={{harvid|Kuznetsov|1983}}}} * {{cite book |last1=Martha |first1=Avery |title=The Tea Road: China and Russia Meet Across the Steppe |date=2003 |publisher=五洲传播出版社 |isbn=7508503805 |pages=206}} * {{Cite book |last=Massanov |first=N.E |title=Роль номадов евразийских степей в развитии мирового военного искусства. Научные чтения памяти Н.Э. Масанова |date=22–23 April 2010 |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |isbn=9965-23-301-2 |location=Almaty |pages=400+ |language=ru |trans-title=The Role of Nomads of the Eurasian Steppes in the Development of World Military Art: Scientific Readings in Commemoration of N. E. Massanov}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Moiseev|1991}}}} *{{Cite book |last=Noda |first=Jin |title=The Kazakh Khanates Between the Russian and Qing Empires |date=2016 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-31444-3 |location=Boston}} * {{cite web |title=Судьба калмыцкого ханства после «пыльного похода» в XVIII веке |url=https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719172819/https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-date=2023-07-19 |access-date=2023-07-19 |language=ru |ref={{harvid|Polessu|n.d.}}}} * {{cite book |last=Pozdneev |first=A. M. |title=Образцы народной литературы монгольских племён. Вып. I |date=1880 |publisher=A. M. Pozdneev |pages=148 |language=ru |trans-title=Examples of Folk Literature of the Mongolian Tribes. Issue 1 |ref={{harvid|Pozdneev|1880}}}} * {{Cite book |last=Smith |first=Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History Of Tibetan Nationalism And Sino-tibetan Relations |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |year=1997 |isbn=978-0-8133-3280-2}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{cite book |last1=Tompiev |first1=Maral |title=Эпоха обретения границ |last2=Uali |first2=Murat |year=2015 |place=Almaty |page=210 |language=ru |trans-title=The era of gaining borders |ref={{harvid|Tompiev|Uali|2015}}}} * {{cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=Ordabasy Kurultai |publisher=Kazakh encyclopedias |year=2006 |location=Almaty |pages=221–222 |ref={{harvid|Unknown|2006}}}} * {{Cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=История средней и центральной Азии в X-XIX веках, Ташкент, 1988 |date=1988 |publisher=Unknown |location=Tashkent |language=ru |trans-title=History of Central and Middle Asia in the 10th-19th centuries, Tashkent, 1988}} * {{Cite book |last=Unknown |title=Казахско-русские отношения в XVI–XVIII вв. |publisher=House of the Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1961 |publication-date=1961 |pages= |language=ru |trans-title=Kazakh-Russian relations in the 16th–18th centuries}} * {{cite web |title=From the history of Kazakhstan in the 18th century |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm |website=vostlit.info |language=ru |ref={{harvid|Vostlit|n.d.}}}} *{{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} *{{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} {{refend}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] gwsno6cc1xp8em1xaayf86e764hf70n Википедиа:Хурал/Гадаад хэл 4 40836 854741 853333 2026-04-26T00:58:02Z MediaWiki message delivery 26946 /* Request for comment (global AI policy) */ шинэ хэсэг 854741 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ {{/header}} == The Vector 2022 skin as the default in two weeks? == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Wikimania 2022 Vector (2022) Presentation.pdf|thumb|The slides for our presentation at Wikimania 2022|page=26]] Hello. I'm writing on behalf of the [[mw:Reading/Web|Wikimedia Foundation Web team]]. '''In two weeks, we would like to make the Vector 2022 skin the default on this wiki.''' We have been working on it for the past three years. So far, it has been the default on more than 30 wikis, including sister projects, all accounting for more than 1 billion pageviews per month. On average [[phab:T317529#8246686|87% of active logged-in users]] of those wikis use Vector 2022. It would become the default for all logged-out users, and also all logged-in users who currently use Vector legacy. Logged-in users can at any time switch to [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering|any other skins]]. No changes are expected for users of these skins. <div style="width:100%; margin:auto;"><gallery widths="220" heights="150" mode="packed" caption="Top of an article"> Screenshot Historia da moeda do Tíbet - 2022-09-22 - Vector 2010 top.png|Vector legacy (current default) Screenshot Historia da moeda do Tíbet - 2022-09-22 - Vector 2022 top.png|Vector 2022 </gallery><gallery widths="220" heights="150" mode="packed" caption="A section of an article"> Screenshot Historia da moeda do Tíbet - 2022-09-22 - Vector 2010 scrolled.png|Vector legacy (current default) Screenshot Historia da moeda do Tíbet - 2022-09-22 - Vector 2022 scrolled.png|Vector 2022 </gallery></div> === About the skin === '''[Why is a change necessary]''' The current default skin meets the needs of the readers and editors as these were 13 years ago. Since then, new users have begun using Wikimedia projects. [https://diff.wikimedia.org/2022/08/18/prioritizing-equity-within-wikipedias-new-desktop/ The old Vector doesn't meet their needs.] '''[Objective]''' The objective for the new skin is to make the interface more welcoming and comfortable for readers and useful for advanced users. It draws inspiration from previous requests, the [[metawiki:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey|Community Wishlist Surveys]], and gadgets and scripts. The work helped our code follow the standards and improve all other skins. [[phab:phame/post/view/290/how_and_why_we_moved_our_skins_to_mustache/|We reduced PHP code in Wikimedia deployed skins by 75%]]. The project has also focused on making it easier to support gadgets and use APIs. '''[Changes and test results]''' The skin introduces a [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features|series of changes]] that improve readability and usability. The new skin does not remove any functionality currently available on the Vector skin. * The sticky header makes it easier to find tools that editors use often. It decreases scrolling to the top of the page by 16%. * The new table of contents makes it easier to navigate to different sections. Readers and editors jumped to different sections of the page 50% more than with the old table of contents. It also looks a bit different on talk pages. * The new search bar is easier to find and makes it easier to find the correct search result from the list. This increased the amount of searches started by 30% on the wikis we tested on. * The skin does not negatively affect pageviews, edit rates, or account creation. There is evidence of increases in pageviews and account creation across partner communities. '''[Try it out]''' Try out the new skin by going to the appearance tab in [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering|your preferences]] and selecting Vector 2022 from the list of skins. === How can editors change and customize this skin? === It's possible to configure and personalize our changes. We support volunteers who create new gadgets and user scripts. Check out [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Repository|our repository]] for a list of currently available customizations, or add your own. === Our plan === '''If no large concerns are raised, we plan on deploying in the week of October 3, 2022'''. If your community would like to request more time to discuss the changes, hit the button and write to us. We can adjust the calendar. <div style="text-align: center;">[[mw:Talk:Reading/Web/Desktop Improvements|<span class="plainlinks mw-ui-button">Request for more time to discuss the change</span>]]</div> If you'd like ask our team anything, if you have questions, concerns, or additional thoughts, please ping me here or write on the [[mw:Talk:Reading/Web/Desktop Improvements|talk page of the project]]. We will gladly answer! Also, [[mw:Reading/Web/Desktop Improvements/Frequently asked questions|see our FAQ]]. Thank you! [[mw:User:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[mw:User talk:SGrabarczuk (WMF)|talk]]) 04:15, 22 Есдүгээр сар 2022 (UTC) :Hey, was wondering how you were going with this - looks like the old skin is still intact? [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 11:35, 18 Аравдугаар сар 2022 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:SGrabarczuk (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:SGrabarczuk_(WMF)/sandbox/MM/Varia&oldid=23838600 --> == Update on Vector 2022 == [[File:Screenshot Historia da moeda do Tíbet - 2022-09-22 - Vector 2022 scrolled.png|thumb]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hello. I'm sorry for not communicating in your language. I'll be grateful if you translated my message. I'm writing on behalf of the [[mw:Reading/Web|Web team]] working on the new skin, [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector 2022]]. We wanted to apologize for the delays in the deployment of Vector 2022. We know many of you are waiting for this eagerly. We have been delaying the deployment because we have been working on the logos. It has taken us more time than originally expected. Once the logos are ready, we will let you know the exact date of deployment. '''We are planning for either the next (more likely) or the following week'''. If your wiki doesn't currently have a localized logo, we encourage you to [[mw:Talk:Reading/Web/Desktop Improvements|reach out to us]] and we can help make one. We invite you to [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements#contact|get involved in the project]]. Contact us if you have any questions or need any help, particularly with the compatibility of gadgets and user scripts. Thank you! [[User:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[User talk:SGrabarczuk (WMF)|talk]]) 23:24, 19 Аравдугаар сар 2022 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:SGrabarczuk (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:SGrabarczuk_(WMF)/sandbox/MM/Varia&oldid=23955535 --> == Invitation to attend “Ask Me Anything about Movement Charter” Sessions == <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation/Announcement/Ask Me Anything Sessions|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation/Announcement/Ask Me Anything Sessions|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Community Consultation/Announcement/Ask Me Anything Sessions}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] Hello all, During the 2022 Wikimedia Summit, the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee|Movement Charter Drafting Committee]] (MCDC) presented the first outline of the Movement Charter, giving a glimpse on the direction of its future work, and the Charter itself. The MCDC then integrated the initial feedback collected during the Summit. Before proceeding with writing the Charter for the whole Movement, the MCDC wants to interact with community members and gather feedback on the drafts of the three sections: Preamble, Values & Principles, and Roles & Responsibilities (intentions statement). The Movement Charter drafts will be available on the Meta page [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Content|here]] on November 14, 2022. Community wide consultation period on MC will take place from November 20 to December 18, 2022. Learn more about it [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation|here]]. With the goal of ensuring that people are well informed to fully participate in the conversations and are empowered to contribute their perspective on the Movement Charter, three '''“Ask Me Anything about Movement Charter"''' sessions have been scheduled in different time zones. Everyone in the Wikimedia Movement is invited to attend these conversations. The aim is to learn about Movement Charter - its goal, purpose, why it matters, and how it impacts your community. MCDC members will attend these sessions to answer your questions and hear community feedback. The “Ask Me Anything” sessions accommodate communities from different time zones. Only the presentation of the session is recorded and shared afterwards, no recording of conversations. Below is the list of planned events: *<s>'''Asia/Pacific''': November 4, 2022 at 09:00 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1667552400 your local time]). Interpretation is available in Chinese and Japanese.</s> * '''Europe/MENA/Sub Saharan Africa''': November 12, 2022 at 15:00 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1668265257 your local time]). Interpretation is available in Arabic, French and Russian. * '''North and South America/ Western Europe''': November 12, 2022 at 15:00 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1668265257 your local time]). Interpretation is available in Spanish and Portuguese. On the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation|Meta page]] you will find more details; Zoom links will be shared 48 hours ahead of the call. '''Call for Movement Charter Ambassadors''' Individuals or groups from all communities who wish to help include and start conversations in their communities on the Movement Charter are encouraged to become [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Movement Charter Ambassadors Program/About|Movement Charter Ambassadors]] (MC Ambassadors). MC Ambassadors will carry out their own activities and get financial support for enabling conversations in their own languages. [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Team|Regional facilitators]] from the Movement Strategy and Governance team are available to support applicants with MC Ambassadors grantmaking. If you are interested please sign up [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Movement Charter Ambassadors Program/About|here]]. Should you have specific questions, please reach out to the MSG team via email: strategy2030@wikimedia.org or on the MS forum. We thank you for your time and participation. On behalf of the Movement Charter Drafting Committee,<section end="announcement-content" /> [[User:MNadzikiewicz (WMF)|MNadzikiewicz (WMF)]] 15:33, 7 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:MNadzikiewicz (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery&oldid=23914777 --> == Apply for Funding through the Movement Strategy Community Engagement Package to Support Your Community == :''{{More languages}}'' <section begin="announcement-content" /> The Wikimedia Movement Strategy implementation is a collaborative effort for all Wikimedians. [[m:Special:MyLanguage/Grants:MSIG/About|Movement Strategy Implementation Grants]] support projects that take the current state of a [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy/Initiatives|Movement Strategy Initiative]] and push it one step forward. If you are looking for an example or some guide on how to engage your community further on Movement Strategy and the Movement Strategy Implementation Grants specifically, you may find this '''[[m:Special:MyLanguage/Grants:MSIG/Community Engagement Package|community engagement package]]''' helpful. The goal of this community engagement package is to support more people to access the funding they might need for the implementation work. By becoming a recipient of this grant, you will be able to support other community members to develop further grant applications that fit with your local contexts to benefit your own communities. With this package, the hope is to break down language barriers and to ensure community members have needed information on Movement Strategy to connect with each other. Movement Strategy is a two-way exchange, we can always learn more from the experiences and knowledge of Wikimedians everywhere. We can train and support our peers by using this package, so more people can make use of this great funding opportunity. If this information interests you or if you have any further thoughts or questions, please do not hesitate to reach out to us as your [[m:Special:MyLanguage/Movement_Strategy_and_Governance/Team|regional facilitators]] to discuss further. We will be more than happy to support you. When you are ready, follow the steps on [[m:Special:MyLanguage/Grants:MSIG/About |this page]] to apply. We look forward to receiving your application. Best regards, <br> Movement Strategy and Governance Team <br> Wikimedia Foundation<section end="announcement-content" /> [[User:MNadzikiewicz (WMF)|MNadzikiewicz (WMF)]] 16:26, 14 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:MNadzikiewicz (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery&oldid=23914777 --> == Opportunities open for the Ombuds commission and the Case Review Committee == <section begin="announcement-content" /> <div style="margin:.2em 0 .5em;margin-{{#switch:{{PAGELANGUAGE}}|ar|arc|ary|arz|azb|bcc|bgn|ckb|bqi|dv|fa|fa-af|glk|ha-arab|he|kk-arab|kk-cn|ks|ku-arab|ms-arab|mzn|pnb|prd|ps|sd|ug|ur|ydd|yi=right|left}}:3ex;"> [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Announcement/2023 OC and CRC appointments process|''You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.'']] ''<span class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Announcement/2023 OC and CRC appointments process|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/Announcement/2023 OC and CRC appointments process}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</span>'' </div> Hi everyone! The Ombuds commission (OC) and the Case Review Committee (CRC) are looking for members. People are encouraged to nominate themselves or encourage others they feel would contribute to these groups to do so. There is more information below about the opportunity and the skills that are needed. '''About the Ombuds commission''' The Ombuds commission (OC) works on all Wikimedia projects to investigate complaints about violations of the privacy policy, especially in use of [[m:Special:MyLanguage/CheckUser policy|CheckUser]] and [[m:Special:MyLanguage/Oversight policy|Oversight]] (also known as Suppression) tools. The Commission mediates between the parties of the investigation and, when violations of the policies are identified, advises the Wikimedia Foundation on best handling. They may also assist the General Counsel, the Chief Executive Officer, or the Board of Trustees of the Foundation in these investigations when legally necessary. For more on the OC's duties and roles, '''[[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|see Ombuds commission on Meta-Wiki]]'''. Volunteers serving in this role should be experienced Wikimedians, active on any project, who have previously used the CheckUser/Oversight tools OR who have the technical ability to understand these tools and the willingness to learn them. They must be able to communicate in English, the common language of the commission. They are expected to be able to engage neutrally in investigating these concerns and to know when to recuse when other roles and relationships may cause conflict. Commissioners will serve '''two-year terms''' (note that this is different from past years, when the terms have been for one year). '''About the Case Review Committee''' The Case Review Committee (CRC) reviews appeals of eligible Trust & Safety office actions. The CRC is a critical layer of oversight to ensure that Wikimedia Foundation office actions are fair and unbiased. They also make sure the Wikimedia Foundation doesn’t overstep established practices or boundaries. For more about the role, '''[[m:Special:MyLanguage/Case Review Committee|see Case Review Committee on Meta-Wiki]]'''. We are looking for current or former functionaries and experienced volunteers with an interest in joining this group. Applicants must be fluent in English (additional languages are a strong plus) and willing to abide by the [[m:Special:MyLanguage/Trust_and_Safety/Case_Review_Committee/Charter|terms of the Committee charter]]. If the work resonates and you qualify, please apply. Committee members will serve '''two-year terms''' (note that this is different from past years, when the terms have been for one year). '''Applying to join either of these groups''' Members are required to sign the [[m:Special:MyLanguage/Confidentiality agreement for nonpublic information|Confidentiality agreement for nonpublic information]] and must be willing to comply with the appropriate Wikimedia Foundation board policies (such as the [[m:Special:MyLanguage/Access to nonpublic information policy|access to non-public information policy]] and the [[foundation:Special:MyLanguage/Privacy policy|Foundation privacy policy]]). These positions requires a high degree of discretion and trust. Members must also be over 18 years of age. '''If you are interested in serving in either capacity listed above,''' please write in English to the Trust and Safety team at ca[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org (to apply to the OC) or to the Legal Team at legal[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org (to apply to the CRC) with information about: * Your primary projects * Languages you speak/write * Any experience you have serving on committees, whether movement or non-movement * Your thoughts on what you could bring to the OC or CRC if appointed * Any experience you have with the Checkuser or Oversight tools (OC only) * Any other information you think is relevant '''The deadline for applications is 31 December 2022 in any timezone.''' Please feel free to pass this invitation along to any users who you think may be qualified and interested. Thank you! On behalf of the Committee Support team,<br /><section end="announcement-content" /> <!-- Message sent by User:MNadzikiewicz (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery&oldid=23914777 --> == Community Wishlist Survey 2023 opens in January! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:Please-translate}}'' {{int:Hello}} The [[m:Community Wishlist Survey 2023|'''Community Wishlist Survey (CWS) 2023''']], which lets contributors propose and vote for tools and improvements, starts next month on Monday, [https://zonestamp.toolforge.org/1674496831 23 January 2023, at 18:00 UTC] and will continue annually. We are inviting you to share your ideas for technical improvements to our tools and platforms. Long experience in editing or technical skills is not required. If you have ever used our software and thought of an idea to improve it, this is the place to come share those ideas! The dates for the phases of the Survey will be as follows: * Phase 1: Submit, discuss, and revise proposals – Monday, Jan 23, 2023 to Sunday, Feb 6, 2023 * Phase 2: WMF/Community Tech reviews and organizes proposals – Monday, Jan 30, 2023 to Friday, Feb 10, 2023 * Phase 3: Vote on proposals – Friday, Feb 10, 2023 to Friday, Feb 24, 2023 * Phase 4: Results posted – Tuesday, Feb 28, 2023 If you want to start writing out your ideas ahead of the Survey, you can start thinking about your proposals and draft them in [[m:Community Wishlist Survey/Sandbox|the CWS sandbox]]. We are grateful to all who participated last year. See you in January 2023! </div> {{int:Feedback-thanks-title}} <bdi lang="en" dir="ltr">Community Tech, [[m:User:STei (WMF)|STei (WMF)]]</bdi> 12:59, 13 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:STei_(WMF)/CWS_2023_List&oldid=24226232 --> == Vote for your favourite Wikimedia sound logo == ''{{int:Please-translate}}'' ''We are really sorry for posting in English'' [[Файл:Sound_Logo_Cover_Image_-_Linkedin.png|center|800x800px]] Voting in the Wikimedia sound logo contest [[c:Commons:Sound_Logo_Vote|'''has started''']]. From December 6 to 19, 2022, please play a part and help chose the sound that will identify Wikimedia content on audio devices. [[wmfblog:2022/12/06/vote-for-the-sound-of-all-human-knowledge/|Learn more on Diff]]. The sound logo team is grateful to everyone who participated in this global contest. We received 3,235 submissions from 2,094 participants in 135 countries. We are incredibly grateful to the team of [[wmfblog:2022/10/31/screening-3235-sound-submissions/|volunteer screeners]] and the [https://meta.wikimedia.org/wiki/Communications/Sound_Logo/Contest_proposal#How_will_the_final_selection_happen? selection committee] who, among others, helped bring us to where we are today. It is now up to Wikimedia to choose the Sound Of All Human Knowledge. Best wishes, [[Хэрэглэгч:Arupako-WMF|Arupako-WMF]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Arupako-WMF|talk]]) 10:50, 17 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) == Questionable article == Hello Mongolian Wikipedia editors. I do not speak Mongolian, but I think that the [[MongoDB]] page is just a tutorial copied from somewhere, and I think it should be rewritten or deleted. Thanks in advance for anybody willing to help {{smiley}}. [[Хэрэглэгч:QuickQuokka|QuickQuokka]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:QuickQuokka|talk]]) 16:41, 20 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) == Feminism and Folklore 2023 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, Christmas Greetings and a Happy New Year 2023, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition from February 1, 2023, to March 31, 2023 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2023|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a [[:m:Feminism and Folklore 2023/List of Articles|list]] of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a fountain tool or dashboard. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the fountain/dashboard link on the [[:m:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta project page]]. This year we would be supporting the community's financial aid for Internet and childcare support. This would be provided for the local team including their jury and coordinator team. This support is opt-in and non mandatory. Kindly fill in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSea81OO0lVgUBd551iIiENXht7BRCISYZlKyBQlemZu_j2OHQ/viewform this Google form] and mark a mail to [mailto:support@wikilovesfolklore.org support@wikilovesfolklore.org] with the subject line starting as [Stipend] Name or Username/Language. The last date to sign up for internet and childcare aid from our team is 20th of January 2023, We encourage the language coordinators to sign up their community on this link by the 25th of January 2023. Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2023|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, [[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023 International Team]] ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|talk]]) 10:23, 24 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == Global ban for PlanespotterA320/RespectCE == Per the [[m:Global bans|Global bans]] policy, I'm informing the project of this request for comment: [[m:Requests for comment/Global ban for PlanespotterA320 (2) ]] about banning a member from your community. Thank you.--[[User:Lemonaka|Lemonaka]] ([[User talk:Lemonaka|talk]]) 21:40, 6 February 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Zabe@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Lemonaka/Massmessagelist&oldid=24501599 --> == Editing news 2023 #1 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/><i>[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2023/February|Read this in another language]] • [[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]</i> This newsletter includes two key updates about the [[mw:Special:MyLanguage/Editing team|Editing]] team's work: # The Editing team will finish adding new features to the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|Talk pages project]] and deploy it. # They are beginning a new project, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit check]]. <strong>Talk pages project</strong> [[File:Page Frame Features on desktop.png|alt=Screenshot showing the talk page design changes that are currently available as beta features at all Wikimedia wikis. These features include information about the number of people and comments within each discussion.|thumb|300px|Some of the upcoming changes]] The Editing team is nearly finished with this first phase of the [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project|Talk pages project]]. Nearly all [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|new features]] are available now in the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature for {{int:discussiontools-preference-label}}]]. It will show information about how active a discussion is, such as the date of the most recent comment. There will soon be a new "{{int:skin-action-addsection}}" button. You will be able to turn them off at [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]]. Please [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Talk_pages_project/Usability#c-PPelberg_(WMF)-20230215001000-Feedback:_Proposed_Revisions_to_%22Add_topic%22_button|tell them what you think]]. [[File:Daily edit completion rates mobile talk pages.png|thumb|300px|Daily edit completion rate by test group: DiscussionTools (test group) and MobileFrontend overlay (control group)]] An A/B test for [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|{{int:discussiontools-preference-label}} on the mobile site]] has finished. Editors were [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|more successful with {{int:discussiontools-preference-label}}]]. The Editing team is enabling these features for all editors on the mobile site. <strong>New Project: Edit Check</strong> The Editing team is beginning [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|a project to help new editors of Wikipedia]]. It will help people identify some problems before they click "{{int:publishchanges}}". The first tool will encourage people to add references when they add new content. Please [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist|watch]] that page for more information. You can [[mw:Special:MyLanguage/Editing_team/Community_Conversations#20230303|join a conference call on 3&nbsp;March&nbsp;2023]] to learn more.<section end="message"/> </div> –[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|{{int:Talkpagelinktext}}]]) 23:24, 22 Хоёрдугаар сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=24611966 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Your wiki will be in read only soon</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] tests the switch between its first and secondary data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. To make sure everything is working, the Wikimedia Technology department needs to do a planned test. This test will show if they can reliably switch from one data centre to the other. It requires many teams to prepare for the test and to be available to fix any unexpected problems. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2023-03-01|en}}'''. The test will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-03-01T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-03-01T14:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2023-03-01|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> 21:20, 27 Хоёрдугаар сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24390465 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023: We are back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:UCDM 2023 promo.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|Ministry of Foreign Affairs of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the third edition of writing challenge "'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from 1st until 31st March 2023. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023/Prizes|prizes]].<br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[m:CentralNotice/Request/UCDM 2023|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! </div> [[m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) 07:58, 1 March 2023 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimania 2023 Welcoming Program Submissions</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="wikimania-program-submissions"/>[[File:Wikimania Singapore Logo.svg|right|frameless]]Do you want to host an in-person or virtual session at Wikimania 2023? Maybe a hands-on workshop, a lively discussion, a fun performance, a catchy poster, or a memorable lightning talk? [[wmania:Special:MyLanguage/2023:Program/Submissions|'''Submissions are open until March 28''']]. The event will have dedicated hybrid blocks, so virtual submissions and pre-recorded content are also welcome. If you have any questions, please join us at an upcoming conversation on March 12 or 19, or reach out by email at wikimania@wikimedia.org or on Telegram. More information on-wiki.<section end="wikimania-program-submissions"/> </div> <!-- Message sent by User:CKoerner (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24390465 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Your wiki will be in read-only soon</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] tests the switch between its first and secondary data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. To make sure everything is working, the Wikimedia Technology department needs to do a planned test. This test will show if they can reliably switch from one data centre to the other. It requires many teams to prepare for the test and to be available to fix any unexpected problems. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2023-04-26|en}}'''. The test will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-04-26T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-04-26T14:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2023-04-26|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:41, 21 Дөрөвдүгээр сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=24748237 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Seeking volunteers for the next step in the Universal Code of Conduct process</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello, As follow-up to [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/IOMVS7W75ZYMABQGOQ2QH2JAURC3CHGH/ the message about the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines] by Wikimedia Foundation Board of Trustees Vice Chair, Shani Evenstein Sigalov, I am reaching out about the next steps. I want to bring your attention to the next stage of the Universal Code of Conduct process, which is forming a building committee for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C). I invite community members with experience and deep interest in community health and governance to nominate themselves to be part of the U4C building committee, which needs people who are: * Community members in good standing * Knowledgeable about movement community processes, such as, but not limited to, policy drafting, participatory decision making, and application of existing rules and policies on Wikimedia projects * Aware and appreciative of the diversity of the movement, such as, but not limited to, languages spoken, identity, geography, and project type * Committed to participate for the entire U4C Building Committee period from mid-May - December 2023 * Comfortable with engaging in difficult, but productive conversations * Confidently able to communicate in English The Building Committee shall consist of volunteer community members, affiliate board or staff, and Wikimedia Foundation staff. The Universal Code of Conduct has been a process strengthened by the skills and knowledge of the community and I look forward to what the U4C Building Committee creates. If you are interested in joining the Building Committee, please either [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee/Nominations|sign up on the Meta-Wiki page]], or contact ucocproject[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org by May 12, 2023. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Read more on Meta-Wiki]]'''. Best regards,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] 19:00, 26 Дөрөвдүгээр сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Xeno (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24941045 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Automatic citations based on ISBN are broken</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message" /> Apologies if this message does not reach you in your favorite language. [[:m:User:Elitre (WMF)/ISBN|You can help translate it centrally at Meta]]. Thanks for your help. We have recently become unable to access the WorldCat API which provided the ability to generate citations using ISBN numbers. The Wikimedia Foundation's [[mw:Editing_team|Editing team]] is investigating several options to restore the functionality, but will need to disable ISBN citation generation for now. This affects citations made with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User_guide/Citations-Full#Automatic|VisualEditor Automatic tab]], and the use of the citoid API in gadgets and user scripts, such as the autofill button on [[:en:Wikipedia:RefToolbar|refToolbar]]. Please note that all the other automatic ways of generating citations, including via URL or DOI, are still available. You can keep updated on the situation [[phab:T336298|via Phabricator]], or by reading the next issues of [[m:Tech News]]. If you know of any users or groups who rely heavily on this feature (for instance, someone who has an upcoming editathon), I'd appreciate it if you shared this update with them. [[User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]], on behalf of the Editing team.<section end="message" /> </div> [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|talk]]) 19:45, 11 Тавдугаар сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Elitre (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox3&oldid=25009633 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Selection of the U4C Building Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> The next stage in the Universal Code of Conduct process is establishing a Building Committee to create the charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C). The Building Committee has been selected. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Read about the members and the work ahead on Meta-wiki]].<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Project|UCoC Project Team]], 04:20, 27 Тавдугаар сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25018085 --> == A new entry point available in Mongolian Wikipedia == {{int:Hello}} Mongolian Wikipedians! Apologies as this message is not in your language, {{int:Please help translate}} to your language. The WMF Language team has introduced a new entry point called "Contribute" to your Wikipedia. The [[:bn:বিশেষ:Contribute|Contribute]] entry point is based on collaborative work with other Product teams on [[mw:Edit_Discovery|Edit discovery]]. The Product teams evaluated different paths people took to contribute to the Wikimedia project and located a persistent and constant place where contributors (both old and new) could discover and understand how to contribute and improve any content in Wikipedia. So, you can access the Content and Section translation tool from a desktop or mobile device with ease, without a link from your Wikipedia account. To access the new entry point, just login into your account, click on the User drop-down menu and choose the Contribute icon, which takes you to another menu where you will find a self-guided description of what you can do to contribute content, as shown in the image below. An option to “view contributions” is also available to access the list of your contributions. [[Файл:Mobile_contribute_menu_(detailed).png|alt=Mobile contribute menu (detailed)|right|670x670px]] [[Файл:Mobile_Contribute_Page.png|Mobile Contribute Page]]         This entry point is designed to be a central point to discover contribution tools. Currently, a limited number of options are provided, but different MediaWiki extensions can add more options to expand the list. This is also a new infrastructure, so there may be some issues to fix (such as [[phab:T336838|issues on mobile]] and [[phab:T337366|with some skins]]) and other ideas to improve. Since this is a new feature in active development, issues are expected to be resolved soon.   We have made this feature available in your Wikipedia and four others (Albanian, Malayalam, Bangla, Tagalog) because we want your community to use this entry point and [[mw:Talk:Edit_Discovery|provide feedback]] to help us improve its discoverability and iterate in other Wikipedias. We [[mw:Content_translation/Section_translation#Boost_initiative:_communities_with_potential_to_grow_with_translation|chose your Wikipedia]] to be the first to have it because of your valuable contributions to bridging the knowledge gap using the Content and Section translation tool and your previous involvement in testing some of our tools. We look forward to your valuable feedback soon. Thank you! [[Хэрэглэгч:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:UOzurumba (WMF)|talk]]) 15:47, 30 Тавдугаар сар 2023 (UTC) On behalf of the WMF Language team. == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Announcing the new Elections Committee members</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello there, We are glad to announce [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/4TALOUFPAP2VDBR27GKRVOP7IGQYU3DB/|the new members and advisors of the Elections Committee]]. The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Elections Committee]] assists with the design and implementation of the process to select Community- and Affiliate-Selected trustees for the Wikimedia Foundation Board of Trustees. After an open nomination process, the strongest candidates spoke with the Board and four candidates were asked to join the Elections Committee. Four other candidates were asked to participate as advisors. Thank you to all the community members who submitted their names for consideration. We look forward to working with the Elections Committee in the near future. On behalf of the Wikimedia Foundation Board of Trustees,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:00, 28 Зургаадугаар сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25018085 --> == MinT Machine Translation added to your Wikipedia == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:Hello}}! Apologies as this message is not in your language, {{int:Please help translate}} to your language. The WMF Language team has added another machine translation (MT) system for [https://en.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation Content Translation] in your Wikipedia called MinT; you can use [https://www.mediawiki.org/wiki/Content_translation/Machine_Translation/MinT MinT machine translation] when translating Wikipedia articles using the Content and Section Translation tool. The WMF Language team provides the MinT service. It is hosted in the Wikimedia Foundation Infrastructure with [https://en.wikipedia.org/wiki/Neural_machine_translation neural machine translation] models that other organizations have released with an open-source license. MinT integrates translation based on [https://ai.facebook.com/research/no-language-left-behind/ NLLB-200], [https://opus.nlpl.eu/ OpusMT], [https://ai4bharat.iitm.ac.in/indic-trans2 IndicTrans2] and [https://github.com/Softcatala/nmt-models Softcatalà]. This MT is set as optional in your Wikipedia. Still, you can choose not to use it by selecting "Start with empty paragraph" from the "Initial Translation" dropdown menu. Since MinT is hosted in the WMF Infrastructure and the models are open source, it adheres to Wikipedia's policies about attribution of rights, your privacy as a user and brand representation. You can find more information about the MinT machine translation and the models on [https://www.mediawiki.org/wiki/Content%20translation/Machine%20Translation/MinT this page]. Please note that the use of the MinT MT is not compulsory. However, we would want your community to: *use it to improve the quality of the Machine Translation service *[https://www.mediawiki.org/wiki/Talk:Content_translation provide feedback] about its quality, and '''if you prefer the MinT machine translation as default in your Wikipedia'''. We trust that introducing this MT is a good support to the Content Translation tool. Thank you! </div> [[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[User talk:UOzurumba (WMF)|яриа]]) 22:02, 4 Долоодугаар сар 2023 (UTC) On behalf of the WMF Language team. <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_MinT_announcement_list_2&oldid=25258883 --> == Deploying the Phonos in-line audio player to your Wiki == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:Hello}}! Apologies if this message is not in your language, {{int:Please help translate}} to your language. This wiki will soon be able to use the [[mw:Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|inline audio player]] implemented by the [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] extension. This is part of fulfilling a wishlist proposal of providing [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Multimedia_and_Commons/Audio_links_that_play_on_click|audio links that play on click]]. With the inline audio player, you can add text-to-speech audio snippets to wiki pages by simply using a tag: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="audio file" label="Listen"/> </syntaxhighlight> The above tag will show the text next to a speaker icon, and clicking on it will play the audio instantly without taking you to another page. A common example where you can use this feature is in adding pronunciation to words as illustrated on the [[wiktionary:en:English#Pronunciation|English Wiktionary]] below. <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{audio|en|En-uk-English.oga|Audio (UK)}} </syntaxhighlight> Could become: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="En-uk-English.oga" label="Audio (UK)"/> </syntaxhighlight> The inline audio player will be available in your wiki in 2 weeks time; in the meantime, we would like you to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos|read about the features]] and give us feedback or ask questions about it in this [[mw:Help_talk:Extension:Phonos|talk page]]. Thank you!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]], on behalf of the Foundation's Language team</bdi> </div> 02:26, 27 Долоодугаар сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_announcement_list_(In-line_audio_player)&oldid=25350821 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Review the Charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello all, I am pleased to share the next step in the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]] work. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) draft charter]] is now ready for your review. The [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|Enforcement Guidelines]] require a [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines#4.5_U4C_Building_Committee|Building Committee]] form to draft a charter that outlines procedures and details for a global committee to be called the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines#4._UCoC_Coordinating_Committee_(U4C)|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]]. Over the past few months, the U4C Building Committee worked together as a group to discuss and draft the U4C charter. The U4C Building Committee welcomes feedback about the draft charter now through 22 September 2023. After that date, the U4C Building Committee will revise the charter as needed and a community vote will open shortly afterward. Join the conversation during the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee#Conversation hours|conversation hours]] or on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Meta-wiki]]. Best,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]], on behalf of the U4C Building Committee, 15:35, 28 Наймдугаар сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25392152 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Your wiki will be in read-only soon</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. To make sure everything is working, the Wikimedia Technology department needs to do a planned test. This test will show if they can reliably switch from one data centre to the other. It requires many teams to prepare for the test and to be available to fix any unexpected problems. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2023-09-20|en}}'''. The test will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-09-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-09-20T14:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2023-09-20|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[User:Trizek (WMF)|Trizek_(WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|talk]]) 09:23, 15 Есдүгээр сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=25018086 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">== Opportunities open for the Affiliations Committee, Ombuds commission, and the Case Review Committee ==</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> <div style="margin:.2em 0 .5em;margin-{{#switch:{{PAGELANGUAGE}}|ar|arc|ary|arz|azb|bcc|bgn|ckb|bqi|dv|fa|fa-af|glk|ha-arab|he|kk-arab|kk-cn|ks|ku-arab|ms-arab|mzn|pnb|prd|ps|sd|ug|ur|ydd|yi=right|left}}:3ex;"> [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|''You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.'']] ''<span class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</span>''</div> Hi everyone! The [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee]] (AffCom), [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Ombuds commission]] (OC), and the [[m:Special:MyLanguage/Trust_and_Safety/Case_Review_Committee|Case Review Committee]] (CRC) are looking for new members. These volunteer groups provide important structural and oversight support for the community and movement. People are encouraged to nominate themselves or encourage others they feel would contribute to these groups to apply. There is more information about the roles of the groups, the skills needed, and the opportunity to apply on the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments|'''Meta-wiki page''']]. On behalf of the Committee Support team,<br /><section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ~ [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 16:41, 9 Аравдугаар сар 2023 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25570445 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Review and comment on the 2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection rules package</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Dear all, Please review and comment on the Wikimedia Foundation Board of Trustees selection rules package from now until 29 October 2023. The selection rules package was based on older versions by the Elections Committee and will be used in the 2024 Board of Trustees selection. Providing your comments now will help them provide a smoother, better Board selection process. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|More on the Meta-wiki page]]. Best, Katie Chan <br> Chair of the Elections Committee<br /><section end="announcement-content" /> </div> 01:13, 17 Аравдугаар сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25570445 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Coming soon: Reference Previews</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="ReferencePreviewsDefault"/> [[File:Example_of_a_Reference_Preview.png|right|300px]] A new feature is coming to your wiki soon: Reference Previews are popups for references. Such popups have existed on wikis as local gadgets for many years. Now there is a central solution, available on all wikis, and consistent with the [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|PagePreviews feature]]. Reference Previews will be visible to everyone, including readers. If you don’t want to see them, [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Opt-out feature|you can opt out]]. If you are [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|using the gadgets]] Reference Tooltips or Navigation Popups, you won’t see Reference Previews unless you disable the gadget. Reference Previews have been a beta feature on many wikis since 2019, and a default feature on some since 2021. Deployment is planned for November 22. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Help page]] * [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Project page with more information (in English)]]. * Feedback is welcome [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|on this talk page]]. -- For [[m:WMDE Technical Wishes|Wikimedia Deutschland’s Technical Wishes]] team, <section end="ReferencePreviewsDefault"/> </div> [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], 13:11, 15 Арваннэгдүгээр сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25866958 --> == Is there actually a specific rule dictating that all pages on Mongolian Wikipedia must directly relate to the county of Mongloia? == Based on the logs, it would appear that the Mongolian Wikipedia article about the 67th ''yokozuna'' [[Мүсашимарү Кооёо|Musashimaru Kōyō]] was deleted in compliance with such a rule. [[Хэрэглэгч:ArguaBILL|ArguaBILL]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:ArguaBILL|talk]]) 10:28, 8 Арванхоёрдугаар сар 2023 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">(New) Feature on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]]: Adding geopoints via QID</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="Body"/>Since September 2022, it is possible to create geopoints using a QID. Many wiki contributors have asked for this feature, but it is not being used much. Therefore, we would like to remind you about it. More information can be found on the [[M:WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|project page]]. If you have any comments, please let us know on the [[M:Talk:WMDE Technical Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|talk page]]. – Best regards, the team of Technical Wishes at Wikimedia Deutschland <section end="Body"/> </div> [[M:User:Thereza Mengs (WMDE)|Thereza Mengs (WMDE)]] 12:31, 13 Арванхоёрдугаар сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25955829 --> == Do you use Wikidata in Wikimedia sibling projects? Tell us about your experiences == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''Note: Apologies for cross-posting and sending in English.'' Hello, the '''[[m:WD4WMP|Wikidata for Wikimedia Projects]]''' team at Wikimedia Deutschland would like to hear about your experiences using Wikidata in the sibling projects. If you are interested in sharing your opinion and insights, please consider signing up for an interview with us in this '''[https://wikimedia.sslsurvey.de/Wikidata-for-Wikimedia-Interviews Registration form]'''.<br> ''Currently, we are only able to conduct interviews in English.'' The front page of the form has more details about what the conversation will be like, including how we would '''compensate''' you for your time. For more information, visit our ''[[m:WD4WMP/AddIssue|project issue page]]'' where you can also share your experiences in written form, without an interview.<br>We look forward to speaking with you, [[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[m:User talk:Danny Benjafield (WMDE)|talk]]) 08:53, 5 January 2024 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WD4WMP/ScreenerInvite&oldid=26027495 --> == Reusing references: Can we look over your shoulder? == ''Apologies for writing in English.'' The Technical Wishes team at Wikimedia Deutschland is planning to [[m:WMDE Technical Wishes/Reusing references|make reusing references easier]]. For our research, we are looking for wiki contributors willing to show us how they are interacting with references. * The format will be a 1-hour video call, where you would share your screen. [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ More information here]. * Interviews can be conducted in English, German or Dutch. * [[mw:WMDE_Engineering/Participate_in_UX_Activities#Compensation|Compensation is available]]. * Sessions will be held in January and February. * [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ Sign up here if you are interested.] * Please note that we probably won’t be able to have sessions with everyone who is interested. Our UX researcher will try to create a good balance of wiki contributors, e.g. in terms of wiki experience, tech experience, editing preferences, gender, disability and more. If you’re a fit, she will reach out to you to schedule an appointment. We’re looking forward to seeing you, [[m:User:Thereza Mengs (WMDE)| Thereza Mengs (WMDE)]] <!-- Message sent by User:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25956752 --> == Feminism and Folklore 2024 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition from February 1, 2024, to March 31, 2024 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2024|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|talk]]) 07:26, 18 Нэгдүгээр сар 2024 (UTC) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore 2024]]''' an international photography contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2024 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2024|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' -- [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|talk]]) 07:26, 18 Нэгдүгээр сар 2024 (UTC) </div></div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Vote on the Charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, I am reaching out to you today to announce that the voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) Charter is now open. Community members may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|cast their vote and provide comments about the charter via SecurePoll]] now through '''2 February 2024'''. Those of you who voiced your opinions during the development of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|UCoC Enforcement Guidelines]] will find this process familiar. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|current version of the U4C Charter]] is on Meta-wiki with translations available. Read the charter, go vote and share this note with others in your community. I can confidently say the U4C Building Committee looks forward to your participation. On behalf of the UCoC Project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:08, 19 Нэгдүгээр сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25853527 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Last days to vote on the Charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, I am reaching out to you today to remind you that the voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) charter will close on '''2 February 2024'''. Community members may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|cast their vote and provide comments about the charter via SecurePoll]]. Those of you who voiced your opinions during the development of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|UCoC Enforcement Guidelines]] will find this process familiar. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|current version of the U4C charter]] is on Meta-wiki with translations available. Read the charter, go vote and share this note with others in your community. I can confidently say the U4C Building Committee looks forward to your participation. On behalf of the UCoC Project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 17:00, 31 Нэгдүгээр сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25853527 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Announcing the results of the UCoC Coordinating Committee Charter ratification vote</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, Thank you everyone for following the progress of the Universal Code of Conduct. I am writing to you today to announce the outcome of the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|ratification vote]] on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee Charter]]. 1746 contributors voted in this ratification vote with 1249 voters supporting the Charter and 420 voters not. The ratification vote process allowed for voters to provide comments about the Charter. A report of voting statistics and a summary of voter comments will be published on Meta-wiki in the coming weeks. Please look forward to hearing about the next steps soon. On behalf of the UCoC Project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:23, 12 Хоёрдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26160150 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024: We are back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:UCDM 2024 general.jpg|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the forth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from 1st until 31st March 2024. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive prizes.<br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/UCDM 2024|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[:m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) </div> <!-- Message sent by User:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26166467 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Report of the U4C Charter ratification and U4C Call for Candidates now available</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, I am writing to you today with two important pieces of information. First, the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Vote results|report of the comments from the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter ratification]] is now available. Secondly, the call for candidates for the U4C is open now through April 1, 2024. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members are invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Per the charter, there are 16 seats on the U4C: eight community-at-large seats and eight regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement. Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Meta-wiki]]. On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 16:25, 5 Гуравдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26276337 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Wikimedia Foundation Board of Trustees 2024 Selection</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> : ''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' : ''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Dear all, This year, the term of 4 (four) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats. The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee|Elections Committee]] will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Board Governance Committee created a Board Selection Working Group from Trustees who cannot be candidates in the 2024 community- and affiliate-selected trustee selection process composed of Dariusz Jemielniak, Nataliia Tymkiv, Esra'a Al Shafei, Kathy Collins, and Shani Evenstein Sigalov [3]. The group is tasked with providing Board oversight for the 2024 trustee selection process, and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4]. Here are the key planned dates: * May 2024: Call for candidates and call for questions * June 2024: Affiliates vote to shortlist 12 candidates (no shortlisting if 15 or less candidates apply) [5] * June-August 2024: Campaign period * End of August / beginning of September 2024: Two-week community voting period * October–November 2024: Background check of selected candidates * Board's Meeting in December 2024: New trustees seated Learn more about the 2024 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|this Meta-wiki page]], and make your plan. '''Election Volunteers''' Another way to be involved with the 2024 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Election Volunteers|Meta-wiki page]]. Best regards, [[m:Special:MyLanguage/User:Pundit|Dariusz Jemielniak]] (Governance Committee Chair, Board Selection Working Group) [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2021/Results#Elected [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Minutes:2023-08-15#Governance_Committee [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] Even though the ideal number is 12 candidates for 4 open seats, the shortlisting process will be triggered if there are more than 15 candidates because the 1-3 candidates that are removed might feel ostracized and it would be a lot of work for affiliates to carry out the shortlisting process to only eliminate 1-3 candidates from the candidate list.<section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]]19:57, 12 Гуравдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:MPossoupe (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26349432 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Your wiki will be in read-only soon</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2024-03-20|en}}'''. The test will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-03-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2024-03-20T14:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2024-03-20|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]], 00:01, 15 Гуравдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=25636619 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Vote now to select members of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through May 9, 2024. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 20:21, 25 Дөрөвдүгээр сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Sign up for the language community meeting on May 31st, 16:00 UTC</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/>Hello all, The next language community meeting is scheduled in a few weeks - May 31st at 16:00 UTC. If you're interested, you can [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Wikimedia_Language_engineering/Community_meetings#31_May_2024 sign up on this wiki page]. This is a participant-driven meeting, where we share language-specific updates related to various projects, collectively discuss technical issues related to language wikis, and work together to find possible solutions. For example, in the last meeting, the topics included the machine translation service (MinT) and the languages and models it currently supports, localization efforts from the Kiwix team, and technical challenges with numerical sorting in files used on Bengali Wikisource. Do you have any ideas for topics to share technical updates related to your project? Any problems that you would like to bring for discussion during the meeting? Do you need interpretation support from English to another language? Please reach out to me at ssethi(__AT__)wikimedia.org and [[etherpad:p/language-community-meeting-may-2024|add agenda items to the document here]]. We look forward to your participation! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:22, 14 Тавдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Feedback invited on Procedure for Sibling Project Lifecycle</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' [[File:Sibling Project Lifecycle Conversation 3.png|150px|right|link=:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle]] Dear community members, The [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee]] (CAC) of the [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] invites you to give feedback on a '''[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle|draft Procedure for Sibling Project Lifecycle]]'''. This draft Procedure outlines proposed steps and requirements for opening and closing Wikimedia Sibling Projects, and aims to ensure any newly approved projects are set up for success. This is separate from the procedures for opening or closing language versions of projects, which is handled by the [[:m:Special:MyLanguage/Language committee|Language Committee]] or [[m:Special:MyLanguage/Closing_projects_policy|closing projects policy]]. You can find the details on [[:m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle#Review|this page]], as well as the ways to give your feedback from today until the end of the day on '''June 23, 2024''', anywhere on Earth. You can also share information about this with the interested project communities you work with or support, and you can also help us translate the procedure into more languages, so people can join the discussions in their own language. On behalf of the CAC,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:25, 22 Тавдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Announcing the first Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello, The scrutineers have finished reviewing the vote results. We are following up with the results of the first [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) election]]. We are pleased to announce the following individuals as regional members of the U4C, who will fulfill a two-year term: * North America (USA and Canada) ** – * Northern and Western Europe ** [[m:Special:MyLanguage/User:Ghilt|Ghilt]] * Latin America and Caribbean ** – * Central and East Europe (CEE) ** — * Sub-Saharan Africa ** – * Middle East and North Africa ** [[m:Special:MyLanguage/User:Ibrahim.ID|Ibrahim.ID]] * East, South East Asia and Pacific (ESEAP) ** [[m:Special:MyLanguage/User:0xDeadbeef|0xDeadbeef]] * South Asia ** – The following individuals are elected to be community-at-large members of the U4C, fulfilling a one-year term: * [[m:Special:MyLanguage/User:Barkeep49|Barkeep49]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Superpes15|Superpes15]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Civvì|Civvì]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Luke081515|Luke081515]] * – * – * – * – Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community. Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. Follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-wiki]]. On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:15, 3 Зургаадугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The final text of the Wikimedia Movement Charter is now on Meta</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hi everyone, The final text of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] is now up on Meta in more than 20 languages for your reading. '''What is the Wikimedia Movement Charter?''' The Wikimedia Movement Charter is a proposed document to define roles and responsibilities for all the members and entities of the Wikimedia movement, including the creation of a new body – the Global Council – for movement governance. '''Join the Wikimedia Movement Charter “Launch Party”''' Join the [[m:Special:MyLanguage/Event:Movement Charter Launch Party|“Launch Party”]] on '''June 20, 2024''' at '''14.00-15.00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1718892000 your local time]). During this call, we will celebrate the release of the final Charter and present the content of the Charter. Join and learn about the Charter before casting your vote. '''Movement Charter ratification vote''' Voting will commence on SecurePoll on '''June 25, 2024''' at '''00:01 UTC''' and will conclude on '''July 9, 2024''' at '''23:59 UTC.''' You can read more about the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|voting process, eligibility criteria, and other details]] on Meta. If you have any questions, please leave a comment on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|Meta talk page]] or email the MCDC at [mailto:mcdc@wikimedia.org mcdc@wikimedia.org]. On behalf of the MCDC,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:44, 11 Зургаадугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Voting to ratify the Wikimedia Movement Charter is now open – cast your vote</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello everyone, The voting to ratify the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|'''Wikimedia Movement Charter''']] is now open. The Wikimedia Movement Charter is a document to define roles and responsibilities for all the members and entities of the Wikimedia movement, including the creation of a new body – the Global Council – for movement governance. The final version of the Wikimedia Movement Charter is [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|available on Meta in different languages]] and attached [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wikimedia_Movement_Charter_(June_2024).pdf here in PDF format] for your reading. Voting commenced on SecurePoll on '''June 25, 2024''' at '''00:01 UTC''' and will conclude on '''July 9, 2024''' at '''23:59 UTC'''. Please read more on the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|voter information and eligibility details]]. After reading the Charter, please [[Special:SecurePoll/vote/398|'''vote here''']] and share this note further. If you have any questions about the ratification vote, please contact the Charter Electoral Commission at [mailto:cec@wikimedia.org '''cec@wikimedia.org''']. On behalf of the CEC,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 10:51, 25 Зургаадугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Voting to ratify the Wikimedia Movement Charter is ending soon</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello everyone, This is a kind reminder that the voting period to ratify the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] will be closed on '''July 9, 2024''', at '''23:59 UTC'''. If you have not voted yet, please vote [[m:Special:SecurePoll/vote/398|on SecurePoll]]. On behalf of the [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Ratification/Voting#Electoral_Commission|Charter Electoral Commission]],<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 03:45, 8 Долоодугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">U4C Special Election - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, A special election has been called to fill additional vacancies on the U4C. The call for candidates phase is open from now through July 19, 2024. The [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the [[:foundation:Wikimedia Foundation Universal Code of Conduct|UCoC]]. Community members are invited to submit their applications in the special election for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please review the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|U4C Charter]]. In this special election, according to [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#2. Elections and Terms|chapter 2 of the U4C charter]], there are 9 seats available on the U4C: '''four''' community-at-large seats and '''five''' regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement. [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#5. Glossary|No more than two members of the U4C can be elected from the same home wiki]]. Therefore, candidates must not have English Wikipedia, German Wikipedia, or Italian Wikipedia as their home wiki. Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Meta-wiki]]. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:03, 10 Долоодугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimedia Movement Charter ratification voting results</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello everyone, After carefully tallying both individual and affiliate votes, the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting#Electoral Commission|Charter Electoral Commission]] is pleased to announce the final results of the Wikimedia Movement Charter voting.   As [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter#Thank you for your participation in the Movement Charter ratification vote!|communicated]] by the Charter Electoral Commission, we reached the quorum for both Affiliate and individual votes by the time the vote closed on '''July 9, 23:59 UTC'''. We thank all 2,451 individuals and 129 Affiliate representatives who voted in the ratification process. Your votes and comments are invaluable for the future steps in Movement Strategy. The final results of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] ratification voting held between 25 June and 9 July 2024 are as follows: '''Individual vote:''' Out of 2,451 individuals who voted as of July 9 23:59 (UTC), 2,446 have been accepted as valid votes. Among these, '''1,710''' voted “yes”; '''623''' voted “no”; and '''113''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 73.30% voted to approve the Charter (1710/2333), while 26.70% voted to reject the Charter (623/2333). '''Affiliates vote:''' Out of 129 Affiliates designated voters who voted as of July 9 23:59 (UTC), 129 votes are confirmed as valid votes. Among these, '''93''' voted “yes”; '''18''' voted “no”; and '''18''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 83.78% voted to approve the Charter (93/111), while 16.22% voted to reject the Charter (18/111). '''Board of Trustees of the Wikimedia Foundation:''' The Wikimedia Foundation Board of Trustees voted '''not to ratify''' the proposed Charter during their special Board meeting on July 8, 2024. The Chair of the Wikimedia Foundation Board of Trustees, Nataliia Tymkiv, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Board_resolution_and_vote_on_the_proposed_Movement_Charter|shared the result of the vote, the resolution, meeting minutes and proposed next steps]].   With this, the Wikimedia Movement Charter in its current revision is '''not ratified'''. We thank you for your participation in this important moment in our movement’s governance. The Charter Electoral Commission, [[m:User:Abhinav619|Abhinav619]], [[m:User:Borschts|Borschts]], [[m:User:Iwuala Lucy|Iwuala Lucy]], [[m:User:Tochiprecious|Tochiprecious]], [[m:User:Der-Wir-Ing|Der-Wir-Ing]]<section end="announcement-content" /> </div> [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 17:52, 18 Долоодугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Vote now to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through '''August 10, 2024'''. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:47, 27 Долоодугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Reminder! Vote closing soon to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, The voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is closing soon. It is open through 10 August 2024. Read the information on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024_Special_Election#Voting|the voting page on Meta-wiki to learn more about voting and voter eligibility]]. If you are eligible to vote and have not voted in this special election, it is important that you vote now. '''Why should you vote?''' The U4C is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community input into the committee membership is critical to the success of the UCoC. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 15:30, 6 Наймдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Coming soon: A new sub-referencing feature – try it!</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Sub-referencing"/> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|{{#ifeq:{{#dir}}|ltr|right|left}}|400px]] Hello. For many years, community members have requested an easy way to re-use references with different details. Now, a MediaWiki solution is coming: The new sub-referencing feature will work for wikitext and Visual Editor and will enhance the existing reference system. You can continue to use different ways of referencing, but you will probably encounter sub-references in articles written by other users. More information on [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|the project page]]. '''We want your feedback''' to make sure this feature works well for you: * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|Please try]] the current state of development on beta wiki and [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|let us know what you think]]. * [[m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Sign-up|Sign up here]] to get updates and/or invites to participate in user research activities. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team is planning to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We will reach out to creators/maintainers of tools and templates related to references beforehand. Please help us spread the message. --[[m:User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[m:User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]]) 10:36, 19 August 2024 (UTC) <section end="Sub-referencing"/> </div> <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=27309345 --> == Sign up for the language community meeting on August 30th, 15:00 UTC == Hi all, The next language community meeting is scheduled in a few weeks—on August 30th at 15:00 UTC. If you're interested in joining, you can [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#30_August_2024 sign up on this wiki page]. This participant-driven meeting will focus on sharing language-specific updates related to various projects, discussing technical issues related to language wikis, and working together to find possible solutions. For example, in the last meeting, topics included the Language Converter, the state of language research, updates on the Incubator conversations, and technical challenges around external links not working with special characters on Bengali sites. Do you have any ideas for topics to share technical updates or discuss challenges? Please add agenda items to the document [https://etherpad.wikimedia.org/p/language-community-meeting-aug-2024 here] and reach out to ssethi(__AT__)wikimedia.org. We look forward to your participation! [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 23:19, 22 Наймдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Announcing the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/board-elections@lists.wikimedia.org/thread/OKCCN2CANIH2K7DXJOL2GPVDFWL27R7C/ Original message at wikimedia-l]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, The scrutineers have finished reviewing the vote and the [[m:Special:MyLanguage/Elections Committee|Elections Committee]] have certified the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Results|results]] for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) special election]]. I am pleased to announce the following individual as regional members of the U4C, who will fulfill a term until 15 June 2026: * North America (USA and Canada) ** Ajraddatz The following seats were not filled during this special election: * Latin America and Caribbean * Central and East Europe (CEE) * Sub-Saharan Africa * South Asia * The four remaining Community-At-Large seats Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community. Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. You can follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-Wiki]]. On behalf of the U4C and the Elections Committee,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 14:06, 2 Есдүгээр сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Have your say: Vote for the 2024 Board of Trustees!</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|2024 Board of Trustees election]] is now open. There are twelve (12) candidates running for four (4) seats on the Board. Learn more about the candidates by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Candidates|reading their statements]] and their [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Questions_for_candidates|answers to community questions]]. When you are ready, go to the [[Special:SecurePoll/vote/400|SecurePoll]] voting page to vote. '''The vote is open from September 3rd at 00:00 UTC to September 17th at 23:59 UTC'''. To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Voter_eligibility_guidelines|voter eligibility page]]. Best regards, The Elections Committee and Board Selection Working Group<section end="announcement-content" /> </div> [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 12:14, 3 Есдүгээр сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Your wiki will be in read-only soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2024-09-25|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-09-25T15:00|en}} {{#time:H:i e|2024-09-25T15:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2024-09-25|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[User:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]], 09:37, 20 Есдүгээр сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27248326 --> == 'Wikidata item' link is moving. Find out where... == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"><i>Apologies for cross-posting in English. Please consider translating this message.</i>{{tracked|T66315}} Hello everyone, a small change will soon be coming to the user-interface of your Wikimedia project. The [[d:Q16222597|Wikidata item]] [[w:|sitelink]] currently found under the <span style="color: #54595d;"><u>''General''</u></span> section of the '''Tools''' sidebar menu will move into the <span style="color: #54595d;"><u>''In Other Projects''</u></span> section. We would like the Wiki communities feedback so please let us know or ask questions on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Discussion page]] before we enable the change which can take place October 4 2024, circa 15:00 UTC+2. More information can be found on [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|the project page]].<br><br>We welcome your feedback and questions.<br> [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 18:57, 27 Есдүгээр сар 2024 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27524260 --> == Invitation to Participate in Wiki Loves Ramadan Community Engagement Survey == Dear all, Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. We are excited to announce the upcoming [[m:Wiki Loves Ramadan|Wiki Loves Ramadan]] event, a global initiative aimed at celebrating Ramadan by enriching Wikipedia and its sister projects with content related to this significant time of year. As we plan to organize this event globally, your insights and experiences are crucial in shaping the best possible participation experience for the community. To ensure that Wiki Loves Ramadan is engaging, inclusive, and impactful, we kindly invite you to participate in our community engagement survey. Your feedback will help us understand the needs of the community, set the event's focus, and guide our strategies for organizing this global event. Survey link: https://forms.gle/f66MuzjcPpwzVymu5 Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will make a difference! Thank you for being a part of our journey to make Wiki Loves Ramadan a success. Warm regards, User:ZI Jony 03:20, 6 Аравдугаар сар 2024 (UTC) Wiki Loves Ramadan Organizing Team <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27510935 --> == <span lang="en" dir="ltr">Preliminary results of the 2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, Thank you to everyone who participated in the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees election]]. Close to 6000 community members from more than 180 wiki projects have voted. The following four candidates were the most voted: # [[User:Kritzolina|Christel Steigenberger]] # [[User:Nadzik|Maciej Artur Nadzikiewicz]] # [[User:Victoria|Victoria Doronina]] # [[User:Laurentius|Lorenzo Losa]] While these candidates have been ranked through the vote, they still need to be appointed to the Board of Trustees. They need to pass a successful background check and meet the qualifications outlined in the Bylaws. New trustees will be appointed at the next Board meeting in December 2024. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Results|Learn more about the results on Meta-Wiki.]] Best regards, The Elections Committee and Board Selection Working Group <section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]] 08:25, 14 Аравдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:MPossoupe (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. Read more about the committees on their Meta-wiki pages: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations_Committee|Affiliations Committee (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Ombuds commission (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]] Applications for the committees open on 16 October 2024. Applications for the Affiliations Committee close on 18 November 2024, and applications for the Ombuds commission and the Case Review Committee close on 2 December 2024. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation/Legal/Committee_appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email [mailto:cst@wikimedia.org cst@wikimedia.org] with any questions you may have. For the Committee Support team, <section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:08, 16 Аравдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27601062 --> == 'Wikidata item' link is moving, finally. == Hello everyone, I previously wrote on the 27th September to advise that the ''Wikidata item'' sitelink will change places in the sidebar menu, moving from the '''General''' section into the '''In Other Projects''' section. The scheduled rollout date of 04.10.2024 was delayed due to a necessary request for Mobile/MinervaNeue skin. I am happy to inform that the global rollout can now proceed and will occur later today, 22.10.2024 at 15:00 UTC-2. [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Please let us know]] if you notice any problems or bugs after this change. There should be no need for null-edits or purging cache for the changes to occur. Kind regards, -[[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] 11:29, 22 Аравдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27535421 --> == Final Reminder: Join us in Making Wiki Loves Ramadan Success == Dear all, We’re thrilled to announce the Wiki Loves Ramadan event, a global initiative to celebrate Ramadan by enhancing Wikipedia and its sister projects with valuable content related to this special time of year. As we organize this event globally, we need your valuable input to make it a memorable experience for the community. Last Call to Participate in Our Survey: To ensure that Wiki Loves Ramadan is inclusive and impactful, we kindly request you to complete our community engagement survey. Your feedback will shape the event’s focus and guide our organizing strategies to better meet community needs. * Survey Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSffN4prPtR5DRSq9nH-t1z8hG3jZFBbySrv32YoxV8KbTwxig/viewform?usp=sf_link Complete the Survey] * Deadline: November 10, 2024 Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will truly make a difference! '''Volunteer Opportunity''': Join the Wiki Loves Ramadan Team! We’re seeking dedicated volunteers for key team roles essential to the success of this initiative. If you’re interested in volunteer roles, we invite you to apply. * Application Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfXiox_eEDH4yJ0gxVBgtL7jPe41TINAWYtpNp1JHSk8zhdgw/viewform?usp=sf_link Apply Here] * Application Deadline: October 31, 2024 Explore Open Positions: For a detailed list of roles and their responsibilities, please refer to the position descriptions here: [https://docs.google.com/document/d/1oy0_tilC6kow5GGf6cEuFvdFpekcubCqJlaxkxh-jT4/ Position Descriptions] Thank you for being part of this journey. We look forward to working together to make Wiki Loves Ramadan a success! Warm regards,<br> The Wiki Loves Ramadan Organizing Team 05:12, 29 Аравдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27568454 --> == Sign up for the language community meeting on November 29th, 16:00 UTC == Hello everyone, The next language community meeting is coming up next week, on November 29th, at 16:00 UTC (Zonestamp! For your timezone <https://zonestamp.toolforge.org/1732896000>). If you're interested in joining, you can sign up on this wiki page: <https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#29_November_2024>. This participant-driven meeting will be organized by the Wikimedia Foundation’s Language Product Localization team and the Language Diversity Hub. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Moore Wikipedia, and the language support track at Wiki Indaba. We will also have members from the Wayuunaiki community joining us to share their experiences with the Incubator and as a new community within our movement. This meeting will have a Spanish interpretation. Looking forward to seeing you at the language community meeting! Cheers, [[User:SSethi (WMF)|Srishti]] 19:54, 21 Арваннэгдүгээр сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 --> == Launching! Join Us for Wiki Loves Ramadan 2025! == Dear All, We’re happy to announce the launch of [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|Wiki Loves Ramadan 2025]], an annual international campaign dedicated to celebrating and preserving Islamic cultures and history through the power of Wikipedia. As an active contributor to the Local Wikipedia, you are specially invited to participate in the launch. This year’s campaign will be launched for you to join us write, edit, and improve articles that showcase the richness and diversity of Islamic traditions, history, and culture. * Topic: [[m:Event:Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch|Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch]] * When: Jan 19, 2025 * Time: 16:00 Universal Time UTC and runs throughout Ramadan (starting February 25, 2025). * Join Zoom Meeting: https://us02web.zoom.us/j/88420056597?pwd=NdrpqIhrwAVPeWB8FNb258n7qngqqo.1 * Zoom meeting hosted by [[m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]] To get started, visit the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|campaign page]] for details, resources, and guidelines: Wiki Loves Ramadan 2025. Add [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Participant|your community here]], and organized Wiki Loves Ramadan 2025 in your local language. Whether you’re a first-time editor or an experienced Wikipedian, your contributions matter. Together, we can ensure Islamic cultures and traditions are well-represented and accessible to all. Feel free to invite your community and friends too. Kindly reach out if you have any questions or need support as you prepare to participate. Let’s make Wiki Loves Ramadan 2025 a success! For the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Team|International Team]] 12:08, 16 Нэгдүгээр сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27568454 --> == Enabling Dark mode for logged-out users in this Wikipedia == <div lang="en" dir="ltr"> {{int:Hello}} Wikipedians, Apologies, as this message is not written in your native language. {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Reading/Web|Wikimedia Foundation Web team]] will be enabling [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility_for_reading|dark mode]] here on your Wikipedia by February 2025 now that pages on your wiki have passed our checks for accessibility and other quality checks. Congratulations! The plan to enable is made possible by the diligent work of editors and other technical contributors in your community who ensured that templates, gadgets, and other parts of pages can be accessible in dark mode. Thank you all for making dark mode available for everybody! For context, the Web team has concluded work on dark mode. If, on some wikis, the option is not yet available for logged-out users, this is likely because many pages do not yet display well in dark mode. As communities make progress on this work, we enable this feature on additional wikis once per month. If you notice any issues after enabling dark mode, please create a page: <code>Reading/Web/Accessibility for reading/Reporting/xx.wikipedia.org</code> in MediaWiki ([[mediawikiwiki:Reading/Web/Accessibility_for_reading/Reporting|like these pages]]), and report the issue in the created page. Thank you! On behalf of the [[mediawikiwiki:Reading/Web|Wikimedia Foundation Web team]]. </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 22:14, 21 Нэгдүгээр сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_Dark_mode_deployment_list_(February_2025)&oldid=28153450 --> == Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:11, 24 Нэгдүгээр сар 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 --> == Feminism and Folklore 2025 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 02:36, 29 Нэгдүгээр сар 2025 (UTC) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' --[[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 02:36, 29 Нэгдүгээр сар 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26503019 --> == Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:48, 3 Хоёрдугаар сар 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28198931 --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Language Community Meeting (Feb 28th, 14:00 UTC) and Newsletter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone! [[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=An image symbolising multiple languages]] We’re excited to announce that the next '''Language Community Meeting''' is happening soon, '''February 28th at 14:00 UTC'''! If you’d like to join, simply sign up on the '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|wiki page]]'''. This is a participant-driven meeting where we share updates on language-related projects, discuss technical challenges in language wikis, and collaborate on solutions. In our last meeting, we covered topics like developing language keyboards, creating the Moore Wikipedia, and updates from the language support track at Wiki Indaba. '''Got a topic to share?''' Whether it’s a technical update from your project, a challenge you need help with, or a request for interpretation support, we’d love to hear from you! Feel free to '''reply to this message''' or add agenda items to the document '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|here]]'''. Also, we wanted to highlight that the sixth edition of the Language & Internationalization newsletter (January 2025) is available here: [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. This newsletter provides updates from the October–December 2024 quarter on new feature development, improvements in various language-related technical projects and support efforts, details about community meetings, and ideas for contributing to projects. To stay updated, you can subscribe to the newsletter on its wiki page: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]]. We look forward to your ideas and participation at the language community meeting, see you there! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 08:29, 22 Хоёрдугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28217779 --> == Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 18:51, 7 Гуравдугаар сар 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28307738 --> == An improved dashboard for the Content Translation tool == <div lang="en" dir="ltr"> {{Int:hello}} Wikipedians, Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device. With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below. [[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the "For you" and "...More" buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups ("Create new pages" and "Expand with new sections")-one for each activity.]] [[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]] We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''. Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. Thank you! On behalf of the Language and Product Localization team. </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 02:56, 13 Гуравдугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&oldid=28382282 --> == <span lang="en" dir="ltr">Your wiki will be in read-only soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2025-03-19|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-03-19T14:00|en}} {{#time:H:i e|2025-03-19T14:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2025-03-19|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:14, 14 Гуравдугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=28307742 --> == Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon. Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:04, 4 Дөрөвдүгээр сар 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! The most active contesters will receive prizes. If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest. <br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) </div> 16:11, 16 Дөрөвдүгээр сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Hide on Rosé@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines ("UCoC EG") and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:34, 17 Дөрөвдүгээр сар 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Sub-referencing: User testing == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]] <small>''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''</small> Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further: #'''Try it out and share your feedback''' #:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. #'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs''' #:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''. We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well. Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])</bdi> 15:03, 28 Дөрөвдүгээр сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=28628657 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- <section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 03:41, 29 Дөрөвдүгээр сар 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! == ''(Apologies for posting in English)'' Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them. As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]]. After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki. The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org. If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:07, 6 Тавдугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28663781 --> == <span lang="en" dir="ltr">Call for Candidates for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The results of voting on the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter is [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|available on Meta-wiki]]. You may now [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|submit your candidacy to serve on the U4C]] through 29 May 2025 at 12:00 UTC. Information about [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|eligibility, process, and the timeline are on Meta-wiki]]. Voting on candidates will open on 1 June 2025 and run for two weeks, closing on 15 June 2025 at 12:00 UTC. If you have any questions, you can ask on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|the discussion page for the election]]. -- in cooperation with the U4C, </div><section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|хэлэлцүүлэг]])</bdi> 22:07, 15 Тавдугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)'' Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 15:27, 22 Тавдугаар сар 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28768453 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 Selection & Call for Questions</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, This year, the term of 2 (two) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats. The Elections Committee will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Governance Committee, composed of trustees who are not candidates in the 2025 community-and-affiliate-selected trustee selection process (Raju Narisetti, Shani Evenstein Sigalov, Lorenzo Losa, Kathy Collins, Victoria Doronina and Esra’a Al Shafei) [3], is tasked with providing Board oversight for the 2025 trustee selection process and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4]. Here are the key planned dates: * May 22 – June 5: Announcement (this communication) and call for questions period [6] * June 17 – July 1, 2025: Call for candidates * July 2025: If needed, affiliates vote to shortlist candidates if more than 10 apply [5] * August 2025: Campaign period * August – September 2025: Two-week community voting period * October – November 2025: Background check of selected candidates * Board’s Meeting in December 2025: New trustees seated Learn more about the 2025 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on this Meta-wiki page [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[link]]]. '''Call for Questions''' In each selection process, the community has the opportunity to submit questions for the Board of Trustees candidates to answer. The Election Committee selects questions from the list developed by the community for the candidates to answer. Candidates must answer all the required questions in the application in order to be eligible; otherwise their application will be disqualified. This year, the Election Committee will select 5 questions for the candidates to answer. The selected questions may be a combination of what’s been submitted from the community, if they’re alike or related. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[link]]] '''Election Volunteers''' Another way to be involved with the 2025 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this Meta-wiki page [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[link].]] Thank you! [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024 [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ [6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates Best regards, Victoria Doronina Board Liaison to the Elections Committee Governance Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 03:07, 28 Тавдугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == Vote now in the 2025 U4C Election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}} Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:01, 13 Зургаадугаар сар 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28848819 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div> Hello all, The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position. This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3] Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election. Best regards, Abhishek Suryawanshi<br /> Chair of the Elections Committee On behalf of the Elections Committee and Governance Committee [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term. [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates<section end="announcement-content" /> </div> [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 17:44, 17 Зургаадугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28866958 --> == <span lang="en" dir="ltr">Sister Projects Task Force reviews Wikispore and Wikinews</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Dear Wikimedia Community, The [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee (CAC)]] of the Wikimedia Foundation Board of Trustees assigned [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|the Sister Projects Task Force (SPTF)]] to update and implement a procedure for assessing the lifecycle of Sister Projects – wiki [[m:Wikimedia projects|projects supported by Wikimedia Foundation (WMF)]]. A vision of relevant, accessible, and impactful free knowledge has always guided the Wikimedia Movement. As the ecosystem of Wikimedia projects continues to evolve, it is crucial that we periodically review existing projects to ensure they still align with our goals and community capacity. Despite their noble intent, some projects may no longer effectively serve their original purpose. '''Reviewing such projects is not about giving up – it's about responsible stewardship of shared resources'''. Volunteer time, staff support, infrastructure, and community attention are finite, and the non-technical costs tend to grow significantly as our ecosystem has entered a different age of the internet than the one we were founded in. Supporting inactive projects or projects that didn't meet our ambitions can unintentionally divert these resources from areas with more potential impact. Moreover, maintaining projects that no longer reflect the quality and reliability of the Wikimedia name stands for, involves a reputational risk. An abandoned or less reliable project affects trust in the Wikimedia movement. Lastly, '''failing to sunset or reimagine projects that are no longer working can make it much harder to start new ones'''. When the community feels bound to every past decision – no matter how outdated – we risk stagnation. A healthy ecosystem must allow for evolution, adaptation, and, when necessary, letting go. If we create the expectation that every project must exist indefinitely, we limit our ability to experiment and innovate. Because of this, SPTF reviewed two requests concerning the lifecycle of the Sister Projects to work through and demonstrate the review process. We chose Wikispore as a case study for a possible new Sister Project opening and Wikinews as a case study for a review of an existing project. Preliminary findings were discussed with the CAC, and a community consultation on both proposals was recommended. === Wikispore === The [[m:Wikispore|application to consider Wikispore]] was submitted in 2019. SPTF decided to review this request in more depth because rather than being concentrated on a specific topic, as most of the proposals for the new Sister Projects are, Wikispore has the potential to nurture multiple start-up Sister Projects. After careful consideration, the SPTF has decided '''not to recommend''' Wikispore as a Wikimedia Sister Project. Considering the current activity level, the current arrangement allows '''better flexibility''' and experimentation while WMF provides core infrastructural support. We acknowledge the initiative's potential and seek community input on what would constitute a sufficient level of activity and engagement to reconsider its status in the future. As part of the process, we shared the decision with the Wikispore community and invited one of its leaders, Pharos, to an SPTF meeting. Currently, we especially invite feedback on measurable criteria indicating the project's readiness, such as contributor numbers, content volume, and sustained community support. This would clarify the criteria sufficient for opening a new Sister Project, including possible future Wikispore re-application. However, the numbers will always be a guide because any number can be gamed. === Wikinews === We chose to review Wikinews among existing Sister Projects because it is the one for which we have observed the highest level of concern in multiple ways. Since the SPTF was convened in 2023, its members have asked for the community's opinions during conferences and community calls about Sister Projects that did not fulfil their promise in the Wikimedia movement.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf <nowiki>[1]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 <nowiki>[2]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[3]</nowiki>] Wikinews was the leading candidate for an evaluation because people from multiple language communities proposed it. Additionally, by most measures, it is the least active Sister Project, with the greatest drop in activity over the years. While the Language Committee routinely opens and closes language versions of the Sister Projects in small languages, there has never been a valid proposal to close Wikipedia in major languages or any project in English. This is not true for Wikinews, where there was a proposal to close English Wikinews, which gained some traction but did not result in any action[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews <nowiki>[4]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[5]</nowiki>, see section 5] as well as a draft proposal to close all languages of Wikinews[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? <nowiki>[6]</nowiki>]. [[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Initial metrics]] compiled by WMF staff also support the community's concerns about Wikinews. Based on this report, SPTF recommends a community reevaluation of Wikinews. We conclude that its current structure and activity levels are the lowest among the existing sister projects. SPTF also recommends pausing the opening of new language editions while the consultation runs. SPTF brings this analysis to a discussion and welcomes discussions of alternative outcomes, including potential restructuring efforts or integration with other Wikimedia initiatives. '''Options''' mentioned so far (which might be applied to just low-activity languages or all languages) include but are not limited to: *Restructure how Wikinews works and is linked to other current events efforts on the projects, *Merge the content of Wikinews into the relevant language Wikipedias, possibly in a new namespace, *Merge content into compatibly licensed external projects, *Archive Wikinews projects. Your insights and perspectives are invaluable in shaping the future of these projects. We encourage all interested community members to share their thoughts on the relevant discussion pages or through other designated feedback channels. === Feedback and next steps === We'd be grateful if you want to take part in a conversation on the future of these projects and the review process. We are setting up two different project pages: [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]] and [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]]. Please participate between 27 June 2025 and 27 July 2025, after which we will summarize the discussion to move forward. You can write in your own language. I will also host a community conversation 16th July Wednesday 11.00 UTC and 17th July Thursday 17.00 UTC (call links to follow shortly) and will be around at Wikimania for more discussions. <section end="message"/> </div> -- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 20:57, 27 Зургаадугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&oldid=28911188 --> == Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes == ''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)'' Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations. The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''. The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below: [[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]] These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages. Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change. Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]]. Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 12:45, 14 Долоодугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=28981877 --> == <span lang="en" dir="ltr">Temporary accounts will be rolled out soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="body"/> Hello, we are the Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]] team. We would like to announce that '''we plan to enable [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] for this wiki in the week of September 1'''. Temporary accounts are successfully live on 30 wikis, including many large ones like German, Japanese, and French. The change they bring is especially relevant to logged-out editors, who this feature is designed to protect. But it is also relevant to community members like mentors, patrollers, and admins – anyone who reverts edits, blocks users, or otherwise interacts with logged-out editors as part of keeping the wikis safe and accurate. '''Why we are building temporary accounts''' Our wikis should be safer to edit by default for logged-out editors. Temporary accounts allow people to continue editing the wikis without creating an account, while avoiding publicly tying their edits to their IP address. We believe this is in the best interest of our logged-out editors, who make valuable contributions to the wikis and who may later create accounts and grow our community of editors, admins, and other roles. Even though the wikis do warn logged-out editors that their IP address will be associated with their edit, many people may not understand what an IP address is, or that it could be used to connect them to other information about them in ways they might not expect. Additionally, our moderation software and tools rely too heavily on network origin (IP addresses) to identify users and patterns of activity, especially as IP addresses themselves are becoming less stable as identifiers. Temporary accounts allow for more precise interactions with logged-out editors, including more precise blocks, and can help limit how often we unintentionally end up blocking good-faith users who use the same IP addresses as bad-faith users. '''How temporary accounts work''' [[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]] Any time a logged-out user publishes an edit on this wiki, a cookie will be set in this user's browser, and a temporary account tied with this cookie will be automatically created. This account's name will follow the pattern: <code dir=ltr>~2025-12345-67</code> (a tilde, current year, a number). On pages like Recent Changes or page history, this name will be displayed. The cookie will expire 90 days after its creation. As long as it exists, all edits made from this device will be attributed to this temporary account. It will be the same account even if the IP address changes, unless the user clears their cookies or uses a different device or web browser. A record of the IP address used at the time of each edit will be stored for 90 days after the edit. However, only some logged-in users will be able to see it. '''What does this mean for different groups of users?''' '''For logged-out editors''' * This increases privacy: currently, if you do not use a registered account to edit, then everybody can see the IP address for the edits you made, even after 90 days. That will no longer be possible on this wiki. * If you use a temporary account to edit from different locations in the last 90 days (for example at home and at a coffee shop), the edit history and the IP addresses for all those locations will now be recorded together, for the same temporary account. Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the relevant requirements]] will be able to view this data. If this creates any personal security concerns for you, please contact talktohumanrights at wikimedia.org for advice. '''For community members interacting with logged-out editors''' * A temporary account is uniquely linked to a device. In comparison, an IP address can be shared with different devices and people (for example, different people at school or at work might have the same IP address). * Compared to the current situation, it will be safer to assume that a temporary user's talk page belongs to only one person, and messages left there will be read by them. As you can see in the screenshot, temporary account users will receive notifications. It will also be possible to thank them for their edits, ping them in discussions, and invite them to get more involved in the community. '''For users who use IP address data to moderate and maintain the wiki''' * '''For patrollers''' who track persistent abusers, investigate violations of policies, etc.: Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the requirements]] will be able to reveal temporary users' IP addresses and all contributions made by temporary accounts from a specific IP address or range ([[Special:IPContributions]]). They will also have access to useful information about the IP addresses thanks to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]] feature. Many other pieces of software have been built or adjusted to work with temporary accounts, including AbuseFilter, global blocks, Global User Contributions, and more. (For information for volunteer developers on how to update the code of your tools – see the last part of the message.) * '''For admins blocking logged-out editors''': ** It will be possible to block many abusers by just blocking their temporary accounts. A blocked person won't be able to create new temporary accounts quickly if the admin selects the [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblock]] option. ** It will still be possible to block an IP address or IP range. * Temporary accounts will not be retroactively applied to contributions made before the deployment. On Special:Contributions, you will be able to see existing IP user contributions, but not new contributions made by temporary accounts on that IP address. Instead, you should use Special:IPContributions for this. '''Our requests for you, and next steps''' * If you know of any tools, bots, gadgets etc. using data about IP addresses or being available for logged-out users, you may want to test if they work on [[testwiki:Main_Page|testwiki]] or [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]]. If you are a volunteer developer, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|read our documentation for developers]], and in particular, the section on [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|how your code might need to be updated]]. * If you want to test the temporary account experience, for example just to check what it feels like, go to testwiki or test2wiki and edit without logging in. * Tell us if you know of any difficulties that need to be addressed. We will try to help, and if we are not able, we will consider the available options. * Look at our [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|previous message]] about requirements for users without extended rights who may need access to IP addresses. To learn more about the project, check out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|our FAQ]] – you will find many useful answers there. You may also [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|look at the updates]] (we have just posted one) and [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|subscribe to our new newsletter]]. If you'd like to talk to me (Szymon) off-wiki, you will find me on Discord and Telegram. Thank you!<section end="body" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</bdi> 21:36, 26 Наймдугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&oldid=29181713 --> == <span lang="en" dir="ltr">Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2025-09-24|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-09-24T15:00|en}} {{#time:H:i e|2025-09-24T15:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2025-09-24|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> 15:41, 18 Есдүгээр сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29170715 --> == <span lang="en" dir="ltr">Have your say: vote for the 2025 Board of Trustees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|2025 Board of Trustees election]] is now open. Candidates are running for two (2) seats on the Board. To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|voter eligibility page]]. Learn more about them by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|reading their application statements and watch their candidacy videos]]. When you are ready, go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll voting page to vote]]. '''The vote is open from October 8 at 00:00 UTC to October 22 at 23:59 UTC.''' Best regards, Abhishek Suryawanshi<br />Chair, Elections Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 04:48, 9 Аравдугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 --> == <span lang="en" dir="ltr">Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere). There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11:43, 20 Аравдугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 --> == <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. Read more about the committees on their Meta-wiki pages: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]] Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have. For the Committee Support team, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 14:12, 30 Аравдугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:MKaur (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 --> == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14:22, 20 Арваннэгдүгээр сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:45, 16 Нэгдүгээр сар 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 13:21, 18 Нэгдүгээр сар 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == Report possible machine-translated article by user who engaged in cross-wiki abuse == Dear admins, I'm an active user from Commons and Wikidata. I was led here because I'm investigating a [[wikidata:Wikidata:Requests_for_checkuser/Case/Yukitanooki|sockpuppetry in Wikidata]] of [[User:Yukitanooki]], who was mainly active in enwiki with [[:en:Special:Diff/1232853533|babels]] (Non-native speaker here) and basically adds machine translations to the other languages' Wikipedias with sock puppets and temp accounts. I suspect the article [[Баруун Филиппиний тэнгис]] was also created by Yukitanooki' temp accounts with machine translation service. All in all, I suggest that article be reviewed carefully. Thanks. [[Хэрэглэгч:0x0a|0x0a]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:0x0a|яриа]]) 14:26, 18 Нэгдүгээр сар 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 21:01, 19 Нэгдүгээр сар 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 17:11, 3 Дөрөвдүгээр сар 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 21:13, 13 Дөрөвдүгээр сар 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-04-16_Wikipedias&oldid=30402528 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 00:58, 26 Дөрөвдүгээр сар 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> q7409fk8v41gnswbt44yeej0s4d0p03 Зүүнгарчуудын эх нутаг руугаа хийсэн нүүдэл 0 41215 854748 800422 2026-04-26T08:59:54Z 唐吉訶德的侍從 5036 854748 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Торгуудын их нүүдэл | partof = | image = | date = 1771 оны 1 сарын 5—7 сарын 24 | place = Орос, Казахстан | result = [[Халимаг ястан|Халимагууд]] [[Зүүнгар нутаг]] руу нүүдэллэж байна<br>[[Халимагийн хант улс]]ыг татан буулгах<br>Казахын хант улс болон Оросын эзэнт гүрэнд хийсэн томоохон дайралт, их хэмжээний хохирол | territory = Халимагийн хант улс Оросын эзэнт гүрэнд нэгтгэгдсэн | combatant1 = {{Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg}} [[Халимагийн хант улс]] | combatant2 = {{flagicon image|Flag of Russia.svg}}[[Оросын эзэнт гүрэн]]<br />{{Flagicon image|Tamga of the Töre dynasty.png}}[[Казахын ханлиг|Казахын хант улс]] | commander1 = {{Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg}} [[Убаши]]<br> {{Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg}} [[Цэвэгдорж]]<br> {{Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg}} Шээрэн<br> {{Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg}} Бамбар<br> {{Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg}} Момонт<br> {{Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg}} Эмгэн убаши<br> {{Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg}} Баяжих<br> {{Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg}} Бэр хашиха<br> {{Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg}} Хирив<br> {{Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg}} Агсахал<br> {{Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg}} Цэвдэн<br> {{Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg}} Шар хүүхэн | commander2 = {{flagicon image|Flag of Russia.svg}} [[II Екатерина]]<br>{{flagicon image|Flag of Russia.svg}} [[Михаил Михайлович Траубенберг]]<br>{{Flagicon image|Tamga of the Töre dynasty.png}} Нурали хан<br>{{Flagicon image|Tamga of the Töre dynasty.png}} [[Аблай султан]] | strength1 = 10,000 | strength2 = 50,000 | casualties1 = | casualties2 = | campaignbox = }} Оросын дарлалаас болж [[Убаши]], Цэвэгдорж тэргүүтэй [[Торгууд]] 1770-аад онд нутагтаа буцаж ирсэн боловч [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] аль хэдийн [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|Манж]]д эзлэгдсэн байсан тул [[Чин улс]]ын мэдэлд л бууж өгөхөөс өөр аргагүй байсан тул тэднийг '''[[Үнэн сүсэгтийн чуулган]]''' хэмээн нэрлэжээ. == Ойрадын хуваагдал == [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] (Баруун Монгол) зүүнтээ [[Или мөрөн|Илийн хөндий]]гөөс баруунтаа [[Ховд]], умрын Саяaнаас өмнийн Алтантагшийн нуруун хүртэл өргөн уудам нутагт Зүүнгарын эзэнт улсаа байгуулж явлаа. Тогоон, Эсэн хааны үед бүх Монголыг гартаа атгаж, нанхиадын Мин улсын хааныг олзолж, сүр хүчийг бадруулж байв. Тэр үеийн нанхиадын түүхэнд Баруун Монголын эр нь бяртай, морь нь шандастай, цэрэг нь шороон түм хэмээн дальдарч бичсэн байдаг. 1453 онд Эсэн хаан тэнгэрт хальж, Баруун Монголын холбоо хүчин доройтоход Зүүн Монголд тэдний нөлөө буурчээ. Түүнээс хойш 150 гаруй жил Зүүнгар дангаараа үлдсэн. 17 дугаар зууны эхээр Баруун Монголыг Хархул хаан нэгтгэн захирч, “[[Хунтайж]]” гэж өөрийгөө нэрлэн суув. Түүний хүү Баатар Хунтайжийн үед нэгдсэн Баруун Монголын ноёд эрх чөлөө хайж, өвсний сөл даган, [[Хошууд]], [[Торгууд]] аймгууд Зүүнгарын нутгийг тэлэхээр хоёр тийшээ салан нүүсэн байна. Хошуудын [[Гүш хаан]] өөрийн албатаа авч, өмнө зүгт нүүж, Алтантагшийн нуруунаас зүүнтээ Цайдамыг туулан, Хөхнуурт хүрч, улмаар 1637 онд Лхасыг дайлаар мордон, Түвдийг эрхэндээ оруулж, Шар малгайтан Гэлүгвагийн ёсыг өргөх боллоо. Цайдамыг тав хувааж, “Таван Цайдам” гэж нэрлэж байсан нь Хошуудын Хөхэт Бэйс, Хурлиг Бэйс, Баруун Засаг, Зүүн Засаг, Тэйнэр нарын таван нутаг юм. Тэд засаг захиргааны хувьд 21 хошуунд хуваагдах 2000 гаруй өрхөөс бүрдэж байв. Гас нуур, Тэйнэр нуурын хавьд нутаглаж байсан Монголчуудыг “[[Дээд монголчууд|Дээд Монгол]]” ба Хөхнуурын Монголчууд хэмээн хожим нэрлэх болжээ. 1618 онд Торгуудын Хо Өрлөг (Бор Өрлөг ч гэдэг) тавин мянган өрх албатаа дагуулан, баруун хойш нүүдэллэж, замдаа таарсан нүүдэлчин аймгуудыг арчсаар 1630 онд Уралын нурууг даван, Оросын тал руу цөмрөн ороход, түүний 6 хүү нь 25 мянган Торгуудыг удирдаж явжээ. Тэд цаашилсаар Ногай, Кипчак, Татарын зарим аймгууд, Oросын тосгодыг эрхшээлдээ оруулсаар Астарханд тулсан байна. 1643 онд Астарханыг эзлэх тулалдаанд хотын хананы гадна Бор Өрлөг алагдаж, түүний хүү Шихир Дайчин хаан суув. Шихир Дайчины хүү Пунцагтай Оросын хаан найрамдлын гэрээ байгуулж, Ижил мөрний хөвөөгөөр тэднийг нутагшуулах болжээ. Ижилийн Торгуудууд хавь ойроо түүвээсэн ч Оросын хаан мэдээгүй цариалж, мусалмануудтай өмнөд талдаа дайтаж, сэхээ муутай байж. == Түүх == Баруун Монголын хүчин суларч, өмнөдөд Манж нар Монгол аймгуудыг эрхшээлдээ оруулж эхэлсэн тул 1640 онд дөчин дөрвөний цаазыг Баатар Хунтайж Халхтай нийлэн хийж, түүнийгээ хотлоороо даган мөрдөх болжээ. Тэр цаазад Хо Өрлөг, Гүүш хаан Төрбайх нар тамгаа үлдээсэн нь лавтай тэд бүрэн салаад явчихаагүй байсныг харуулж байна. Баатар Хунтайжийн хүү [[Галдан бошигт хаан]] ширээнд суугаад зөстэй эрсийн чадал, сурсан эрдэмдээ эрдэж, Халхыг дайлаар мордож, цусан далайд живүүлсэн. Одоогийн жуулчдын бааз байдаг Элсэн тасархайн ар талын Хөгнөхаан уулын нэр үүссэн домгийг дурдвал, Галдангийн цэрэг Халхын мянган ламыг энэ уулын өвөр дэх хүрээн дээр мал мэт засаж, хөнгөлсөн учир эл уулыг Хөгнөхаан гэж нэрлэжээ. Хүчтний дэргэд хүчгүй нь буруутай хорвоо хойно Халхууд аврал ирэн зугтсаар Манжийн Энх-Амаглан хааны нөмөрт очиж, өршөөл гуйжээ. Галдангийн хийсэн эл үйлдэл Монголыг Манжид эзлүүлэх нөхцөлийг хурдан бүрдүүлсэн. Халх аймгуудыг хөөсөн Галдангийн цэрэг Цагаан хэрмэнд дөхөж очоод, Манжийн их цэрэг, Монгол хаадын нэгдсэн цэрэгтэй тулж, их тулалдаан болжээ. Тэр тулалдаанд Зүүнгарын 125 мянган морин цэрэг 10 мянган тэмээгээр бамбай хийн дайралтанд орсон гэдэг. Манжийн цэрэг их буу хэрэглэж, Галдангийн тэмээн бэхлэлтийг үймүүлан сандаргаж, цэргийг нь дарахад, Галдан бүслэлтээс зугтан гарч, саринасан цэргээ цуглуулан Гэрэлчийн гол дээр Манжийн цэрэгтэй дахин тулалдаж ялагдах үед өөрийн хатан Анугаа алдсан. Галдан цөөн нөхдийн хамт зугтсаар Илийн хөндийд буцаж ирэхэд, түүний ах, хорсолд автсан Цэвээнравдан Галдангийн амийг 1697 онд хороосон байна. Цэвээнравдан Зүүнгарын эзэнт улсыг захирч байхдаа Манж, Халхтай олон удаа өгөө аваатай дайтсан. Манжийн Энх-Амаглан хаан 1719 онд их цэргээ явуулж, түүний хүчийг ихэд сулруулжээ. 1727 онд Цэвээнравдан хорлогдож, хүү Галданцэрэн нь хаан суув. Галданцэрэн 1730 онд Халх Монголын нутгийг дайлаар эзэлж, цагаан хэрмэнд дахин тулсан байна. Гэвч тэд 1732 онд Халх, Манжийн хамтарсан цэрэгт хиар зохиулж, Баруун Монгол дахиж хөл дээрээ босч ирэхгүй болтлoo доройтов. Манжийн түүхийн эх сурвалжид бичсэнээр Дөрвөн Ойрдын аравны есөн хувь буюу 6 зуун мянгыг устгасан хэмээн өгүүлдэг. Гэхдээ Баруун Монгол байсаар л байсан. Баруун Монгол доройтон доройтсоор Манжид нэгдэх ёслол 1754 онд Бээжинд болсны дараа Өөлдийн ноён Амарсанаа бослого гарсансан ч, түүний холбоотнууд хүрэхээс өмнө Манжийн найман тугийн цэрэг Зүүнгарт хүрч, Амарсанаа давуу хүчинд автан, хойш зугтсаар замдаа улаан бурханаар өөд болжээ. Баруун Монголын тусгаар тогнолын тэмцэл үүгээр шувтарга болсон. Yнэнийг хэлэхэд үндэс угсаагаа хамгаалах гэхээсээ илүү өөр хоорондоо хэдэн ноёд тэмцсээр Монгол түмэн бүхлээрээ Манжийн аманд унасан байна. Харин Ижил мөрний Торгуудуудын хувьд түүх өөрөөр бичигджээ. Шихир Дайчины хүү Пунцаг хаан сууж байхад Зүүнгарынхан олноороо Манжаас дайжин хүрсэн. Хошуудын Хөндлөн Убаш өөрийнхөө 3 мянган өрх албатаа дагуулан Оросын нутаг Ижил мөрний сав газар хүрэв. Пунцагийн хүү Аюк хаан сууснаар хагас зууны турш Торгуудууд Еврoпт нэрээ мөнхөлжээ. Аюк хаан Далай ламтай холбоо тогтоож, Их Пeтeр хаан Ижилд ирэн, Аюктай золгосон. Торгуудын морьт хороо байгуулж, Оросын Оттман Түрктэй хийсэн дайнд тэд жинхэнэ эрлэг нь болж явaв. 1707 онд Шведийн хаантай хийсэн дайнд Торгууд Монголчууд гарамгай гавьяa байгуулсан. 1714 онд Торгуудад Манжийн хаан элчээ илгээв. Манжийн элч тэднийг Зүүнгарынхаа говьд буцаж ирээд Манжид туслан, Цэвээнравдантай дайтахыг ятгасан. Өөрийн охиноо Цэвээнравданд сүй тавьж өгсөн Аюк хаан Манжийн ятгалгыг эрс эсэргүүцжээ. 1724 онд Аюк хааныг таалал төгссөний дараа түүний хүү Цэрэндoндoв хааны ор суусан боловч, том ах Дондог-Омбод хаан ширээгээ алдсан. 1741 онд Дондог-Омбыг тэнгэрт халихад, хүү Дондог тайж хааны ор суув. Дондог тайжийн үед Зүүнгарт явуулсан Манжийн харигслалаас зугтсан Хошууд, Дөрвөт, Хойд овгийнхон ихээр ирж Ижилд суурьшлаа. 1758 онд өөрийн хүү Увшийг хаан суулгав. Ижил мөрний сав нутагт хүчирхэгжсэн Увш хааны Торгуудууд хавь ойрынхондоо халгаатай байсан тул Оросын 2-р Елизабез тэднийг Козакуудаар хүрээлүүлэн эрх мэдэл, үйл ажиллагааг нь хязгаарлаж эхэлсэн. Оросууд Торгуудуудын Түвдтэй холбогдох замыг зориуд тасалж эхлэв. Улмаар Козакууд Торгуудуудын ул мөрийг мөшгих болсон. Увш хаан энэ бүх үйл явдлыг сайтар мэдэж, Оросын мэхнээс удаа дараа мултран гарч, тэднийг “дөнгөтэй баавгай” гэж тохуурхаж байлаа. Тэрээр зориуд 30 мянган цэргийг 1768-1769 онуудад Түркийн дайнд оруулж, их хэмжээний зэвсэг олзолж авсан. Ийнхүү урьдаас их нүүдэлд бэлтгэв. 1770 онд Ижил мөрний мөс хөлдөхийг хүлээж байлаа. Увш хаан 80 мянгаа цэргээ цуглуулж, Зүүнгарын зүг нүүхээ мэдэгдээд, Ижилийн хөвөөгөөр нутагласан бүх ардаа хурaах даалгавар тэдэнд өглөө. 1771 оны 1 сарын 5-нд их нүүдэл хөдлөхийн урд шөнө гайтай цасан шуурга дэгдэж, Ижил мөрний мөс цөмөрсөнөөр баруун эрэгт нутаглаж байсан Монголчууд хааны тушаалыг биелүүлж чадалгүй тэндээ үлджээ. Торгуудын энэ их нүүдэл 7 сар үргэлжилж, 4 мянган км замыг туулахдаа, Оросуудын тавьсан түмэн бэрхшээлтэй учирч, зам зуурын таарсан цус урсгасан олон дайн, өлсөгөлөнд сульдан ядарч, үхэж үргэдсээр 4 зүүн мянган Торгуудаас зөвхөн 125 мянга нь Зүүнгарын говьд хөл тавьжээ. Наад зах нь гэхэд тэдний зам дахь бүх худгийг хордуулсан байсан гэдэг. Манжийн хаан тэднийг баяр ёслолын байдалтай угтаж аваад, Зүүнгарын говийг 10 мужид хувааж, Торгуудуудад захируулжээ. Ижил мөрний баруун эрэгт 15 мянган өрх буюу 70 орчим мянган Торгуудууд үлджээ. 1771 онд Орос ороныг хатан хаан Катарина удирдаж байх үед Волга мөрний эрэг дээр Халимагийн Монгол аймгуудын удирдагч нар чуулав. Хэдэн зууны турш энэ газар тэдний эзэмшил нутаг байсан авч, бага багаар Орос суурьшигчдад алдсаар байлаа. Халимагууд Түвд, Монголд өргөнөөр тархсан Буддийн шашны Ламайзмын урсгалыг шүтдэг байв. Гэвч залуусыг нь Оросын христийн миссионерүүд эргүүлдэн, шашиндаа элсүүлэхээр чармайх болов. Бүслэгдэж, хавчигдаж, тал нутагтаа дураараа нүүж, сууж чадахаа больсон нь нүүдэлчдийг тэвчихийн аргагүй бухимдуулж байлаа. Хаа сайгүй маргаан, тулаан, тэмцэл өрнөж Халимаг түмэн шаналан түгшив. == Торгууд Шинжаан руу буцсан аялал == Хэдэн шийдэмгий эрчүүд Түвд, Монголыг эрхэндээ оруулаад байсан Манж руу очив. Манжийн хаан зөөлөн засаг, газар нутаг амлав. Түүнчлэн: " та нар нутагтаа ирснээр дураараа нүүж сууж, бурхан шашнаа хэнээс ч айж эмээлгүйгээр чөлөөтэй шүтэх болно" гэж уламжлуулав. Халимаг ноёдод энэ л ганц гарц байв. Тэд гэр бүл, албат иргэд, бүхий л мал сүргээ аваад хуучин нутгаа тэмүүлэн зорихоор тохиров. Халимагийн хан Манжийн хил хүртэл нүцгэн уудам тал, элчилгүй халуун цөлөөс бүрдэх олон зуун, хэдэн мянган км зам туулах учиртайг түгшингүй тооцоолж байв. Yүнээс гадна тэдний замд алхам бүрт тааралдах эртний өст Башкир, Киргиз болон бусад нүүдэлчин аймгууд дайран довтлох нь тодорхой. Түүнчлэн Орос гүрэн өөрсдийн харьяанаас бүхэл бүтэн нэг үндэстэнг бүхий л мал сүрэгтэй нь цуг зүгээр л тавиад явуулна гэж үгүй, Халимагуудын заналт дайсан Козакуудыг араас нь нэхүүлж, голтой бүхнийг нь хядуулах болно. Ийм учир хуран цугласан халимаг ноёдод шийд гаргахад тун хүнд байлаа. Тэд өөрсдийн цорын ганц баялаг болох тал дүүрэн бэлчих мал сүргээ бахархан харж, тэдний мөөрөлдөх, майлалдах дууг таашаан сонсоно. Гэвч хэрэв энэ мал сүрэг үгүй болвол Халимаг түмэн хэрхэн амьдрах вэ? Гэр бүрт хашхиралдан, уйлалдах бяцхан үрс нь өсөж томроод хэн болох вэ? Тэдэнд 2 л гарц байлаа: нэг бол хуучин нутгаа зорих эсвэл тэндээ үлдэж үндэстнийхээ хувьд мөхөх. Хавчилт, шахалтаас залхсан ард түмэн нутгаа хаяж нүүхээр шийдэв. Хүн төрөлхтөний түүхэнд гарсан өөр нэгэн алдартай нүүдэл бол Эксодус, Египетээс гарсан Еврей нарын нүүдэл юм. Мозесийн адилаар Халимагийн удирдагч ард түмнээ уриалан дуудаж, нэг дүгээр сарын эхээр Волга мөрний эргээс хөдөлжээ. Баруун Халмагчууд тохирсон дохиог сонсоогүй юу эсвэл гол гаталж чадсангүй юу мөрний нөгөө эрэгт үлдэж хоцорчээ. Хожим тэд Каспийн тэнгисийн орчим суурьшсан юм. Оросын хувьсгалаар цагаан хаанд үнэнч байж, түүнийг дэмжсэнийхээ шийтгэлийг хатуу ширүүнээр амсчээ. Дэлхийн хоёр дугаар дайны үеээр ч тэднийг олноор нь устгажээ. Америкийн Нью Жерси болон бусад газар дүрвэгч Халимагууд цөөн тоогоор амьдарч байна. Мөн Оросын холбооны улсад Халимагийн улс оршин буй. Зүүн Халимагчууд 300000 иргэдээ аван алс хол орших уугуул нутгаа зорин босов.Бэлтгэлээ сайтар базаасан байв. Халимагийн морьтон баатрууд дайран байлдах-, болон хамгаалан дагалдах- ангиудад хуваагдаж үүргээ хурдан, гавшгай, найдвартай биелүүлж байв. Ачаа хөсөг, эмэгтэйчүүл хүүхдүүдийг суулгасан уртаас урт тэмээн жингийн цувааг зарим нь хамгаалж байхад, бусад нь буу, сум хүрэх зайд явж гадны довтолгоог хамгаалан байлдаж байв. Оросуудаас зугтаж буйг нь саатуулах гэсэн хэн бүхнийг урьдаас нь довтолж устган сөнөөхөөр шилмэл эрчүүдээс бүрдсэн тусгай анги ч байгуулав. Арын хамгаалалтынхан ард хоцорсон бүх өвөлжөө, хээрын сууц, жижиг тосгодыг галдан шатааж үгүй хийв. 25000 квадрат км газарт нэг шөнийн дотор бөөн түймэр асчээ. Энэ мөчийг хүртэл Оросын харуулынхан Халимагуудын их нүүдлийн талаар юу ч мэдээгүй байв. Сандарч мэгдсэн Астраханы амбан захирагч чарга хөллөн энэ тухай мэдэгдэхээр биечлэн умардыг зорин хөдлөв. тэр өдөрт 300 майл газарыг туулан давхисаар, туйлдаа хүрч ядарсан амьтан хатан хааныхаа өмнө очжээ. Тэгээд эцсийн хүчээ шавхан байж хатан хаандаа бүхэл бүтэн нэг үндэстэн ганцхан шөнийн дотор зугтаад явчихсан итгэхийн аргагүй мэдээг хүргэжээ. Тэр дор нь хатан хаан генералуудаа цуглуулж, их цэрэг авч халимагийн хойноос мөрдөн хөөх, ямар ч үнээр хамаагүй нүүдлийг зогсоох, дүрвэгсдийг баривчлах, эсэргүүцвэл устгах тушаал өгчээ. Зүүн тийш 500 орчим километрт Козакуудын амьдардаг Яик гол урсаж байв. Тэдгээр козакууд Халимагуудтай ихээхэн тулалддаг, өширхөж хонзогносон дайснууд нь байлаа. Халимагийн Хан харьяат ардаа улам шавдуулан урагшлуулсаар Яик гол хүрэв. Гэвч тоолшгүй олон хонь, бог мал явдал даахгүй хоцорч, үхэж үрэгджээ. Голын эрэг дээр ширүүн тулаан болж Козакууд 9000 Халимагийн амийг авав. Козакууд жаахан амсхийж байгаад нүүдлийг гүйцэн очиж, Туркай гол хүрэх замыг нь хааж болох байв. Иймээс халимагуудад аль болох хурдан цааш хөдлөхөөс өөр арга байсангүй. Нүүдэл цааш хөдлөөд нэг өдөр болов уу үгүй юу маш ширүүн цасан шуурга эхэлж, нүүр нүдгүй цас, мөс, хүйтэн жавар шавхуурдаж эхлэв. Мал сүргээс ихэнхи нь осгож, үхэрнүүд нь цасанд шигдээд толгойгоо даахгүй унаж үлдэв. Халимагууд түр буудаллаж, үлдсэн хэдэн үхрээ алж, махны нөөц бэлтгэж авлаа. Цас хөлдөж, гадарга дээгүүр нь морь тэмээ явж чадахаар болмогц нүүдэлчин олон шамдан хөдлөв. Морь малын туурай хага үсэрч, явдал нь саарна. Орхигдсон мал, агт морьдыг зовлонтой, удаан, аймшигт үхэл хүлээх. Туркай гол хүрэх замд нэгэн том даваа (уул) байлаа. Тэр давааг Козакуудаас арай чүү түрүүлэн давж чадав. Халимагуудын чанх ардаас Оросын арми, дайсагнасан Башкир, Киргизийн болон бусад аймгуудын нэгдсэн цэрэг ойрхон нэхэж байв. Өөр нэг Оросын цэргийн нэгтгэл Козакуудын хамтаар Туркай гол хүрэх замыг нь амдан тосож байлдахаар хөдлөв. Халимагууд Туркай гол хүртэл 2000 гаруй км газрыг туулж чадах эсэх нь замд тааралдах бусад голын гарам газрыг гарах аргагүй болгосон байх вий шалтгаалж байлаа. Эцэс төгсгөлгүй мэт зовлон шаналалаар дүүрэн үхлийн гэмээр цуваа чадах чинээгээрээн урагшилсаар. Шөнөдөө хөлдөж хоносон нялхсаа эхчүүл нь орхиж явахаас өөр аргагүй. Хар тэнхээгээ барсан настайчуул нүүдлийн хурдыг дааж чадахгүй үлдэцгээнэ. Тэд орхин одож буй нүүдлийн цувааны ардаас гунигтайгаар харж их цасан дунд бөртийсөөр сууж хоцроно. Өвгөчүүл нь нялх ач нартаа дулаан дахаа үлдээж, салах ёс гүйцэтгэнэ. Тэднийг алгуурхан хөлдөх аймшигт үхэл хүлээж байлаа. Зарим настай эмгэчүүл үхсэн үхрийн сэг тэврэн дулаацахыг оролдож, гунигт төгсгөлтэйгээ үл эвлэрэн тэмцэнэ. Шархагдагсад, сул доройтнуудаа ч гэсэн хувь заяанд нь даатгаад орхихоос өөр аргагүй болов. Гэхдээ тэднийг аль болох аврахыг хичээж байсан аж. Бүлтэй, чадалтай эрчүүд нь эмээлийнхээ бүүрэгнээс бусдынхаа морийг уяах, өвчтнөө дүүрэх, сундлах зэргээр хоёроороо явах аргагүй болох эцсийн мөч хүртэл зүтгэж байлаа. Галгүй, идэш уушгүй болсон нэгэн нь осгох нь алхам бүрт. Шөнө нойрондоо хэт автах юм бол үүрээр хэзээ ч дахин сэрэхээргүй болно. Энэ бол хэлэхийн аргагүй аймшигт нүүдэл байлаа. Арайхийж хавар болж дулаарсан ч үлдсэн хүмүүсийг Туркай гол хүрэхээс хамаагүй өмнө дайснууд гүйцэж ирэв. Жижиг тулаанууд байнга ар араасаа цувран үргэлжилнэ. Сүүлдээ дайснууд хаанаас дайраад байгаа нь мэдэгдэхээ больж, учир замбараагаа алдмой. Гол гатлах гэж буй Халимагууд бол үнэхээр дарлагдаж зовсон зугтагсад болж хувирсан байлаа. Урьд нь тэд баяр баясгалангаар дүүрэн, элбэг хангалуун амьдарч, тарга сайтай үхэр сүргээ бэлчээж, Монгол эрийн шүтээн болсон эмнэг сайн адуу морьдоо сургаж унадаг хийморлог ард түмэн байв. Аз жаргалтай, сайн явсан цагтаа тэд тэмээг голсхийж, нэг их тоодоггүй байлаа. Гэвч зугтаж явахад нь голсон тэмээ голд орж, тэдний ганц найдвар нь болов. Ясандаа тултал турж эцсэн ч хэдэн тэмээ нь л нүүдлийн бэрхийг нугалж байлаа. Хүүхэд, хөгшид нь үхэж, залуу эрчүүд олноороо тулаанд эрсдсэн тул нүүдлийн цуваа чимээ аниргүй, тун чиг дүнсгэр. Чимээгүй гунигийг дайсны зэрлэг довтолгоо л үе үе тасалдуулна. Анх гарсан хүмүүсийн гуравны нэг нь үгүй болжээ. Yлдсэн хүмүүс ясан дээр нөмөрсөн арьс болтлоо турж эцжээ. Дайснаас урьтсан мөч бүхнээ ашиглан, үлдсэн хэдэн маландаа шинэ ногоо идүүлж, хүн малгүй тэнхэрч авахыг хичээж байв. Голын эрэг рүү дөхөх тусам тэднийг устгах тушаалтай дайснууд нь ч алхам бүрээр ойртсоор байсан тул алгуурлаж болохгүй байж. Голын гарамыг нүүдлийн цувааны сүүлч дөнгөж гатламагц тэртээ их талд аймшигтай тоос босч, тэнгэр харанхуйлав. энэ бол Орос, Козак, Киргиз, Башкирийн их цэргийн морьдын тоос биз. Халимагууд өдийг хүртэл 3,000 илүү км замыг туулаад байв, гэвч Монголын хил хүртэл дахиад энэ хэрийн зам үлдээд байлаа. Хүлээж байснаар хамгийн аймшигтай таамаглал үнэн болов. Орос цэргийн давших хурд хэтэрхий удаан байна гэж тэсэж ядсан Башкир, Киргизүүд урагши түрүүлэн гарч Халимагуудыг гүйцэж довтлов. Халимагийн хан эцсийн хүчээ шавхан байж, цэргээ засаж тосон байлдав. Долоо хоног өдөр шөнөгүй зууралдан, асар их цус асгаруулан тулалдсаны эцэст Киргизүүдийг ялж, Башкир, Козак тэргүүтнийг дутаалгав. Гэвч дайснууд нь дахиж хүчээ зузаатгаад эргэж дайрах нь дэндүү тодорхой. Ядарч туйлдсан Халимагуудын ихэнхи нь бууж өгөхөд бэлэн байлаа. Зугтах санааг гаргаж, бүгдийг удирдсан Уваши Хунтайж бүх хариуцлагийг өөр дээрээ хүлээж, Цагаан Хаанд очоод шийтгүүлье харин ард түмнийг минь битгий алаач гэж гуйяа. Халимагийн баатарлаг гавьяаг тоочвол хатан хаан Катарина өршөөх нь гарцаагүй гэв. Гэвч Цэвэгдорж энэ хүртэл зугтлаа, үр дүнг нь үзье, эцсээ хүртэл тэмцье гэж ятгав. Тэр дороо аймгуудын ахлагч нарын хурилдаан болов. Ноён бүр үгээ хэлэв. Цөхөрч туйлдсан тэд зовлон зүдүүрээ мартан байж Монгол хурилдаан хийх ёс жаягаа гүйцэтгэв. Зөвлөлдсөний эцэст : Хэдий Оросын хатан хаан өршөөж тун магадгүй гэлээ Башкирууд биднийг яавч зүгээр орхихгүй. иймээс цааш зугтья гэсэн санал давамгайлав. Энэ шийдвэрээ гаргамагцаа асар хурдан хэрэгжүүлж эхлэв. Дорно зүгийг зорин үтэр түргэн хөдлөв. Тэдний өмнө их цөл дурайн угтаж байлаа. Аль хэдийн зун болсон тул тэнд халуу шатна гэж тоймгүй. Хэдхэн сарын өмнө хөлдөж үхэх аюулаас арайхийж мултарсан нүүдэлчдээс олон нь хэт халуунд амиа алдав. Морь малын тамир тасран унаж байв. Цангах, харангадах нь хамгийн аймшигтай, зовиуртай тарчилгаан болж, ойр орчим орших бүх худаг, шавар шалбааг, гол горхийг өлсөж ядарсан мянга мянган зугтагсад дусал ч үлдээлгүй шимж соров. Халимагуудыг жаахан амсхийж болохуйц гайгүй газар хүрмэгц л Башкирууд улайран довтолж байлаа. Башкирууд тэднийг бүрэн бүсэлжээ. Халимаг эрчүүд зэр зэвсэг, сум зэрэг байдгаа бараад, бүх хутга сэлмээ хугартал тэмцсэний дараа дайснуудаа ноцон барьж хурц шүднүүдээ шигтгэн тас хазаж, тасар татаж явав. Волга мөрний эрэг дээрээ баяр хөөртэй эхэлсэн нүүдлээс бүтэн найман сарын дараа буюу ес дүгээр сарын дундуур Халимагууд Тэнгэр нууранд хүрч, Манж гүрний хил дээр ирэв. Нуурын эрэг дээр зүрх шимшрэм явдал болов. Их цөлийг арайхийж туулсан морь мал, хүмүүс бүгд хүйтэн ус руу ухаан жолоогүй дайрцгаав. Замдаа бие биенээ унаган дарав. Халимагуудыг усанд хүрэв үү үгүй юу Башкирууд араас нь дайран оров. Башкирууд энэ удаа цуснаас илүү усанд улганасан шунаж байв. Башкир дайчид хатаж омголтсон уруулаа усанд дүрж, цангаагаа гаргангуутаа сэлмээ шүүрэн уснаас дөнгөж цухуйх улаан залаат малгай бүхий толгойнуудыг тас цавчиж эхлэв. Алхам бүрт гардан тулаан өрнөж, Халимагууд нуурын гүн рүү шахагдаж эхлэв. Өчнөөн их мөрөөсөл болсон усандаа олон хүн живж үхэв. Золоор Манжийн хааны Монгол цэргүүд ойр байв. Тэд дайран ирж чөтгөр, шуламын Башкируудыг хиартал цохиж цөл рүү буцааж хөөлөө. Халимагууд ингэж аюулгүй байдалд оржээ. Манжийн хаан тэдэнд Идшийн голд нутаг зааж өгч суулгав. Нутгаа тэмцэж нүүсэн Халимаг түмнээс гуравны нэг хүрэхтэй, үгүйтэй нь л 6000 гаруй км урттай тамын аялалаас амьтай, голтой төдий тэсэж гарсан байлаа. 300000 Халимагуудаас 200000 аас илүү нь нүүдлийн замд үрэгдсэн гэсэн үг ээ. [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол| ]] [[Ангилал:18-р зууны Монголын түүх]] 8gqwst2tgmber8w9w6abvmj4yyvbmu7 854749 854748 2026-04-26T09:00:42Z 唐吉訶德的侍從 5036 854749 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Торгуудын их нүүдэл | partof = | image = Kalmyk exodus (Geoffroy, 1845).JPG | date = 1771 оны 1 сарын 5—7 сарын 24 | place = Орос, Казахстан | result = [[Халимаг ястан|Халимагууд]] [[Зүүнгар нутаг]] руу нүүдэллэж байна<br>[[Халимагийн хант улс]]ыг татан буулгах<br>Казахын хант улс болон Оросын эзэнт гүрэнд хийсэн томоохон дайралт, их хэмжээний хохирол | territory = Халимагийн хант улс Оросын эзэнт гүрэнд нэгтгэгдсэн | combatant1 = {{Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg}} [[Халимагийн хант улс]] | combatant2 = {{flagicon image|Flag of Russia.svg}}[[Оросын эзэнт гүрэн]]<br />{{Flagicon image|Tamga of the Töre dynasty.png}}[[Казахын ханлиг|Казахын хант улс]] | commander1 = {{Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg}} [[Убаши]]<br> {{Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg}} [[Цэвэгдорж]]<br> {{Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg}} Шээрэн<br> {{Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg}} Бамбар<br> {{Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg}} Момонт<br> {{Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg}} Эмгэн убаши<br> {{Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg}} Баяжих<br> {{Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg}} Бэр хашиха<br> {{Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg}} Хирив<br> {{Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg}} Агсахал<br> {{Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg}} Цэвдэн<br> {{Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg}} Шар хүүхэн | commander2 = {{flagicon image|Flag of Russia.svg}} [[II Екатерина]]<br>{{flagicon image|Flag of Russia.svg}} [[Михаил Михайлович Траубенберг]]<br>{{Flagicon image|Tamga of the Töre dynasty.png}} Нурали хан<br>{{Flagicon image|Tamga of the Töre dynasty.png}} [[Аблай султан]] | strength1 = 10,000 | strength2 = 50,000 | casualties1 = | casualties2 = | campaignbox = }} Оросын дарлалаас болж [[Убаши]], Цэвэгдорж тэргүүтэй [[Торгууд]] 1770-аад онд нутагтаа буцаж ирсэн боловч [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] аль хэдийн [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|Манж]]д эзлэгдсэн байсан тул [[Чин улс]]ын мэдэлд л бууж өгөхөөс өөр аргагүй байсан тул тэднийг '''[[Үнэн сүсэгтийн чуулган]]''' хэмээн нэрлэжээ. == Ойрадын хуваагдал == [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] (Баруун Монгол) зүүнтээ [[Или мөрөн|Илийн хөндий]]гөөс баруунтаа [[Ховд]], умрын Саяaнаас өмнийн Алтантагшийн нуруун хүртэл өргөн уудам нутагт Зүүнгарын эзэнт улсаа байгуулж явлаа. Тогоон, Эсэн хааны үед бүх Монголыг гартаа атгаж, нанхиадын Мин улсын хааныг олзолж, сүр хүчийг бадруулж байв. Тэр үеийн нанхиадын түүхэнд Баруун Монголын эр нь бяртай, морь нь шандастай, цэрэг нь шороон түм хэмээн дальдарч бичсэн байдаг. 1453 онд Эсэн хаан тэнгэрт хальж, Баруун Монголын холбоо хүчин доройтоход Зүүн Монголд тэдний нөлөө буурчээ. Түүнээс хойш 150 гаруй жил Зүүнгар дангаараа үлдсэн. 17 дугаар зууны эхээр Баруун Монголыг Хархул хаан нэгтгэн захирч, “[[Хунтайж]]” гэж өөрийгөө нэрлэн суув. Түүний хүү Баатар Хунтайжийн үед нэгдсэн Баруун Монголын ноёд эрх чөлөө хайж, өвсний сөл даган, [[Хошууд]], [[Торгууд]] аймгууд Зүүнгарын нутгийг тэлэхээр хоёр тийшээ салан нүүсэн байна. Хошуудын [[Гүш хаан]] өөрийн албатаа авч, өмнө зүгт нүүж, Алтантагшийн нуруунаас зүүнтээ Цайдамыг туулан, Хөхнуурт хүрч, улмаар 1637 онд Лхасыг дайлаар мордон, Түвдийг эрхэндээ оруулж, Шар малгайтан Гэлүгвагийн ёсыг өргөх боллоо. Цайдамыг тав хувааж, “Таван Цайдам” гэж нэрлэж байсан нь Хошуудын Хөхэт Бэйс, Хурлиг Бэйс, Баруун Засаг, Зүүн Засаг, Тэйнэр нарын таван нутаг юм. Тэд засаг захиргааны хувьд 21 хошуунд хуваагдах 2000 гаруй өрхөөс бүрдэж байв. Гас нуур, Тэйнэр нуурын хавьд нутаглаж байсан Монголчуудыг “[[Дээд монголчууд|Дээд Монгол]]” ба Хөхнуурын Монголчууд хэмээн хожим нэрлэх болжээ. 1618 онд Торгуудын Хо Өрлөг (Бор Өрлөг ч гэдэг) тавин мянган өрх албатаа дагуулан, баруун хойш нүүдэллэж, замдаа таарсан нүүдэлчин аймгуудыг арчсаар 1630 онд Уралын нурууг даван, Оросын тал руу цөмрөн ороход, түүний 6 хүү нь 25 мянган Торгуудыг удирдаж явжээ. Тэд цаашилсаар Ногай, Кипчак, Татарын зарим аймгууд, Oросын тосгодыг эрхшээлдээ оруулсаар Астарханд тулсан байна. 1643 онд Астарханыг эзлэх тулалдаанд хотын хананы гадна Бор Өрлөг алагдаж, түүний хүү Шихир Дайчин хаан суув. Шихир Дайчины хүү Пунцагтай Оросын хаан найрамдлын гэрээ байгуулж, Ижил мөрний хөвөөгөөр тэднийг нутагшуулах болжээ. Ижилийн Торгуудууд хавь ойроо түүвээсэн ч Оросын хаан мэдээгүй цариалж, мусалмануудтай өмнөд талдаа дайтаж, сэхээ муутай байж. == Түүх == Баруун Монголын хүчин суларч, өмнөдөд Манж нар Монгол аймгуудыг эрхшээлдээ оруулж эхэлсэн тул 1640 онд дөчин дөрвөний цаазыг Баатар Хунтайж Халхтай нийлэн хийж, түүнийгээ хотлоороо даган мөрдөх болжээ. Тэр цаазад Хо Өрлөг, Гүүш хаан Төрбайх нар тамгаа үлдээсэн нь лавтай тэд бүрэн салаад явчихаагүй байсныг харуулж байна. Баатар Хунтайжийн хүү [[Галдан бошигт хаан]] ширээнд суугаад зөстэй эрсийн чадал, сурсан эрдэмдээ эрдэж, Халхыг дайлаар мордож, цусан далайд живүүлсэн. Одоогийн жуулчдын бааз байдаг Элсэн тасархайн ар талын Хөгнөхаан уулын нэр үүссэн домгийг дурдвал, Галдангийн цэрэг Халхын мянган ламыг энэ уулын өвөр дэх хүрээн дээр мал мэт засаж, хөнгөлсөн учир эл уулыг Хөгнөхаан гэж нэрлэжээ. Хүчтний дэргэд хүчгүй нь буруутай хорвоо хойно Халхууд аврал ирэн зугтсаар Манжийн Энх-Амаглан хааны нөмөрт очиж, өршөөл гуйжээ. Галдангийн хийсэн эл үйлдэл Монголыг Манжид эзлүүлэх нөхцөлийг хурдан бүрдүүлсэн. Халх аймгуудыг хөөсөн Галдангийн цэрэг Цагаан хэрмэнд дөхөж очоод, Манжийн их цэрэг, Монгол хаадын нэгдсэн цэрэгтэй тулж, их тулалдаан болжээ. Тэр тулалдаанд Зүүнгарын 125 мянган морин цэрэг 10 мянган тэмээгээр бамбай хийн дайралтанд орсон гэдэг. Манжийн цэрэг их буу хэрэглэж, Галдангийн тэмээн бэхлэлтийг үймүүлан сандаргаж, цэргийг нь дарахад, Галдан бүслэлтээс зугтан гарч, саринасан цэргээ цуглуулан Гэрэлчийн гол дээр Манжийн цэрэгтэй дахин тулалдаж ялагдах үед өөрийн хатан Анугаа алдсан. Галдан цөөн нөхдийн хамт зугтсаар Илийн хөндийд буцаж ирэхэд, түүний ах, хорсолд автсан Цэвээнравдан Галдангийн амийг 1697 онд хороосон байна. Цэвээнравдан Зүүнгарын эзэнт улсыг захирч байхдаа Манж, Халхтай олон удаа өгөө аваатай дайтсан. Манжийн Энх-Амаглан хаан 1719 онд их цэргээ явуулж, түүний хүчийг ихэд сулруулжээ. 1727 онд Цэвээнравдан хорлогдож, хүү Галданцэрэн нь хаан суув. Галданцэрэн 1730 онд Халх Монголын нутгийг дайлаар эзэлж, цагаан хэрмэнд дахин тулсан байна. Гэвч тэд 1732 онд Халх, Манжийн хамтарсан цэрэгт хиар зохиулж, Баруун Монгол дахиж хөл дээрээ босч ирэхгүй болтлoo доройтов. Манжийн түүхийн эх сурвалжид бичсэнээр Дөрвөн Ойрдын аравны есөн хувь буюу 6 зуун мянгыг устгасан хэмээн өгүүлдэг. Гэхдээ Баруун Монгол байсаар л байсан. Баруун Монгол доройтон доройтсоор Манжид нэгдэх ёслол 1754 онд Бээжинд болсны дараа Өөлдийн ноён Амарсанаа бослого гарсансан ч, түүний холбоотнууд хүрэхээс өмнө Манжийн найман тугийн цэрэг Зүүнгарт хүрч, Амарсанаа давуу хүчинд автан, хойш зугтсаар замдаа улаан бурханаар өөд болжээ. Баруун Монголын тусгаар тогнолын тэмцэл үүгээр шувтарга болсон. Yнэнийг хэлэхэд үндэс угсаагаа хамгаалах гэхээсээ илүү өөр хоорондоо хэдэн ноёд тэмцсээр Монгол түмэн бүхлээрээ Манжийн аманд унасан байна. Харин Ижил мөрний Торгуудуудын хувьд түүх өөрөөр бичигджээ. Шихир Дайчины хүү Пунцаг хаан сууж байхад Зүүнгарынхан олноороо Манжаас дайжин хүрсэн. Хошуудын Хөндлөн Убаш өөрийнхөө 3 мянган өрх албатаа дагуулан Оросын нутаг Ижил мөрний сав газар хүрэв. Пунцагийн хүү Аюк хаан сууснаар хагас зууны турш Торгуудууд Еврoпт нэрээ мөнхөлжээ. Аюк хаан Далай ламтай холбоо тогтоож, Их Пeтeр хаан Ижилд ирэн, Аюктай золгосон. Торгуудын морьт хороо байгуулж, Оросын Оттман Түрктэй хийсэн дайнд тэд жинхэнэ эрлэг нь болж явaв. 1707 онд Шведийн хаантай хийсэн дайнд Торгууд Монголчууд гарамгай гавьяa байгуулсан. 1714 онд Торгуудад Манжийн хаан элчээ илгээв. Манжийн элч тэднийг Зүүнгарынхаа говьд буцаж ирээд Манжид туслан, Цэвээнравдантай дайтахыг ятгасан. Өөрийн охиноо Цэвээнравданд сүй тавьж өгсөн Аюк хаан Манжийн ятгалгыг эрс эсэргүүцжээ. 1724 онд Аюк хааныг таалал төгссөний дараа түүний хүү Цэрэндoндoв хааны ор суусан боловч, том ах Дондог-Омбод хаан ширээгээ алдсан. 1741 онд Дондог-Омбыг тэнгэрт халихад, хүү Дондог тайж хааны ор суув. Дондог тайжийн үед Зүүнгарт явуулсан Манжийн харигслалаас зугтсан Хошууд, Дөрвөт, Хойд овгийнхон ихээр ирж Ижилд суурьшлаа. 1758 онд өөрийн хүү Увшийг хаан суулгав. Ижил мөрний сав нутагт хүчирхэгжсэн Увш хааны Торгуудууд хавь ойрынхондоо халгаатай байсан тул Оросын 2-р Елизабез тэднийг Козакуудаар хүрээлүүлэн эрх мэдэл, үйл ажиллагааг нь хязгаарлаж эхэлсэн. Оросууд Торгуудуудын Түвдтэй холбогдох замыг зориуд тасалж эхлэв. Улмаар Козакууд Торгуудуудын ул мөрийг мөшгих болсон. Увш хаан энэ бүх үйл явдлыг сайтар мэдэж, Оросын мэхнээс удаа дараа мултран гарч, тэднийг “дөнгөтэй баавгай” гэж тохуурхаж байлаа. Тэрээр зориуд 30 мянган цэргийг 1768-1769 онуудад Түркийн дайнд оруулж, их хэмжээний зэвсэг олзолж авсан. Ийнхүү урьдаас их нүүдэлд бэлтгэв. 1770 онд Ижил мөрний мөс хөлдөхийг хүлээж байлаа. Увш хаан 80 мянгаа цэргээ цуглуулж, Зүүнгарын зүг нүүхээ мэдэгдээд, Ижилийн хөвөөгөөр нутагласан бүх ардаа хурaах даалгавар тэдэнд өглөө. 1771 оны 1 сарын 5-нд их нүүдэл хөдлөхийн урд шөнө гайтай цасан шуурга дэгдэж, Ижил мөрний мөс цөмөрсөнөөр баруун эрэгт нутаглаж байсан Монголчууд хааны тушаалыг биелүүлж чадалгүй тэндээ үлджээ. Торгуудын энэ их нүүдэл 7 сар үргэлжилж, 4 мянган км замыг туулахдаа, Оросуудын тавьсан түмэн бэрхшээлтэй учирч, зам зуурын таарсан цус урсгасан олон дайн, өлсөгөлөнд сульдан ядарч, үхэж үргэдсээр 4 зүүн мянган Торгуудаас зөвхөн 125 мянга нь Зүүнгарын говьд хөл тавьжээ. Наад зах нь гэхэд тэдний зам дахь бүх худгийг хордуулсан байсан гэдэг. Манжийн хаан тэднийг баяр ёслолын байдалтай угтаж аваад, Зүүнгарын говийг 10 мужид хувааж, Торгуудуудад захируулжээ. Ижил мөрний баруун эрэгт 15 мянган өрх буюу 70 орчим мянган Торгуудууд үлджээ. 1771 онд Орос ороныг хатан хаан Катарина удирдаж байх үед Волга мөрний эрэг дээр Халимагийн Монгол аймгуудын удирдагч нар чуулав. Хэдэн зууны турш энэ газар тэдний эзэмшил нутаг байсан авч, бага багаар Орос суурьшигчдад алдсаар байлаа. Халимагууд Түвд, Монголд өргөнөөр тархсан Буддийн шашны Ламайзмын урсгалыг шүтдэг байв. Гэвч залуусыг нь Оросын христийн миссионерүүд эргүүлдэн, шашиндаа элсүүлэхээр чармайх болов. Бүслэгдэж, хавчигдаж, тал нутагтаа дураараа нүүж, сууж чадахаа больсон нь нүүдэлчдийг тэвчихийн аргагүй бухимдуулж байлаа. Хаа сайгүй маргаан, тулаан, тэмцэл өрнөж Халимаг түмэн шаналан түгшив. == Торгууд Шинжаан руу буцсан аялал == Хэдэн шийдэмгий эрчүүд Түвд, Монголыг эрхэндээ оруулаад байсан Манж руу очив. Манжийн хаан зөөлөн засаг, газар нутаг амлав. Түүнчлэн: " та нар нутагтаа ирснээр дураараа нүүж сууж, бурхан шашнаа хэнээс ч айж эмээлгүйгээр чөлөөтэй шүтэх болно" гэж уламжлуулав. Халимаг ноёдод энэ л ганц гарц байв. Тэд гэр бүл, албат иргэд, бүхий л мал сүргээ аваад хуучин нутгаа тэмүүлэн зорихоор тохиров. Халимагийн хан Манжийн хил хүртэл нүцгэн уудам тал, элчилгүй халуун цөлөөс бүрдэх олон зуун, хэдэн мянган км зам туулах учиртайг түгшингүй тооцоолж байв. Yүнээс гадна тэдний замд алхам бүрт тааралдах эртний өст Башкир, Киргиз болон бусад нүүдэлчин аймгууд дайран довтлох нь тодорхой. Түүнчлэн Орос гүрэн өөрсдийн харьяанаас бүхэл бүтэн нэг үндэстэнг бүхий л мал сүрэгтэй нь цуг зүгээр л тавиад явуулна гэж үгүй, Халимагуудын заналт дайсан Козакуудыг араас нь нэхүүлж, голтой бүхнийг нь хядуулах болно. Ийм учир хуран цугласан халимаг ноёдод шийд гаргахад тун хүнд байлаа. Тэд өөрсдийн цорын ганц баялаг болох тал дүүрэн бэлчих мал сүргээ бахархан харж, тэдний мөөрөлдөх, майлалдах дууг таашаан сонсоно. Гэвч хэрэв энэ мал сүрэг үгүй болвол Халимаг түмэн хэрхэн амьдрах вэ? Гэр бүрт хашхиралдан, уйлалдах бяцхан үрс нь өсөж томроод хэн болох вэ? Тэдэнд 2 л гарц байлаа: нэг бол хуучин нутгаа зорих эсвэл тэндээ үлдэж үндэстнийхээ хувьд мөхөх. Хавчилт, шахалтаас залхсан ард түмэн нутгаа хаяж нүүхээр шийдэв. Хүн төрөлхтөний түүхэнд гарсан өөр нэгэн алдартай нүүдэл бол Эксодус, Египетээс гарсан Еврей нарын нүүдэл юм. Мозесийн адилаар Халимагийн удирдагч ард түмнээ уриалан дуудаж, нэг дүгээр сарын эхээр Волга мөрний эргээс хөдөлжээ. Баруун Халмагчууд тохирсон дохиог сонсоогүй юу эсвэл гол гаталж чадсангүй юу мөрний нөгөө эрэгт үлдэж хоцорчээ. Хожим тэд Каспийн тэнгисийн орчим суурьшсан юм. Оросын хувьсгалаар цагаан хаанд үнэнч байж, түүнийг дэмжсэнийхээ шийтгэлийг хатуу ширүүнээр амсчээ. Дэлхийн хоёр дугаар дайны үеээр ч тэднийг олноор нь устгажээ. Америкийн Нью Жерси болон бусад газар дүрвэгч Халимагууд цөөн тоогоор амьдарч байна. Мөн Оросын холбооны улсад Халимагийн улс оршин буй. Зүүн Халимагчууд 300000 иргэдээ аван алс хол орших уугуул нутгаа зорин босов.Бэлтгэлээ сайтар базаасан байв. Халимагийн морьтон баатрууд дайран байлдах-, болон хамгаалан дагалдах- ангиудад хуваагдаж үүргээ хурдан, гавшгай, найдвартай биелүүлж байв. Ачаа хөсөг, эмэгтэйчүүл хүүхдүүдийг суулгасан уртаас урт тэмээн жингийн цувааг зарим нь хамгаалж байхад, бусад нь буу, сум хүрэх зайд явж гадны довтолгоог хамгаалан байлдаж байв. Оросуудаас зугтаж буйг нь саатуулах гэсэн хэн бүхнийг урьдаас нь довтолж устган сөнөөхөөр шилмэл эрчүүдээс бүрдсэн тусгай анги ч байгуулав. Арын хамгаалалтынхан ард хоцорсон бүх өвөлжөө, хээрын сууц, жижиг тосгодыг галдан шатааж үгүй хийв. 25000 квадрат км газарт нэг шөнийн дотор бөөн түймэр асчээ. Энэ мөчийг хүртэл Оросын харуулынхан Халимагуудын их нүүдлийн талаар юу ч мэдээгүй байв. Сандарч мэгдсэн Астраханы амбан захирагч чарга хөллөн энэ тухай мэдэгдэхээр биечлэн умардыг зорин хөдлөв. тэр өдөрт 300 майл газарыг туулан давхисаар, туйлдаа хүрч ядарсан амьтан хатан хааныхаа өмнө очжээ. Тэгээд эцсийн хүчээ шавхан байж хатан хаандаа бүхэл бүтэн нэг үндэстэн ганцхан шөнийн дотор зугтаад явчихсан итгэхийн аргагүй мэдээг хүргэжээ. Тэр дор нь хатан хаан генералуудаа цуглуулж, их цэрэг авч халимагийн хойноос мөрдөн хөөх, ямар ч үнээр хамаагүй нүүдлийг зогсоох, дүрвэгсдийг баривчлах, эсэргүүцвэл устгах тушаал өгчээ. Зүүн тийш 500 орчим километрт Козакуудын амьдардаг Яик гол урсаж байв. Тэдгээр козакууд Халимагуудтай ихээхэн тулалддаг, өширхөж хонзогносон дайснууд нь байлаа. Халимагийн Хан харьяат ардаа улам шавдуулан урагшлуулсаар Яик гол хүрэв. Гэвч тоолшгүй олон хонь, бог мал явдал даахгүй хоцорч, үхэж үрэгджээ. Голын эрэг дээр ширүүн тулаан болж Козакууд 9000 Халимагийн амийг авав. Козакууд жаахан амсхийж байгаад нүүдлийг гүйцэн очиж, Туркай гол хүрэх замыг нь хааж болох байв. Иймээс халимагуудад аль болох хурдан цааш хөдлөхөөс өөр арга байсангүй. Нүүдэл цааш хөдлөөд нэг өдөр болов уу үгүй юу маш ширүүн цасан шуурга эхэлж, нүүр нүдгүй цас, мөс, хүйтэн жавар шавхуурдаж эхлэв. Мал сүргээс ихэнхи нь осгож, үхэрнүүд нь цасанд шигдээд толгойгоо даахгүй унаж үлдэв. Халимагууд түр буудаллаж, үлдсэн хэдэн үхрээ алж, махны нөөц бэлтгэж авлаа. Цас хөлдөж, гадарга дээгүүр нь морь тэмээ явж чадахаар болмогц нүүдэлчин олон шамдан хөдлөв. Морь малын туурай хага үсэрч, явдал нь саарна. Орхигдсон мал, агт морьдыг зовлонтой, удаан, аймшигт үхэл хүлээх. Туркай гол хүрэх замд нэгэн том даваа (уул) байлаа. Тэр давааг Козакуудаас арай чүү түрүүлэн давж чадав. Халимагуудын чанх ардаас Оросын арми, дайсагнасан Башкир, Киргизийн болон бусад аймгуудын нэгдсэн цэрэг ойрхон нэхэж байв. Өөр нэг Оросын цэргийн нэгтгэл Козакуудын хамтаар Туркай гол хүрэх замыг нь амдан тосож байлдахаар хөдлөв. Халимагууд Туркай гол хүртэл 2000 гаруй км газрыг туулж чадах эсэх нь замд тааралдах бусад голын гарам газрыг гарах аргагүй болгосон байх вий шалтгаалж байлаа. Эцэс төгсгөлгүй мэт зовлон шаналалаар дүүрэн үхлийн гэмээр цуваа чадах чинээгээрээн урагшилсаар. Шөнөдөө хөлдөж хоносон нялхсаа эхчүүл нь орхиж явахаас өөр аргагүй. Хар тэнхээгээ барсан настайчуул нүүдлийн хурдыг дааж чадахгүй үлдэцгээнэ. Тэд орхин одож буй нүүдлийн цувааны ардаас гунигтайгаар харж их цасан дунд бөртийсөөр сууж хоцроно. Өвгөчүүл нь нялх ач нартаа дулаан дахаа үлдээж, салах ёс гүйцэтгэнэ. Тэднийг алгуурхан хөлдөх аймшигт үхэл хүлээж байлаа. Зарим настай эмгэчүүл үхсэн үхрийн сэг тэврэн дулаацахыг оролдож, гунигт төгсгөлтэйгээ үл эвлэрэн тэмцэнэ. Шархагдагсад, сул доройтнуудаа ч гэсэн хувь заяанд нь даатгаад орхихоос өөр аргагүй болов. Гэхдээ тэднийг аль болох аврахыг хичээж байсан аж. Бүлтэй, чадалтай эрчүүд нь эмээлийнхээ бүүрэгнээс бусдынхаа морийг уяах, өвчтнөө дүүрэх, сундлах зэргээр хоёроороо явах аргагүй болох эцсийн мөч хүртэл зүтгэж байлаа. Галгүй, идэш уушгүй болсон нэгэн нь осгох нь алхам бүрт. Шөнө нойрондоо хэт автах юм бол үүрээр хэзээ ч дахин сэрэхээргүй болно. Энэ бол хэлэхийн аргагүй аймшигт нүүдэл байлаа. Арайхийж хавар болж дулаарсан ч үлдсэн хүмүүсийг Туркай гол хүрэхээс хамаагүй өмнө дайснууд гүйцэж ирэв. Жижиг тулаанууд байнга ар араасаа цувран үргэлжилнэ. Сүүлдээ дайснууд хаанаас дайраад байгаа нь мэдэгдэхээ больж, учир замбараагаа алдмой. Гол гатлах гэж буй Халимагууд бол үнэхээр дарлагдаж зовсон зугтагсад болж хувирсан байлаа. Урьд нь тэд баяр баясгалангаар дүүрэн, элбэг хангалуун амьдарч, тарга сайтай үхэр сүргээ бэлчээж, Монгол эрийн шүтээн болсон эмнэг сайн адуу морьдоо сургаж унадаг хийморлог ард түмэн байв. Аз жаргалтай, сайн явсан цагтаа тэд тэмээг голсхийж, нэг их тоодоггүй байлаа. Гэвч зугтаж явахад нь голсон тэмээ голд орж, тэдний ганц найдвар нь болов. Ясандаа тултал турж эцсэн ч хэдэн тэмээ нь л нүүдлийн бэрхийг нугалж байлаа. Хүүхэд, хөгшид нь үхэж, залуу эрчүүд олноороо тулаанд эрсдсэн тул нүүдлийн цуваа чимээ аниргүй, тун чиг дүнсгэр. Чимээгүй гунигийг дайсны зэрлэг довтолгоо л үе үе тасалдуулна. Анх гарсан хүмүүсийн гуравны нэг нь үгүй болжээ. Yлдсэн хүмүүс ясан дээр нөмөрсөн арьс болтлоо турж эцжээ. Дайснаас урьтсан мөч бүхнээ ашиглан, үлдсэн хэдэн маландаа шинэ ногоо идүүлж, хүн малгүй тэнхэрч авахыг хичээж байв. Голын эрэг рүү дөхөх тусам тэднийг устгах тушаалтай дайснууд нь ч алхам бүрээр ойртсоор байсан тул алгуурлаж болохгүй байж. Голын гарамыг нүүдлийн цувааны сүүлч дөнгөж гатламагц тэртээ их талд аймшигтай тоос босч, тэнгэр харанхуйлав. энэ бол Орос, Козак, Киргиз, Башкирийн их цэргийн морьдын тоос биз. Халимагууд өдийг хүртэл 3,000 илүү км замыг туулаад байв, гэвч Монголын хил хүртэл дахиад энэ хэрийн зам үлдээд байлаа. Хүлээж байснаар хамгийн аймшигтай таамаглал үнэн болов. Орос цэргийн давших хурд хэтэрхий удаан байна гэж тэсэж ядсан Башкир, Киргизүүд урагши түрүүлэн гарч Халимагуудыг гүйцэж довтлов. Халимагийн хан эцсийн хүчээ шавхан байж, цэргээ засаж тосон байлдав. Долоо хоног өдөр шөнөгүй зууралдан, асар их цус асгаруулан тулалдсаны эцэст Киргизүүдийг ялж, Башкир, Козак тэргүүтнийг дутаалгав. Гэвч дайснууд нь дахиж хүчээ зузаатгаад эргэж дайрах нь дэндүү тодорхой. Ядарч туйлдсан Халимагуудын ихэнхи нь бууж өгөхөд бэлэн байлаа. Зугтах санааг гаргаж, бүгдийг удирдсан Уваши Хунтайж бүх хариуцлагийг өөр дээрээ хүлээж, Цагаан Хаанд очоод шийтгүүлье харин ард түмнийг минь битгий алаач гэж гуйяа. Халимагийн баатарлаг гавьяаг тоочвол хатан хаан Катарина өршөөх нь гарцаагүй гэв. Гэвч Цэвэгдорж энэ хүртэл зугтлаа, үр дүнг нь үзье, эцсээ хүртэл тэмцье гэж ятгав. Тэр дороо аймгуудын ахлагч нарын хурилдаан болов. Ноён бүр үгээ хэлэв. Цөхөрч туйлдсан тэд зовлон зүдүүрээ мартан байж Монгол хурилдаан хийх ёс жаягаа гүйцэтгэв. Зөвлөлдсөний эцэст : Хэдий Оросын хатан хаан өршөөж тун магадгүй гэлээ Башкирууд биднийг яавч зүгээр орхихгүй. иймээс цааш зугтья гэсэн санал давамгайлав. Энэ шийдвэрээ гаргамагцаа асар хурдан хэрэгжүүлж эхлэв. Дорно зүгийг зорин үтэр түргэн хөдлөв. Тэдний өмнө их цөл дурайн угтаж байлаа. Аль хэдийн зун болсон тул тэнд халуу шатна гэж тоймгүй. Хэдхэн сарын өмнө хөлдөж үхэх аюулаас арайхийж мултарсан нүүдэлчдээс олон нь хэт халуунд амиа алдав. Морь малын тамир тасран унаж байв. Цангах, харангадах нь хамгийн аймшигтай, зовиуртай тарчилгаан болж, ойр орчим орших бүх худаг, шавар шалбааг, гол горхийг өлсөж ядарсан мянга мянган зугтагсад дусал ч үлдээлгүй шимж соров. Халимагуудыг жаахан амсхийж болохуйц гайгүй газар хүрмэгц л Башкирууд улайран довтолж байлаа. Башкирууд тэднийг бүрэн бүсэлжээ. Халимаг эрчүүд зэр зэвсэг, сум зэрэг байдгаа бараад, бүх хутга сэлмээ хугартал тэмцсэний дараа дайснуудаа ноцон барьж хурц шүднүүдээ шигтгэн тас хазаж, тасар татаж явав. Волга мөрний эрэг дээрээ баяр хөөртэй эхэлсэн нүүдлээс бүтэн найман сарын дараа буюу ес дүгээр сарын дундуур Халимагууд Тэнгэр нууранд хүрч, Манж гүрний хил дээр ирэв. Нуурын эрэг дээр зүрх шимшрэм явдал болов. Их цөлийг арайхийж туулсан морь мал, хүмүүс бүгд хүйтэн ус руу ухаан жолоогүй дайрцгаав. Замдаа бие биенээ унаган дарав. Халимагуудыг усанд хүрэв үү үгүй юу Башкирууд араас нь дайран оров. Башкирууд энэ удаа цуснаас илүү усанд улганасан шунаж байв. Башкир дайчид хатаж омголтсон уруулаа усанд дүрж, цангаагаа гаргангуутаа сэлмээ шүүрэн уснаас дөнгөж цухуйх улаан залаат малгай бүхий толгойнуудыг тас цавчиж эхлэв. Алхам бүрт гардан тулаан өрнөж, Халимагууд нуурын гүн рүү шахагдаж эхлэв. Өчнөөн их мөрөөсөл болсон усандаа олон хүн живж үхэв. Золоор Манжийн хааны Монгол цэргүүд ойр байв. Тэд дайран ирж чөтгөр, шуламын Башкируудыг хиартал цохиж цөл рүү буцааж хөөлөө. Халимагууд ингэж аюулгүй байдалд оржээ. Манжийн хаан тэдэнд Идшийн голд нутаг зааж өгч суулгав. Нутгаа тэмцэж нүүсэн Халимаг түмнээс гуравны нэг хүрэхтэй, үгүйтэй нь л 6000 гаруй км урттай тамын аялалаас амьтай, голтой төдий тэсэж гарсан байлаа. 300000 Халимагуудаас 200000 аас илүү нь нүүдлийн замд үрэгдсэн гэсэн үг ээ. [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол| ]] [[Ангилал:18-р зууны Монголын түүх]] jxqv412sq4ky8eqga2hjyn8odrleprr Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан 14 59825 854747 687529 2026-04-26T08:53:07Z ~2026-25421-33 104190 Төрийн шагналт 854747 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Монголын одон ба хүндэтгэлийн медальтан|Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Төрийн шагнал|шагналтан]] Монгол улсын төрийн шагналт Б. Бат- Очир Хөдөө Аж Ахуйн агрономич Миний аав Монгол орны нөхцөлд чацарганыг тарималжуулах, үржүүлэх, жимс боловсруулах технологийг үйлдвэрлэлд нэвтрүүлсэн учир БНМАУ-ын сайд нарын зөвлөлийн дэргэдэх төрийн шагнал эрхлэх хорооны 1989 оны 4 дүгээр тогтоолоор Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Төрийн шагналаар шагнагдсан бахархам түүхтэй. 1989.07.10 өдрийн энэ сайхан бичлэг илгээсэн аавтай минь хамт ажиллаж, төрийн шагнал хүртсэн Гээзэн гуайн зээ охин Ариунаадаа баярлалаа, цэл залуухан 47 настай аавыгаа харж уулзсан юм шиг догдлол дүүрэн өдөр байлаа. Мандухай цэцэн хатан киноны жүжигчид, баг хамт олонтой нэг өдөр төрийн шагнал хүртэж байжээ. rd8p1b19m4zt4wipxexlmp11e2peuyg 854750 854747 2026-04-26T09:01:23Z ~2026-25421-33 104190 https://www.facebook.com/100004663504048/videos/pcb.2499170140248412/564975402263537?__cft__[0]=AZanqtfuRqtOSMzJuShMusgwxAESfe9VQHL13BeOXi8RvF5QnMQYQ5UEjanrjoIw7t9WAwn6dlBKq161pOfRZ5jnoIc40wKo8JFSof8ya6xPdgc_tEKwWHRjXkuxdkQ-NKUVpcuFkMOoYWJWqdtGBllx&__tn__=*b0H-R 854750 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Монголын одон ба хүндэтгэлийн медальтан|Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Төрийн шагнал|шагналтан]] [https://www.facebook.com/100004663504048/videos/pcb.2499170140248412/564975402263537?__cft__&#x5B;0&#x5D;=AZanqtfuRqtOSMzJuShMusgwxAESfe9VQHL13BeOXi8RvF5QnMQYQ5UEjanrjoIw7t9WAwn6dlBKq161pOfRZ5jnoIc40wKo8JFSof8ya6xPdgc_tEKwWHRjXkuxdkQ-NKUVpcuFkMOoYWJWqdtGBllx&__tn__=*b0H-R Монгол] улсын төрийн шагналт Б. Бат- Очир Хөдөө Аж Ахуйн агрономич Миний аав Монгол орны нөхцөлд чацарганыг тарималжуулах, үржүүлэх, жимс боловсруулах технологийг үйлдвэрлэлд нэвтрүүлсэн учир БНМАУ-ын сайд нарын зөвлөлийн дэргэдэх төрийн шагнал эрхлэх хорооны 1989 оны 4 дүгээр тогтоолоор Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Төрийн шагналаар шагнагдсан бахархам түүхтэй. 1989.07.10 өдрийн энэ сайхан бичлэг илгээсэн аавтай минь хамт ажиллаж, төрийн шагнал хүртсэн Гээзэн гуайн зээ охин Ариунаадаа баярлалаа, цэл залуухан 47 настай аавыгаа харж уулзсан юм шиг догдлол дүүрэн өдөр байлаа. Мандухай цэцэн хатан киноны жүжигчид, баг хамт олонтой нэг өдөр төрийн шагнал хүртэж байжээ. knv1nuhmwt8tu90rzw9ju8pgqfrxn7v Алтайн чацуулин 0 66374 854757 747017 2026-04-26T10:31:56Z Megzer 20491 854757 wikitext text/x-wiki [[Файл:Сибирский крот.jpg|thumb|Алтайн чацуулин]] '''Алтайн чацуулин''' (латин: '''Talpa altaica Nicolsky''') нь Чацуулингийн овгийн мэрэгч амьтан. [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрнөөс]] зүүн тийш Баруун, Дунд [[Сибирь]], [[Байгал нуур|Байгал нуурын]] баруун өмнөд нутаг хүртэл биеэр тархсан бөгөөд Монгол Улсын баруун хойд хязгаарт [[Монгол Алтайн нуруу|Монгол алтайн]] Цагаан шувуут уулнаас зүүнээ Тана нурууны өвөр бэлийн уулс, [[Тэс гол|Тэс голын]] эх, [[Улаан тайга]], [[Дархадын хотгор]], [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл нуурын]] хойт уулс, [[Үүр гол|Үүр голын]] эх хүртэлх зурвас нутагт хэсэгхэн газарт тохиолдоно.{{sfn|Монгол Улсын Улаан ном|2014|p=10}} Биеийн гадна байдал 190 мм, сүүл 34 мм хүртэл урт. Бие бөмбөгөрдүү гонзгойвтор. Хүзүү богино, хоншоор урт, шонтгор. Газар малтахад зохицон хөл богиноссон, урд хөл илүү бахим, алга нь гадагш эргэсэн. Нүд анивчдаг зовхитой, үсэн дотроо бараг далдарсан. Чихний дэлбээ байхгүй. Зүс тод бүдэг, хүрэн бор толбо бүхий торгомсог гялтганасан бараавтар хүрэвтэр, тугалган хөх саарал.{{sfn|Монгол Улсын Улаан ном|2014|p=10}} Энэ зүйлийн тархацын өмнө зах Монгол Улсын нутаг бөгөөд, ялзмаг ихтэй чийглэг хөвсгөр зөөлөн хөрстэй ой шугуйд голын татам, хөндийгөөс 3500 м хүртэл газар оронд нутагладаг. === Амьдралын онцлог === Соён, Алтайд VI-VII сард ороо нийллэгт орж, 9 сар хээлээ тээгээд, дараа оны IV-V сард 6 хүртэл зулзага гаргадаг. Олон салаалан сүлжилдсэн хэдэн км урт үлийлсэн нүхэнд орогнодог. Голдуу чийгийн улаан хорхой, элдэв шавж, тэдгээрийн өндөг өтөөр идэшлэнэ. Монголд тоо толгойг огт судлаагүй. Голын татам, хөндий хаврын шар усны үерт автах, цасгүй буюу бага цастай өвөл хөрс гүн хөлдөх зэрэг байгалийн сөрөг нөлөөллөөс бөөнөөр хорогддог.{{sfn|Монгол Улсын Улаан ном|2014|p=10}} Алтайн чацуулин нь амьтны тухай хуульд нэн ховор амьтнаар бүртгэсэн. Монгол улсын улаан ном, Монгол орны хөхтөн амьтны улаан дансанд тус тус бүртгэн, тархац нутгийн тодорхой хувийг улсын тусгай хамгаалалттай газарт хамруулсан. ==Эшлэл== {{reflist}} ==Ном зүй== {{s-start}} * {{Cite book|last=БАЙГАЛЬ ОРЧИН|first=НОГООН ХӨГЖЛИЙН ЯАМ|title=Монгол Улсын Улаан ном|url=https://nature.khe.gov.mn/wp-content/uploads/2020/10/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D0%BD-%D0%BD%D0%BE%D0%BC_20131.pdf|year=2014|publisher=|location=Улаанбаатар|edition=3-р хэвлэл}} {{end}} [[Ангилал:Амьтан]] [[Ангилал:Хөхтөн амьтан]] [[Ангилал:Монгол орны хөхтөн амьтад‎]] [[Ангилал:Монгол улсын улаан номд бүртгэгдсэн амьтан]] jh2igg2j8l475ztfjedp44rvahpv9ji Хэт богино долгион 0 70066 854714 621310 2026-04-25T13:06:18Z Amherst99 5169 854714 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Маш өндөр давтамж}} [[File:Antenna.jpg|thumb|VHF [[телевизийн антенна]]s [[нэвтрүүлгийн ТВ]]. Эдгээр маш өндөр давтамжид өрдөн хэрэглэгддэг зургаан антеннаг [[Yagi-Uda antenna|Yagi antenna]] гэдэг.]] '''Хэт өндөр давтамж''' (Англиар extremely high frequency) гэдэг бол хамгийн өндөр радио давтамжын зурвас юм. Хэт өндөр давтамж бол 30-300 [[Герц (нэгж)|МГц]]-ийн [[давтамж]]тай арваас нэг нано [[метр]]ийн долгионы урттай [[цахилгаан соронзон долгион]]ыг нэрлэдэг. {{хянах}} VHF-ээс бага давтамжийг өндөр давтамж (high frequency HF), илүү дамтамжийг нь хэт өндөр давтамж (ultra high frequency UHF) гэж нэрлэдэг байна. VHF-ийн нийтлэг хэрэглээ нь ФМ радио, ТВ, хоёр шугамын газрын хөдөлгөөнт радио систем, радио модем, сонирхогчийн радио, хөлөг онгоцний холбоогоор хэдэн арван километр хүртэлх зайд өгөгдөл дамжуулдаг. Агаарын замын хяналтын харилцаа холбоо болон агаарын навигаци систем (VOR & ILS) 100 км болон түүнээс хол нисч буй онгоцтой ажилладаг. Хойд Америк, өмнөд Америкийн ихэнх хэсэг, мөн дэлхийн ихэнх газрууд VHF-ийн зурвас 1 (VHF Band I)-ийг аналог телевизийн дамжуулалтанд ашигладаг. Харин дэлхий даяар ихэнх орнууд аналогоос илүү тоон системийг ашигладаг болсон. ==Дамжуулалтын шинж чанарууд== VHF тархалтын шинж чанарууд нь богино зайн газар нутгийн харилцаанд тохирсон байдаг. * VHF долгионууд нь орон нутгийн радио хязгаар (local radio horizon) нь 100миль буюу 161км-ээс бага зайгаар хязгаарлагдсан байдаг. * VHF нь атмосферийн дуу чимээ болон интерфренцээс болж нөлөө нь багасан цахилгаан тоног төхөөрөмжөөсөө бага давтамжтай болдог. * Уул, толгод зэрэг газарзүйн онцлогоос болж тасалддаг, хэдийгээр барилга байгууламжаас болж нөлөө нь багасан дотор тасалгаанд хүлээн авах боломжтой ч барилга багууламжийн ойлтоос болж телевиз хүлээн авалтад долгионы сарнилт үүсдэг учир хот орчмын бүст асуудалтай. * Өндөр давтамж HF-ээс ялгаатай нь ионосфер нь VHF долгионыг бараг ойлгодоггүй. * VHF долгион нь харин тропосферийн давхрагын тусламжтай хол зайд дамждаг. ==Шулуун чиглэлийн тооцоолол== [[File:Rabbit-ears dipole antenna with UHF loop 20090204.jpg|thumb|"туулайн чихт" VHF [[television antenna]] (the small loop is a separate UHF antenna).]] Аналог ТВ-д, VHF дохио нь хэвийн нөхцөлд шулуун чиглэл үзэгдэл нь ойрын зайд бол VHF дамжуулалтын хүрээ нь дамжуулагчийн хүчдэл, хүлээн авагчийн чадамж, болон шулуун зай болно. Радио хүрээн (radio horizon) зай нь шулуун чиглэлийн хүрээнээс бага зэрэг давсан, сунасан байдаг тул радио долгион нь агаар мандлаар дэлхий рүү буцахдаа муу байдаг. Шулуун чиглэлийн хүрээний зайг ойролцоогоор тооцвол (Дэлхий дээр): *Зайг навтикал милиэр = <math>1.23\times\sqrt{ A_f}</math> энд <math>A_f</math> нь антенны өндөр ft-ээр {{citation needed|date=June 2012}} *Зайг километрээр = <math>\sqrt{12.746 \times A_m}</math> энд <math>A_m</math> антенны өндөр метрээр {{citation needed|date=June 2012}} Эдгээр өндөртэй антеннуудын тооцоогоор хийсэн шулуун чиглэлийн зай нь зөвхөн дэлхийн радиусаас бага байж байж ажиллана. Газар нь ямар гэдгээсээ шалтгаалж радио долгион хангалттай тодорхой байдаггүй тиймээс уулархаг бүст нарийн зөв байх албагүй. Инженерчлэгдсэн харилцаа холбооны системд дамжуулах станцын хүрээг тогтооход илүү нарийн тооцоолол шаардлагатай. Нарийвчилсан тооцоо [[digital television|digital TV]] signals is being debated.<ref name=grotticelli>{{cite news|url=http://broadcastengineering.com/news/dtv-transition-not-smooth-markets-0622/ |title=DTV Transition Not So Smooth in Some Markets |last=Grotticelli |first=Michael |date=2009-06-22 |work=Broadcast Engineering |accessdate=2009-06-24 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090628083654/http://broadcastengineering.com/news/dtv-transition-not-smooth-markets-0622/ |archivedate=June 28, 2009 }}</ref> ==Антенна== [[File:Superturnstile Tx Muehlacker.JPG|thumb| VHF ТВ нэвтрүүлэх антенна. Нийтлэгээр super turnstile гэж дууддаг эсвэл [[batwing antenna]]. ]] VHF бол хангалттай жижиг дамжуулах чадвар сайтай антенна, тээврийн хэрэгсэл болон гар төхөөрөмж дээр холболт хийхэд хангалттай богино догионы урттай нэг дүгээр зурвас, тиймээс VHF болон UHF долгионы уртууд нь тээврийн хэрэгсэл, агаарын хөлөг, болон гар хүлээн авагч ба холбооны хэрэгсэлийн хоёр үйлдэл( two way radios –дамжуулах, хүлээн авах)-д ашигладаг. Зөөврийн радионууд нь ихэвчлэн whip эсвэл rubber ducky антенна ашигладаг, үндсэн станц нь ихэвчлэн арай том шилэн антенна эсвэл босоо хоёр туйлт антеннууд хэрэглэдэг. Чиглэлт антенна, [[Yagi-Uda antenna|Yagi antenna]] антенна бол өсгөлттэй антенна юм уу цацраг антенны хувьд хамгийн өргөн хүрээг хамарсан антенна. ТВ-ийн хүлээн авагчид Yagi антенна ашиглагддаг. ==Олон талт хэрэглээ== VHF дэлхийн орчимд хэрэглэгддэг зурвсын тодорхой дэд хэсгүүдтэй. *50&ndash;54 MHz: [[Сонирхогчийн Радио]] 6-метрийн зурвас *108&ndash;118 MHz: : Агаарын навигаци дохиолол VOR, ILS төхөөрөмж. *118&ndash;137 MHz: Нислэгийн хөдөлгөөний хяналтын зурвас, 121.5 МГц бол яаралтай тусламжийн үед. *144&ndash;148 MHz: [[Сонирхогчийн радио]] 2 метрийн зурвас. ==Эх сурвалж== {{Reflist}} [[Ангилал:Радио давтамж|Маш_өндөр_давтамж]] {{DEFAULTSORT:Маш_өндөр_давтамж}} 1k4ur8j9u3dzcbnmfmrzj00w6mlgmgm Жамбын Гомбожав 0 120906 854711 835422 2026-04-25T12:45:30Z Avirmed Batsaikhan 53733 854711 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Жамбын Гомбожав''' (1941 онд [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар аймгийн]] [[Асгат сум (Сүхбаатар)|Асгат сумын]] Энх овоот хэмээх газар төрсөн) - Монгол Улсын төр, нийгмийн зүтгэлтэн. 1992-1996 онд Улсын Их Хурлын орлогч дарга асан. == Намтар == Ж.Гомбожав 1941 онд Сүхбаатар аймгийн Асгат суманд малчин, тууварчин Жамбын гурав дахь хүү болж төрсөн. Эцэг Жамба нь бага насандаа шашны мөр хөөж байгаад сүүлд ард болсон гэдэг. Тэрээр 1954 онд Сүхбаатар аймгийн Асгат сумын бага сургуульд, 1960 онд [[Баруун-Урт]] хотын 10 жилийн дунд сургууль төгссөн. * 1964 онд Д.Сүхбаатарын нэрэмжит Эдийн засгийн дээд сургуулийг эдийн засагч-статистикч мэргэжлээр төгссөн байна. * 1964 оны намар Дундговь аймгийн Статистикийн товчооны даргаас ажлын гараагаа эхэлж 1970 хүртэл 6 жил ажилласан. * 1972 онд хуучинаар ЗХУКН-н Төв  хорооны дэргэдэх Намын дээд сургуульд сурч төгссөн. * 1972-1983 оны 9-р сар хүртэл Дорноговь аймгийн гүйцэтгэх захиргааны дарга, * 1983-1985 онд Сүхбаатар аймгийн АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга, * 1985-1991 онд Төв аймгийн дарга бөгөөд АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга,  * 1990-1992 онд Ардын Их Хурлын дарга, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн Орон нутгийн хурал,захиргааны хэлтсийн  дарга, * 1992-1996 онд Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдож УИХ-ын дэд дарга болсон. * 1996-2000 онд УИХ-ын гишүүн зэрэг төрийн өндөр албан тушаалыг 36 жил  хашижээ. * 1997 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид нэр дэвшин өрсөлдөж байсан. 2001 оноос хувийн салбарт орж “Жамомед” ХХК-ийн зөвлөх, 2005 оноос одоог хүртэл ”Го-орд” ХХК захирал, Богдхаан цогцолбор ТББ –ын тэргүүнээр тус тус ажиллаж буй, үнэнч шударга ёсны үлгэр дуурайлал болсон төр нийгмийн ахмад зүтгэлтэн ажээ. == Шагнал == Ж.Гомбожав Гавъяат эдийн засагч эрхэм хүндтэй цол хүртсэн. Ардчилсан Үндсэн хууль тогтоогчдын холбооны ерөнхийлөгчөөр сонгогдон ажиллаж байна. {{DEFAULTSORT:Гомбожав, Жамбын}} [[Ангилал:Асгатын (Сүхбаатар) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:АИХ-ын тэргүүлэгчдийн дарга]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат эдийн засагч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн‎]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:1941 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] j2epto0hqwwcip74o63quu70x7ulyl6 Ангилал:Азербайжаны жүжиглэх урлаг 14 124836 854745 719770 2026-04-26T05:33:43Z ~2026-25456-47 104186 854745 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Жүжиглэх урлаг улс орноор]] [[Ангилал:Азербайжаны урлаг|Жүжиглэх урлаг]] [[Ангилал:Азербайжаны үзвэр үйлчилгээ|Ж]] r7ea6ltn8jyrn64m237n6dljdb8o6nh Хэрэглэгч:Dostojewskij/Хэрэглэгчийн хувь нэмэр 2 124921 854737 853494 2026-04-25T23:02:37Z Dostojewskij 30144 25 Дөрөвдүгээр сар 2026 ➹ 💯 854737 wikitext text/x-wiki {| align="center" border="0" cellpadding="5" cellspacing="2" style="border: 1px solid #A4FFA4; background-color: #F3FFF3; border: 5px solid #F3FFF3" |- | * User ID: 30,144 * Registration date: 2014-09-14 |- |} [[Файл:Карта распространения монгольского языка.png|thumb|right|200px]] [[Файл:Flag of Mongolia.svg|thumb|right|200px]] {| class="wikitable" |- ! Date !! Live edits !! Deleted edits !! Total edits !! Main !! Pages edited (total) |- | 25 Арваннэгдүгээр сар 2014 || 1 || 0 || 1 || 1 || 1 |- | 13 Арванхоёрдугаар сар 2022 || 44 || 0 || 44 || 38 || 39 |- | 16 Гуравдугаар сар 2023 || 48 || 0 || 48 || 40 || 42 |- | 13 Нэгдүгээр сар 2024 || 56 || 2 || 58 || 46 || 50 |- | 2 Хоёрдугаар сар 2025 || 65 || 2 || 67 || 54 || 58 |- | 9 Нэгдүгээр сар 2026 || 85 || 2 || 87 || 73 || 75 |- | 15 Дөрөвдүгээр сар 2026 || 91 || 2 || 93 || 77 || 80 |- | 25 Дөрөвдүгээр сар 2026 || '''100''' || 2 || '''102''' || 85 || 88 |- ! Date !! Live edits !! Deleted edits !! Total edits !! Main !! Pages edited (total) |- |} == Year counts == [[Файл:Wikipedia-logo-v2-mn.svg|thumb|WɪᴋɪᴘᴇᴅɪA]] {| class="wikitable" |- ! Year !! Live edits !! Deleted edits !! Total edits !! Namespace Main |- | 2014 || 2 || 0 || 2 || 1 |- | 2015 || 5 || 0 || 5 || 5 |- | 2016 || 0 || 0 || 0 || 0 |- | 2017 || 2 || 0 || 2 || 1 |- | 2018 || 1 || 0 || 1 || 0 |- | 2019 || 2 || 0 || 2 || 1 |- | 2020 || 5 || 0 || 5 || 5 |- | 2021 || 12 || 0 || 12 || 12 |-style='background:#DDAA77' | 2022 || 15 || '''2''' || 17 || 11 |- | 2023 || 9 || 0 || 9 || 8 |- | 2024 || 11 || 0 || 11 || 9 |-style='background:#FFEE77' | 2025 || '''19''' || 0 || '''19''' || '''18''' |-style='background:#C0C0C0' | 2026<br/><small><small>(26.04.2026)</small></small> || 17 || 0 || 17 || 14 |- |} * [https://xtools.wmflabs.org/ec/mn.wikipedia.org/Dostojewskij xtools.wmflabs] * [https://mn.wikiscan.org/?menu=userstats&user=Dostojewskij mn.wikiscan] <div style="border: 3px solid green; margin: 2px; background-color: white;"><div style="margin: 10px;"> * <span style="color:#990000">❙❚❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span><span style="font-variant:small-caps;color:#000"></span><span style="color:#006699">❚❙❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span> [[wikidata:User:Dostojewskij/Contributions]] * {{0}}{{0}}{{0}}{{0}}[[Файл:Commons-logo.svg|20px]] [[commons:User:Dostojewskij/Contributions]] </div></div> == Ангилал == * 🖫 [[:Ангилал:2024 онд өнгөрсөн]] (13 Нэгдүгээр сар 2024‎) * 🖫 [[:Ангилал:2026 онд өнгөрсөн]] (15 Дөрөвдүгээр сар 2026) [[de:Benutzer:Dostojewskij/Bearbeitungen]] [[ca:Usuari:Dostojewskij/Contribucions]] [[oc:Utilizaire:Dostojewskij/Contribucions]] [[ru:Участник:Dostojewskij/Мои правки]] [[pl:Wikipedysta:Dostojewskij/Wkład]] [[nl:Gebruiker:Dostojewskij/Gebruikersbijdragen]] [[fr:Utilisateur:Dostojewskij/Contributions]] [[pt:Usuário(a):Dostojewskij/Contribuições]] [[scn:Utenti:Dostojewskij/Cuntribbuti]] [[en:User:Dostojewskij/Contributions]] [[es:Usuario:Dostojewskij/Contribuciones]] [[uk:Користувач:Dostojewskij/Внесок]] [[no:Bruker:Dostojewskij/Bidrag]] [[wuu:User:Dostojewskij/我个贡献]] [[sv:Användare:Dostojewskij/Bidrag]] [[zh-min-nan:Iōng-chiá:Dostojewskij/Kòng-hiàn]] [[cs:Wikipedista:Dostojewskij/Příspěvky]] [[ht:Itilizatè:Dostojewskij/Kontribisyon]] [[bg:Потребител:Dostojewskij/Приноси]] [[ro:Utilizator:Dostojewskij/Contribuții]] [[lv:Dalībnieks:Dostojewskij/Devums]] [[tr:Kullanıcı:Dostojewskij/Katkılarım]] [[mai:प्रयोगकर्ता:Dostojewskij/योगदान]] [[id:Pengguna:Dostojewskij/Kontribusi]] [[mg:Mpikambana:Dostojewskij/Fandraisan'anjara]] [[da:Bruger:Dostojewskij/Bidrag]] [[bn:ব্যবহারকারী:Dostojewskij/অবদান]] [[ml:ഉപയോക്താവ്:Dostojewskij/സംഭാവനകൾ]] [[ast:Usuariu:Dostojewskij/Collaboraciones]] [[lmo:Utent:Dostojewskij/Contribuzzion]] [[szl:Używacz:Dostojewskij/Edycyje]] [[crh:Qullanıcı:Dostojewskij/İsseler]] [[kn:ಸದಸ್ಯ:Dostojewskij/ನನ್ನ ಕಾಣಿಕೆಗಳು]] [[ky:Колдонуучу:Dostojewskij/Салымдарым]] [[mk:Корисник:Dostojewskij/Придонеси]] [[sk:Redaktor:Dostojewskij/Príspevky]] [[ne:प्रयोगकर्ता:Dostojewskij/मेरो योगदानहरू]] [[ko:사용자:Dostojewskij/기여]] [[zh:User:Dostojewskij/贡献]] [[ja:利用者:Dostojewskij/投稿記録]] [[kk:Қатысушы:Dostojewskij/Үлесім]] [[it:Utente:Dostojewskij/Contributi]] [[be:Удзельнік:Dostojewskij/Уклад]] [[pa:ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Dostojewskij/ਯੋਗਦਾਨ]] [[fi:Käyttäjä:Dostojewskij/Muokkaukset]] [[ceb:Gumagamit:Dostojewskij/Mga tampo]] [[hi:सदस्य:Dostojewskij/योगदान]] [[uz:Foydalanuvchi:Dostojewskij/Hissam]] [[ms:Pengguna:Dostojewskij/Sumbangan]] [[la:Usor:Dostojewskij/Conlationes]] [[sat:ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ:Dostojewskij/ᱮᱱᱮᱢᱠᱩ]] [[bcl:Paragamit:Dostojewskij/Mga ambag]] [[nn:Brukar:Dostojewskij/Bidrag]] [[pam:User:Dostojewskij/Deng ambag]] [[fa:کاربر:Dostojewskij/مشارکت‌ها]] [[bs:Korisnik:Dostojewskij/Doprinosi]] [[vi:Thành viên:Dostojewskij/Đóng góp]] [[tg:Корбар:Dostojewskij/Ҳисса]] [[cv:Хутшăнакан:Dostojewskij/Хывнӑ тӳпе]] [[sq:Përdoruesi:Dostojewskij/Kontributet]] [[tl:Tagagamit:Dostojewskij/Mga ambag ko]] [[mr:सदस्य:Dostojewskij/माझे योगदान]] [[simple:User:Dostojewskij/My changes]] [[te:వాడుకరి:Dostojewskij/నా మార్పులు]] [[sh:Korisnik:Dostojewskij/Doprinos]] [[so:User:Dostojewskij/Ku darsashooyinka]] [[af:Gebruiker:Dostojewskij/Bydraes]] [[et:Kasutaja:Dostojewskij/Kaastöö]] [[nds:Bruker:Dostojewskij/Mien Arbeid]] [[yo:Oníṣe:Dostojewskij/Àwọn àfikún]] [[az:İstifadəçi:Dostojewskij/Töhfələrim]] [[war:Gumaramit:Dostojewskij/Akon mga ámot]] [[sco:Uiser:Dostojewskij/Contreibutions]] [[sl:Uporabnik:Dostojewskij/Prispevki]] [[se:Geavaheaddji:Dostojewskij/Mu rievdadusat]] [[vec:Utensa:Dostojewskij/Contribusion]] [[eu:Lankide:Dostojewskij/Nire ekarpenak]] [[bar:Nutza:Dostojewskij/Mei Gschriebnas]] [[dty:प्रयोगकर्ता:Dostojewskij/मेरो योगदानहरू]] [[hr:Suradnik:Dostojewskij/Doprinosi]] [[jv:Naraguna:Dostojewskij/Pasumbang]] [[be-tarask:Удзельнік:Dostojewskij/Унёсак]] [[gl:Usuario:Dostojewskij/Contribucións]] [[ka:მომხმარებელი:Dostojewskij/წვლილი]] [[sc:Usuàriu:Dostojewskij/Contributos mios]] [[sah:Кыттааччы:Dostojewskij/Суруйуу тиһилигэ]] [[th:ผู้ใช้:Dostojewskij/ส่วนร่วม]] [[ln:Utilisateur:Dostojewskij/Nkásá nakomí]] [[si:පරිශීලක:Dostojewskij/මගේ දායකත්වය]] [[eo:Uzanto:Dostojewskij/Kontribuoj]] [[ku:Bikarhêner:Dostojewskij/Beşdariyên min]] [[kw:Devnydhyer:Dostojewskij/Kevrohow]] [[sw:Mtumiaji:Dostojewskij/Michango]] [[ta:பயனர்:Dostojewskij/பங்களிப்புக்கள்]] [[kaa:Paydalanıwshı:Dostojewskij/Úlesim]] [[sr:Корисник:Dostojewskij/Доприноси]] [[cy:Defnyddiwr:Dostojewskij/Fy nghyfraniadau]] [[lt:Naudotojas:Dostojewskij/Mano indėlis]] [[ga:Úsáideoir:Dostojewskij/Iarrachtaí]] [[el:Χρήστης:Dostojewskij/Η συνεισφορά μου]] [[hy:Մասնակից:Dostojewskij/Ներդրում]] [[li:Gebroeker:Dostojewskij/Mien biedrages]] [[hu:Szerkesztő:Dostojewskij/Közreműködések]] [[rue:Хоснователь:Dostojewskij/Приспівкы]] [[mhr:Пайдаланыше:Dostojewskij/Мыйын надырем]] [[an:Usuario:Dostojewskij/Contribucions]] [[qu:Ruraq:Dostojewskij/Llamk'apusqaykuna]] [[vep:Kävutai:Dostojewskij/Tehtud rad]] [[lo:ຜູ້ໃຊ້:Dostojewskij/ປະກອບສ່ວນ]] [[olo:Käyttäi:Dostojewskij/Kohendukset]] [[ha:User:Dostojewskij/Gudummawa]] [[is:Notandi:Dostojewskij/Framlög]] [[lb:Benotzer:Dostojewskij/Kontributiounen]] [[io:Uzanto:Dostojewskij/Mea adportado]] [[os:Архайæг:Dostojewskij/Бавæрд]] [[gan:用戶:Dostojewskij/貢獻]] [[su:Pamaké:Dostojewskij/Kontribusi kuring]] [[or:ବ୍ୟବହାରକାରୀ:Dostojewskij/ଅବଦାନ]] [[pdc:Yuuser:Dostojewskij/Mei Ardickele]] [[haw:Mea hoʻohana:Dostojewskij/He aha ka'u i lūlū ai]] [[hsb:Wužiwar:Dostojewskij/Přinoški]] s29iaxwj4uyhvyckk30hduth11y7lrf Цэвэгийн Байды 0 126711 854761 761269 2026-04-26T10:53:04Z Avirmed Batsaikhan 53733 854761 wikitext text/x-wiki '''Цэвэгийн Байды''' (1942 онд [[Дундговь аймаг|Дундговь аймгийн]] [[Хулд сум|Хулд сумын]] нутаг Бага цагаан овоо гэдэг газар төрсөн)- Монгол Улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, Урчуудын Эвлэлийн шагналт, 2023 онд Ардын зураач цол хүртсэн Монголын шог зургийн “загалмайлсан эцэг” гэгддэг зураач. == Намтар == Ц.Байды 1942 онд Дундговь аймгийн Хулд сумын нутагт төрсөн. Түүний эцэг Цэвэг нь гарын ур дүйтэй алт мөнгөний дархан байжээ. Энэ нь түүнийг зураач болоход их нөлөөлсөн байна. 1946 онд буюу 6 настай зураг зурж эхэлсэн байна. 1952 онд Дэлгэрхангай сумын дунд сургуульд элсэн орсон. Тэрээр нутаг усандаа алдартай Номон баяны үр удам ажээ. Төр засаг мал хөрөнгийг нь гурвантаа хураасан ч баян хэвээр үлдсэн өвөг эцэг нь заргачаараа нэн алдартай, мөн өөрийн гэсэн ламтай хүн байсан гэдэг. Номон баяны удамд хүү төрөөгүй удсан ч охидоос нь хүү төрж удам залгасан ажээ. Удам залган мэндэлсэн анхны ач хүү нь Лувсандорж хэмээх эрдэмтэй лам, хоёр дахь нь Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, зураач Байды гуайн аав Цэвэг хэмээх төрийн хар хүн байжээ.    Ц.Байды Дундговийн Хулд сум, Чойр, нийслэлийн 5-р сургууль, Увс аймгийн Баруунтурууны 10 жилийг дунд сургуулиудыг дамжин суралцаж байж төгссөн байна. Энэ үеэс шүлэг зохиол их бичдэг болжээ. Ирээдүйд зохиолч болно гэсэн бат итгэлтэй. Өөрийх нь дурссанаар “үзсэн дуулснаа эрээчээд” л байж. Шүлэг бичихийн зэрэгцээ зураг зурна. Зурсан зурагнуудаа цонхон дээрээ гадагшаа харуулаад өлгөчихдөг байсан гэж байгаа. Сумын төвийнхөнд гайхуулах гэж байгаа нь тэр. Бичсэн зохиолуудаа сонин хэвлэл рүү явуулдаг, даанч тэр нь хэвлэгддэггүй байсан гэдэг. 1962 онд дунд сургуулиа төгсөөд цэргийн албанд 3 жил явжээ. Энэ үеэр түүний бичсэн юмнууд хэвлэгдэж эхэлжээ. Их бууны тусгай дивизионы цэргийн клубын зураач шинэхэн цэрэг сонинд шүлэг, найраглал нь гарахад бөөн баяр бололгүй яах вэ. Тэрээр дандаа л цэргийн холбогдолтой зураг зурна. Клубт нэг ор тавьчихсан, хоол зөөлгөж идээд л хэвтэж байдаг цэрэг байв. Зохиолоос илүү зурагнууд минь хүнд хүрч байгаа юм байна гэж. Сургуульд явах хэрэгтэй юм байна гэж шийдсэн. 1965 онд Цэргээс халагдаад Дундговь аймгийнхаа урчуудын хорооны гишүүн болж, монгол зураг зурж эхэлсэн. Монгол зургийг шашны утга агуулгатай гээд хориглодог байлаа. Тэр үед яагаад ч юм ардын урлагийг хөгжүүлэх ёстой гэсэн нам засгийн шийдвэр гараад, би бараг хамгийн анх монгол зураг зурсан байх. Тэр үед зурсан зураг Монголын уран зургийн галерейд хадгалагдаад үлдсэн ажээ. 1968-1974 онд ЗХУ-ын Москва хотын Строгановын уран сайхны Академид суралцан уран сайхны зураасан зураг мэргэжилээр төгссөн. Зөвлөлтийн “Крокодил” хошин шог сэтгүүлийн уран сайхны ерөнхий редактор В.Г.Мочалов, зураач А.Крилов, Г.Оградников, В.Тильмань, С.Тунин нартай тэр найз явсан байна. “Улаан од”, Үнэн сонин болон [[Тоншуул сэтгүүл|“Тоншуул” сэтгүүл]]<nowiki/>д зураач, уран сайхны редактороор үр бүтээлтэй ажиллаж, нийгмийн тулгамдсан асуудлуудыг шог зургаар чадварлаг илчлэн шүүмжилж явжээ. == Уран бүтээл == Тэрбээр 1976 онд “Ардын засгийн төлөөлөгч” зургаараа Улсын уралдааны тэргүүн байр, “Баянцогтын говьд”, “Хаалга шинэтгэсний баяр” зургуудаараа Улсын уралдааны 2,3-р байр эзлэн, 1981 онд Москва хотноо болсон Олон улсын үзэсгэлэнгээс хүрэл медаль хүртэж, 1985 онд “Хүн байгаль” Олон улсын уралдааны тэргүүн байрыг эзэлж байв. “Ардын засгийн төлөөлөгч”/1976/, "Нартай хуртай Дэлгэрхангай", “Их газрын чулуу”, "Төгрөгийн говь",... === Гаргасан зэсгэлэн === 2008 онд “Тэнгэр заяат нутаг минь” байгалийн зургийн үзэсгэлэн (Монголын Үндэсний музей), 2011 онд “Их Монголын талд” шог зураг, уран зургийн үзэсгэлэн (Монголын Уран зургийн галерей), 2012 онд “Наран дуулал” уран бүтээлийн үзэсгэлэн (МУЭ-ийн үзэсгэлэнгийн танхим), 2016 онд 100 бүтээл багтсан “Үлгэр домгийн орноор” уран зураг болон шог зургийн үзэсгэлэн, 2018 онд “Аян замын тэмдэглэл” судалбар зургийн үзэсгэлэн (D арт галерей). == Шагнал == Ц.Байдыгийн уран бүтээлийг үнэлж 1981 онд Монголын Урчуудын эвлэлийн нэрэмжит шагнал, 1991 онд Алтан гадас одон, 2001 онд Хөдөлмөрийн гавьяаны Улаан тугийн одон, 2005 онд Монгол Улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн цол, тэмдэг, 2009 онд “Улаанбаатар хотын Хүндэт иргэн” тэмдгээр тус тус шагнажээ. Тэрбээр 2003 онд "Адра" ОУБ-аас зохиогдсон уралдаанд Тэргүүн байр, 2005 онд "Эмнести интернэйшнл" ОУБ-ын шагнал хүртсэн. 2023 оны 2-р сард Монгол Улсын Ардын зураач цол хүртсэн. {{DEFAULTSORT:Байды, Цэвэгийн}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Хулдын хүн]] [[Ангилал:Монголын зураач]] [[Ангилал:20-р зууны уран зураач]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:1942 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] opz1ulwgxjhkq1hhhup5u9lm817g47k Тоншуул сэтгүүл 0 126712 854765 827610 2026-04-26T11:07:47Z Avirmed Batsaikhan 53733 854765 wikitext text/x-wiki '''"Тоншуул" сэтгүүл''' - 1935 онд бий болсон Улс төр, уран сайхны шүүмжлэлт сэтгүүл. Энэ үеэс эхлэн залуучуудын түр хорооны дэргэд “Хүмүүжил жигшил” нэрээр анх хэвлэгдэж эхэлсэн бөгөөд улмаар МАХН -ын Төв хорооны хэвлэл “Үнэн” сонины харьяалалд багтан Төрийн Төв Хэвлэл статустайгаар үргэлжлэн гарч байжээ. БНМАУ-ын үед 20 мянган хувь хэвлэгдэж байсан бол 1990-ээд оны эхээр 135 мянган хувь хэвлэгдэж дээд амжилт тогтоож байсан сэтгүүл юм. Энэ сэтгүүлд яруу найрагч [[Жамцын Шагдар]], Минжаахайн Гүрсэд, шог зураач Арнайн Гүрсэд, [[Цэндийн Доржготов]], [[Цэвэгийн Байды]], Цэнд-Аюуш, [[Жаргалын Барамсай]], [[Самандарын Цогтбаяр]] нар ажиллаж байжээ. [[Ангилал:Монголын сэтгүүл]] [[Ангилал:1935 онд байгуулагдсан]] 32tbv1r38k7ei5zdr6m4r8k8p0pjrof Загвар:Инфобокс Германы газар 10 132198 854723 775234 2026-04-25T22:07:22Z Enkhsaihan2005 64429 854723 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | name = {{#if:{{{Name|{{{name|{{PAGENAME}} }}} }}}|<span class="wrap">{{{Name|{{{name|{{PAGENAMEBASE}} }}} }}}</span>}} | native_name = {{{German_name|}}} | settlement_type = {{#if: {{{City|}}} {{{Town|}}} {{{Municipality|}}} | {{#switch: {{{Art|{{{type}}}}}} | Ortsteil = [[Ortsteil]] | Stadtteil = [[Stadtteil]] | Ortschaft = [[Ortschaft]] | Quarter = [[Quarter (urban subdivision)|Quarter]] | Village = [[Village]] | Borough = [[Stadtbezirk|Borough]] | = Part | #default = {{{Art|{{{type|Part}}}}}} }} {{#if:{{{City|}}} | ({{Link if exists|{{{City}}}}}) | {{#if:{{{Town|}}} | {{Link if exists|{{{Town}}} }} | {{#if:{{{Municipality|}}} | {{Link if exists|{{{Municipality}}} }} }} }} }}| {{#if: {{{Art|{{{type|}}}}}}| {{#switch: {{{Art|{{{type}}}}}} | Хот | city = [[Германы том хотын жагсаалт|Хот]] | Stadt | Kreisfreie Stadt | [[Kreisfreie Stadt|Stadt]] | Суурин | town = [[Суурин#Герман|Суурин]] | Ortsgemeinde | Gemeinde | Markt | Municipality | municipality | Flecken = [[Германы хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | Unincorporated area = [[Unincorporated area#Germany|Unincorporated area]] | Amt = [[Amt]] | Samtgemeinde = [[Samtgemeinde]] | Verbandsgemeinde = [[Verbandsgemeinde]] | Verwaltungsgemeinschaft = [[Municipal association (Germany)|Verwaltungsgemeinschaft]] | #default = {{{Art|{{{type}}}}}} }} | {{#if: {{{Gemeindeschlüssel|}}} | [[Германы хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] }} }} }} | image_skyline = {{{image_photo|{{{image_skyline|}}}}}} | imagesize = {{{imagesize|}}} | image_caption = {{{image_caption|}}} | image_flag = {{{image_flag|}}} | flag_link = {{{flag_link|}}} | flag_size = 100x100px | image_shield = {{#switch: {{lc:{{{Wappen|{{{image_coa}}}}}}}} | none | kein | führt kein wappen.png | führt kein wappen.svg | führt_kein_wappen.png | führt_kein_wappen.svg = | #default = {{{Wappen|{{{image_coa|}}} }}} }} | shield_size = 80x80px | shield_link = {{{shield_link|}}} | image_map = {{#if: {{{Lageplan|{{{image_plan|}}} }}} | {{hidden begin |style=margin-top:0.2px |titlestyle= height:auto; padding:0.1em; padding-left:0.3em; padding-right:1.5em; |border=line |title = {{#if: {{{Lageplanbeschreibung|{{{plantext|}}} }}} | {{{Lageplanbeschreibung|{{{plantext}}} }}} | Байршил: {{{Name|{{{name|{{PAGENAME}} }}} }}} {{#if: {{{City|{{{Town|}}} }}} | within {{{City|{{{Town|}}} }}} | {{#if: {{{Kreis|{{{Landkreis|{{{district|}}} }}} }}} | within {{#switch: {{ucfirst:{{{Landkreis|{{{Kreis|{{{district|}}} }}} }}} }} | Kreisfreie Stadt | [[Kreisfreie Stadt|Stadt]] | Urban | Urban district = {{{Bundesland|{{{state|}}} }}} | #default = {{{Kreis|{{{Landkreis|{{{district|}}} }}} }}} district }} }} }} }} }} {{#ifexist: Template:Imagemap Germany district {{str letter/trim |{{{Kfz|{{{licence|}}} }}} }} | {{#ifexist: Media:{{{Lageplan|{{{image_plan|}}} }}} | {{Imagemap Germany district {{str letter/trim |{{{Kfz|{{{licence|}}} }}} }} | {{{Lageplan|{{{image_plan|}}} }}} }} }} | [[File:{{{Lageplan|{{{image_plan|}}} }}}|250px]] }} {{hidden end}} | {{#if: {{Infobox mapframe}} | {{hidden | header = Байршил: {{{Name|{{{name|{{PAGENAME}} }}} }}} | headercss=height:5px; | content = <div class="center" style="margin-top:1em">{{Infobox mapframe|area_km2={{{Fläche|{{{area|}}} }}} }}</div>}} }} }} | mapframe = yes | mapframe-area_km2 = {{{Fläche|{{{area|}}} }}} | mapframe-wikidata = yes | pushpin_map = {{#if: {{{coordinates|}}} | Герман#Герман {{#switch: {{unlink|{{{Bundesland|{{{state|}}} }}} }} | Bayern | Bavaria | Бавари = Бавари | Baden-Wuerttemberg | Baden-Württemberg | Баден-Вюртемберг = Баден-Вюртемберг | Berlin | Берлин = Берлин | Brandenburg | Бранденбург = Бранденбург | Bremen | Бремен = Бремен | Hamburg | Хамбург = Хамбург | Hessen | Hesse | Хессен = Хессен | Mecklenburg-Western Pomerania | MVP | Mecklenburg-Vorpommern | Мекленбург-Өрнө Померан = Мекленбург-Өрнө Померан | Niedersachsen | Lower Saxony | Доод Саксон = Доод Саксон | Nordrhein-Westfalen | NRW | North Rhine-Westphalia | North Rhine-Westfalia | Умард Райн-Вестфален | Умард Райн-Вестфали = Умард Райн-Вестфален | Rheinland-Pfalz | Rhineland-Palatinate | Райнланд-Пфальц = Райнланд-Пфальц | Saarland | Заарланд = Заарланд | Sachsen | Saxony | Саксон = Саксон | Saxony-Anhalt | Саксон-Анхальт = Саксон-Анхальт | Schleswig-Holstein | Шлесвиг-Хольштайн = Шлесвиг-Хольштайн | Thüringen | Thueringen | Thuringia | Тюринг = Тюринг | #default = {{{Bundesland|{{{state|}}} }}} }} }} | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{{coordinates|}}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Герман}} | subdivision_type1 = [[Германы мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = {{#switch:{{{Bundesland|{{{state|}}} }}} | Bayern | Bavaria | Бавари = [[Бавари]] | Baden-Wuerttemberg | Baden-Württemberg | Баден-Вюртемберг = [[Баден-Вюртемберг]] | Berlin | Берлин = [[Берлин]] | Brandenburg | Бранденбург = [[Бранденбург]] | Bremen | Бремен = [[Бремен (муж)|Бремен]] | Hamburg | Хамбург = [[Хамбург]] | Hessen | Hesse | Хессен = [[Хессен]] | Mecklenburg-Western Pomerania | MVP | Mecklenburg-Vorpommern | Мекленбург-Өрнө Померан = [[Мекленбург-Өрнө Померан]] | Niedersachsen | Lower Saxony | Доод Саксон = [[Доод Саксон]] | Nordrhein-Westfalen | NRW | North Rhine-Westphalia | North Rhine-Westfalia | Умард Райн-Вестфален | Умард Райн-Вестфали = [[Умард Райн-Вестфали]] | Rheinland-Pfalz | Rhineland-Palatinate | Райнланд-Пфальц = [[Райнланд-Пфальц]] | Saarland | Заарланд = [[Заарланд]] | Sachsen | Saxony | Саксон = [[Саксон]] | Saxony-Anhalt | Саксон-Анхальт = [[Саксон-Анхальт]] | Schleswig-Holstein | Шлесвиг-Хольштайн = [[Шлесвиг-Хольштайн]] | Thüringen | Thueringen | Thuringia | Тюринг = [[Тюринг]] | #default = {{{Bundesland|{{{state|}}} }}} }} | subdivision_type2 = [[Засаг захиргааны дүүрэг (Герман)|Захиргааны дүүрэг]] | subdivision_name2 = {{#if:{{{Regierungsbezirk|{{{regbzk|{{{region|}}} }}} }}} | {{#ifexist: {{{Regierungsbezirk|{{{regbzk|{{{region}}} }}} }}} (region) | [[{{{Regierungsbezirk|{{{regbzk|{{{region}}} }}} }}} (region)|{{{Regierungsbezirk|{{{regbzk|{{{region}}} }}} }}}]] | {{#ifexist: {{{Regierungsbezirk|{{{regbzk|{{{region}}} }}} }}} | [[{{{Regierungsbezirk|{{{regbzk|{{{region}}} }}} }}}]] | {{{Regierungsbezirk|{{{regbzk|{{{region}}} }}} }}} }} }} }} | subdivision_type3 = [[Германы тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name3 = {{Link if exists|{{#switch: {{{state|{{{Bundesland|}}} }}} | Hamburg | [[Hamburg]] | Bremen | [[Bremen]] | Berlin | [[Berlin]] = <!-- no districts --> | {{#switch:{{{Landkreis|{{{Kreis|{{{district|}}} }}} }}} | [[Kreisfreie Stadt|Stadt]] | Kreisfreie Stadt | urban = [[Германы тойргийн жагсаалт|Хотын тойрог]] | #default = {{#ifexist: {{{Landkreis|{{{Kreis|{{{district|}}} }}} }}} (district) |<!--wlink ending in "(district)"--> [[{{{Landkreis|{{{Kreis|{{{district|}}} }}} }}} (district)|{{{Landkreis|{{{Kreis|{{{district|}}} }}} }}}]] |<!--else--> {{#ifexist: {{{Landkreis|{{{Kreis|{{{district|}}} }}} }}} |<!--wlink not ending in "(district)"--> [[{{{Landkreis|{{{Kreis|{{{district|}}} }}} }}}|{{{Landkreis|{{{Kreis|{{{district|}}} }}} }}}]] |<!--else--> {{{Landkreis|{{{Kreis|{{{district|}}} }}} }}} }} }} }} }} }} | subdivision_type4 = {{#if: {{{Gemeindeverwaltungsverband|}}} | [[Gemeindeverwaltungsverband|Municipal assoc.]] | {{#if: {{{Samtgemeinde|}}} | [[Samtgemeinde|Municipal assoc.]] | {{#if: {{{Verbandsgemeinde|}}} | [[Verbandsgemeinde|Municipal assoc.]] | {{#if: {{{Verwaltungsgemeinschaft|}}} | [[Verwaltungsgemeinschaft|Municipal assoc.]] | {{#if: {{{Amt|}}} | [[Amt|Municipal assoc.]] | {{#if: {{{Verwaltungsverband|}}} | [[Verwaltungsverband|Municipal assoc.]] }} }} }} }} }} }} | subdivision_name4 = {{Link if exists|{{#if: {{{Gemeindeverwaltungsverband|}}} | {{#ifexist: {{{Gemeindeverwaltungsverband}}} (Gemeindeverwaltungsverband) | [[{{{Gemeindeverwaltungsverband}}} (Gemeindeverwaltungsverband){{!}}{{{Gemeindeverwaltungsverband}}}]] | {{{Gemeindeverwaltungsverband}}} }} | {{#if: {{{Samtgemeinde|}}} | {{#ifexist: {{{Samtgemeinde}}} (Samtgemeinde) | [[{{{Samtgemeinde}}} (Samtgemeinde){{!}}{{{Samtgemeinde}}}]] | {{{Samtgemeinde}}} }} | {{#if: {{{Verbandsgemeinde|}}} | {{#ifexist: {{{Verbandsgemeinde}}} (Verbandsgemeinde) | [[{{{Verbandsgemeinde}}} (Verbandsgemeinde){{!}}{{{Verbandsgemeinde}}}]] | {{{Verbandsgemeinde}}} }} | {{#if: {{{Verwaltungsgemeinschaft|}}} | {{#ifexist: {{{Verwaltungsgemeinschaft}}} (Verwaltungsgemeinschaft) | [[{{{Verwaltungsgemeinschaft}}} (Verwaltungsgemeinschaft){{!}}{{{Verwaltungsgemeinschaft}}}]] | {{{Verwaltungsgemeinschaft}}} }} | {{#if: {{{Amt|}}} | {{#ifexist: {{{Amt}}} (Amt) | [[{{{Amt}}} (Amt){{!}}{{{Amt}}}]] | {{{Amt}}} }} | {{#if: {{{Verwaltungsverband|}}} | {{#ifexist: {{{Verwaltungsverband}}} (Verwaltungsverband) | [[{{{Verwaltungsverband}}} (Verwaltungsverband){{!}}{{{Verwaltungsverband}}}]] | {{{Verwaltungsverband}}} }} }} }} }} }} }} }} }} | subdivision_type5 = {{#if: {{{City|}}} {{{Town|}}} {{{Municipality|}}} | {{#if: {{{City|}}} | Хот | {{#if: {{{Town|}}} | Town | {{#if: {{{Municipality|}}} | Municipality }} }} }} }} | subdivision_name5 = {{Link if exists|{{#if: {{{City|}}} {{{Town|}}} {{{Municipality|}}} | {{#if: {{{City|}}} | {{{City}}} | {{#if: {{{Town|}}} | {{{Town}}} | {{#if: {{{Municipality|}}} | {{{Municipality}}} }} }} }} }} }} | subdivision_type6 = {{#if: {{{borough|}}} | Borough }} | subdivision_name6 = {{Link if exists|{{#if: {{{borough|}}} | {{{borough}}} }} }} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{{year|}}}{{#ifeq: {{#expr: {{{year}}} < 100 }} | 1 | &nbsp;AD }} | established_title1 = Анх дурдагдсан | established_date1 = {{{year_of_first_mention|}}} | extinct_title = {{<includeonly>safesubst:</includeonly>#if:{{{dissolved|}}}|Disbanded}} | extinct_date = {{{dissolved|}}} | parts_type = {{#if: {{{Gliederung|{{{divisions|}}}}}} | Хуваалт }} | parts = {{{Gliederung|{{{divisions|}}}}}} | leader_party = {{{Partei|{{{party|}}} }}} | leader_title = {{#switch: {{{Bürgermeistertitel}}} | Mayor | Bürgermeister | Bürgermeisterin | Ortsbürgermeister | Ortsbürgermeisterin = [[Хотын дарга]] | Lord mayor | Lord Mayor | Oberbürgermeister | Oberbürgermeisterin = [[Хотын дарга]] | Ortsvorsteher | Ortsvorsteherin = Local representative | Samtgemeindebürgermeister = [[Mayor|Samtgemeinde-<br />bürgermeister]] | Samtgemeindebürgermeisterin = [[Mayor|Samtgemeinde-<br />bürgermeisterin]] | #default = {{#ifexist: {{{Bürgermeistertitel}}} | [[{{{Bürgermeistertitel}}}]] | {{#if: {{{Bürgermeistertitel|}}} | {{{Bürgermeistertitel}}} | [[Хотын дарга]] }} }} }} {{<includeonly>safesubst:</includeonly>#if: {{{leader_term|}}} | {{nobold|({{{leader_term}}}) }} }} | leader_name = {{{Bürgermeister|{{{mayor|}}} }}} | leader_title1 = {{#if: {{{ruling_party1|}}} | Эрх баригч намууд }} | leader_name1 = {{Polparty|DE|{{{ruling_party1|}}} }} {{#if: {{{ruling_party2|}}} | / {{Polparty|DE|{{{ruling_party2|}}} }} }} {{#if: {{{ruling_party3|}}} | / {{Polparty|DE|{{{ruling_party3|}}} }} }} {{#if: {{{ruling_party4|}}} | / {{Polparty|DE|{{{ruling_party4|}}} }} }} {{#if: {{{ruling_party5|}}} | / {{Polparty|DE|{{{ruling_party5|}}} }} }} | area_footnotes = {{{area_footnotes|}}} | area_total_km2 = {{{Fläche|{{{area|}}} }}} | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = {{{area_metro|}}} | elevation_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_min_m = {{#if:{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|{{#ifeq:{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|{{#invoke:string|replace|{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|^(%s*%d[%d]*%s*)%-(%s*%d.*)|%1%2|plain=false}}||{{#invoke:string|replace|{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|^(%s*%d[%d]*%s*)%-(%s*%d.*)|%1|plain=false}} }} }} | elevation_max_m = {{#if:{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|{{#ifeq:{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|{{#invoke:string|replace|{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|^(%s*%d[%d]*%s*)%-(%s*%d.*)|%1%2|plain=false}}||{{#invoke:string|replace|{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|^(%s*%d[%d]*%s*)%-(%s*%d.*)|%2|plain=false}} }} }} | elevation_m = {{#if:{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|{{#ifeq:{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|{{#invoke:string|replace|{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|^(%s*%d[%d]*%s*)%-|%1|plain=false}}|{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|}} }} | population_footnotes = {{#iferror: {{#expr: {{Population Germany|key={{replace|{{{Gemeindeschlüssel|}}}| |}} }} +1 }} | {{{pop_ref|}}} | {{#tag:ref | {{Population Germany|key={{{Gemeindeschlüssel|}}}|datref=QUELLE}} }} }} | population_total = {{#iferror: {{#expr: {{Population Germany|key={{replace|{{{Gemeindeschlüssel|}}}| |}} }} +1 }} | {{{Einwohner|{{{population|}}} }}} | {{Population Germany|key={{replace|{{{Gemeindeschlüssel|}}}| |}} }} }} | population_as_of = {{#iferror: {{#expr: {{Population Germany|key={{replace|{{{Gemeindeschlüssel|}}}| |}} }} +1 }} | {{{population_as_of|{{{Stand|}}} }}} | {{Population Germany|key={{{Gemeindeschlüssel|}}}|datref=STAND}} }} | population_density_km2 = auto | population_urban = {{{pop_urban|}}} | population_metro = {{{pop_metro|}}} | population_demonym = {{{pop_demonym|{{{demonym|}}}}}} | timezone_link = Герман дахь цаг | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +02:00 | postal_code_type = [[Герман дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = {{{PLZ|{{{postal_code|}}} }}} | area_code_type = [[Герман дахь залгах кодын жагсаалт|Залгах код]] | area_code = {{{Vorwahl|{{{area_code|}}} }}} | registration_plate = {{{Kfz|{{{licence|}}} }}} | website = {{{Website|{{{website|}}} }}} | footnotes = {{{footnotes|}}} }}<!-- error tracking categories -->{{#if: {{{coordinates|}}} | | {{ns0|[[Category:Germany articles requiring maintenance|C]]}} }}<!-- coordinates missing -->{{#ifeq: {{#expr: {{#expr: {{{Einwohner|{{{population|0}}} }}} round 0 }} = {{{Einwohner|{{{population|0}}} }}} }} | 0 | {{ns0|[[Category:Germany articles requiring maintenance|D]]}} | }}<!-- Assign to maintenance category if decimal point is used in population as a thousands divider -->{{#if: {{{City|}}} {{{Town|}}} {{{Municipality|}}} | {{#if: {{{Gemeindeschlüssel|}}} | {{ns0|[[Category:Germany articles requiring maintenance|T]]}} | }} }}<!-- Subdivisions of municipalities shouldn't have a Gemeindeschlüssel -->{{#iferror: {{#expr: {{Population Germany|key={{replace|{{{key|{{{Gemeindeschlüssel|}}} }}}| |}} }} + 1 }} | {{#if:{{{City|}}} {{{Town|}}} {{{Municipality|}}}{{{dissolved|}}} |<!-- OK, subdivisions of municipalities and dissolved units have no Gemeindeschlüssel --> | {{ns0|[[Category:Germany articles requiring maintenance|U]]}} }} | }}<!-- Town with missing or incorrect Gemeindeschlüssel -->{{#if: {{{Bundesland|{{{state|}}} }}} | | {{ns0|[[Category:Germany articles requiring maintenance|X]]}} }}<!-- Missing state name -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox German place with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Загвар:Инфобокс Германы газар]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| _noautocat | Amt | area | area_code | area_metro | Art | borough | Bundesland | Bürgermeister | Bürgermeistertitel | City | coordinates | demonym | dissolved | district | divisions | Einwohner | elevation | Fläche | footnotes | Gemeindeschlüssel | Gemeindeverwaltungsverband | German_name | Gliederung | Höhe | image_caption | image_coa | image_flag | image_photo | image_plan | image_skyline | imagesize | Kfz | Kreis | Lageplan | Lageplanbeschreibung | Landkreis | leader_term | licence | mayor | Municipality | name | Name | Partei | party | plantext | PLZ | pop_demonym | pop_metro | pop_ref | pop_urban | flag_link | population | population_as_of | postal_code | regbzk | Regierungsbezirk | region | ruling_party1 | ruling_party2 | ruling_party3 | ruling_party4 | ruling_party5 | Samtgemeinde | Stand | state | shield_link | Town | type | Verbandsgemeinde | Verwaltungsgemeinschaft | Verwaltungsverband | Vorwahl | Wappen | website | Website | year | year_of_first_mention }}<!-- {{#if:{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|{{#ifeq:{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|{{#invoke:string|replace|{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|^(%s*%d[%d]*%s*)%-|%1|plain=false}}||[[Category:Pages using infobox German place with an elevation range]] }} }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> o7pltuq4zluihr4wn0onntow7kcpur1 854724 854723 2026-04-25T22:08:02Z Enkhsaihan2005 64429 854724 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | name = {{#if:{{{Name|{{{name|{{PAGENAME}} }}} }}}|<span class="wrap">{{{Name|{{{name|{{PAGENAMEBASE}} }}} }}}</span>}} | native_name = {{{German_name|}}} | settlement_type = {{#if: {{{City|}}} {{{Town|}}} {{{Municipality|}}} | {{#switch: {{{Art|{{{type}}}}}} | Ortsteil = [[Ortsteil]] | Stadtteil = [[Stadtteil]] | Ortschaft = [[Ortschaft]] | Quarter = [[Quarter (urban subdivision)|Quarter]] | Village = [[Village]] | Borough = [[Stadtbezirk|Borough]] | = Part | #default = {{{Art|{{{type|Part}}}}}} }} {{#if:{{{City|}}} | ({{Link if exists|{{{City}}}}}) | {{#if:{{{Town|}}} | {{Link if exists|{{{Town}}} }} | {{#if:{{{Municipality|}}} | {{Link if exists|{{{Municipality}}} }} }} }} }}| {{#if: {{{Art|{{{type|}}}}}}| {{#switch: {{{Art|{{{type}}}}}} | Хот | city = [[Германы том хотын жагсаалт|Хот]] | Stadt | Kreisfreie Stadt | [[Kreisfreie Stadt|Stadt]] | Суурин | town = [[Суурин#Герман|Суурин]] | Ortsgemeinde | Gemeinde | Markt | Municipality | municipality | Flecken = [[Германы хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | Unincorporated area = [[Unincorporated area#Germany|Unincorporated area]] | Amt = [[Amt]] | Samtgemeinde = [[Samtgemeinde]] | Verbandsgemeinde = [[Verbandsgemeinde]] | Verwaltungsgemeinschaft = [[Municipal association (Germany)|Verwaltungsgemeinschaft]] | #default = {{{Art|{{{type}}}}}} }} | {{#if: {{{Gemeindeschlüssel|}}} | [[Германы хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] }} }} }} | image_skyline = {{{image_photo|{{{image_skyline|}}}}}} | imagesize = {{{imagesize|}}} | image_caption = {{{image_caption|}}} | image_flag = {{{image_flag|}}} | flag_link = {{{flag_link|}}} | flag_size = 100x100px | image_shield = {{#switch: {{lc:{{{Wappen|{{{image_coa}}}}}}}} | none | kein | führt kein wappen.png | führt kein wappen.svg | führt_kein_wappen.png | führt_kein_wappen.svg = | #default = {{{Wappen|{{{image_coa|}}} }}} }} | shield_size = 80x80px | shield_link = {{{shield_link|}}} | image_map = {{#if: {{{Lageplan|{{{image_plan|}}} }}} | {{hidden begin | style = margin-top:0.2px | titlestyle = height:auto; padding:0.1em; padding-left:0.3em; padding-right:1.5em; | border = line | title = {{#if: {{{Lageplanbeschreibung|{{{plantext|}}} }}} | {{{Lageplanbeschreibung|{{{plantext}}} }}} | Location of {{{Name|{{{name|{{PAGENAME}} }}} }}} {{#if: {{{City|{{{Town|}}} }}} | within {{{City|{{{Town|}}} }}} | {{#if: {{{Kreis|{{{Landkreis|{{{district|}}} }}} }}} | within {{#switch: {{ucfirst:{{{Landkreis|{{{Kreis|{{{district|}}} }}} }}} }} | Kreisfreie Stadt | [[Kreisfreie Stadt|Stadt]] | Urban | Urban district = {{{Bundesland|{{{state|}}} }}} | #default = {{{Kreis|{{{Landkreis|{{{district|}}} }}} }}} district }} }} }} }} }} {{#ifexist: Template:Imagemap Germany district {{str letter/trim |{{{Kfz|{{{licence|}}} }}} }} | {{#ifexist: Media:{{{Lageplan|{{{image_plan|}}} }}} | {{Imagemap Germany district {{str letter/trim |{{{Kfz|{{{licence|}}} }}} }} | {{{Lageplan|{{{image_plan|}}} }}} }} }} | [[File:{{{Lageplan|{{{image_plan|}}} }}}|250px]] }} {{hidden end}} }} | mapframe = yes | mapframe-area_km2 = {{{Fläche|{{{area|}}} }}} | mapframe-wikidata = yes | pushpin_map = {{#if: {{{coordinates|}}} | Герман#Герман {{#switch: {{unlink|{{{Bundesland|{{{state|}}} }}} }} | Bayern | Bavaria | Бавари = Бавари | Baden-Wuerttemberg | Baden-Württemberg | Баден-Вюртемберг = Баден-Вюртемберг | Berlin | Берлин = Берлин | Brandenburg | Бранденбург = Бранденбург | Bremen | Бремен = Бремен | Hamburg | Хамбург = Хамбург | Hessen | Hesse | Хессен = Хессен | Mecklenburg-Western Pomerania | MVP | Mecklenburg-Vorpommern | Мекленбург-Өрнө Померан = Мекленбург-Өрнө Померан | Niedersachsen | Lower Saxony | Доод Саксон = Доод Саксон | Nordrhein-Westfalen | NRW | North Rhine-Westphalia | North Rhine-Westfalia | Умард Райн-Вестфален | Умард Райн-Вестфали = Умард Райн-Вестфален | Rheinland-Pfalz | Rhineland-Palatinate | Райнланд-Пфальц = Райнланд-Пфальц | Saarland | Заарланд = Заарланд | Sachsen | Saxony | Саксон = Саксон | Saxony-Anhalt | Саксон-Анхальт = Саксон-Анхальт | Schleswig-Holstein | Шлесвиг-Хольштайн = Шлесвиг-Хольштайн | Thüringen | Thueringen | Thuringia | Тюринг = Тюринг | #default = {{{Bundesland|{{{state|}}} }}} }} }} | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{{coordinates|}}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Герман}} | subdivision_type1 = [[Германы мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = {{#switch:{{{Bundesland|{{{state|}}} }}} | Bayern | Bavaria | Бавари = [[Бавари]] | Baden-Wuerttemberg | Baden-Württemberg | Баден-Вюртемберг = [[Баден-Вюртемберг]] | Berlin | Берлин = [[Берлин]] | Brandenburg | Бранденбург = [[Бранденбург]] | Bremen | Бремен = [[Бремен (муж)|Бремен]] | Hamburg | Хамбург = [[Хамбург]] | Hessen | Hesse | Хессен = [[Хессен]] | Mecklenburg-Western Pomerania | MVP | Mecklenburg-Vorpommern | Мекленбург-Өрнө Померан = [[Мекленбург-Өрнө Померан]] | Niedersachsen | Lower Saxony | Доод Саксон = [[Доод Саксон]] | Nordrhein-Westfalen | NRW | North Rhine-Westphalia | North Rhine-Westfalia | Умард Райн-Вестфален | Умард Райн-Вестфали = [[Умард Райн-Вестфали]] | Rheinland-Pfalz | Rhineland-Palatinate | Райнланд-Пфальц = [[Райнланд-Пфальц]] | Saarland | Заарланд = [[Заарланд]] | Sachsen | Saxony | Саксон = [[Саксон]] | Saxony-Anhalt | Саксон-Анхальт = [[Саксон-Анхальт]] | Schleswig-Holstein | Шлесвиг-Хольштайн = [[Шлесвиг-Хольштайн]] | Thüringen | Thueringen | Thuringia | Тюринг = [[Тюринг]] | #default = {{{Bundesland|{{{state|}}} }}} }} | subdivision_type2 = [[Засаг захиргааны дүүрэг (Герман)|Захиргааны дүүрэг]] | subdivision_name2 = {{#if:{{{Regierungsbezirk|{{{regbzk|{{{region|}}} }}} }}} | {{#ifexist: {{{Regierungsbezirk|{{{regbzk|{{{region}}} }}} }}} (region) | [[{{{Regierungsbezirk|{{{regbzk|{{{region}}} }}} }}} (region)|{{{Regierungsbezirk|{{{regbzk|{{{region}}} }}} }}}]] | {{#ifexist: {{{Regierungsbezirk|{{{regbzk|{{{region}}} }}} }}} | [[{{{Regierungsbezirk|{{{regbzk|{{{region}}} }}} }}}]] | {{{Regierungsbezirk|{{{regbzk|{{{region}}} }}} }}} }} }} }} | subdivision_type3 = [[Германы тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name3 = {{Link if exists|{{#switch: {{{state|{{{Bundesland|}}} }}} | Hamburg | [[Hamburg]] | Bremen | [[Bremen]] | Berlin | [[Berlin]] = <!-- no districts --> | {{#switch:{{{Landkreis|{{{Kreis|{{{district|}}} }}} }}} | [[Kreisfreie Stadt|Stadt]] | Kreisfreie Stadt | urban = [[Германы тойргийн жагсаалт|Хотын тойрог]] | #default = {{#ifexist: {{{Landkreis|{{{Kreis|{{{district|}}} }}} }}} (district) |<!--wlink ending in "(district)"--> [[{{{Landkreis|{{{Kreis|{{{district|}}} }}} }}} (district)|{{{Landkreis|{{{Kreis|{{{district|}}} }}} }}}]] |<!--else--> {{#ifexist: {{{Landkreis|{{{Kreis|{{{district|}}} }}} }}} |<!--wlink not ending in "(district)"--> [[{{{Landkreis|{{{Kreis|{{{district|}}} }}} }}}|{{{Landkreis|{{{Kreis|{{{district|}}} }}} }}}]] |<!--else--> {{{Landkreis|{{{Kreis|{{{district|}}} }}} }}} }} }} }} }} }} | subdivision_type4 = {{#if: {{{Gemeindeverwaltungsverband|}}} | [[Gemeindeverwaltungsverband|Municipal assoc.]] | {{#if: {{{Samtgemeinde|}}} | [[Samtgemeinde|Municipal assoc.]] | {{#if: {{{Verbandsgemeinde|}}} | [[Verbandsgemeinde|Municipal assoc.]] | {{#if: {{{Verwaltungsgemeinschaft|}}} | [[Verwaltungsgemeinschaft|Municipal assoc.]] | {{#if: {{{Amt|}}} | [[Amt|Municipal assoc.]] | {{#if: {{{Verwaltungsverband|}}} | [[Verwaltungsverband|Municipal assoc.]] }} }} }} }} }} }} | subdivision_name4 = {{Link if exists|{{#if: {{{Gemeindeverwaltungsverband|}}} | {{#ifexist: {{{Gemeindeverwaltungsverband}}} (Gemeindeverwaltungsverband) | [[{{{Gemeindeverwaltungsverband}}} (Gemeindeverwaltungsverband){{!}}{{{Gemeindeverwaltungsverband}}}]] | {{{Gemeindeverwaltungsverband}}} }} | {{#if: {{{Samtgemeinde|}}} | {{#ifexist: {{{Samtgemeinde}}} (Samtgemeinde) | [[{{{Samtgemeinde}}} (Samtgemeinde){{!}}{{{Samtgemeinde}}}]] | {{{Samtgemeinde}}} }} | {{#if: {{{Verbandsgemeinde|}}} | {{#ifexist: {{{Verbandsgemeinde}}} (Verbandsgemeinde) | [[{{{Verbandsgemeinde}}} (Verbandsgemeinde){{!}}{{{Verbandsgemeinde}}}]] | {{{Verbandsgemeinde}}} }} | {{#if: {{{Verwaltungsgemeinschaft|}}} | {{#ifexist: {{{Verwaltungsgemeinschaft}}} (Verwaltungsgemeinschaft) | [[{{{Verwaltungsgemeinschaft}}} (Verwaltungsgemeinschaft){{!}}{{{Verwaltungsgemeinschaft}}}]] | {{{Verwaltungsgemeinschaft}}} }} | {{#if: {{{Amt|}}} | {{#ifexist: {{{Amt}}} (Amt) | [[{{{Amt}}} (Amt){{!}}{{{Amt}}}]] | {{{Amt}}} }} | {{#if: {{{Verwaltungsverband|}}} | {{#ifexist: {{{Verwaltungsverband}}} (Verwaltungsverband) | [[{{{Verwaltungsverband}}} (Verwaltungsverband){{!}}{{{Verwaltungsverband}}}]] | {{{Verwaltungsverband}}} }} }} }} }} }} }} }} }} | subdivision_type5 = {{#if: {{{City|}}} {{{Town|}}} {{{Municipality|}}} | {{#if: {{{City|}}} | Хот | {{#if: {{{Town|}}} | Town | {{#if: {{{Municipality|}}} | Municipality }} }} }} }} | subdivision_name5 = {{Link if exists|{{#if: {{{City|}}} {{{Town|}}} {{{Municipality|}}} | {{#if: {{{City|}}} | {{{City}}} | {{#if: {{{Town|}}} | {{{Town}}} | {{#if: {{{Municipality|}}} | {{{Municipality}}} }} }} }} }} }} | subdivision_type6 = {{#if: {{{borough|}}} | Borough }} | subdivision_name6 = {{Link if exists|{{#if: {{{borough|}}} | {{{borough}}} }} }} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{{year|}}}{{#ifeq: {{#expr: {{{year}}} < 100 }} | 1 | &nbsp;AD }} | established_title1 = Анх дурдагдсан | established_date1 = {{{year_of_first_mention|}}} | extinct_title = {{<includeonly>safesubst:</includeonly>#if:{{{dissolved|}}}|Disbanded}} | extinct_date = {{{dissolved|}}} | parts_type = {{#if: {{{Gliederung|{{{divisions|}}}}}} | Хуваалт }} | parts = {{{Gliederung|{{{divisions|}}}}}} | leader_party = {{{Partei|{{{party|}}} }}} | leader_title = {{#switch: {{{Bürgermeistertitel}}} | Mayor | Bürgermeister | Bürgermeisterin | Ortsbürgermeister | Ortsbürgermeisterin = [[Хотын дарга]] | Lord mayor | Lord Mayor | Oberbürgermeister | Oberbürgermeisterin = [[Хотын дарга]] | Ortsvorsteher | Ortsvorsteherin = Local representative | Samtgemeindebürgermeister = [[Mayor|Samtgemeinde-<br />bürgermeister]] | Samtgemeindebürgermeisterin = [[Mayor|Samtgemeinde-<br />bürgermeisterin]] | #default = {{#ifexist: {{{Bürgermeistertitel}}} | [[{{{Bürgermeistertitel}}}]] | {{#if: {{{Bürgermeistertitel|}}} | {{{Bürgermeistertitel}}} | [[Хотын дарга]] }} }} }} {{<includeonly>safesubst:</includeonly>#if: {{{leader_term|}}} | {{nobold|({{{leader_term}}}) }} }} | leader_name = {{{Bürgermeister|{{{mayor|}}} }}} | leader_title1 = {{#if: {{{ruling_party1|}}} | Эрх баригч намууд }} | leader_name1 = {{Polparty|DE|{{{ruling_party1|}}} }} {{#if: {{{ruling_party2|}}} | / {{Polparty|DE|{{{ruling_party2|}}} }} }} {{#if: {{{ruling_party3|}}} | / {{Polparty|DE|{{{ruling_party3|}}} }} }} {{#if: {{{ruling_party4|}}} | / {{Polparty|DE|{{{ruling_party4|}}} }} }} {{#if: {{{ruling_party5|}}} | / {{Polparty|DE|{{{ruling_party5|}}} }} }} | area_footnotes = {{{area_footnotes|}}} | area_total_km2 = {{{Fläche|{{{area|}}} }}} | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = {{{area_metro|}}} | elevation_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_min_m = {{#if:{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|{{#ifeq:{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|{{#invoke:string|replace|{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|^(%s*%d[%d]*%s*)%-(%s*%d.*)|%1%2|plain=false}}||{{#invoke:string|replace|{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|^(%s*%d[%d]*%s*)%-(%s*%d.*)|%1|plain=false}} }} }} | elevation_max_m = {{#if:{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|{{#ifeq:{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|{{#invoke:string|replace|{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|^(%s*%d[%d]*%s*)%-(%s*%d.*)|%1%2|plain=false}}||{{#invoke:string|replace|{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|^(%s*%d[%d]*%s*)%-(%s*%d.*)|%2|plain=false}} }} }} | elevation_m = {{#if:{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|{{#ifeq:{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|{{#invoke:string|replace|{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|^(%s*%d[%d]*%s*)%-|%1|plain=false}}|{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|}} }} | population_footnotes = {{#iferror: {{#expr: {{Population Germany|key={{replace|{{{Gemeindeschlüssel|}}}| |}} }} +1 }} | {{{pop_ref|}}} | {{#tag:ref | {{Population Germany|key={{{Gemeindeschlüssel|}}}|datref=QUELLE}} }} }} | population_total = {{#iferror: {{#expr: {{Population Germany|key={{replace|{{{Gemeindeschlüssel|}}}| |}} }} +1 }} | {{{Einwohner|{{{population|}}} }}} | {{Population Germany|key={{replace|{{{Gemeindeschlüssel|}}}| |}} }} }} | population_as_of = {{#iferror: {{#expr: {{Population Germany|key={{replace|{{{Gemeindeschlüssel|}}}| |}} }} +1 }} | {{{population_as_of|{{{Stand|}}} }}} | {{Population Germany|key={{{Gemeindeschlüssel|}}}|datref=STAND}} }} | population_density_km2 = auto | population_urban = {{{pop_urban|}}} | population_metro = {{{pop_metro|}}} | population_demonym = {{{pop_demonym|{{{demonym|}}}}}} | timezone_link = Герман дахь цаг | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +02:00 | postal_code_type = [[Герман дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = {{{PLZ|{{{postal_code|}}} }}} | area_code_type = [[Герман дахь залгах кодын жагсаалт|Залгах код]] | area_code = {{{Vorwahl|{{{area_code|}}} }}} | registration_plate = {{{Kfz|{{{licence|}}} }}} | website = {{{Website|{{{website|}}} }}} | footnotes = {{{footnotes|}}} }}<!-- error tracking categories -->{{#if: {{{coordinates|}}} | | {{ns0|[[Category:Germany articles requiring maintenance|C]]}} }}<!-- coordinates missing -->{{#ifeq: {{#expr: {{#expr: {{{Einwohner|{{{population|0}}} }}} round 0 }} = {{{Einwohner|{{{population|0}}} }}} }} | 0 | {{ns0|[[Category:Germany articles requiring maintenance|D]]}} | }}<!-- Assign to maintenance category if decimal point is used in population as a thousands divider -->{{#if: {{{City|}}} {{{Town|}}} {{{Municipality|}}} | {{#if: {{{Gemeindeschlüssel|}}} | {{ns0|[[Category:Germany articles requiring maintenance|T]]}} | }} }}<!-- Subdivisions of municipalities shouldn't have a Gemeindeschlüssel -->{{#iferror: {{#expr: {{Population Germany|key={{replace|{{{key|{{{Gemeindeschlüssel|}}} }}}| |}} }} + 1 }} | {{#if:{{{City|}}} {{{Town|}}} {{{Municipality|}}}{{{dissolved|}}} |<!-- OK, subdivisions of municipalities and dissolved units have no Gemeindeschlüssel --> | {{ns0|[[Category:Germany articles requiring maintenance|U]]}} }} | }}<!-- Town with missing or incorrect Gemeindeschlüssel -->{{#if: {{{Bundesland|{{{state|}}} }}} | | {{ns0|[[Category:Germany articles requiring maintenance|X]]}} }}<!-- Missing state name -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox German place with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Загвар:Инфобокс Германы газар]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| _noautocat | Amt | area | area_code | area_metro | Art | borough | Bundesland | Bürgermeister | Bürgermeistertitel | City | coordinates | demonym | dissolved | district | divisions | Einwohner | elevation | Fläche | footnotes | Gemeindeschlüssel | Gemeindeverwaltungsverband | German_name | Gliederung | Höhe | image_caption | image_coa | image_flag | image_photo | image_plan | image_skyline | imagesize | Kfz | Kreis | Lageplan | Lageplanbeschreibung | Landkreis | leader_term | licence | mayor | Municipality | name | Name | Partei | party | plantext | PLZ | pop_demonym | pop_metro | pop_ref | pop_urban | flag_link | population | population_as_of | postal_code | regbzk | Regierungsbezirk | region | ruling_party1 | ruling_party2 | ruling_party3 | ruling_party4 | ruling_party5 | Samtgemeinde | Stand | state | shield_link | Town | type | Verbandsgemeinde | Verwaltungsgemeinschaft | Verwaltungsverband | Vorwahl | Wappen | website | Website | year | year_of_first_mention }}<!-- {{#if:{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|{{#ifeq:{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|{{#invoke:string|replace|{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|^(%s*%d[%d]*%s*)%-|%1|plain=false}}||[[Category:Pages using infobox German place with an elevation range]] }} }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> r5kekgwhm3yfkjnrmc24p13xrtwyl13 Загвар:Metadata Population DE-SN 10 132309 854725 762643 2026-04-25T22:12:20Z Enkhsaihan2005 64429 854725 wikitext text/x-wiki <noinclude>Template with population figures for administrative units of Saxony, Germany.</noinclude><includeonly>{{#if: {{{2|}}} | <!-- Die Metadaten-Parameter sind hier unabhängig vom Schlüssel --> {{#switch: {{{2}}} | STAND = 2024-12-31 | QUELLE={{cite web|url=https://www.statistik.sachsen.de/html/bevoelkerungsstand-einwohner.html|title=Bevölkerung der Gemeinden Sachsens am 31. Dezember 2024&nbsp;– Fortschreibung des Bevölkerungsstandes auf Basis des Zensus vom 15. Mai 2022 (Gebietsstand 01.01.2024)|publisher=[[Statistisches Landesamt des Freistaates Sachsen]]|language=German}} }} | {{#switch: {{{1}}} | 14 = 4042422 <!--Sachsen --> | 14511000 = 245618 <!--Chemnitz, Stadt --> | 14612000 = 564904 <!--Dresden, Stadt --> | 14713000 = 611850 <!--Leipzig, Stadt --> | 14521 = 318394 <!--Erzgebirgskreis --> | 14522 = 296431 <!--Mittelsachsen --> | 14523 = 219100 <!--Vogtlandkreis --> | 14524 = 306793 <!--Zwickau --> | 14625 = 292608 <!--Bautzen --> | 14626 = 243958 <!--Görlitz --> | 14627 = 239221 <!--Meißen --> | 14628 = 243996 <!--Sächsische Schweiz-Osterzgebirge --> | 14729 = 260127 <!--Leipzig --> | 14730 = 199422 <!--Nordsachsen --> | 14521010 = 3590 <!--Amtsberg --> | 14521020 = 18815 <!--Annaberg-Buchholz, Stadt --> | 14521035 = 18868 <!--Aue-Bad Schlema, Stadt --> | 14521040 = 2296 <!--Auerbach --> | 14521060 = 2152 <!--Bärenstein --> | 14521080 = 2075 <!--Bockau --> | 14521090 = 950 <!--Börnichen/Erzgeb. --> | 14521110 = 4793 <!--Breitenbrunn/Erzgeb. --> | 14521120 = 5936 <!--Burkhardtsdorf --> | 14521130 = 3818 <!--Crottendorf --> | 14521140 = 843 <!--Deutschneudorf --> | 14521150 = 4844 <!--Drebach --> | 14521160 = 4343 <!--Ehrenfriedersdorf, Stadt --> | 14521170 = 6795 <!--Eibenstock, Stadt --> | 14521180 = 2636 <!--Elterlein, Stadt --> | 14521200 = 4039 <!--Gelenau/Erzgeb. --> | 14521210 = 3255 <!--Geyer, Stadt --> | 14521220 = 3686 <!--Gornau/Erzgeb. --> | 14521230 = 1903 <!--Gornsdorf --> | 14521240 = 2710 <!--Großolbersdorf --> | 14521250 = 3178 <!--Großrückerswalde --> | 14521260 = 5569 <!--Grünhain-Beierfeld, Stadt --> | 14521270 = 3032 <!--Grünhainichen --> | 14521280 = 742 <!--Heidersdorf --> | 14521290 = 3335 <!--Hohndorf --> | 14521310 = 5262 <!--Jahnsdorf/Erzgeb. --> | 14521320 = 3567 <!--Johanngeorgenstadt, Stadt --> | 14521330 = 2413 <!--Jöhstadt, Stadt --> | 14521340 = 2080 <!--Königswalde --> | 14521355 = 8179 <!--Lauter-Bernsbach, Stadt --> | 14521370 = 7557 <!--Lößnitz, Stadt --> | 14521380 = 7481 <!--Lugau/Erzgeb., Stadt --> | 14521390 = 16139 <!--Marienberg, Stadt --> | 14521400 = 3337 <!--Mildenau --> | 14521410 = 6845 <!--Neukirchen/Erzgeb. --> | 14521420 = 1286 <!--Niederdorf --> | 14521430 = 2528 <!--Niederwürschnitz --> | 14521440 = 1929 <!--Oberwiesenthal, Kurort, Stadt --> | 14521450 = 10954 <!--Oelsnitz/Erzgeb., Stadt --> | 14521460 = 9953 <!--Olbernhau, Stadt --> | 14521495 = 7273 <!--Pockau-Lengefeld, Stadt --> | 14521500 = 4730 <!--Raschau-Markersbach --> | 14521510 = 1972 <!--Scheibenberg, Stadt --> | 14521520 = 2208 <!--Schlettau, Stadt --> | 14521530 = 13377 <!--Schneeberg, Stadt --> | 14521540 = 4017 <!--Schönheide --> | 14521550 = 15475 <!--Schwarzenberg/Erzgeb., Stadt --> | 14521560 = 5998 <!--Sehmatal --> | 14521570 = 1820 <!--Seiffen/Erzgeb., Kurort --> | 14521590 = 11127 <!--Stollberg/Erzgeb., Stadt --> | 14521600 = 3014 <!--Stützengrün --> | 14521610 = 1018 <!--Tannenberg --> | 14521620 = 5956 <!--Thalheim/Erzgeb., Stadt --> | 14521630 = 3103 <!--Thermalbad Wiesenbad --> | 14521640 = 4695 <!--Thum, Stadt --> | 14521670 = 3762 <!--Wolkenstein, Stadt --> | 14521690 = 8760 <!--Zschopau, Stadt --> | 14521700 = 5018 <!--Zschorlau --> | 14521710 = 11358 <!--Zwönitz, Stadt --> | 14522010 = 1876 <!--Altmittweida --> | 14522020 = 4379 <!--Augustusburg, Stadt --> | 14522035 = 5647 <!--Bobritzsch-Hilbersdorf --> | 14522050 = 8797 <!--Brand-Erbisdorf, Stadt --> | 14522060 = 10413 <!--Burgstädt, Stadt --> | 14522070 = 2905 <!--Claußnitz --> | 14522080 = 23819 <!--Döbeln, Stadt --> | 14522090 = 1435 <!--Dorfchemnitz --> | 14522110 = 3787 <!--Eppendorf --> | 14522120 = 3093 <!--Erlau --> | 14522140 = 10183 <!--Flöha, Stadt --> | 14522150 = 13659 <!--Frankenberg/Sa., Stadt --> | 14522170 = 2656 <!--Frauenstein, Stadt --> | 14522180 = 41519 <!--Freiberg, Stadt, Universitätsstadt --> | 14522190 = 4066 <!--Geringswalde, Stadt --> | 14522200 = 2359 <!--Großhartmannsdorf --> | 14522210 = 5217 <!--Großschirma, Stadt --> | 14522220 = 2643 <!--Großweitzschen --> | 14522230 = 8255 <!--Hainichen, Stadt --> | 14522240 = 4999 <!--Halsbrücke --> | 14522250 = 6503 <!--Hartha, Stadt --> | 14522260 = 4382 <!--Hartmannsdorf --> | 14522275 = 4702 <!--Jahnatal --> | 14522280 = 1377 <!--Königsfeld --> | 14522290 = 2479 <!--Königshain-Wiederau --> | 14522300 = 1956 <!--Kriebstein --> | 14522310 = 8028 <!--Leisnig, Stadt --> | 14522320 = 3178 <!--Leubsdorf --> | 14522330 = 6912 <!--Lichtenau --> | 14522340 = 2624 <!--Lichtenberg/Erzgeb. --> | 14522350 = 3880 <!--Lunzenau, Stadt --> | 14522360 = 13839 <!--Mittweida, Stadt, Hochschulstadt --> | 14522380 = 2094 <!--Mühlau --> | 14522390 = 2358 <!--Mulda/Sa. --> | 14522400 = 2448 <!--Neuhausen/Erzgeb. --> | 14522420 = 4712 <!--Niederwiesa --> | 14522430 = 3157 <!--Oberschöna --> | 14522440 = 7569 <!--Oederan, Stadt --> | 14522460 = 8059 <!--Penig, Stadt --> | 14522470 = 1759 <!--Rechenberg-Bienenmühle --> | 14522480 = 2777 <!--Reinsberg --> | 14522490 = 5549 <!--Rochlitz, Stadt --> | 14522500 = 3302 <!--Rossau --> | 14522510 = 7149 <!--Roßwein, Stadt --> | 14522520 = 1659 <!--Sayda, Stadt --> | 14522530 = 1630 <!--Seelitz --> | 14522540 = 4570 <!--Striegistal --> | 14522550 = 2285 <!--Taura --> | 14522570 = 8989 <!--Waldheim, Stadt --> | 14522580 = 1722 <!--Wechselburg --> | 14522590 = 2425 <!--Weißenborn/Erzgeb. --> | 14522600 = 651 <!--Zettlitz --> | 14523010 = 4451 <!--Adorf/Vogtl., Stadt --> | 14523020 = 17314 <!--Auerbach/Vogtl., Stadt --> | 14523030 = 1558 <!--Bad Brambach --> | 14523040 = 3552 <!--Bad Elster, Stadt --> | 14523050 = 891 <!--Bergen --> | 14523060 = 1054 <!--Bösenbrunn --> | 14523080 = 1080 <!--Eichigt --> | 14523090 = 2412 <!--Ellefeld --> | 14523100 = 3609 <!--Elsterberg, Stadt --> | 14523120 = 7388 <!--Falkenstein/Vogtl., Stadt --> | 14523130 = 1625 <!--Grünbach --> | 14523150 = 1935 <!--Heinsdorfergrund --> | 14523160 = 7289 <!--Klingenthal, Stadt --> | 14523170 = 6910 <!--Lengenfeld, Stadt --> | 14523190 = 1393 <!--Limbach --> | 14523200 = 7061 <!--Markneukirchen, Stadt --> | 14523230 = 1165 <!--Mühlental --> | 14523245 = 2806 <!--Muldenhammer --> | 14523260 = 3615 <!--Netzschkau, Stadt --> | 14523270 = 2041 <!--Neuensalz --> | 14523280 = 2880 <!--Neumark --> | 14523290 = 957 <!--Neustadt/Vogtl. --> | 14523300 = 10062 <!--Oelsnitz/Vogtl., Stadt --> | 14523310 = 4625 <!--Pausa-Mühltroff, Stadt --> | 14523320 = 65599 <!--Plauen, Stadt --> | 14523330 = 2367 <!--Pöhl --> | 14523340 = 19797 <!--Reichenbach im Vogtland, Stadt --> | 14523360 = 6131 <!--Rodewisch, Stadt --> | 14523365 = 3927 <!--Rosenbach/Vogtl. --> | 14523370 = 2857 <!--Schöneck/Vogtl., Stadt --> | 14523380 = 2633 <!--Steinberg --> | 14523410 = 953 <!--Theuma --> | 14523420 = 1342 <!--Tirpersdorf --> | 14523430 = 7597 <!--Treuen, Stadt --> | 14523440 = 1128 <!--Triebel/Vogtl. --> | 14523450 = 5617 <!--Weischlitz --> | 14523460 = 1479 <!--Werda --> | 14524010 = 2083 <!--Bernsdorf --> | 14524020 = 4669 <!--Callenberg --> | 14524030 = 18272 <!--Crimmitschau, Stadt --> | 14524040 = 1753 <!--Crinitzberg --> | 14524050 = 1266 <!--Dennheritz --> | 14524060 = 5003 <!--Fraureuth --> | 14524070 = 3659 <!--Gersdorf --> | 14524080 = 21442 <!--Glauchau, Stadt --> | 14524090 = 4411 <!--Hartenstein, Stadt --> | 14524100 = 1320 <!--Hartmannsdorf b. Kirchberg --> | 14524110 = 1040 <!--Hirschfeld --> | 14524120 = 13788 <!--Hohenstein-Ernstthal, Stadt --> | 14524130 = 7678 <!--Kirchberg, Stadt --> | 14524140 = 3392 <!--Langenbernsdorf --> | 14524150 = 2356 <!--Langenweißbach --> | 14524160 = 10875 <!--Lichtenstein/Sa., Stadt --> | 14524170 = 5958 <!--Lichtentanne --> | 14524180 = 23673 <!--Limbach-Oberfrohna, Stadt --> | 14524190 = 13567 <!--Meerane, Stadt --> | 14524200 = 10613 <!--Mülsen --> | 14524210 = 3761 <!--Neukirchen/Pleiße --> | 14524220 = 2182 <!--Niederfrohna --> | 14524230 = 5716 <!--Oberlungwitz, Stadt --> | 14524240 = 1025 <!--Oberwiera --> | 14524250 = 7009 <!--Reinsdorf --> | 14524260 = 1609 <!--Remse --> | 14524270 = 855 <!--Schönberg --> | 14524280 = 3077 <!--St. Egidien --> | 14524290 = 3941 <!--Waldenburg, Stadt --> | 14524300 = 20520 <!--Werdau, Stadt --> | 14524310 = 3452 <!--Wildenfels, Stadt --> | 14524320 = 9418 <!--Wilkau-Haßlau, Stadt --> | 14524330 = 87410 <!--Zwickau, Stadt --> | 14625010 = 4960 <!--Arnsdorf --> | 14625020 = 37566 <!--Bautzen, Stadt --> | 14625030 = 6242 <!--Bernsdorf, Stadt --> | 14625040 = 10576 <!--Bischofswerda, Stadt --> | 14625060 = 2595 <!--Burkau --> | 14625080 = 1032 <!--Crostwitz --> | 14625090 = 4458 <!--Cunewalde --> | 14625100 = 2642 <!--Demitz-Thumitz --> | 14625110 = 4203 <!--Doberschau-Gaußig --> | 14625120 = 3269 <!--Elsterheide --> | 14625130 = 2651 <!--Elstra, Stadt --> | 14625140 = 891 <!--Frankenthal --> | 14625150 = 2917 <!--Göda --> | 14625160 = 4029 <!--Großdubrau --> | 14625170 = 2952 <!--Großharthau --> | 14625180 = 888 <!--Großnaundorf --> | 14625190 = 2730 <!--Großpostwitz/O.L. --> | 14625200 = 9477 <!--Großröhrsdorf, Stadt --> | 14625220 = 3882 <!--Haselbachtal --> | 14625230 = 2162 <!--Hochkirch --> | 14625240 = 30759 <!--Hoyerswerda, Stadt --> | 14625250 = 16918 <!--Kamenz, Stadt --> | 14625270 = 4665 <!--Königsbrück, Stadt --> | 14625280 = 3359 <!--Königswartha --> | 14625290 = 2428 <!--Kubschütz --> | 14625300 = 1811 <!--Laußnitz --> | 14625310 = 7726 <!--Lauta, Stadt --> | 14625320 = 1607 <!--Lichtenberg --> | 14625330 = 4978 <!--Lohsa --> | 14625340 = 4818 <!--Malschwitz --> | 14625350 = 1183 <!--Nebelschütz --> | 14625360 = 2332 <!--Neschwitz --> | 14625370 = 1592 <!--Neukirch --> | 14625380 = 4742 <!--Neukirch/Lausitz --> | 14625390 = 2047 <!--Obergurig --> | 14625410 = 2443 <!--Ohorn --> | 14625420 = 2191 <!--Oßling --> | 14625430 = 9909 <!--Ottendorf-Okrilla --> | 14625440 = 2036 <!--Panschwitz-Kuckau --> | 14625450 = 7246 <!--Pulsnitz, Stadt --> | 14625460 = 782 <!--Puschwitz --> | 14625470 = 1137 <!--Räckelwitz --> | 14625480 = 18683 <!--Radeberg, Stadt --> | 14625490 = 3084 <!--Radibor --> | 14625500 = 1741 <!--Ralbitz-Rosenthal --> | 14625510 = 1321 <!--Rammenau --> | 14625525 = 5849 <!--Schirgiswalde-Kirschau, Stadt --> | 14625530 = 2972 <!--Schmölln-Putzkau --> | 14625550 = 2425 <!--Schwepnitz --> | 14625560 = 6317 <!--Sohland a. d. Spree --> | 14625570 = 1702 <!--Spreetal --> | 14625580 = 1648 <!--Steina --> | 14625590 = 2582 <!--Steinigtwolmsdorf --> | 14625600 = 4233 <!--Wachau --> | 14625610 = 3024 <!--Weißenberg, Stadt --> | 14625630 = 4642 <!--Wilthen, Stadt --> | 14625640 = 5554 <!--Wittichenau, Stadt --> | 14626010 = 3577 <!--Bad Muskau, Stadt --> | 14626020 = 1038 <!--Beiersdorf --> | 14626030 = 3117 <!--Bernstadt a. d. Eigen, Stadt --> | 14626050 = 1998 <!--Bertsdorf-Hörnitz --> | 14626060 = 4303 <!--Boxberg/O.L. --> | 14626070 = 820 <!--Dürrhennersdorf --> | 14626085 = 10937 <!--Ebersbach-Neugersdorf, Stadt --> | 14626100 = 1550 <!--Gablenz --> | 14626110 = 55186 <!--Görlitz, Stadt --> | 14626120 = 1031 <!--Groß Düben --> | 14626140 = 5114 <!--Großschönau --> | 14626150 = 1232 <!--Großschweidnitz --> | 14626160 = 1154 <!--Hähnichen --> | 14626170 = 1512 <!--Hainewalde --> | 14626180 = 5695 <!--Herrnhut, Stadt --> | 14626190 = 1837 <!--Hohendubrau --> | 14626200 = 1562 <!--Horka --> | 14626210 = 1411 <!--Jonsdorf, Kurort --> | 14626230 = 2283 <!--Kodersdorf --> | 14626240 = 1154 <!--Königshain --> | 14626245 = 6892 <!--Kottmar --> | 14626250 = 3171 <!--Krauschwitz i.d. O.L. --> | 14626260 = 812 <!--Kreba-Neudorf --> | 14626270 = 1751 <!--Lawalde --> | 14626280 = 3330 <!--Leutersdorf --> | 14626290 = 14467 <!--Löbau, Stadt --> | 14626300 = 3709 <!--Markersdorf --> | 14626310 = 3491 <!--Mittelherwigsdorf --> | 14626320 = 960 <!--Mücka --> | 14626330 = 1603 <!--Neißeaue --> | 14626350 = 3092 <!--Neusalza-Spremberg, Stadt --> | 14626370 = 8956 <!--Niesky, Stadt --> | 14626390 = 4667 <!--Oderwitz --> | 14626400 = 4281 <!--Olbersdorf --> | 14626410 = 2199 <!--Oppach --> | 14626420 = 2198 <!--Ostritz, Stadt --> | 14626430 = 1281 <!--Oybin --> | 14626440 = 1221 <!--Quitzdorf am See --> | 14626450 = 4574 <!--Reichenbach/O.L., Stadt --> | 14626460 = 2379 <!--Rietschen --> | 14626470 = 1503 <!--Rosenbach --> | 14626480 = 4047 <!--Rothenburg/O.L., Stadt --> | 14626490 = 2531 <!--Schleife --> | 14626500 = 1413 <!--Schönau-Berzdorf a. d. Eigen --> | 14626510 = 1009 <!--Schönbach --> | 14626520 = 2288 <!--Schöpstal --> | 14626530 = 3536 <!--Seifhennersdorf, Stadt --> | 14626560 = 698 <!--Trebendorf --> | 14626570 = 1607 <!--Vierkirchen --> | 14626580 = 2329 <!--Waldhufen --> | 14626590 = 1164 <!--Weißkeißel --> | 14626600 = 15002 <!--Weißwasser/O.L., Stadt --> | 14626610 = 25286 <!--Zittau, Stadt --> | 14627010 = 20479 <!--Coswig, Stadt --> | 14627020 = 3174 <!--Diera-Zehren --> | 14627030 = 4326 <!--Ebersbach --> | 14627040 = 1886 <!--Glaubitz --> | 14627050 = 6752 <!--Gröditz, Stadt --> | 14627060 = 18183 <!--Großenhain, Stadt --> | 14627070 = 1945 <!--Hirschstein --> | 14627080 = 2783 <!--Käbschütztal --> | 14627100 = 10384 <!--Klipphausen --> | 14627110 = 2506 <!--Lampertswalde --> | 14627130 = 4737 <!--Lommatzsch, Stadt --> | 14627140 = 28753 <!--Meißen, Stadt --> | 14627150 = 8217 <!--Moritzburg --> | 14627170 = 4076 <!--Niederau --> | 14627180 = 10486 <!--Nossen, Stadt --> | 14627190 = 5339 <!--Nünchritz --> | 14627200 = 3094 <!--Priestewitz --> | 14627210 = 32979 <!--Radebeul, Stadt --> | 14627220 = 7615 <!--Radeburg, Stadt --> | 14627230 = 29373 <!--Riesa, Stadt --> | 14627240 = 2413 <!--Röderaue --> | 14627250 = 1680 <!--Schönfeld --> | 14627260 = 2966 <!--Stauchitz --> | 14627270 = 3644 <!--Strehla, Stadt --> | 14627290 = 3661 <!--Thiendorf --> | 14627310 = 10659 <!--Weinböhla --> | 14627340 = 1546 <!--Wülknitz --> | 14627360 = 5565 <!--Zeithain --> | 14628010 = 7462 <!--Altenberg, Stadt --> | 14628020 = 5367 <!--Bad Gottleuba-Berggießhübel, Stadt --> | 14628030 = 3346 <!--Bad Schandau, Stadt --> | 14628040 = 2082 <!--Bahretal --> | 14628050 = 11122 <!--Bannewitz --> | 14628060 = 13915 <!--Dippoldiswalde, Stadt --> | 14628070 = 2009 <!--Dohma --> | 14628080 = 6030 <!--Dohna, Stadt --> | 14628090 = 1052 <!--Dorfhain --> | 14628100 = 4269 <!--Dürrröhrsdorf-Dittersbach --> | 14628110 = 39281 <!--Freital, Stadt --> | 14628130 = 6414 <!--Glashütte, Stadt --> | 14628140 = 1744 <!--Gohrisch --> | 14628150 = 1040 <!--Hartmannsdorf-Reichenau --> | 14628160 = 16686 <!--Heidenau, Stadt --> | 14628170 = 725 <!--Hermsdorf/Erzgeb. --> | 14628190 = 3150 <!--Hohnstein, Stadt --> | 14628205 = 6588 <!--Klingenberg --> | 14628210 = 2151 <!--Königstein/Sächs. Schw., Stadt --> | 14628220 = 4629 <!--Kreischa --> | 14628230 = 1207 <!--Liebstadt, Stadt --> | 14628240 = 2994 <!--Lohmen --> | 14628250 = 1900 <!--Müglitztal --> | 14628260 = 11810 <!--Neustadt in Sachsen, Stadt --> | 14628270 = 40128 <!--Pirna, Stadt --> | 14628300 = 4359 <!--Rabenau, Stadt --> | 14628310 = 332 <!--Rathen, Kurort --> | 14628320 = 882 <!--Rathmannsdorf --> | 14628330 = 1267 <!--Reinhardtsdorf-Schöna --> | 14628340 = 1521 <!--Rosenthal-Bielatal --> | 14628360 = 9421 <!--Sebnitz, Stadt --> | 14628370 = 1538 <!--Stadt Wehlen, Stadt --> | 14628380 = 5436 <!--Stolpen, Stadt --> | 14628390 = 2386 <!--Struppen --> | 14628400 = 5170 <!--Tharandt, Stadt --> | 14628410 = 14583 <!--Wilsdruff, Stadt --> | 14729010 = 8043 <!--Bad Lausick, Stadt --> | 14729020 = 3470 <!--Belgershain --> | 14729030 = 5135 <!--Bennewitz --> | 14729040 = 6787 <!--Böhlen, Stadt --> | 14729050 = 20131 <!--Borna, Stadt --> | 14729060 = 8229 <!--Borsdorf --> | 14729070 = 9654 <!--Brandis, Stadt --> | 14729080 = 8249 <!--Colditz, Stadt --> | 14729100 = 1284 <!--Elstertrebnitz --> | 14729140 = 12120 <!--Frohburg, Stadt --> | 14729150 = 6870 <!--Geithain, Stadt --> | 14729160 = 27529 <!--Grimma, Stadt --> | 14729170 = 7442 <!--Groitzsch, Stadt --> | 14729190 = 5570 <!--Großpösna --> | 14729220 = 5140 <!--Kitzscher, Stadt --> | 14729245 = 6067 <!--Lossatal --> | 14729250 = 6548 <!--Machern --> | 14729260 = 25331 <!--Markkleeberg, Stadt --> | 14729270 = 16194 <!--Markranstädt, Stadt --> | 14729300 = 8776 <!--Naunhof, Stadt --> | 14729320 = 7147 <!--Neukieritzsch --> | 14729330 = 1357 <!--Otterwisch --> | 14729340 = 3545 <!--Parthenstein --> | 14729350 = 6578 <!--Pegau, Stadt --> | 14729360 = 3803 <!--Regis-Breitingen, Stadt --> | 14729370 = 6325 <!--Rötha, Stadt --> | 14729380 = 3516 <!--Thallwitz --> | 14729400 = 3744 <!--Trebsen/Mulde, Stadt --> | 14729410 = 16238 <!--Wurzen, Stadt --> | 14729430 = 9305 <!--Zwenkau, Stadt --> | 14730010 = 1815 <!--Arzberg --> | 14730020 = 7713 <!--Bad Düben, Stadt --> | 14730030 = 4161 <!--Beilrode --> | 14730045 = 7363 <!--Belgern-Schildau, Stadt --> | 14730050 = 2147 <!--Cavertitz --> | 14730060 = 4144 <!--Dahlen, Stadt --> | 14730070 = 25895 <!--Delitzsch, Stadt --> | 14730080 = 4057 <!--Doberschütz --> | 14730090 = 2198 <!--Dommitzsch, Stadt --> | 14730100 = 2049 <!--Dreiheide --> | 14730110 = 16539 <!--Eilenburg, Stadt --> | 14730120 = 1352 <!--Elsnig --> | 14730140 = 3036 <!--Jesewitz --> | 14730150 = 4151 <!--Krostitz --> | 14730160 = 3561 <!--Laußig --> | 14730170 = 2844 <!--Liebschützberg --> | 14730180 = 2041 <!--Löbnitz --> | 14730190 = 4884 <!--Mockrehna --> | 14730200 = 5505 <!--Mügeln, Stadt --> | 14730210 = 2179 <!--Naundorf --> | 14730230 = 14184 <!--Oschatz, Stadt --> | 14730250 = 5452 <!--Rackwitz --> | 14730270 = 18905 <!--Schkeuditz, Stadt --> | 14730280 = 2676 <!--Schönwölkau --> | 14730300 = 15866 <!--Taucha, Stadt --> | 14730310 = 19992 <!--Torgau, Stadt --> | 14730320 = 1200 <!--Trossin --> | 14730330 = 5148 <!--Wermsdorf --> | 14730340 = 5544 <!--Wiedemar --> | 14730360 = 2821 <!--Zschepplin --> | 145215101 = 4232 <!-- VG Bärenstein-Königswalde --> | 145215103 = 10135 <!-- VG Burkhardtsdorf--> | 145215110 = 4273 <!-- VG Geyer-Tannenberg--> | 145215115 = 10009 <!-- VG Lugau--> | 145215130 = 4180 <!-- VG Scheibenberg-Schlettau--> | 145215132 = 3405 <!-- VG Kurort Seiffen - Deutschneudorf - Heidersdorf--> | 145215133 = 12413 <!-- VG Stollberg/Erzgeb.--> | 145215138 = 12446 <!-- VG Zschopau--> | 145215139 = 7093 <!-- VG Zschorlau--> | 145215140 = 13994 <!-- VG Zwönitz--> | 145215405 = 3982 <!-- VV Wildenstein--> | 145225102 = 14792 <!-- VG Burgstädt--> | 145225113 = 5049 <!-- VG Lichtenberg-Weißenborn --> | 145225119 = 15715 <!-- VG Mittweida--> | 145225126 = 9207 <!-- VG Rochlitz--> | 145225129 = 3094 <!-- VG Sayda/Dorfchemnitz--> | 145235107 = 9970 <!-- VG Falkenstein--> | 145235120 = 5008 <!-- VG Netzschkau-Limbach--> | 145235122 = 13324 <!-- VG Oelsnitz/Vogtl.--> | 145235125 = 21732 <!-- VG Reichenbach im Vogtland--> | 145235131 = 4022 <!-- VG Schöneck/Mühlental--> | 145235134 = 9638 <!-- VG Treuen/Neuensalz--> | 145235402 = 4665 <!-- VV Jägerswald--> | 145245104 = 19538 <!-- VG Crimmitschau-Dennheritz--> | 145245111 = 11791 <!-- VG Kirchberg--> | 145245114 = 25855 <!-- VG Limbach-Oberfrohna--> | 145245118 = 14422 <!-- VG Meerane-Schönberg--> | 145245128 = 16035 <!-- VG Rund um den Auersberg--> | 145245135 = 6575 <!-- VG Waldenburg--> | 146255207 = 11897 <!-- VG Bischofswerda--> | 146255211 = 3843 <!-- VG Großharthau--> | 146255212 = 4777 <!-- VG Großpostwitz/O.L.--> | 146255218 = 8068 <!-- VG Königsbrück--> | 146255223 = 3114 <!-- VG Neschwitz--> | 146255231 = 13832 <!-- VG Pulsnitz--> | 146255501 = 7129 <!-- VV Am Klosterwasser--> | 146265203 = 5127 <!-- VG Bad Muskau--> | 146265206 = 4530 <!-- VG Bernstadt / Schönau-Berzdorf--> | 146265214 = 6626 <!-- VG Großschönau-Hainewalde--> | 146265220 = 18953 <!-- VG Löbau--> | 146265224 = 4921 <!-- VG Neusalza-Spremberg--> | 146265227 = 8971 <!-- VG Olbersdorf--> | 146265228 = 3237 <!-- VG Oppach-Beiersdorf--> | 146265232 = 7335 <!-- VG Reichenbach/O.L.--> | 146265233 = 3191 <!-- VG Rietschen--> | 146265235 = 5201 <!-- VG Rothenburg/O.L.--> | 146265237 = 4260 <!-- VG Schleife--> | 146265242 = 16166 <!-- VG Weißwasser/O.L.--> | 146265502 = 6347 <!-- VV Diehsa--> | 146265503 = 7736 <!-- VV Weißer Schöps/Neiße--> | 146275225 = 7225 <!-- VG Nünchritz--> | 146275234 = 3959 <!-- VG Röderaue-Wülknitz--> | 146275238 = 4186 <!-- VG Schönfeld--> | 146285201 = 8187 <!-- VG Altenberg--> | 146285202 = 8656 <!-- VG Bad Gottleuba-Berggießhübel--> | 146285204 = 5495 <!-- VG Bad Schandau--> | 146285209 = 7930 <!-- VG Dohna-Müglitztal--> | 146285219 = 8134 <!-- VG Königstein/Sächs. Schw.--> | 146285221 = 4532 <!-- VG Lohmen/Stadt Wehlen--> | 146285229 = 42137 <!-- VG Pirna--> | 146285230 = 7628 <!-- VG Klingenberg--> | 146285240 = 6222 <!-- VG Tharandt--> | 147295301 = 9400 <!-- VG Bad Lausick--> | 147295307 = 15791 <!-- VG Naunhof--> | 147295308 = 7862 <!-- VG Pegau--> | 147305302 = 5976 <!-- VG Beilrode--> | 147305303 = 4750 <!-- VG Dommitzsch--> | 147305306 = 6827 <!-- VG Krostitz--> | 147305311 = 22041 <!-- VG Torgau--> | 147305601 = 5857 <!-- VV Eilenburg-West--> |#default= <strong class="error">Invalid metadata-key <code>{{{1}}}</code></strong>[[Category:Template:Metadata Population/Error]] }} }}</includeonly><noinclude> [[Category:Germany subdivision population templates|Saxony]] </noinclude> 4azr4deu6h9pmep63dstchkxla8pm6l Москвагийн консерватори 0 132902 854713 767090 2026-04-25T13:04:08Z Avirmed Batsaikhan 53733 854713 wikitext text/x-wiki '''Москвагийн консерватори''' буюу бүтэн нэр '''Пётр Чайковскийн нэрэмжит Москва хотын улсын консерватори''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Московская государственная консерватория имени Петра Ильича Чайковского'') — Оросын хөгжмийн тэргүүлэх Москва хот дахь хөгжмийн дээд боловсролын байгууллага. == Түүх == 1766 онд ирээдүйн консерваторийн эдлэн газрыг хожим Шинжлэх ухааны академи, Оросын академийн ерөнхийлөгч байсан гүнж [[Екатерина Дашкова|Екатерина Романовна Дашкова]] (1743-1810) худалдаж авсан. Байшингийн барилгыг архитектор [[Василий Баженов|Василий Баженовын]] зургаар барьж 1790-ээд онд дуусгасан байна. 1812 оны дайны үеэр байшин шатаж 1824 онд сэргээн босгосон байна. Москвад консерватори байгуулах санааг анх 1819 онд Большой театрын удирдаач герман гаралтай [[Фридрих Шольц]] илэрхийлсэн боловч уг санаа дэмжлэг аваагүй байна. 11 жилийн дараа буюу 1830 онд тэрээр гэртээ "ерөнхий хөгжим үнэ төлбөргүй заах" зөвшөөрөл авч чадсан байна. Хэсэг хугацааны дараа 1860 онд төгөлдөр хуурч, хөгжмийн удирдаач [[Николай Рубинштейн]] болон Василий Кологривов нар Москвад Оросын эзэн хааны хөгжмийн нийгэмлэгийн Москва дахь салбарт хөгжмийн анги зохион байгуулжээ. Оросын хөгжмийн нийгэмлэгийн Москва дахь салбарын дарга (1863-1876), гүн [[Николай Трубецкой]] Н.Рубинштейний хамт хөгжмийн анги үүсгэн байгуулагч нь байсан. Эхэндээ хөгжмийн хичээлүүд Н.Рубинштейн өөрийн гэртээ явуулдаг байв. 1862 онд Санкт-Петербургт консерватори байгуулагдаж, улмаар Москвад хөгжмийн дээд боловсролын байгууллага байгуулах хэрэгцээ гарч ирэв. Оросын хөгжмийн нийгэмлэгийн 1863/1864 оны тайланд "Москвад нээгдэх гэж буй консерваторийн төлөө" зохион байгуулсан концертын талаар дурдсан байдаг. Москвагийн консерватори нь 1866 онд байгуулагдсан бөгөөд 9-р сарын 1-нд нээлтээ хийжээ. Консерватори байгуулах гол санаачлагч нь Николай Рубинштейн, хамтран үүсгэн байгуулагч нь гүн Николай Трубецкой нар байв. 1865 оны 12-р сарын 24-нд тус нийгэмлэгийг дэмжин тэтгэгч, Их гүнгийн авхай Елена Павловнагийн хүсэлтээр Москвагийн консерваторийг нээх зөвшөөрлийг авчээ. 1866 оны 2-р сарын 6-нд төгөлдөр хуурч Н.Рубинштейн захирлаар, К.К.Альбрехтыг консерваторийн байцаагчаар тус тус томилжээ. Консерватори Воздвиженка гудамжинд байшин түрээслэж орсон ( сүүлд 1941 онд Москвад агаарын дайралт хийх үеэр энэ барилга бөмбөгөнд өртөж сүйрчээ) түүхтэй. 1871 онд Москвагийн консерватори Екатерина Дашковагийн байшинг түрээсэлж байгаад сүүлд 1878 онд 185 мянган рублиэр худалдаж авчээ. Москвагийн консерватори нь Оросын хөгжмийн нийгэмлэгийн концертын үйл ажиллагаанаас олсон орлого, хотын болон засгийн газрын татаас, хувь хүмүүсийн хандив, сургалтын төлбөрөөс санхүүждэг байсан. Консерваторид суралцах хугацаа 1879 он хүртэл зургаан жил үргэлжилж, дараа нь 9 жил болж нэмэгдсэн. Энэ нь хөгжмийн анги (хөгжмийн, гоцлол, найрал хөгжим, найрал дуу, дуурь, онол) болон ерөнхий боловсролын хичээлүүдийг хоёуланг нь хамардаг байсан. 1917 он хүртэл тус хөгжмийн боловсролын байгууллага төлбөртэй байсан. 1940 оны 5-р сарын 7-нд ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийн Тэргүүлэгчдийн зарлигаар Москвагийн консерваторийг [[Пётр Чайковский|Пётр Чайковскийн]] нэрэмжит болгож, хөгжмийн зохиолчийн ангийн онцгой авьяаслаг оюутнуудад П.И.Чайковскийн нэрэмжит тэтгэлэг олгож эхэлжээ. == Консерваторийн факультетууд == * дуу хоолой * удирдаач (найрал дуурийн болон дуурийн симфони удирдаачийн тэнхимүүд) * түүхэн-онолын * хөгжмийн зохиолч * найрал хөгжим * төгөлдөр хуур * түүхэн ба орчин үеийн тайзны урлаг * факультет хоорондын тэнхимүүд == Консерваторийн танхимууд: == * Их танхим-Большой зал * Бага танхим-Малый зал * Рахманиновын танхим (1890 онд баригдсан) * Бага хурлын танхим-Конференц-зал * Концертын танхим-Концертный зал имени Н. Я. Мясковского * Дугуй танхим, Н.Рубинштейны Үзэсгэлэнгийн танхим. == Консерваторийн захирал, ректорууд == {| class="wikitable" !№ !Он жилүүд !Захирал, Ректор |- |1 |1866—1881 |Рубинштейн, Николай Григорьевич |- |2 |1881—1883 |Губерт, Николай Альбертович |- |3 |1883—1885 |Альбрехт, Карл Карлович |- |4 |1885—1889 |Танеев, Сергей Иванович |- |5 |1889—1906 |Сафонов, Василий Ильич |- |6 |1906—1922 |Ипполитов-Иванов, Михаил Михайлович |- |7 |1922—1924 |Гольденвейзер, Александр Борисович |- |8 |1924—1929 |Игумнов, Константин Николаевич |- |9 |1929—1932 |Пшибышевский, Болеслав Станиславович |- |10 |1932—1934 |Шацкий, Станислав Теофилович |- |11 |1935—1937 |Нейгауз, Генрих Густавович |- |12 |1937—1939 |Шацкая, Валентина Николаевна |- |13 |1939—1942 |Гольденвейзер, Александр Борисович |- |14 |1942—1948 |Шебалин, Виссарион Яковлевич |- |15 |1948—1974 |Свешников, Александр Васильевич |- |16 |1974—1990 |Куликов, Борис Иванович |- |17 |1991—2000 |Овчинников, Михаил Алексеевич |- |18 |2001—2004 |Соколов, Александр Сергеевич |- |19 |2004—2005 |Суханов, Владимир Владимирович |- |20 |2005―2009 |Алиханов, Тигран Абрамович |- |21 |2009 оноос |Соколов, Александр Сергеевич |} Цахим хуудас: https://www.mosconsv.ru/ru/default.aspx ohhpw05isphm81kkab2mshhpzluqmez Зүүнгар-Хасагийн 1681-1684 оны дайн 0 133446 854721 850404 2026-04-25T19:04:16Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Казах–Зүүнгарын дайнууд#Галдан бошигт хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] 854721 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Казах–Зүүнгарын дайнууд#Галдан бошигт хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] bgbk8i4r8w5t6us8i05q735f4617eq0 Михаил Ульянов 0 135186 854729 781469 2026-04-25T22:25:55Z Dostojewskij 30144 + Ангилал:Оросын жүжигчин + Ангилал:1927 онд төрсөн + Ангилал:2007 онд өнгөрсөн 854729 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ulianov.jpg|thumb|Михаил Ульянов]] '''Михаил Александрович Ульянов''' (1927 оны 11-р сарын 20-нд ЗХУ, Сибирийн хязгаар, Тара дүүргийн Бергамак тосгонд төрсөн- 2007 оны 3-р сарын 26-нд Оросын [[Москва]] хотод нас барсан) - Зөвлөлт Холбоот Улс болон Оросын театр, киноны жүжигчин, найруулагч, багш, олон нийтийн зүтгэлтэн. ЗХУ-ын Социалист хөдөлмөрийн баатар (1986), ЗХУ-ын Ардын жүжигчин (1969), Польшийн соёлын гавьяат зүтгэлтэн (1974), Лениний шагнал (1966), ЗХУ-ын Төрийн шагнал (1983), К.С.Станиславский Зөвлөлт Оросын Төрийн шагналт (1975), Ника киноны шагнал (2000), Лениний хоёр удаагийн одон (1986). Зөвлөлт Холбоот Улс ба Зөвлөлтийн дараахь Оросын гайхалтай уран бүтээлчдийн нэг. Евгений Вахтанговын нэрэмжит Москвагийн академийн театрын уран сайхны удирдагч (1987-2007). Тэрээр кинонд бүтээсэн дүрүүд нь гайхалтай өргөн хүрээтэй бөгөөд "хатуу чанга удирдагчид, хүчтэй, зоригтой хүмүүс" -ээс ядарсан өөдгүй "матаач" хүртэл байсан бөгөөд жүжгийн дүрүүд ч олон янз байв. Цэргийн удирдагч [[Георгий Жуков|Георгий Жуковын]] дүрийг "Чөлөөлөлт" уран сайханы кино болон бусад дайны сэдэвтэй кинонд (20 орчим кино) дүрийг шүүмжлэгчид, үзэгчид жүжигчний киноны карьер дахь хамгийн дурсамжтай сэтгэлд хоногшсон дүр гэж үздэг. Монголын үзэгчид "[[Дайсны цэргүүдээ сонсоцгоо!]]" киноны Зөвлөлтийн алдарт маршал Георгий Жуковын дүрээр, "Ворошиловын мэргэн буудагч" зэрэг киногоор сайн мэддэг. {{DEFAULTSORT:Ульянов, Михаил}} [[Ангилал:Оросын жүжигчин]] [[Ангилал:1927 онд төрсөн]] [[Ангилал:2007 онд өнгөрсөн]] s56ka9qhr9tyzhzuf5qwib702xott7i Доржийн Гармаа 0 135425 854753 797424 2026-04-26T10:27:58Z ~2026-25260-01 104192 Тэнэг 854753 wikitext text/x-wiki '''Доржийн Гармаа''' (1937 оны 9-р сарын 27-нд [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Эрдэнэ сум (Төв)|Эрдэнэ суманд]] төрсөн-2016 оны 12-р сарын 21-нд нас барсан) - Монгол Улсын төрийн соёрхолт, [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн|Соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] (2006 он), кино болон хүүхдийн нэрт зохиолч.Маш тэнэг байсан == Намтар == Тэрбээр сумандаа бага, дунд сургууль төгсөөд [[Улаанбаатар]] хотод Санхүү эдийн засгийн техникум сурч төгссөн. 1966 онд ЗХУ-ын Москва хотноо [[Максим Горький|М.Горькийн]] нэрэмжит Утга зохиолын дээд сургууль, 1978-1980 онд ЗХУ-ын Коммунист намын Төв хорооны дэргэдэх Нийгмийн ухааны академийг тус тус төгссөн. 1958-1961 онд Баянхонгор, Төв аймгийн санхүүгийн хэлтэст ерөнхий ня-бо, 1961 онд [[Тоншуул сэтгүүл|"Тоншуул" сэтгүүлийн]] утга зохиолын ажилтан, 1966-1973 онд МЗЭ-ийн хороонд [["Цог" сэтгүүл|"Цог" сэтгүүлийн]] хариуцлагатай нарийн бичгийн дарга, хүүрнэл зохиолын зөвлөлийн эрхлэгч, 1973-1978 онд Монголын радио, телевизид редактор, 1980-1983 онд МАХН-ын Төв Хороонд зааварлагч, 1983-1990 онд [[Монголын Зохиолчдын Эвлэл|Монголын Зохиолчдын Эвлэлд]] орлогч дарга, 1990-1997 онд мэргэжлийн зохиолчоор тус тус ажиллаж байжээ. Зохиолч Д.Гармаа 1955 оноос эхэлж уран бүтээлээ туурвисан юм. “[[Морьтой ч болоосой]]”, “[[Хөхөө гэрлэх дөхлөө]]” уран сайхны кино зохиол бичиж дэлгэцнээ гарсан нь үзэгчдийн талархал хүлээсэн билээ. “Хүүхдийн зохиолын нэрт төлөөлөгчдийн нэг Д.Гармаа нь “Гал манахын нуу”, “Дайны сүүдэр”, “Хуучин хэрэм”, “Халуун амьсгал”, “Өвөөгийн намар”, “Тасын суудал”, “Тайгын цэнхэр манан”, “Харуул Алтай”, “Үхэл өөрөө ирдэггүй”, “Нарны будан”, “Эцгийн голомт” зэрэг тууж, роман, өгүүллэг, жүжиг, киноны зохиол бичин эх орныхоо тусгаар тогтнол, хөгжил дэвшил, амьдралын эрээн барааныг тод томруун харуулсан юм” хэмээн мэргэжил нэгт нөхөд нь дурсдаг. Түүний зохиол бүтээлүүд Орос, Хятад, Украин, Киргиз, Казак, Молдав зэрэг арав гаруй хэлээр орчуулагдан хэвлэгдсэн байна. == Шагнал == Доржийн Гармаагийн хөдөлмөр зүтгэлийг төр, засаг өндрөөр үнэлж 1971 онд “Дайны сүүдэр” номонд нь МҮЭ-ийн шагнал, 1969 онд “Хөгжөөнтэй тууж” номонд нь МЗЭ-ийн шагнал, 1982 онд “Газар тэнгэр” романд нь Д.Нацагдоржийн шагнал, 1988 онд “Хөгжөөнтэй тууж” номонд нь төрийн шагнал олгож, 2006 онд Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол хүртээжээ. i67edfmgeixew896tafoc1cc6fec9n9 854754 854753 2026-04-26T10:28:14Z Quinlan83 70998 [[Special:Contributions/~2026-25260-01|~2026-25260-01]] ([[User talk:~2026-25260-01|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Avirmed Batsaikhan|Avirmed Batsaikhan]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 797424 wikitext text/x-wiki '''Доржийн Гармаа''' (1937 оны 9-р сарын 27-нд [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Эрдэнэ сум (Төв)|Эрдэнэ суманд]] төрсөн-2016 оны 12-р сарын 21-нд нас барсан) - Монгол Улсын төрийн соёрхолт, [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн|Соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] (2006 он), кино болон хүүхдийн нэрт зохиолч. == Намтар == Тэрбээр сумандаа бага, дунд сургууль төгсөөд [[Улаанбаатар]] хотод Санхүү эдийн засгийн техникум сурч төгссөн. 1966 онд ЗХУ-ын Москва хотноо [[Максим Горький|М.Горькийн]] нэрэмжит Утга зохиолын дээд сургууль, 1978-1980 онд ЗХУ-ын Коммунист намын Төв хорооны дэргэдэх Нийгмийн ухааны академийг тус тус төгссөн. 1958-1961 онд Баянхонгор, Төв аймгийн санхүүгийн хэлтэст ерөнхий ня-бо, 1961 онд [[Тоншуул сэтгүүл|"Тоншуул" сэтгүүлийн]] утга зохиолын ажилтан, 1966-1973 онд МЗЭ-ийн хороонд [["Цог" сэтгүүл|"Цог" сэтгүүлийн]] хариуцлагатай нарийн бичгийн дарга, хүүрнэл зохиолын зөвлөлийн эрхлэгч, 1973-1978 онд Монголын радио, телевизид редактор, 1980-1983 онд МАХН-ын Төв Хороонд зааварлагч, 1983-1990 онд [[Монголын Зохиолчдын Эвлэл|Монголын Зохиолчдын Эвлэлд]] орлогч дарга, 1990-1997 онд мэргэжлийн зохиолчоор тус тус ажиллаж байжээ. Зохиолч Д.Гармаа 1955 оноос эхэлж уран бүтээлээ туурвисан юм. “[[Морьтой ч болоосой]]”, “[[Хөхөө гэрлэх дөхлөө]]” уран сайхны кино зохиол бичиж дэлгэцнээ гарсан нь үзэгчдийн талархал хүлээсэн билээ. “Хүүхдийн зохиолын нэрт төлөөлөгчдийн нэг Д.Гармаа нь “Гал манахын нуу”, “Дайны сүүдэр”, “Хуучин хэрэм”, “Халуун амьсгал”, “Өвөөгийн намар”, “Тасын суудал”, “Тайгын цэнхэр манан”, “Харуул Алтай”, “Үхэл өөрөө ирдэггүй”, “Нарны будан”, “Эцгийн голомт” зэрэг тууж, роман, өгүүллэг, жүжиг, киноны зохиол бичин эх орныхоо тусгаар тогтнол, хөгжил дэвшил, амьдралын эрээн барааныг тод томруун харуулсан юм” хэмээн мэргэжил нэгт нөхөд нь дурсдаг. Түүний зохиол бүтээлүүд Орос, Хятад, Украин, Киргиз, Казак, Молдав зэрэг арав гаруй хэлээр орчуулагдан хэвлэгдсэн байна. == Шагнал == Доржийн Гармаагийн хөдөлмөр зүтгэлийг төр, засаг өндрөөр үнэлж 1971 онд “Дайны сүүдэр” номонд нь МҮЭ-ийн шагнал, 1969 онд “Хөгжөөнтэй тууж” номонд нь МЗЭ-ийн шагнал, 1982 онд “Газар тэнгэр” романд нь Д.Нацагдоржийн шагнал, 1988 онд “Хөгжөөнтэй тууж” номонд нь төрийн шагнал олгож, 2006 онд Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол хүртээжээ. iifh79ro4yu8d4x11yrjvmbmuszpzp0 854755 854754 2026-04-26T10:30:47Z ~2026-25260-01 104192 (^_^) 854755 wikitext text/x-wiki '''Доржийн Гармаа''' (1937 оны 9-р сарын 27-нд [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Эрдэнэ сум (Төв)|Эрдэнэ суманд]] төрсөн-2016 оны 12-р сарын 21-нд нас барсан) - Монгол Улсын төрийн соёрхолт, [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн|Соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] (2006 он), кино болон хүүхдийн нэрт зохиолч.yes == Намтар == Тэрбээр сумандаа бага, дунд сургууль төгсөөд [[Улаанбаатар]] хотод Санхүү эдийн засгийн техникум сурч төгссөн. 1966 онд ЗХУ-ын Москва хотноо [[Максим Горький|М.Горькийн]] нэрэмжит Утга зохиолын дээд сургууль, 1978-1980 онд ЗХУ-ын Коммунист намын Төв хорооны дэргэдэх Нийгмийн ухааны академийг тус тус төгссөн. 1958-1961 онд Баянхонгор, Төв аймгийн санхүүгийн хэлтэст ерөнхий ня-бо, 1961 онд [[Тоншуул сэтгүүл|"Тоншуул" сэтгүүлийн]] утга зохиолын ажилтан, 1966-1973 онд МЗЭ-ийн хороонд [["Цог" сэтгүүл|"Цог" сэтгүүлийн]] хариуцлагатай нарийн бичгийн дарга, хүүрнэл зохиолын зөвлөлийн эрхлэгч, 1973-1978 онд Монголын радио, телевизид редактор, 1980-1983 онд МАХН-ын Төв Хороонд зааварлагч, 1983-1990 онд [[Монголын Зохиолчдын Эвлэл|Монголын Зохиолчдын Эвлэлд]] орлогч дарга, 1990-1997 онд мэргэжлийн зохиолчоор тус тус ажиллаж байжээ. Зохиолч Д.Гармаа 1955 оноос эхэлж уран бүтээлээ туурвисан юм. “[[Морьтой ч болоосой]]”, “[[Хөхөө гэрлэх дөхлөө]]” уран сайхны кино зохиол бичиж дэлгэцнээ гарсан нь үзэгчдийн талархал хүлээсэн билээ. “Хүүхдийн зохиолын нэрт төлөөлөгчдийн нэг Д.Гармаа нь “Гал манахын нуу”, “Дайны сүүдэр”, “Хуучин хэрэм”, “Халуун амьсгал”, “Өвөөгийн намар”, “Тасын суудал”, “Тайгын цэнхэр манан”, “Харуул Алтай”, “Үхэл өөрөө ирдэггүй”, “Нарны будан”, “Эцгийн голомт” зэрэг тууж, роман, өгүүллэг, жүжиг, киноны зохиол бичин эх орныхоо тусгаар тогтнол, хөгжил дэвшил, амьдралын эрээн барааныг тод томруун харуулсан юм” хэмээн мэргэжил нэгт нөхөд нь дурсдаг. Түүний зохиол бүтээлүүд Орос, Хятад, Украин, Киргиз, Казак, Молдав зэрэг арав гаруй хэлээр орчуулагдан хэвлэгдсэн байна. == Шагнал == Доржийн Гармаагийн хөдөлмөр зүтгэлийг төр, засаг өндрөөр үнэлж 1971 онд “Дайны сүүдэр” номонд нь МҮЭ-ийн шагнал, 1969 онд “Хөгжөөнтэй тууж” номонд нь МЗЭ-ийн шагнал, 1982 онд “Газар тэнгэр” романд нь Д.Нацагдоржийн шагнал, 1988 онд “Хөгжөөнтэй тууж” номонд нь төрийн шагнал олгож, 2006 онд Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол хүртээжээ. o62829p5rsl61vnekxdge578xxjtlek 854756 854755 2026-04-26T10:30:59Z Quinlan83 70998 [[Special:Contributions/~2026-25260-01|~2026-25260-01]] ([[User talk:~2026-25260-01|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Quinlan83|Quinlan83]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 797424 wikitext text/x-wiki '''Доржийн Гармаа''' (1937 оны 9-р сарын 27-нд [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Эрдэнэ сум (Төв)|Эрдэнэ суманд]] төрсөн-2016 оны 12-р сарын 21-нд нас барсан) - Монгол Улсын төрийн соёрхолт, [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн|Соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] (2006 он), кино болон хүүхдийн нэрт зохиолч. == Намтар == Тэрбээр сумандаа бага, дунд сургууль төгсөөд [[Улаанбаатар]] хотод Санхүү эдийн засгийн техникум сурч төгссөн. 1966 онд ЗХУ-ын Москва хотноо [[Максим Горький|М.Горькийн]] нэрэмжит Утга зохиолын дээд сургууль, 1978-1980 онд ЗХУ-ын Коммунист намын Төв хорооны дэргэдэх Нийгмийн ухааны академийг тус тус төгссөн. 1958-1961 онд Баянхонгор, Төв аймгийн санхүүгийн хэлтэст ерөнхий ня-бо, 1961 онд [[Тоншуул сэтгүүл|"Тоншуул" сэтгүүлийн]] утга зохиолын ажилтан, 1966-1973 онд МЗЭ-ийн хороонд [["Цог" сэтгүүл|"Цог" сэтгүүлийн]] хариуцлагатай нарийн бичгийн дарга, хүүрнэл зохиолын зөвлөлийн эрхлэгч, 1973-1978 онд Монголын радио, телевизид редактор, 1980-1983 онд МАХН-ын Төв Хороонд зааварлагч, 1983-1990 онд [[Монголын Зохиолчдын Эвлэл|Монголын Зохиолчдын Эвлэлд]] орлогч дарга, 1990-1997 онд мэргэжлийн зохиолчоор тус тус ажиллаж байжээ. Зохиолч Д.Гармаа 1955 оноос эхэлж уран бүтээлээ туурвисан юм. “[[Морьтой ч болоосой]]”, “[[Хөхөө гэрлэх дөхлөө]]” уран сайхны кино зохиол бичиж дэлгэцнээ гарсан нь үзэгчдийн талархал хүлээсэн билээ. “Хүүхдийн зохиолын нэрт төлөөлөгчдийн нэг Д.Гармаа нь “Гал манахын нуу”, “Дайны сүүдэр”, “Хуучин хэрэм”, “Халуун амьсгал”, “Өвөөгийн намар”, “Тасын суудал”, “Тайгын цэнхэр манан”, “Харуул Алтай”, “Үхэл өөрөө ирдэггүй”, “Нарны будан”, “Эцгийн голомт” зэрэг тууж, роман, өгүүллэг, жүжиг, киноны зохиол бичин эх орныхоо тусгаар тогтнол, хөгжил дэвшил, амьдралын эрээн барааныг тод томруун харуулсан юм” хэмээн мэргэжил нэгт нөхөд нь дурсдаг. Түүний зохиол бүтээлүүд Орос, Хятад, Украин, Киргиз, Казак, Молдав зэрэг арав гаруй хэлээр орчуулагдан хэвлэгдсэн байна. == Шагнал == Доржийн Гармаагийн хөдөлмөр зүтгэлийг төр, засаг өндрөөр үнэлж 1971 онд “Дайны сүүдэр” номонд нь МҮЭ-ийн шагнал, 1969 онд “Хөгжөөнтэй тууж” номонд нь МЗЭ-ийн шагнал, 1982 онд “Газар тэнгэр” романд нь Д.Нацагдоржийн шагнал, 1988 онд “Хөгжөөнтэй тууж” номонд нь төрийн шагнал олгож, 2006 онд Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол хүртээжээ. iifh79ro4yu8d4x11yrjvmbmuszpzp0 854759 854756 2026-04-26T10:45:42Z Avirmed Batsaikhan 53733 854759 wikitext text/x-wiki '''Доржийн Гармаа''' (1937 оны 9-р сарын 27-нд [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Эрдэнэ сум (Төв)|Эрдэнэ суманд]] төрсөн-2016 оны 12-р сарын 21-нд нас барсан) - Монгол Улсын төрийн соёрхолт, [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн|Соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] (2006 он), кино болон хүүхдийн нэрт зохиолч. == Намтар == Тэрбээр сумандаа бага, дунд сургууль төгсөөд [[Улаанбаатар]] хотод Санхүү эдийн засгийн техникум сурч төгссөн. 1966 онд ЗХУ-ын Москва хотын [[Максим Горький|М.Горькийн]] нэрэмжит Утга зохиолын дээд сургууль, 1978-1980 онд [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын Коммунист намын]] Төв хорооны дэргэдэх Нийгмийн ухааны академийг тус тус төгссөн. 1958-1961 онд Баянхонгор, Төв аймгийн санхүүгийн хэлтэст ерөнхий ня-бо, 1961 онд [[Тоншуул сэтгүүл|"Тоншуул" сэтгүүлийн]] утга зохиолын ажилтан, 1966-1973 онд МЗЭ-ийн хороонд [["Цог" сэтгүүл|"Цог" сэтгүүлийн]] хариуцлагатай нарийн бичгийн дарга, хүүрнэл зохиолын зөвлөлийн эрхлэгч, 1973-1978 онд Монголын радио, телевизид редактор, 1980-1983 онд МАХН-ын Төв Хороонд зааварлагч, 1983-1990 онд [[Монголын Зохиолчдын Эвлэл|Монголын Зохиолчдын Эвлэлд]] орлогч дарга, 1990-1997 онд мэргэжлийн зохиолчоор тус тус ажиллаж байжээ. Зохиолч Д.Гармаа 1955 оноос эхэлж уран бүтээлээ туурвисан юм. “[[Морьтой ч болоосой]]”, “[[Хөхөө гэрлэх дөхлөө]]” уран сайхны кино зохиол бичиж дэлгэцнээ гарсан нь үзэгчдийн талархал хүлээсэн билээ. “Хүүхдийн зохиолын нэрт төлөөлөгчдийн нэг Д.Гармаа нь “Гал манахын нуу”, “Дайны сүүдэр”, “Хуучин хэрэм”, “Халуун амьсгал”, “Өвөөгийн намар”, “Тасын суудал”, “Тайгын цэнхэр манан”, “Харуул Алтай”, “Үхэл өөрөө ирдэггүй”, “Нарны будан”, “Эцгийн голомт” зэрэг тууж, роман, өгүүллэг, жүжиг, киноны зохиол бичин эх орныхоо тусгаар тогтнол, хөгжил дэвшил, амьдралын эрээн барааныг тод томруун харуулсан юм” хэмээн мэргэжил нэгт нөхөд нь дурсдаг. Түүний зохиол бүтээлүүд Орос, Хятад, Украин, Киргиз, Казак, Молдав зэрэг арав гаруй хэлээр орчуулагдан хэвлэгдсэн байна. == Шагнал == Доржийн Гармаагийн хөдөлмөр зүтгэлийг төр, засаг өндрөөр үнэлж 1971 онд “Дайны сүүдэр” номонд нь МҮЭ-ийн шагнал, 1969 онд “Хөгжөөнтэй тууж” номонд нь МЗЭ-ийн шагнал, 1982 онд “Газар тэнгэр” романд нь Д.Нацагдоржийн шагнал, 1988 онд “Хөгжөөнтэй тууж” номонд нь төрийн шагнал олгож, 2006 онд Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол хүртээжээ. bm30szds1n0qhewa5h5s890nyz1l6ew Хэрэглэгч:Anlztrk/conversion.js 2 138760 854738 853298 2026-04-25T23:19:17Z Anlztrk 17851 854738 javascript text/javascript function cyrlat(input) { let car = input.normalize('NFC') // Normalize Unicode composition // --- Й + VOWEL DIACRITIC MARKING --- .replace(/Й([АаЭэИиОоӨөУуҮү])/g, "Й$1\u0308") .replace(/й([аэиоөуү])/g, "й$1\u0308") // --- VOWEL COLLISION / RESOLUTION RULES --- .replace(/ЕЭ/g, "ЙЭЭ") .replace(/Еэ/g, "Йээ") .replace(/еэ/g, "йээ") .replace(/ЭЕ/g, "ЭЙЭ") .replace(/([Ээ])е/g, "$1йэ") .replace(/ЮҮ/g, "ЙҮҮ") .replace(/Юү/g, "Йүү") .replace(/юү/g, "йүү") .replace(/ҮЮ/g, "ҮЙҮ") .replace(/([Үү])ю/g, "$1йү") // --- IOTATED VOWELS → Й + VOWEL (CASE-SENSITIVE HANDLING) --- .replace(/(\p{Lu})Я/ug, "$1ЙА") .replace(/(\p{Lu})(\p{Lu}) Я/ug, "$1$2 ЙА") .replace(/Я (\p{Lu})(\p{Lu})/ug, "ЙА $1$2") .replace(/Я(\p{Lu})/ug, "ЙА$1") .replace(/(\p{Lu})Е/ug, "$1ЙӨ") .replace(/(\p{Lu})(\p{Lu}) Е/ug, "$1$2 ЙӨ") .replace(/Е (\p{Lu})(\p{Lu})/ug, "ЙӨ $1$2") .replace(/Е(\p{Lu})/ug, "ЙӨ$1") .replace(/(\p{Lu})Ё/ug, "$1ЙО") .replace(/(\p{Lu})(\p{Lu}) Ё/ug, "$1$2 ЙО") .replace(/Ё (\p{Lu})(\p{Lu})/ug, "ЙО $1$2") .replace(/Ё(\p{Lu})/ug, "ЙО$1") .replace(/(\p{Lu})Ю/ug, "$1ЙУ") .replace(/(\p{Lu})(\p{Lu}) Ю/ug, "$1$2 ЙУ") .replace(/Ю (\p{Lu})(\p{Lu})/ug, "ЙУ $1$2") .replace(/Ю(\p{Lu})/ug, "ЙУ$1") // --- FINAL Й SIMPLIFICATION (NON-VOWEL CONTEXT) --- .replace(/([АЕЁИОӨУҮЫЭЮЯ])И(?![АЕЁИЙОӨУҮЫЭЮЯ])/g, "$1И\u0308") .replace(/([АЕЁИОӨУҮЫЭЮЯаеёиоөуүыэюя])и(?![аеёийоөуүыэюя])/g, "$1и\u0308") .replace(/([АЕЁИОӨУҮЫЭЮЯ])Й(?![АЕЁИЙОӨУҮЫЭЮЯ])/g, "$1И") .replace(/([АЕЁИОӨУҮЫЭЮЯаеёиоөуүыэюя])й(?![аеёийоөуүыэюя])/g, "$1и") // Handle soft sign before Й .replace(/ьй([аэоөуү])/g, "й$1\u0301") .replace(/ЬЙ([АЭОӨУҮ])/g, "Й$1\u0301") // Handle YỌ́ TO YE transformation .replace(/ө\u0301/g, "э\u0301") .replace(/Ө\u0301/g, "Э\u0301") // --- PALATALIZATION MARKING (CONSONANT + IOTATED VOWEL) --- .replace(/([БВГДЖЗКЛМНПРСТФХЦЧШЩ])Я/g, "$1Á") .replace(/([БВГДЖЗКЛМНПРСТФХЦЧШЩбвгджзклмнпрстфхцчшщ])я/g, "$1á") .replace(/([БВГДЖЗКЛМНПРСТФХЦЧШЩ])Е/g, "$1É") .replace(/([БВГДЖЗКЛМНПРСТФХЦЧШЩбвгджзклмнпрстфхцчшщ])е/g, "$1é") .replace(/([БВГДЖЗКЛМНПРСТФХЦЧШЩ])Ё/g, "$1Ó") .replace(/([БВГДЖЗКЛМНПРСТФХЦЧШЩбвгджзклмнпрстфхцчшщ])ё/g, "$1ó") .replace(/([БВГДЖЗКЛМНПРСТФХЦЧШЩ])Ю/g, "$1Ú") .replace(/([БВГДЖЗКЛМНПРСТФХЦЧШЩбвгджзклмнпрстфхцчшщ])ю/g, "$1ú") // --- CYRILLIC → LATIN TRANSLITERATION (LOWERCASE) --- .replace(/а/g, "a") .replace(/б/g, "b") .replace(/в/g, "v") .replace(/г/g, "g") .replace(/д/g, "d") .replace(/е/g, "yọ") .replace(/ж/g, "j") .replace(/з/g, "z") .replace(/и/g, "i") .replace(/й/g, "y") .replace(/к/g, "k") .replace(/л/g, "l") .replace(/м/g, "m") .replace(/н/g, "n") .replace(/о/g, "o") .replace(/ө/g, "ọ") .replace(/п/g, "p") .replace(/р/g, "r") .replace(/с/g, "s") .replace(/т/g, "t") .replace(/у/g, "u") .replace(/ү/g, "ụ") .replace(/ф/g, "f") .replace(/х/g, "h") .replace(/ц/g, "c") .replace(/ч/g, "č") .replace(/ш/g, "š") .replace(/щ/g, "ś") .replace(/ы/g, "ị") .replace(/ь/g, "y") .replace(/ъ/g, "") .replace(/э/g, "e") .replace(/ю/g, "yu") .replace(/ё/g, "yo") .replace(/я/g, "ya") // --- CYRILLIC → LATIN TRANSLITERATION (UPPERCASE) --- .replace(/А/g, "A") .replace(/Б/g, "B") .replace(/В/g, "V") .replace(/Г/g, "G") .replace(/Д/g, "D") .replace(/Е/g, "Yọ") .replace(/Ж/g, "J") .replace(/З/g, "Z") .replace(/И/g, "I") .replace(/Й/g, "Y") .replace(/К/g, "K") .replace(/Л/g, "L") .replace(/М/g, "M") .replace(/Н/g, "N") .replace(/О/g, "O") .replace(/Ө/g, "Ọ") .replace(/П/g, "P") .replace(/Р/g, "R") .replace(/С/g, "S") .replace(/Т/g, "T") .replace(/У/g, "U") .replace(/Ү/g, "Ụ") .replace(/Ф/g, "F") .replace(/Х/g, "H") .replace(/Ц/g, "C") .replace(/Ч/g, "Č") .replace(/Ш/g, "Š") .replace(/Щ/g, "Ś") .replace(/Ы/g, "Ị") .replace(/Ь/g, "Y") .replace(/Ъ/g, "") .replace(/Э/g, "E") .replace(/Ю/g, "Yu") .replace(/Ё/g, "Yo") .replace(/Я/g, "Ya") // --- TYPOGRAPHIC QUOTES --- .replace(/«/g, "\u201e") // low double quote .replace(/»/g, "\u201c") // high double quote .normalize('NFC'); // Final normalization return car; } function convertText(node) { if (node.nodeType === Node.TEXT_NODE) { node.nodeValue = cyrlat(node.nodeValue); } else if (node.nodeType === Node.ELEMENT_NODE && node.tagName !== "SCRIPT" && node.tagName !== "STYLE") { node.childNodes.forEach(convertText); // Modify placeholder text for input fields if (node.placeholder) { node.placeholder = cyrlat(node.placeholder); } } } function transliteratePage() { convertText(document.body); } transliteratePage(); 58sq3v549x0hnb0l989vvevhsq1ena3 854739 854738 2026-04-25T23:28:02Z Anlztrk 17851 854739 javascript text/javascript function cyrlat(input) { let car = input.normalize('NFC') // Normalize Unicode composition // --- Й + VOWEL DIACRITIC MARKING --- .replace(/Й([АаЭэИиОоӨөУуҮү])/g, "Й$1\u0308") .replace(/й([аэиоөуү])/g, "й$1\u0308") // --- VOWEL COLLISION / RESOLUTION RULES --- .replace(/ЕЭ/g, "ЙЭЭ") .replace(/Еэ/g, "Йээ") .replace(/еэ/g, "йээ") .replace(/ЭЕ/g, "ЭЙЭ") .replace(/([Ээ])е/g, "$1йэ") .replace(/ЮҮ/g, "ЙҮҮ") .replace(/Юү/g, "Йүү") .replace(/юү/g, "йүү") .replace(/ҮЮ/g, "ҮЙҮ") .replace(/([Үү])ю/g, "$1йү") // --- IOTATED VOWELS → Й + VOWEL (CASE-SENSITIVE HANDLING) --- .replace(/(\p{Lu})Я/ug, "$1ЙА") .replace(/(\p{Lu})(\p{Lu}) Я/ug, "$1$2 ЙА") .replace(/Я (\p{Lu})(\p{Lu})/ug, "ЙА $1$2") .replace(/Я(\p{Lu})/ug, "ЙА$1") .replace(/(\p{Lu})Е/ug, "$1ЙӨ") .replace(/(\p{Lu})(\p{Lu}) Е/ug, "$1$2 ЙӨ") .replace(/Е (\p{Lu})(\p{Lu})/ug, "ЙӨ $1$2") .replace(/Е(\p{Lu})/ug, "ЙӨ$1") .replace(/(\p{Lu})Ё/ug, "$1ЙО") .replace(/(\p{Lu})(\p{Lu}) Ё/ug, "$1$2 ЙО") .replace(/Ё (\p{Lu})(\p{Lu})/ug, "ЙО $1$2") .replace(/Ё(\p{Lu})/ug, "ЙО$1") .replace(/(\p{Lu})Ю/ug, "$1ЙУ") .replace(/(\p{Lu})(\p{Lu}) Ю/ug, "$1$2 ЙУ") .replace(/Ю (\p{Lu})(\p{Lu})/ug, "ЙУ $1$2") .replace(/Ю(\p{Lu})/ug, "ЙУ$1") // --- FINAL Й SIMPLIFICATION (NON-VOWEL CONTEXT) --- .replace(/([АЕЁИОӨУҮЫЭЮЯ])И(?![АИОӨУҮЫЭ])/g, "$1И\u0308") .replace(/([АЕЁИОӨУҮЫЭЮЯаеёиоөуүыэюя])и(?![аиоөуүыэ])/g, "$1и\u0308") .replace(/([АЕЁИОӨУҮЫЭЮЯ])Й(?![АИОӨУҮЫЭ])/g, "$1И") .replace(/([АЕЁИОӨУҮЫЭЮЯаеёиоөуүыэюя])й(?![аиоөуүыэ])/g, "$1и") // Handle soft sign before Й .replace(/ьй([аэоөуү])/g, "й$1\u0301") .replace(/ЬЙ([АЭОӨУҮ])/g, "Й$1\u0301") // Handle YỌ́ TO YE transformation .replace(/ө\u0301/g, "э\u0301") .replace(/Ө\u0301/g, "Э\u0301") // --- PALATALIZATION MARKING (CONSONANT + IOTATED VOWEL) --- .replace(/([БВГДЖЗКЛМНПРСТФХЦЧШЩ])Я/g, "$1Á") .replace(/([БВГДЖЗКЛМНПРСТФХЦЧШЩбвгджзклмнпрстфхцчшщ])я/g, "$1á") .replace(/([БВГДЖЗКЛМНПРСТФХЦЧШЩ])Е/g, "$1É") .replace(/([БВГДЖЗКЛМНПРСТФХЦЧШЩбвгджзклмнпрстфхцчшщ])е/g, "$1é") .replace(/([БВГДЖЗКЛМНПРСТФХЦЧШЩ])Ё/g, "$1Ó") .replace(/([БВГДЖЗКЛМНПРСТФХЦЧШЩбвгджзклмнпрстфхцчшщ])ё/g, "$1ó") .replace(/([БВГДЖЗКЛМНПРСТФХЦЧШЩ])Ю/g, "$1Ú") .replace(/([БВГДЖЗКЛМНПРСТФХЦЧШЩбвгджзклмнпрстфхцчшщ])ю/g, "$1ú") // --- CYRILLIC → LATIN TRANSLITERATION (LOWERCASE) --- .replace(/а/g, "a") .replace(/б/g, "b") .replace(/в/g, "v") .replace(/г/g, "g") .replace(/д/g, "d") .replace(/е/g, "yọ") .replace(/ж/g, "j") .replace(/з/g, "z") .replace(/и/g, "i") .replace(/й/g, "y") .replace(/к/g, "k") .replace(/л/g, "l") .replace(/м/g, "m") .replace(/н/g, "n") .replace(/о/g, "o") .replace(/ө/g, "ọ") .replace(/п/g, "p") .replace(/р/g, "r") .replace(/с/g, "s") .replace(/т/g, "t") .replace(/у/g, "u") .replace(/ү/g, "ụ") .replace(/ф/g, "f") .replace(/х/g, "h") .replace(/ц/g, "c") .replace(/ч/g, "č") .replace(/ш/g, "š") .replace(/щ/g, "ś") .replace(/ы/g, "ị") .replace(/ь/g, "y") .replace(/ъ/g, "") .replace(/э/g, "e") .replace(/ю/g, "yu") .replace(/ё/g, "yo") .replace(/я/g, "ya") // --- CYRILLIC → LATIN TRANSLITERATION (UPPERCASE) --- .replace(/А/g, "A") .replace(/Б/g, "B") .replace(/В/g, "V") .replace(/Г/g, "G") .replace(/Д/g, "D") .replace(/Е/g, "Yọ") .replace(/Ж/g, "J") .replace(/З/g, "Z") .replace(/И/g, "I") .replace(/Й/g, "Y") .replace(/К/g, "K") .replace(/Л/g, "L") .replace(/М/g, "M") .replace(/Н/g, "N") .replace(/О/g, "O") .replace(/Ө/g, "Ọ") .replace(/П/g, "P") .replace(/Р/g, "R") .replace(/С/g, "S") .replace(/Т/g, "T") .replace(/У/g, "U") .replace(/Ү/g, "Ụ") .replace(/Ф/g, "F") .replace(/Х/g, "H") .replace(/Ц/g, "C") .replace(/Ч/g, "Č") .replace(/Ш/g, "Š") .replace(/Щ/g, "Ś") .replace(/Ы/g, "Ị") .replace(/Ь/g, "Y") .replace(/Ъ/g, "") .replace(/Э/g, "E") .replace(/Ю/g, "Yu") .replace(/Ё/g, "Yo") .replace(/Я/g, "Ya") // --- TYPOGRAPHIC QUOTES --- .replace(/«/g, "\u201e") // low double quote .replace(/»/g, "\u201c") // high double quote .normalize('NFC'); // Final normalization return car; } function convertText(node) { if (node.nodeType === Node.TEXT_NODE) { node.nodeValue = cyrlat(node.nodeValue); } else if (node.nodeType === Node.ELEMENT_NODE && node.tagName !== "SCRIPT" && node.tagName !== "STYLE") { node.childNodes.forEach(convertText); // Modify placeholder text for input fields if (node.placeholder) { node.placeholder = cyrlat(node.placeholder); } } } function transliteratePage() { convertText(document.body); } transliteratePage(); cj55vn1u2is70pm7odoh5mzjmevr3mf 854740 854739 2026-04-25T23:54:46Z Anlztrk 17851 854740 javascript text/javascript function cyrlat(input) { let car = input.normalize('NFC') // Normalize Unicode composition // --- Й + VOWEL DIACRITIC MARKING --- .replace(/Й([АаЭэИиОоӨөУуҮү])/g, "Й$1\u0308") .replace(/й([аэиоөуү])/g, "й$1\u0308") // --- VOWEL COLLISION / RESOLUTION RULES --- .replace(/ЕЭ/g, "ЙЭЭ") .replace(/Еэ/g, "Йээ") .replace(/еэ/g, "йээ") .replace(/ЭЕ/g, "ЭЙЭ") .replace(/([Ээ])е/g, "$1йэ") .replace(/ЮҮ/g, "ЙҮҮ") .replace(/Юү/g, "Йүү") .replace(/юү/g, "йүү") .replace(/ҮЮ/g, "ҮЙҮ") .replace(/([Үү])ю/g, "$1йү") // --- PALATALIZATION MARKING (CONSONANT + IOTATED VOWEL) --- .replace(/([БВГДЖЗКЛМНПРСТФХЦЧШЩ])Я/g, "$1ЬА") .replace(/([БВГДЖЗКЛМНПРСТФХЦЧШЩбвгджзклмнпрстфхцчшщ])я/g, "$1ьа") .replace(/([БВГДЖЗКЛМНПРСТФХЦЧШЩ])Е/g, "$1ЬЭ") .replace(/([БВГДЖЗКЛМНПРСТФХЦЧШЩбвгджзклмнпрстфхцчшщ])е/g, "$1ьэ") .replace(/([БВГДЖЗКЛМНПРСТФХЦЧШЩ])Ё/g, "$1ЬО") .replace(/([БВГДЖЗКЛМНПРСТФХЦЧШЩбвгджзклмнпрстфхцчшщ])ё/g, "$1ьо") .replace(/([БВГДЖЗКЛМНПРСТФХЦЧШЩ])Ю/g, "$1ЬУ") .replace(/([БВГДЖЗКЛМНПРСТФХЦЧШЩбвгджзклмнпрстфхцчшщ])ю/g, "$1ьу") // --- IOTATED VOWELS → Й + VOWEL (CASE-SENSITIVE HANDLING) --- .replace(/(\p{Lu})Я/ug, "$1ЙА") .replace(/(\p{Lu})(\p{Lu}) Я/ug, "$1$2 ЙА") .replace(/Я (\p{Lu})(\p{Lu})/ug, "ЙА $1$2") .replace(/Я(\p{Lu})/ug, "ЙА$1") .replace(/Я/ug, "Йа") .replace(/я/ug, "йа") .replace(/(\p{Lu})Е/ug, "$1ЙӨ") .replace(/(\p{Lu})(\p{Lu}) Е/ug, "$1$2 ЙӨ") .replace(/Е (\p{Lu})(\p{Lu})/ug, "ЙӨ $1$2") .replace(/Е(\p{Lu})/ug, "ЙӨ$1") .replace(/Е/ug, "Йө") .replace(/е/ug, "йө") .replace(/(\p{Lu})Ё/ug, "$1ЙО") .replace(/(\p{Lu})(\p{Lu}) Ё/ug, "$1$2 ЙО") .replace(/Ё (\p{Lu})(\p{Lu})/ug, "ЙО $1$2") .replace(/Ё(\p{Lu})/ug, "ЙО$1") .replace(/Ё/ug, "Йо") .replace(/ё/ug, "йо") .replace(/(\p{Lu})Ю/ug, "$1ЙУ") .replace(/(\p{Lu})(\p{Lu}) Ю/ug, "$1$2 ЙУ") .replace(/Ю (\p{Lu})(\p{Lu})/ug, "ЙУ $1$2") .replace(/Ю(\p{Lu})/ug, "ЙУ$1") .replace(/Ю/ug, "Йу") .replace(/ю/ug, "йу") // --- FINAL Й SIMPLIFICATION (NON-VOWEL CONTEXT) --- .replace(/([АИОӨУҮЫЭ])И(?![АИОӨУҮЫЭ])/g, "$1И\u0308") .replace(/([АИОӨУҮЫЭаиоөуүыэ])и(?![аиоөуүыэ])/g, "$1и\u0308") .replace(/([АИОӨУҮЫЭ])Й(?![АИОӨУҮЫЭ])/g, "$1И") .replace(/([АИОӨУҮЫЭаиоөуүыэ])й(?![аиоөуүыэ])/g, "$1и") // Handle YYỌ TO YÉ transformation .replace(/ьйө/g, "йэ\u0301") .replace(/ЬЙӨ/g, "ЙЭ\u0301") // Handle soft sign before Й .replace(/ьй([аэоуү])/g, "й$1\u0301") .replace(/ЬЙ([АЭОУҮ])/g, "Й$1\u0301") // Handle palatalizing vowels .replace(/ь([аэоу])/g, "$1\u0301") .replace(/Ь([АЭОУ])/g, "$1\u0301") // --- CYRILLIC → LATIN TRANSLITERATION (LOWERCASE) --- .replace(/а/g, "a") .replace(/б/g, "b") .replace(/в/g, "v") .replace(/г/g, "g") .replace(/д/g, "d") .replace(/е/g, "yọ") .replace(/ж/g, "j") .replace(/з/g, "z") .replace(/и/g, "i") .replace(/й/g, "y") .replace(/к/g, "k") .replace(/л/g, "l") .replace(/м/g, "m") .replace(/н/g, "n") .replace(/о/g, "o") .replace(/ө/g, "ọ") .replace(/п/g, "p") .replace(/р/g, "r") .replace(/с/g, "s") .replace(/т/g, "t") .replace(/у/g, "u") .replace(/ү/g, "ụ") .replace(/ф/g, "f") .replace(/х/g, "h") .replace(/ц/g, "c") .replace(/ч/g, "č") .replace(/ш/g, "š") .replace(/щ/g, "ś") .replace(/ы/g, "ị") .replace(/ь/g, "y") .replace(/ъ/g, "") .replace(/э/g, "e") .replace(/ю/g, "yu") .replace(/ё/g, "yo") .replace(/я/g, "ya") // --- CYRILLIC → LATIN TRANSLITERATION (UPPERCASE) --- .replace(/А/g, "A") .replace(/Б/g, "B") .replace(/В/g, "V") .replace(/Г/g, "G") .replace(/Д/g, "D") .replace(/Е/g, "Yọ") .replace(/Ж/g, "J") .replace(/З/g, "Z") .replace(/И/g, "I") .replace(/Й/g, "Y") .replace(/К/g, "K") .replace(/Л/g, "L") .replace(/М/g, "M") .replace(/Н/g, "N") .replace(/О/g, "O") .replace(/Ө/g, "Ọ") .replace(/П/g, "P") .replace(/Р/g, "R") .replace(/С/g, "S") .replace(/Т/g, "T") .replace(/У/g, "U") .replace(/Ү/g, "Ụ") .replace(/Ф/g, "F") .replace(/Х/g, "H") .replace(/Ц/g, "C") .replace(/Ч/g, "Č") .replace(/Ш/g, "Š") .replace(/Щ/g, "Ś") .replace(/Ы/g, "Ị") .replace(/Ь/g, "Y") .replace(/Ъ/g, "") .replace(/Э/g, "E") .replace(/Ю/g, "Yu") .replace(/Ё/g, "Yo") .replace(/Я/g, "Ya") // --- TYPOGRAPHIC QUOTES --- .replace(/«/g, "\u201e") // low double quote .replace(/»/g, "\u201c") // high double quote .normalize('NFC'); // Final normalization return car; } function convertText(node) { if (node.nodeType === Node.TEXT_NODE) { node.nodeValue = cyrlat(node.nodeValue); } else if (node.nodeType === Node.ELEMENT_NODE && node.tagName !== "SCRIPT" && node.tagName !== "STYLE") { node.childNodes.forEach(convertText); // Modify placeholder text for input fields if (node.placeholder) { node.placeholder = cyrlat(node.placeholder); } } } function transliteratePage() { convertText(document.body); } transliteratePage(); dge0uz1hg2gabueajw4hu7rm8iuixca Module:Params 828 138902 854718 850933 2026-04-25T16:34:34Z Grufo 96681 Upstream updates 854718 Scribunto text/plain require[[strict]] --- --- --- LOCAL ENVIRONMENT --- --- ________________________________ --- --- --- --[[ Abstract utilities ]]-- ---------------------------- -- Helper function for `string.gsub()` (for managing zero-padded numbers) local function zero_padded (str) return ('%03d%s'):format(#str, str) end -- Helper function for `table.sort()` (for natural sorting) local function natural_sort (var1, var2) return var1:gsub('%d+', zero_padded) < var2:gsub('%d+', zero_padded) end -- Parse a parameter name string and return it as a string or a number local function get_parameter_name (par_str) local ret = par_str:match'^%s*(.-)%s*$' if ret ~= '0' and ret:find'^%-?[1-9]%d*$' == nil then return ret end return tonumber(ret) end -- Return a copy or a reference to a table local function copy_or_ref_table (src, refonly) if refonly then return src end local newtab = {} for key, val in pairs(src) do newtab[key] = val end return newtab end -- Remove some numeric elements from a table, shifting everything to the left local function remove_numeric_keys (tbl, idx, len) local cache, tmp = {}, idx + len - 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key >= idx then if key > tmp then cache[key - len] = val end tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end -- Make a reduced copy of a table (shifting in both directions if necessary) local function copy_table_reduced (tbl, idx, len) local ret, tmp = {}, idx + len - 1 if idx > 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key < idx then ret[key] = val elseif key > tmp then ret[key - len] = val end end elseif tmp > 0 then local nshift = 1 - idx for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val elseif key > tmp then ret[key - tmp] = val elseif key < idx then ret[key + nshift] = val end end else for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key > tmp then ret[key] = val elseif key < idx then ret[key + len] = val end end end return ret end -- Make an expanded copy of a table (shifting in both directions if necessary) local function copy_table_expanded (tbl, idx, len) local ret, tmp = {}, idx + len - 1 if idx > 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key < idx then ret[key] = val else ret[key + len] = val end end elseif tmp > 0 then local nshift = idx - 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val elseif key > 0 then ret[key + tmp] = val elseif key < 1 then ret[key + nshift] = val end end else for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key > tmp then ret[key] = val else ret[key - len] = val end end end return ret end -- Move a key from a table to another, but only if under a different name and -- always parsing numeric strings as numbers local function steal_if_renamed (val, src, skey, dest, dkey) local realkey = get_parameter_name(dkey) if skey ~= realkey then dest[realkey] = val src[skey] = nil end end -- Given a table, create two new tables containing the sorted list of keys local function get_key_list_sorted (tbl, sort_fn) local nums, words, nn, nw = {}, {}, 0, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then nn = nn + 1 nums[nn] = key else nw = nw + 1 words[nw] = key end end table.sort(nums) table.sort(words, sort_fn) return nums, words, nn, nw end --[[ Public strings ]]-- ------------------------ -- Special match keywords (functions and modifiers MUST avoid these names) local mkeywords = { ['or'] = 0, pattern = 1, plain = 2, strict = 3 } -- Sort functions (functions and modifiers MUST avoid these names) local sortfunctions = { alphabetically = false, naturally = natural_sort } -- Callback styles for the `mapping_*` and `renaming_*` class of modifiers -- (functions and modifiers MUST avoid these names) --[[ Meanings of the columns: col[1] = Loop type (0-3) col[2] = Number of module arguments that the style requires (1-3) col[3] = Minimum number of sequential parameters passed to the callback col[4] = Name of the callback parameter where to place each parameter name col[5] = Name of the callback parameter where to place each parameter value col[6] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[4]` col[7] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[5]` A value of `-1` indicates that no meaningful value is stored (i.e. `nil`) ]]-- local mapping_styles = { names_and_values = { 3, 2, 2, 1, 2, -1, -1 }, values_and_names = { 3, 2, 2, 2, 1, -1, -1 }, values_only = { 1, 2, 1, -1, 1, -1, -1 }, names_only = { 2, 2, 1, 1, -1, -1, -1 }, names_and_values_as = { 3, 4, 0, -1, -1, 2, 3 }, names_only_as = { 2, 3, 0, -1, -1, 2, -1 }, values_only_as = { 1, 3, 0, -1, -1, -1, 2 }, blindly = { 0, 2, 0, -1, -1, -1, -1 } } -- Memory slots (functions and modifiers MUST avoid these names) local memoryslots = { h = 'header', f = 'footer', i = 'itersep', l = 'lastsep', n = 'ifngiven', p = 'pairsep', s = 'oxfordsep' } -- Possible trimming modes for the `parsing` modifier local trim_parse_opts = { trim_none = { false, false }, trim_positional = { false, true }, trim_named = { true, false }, trim_all = { true, true } } -- Possible string modes for the iteration separator in the `parsing` and -- `reinterpreting` modifiers local isep_parse_opts = { splitter_pattern = false, splitter_string = true } -- Possible string modes for the key-value separator in the `parsing` and -- `reinterpreting` modifiers local psep_parse_opts = { setter_pattern = false, setter_string = true } -- Possible position references for the `splicing` modifier local position_references = { add_nothing = 0, add_smallest_number = 1, add_last_of_sequence = 2, add_largest_number = 3 } -- Functions and modifiers MUST avoid these names too: `let` --[[ Module's private environment ]]-- -------------------------------------- -- Hard-coded name of the module (to avoid going through `frame:getTitle()`) local modulename = 'Module:Params' -- The functions listed here declare that they don't need the `frame.args` -- metatable to be copied into a regular table; if they are modifiers they also -- guarantee that they will make their own (modified) copy available local refpipe = { call_for_each_group = true, coins = true, count = true, evaluating = true, for_each = true, list = true, list_values = true, list_maybe_with_names = true, value_of = true } -- The functions listed here declare that they don't need the -- `frame:getParent().args` metatable to be copied into a regular table; if -- they are modifiers they also guarantee that they will make their own -- (modified) copy available local refparams = { call_for_each_group = true, combining = true, combining_by_calling = true, combining_values = true, concat_and_call = true, concat_and_invoke = true, concat_and_magic = true, count = true, grouping_by_calling = true, mixing_names_and_values = true, renaming_by_mixing = true, renaming_to_sequence = true, renaming_to_uppercase = true, renaming_to_lowercase = true, --renaming_to_values = true, shifting = true, splicing = true, --swapping_names_and_values = true, value_of = true, with_name_matching = true } -- Maximum number of numeric parameters that can be filled, if missing (we -- chose an arbitrary number for this constant; you can discuss about its -- optimal value at Module talk:Params) local maxfill = 1024 -- The private table of functions local library = {} -- Functions and modifiers that can only be invoked in first position local static_iface = {} -- Create a new context local function context_new (child_frame) local ctx = {} ctx.frame = child_frame:getParent() ctx.opipe = child_frame.args ctx.oparams = ctx.frame.args ctx.firstposonly = static_iface ctx.iterfunc = pairs ctx.sorttype = 0 ctx.n_parents = 0 ctx.n_children = 0 ctx.n_available = maxfill return ctx end -- Move to the next action within the user-given list local function context_iterate (ctx, n_forward) local nextfn if ctx.pipe[n_forward] ~= nil then nextfn = ctx.pipe[n_forward]:match'^%s*(.*%S)' end if nextfn == nil then error(modulename .. ': You must specify a function to call', 0) end if library[nextfn] == nil then if ctx.firstposonly[nextfn] == nil then error(modulename .. ': The function ‘' .. nextfn .. '’ does not exist', 0) else error(modulename .. ': The ‘' .. nextfn .. '’ directive can only appear in first position', 0) end end remove_numeric_keys(ctx.pipe, 1, n_forward) return library[nextfn] end -- Main loop local function main_loop (ctx, start_with) local fn = start_with repeat fn = fn(ctx) until not fn if ctx.n_parents > 0 then error(modulename .. ': One or more ‘merging_substack’ directives are missing', 0) end if ctx.n_children > 0 then error(modulename .. ', For some of the snapshots either the ‘flushing’ directive is missing or a group has not been properly closed with ‘merging_substack’', 0) end end -- Load a `setting`-like directive string into the `dest` table local function set_strings (dest, opts, start_from) local cmd if opts[start_from] == nil then return start_from - 1 end cmd = opts[start_from]:gsub('%s+', ''):gsub('/+', '/') :match'^/*(.*[^/])' if cmd == nil then return start_from end local amap, sep, argc = {}, string.byte('/'), start_from + 1 local vname local chr for idx = 1, #cmd do chr = cmd:byte(idx) if chr == sep then for key, val in ipairs(amap) do dest[val] = opts[argc] amap[key] = nil end argc = argc + 1 else vname = memoryslots[string.char(chr)] if vname == nil then error(modulename .. ', ‘setting’: Unknown slot ‘' .. string.char(chr) .. '’', 0) end table.insert(amap, vname) end end for key, val in ipairs(amap) do dest[val] = opts[argc] end return argc end -- Add a new stack of parameters to `ctx.children` local function push_cloned_stack (ctx, tbl) local newparams = {} local currsnap = ctx.n_children + 1 if ctx.children == nil then ctx.children = { newparams } else ctx.children[currsnap] = newparams end for key, val in pairs(tbl) do newparams[key] = val end ctx.n_children = currsnap end -- Parse a raw argument containing a `sortfunctions` directive, or -- `'without_sorting'`, or `nil` local function load_sort_opt (raw_arg) if raw_arg == nil then return nil, 1, false end local tmp = raw_arg:match'^%s*(.-)%s*$' if tmp == 'without_sorting' then return nil, 2, false end tmp = sortfunctions[tmp] if tmp == nil then return nil, 1, false end return tmp or nil, 2, true end -- Parse optional user arguments of type `...|[let]|[...][number of additional -- parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]` local function load_child_opts (src, start_from, append_after) local tbl, pin = {}, start_from local names if src[pin] ~= nil and src[pin]:match'^%s*let%s*$' and src[pin + 1] ~= nil and src[pin + 2] ~= nil then names = {} repeat names[get_parameter_name(src[pin + 1])] = src[pin + 2] pin = pin + 3 until src[pin] == nil or not src[pin]:match'^%s*let%s*$' or src[pin + 1] == nil or src[pin + 2] == nil end local tmp = tonumber(src[pin]) if tmp ~= nil and math.floor(tmp) == tmp then if tmp < 0 then tmp = -1 end local shf = append_after - pin for idx = pin + 1, pin + tmp do tbl[idx + shf] = src[idx] end pin = pin + tmp + 1 end if names ~= nil then for key, val in pairs(names) do tbl[key] = val end end return tbl, pin end -- Load the optional arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` -- class of modifiers local function load_callback_opts (src, n_skip, default_style) local style local shf local tmp = src[n_skip + 1] if tmp ~= nil then style = mapping_styles[tmp:match'^%s*(.-)%s*$'] end if style == nil then style, shf = default_style, n_skip - 1 else shf = n_skip end local n_exist, karg, varg = style[3], style[4], style[5] tmp = style[6] if tmp > -1 then karg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$' if karg == '0' or karg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then karg = tonumber(karg) n_exist = math.max(n_exist, karg) end end tmp = style[7] if tmp > -1 then varg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$' if varg == '0' or varg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then varg = tonumber(varg) n_exist = math.max(n_exist, varg) end end local dest, nargs = load_child_opts(src, style[2] + shf, n_exist) tmp = style[1] if (tmp == 3 or tmp == 2) and dest[karg] ~= nil then tmp = tmp - 2 end if (tmp == 3 or tmp == 1) and dest[varg] ~= nil then tmp = tmp - 1 end return dest, nargs, tmp, karg, varg end -- Parse the arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` class of -- modifiers local function load_replace_args (opts, whoami) if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No pattern string was given', 0) end if opts[2] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No replacement string was given', 0) end local ptn, repl, nmax, argc = opts[1], opts[2], tonumber(opts[3]), 3 if nmax ~= nil or (opts[3] or ''):match'^%s*$' ~= nil then argc = 4 end local flg = opts[argc] if flg ~= nil then flg = mkeywords[flg:match'^%s*(.-)%s*$'] end if flg == 0 then flg = nil elseif flg ~= nil then argc = argc + 1 end return ptn, repl, nmax, flg, argc, (nmax ~= nil and nmax < 1) or (flg == 3 and ptn == repl) end -- Parse the arguments of the `with_*_matching` class of modifiers local function load_pattern_args (opts, whoami) local ptns, state, nptns, cnt = {}, 0, 0, 1 local keyw for _, val in ipairs(opts) do if state == 0 then nptns, state = nptns + 1, -1 ptns[nptns] = { val, false, false } else keyw = val:match'^%s*(.*%S)' if keyw == nil or mkeywords[keyw] == nil or ( state > 0 and mkeywords[keyw] > 0 ) then break else state = mkeywords[keyw] if state > 1 then ptns[nptns][2] = true end if state == 3 then ptns[nptns][3] = true end end end cnt = cnt + 1 end if state == 0 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No pattern was given', 0) end return ptns, nptns, cnt end -- Load the optional arguments of the `parsing` and `reinterpreting` modifiers local function load_parse_opts (opts, start_from, isp, psp) local tmp local optslots, noptslots, argc = { true, true, true }, 3, start_from local trimn, trimu, iplain, pplain = true, false, true, true repeat noptslots, tmp = noptslots - 1, opts[argc] if tmp == nil then break end tmp = tmp:match'^%s*(.-)%s*$' if optslots[1] ~= nil and trim_parse_opts[tmp] ~= nil then tmp = trim_parse_opts[tmp] trimn, trimu = tmp[1], tmp[2] optslots[1] = nil elseif optslots[2] ~= nil and isep_parse_opts[tmp] ~= nil then argc = argc + 1 iplain, isp = isep_parse_opts[tmp], opts[argc] optslots[2] = nil elseif optslots[3] ~= nil and psep_parse_opts[tmp] ~= nil then argc = argc + 1 pplain, psp = psep_parse_opts[tmp], opts[argc] optslots[3] = nil else break end argc = argc + 1 until noptslots < 1 return isp, iplain, psp, pplain, trimn, trimu, argc end -- Map parameters' values using a custom callback and a referenced table local value_maps = { [0] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key in pairs(tbl) do tbl[key] = fn() end end, [1] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do margs[varg] = val tbl[key] = fn() end end, [2] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key in pairs(tbl) do margs[karg] = key tbl[key] = fn() end end, [3] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do margs[karg] = key margs[varg] = val tbl[key] = fn() end end } -- Private table for `map_names()` local name_thieves = { [0] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [1] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[varg] = val steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [2] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[karg] = key steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [3] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[karg] = key rargs[varg] = val steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end } -- Map parameters' names using a custom callback and a referenced table local function map_names (tbl, rargs, karg, varg, looptype, fn) local cache = {} name_thieves[looptype](cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end -- Return a new table that contains `src` regrouped according to the numeric -- suffixes in its keys local function make_groups (src) -- NOTE: `src` might be the original metatable! local prefix local gid local groups = {} for key, val in pairs(src) do -- `key` must only be a string or a number... if type(key) == 'string' then prefix, gid = key:match'^%s*(.-)%s*(%-?%d*)%s*$' gid = tonumber(gid) or '' else prefix = '' gid = key end if groups[gid] == nil then groups[gid] = {} end if prefix == '0' or prefix:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then prefix = tonumber(prefix) if prefix < 1 then prefix = prefix - 1 end end groups[gid][prefix] = val end return groups end -- Split into parts a string containing the `$#` and `$@` placeholders and -- return the information as a skeleton table, a canvas table and a length local function parse_placeholder_string (target) local skel = {} local canvas = {} local idx = 1 local s_pos = 1 local e_pos = string.find(target, '%$[@#]', 1, false) while e_pos ~= nil do canvas[idx] = target:sub(s_pos, e_pos - 1) skel[idx + 1] = target:sub(e_pos, e_pos + 1) == '$@' idx = idx + 2 s_pos = e_pos + 2 e_pos = string.find(target, '%$[@#]', s_pos, false) end if (s_pos > target:len()) then idx = idx - 1 else canvas[idx] = target:sub(s_pos) end return skel, canvas, idx end -- Populate a table by parsing a parameter string local function parse_parameter_string (tbl, str, isp, ipl, psp, ppl, trn, tru) local key local val local spos1 local spos2 local pos1 local pos2 local pos3 = 0 local idx = 1 local lenplone = #str + 1 if isp == nil or isp == '' then if psp == nil or psp == '' then if tru then tbl[idx] = str:match'^%s*(.-)%s*$' else tbl[idx] = str end return idx end spos1, spos2 = str:find(psp, 1, ppl) if spos1 == nil then key = idx if tru then val = str:match'^%s*(.-)%s*$' else val = str end idx = idx + 1 else key = get_parameter_name(str:sub(1, spos1 - 1)) val = str:sub(spos2 + 1) if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end end tbl[key] = val return idx end if psp == nil or psp == '' then repeat pos1 = pos3 + 1 pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl) val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1) if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end tbl[idx] = val idx = idx + 1 until pos2 == nil return idx end repeat pos1 = pos3 + 1 pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl) val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1) spos1, spos2 = val:find(psp, 1, ppl) if spos1 == nil then key = idx if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end idx = idx + 1 else key = get_parameter_name(val:sub(1, spos1 - 1)) val = val:sub(spos2 + 1) if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end end tbl[key] = val until pos2 == nil return idx end -- Heavy lifting for `combining` and `combining_values` local function combine_parameters (ctx, keyval_fn, whoami) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! This function -- MUST create a copy of it before returning local opts = ctx.pipe if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No parameter name was provided', 0) end local tbl = ctx.params local vars = {} local sortfn, tmp, do_sort = load_sort_opt(opts[2]) local argc = set_strings(vars, opts, tmp + 1) if argc < tmp then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No setting directive was given', 0) end tmp = true for _ in pairs(tbl) do tmp = false break end if tmp then if vars.ifngiven ~= nil then ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = vars.ifngiven } elseif tbl == ctx.oparams then ctx.params = {} end return argc end local cache local len if do_sort then local words cache, words, len, tmp = get_key_list_sorted(tbl, sortfn) for idx = 1, tmp do cache[len + idx] = words[idx] end len = len + tmp else cache = {} len = 0 for key in pairs(tbl) do len = len + 1 cache[len] = key end end local pmap, nss, kvs, pps = {}, 0, vars.pairsep or '', vars.itersep or '' for idx = 1, len do tmp = cache[idx] pmap[nss + 1] = pps pmap[nss + 2] = keyval_fn(tmp, tbl[tmp], kvs) nss = nss + 2 end tmp = vars.oxfordsep or vars.lastsep if tmp ~= nil and nss > 4 then pmap[nss - 1] = tmp elseif nss > 2 and vars.lastsep ~= nil then pmap[nss - 1] = vars.lastsep end pmap[1] = vars.header or '' if vars.footer ~= nil then pmap[nss + 1] = vars.footer end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = table.concat(pmap) } return argc end -- Concatenate the numeric keys from the table of parameters to the numeric -- keys from the table of options; non-numeric keys from the table of options -- will prevail over colliding non-numeric keys from the table of parameters local function concat_params (ctx) local retval, tbl, nmax = {}, ctx.params, table.maxn(ctx.pipe) if ctx.subset == 1 then -- We need only the sequence for key, val in ipairs(tbl) do retval[key + nmax] = val end else if ctx.subset == -1 then for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key > 0 then retval[key + nmax] = val else retval[key] = val end end end for key, val in pairs(ctx.pipe) do retval[key] = val end return retval end -- Flush the parameters by calling a custom function for each value (after this -- function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable) local function flush_params (ctx, fn) local tbl = ctx.params if ctx.subset == 1 then for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) end return end if ctx.subset == -1 then for key, val in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end end if ctx.sorttype > 0 then local nums, words, nn, nw = get_key_list_sorted(tbl, natural_sort) if ctx.sorttype == 2 then for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end return end for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end return end if ctx.subset ~= -1 then for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do fn(key, val) end end -- Flush the parameters by calling one of two custom functions for each value -- (after this function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable) local function mixed_flush_params (ctx, fn_seq, fn_oth) if ctx.subset == 1 then for key, val in ipairs(ctx.params) do fn_seq(key, val) end return end if ctx.subset == -1 then flush_params(ctx, fn_oth) return end local tbl = ctx.params if ctx.sorttype > 0 then local nums, words, nn, nw = get_key_list_sorted(tbl, natural_sort) local sequence = {} for key, val in ipairs(tbl) do sequence[key] = val end if ctx.sorttype == 2 then for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end end for idx = 1, nn do if sequence[nums[idx]] then fn_seq(nums[idx], sequence[nums[idx]]) else fn_oth(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end end if ctx.sorttype ~= 2 then for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end end return end for key, val in ipairs(tbl) do fn_seq(key, val) tbl[key] = nil end for key, val in pairs(tbl) do fn_oth(key, val) end end -- Finalize and return a concatenated list local function finalize_and_return_concatenated_list (ctx, lst, len, modsize) if len > 0 then local tmp = ctx.oxfordsep or ctx.lastsep if tmp ~= nil and len > modsize * 2 then lst[len - modsize + 1] = tmp elseif len > modsize and ctx.lastsep ~= nil then lst[len - modsize + 1] = ctx.lastsep end lst[1] = ctx.header or '' if ctx.footer ~= nil then lst[len + 1] = ctx.footer end ctx.text = table.concat(lst) else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end end --[[ Modifiers ]]-- ----------------------------- -- Syntax: #invoke:params|sequential|pipe to library.sequential = function (ctx) if ctx.subset == -1 then error(modulename .. ': The two directives ‘non-sequential’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end if ctx.sorttype > 0 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ and ‘reassorted’ directives are redundant when followed by ‘sequential’', 0) end ctx.iterfunc = ipairs ctx.subset = 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|non-sequential|pipe to library['non-sequential'] = function (ctx) if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The two directives ‘sequential’ and ‘non-sequential’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.iterfunc = pairs ctx.subset = -1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|all_sorted|pipe to library.all_sorted = function (ctx) if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end if ctx.sorttype == 2 then error(modulename .. ': The two directives ‘reassorted’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.sorttype = 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|reassorted|pipe to library.reassorted = function (ctx) if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘reassorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end if ctx.sorttype == 1 then error(modulename .. ': The two directives ‘sequential’ and ‘reassorted’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.sorttype = 2 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|setting|directives|...|pipe to library.setting = function (ctx) local argc = set_strings(ctx, ctx.pipe, 1) if argc < 2 then error(modulename .. ', ‘setting’: No directive was given', 0) end return context_iterate(ctx, argc + 1) end -- Syntax: #invoke:params|scoring|new parameter name|pipe to --[[ library.scoring = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘scoring’: No parameter name was provided', 0) end local retval = 0 for _ in pairs(ctx.params) do retval = retval + 1 end ctx.params[ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$'] = tostring(retval) return context_iterate(ctx, 2) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|squeezing|pipe to library.squeezing = function (ctx) local store, indices, tbl, newlen = {}, {}, ctx.params, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then newlen = newlen + 1 indices[newlen] = key store[key] = val tbl[key] = nil end end table.sort(indices) for idx = 1, newlen do tbl[idx] = store[indices[idx]] end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|filling_the_gaps|pipe to library.filling_the_gaps = function (ctx) local tbl, tmp, nmin, nmax, nnums = ctx.params, {}, 1, nil, -1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if nmax == nil then if key < nmin then nmin = key end nmax = key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end nnums = nnums + 1 tmp[key] = val end end if nmax ~= nil and nmax - nmin > nnums then ctx.n_available = ctx.n_available + nmin + nnums - nmax if ctx.n_available < 0 then error(modulename .. ', ‘filling_the_gaps’: It is possible to fill at most ' .. tostring(maxfill) .. ' parameters', 0) end for idx = nmin, nmax, 1 do tbl[idx] = '' end for key, val in pairs(tmp) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|clearing|pipe to library.clearing = function (ctx) local tbl = ctx.params local numerics = {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key] = val tbl[key] = nil end end for key, val in ipairs(numerics) do tbl[key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|cutting|left cut|right cut|pipe to library.cutting = function (ctx) local lcut = tonumber(ctx.pipe[1]) if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename .. ', ‘cutting’: Left cut must be an integer number', 0) end local rcut = tonumber(ctx.pipe[2]) if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename .. ', ‘cutting’: Right cut must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params local len = #tbl if lcut < 0 then lcut = len + lcut end if rcut < 0 then rcut = len + rcut end local tot = lcut + rcut if tot > 0 then local cache = {} if tot >= len then for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end tot = len else for idx = len - rcut + 1, len, 1 do tbl[idx] = nil end for idx = 1, lcut, 1 do tbl[idx] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key > 0 then if key > len then cache[key - tot] = val else cache[key - lcut] = val end tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|cropping|left crop|right crop|pipe to library.cropping = function (ctx) local lcut = tonumber(ctx.pipe[1]) if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename .. ', ‘cropping’: Left crop must be an integer number', 0) end local rcut = tonumber(ctx.pipe[2]) if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename .. ', ‘cropping’: Right crop must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params local nmin local nmax for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if nmin == nil then nmin, nmax = key, key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end end end if nmin ~= nil then local len = nmax - nmin + 1 if lcut < 0 then lcut = len + lcut end if rcut < 0 then rcut = len + rcut end if lcut + rcut - len > -1 then for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then tbl[key] = nil end end elseif lcut + rcut > 0 then for idx = nmax - rcut + 1, nmax do tbl[idx] = nil end for idx = nmin, nmin + lcut - 1 do tbl[idx] = nil end local lshift = nmin + lcut - 1 if lshift > 0 then for idx = lshift + 1, nmax, 1 do tbl[idx - lshift] = tbl[idx] tbl[idx] = nil end end end end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|purging|start offset|length|pipe to library.purging = function (ctx) local idx = tonumber(ctx.pipe[1]) if idx == nil or math.floor(idx) ~= idx then error(modulename .. ', ‘purging’: Start offset must be an integer number', 0) end local len = tonumber(ctx.pipe[2]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘purging’: Length must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params if len < 1 then len = len + table.maxn(tbl) if idx > len then return context_iterate(ctx, 3) end len = len - idx + 1 end ctx.params = copy_table_reduced(tbl, idx, len) return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|backpurging|start offset|length|pipe to library.backpurging = function (ctx) local last = tonumber(ctx.pipe[1]) if last == nil or math.floor(last) ~= last then error(modulename .. ', ‘backpurging’: Start offset must be an integer number', 0) end local len = tonumber(ctx.pipe[2]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘backpurging’: Length must be an integer number', 0) end local idx local tbl = ctx.params if len > 0 then idx = last - len + 1 else for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and (idx == nil or key < idx) then idx = key end end if idx == nil then return context_iterate(ctx, 3) end idx = idx - len if last < idx then return context_iterate(ctx, 3) end len = last - idx + 1 end ctx.params = copy_table_reduced(ctx.params, idx, len) return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|shifting|addend|pipe to library.shifting = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local nshift = tonumber(ctx.pipe[1]) if nshift == nil or nshift == 0 or math.floor(nshift) ~= nshift then error(modulename .. ', ‘shifting’: A non-zero integer number must be provided', 0) end local tbl = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'number' then tbl[key + nshift] = val else tbl[key] = val end end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|reversing_numeric_names|pipe to library.reversing_numeric_names = function (ctx) local tbl, numerics, nmax = ctx.params, {}, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key] = val tbl[key] = nil if key > nmax then nmax = key end end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax - key + 1] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|pivoting_numeric_names|pipe to --[[ library.pivoting_numeric_names = function (ctx) local tbl = ctx.params local shift = #tbl + 1 if shift < 2 then return library.reversing_numeric_names(ctx) end local numerics = {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key] = val tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[shift - key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|mirroring_numeric_names|pipe to --[[ library.mirroring_numeric_names = function (ctx) local tbl, numerics = ctx.params, {} local nmax local nmin for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key] = val tbl[key] = nil if nmax == nil then nmin, nmax = key, key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax + nmin - key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|swapping_numeric_names|pipe to --[[ library.swapping_numeric_names = function (ctx) local tbl, cache, nsize = ctx.params, {}, 0 local tmp for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then nsize = nsize + 1 cache[nsize] = key end end table.sort(cache) for idx = math.floor(nsize / 2), 1, -1 do tmp = tbl[cache[idx] ] tbl[cache[idx] ] = tbl[cache[nsize - idx + 1] ] tbl[cache[nsize - idx + 1] ] = tmp end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|sorting_sequential_values|[criterion]|pipe to library.sorting_sequential_values = function (ctx) local sortfn if ctx.pipe[1] ~= nil then sortfn = sortfunctions[ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$'] end if sortfn then table.sort(ctx.params, sortfn) else table.sort(ctx.params) end -- i.e. either `false` or `nil` if sortfn == nil then return context_iterate(ctx, 1) end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|splicing|[add to position]|position|increment| -- [number of elements to write]|...|pipe to library.splicing = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params local tmp1 = opts[1] local tmp2 local argc local pos local refp if tmp1 ~= nil then tmp2 = tonumber(tmp1) if tmp2 == nil or math.floor(tmp2) ~= tmp2 then pos, argc, tmp2 = tonumber(opts[2]), 4, tmp1:match'^%s*(.*%S)' if tmp2 ~= nil then refp = position_references[tmp2] if refp == nil then error(modulename .. ', ‘splicing’: ‘' .. tostring(tmp2) .. '’ is not a valid first argument', 0) end else refp = 0 end else pos, argc, refp = tmp2, 3, 0 end else pos, argc, refp = tonumber(opts[2]), 4, 0 end if pos == nil or math.floor(pos) ~= pos then error(modulename .. ', ‘splicing’: The position must be an integer number', 0) end local len = tonumber(opts[argc - 1]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘splicing’: The increment must be an integer number', 0) end if refp == 2 then for _ in ipairs(tbl) do pos = pos + 1 end refp = 0 end tmp1, tmp2 = nil, nil if refp ~= 0 or len ~= 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if tmp1 == nil then tmp1, tmp2 = key, key elseif key < tmp1 then tmp1 = key elseif key > tmp2 then tmp2 = key end end end end if tmp2 == nil then len = 0 elseif refp == 3 then pos = pos + tmp2 elseif refp == 1 then pos = pos + tmp1 end if len > 0 and pos + len > tmp1 and pos <= tmp2 then tbl = copy_table_expanded(tbl, pos, len) elseif len < 0 and pos - len > tmp1 and pos <= tmp2 then tbl = copy_table_reduced(tbl, pos, -len) else tbl = copy_or_ref_table(tbl, tbl ~= ctx.oparams) end ctx.params = tbl tmp1 = tonumber(opts[argc]) if len == 0 and (tmp1 == nil or tmp1 < 1) then error(modulename .. ', ‘splicing’: When the increment is zero the number of elements to add cannot be zero', 0) end if tmp1 == nil or tmp1 < 0 or math.floor(tmp1) ~= tmp1 then return context_iterate(ctx, argc) end tmp2 = argc - pos + 1 for key = pos, pos + tmp1 - 1 do tbl[key] = opts[key + tmp2] end return context_iterate(ctx, argc + tmp1 + 1) end -- Syntax: #invoke:params|imposing|name|value|pipe to library.imposing = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘imposing’: Missing parameter name to impose', 0) end ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = ctx.pipe[2] return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|providing|name|value|pipe to library.providing = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘providing’: Missing parameter name to provide', 0) end local key = get_parameter_name(ctx.pipe[1]) if ctx.params[key] == nil then ctx.params[key] = ctx.pipe[2] end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|discarding|name|[how many]|pipe to library.discarding = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘discarding’: Missing parameter name to discard', 0) end local len = tonumber(ctx.pipe[2]) if len == nil then ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = nil return context_iterate(ctx, 2) end local key = tonumber(ctx.pipe[1]) if key == nil or math.floor(key) ~= key then error(modulename .. ', ‘discarding’: A range was provided, but the initial parameter name is not an integer number', 0) end if len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘discarding’: A range can only be an integer number greater than zero', 0) end for idx = key, key + len - 1 do ctx.params[idx] = nil end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|excluding_non-numeric_names|pipe to library['excluding_non-numeric_names'] = function (ctx) local tmp = ctx.params for key, val in pairs(tmp) do if type(key) ~= 'number' then tmp[key] = nil end end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|excluding_numeric_names|pipe to library.excluding_numeric_names = function (ctx) local tmp = ctx.params for key, val in pairs(tmp) do if type(key) == 'number' then tmp[key] = nil end end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|with_name_matching|target 1|[plain flag 1]|[or] -- |[target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag -- N]|pipe to library.with_name_matching = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_name_matching') local tmp local ptn local tbl = ctx.params local newparams = {} for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then tmp = ptn[1] if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tmp = tonumber(tmp) end newparams[tmp] = tbl[tmp] else for key, val in pairs(tbl) do if tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then newparams[key] = val end end end end ctx.params = newparams return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_name_not_matching|target 1|[plain flag 1] -- |[and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain -- flag N]|pipe to library.with_name_not_matching = function (ctx) local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_name_not_matching') local tbl = ctx.params if nptns == 1 and targets[1][3] then local tmp = targets[1][1] if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tbl[tonumber(tmp)] = nil else tbl[tmp] = nil end return context_iterate(ctx, argc) end local yesmatch local ptn for key in pairs(tbl) do yesmatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if tostring(key) ~= ptn[1] then yesmatch = false break end elseif not tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then yesmatch = false break end end if yesmatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_value_matching|target 1|[plain flag 1]|[or] -- |[target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag -- N]|pipe to library.with_value_matching = function (ctx) local tbl = ctx.params local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_value_matching') local nomatch local ptn for key, val in pairs(tbl) do nomatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if val == ptn[1] then nomatch = false break end elseif val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then nomatch = false break end end if nomatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_value_not_matching|target 1|[plain flag 1] -- |[and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain -- flag N]|pipe to library.with_value_not_matching = function (ctx) local tbl = ctx.params local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_value_not_matching') local yesmatch local ptn for key, val in pairs(tbl) do yesmatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if val ~= ptn[1] then yesmatch = false break end elseif not val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then yesmatch = false break end end if yesmatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|trimming_values|pipe to library.trimming_values = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:match'^%s*(.-)%s*$' end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_lowercase|pipe to library.mapping_to_lowercase = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:lower() end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_uppercase|pipe to library.mapping_to_uppercase = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:upper() end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_calling|template name|[call -- style]|[let]|[...][number of additional parameters]|[parameter -- 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to library.mapping_by_calling = function (ctx) local opts = ctx.pipe local tname if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_calling’: No template name was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.values_only) local model = { title = tname, args = margs } value_maps[looptype](ctx.params, margs, karg, varg, function () return ctx.frame:expandTemplate(model) end) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_invoking|module name|function -- name|[call style]|[let]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.mapping_by_invoking = function (ctx) local opts = ctx.pipe local mname local fname if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: No function name was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 2, mapping_styles.values_only) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = margs } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end value_maps[looptype](ctx.params, margs, karg, varg, function () return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) end) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_magic|parser function|[call -- style]|[let]|[...][number of additional arguments]|[argument -- 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.mapping_by_magic = function (ctx) local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_magic’: No parser function was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.values_only) value_maps[looptype](ctx.params, margs, karg, varg, function () return ctx.frame:callParserFunction(magic, margs) end) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_replacing|target|replace|[count]|[plain -- flag]|pipe to library.mapping_by_replacing = function (ctx) local ptn, repl, nmax, flg, argc, die = load_replace_args(ctx.pipe, 'mapping_by_replacing') if die then return context_iterate(ctx, argc) end local tbl = ctx.params if flg == 3 then for key, val in pairs(tbl) do if val == ptn then tbl[key] = repl end end else if flg == 2 then -- Copied from Module:String's `str._escapePattern()` ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0') end for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:gsub(ptn, repl, nmax) end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_mixing|mixing string|pipe to library.mapping_by_mixing = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end local mix = ctx.pipe[1] local tbl = ctx.params if mix == '$#' then for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end return context_iterate(ctx, 2) end local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(mix) for key, val in pairs(tbl) do for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end end tbl[key] = table.concat(cnv) end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_names|pipe to --[[ library.mapping_to_names = function (ctx) local tbl = ctx.params for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_lowercase|pipe to library.renaming_to_lowercase = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'string' then cache[key:lower()] = val else cache[key] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_uppercase|pipe to library.renaming_to_uppercase = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'string' then cache[key:upper()] = val else cache[key] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_sequence|[sort order]|pipe to library.renaming_to_sequence = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tbl = ctx.params local sortfn, argc, do_sort = load_sort_opt(ctx.pipe[1]) local cache local len if do_sort then local words local wl cache, words, len, wl = get_key_list_sorted(tbl, sortfn) for idx = 1, len do cache[idx] = tbl[cache[idx]] end for idx = 1, wl do cache[len + idx] = tbl[words[idx]] end else cache = {} len = 0 for _, val in pairs(tbl) do len = len + 1 cache[len] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_calling|template name|[call -- style]|[let]|[...][number of additional parameters]|[parameter -- 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to library.renaming_by_calling = function (ctx) local opts = ctx.pipe local tname if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_calling’: No template name was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.names_only) local model = { title = tname, args = rargs } map_names(ctx.params, rargs, karg, varg, looptype, function () return ctx.frame:expandTemplate(model) end) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_invoking|module name|function -- name|[call style]|[let]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.renaming_by_invoking = function (ctx) local opts = ctx.pipe local mname local fname if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: No function name was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 2, mapping_styles.names_only) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = rargs } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end map_names(ctx.params, rargs, karg, varg, looptype, function () return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) end) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_magic|parser function|[call -- style]|[let]|[...][number of additional arguments]|[argument -- 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.renaming_by_magic = function (ctx) local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_magic’: No parser function was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.names_only) map_names(ctx.params, rargs, karg, varg, looptype, function () return ctx.frame:callParserFunction(magic, rargs) end) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_replacing|target|replace|[count]|[plain -- flag]|pipe to library.renaming_by_replacing = function (ctx) local ptn, repl, nmax, flg, argc, die = load_replace_args(ctx.pipe, 'renaming_by_replacing') if die then return context_iterate(ctx, argc) end local tbl = ctx.params if flg == 3 then ptn = get_parameter_name(ptn) local val = tbl[ptn] if val ~= nil then tbl[ptn] = nil tbl[get_parameter_name(repl)] = val end else if flg == 2 then -- Copied from Module:String's `str._escapePattern()` ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0') end local cache = {} for key, val in pairs(tbl) do steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, tostring(key):gsub(ptn, repl, nmax)) end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_mixing|mixing string|pipe to library.renaming_by_mixing = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end local mix = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$' local cache = {} local tmp if mix == '$@' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[get_parameter_name(val)] = val end else local skel, canvas, n_parts = parse_placeholder_string(mix) for key, val in pairs(ctx.params) do for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then canvas[idx] = val else canvas[idx] = tostring(key) end end cache[get_parameter_name(table.concat(canvas))] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_values|pipe to --[[ library.renaming_to_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for _, val in pairs(ctx.params) do cache[val] = val end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|grouping_by_calling|template -- name|[let]|[...]|[number of additional arguments]|[argument -- 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.grouping_by_calling = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts = ctx.pipe local tmp if opts[1] ~= nil then tmp = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == nil then error(modulename .. ', ‘grouping_by_calling’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tmp } local tmp, argc = load_child_opts(opts, 2, 0) local gargs = {} for key, val in pairs(tmp) do if type(key) == 'number' and key < 1 then gargs[key - 1] = val else gargs[key] = val end end local groups = make_groups(ctx.params) for gid, group in pairs(groups) do for key, val in pairs(gargs) do group[key] = val end group[0] = gid model.args = group groups[gid] = ctx.frame:expandTemplate(model) end ctx.params = groups return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|parsing|string to parse|[trim flag]|[iteration -- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to library.parsing = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘parsing’: No string to parse was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, 2, '|', '=') parse_parameter_string(ctx.params, opts[1], isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|reinterpreting|parameter to reinterpret|[trim -- flag]|[iteration delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter -- setter]|[...]|pipe to library.reinterpreting = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘reinterpreting’: No parameter to reinterpret was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, 2, '|', '=') local tbl, tmp = ctx.params, get_parameter_name(opts[1]) local str = tbl[tmp] if str ~= nil then tbl[tmp] = nil parse_parameter_string(tbl, str, isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|evaluating|string to parse|[trim flag]|[iteration -- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to library.evaluating = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘evaluating’: No string to parse was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, 2, '!', ':') if opts[1]:match'^%s*(.*%S)' == nil then ctx.pipe = copy_or_ref_table(opts, opts ~= ctx.opipe) return context_iterate(ctx, argc) end local new_opts, cache = {}, {} local shift = parse_parameter_string(cache, opts[1], isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) - argc for key, val in pairs(opts) do if type(key) ~= 'number' or key < 1 then new_opts[key] = val elseif key >= argc then new_opts[key + shift] = val end end for key, val in pairs(cache) do new_opts[key] = val end ctx.pipe = new_opts return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mixing_names_and_values|mixing string|pipe to library.mixing_names_and_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter names', 0) end if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename .. ', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter values', 0) end local cache = {} local mix_k, mix_v = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$', ctx.pipe[2] local tmp if mix_k == '$@' and mix_v == '$@' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[get_parameter_name(val)] = val end elseif mix_k == '$@' and mix_v == '$#' then for key, val in pairs(ctx.params) do cache[get_parameter_name(val)] = tostring(key) end elseif mix_k == '$#' and mix_v == '$#' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[key] = tostring(key) end else local skel_k, cnv_k, n_parts_k = parse_placeholder_string(mix_k) local skel_v, cnv_v, n_parts_v = parse_placeholder_string(mix_v) for key, val in pairs(ctx.params) do tmp = tostring(key) for idx = 2, n_parts_k, 2 do if skel_k[idx] then cnv_k[idx] = val else cnv_k[idx] = tmp end end for idx = 2, n_parts_v, 2 do if skel_v[idx] then cnv_v[idx] = val else cnv_v[idx] = tmp end end cache[get_parameter_name(table.concat(cnv_k))] = table.concat(cnv_v) end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|swapping_names_and_values|pipe to --[[ library.swapping_names_and_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do cache[val] = key end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|combining|new parameter name|[sort order]|setting -- directives|...|pipe to library.combining = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning return context_iterate(ctx, combine_parameters( ctx, function (key, val, kvs) return key .. kvs .. val end, 'combining' ) + 1) end -- Syntax: #invoke:params|combining_values|new parameter name|[sort -- order]|setting directives|...|pipe to library.combining_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning return context_iterate(ctx, combine_parameters( ctx, function (key, val, kvs) return val end, 'combining_values' ) + 1) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_calling|template name|new parameter -- name|pipe to library.combining_by_calling = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tname = ctx.pipe[1] if tname ~= nil then tname = tname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_calling’: No template name was provided', 0) end if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_calling’: No parameter name was provided', 0) end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[2])] = ctx.frame:expandTemplate{ title = tname, args = ctx.params } } return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_invoking|module name|function name|new -- parameter name|pipe to library.combining_by_invoking = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local mname = ctx.pipe[1] if mname ~= nil then mname = mname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No module name was provided', 0) end local fname = ctx.pipe[2] if fname ~= nil then fname = fname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No function name was provided', 0) end if ctx.pipe[3] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No parameter name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = ctx.params } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[3])] = tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) } return context_iterate(ctx, 4) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_magic|parser function|new parameter -- name|pipe to library.combining_by_magic = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local magic = ctx.pipe[1] if magic ~= nil then magic = magic:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_magic’: No parser function was provided', 0) end if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_magic’: No parameter name was provided', 0) end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[2])] = ctx.frame:callParserFunction(magic, ctx.params) } return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|snapshotting|pipe to library.snapshotting = function (ctx) push_cloned_stack(ctx, ctx.params) return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|remembering|pipe to library.remembering = function (ctx) push_cloned_stack(ctx, ctx.oparams) return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|entering_substack|[new]|pipe to library.entering_substack = function (ctx) local tbl = ctx.params local ncurrparent = ctx.n_parents + 1 if ctx.parents == nil then ctx.parents = { tbl } else ctx.parents[ncurrparent] = tbl end ctx.n_parents = ncurrparent if ctx.pipe[1] ~= nil and ctx.pipe[1]:match'^%s*new%s*$' then ctx.params = {} return context_iterate(ctx, 2) end local currsnap = ctx.n_children if currsnap > 0 then ctx.params = ctx.children[currsnap] ctx.children[currsnap] = nil ctx.n_children = currsnap - 1 else local newparams = {} for key, val in pairs(tbl) do newparams[key] = val end ctx.params = newparams end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|pulling|parameter name|pipe to library.pulling = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘pulling’: No parameter to pull was provided', 0) end local parent local tmp = ctx.n_parents if tmp < 1 then parent = ctx.oparams else parent = ctx.parents[tmp] end tmp = get_parameter_name(opts[1]) if parent[tmp] ~= nil then ctx.params[tmp] = parent[tmp] end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|detaching_substack|pipe to library.detaching_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘detaching_substack’: No substack has been created', 0) end local parent = ctx.parents[ncurrparent] for key in pairs(ctx.params) do parent[key] = nil end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|dropping_substack|pipe to library.dropping_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘dropping_substack’: No substack has been created', 0) end ctx.params = ctx.parents[ncurrparent] ctx.parents[ncurrparent] = nil ctx.n_parents = ncurrparent - 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|leaving_substack|pipe to library.leaving_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘leaving_substack’: No substack has been created', 0) end local currsnap = ctx.n_children + 1 if ctx.children == nil then ctx.children = { ctx.params } else ctx.children[currsnap] = ctx.params end ctx.params = ctx.parents[ncurrparent] ctx.parents[ncurrparent] = nil ctx.n_parents = ncurrparent - 1 ctx.n_children = currsnap return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|merging_substack|pipe to library.merging_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘merging_substack’: No substack has been created', 0) end local parent = ctx.parents[ncurrparent] local child = ctx.params ctx.params = parent ctx.parents[ncurrparent] = nil ctx.n_parents = ncurrparent - 1 for key, val in pairs(child) do parent[key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|flushing|pipe to library.flushing = function (ctx) if ctx.n_children < 1 then error(modulename .. ', ‘flushing’: There are no substacks to flush', 0) end local parent = ctx.params local currsnap = ctx.n_children for key, val in pairs(ctx.children[currsnap]) do parent[key] = val end ctx.children[currsnap] = nil ctx.n_children = currsnap - 1 return context_iterate(ctx, 1) end --[[ Functions ]]-- ----------------------------- -- Syntax: #invoke:params|count library.count = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables! local retval = 0 for _ in ctx.iterfunc(ctx.params) do retval = retval + 1 end if ctx.subset == -1 then retval = retval - #ctx.params end ctx.text = retval return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_call|template name|[prepend 1]|[prepend 2] -- |[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n=value -- n]|[...] library.concat_and_call = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local opts = ctx.pipe local tname if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_call’: No template name was provided', 0) end remove_numeric_keys(opts, 1, 1) ctx.text = ctx.frame:expandTemplate{ title = tname, args = concat_params(ctx) } return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_invoke|module name|function name|[prepend -- 1]|[prepend 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named -- item n=value n]|[...] library.concat_and_invoke = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local opts = ctx.pipe local mname local fname if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: No function name was provided', 0) end remove_numeric_keys(opts, 1, 2) local mfunc = require('Module:' .. mname)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end ctx.text = mfunc(ctx.frame:newChild{ title = 'Module:' .. mname, args = concat_params(ctx) }) return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_magic|parser function|[prepend 1]|[prepend -- 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n= -- value n]|[...] library.concat_and_magic = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_magic’: No parser function was provided', 0) end remove_numeric_keys(opts, 1, 1) ctx.text = ctx.frame:callParserFunction(magic, concat_params(ctx)) return false end -- Syntax: #invoke:params|value_of|parameter name library.value_of = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables! local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘value_of’: No parameter name was provided', 0) end local val local key = opts[1]:match'^%s*(.-)%s*$' if key == '0' or key:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then key = tonumber(key) val = ctx.params[key] -- No worries: #ctx.params is unused if the modifier in first position if val ~= nil and ( ctx.subset ~= -1 or key > #ctx.params or key < 1 ) and ( ctx.subset ~= 1 or (key <= #ctx.params and key > 0) ) then ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '') else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end else val = ctx.params[key] if ctx.subset ~= 1 and val ~= nil then ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '') else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end end return false end -- Syntax: #invoke:params|list library.list = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or '' flush_params( ctx, function (key, val) ret[nss + 1] = pps ret[nss + 2] = key ret[nss + 3] = kvs ret[nss + 4] = val nss = nss + 4 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4) return false end -- Syntax: #invoke:params|list_values library.list_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! -- NOTE: `library.coins()` and `library.unique_coins()` rely on us local ret, nss, pps = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params( ctx, function (key, val) ret[nss + 1] = pps ret[nss + 2] = val nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|list_maybe_with_names library.list_maybe_with_names = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or '' mixed_flush_params( ctx, function (key, val) ret[nss + 1] = pps ret[nss + 2] = '' ret[nss + 3] = '' ret[nss + 4] = val nss = nss + 4 end, function (key, val) ret[nss + 1] = pps ret[nss + 2] = key ret[nss + 3] = kvs ret[nss + 4] = val nss = nss + 4 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4) return false end -- Syntax: #invoke:params|coins|[first coin = value 1]|[second coin = value -- 2]|[...]|[last coin = value N] library.coins = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = opts[get_parameter_name(val)] end return library.list_values(ctx) end -- Syntax: #invoke:params|unique_coins|[first coin = value 1]|[second coin = -- value 2]|[...]|[last coin = value N] library.unique_coins = function (ctx) local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params local tmp for key, val in pairs(tbl) do tmp = get_parameter_name(val) tbl[key] = opts[tmp] opts[tmp] = nil end return library.list_values(ctx) end -- Syntax: #invoke:params|for_each|wikitext library.for_each = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local ret, nss, pps, txt = {}, 0, ctx.itersep or '', ctx.pipe[1] or '' local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(txt) flush_params( ctx, function (key, val) for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end end ret[nss + 1] = pps ret[nss + 2] = table.concat(cnv) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each|template name|[append 1]|[append 2] -- |[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each = function (ctx) local opts = ctx.pipe local tname if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tname, args = opts } local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' table.insert(opts, 1, true) flush_params( ctx, function (key, val) opts[1] = key opts[2] = val ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = ctx.frame:expandTemplate(model) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each|module name|module function|[append -- 1]|[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...] -- |[named param n=value n]|[...] library.invoke_for_each = function (ctx) local opts = ctx.pipe local mname local fname if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: No function name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = opts } local mfunc = require(model.title)[fname] local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params( ctx, function (key, val) opts[1] = key opts[2] = val ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = mfunc(ctx.frame:newChild(model)) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|magic_for_each|parser function|[append 1]|[append 2] -- |[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.magic_for_each = function (ctx) local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘magic_for_each’: No parser function was provided', 0) end local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' table.insert(opts, 1, true) flush_params( ctx, function (key, val) opts[1] = key opts[2] = val ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = ctx.frame:callParserFunction(magic, opts) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each_value|template name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each_value = function (ctx) local opts = ctx.pipe local tname if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each_value’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tname, args = opts } local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params( ctx, function (key, val) opts[1] = val ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = ctx.frame:expandTemplate(model) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each_value|module name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.invoke_for_each_value = function (ctx) local opts = ctx.pipe local mname local fname if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: No function name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = opts } local mfunc = require(model.title)[fname] local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' remove_numeric_keys(opts, 1, 1) flush_params( ctx, function (key, val) opts[1] = val ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = mfunc(ctx.frame:newChild(model)) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|magic_for_each_value|parser function|[append 1] -- |[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named -- param n=value n]|[...] library.magic_for_each_value = function (ctx) local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘magic_for_each_value’: No parser function was provided', 0) end local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params( ctx, function (key, val) opts[1] = val ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = ctx.frame:callParserFunction(magic, opts) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each_group|template name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each_group = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables! local opts = ctx.pipe local tmp if opts[1] ~= nil then tmp = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each_group’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tmp } local opts, ret, nss, ccs = {}, {}, 0, ctx.itersep or '' for key, val in pairs(ctx.pipe) do if type(key) == 'number' then opts[key - 1] = val else opts[key] = val end end ctx.pipe = opts ctx.params = make_groups(ctx.params) flush_params( ctx, function (gid, group) for key, val in pairs(opts) do group[key] = val end group[0] = gid model.args = group ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = ctx.frame:expandTemplate(model) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end --- --- --- PUBLIC ENVIRONMENT --- --- ________________________________ --- --- --- --[[ First-position-only modifiers ]]-- --------------------------------------- -- Syntax: #invoke:params|new|pipe to static_iface.new = function (child_frame) local ctx = context_new(child_frame) ctx.pipe = copy_or_ref_table(ctx.opipe, false) ctx.params = {} main_loop(ctx, context_iterate(ctx, 1)) return ctx.text end --[[ First-position-only functions ]]-- --------------------------------------- -- Syntax: #invoke:params|self static_iface.self = function (frame) return frame:getParent():getTitle() end --[[ Public metatable of functions ]]-- --------------------------------------- return setmetatable({}, { __index = function (_, query) local fname = query:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ': You must specify a function to call', 0) end local func = static_iface[fname] if func ~= nil then return func end func = library[fname] if func == nil then error(modulename .. ': The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end return function (child_frame) local ctx = context_new(child_frame) ctx.pipe = copy_or_ref_table(ctx.opipe, refpipe[fname]) ctx.params = copy_or_ref_table(ctx.oparams, refparams[fname]) main_loop(ctx, func) return ctx.text end end }) 0zh9yszcu1lo1rpmyh2ls1na8hemel4 Валентино Гаравани 0 144930 854735 846434 2026-04-25T22:50:25Z Dostojewskij 30144 + Ангилал:1932 онд төрсөн + Ангилал:2026 онд өнгөрсөн 854735 wikitext text/x-wiki [[Файл:Valentino (cropped).jpg|thumb|277x277px|Валентино Гаравани]] '''Валентино Клементе Лудовико Гаравани''' ([[Итали хэл|итал.]] ''Valentino Clemente Ludovico Garavani''; 1932 оны 5-р сарын 11-нд Ломбарди мужийн Вогера хотод төрсөн — 2026 оны 1-р сарын 19-нд Ром хотод нас барсан) — италийн хувцасны загвар зохион бүтээгч, ''Valentino'' (1960 онд Жанкарло Жиаметти-гийн хамт) загварын брэнд болон ''L.I.F.E.'' хүмүүнлэгийн буяны сан үүсгэн байгуулагч. 1998 онд тэрээр ''[[Valentino]]'' брэнд ээ Жанни Аньеллид зарсан боловч түүнд загваруудаа зохион бүтээж өгч байв — 2008 онд түүний загваруудыг Парист үзүүлсэн байна. Тэрээр мөн олон тооны үл хөдлөх хөрөнгийн эзэн бөгөөд урлагийн цуглуулагч, голчлон уран зураг цуглуулдаг байв. == Намтар == Валентино Клементе Людовико Гаравани 1932 оны 5-р сарын 11-нд Италийн Вант Улсын Вогера хотод төрсөн. Тэрээр хүүхэд байхаасаа зураг зурж эхэлсэн гэдэг. Хожим нь Валентино хувцасны загвар зохион бүтээгч болохыг хүсч, удалгүй Миланы Урлагийн Академид элссэн орсон. 17 настайдаа Парис руу явж загварын сургуульд сурч байхдаа Валентино бүжгийн чиглэлээр суралцжээ. Жан Дессаис, Гай Ларош нарын загварын ордонд туслахаар ажилласны дараа Валентино 1960 онд Итали руу буцаж ирсэн байна. Түүний үйлчлүүлэгчдийн дотор энэ үед [[Элизабет Тейлор]], [[Жаклин Кеннеди]], гүнж Маргарет нар байсан юм. 1960-аад оны сүүлээр Валентино Жанкарло Жиамметтитэй танилцаж, тэрээр түүний бүрэн хэмжээний бизнесийн түнш болжээ. Тэд мөн романтик харилцаатай байсан бөгөөд хоёулаа илт ижил хүйстэн байсан юм. Валентино, Жиамметти нарын хамтын ажиллагаа нь олон улсын загварын эзэнт гүрнийг хурдан байгуулсан. Европ, АНУ, Японд салбар дэлгүүрүүд нээгдэж, Ромд Загварын академи байгуулагдсан. 1967 онд Валентино "V" лого анх гарч ирсэн "Цагаан цуглуулга" гэгчийг бүтээжээ. {{DEFAULTSORT:Гаравани, Валентино}} [[Ангилал:1932 онд төрсөн]] [[Ангилал:2026 онд өнгөрсөн]] rzcb3y5hojd4x2a351w1lkeowadq8un Кэтрин О’Хара 0 145051 854734 847211 2026-04-25T22:47:10Z Dostojewskij 30144 + Ангилал:Торонтогийн хүн + Ангилал:1954 онд төрсөн + Ангилал:2026 онд өнгөрсөн 854734 wikitext text/x-wiki [[Файл:CATHERINE OHARA.jpg|thumb]] '''Кэ́трин Энн О’Хара''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Catherine O’Hara''; 1954 оны 3-р сарын 4-нд Канадын [[Торонто]] хотод төрсөн — 2026 оны 1-р сарын 30-нд АНУ-ын [[Лос-Анжелес]] хотод нас барсан) — канадын болон америкийн жүжигчин, кино зохиолч, найруулагч. == Намтар == Кэтрин О'Хара 1954 оны 3-р сарын 4-нд Канадын [[Онтарио|Онтарио мужийн]] [[Торонто]] хотод Ирланд гаралтай гэр бүлд төрсөн. 1975 онд тэрээр CBC телевизийн Уэйн, Шустерийн тухай тусгай дугаарт үйлчлэгчийн дүрд тоглож, 1976 онд The ​​Rimshots телевизийн кинонд тоглосон. 1980-аад оны эхээр Кэтрин Канадын "Double Negative", "Nothing Personal" зэрэг алдартай кинонуудад тоглож эхэлсэн байна. Удалгүй [[Холливүүд]] түүнийг анзаарч, дүрүүд санал болгож эхэлсэн юм. 1985 онд тэрээр "After Hours" триллер кинонд Гэйлийн дүрд тоглосон бөгөөд түүний анхны томоохон амжилт нь Тим Бертоны 1988 онд бүтээсэн "Beetlejuice" кинонд [[Алек Болдуин]], [[Жина Дэвис]] зэрэг алдартай жүжигчидтэй хамтран тоглосон явдал байв. Энэ кино нь орлогын амжилтад хүрч, мөн Оскарын шилдэг нүүр будалтын шагнал хүртсэн. [[Крис Коламбус|Крис Коламбусын]] 1990 оны гэр бүлийн инээдмийн кино болох "[[Гэртээ ганцаараа (кино)|Гэртээ ганцаараа]]" ([[Англи хэл|англи.]] ''Home Alone'') кинонд гол дүр Кевиний ээжийн дүрд тоглосны дараа Кэтрин О'Хара үнэхээр алдартай болсон юм. {{DEFAULTSORT:О’Хара, Кэтрин}} [[Ангилал:Торонтогийн хүн]] [[Ангилал:1954 онд төрсөн]] [[Ангилал:2026 онд өнгөрсөн]] 0rzn3rrg5l6efjavwm66k8vsew9zguc Сергей Иванов 0 145252 854731 848778 2026-04-25T22:36:43Z Dostojewskij 30144 + Ангилал:Нэгдсэн Орос Намын гишүүн + Ангилал:ЗХУ-ын Улаан таван хошуу одон шагналтан + Ангилал:Оросын хүндэтгэлийн одон шагналтан + Ангилал:Цэргийн Гавьяаны одон шагналтан (Орос) + Ангилал:Санкт-Петербургийн хүн + Ангилал:1953 онд төрсөн 854731 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sergei Ivanov 2019.jpg|thumb]] '''Сергей Ивано́в''' (орос. ''Серге́й Бори́сович Ивано́в,'' 1953 оны 1-р сарын 31-нд ЗХУ-ын Ленинград хотод төрсөн) — Зөвлөлтийн болон оросын төрийн бөгөөд улс төр, цэргийн зүтгэлтэн. ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн Байгаль орчныг хамгаалах, экологи, тээврийн асуудал эрхэлсэн тусгай төлөөлөгч (2016 оны 8-р сарын 12-ноос 2026 оны 2-р сарын 4 хүртэл). ОХУ-ын Аюулгүй байдлын зөвлөлийн байнгын гишүүн (1999–2008 болон 2012–2026). Оросын [[Нэгдсэн Орос]] намын гишүүн. 2011 оны 12-р сарын 22-ноос 2016 оны 8-р сарын 12 хүртэл тэрээр ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргаар ажиллаж байсан бөгөөд 2001 оны 3-р сарын 28-наас 2007 оны 2-р сарын 15 хүртэл ОХУ-ын Батлан ​​​​хамгаалахын сайдаар ажиллаж байжээ. {{DEFAULTSORT:Иванов, Сергей}} [[Ангилал:Нэгдсэн Орос Намын гишүүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан таван хошуу одон шагналтан]] [[Ангилал:Оросын хүндэтгэлийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэргийн Гавьяаны одон шагналтан (Орос)]] [[Ангилал:Санкт-Петербургийн хүн]] [[Ангилал:1953 онд төрсөн]] 5lxxknh4f8ifil0icsprv3183fyqxgw 854743 854731 2026-04-26T05:22:38Z Avirmed Batsaikhan 53733 854743 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sergei Ivanov 2019.jpg|thumb]] '''Сергей Ивано́в''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Серге́й Бори́сович Ивано́в,'' 1953 оны 1-р сарын 31-нд ЗХУ-ын Ленинград хотод төрсөн) — Зөвлөлтийн болон оросын төрийн болон улс төр, цэргийн зүтгэлтэн. ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн Байгаль орчныг хамгаалах, экологи, тээврийн асуудал эрхэлсэн тусгай төлөөлөгч (2016 оны 8-р сарын 12-ноос 2026 оны 2-р сарын 16 хүртэл). ОХУ-ын Аюулгүй байдлын зөвлөлийн байнгын гишүүн (1999–2008 болон 2012–2026). Оросын [[Нэгдсэн Орос]] намын гишүүн. == Намтар == С.Иванов гадаад хэлний гүнзгийрүүлсэн дунд сургуулиа төгсөөд Ленинградын их сургуулийн филологийн факультетэд элсэн орсон. С.Иванов Владимир Путинтэй 1970-аад оны дунд үед Ленинград хотод танилцжээ. 1976 онд Сергей Ивановыг КГБ-д элсүүлж, залуу офицер Владимир Путины хамт нэг тусгай ангид томилжээ. Түүний тагнуулын карьер нь үйл явдлаар дүүрэн байсан: тэрээр Финланд, Их Британи, Кени улсад оршин сууж ажиллаж байжээ. ЗХУ задран унасны дараа тэрээр Гадаад тагнуулын албанд үргэлжлүүлэн ажиллах болсон. 1998 онд В.Путин Оросын [[Холбооны Аюулгүй Байдлын Алба|Холбооны Аюулгүй байдлын албаны]] дарга болсноор хуучин нөхрөө хамт ажиллахыг урьсан. С.Иванов [[Холбооны Аюулгүй Байдлын Алба|Холбооны Аюулгүй байдлын албаны]] дэд захирал, дүн шинжилгээ, урьдчилсан мэдээ, стратегийн төлөвлөлтийн гол хэлтсийн дарга болжээ. Ердөө жилийн дараа буюу 1999 оны 11-р сард тэрээр Оросын Аюулгүй байдлын зөвлөлийн нарийн бичгийн даргаар томилогдож, улсын шинэ аюулгүй байдлын бодлогын гол архитекторуудын нэг болжээ. 2001 оны 3-р сарын 28-наас 2007 оны 2-р сарын 15 хүртэл ОХУ-ын Батлан ​​​​хамгаалахын сайдаар ажиллаж байжээ. 2005-2007 онд Засгийн газрын даргын орлогч, 2007-2008 онд Засгийн газрын нэгдүгээр орлогч дарга байв. 2011 оны 12-р сарын 22-ноос 2016 оны 8-р сарын 12 хүртэл тэрээр ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путины Тамгын газрын даргаар ажиллаж байсан. == Гэр бүл == 1976 онд тэрээр Иринатай гэрлээд Александр Сергеевич Иванов (1977–2014), Сергей Сергеевич Иванов гэх хоёр хүүтэй болсон. 2014 онд Александ хүү нь Арабын Нэгдсэн Эмиратад живж нас барсан. {{DEFAULTSORT:Иванов, Сергей}} [[Ангилал:Нэгдсэн Орос Намын гишүүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан таван хошуу одон шагналтан]] [[Ангилал:Оросын хүндэтгэлийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэргийн Гавьяаны одон шагналтан (Орос)]] [[Ангилал:Санкт-Петербургийн хүн]] [[Ангилал:1953 онд төрсөн]] 712rwcpj4wz6kd4up42bs852qenj8vx Руслан Цаликов 0 145355 854736 849708 2026-04-25T22:51:43Z Dostojewskij 30144 + Ангилал:1956 онд төрсөн 854736 wikitext text/x-wiki [[Файл:Tcalikov RH.jpg|thumb]] '''Руслан Ца́ликов''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Русла́н Хаджисме́лович Ца́ликов,'' 1956 оны 7-р сарын 31-нд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын Умард-Осетийн Автономит Бүгд Найрамдах улсын Орджоникидзе буюу өнөөгийн [[Владикавказ]] хотод төрсөн) — Оросын төрийн зүтгнэлтэн. 2015 оны 12-р сарын 24-нөөс 2024 оны 6-р сарын 17-ны хооронд ОХУ-ын Батлан ​​хамгаалахын яамны сайдын нэгдүгээр орлогч сайд. 2024 оны 9-р сарын 26-наас ОХУ-ын [[Бүгд Найрамдах Тува Улсын Дээд хурал|Бүгд Найрамдах Тува улсын Дээд Хурлын]] "[[Нэгдсэн Орос|Нэгдсэн орос]]" намаас сонгогдсон гишүүн. ОХУ-ын 1-р зэргийн Төрийн жинхэнэ зөвлөх цолтой. == Намтар == Руслан Цаликов 1973-1978 онд тэрээр К.Л.Хетагуровын нэрэмжит Умард Осетийн Улсын Их Сургуульд эдийн засгийн чиглэлээр суралцсан. Төгссөнийхөө дараа 1978-1983 онд Плехановын нэрэмжит Москвагийн Ардын аж ахуйн Дээд Сургуульд магистрын зэрэг хамгаалсан. 1983-1987 онд Умард Осетийн Улсын Их Сургуулийн Хөдөлмөрийн Эдийн Засгийн тэнхимийн туслах, ахлах багш, Эдийн засгийн факультетийн орлогч деканаар ажиллаж байжээ. 1987-1989 онд "Казбек" тавилгын үйлдвэрийн холбоонд (Орджоникидзе) эдийн засгийн асуудал эрхэлсэн орлогч захирлаар ажилласан. 1989 оноос хойш төрийн албанд ажиллаж 1989-1990 онд ЗХУ-ын [[Умард Осети|Умард Осетийн]] Автономит улсын Сангийн яамны Аудитын газрын ерөнхий хянагч, аудитороор (Орджоникидзе) ажиллаж байжээ. 1990-1994 онд Умард Осетийн Сангийн сайдаар ажиллаж байжээ. 1994 онд тэрээр Оросын Онцгой байдлын яамны албанд шилжсэн. 1994-2000 онд тэрээр Оросын Онцгой байдлын яамны Санхүү, эдийн засгийн ерөнхий газрын дарга, дараа нь Санхүү, эдийн засгийн үйл ажиллагааны газрын даргаар ажиллаж байжээ. 1994 оны 11-р сарын 26-нд тэрээр Оросын Онцгой байдлын яамны Удирдах Зөвлөлийн гишүүнээр ажиллаж байв. 2000-2012 онд тэрээр ОХУ-ын Иргэний хамгаалалт, онцгой байдал, байгалийн гамшгийн үр дагаврыг арилгах асуудал эрхэлсэн дэд сайд, Төрийн нарийн бичгийн дарга байсан. Тэрээр 2012 оны 11-р сарын 15-наас хойш - [[ОХУ-ын Батлан хамгаалах яам|ОХУ-ын Батлан ​​​​хамгаалахын орлогч сайдаар]] ажиллаж байв. Цэргийн байр, орон сууц, барилга байгууламж, их засвар, өмчийн менежмент, шүүх, хууль эрх зүйн ажил, санхүүгийн хяналт, эмнэлгийн дэмжлэг, мэдээллийн бодлого, хууль сахиулах байгууллагатай харилцах асуудлыг хариуцдаг дэд сайд. 2015 оноос ОХУ-ын Батлан ​​​​хамгаалахын нэгдүгээр орлогч сайдаар томилогдсон. 2024 оны 6-р сарын 17-нд түүнийг ОХУ-ын Батлан ​​​​хамгаалахын сайдын нэгдүгээр орлогч албан тушаалаас чөлөөлөв. 2026 оны 3-р сарын 5-нд ОХУ-ын Батлан ​​​​хамгаалахын сайдын нэгдүгээр орлогч асан Руслан Цаликовыг гэмт хэргийн байгууллага байгуулах, хээл хахууль өгөх, хөрөнгө шамшигдуулах, мөнгө угаахтай холбоотой хэрэгт холбогдуулан баривчилжээ. Руслан Цаликовын гэр бүл 4.3 тэрбум рублийн үнэ бүхий өмчтэй. Цаликов өөрөө Рублевкагийн Раздоры тосгонд 3.5 тэрбум рублийн үнэ бүхий байшинтай газар эзэмшдэг. Түүний дотны найз БХ-ын сайд асан [[Сергей Шойгу]] огцрохоос өмнөхөн түүний орлогч [[Тимур Иванов|Тимур Ивановыг]] баривчилж, удалгүй [[Дмитрий Булгаков]], [[Павел Попов]] нарыг мөн баривчилжээ. Шойгу сайд Руслан Цаликовыг аврахыг оролдож түүнийг Умард Осетийн уугуул иргэнийг өөрийн төрөлх Тува руу нь илгээж Дээд Хурлын (парламент) депутатаар сонгогдсон бөгөөд дараа нь төлөвлөсний дагуу тус бүс нутгийг төлөөлөх Холбооны Зөвлөлийн гишүүн болох ёстой байсан нь бүтээгүй ажээ. {{DEFAULTSORT:Цаликов, Руслан}} [[Ангилал:1956 онд төрсөн]] gh79pons7z41nzkutc8ex3q2bhd6hsx 854742 854736 2026-04-26T04:13:03Z Avirmed Batsaikhan 53733 854742 wikitext text/x-wiki [[Файл:Tcalikov RH.jpg|thumb]] '''Руслан Ца́ликов''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Русла́н Хаджисме́лович Ца́ликов,'' 1956 оны 7-р сарын 31-нд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын Умард-Осетийн Автономит Бүгд Найрамдах улсын Орджикинидзе буюу өнөөгийн [[Владикавказ]] хотод төрсөн) — Оросын төрийн зүтгнэлтэн. 2015 оны 12-р сарын 24-нөөс 2024 оны 6-р сарын 17-ны хооронд ОХУ-ын Батлан ​​хамгаалахын яамны сайдын нэгдүгээр орлогч сайд. 2024 оны 9-р сарын 26-наас ОХУ-ын "[[Нэгдсэн Орос|Нэгдсэн орос]]" намаас [[Бүгд Найрамдах Тува Улсын Дээд хурал|Бүгд Найрамдах Тува улсын Дээд Хурлын]] гишүүнээр сонгогдсон. ОХУ-ын 1-р зэргийн Төрийн жинхэнэ зөвлөх цолтой. == Намтар == Руслан Цаликов 1973-1978 онд тэрээр К.Л.Хетагуровын нэрэмжит Умард Осетийн Улсын Их Сургуульд эдийн засгийн чиглэлээр суралцсан. Төгссөнийхөө дараа 1978-1983 онд Плехановын нэрэмжит Москвагийн Ардын аж ахуйн Дээд Сургуульд магистрын зэрэг хамгаалсан. 1983-1987 онд Умард Осетийн Улсын Их Сургуулийн Хөдөлмөрийн Эдийн Засгийн тэнхимийн туслах, ахлах багш, Эдийн засгийн факультетийн орлогч деканаар ажиллаж байжээ. 1987-1989 онд "Казбек" тавилгын үйлдвэрийн холбоонд (Орджоникидзе) эдийн засгийн асуудал эрхэлсэн орлогч захирлаар ажилласан. 1989 оноос хойш төрийн албанд ажиллаж 1989-1990 онд ЗХУ-ын [[Умард Осети|Умард Осетийн]] Автономит улсын Сангийн яамны Аудитын газрын ерөнхий хянагч, аудитороор (Орджоникидзе) ажиллаж байгаад 1990-1994 онд Умард Осетийн Сангийн сайдаар ажилласан байна. 1994 онд тэрээр Оросын Онцгой байдлын яамны албанд шилжсэн. 1994-2000 онд тэрээр Оросын Онцгой байдлын яамны Санхүү, эдийн засгийн ерөнхий газрын дарга, дараа нь Санхүү, эдийн засгийн үйл ажиллагааны газрын даргаар ажиллаж байжээ. 1994 оны 11-р сарын 26-нд тэрээр Оросын Онцгой байдлын яамны Удирдах Зөвлөлийн гишүүн болсон. 2000-2012 онд тэрээр ОХУ-ын Иргэний хамгаалалт, онцгой байдлын яамны Байгалийн гамшгийн үр дагаврыг арилгах асуудал эрхэлсэн дэд сайд, Төрийн нарийн бичгийн дарга байсан. Тэрээр 2012 оны 11-р сарын 15-наас хойш - [[ОХУ-ын Батлан хамгаалах яам|ОХУ-ын Батлан ​​​​хамгаалахын орлогч сайдаар]] ажиллаж байв. Цэргийн байр, орон сууц, барилга байгууламж, их засвар, өмчийн менежмент, шүүх, хууль эрх зүйн ажил, санхүүгийн хяналт, эмнэлгийн дэмжлэг, мэдээллийн бодлого, хууль сахиулах байгууллагатай харилцах асуудлыг хариуцдаг дэд сайд байв. 2015 оноос ОХУ-ын Батлан ​​​​хамгаалахын нэгдүгээр орлогч сайдаар дэвшин томилогдсон. 2024 оны 6-р сарын 17-нд түүнийг ОХУ-ын Батлан ​​​​хамгаалахын сайдын нэгдүгээр орлогч албан тушаалаас чөлөөлөв. 2026 оны 3-р сарын 5-нд ОХУ-ын Батлан ​​​​хамгаалахын сайдын нэгдүгээр орлогч асан Руслан Цаликовыг гэмт хэргийн байгууллага байгуулах, хээл хахууль өгөх, хөрөнгө шамшигдуулах, мөнгө угаахтай холбоотой хэрэгт холбогдуулан баривчилжээ. Руслан Цаликовын гэр бүл 4.3 тэрбум рублийн үнэ бүхий өмчтэй. Цаликов өөрөө Рублевкагийн Раздоры тосгонд 3.5 тэрбум рублийн үнэ бүхий байшинтай газар эзэмшдэг. Түүний дотны найз Оросын Батлан хамгаалахын сайд асан [[Сергей Шойгу]] огцрохоос өмнөхөн мөн түүний орлогч [[Тимур Иванов|Тимур Ивановыг]] баривчилж, удалгүй [[Дмитрий Булгаков]], [[Павел Попов]] нарыг мөн баривчилж байжээ. Шойгу сайд Руслан Цаликовыг хэргээс мулталахыг оролдож Умард Осетийн уугуул иргэнийг өөрийн төрөлх Тува руугаа илгээж Дээд Хурлын (парламент) депутатаар сонгуулсан бөгөөд дараа нь төлөвлөсний дагуу тус бүс нутгийг төлөөлөх Холбооны Зөвлөлийн гишүүн болох ёстой байсан нь бүтээгүй ажээ. {{DEFAULTSORT:Цаликов, Руслан}} [[Ангилал:1956 онд төрсөн]] 9lvhsqjhrvloyq62q5kraf1ye4fmy36 Зүүнгар-Казахын 1723-1727 оны дайн 0 145419 854720 850322 2026-04-25T19:04:06Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Казах–Зүүнгарын дайнууд##1723–1730]] 854720 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Казах–Зүүнгарын дайнууд##1723–1730]] rtxjpjwbov66kjnsinte5qzsafvip71 Зүүнгар-Казахын 1681-1684 оны дайн 0 145420 854719 850324 2026-04-25T19:03:56Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Казах–Зүүнгарын дайнууд#Галдан бошигт хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] 854719 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Казах–Зүүнгарын дайнууд#Галдан бошигт хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] bgbk8i4r8w5t6us8i05q735f4617eq0 Консерватори 0 145551 854712 851090 2026-04-25T12:57:41Z Avirmed Batsaikhan 53733 854712 wikitext text/x-wiki '''Консерватори''' ([[Латин хэл|латин]]. ''conservare'' — “хадгалах” гэсэн утгатай) нь хөгжмийн дээд боловсрол олгодог уламжлалт сургалтын байгууллага юм. Энэ нь хөгжмийн боловсролын бүх чиглэлээр өндөр мэргэшсэн мэргэжилтнүүдийг бэлтгэдэг. Үүнд: концертын уран бүтээлчид, хөгжмийн зохиолчид, хөгжим судлаачид, мөн хөгжмийн их, дээд сургууль, коллеж, хөгжмийн сургуулиудад ажиллах төрөл бүрийн хичээлийн багш нарыг бэлтгэн гаргадаг. Эхэн үедээ “консерватори” гэдэг нь Итали дахь хараа хяналтгүй хүүхдүүдийн асрамжийн газрыг хэлдэг байжээ. Ийм асрамжийн газрууд 16-р зуунд Венеци хотод анх үүссэн бөгөөд тэнд өнчин хүүхдүүдэд анхан шатны боловсрол олгодог байв. Гар урлалын хичээлээс гадна дууны хичээл заадаг байсан нь олон католик шашны сүмийн дуучид хэрэгтэй байсантай холбоотой. (Үүнтэй холбоотойгоор, мөн латин язгуур нэгтэй учраас “консерватори” болон “консерв” гэсэн үгсийг холбож ойлгох нь хачирхалтай мэт боловч хэлзүйн болон түүхэн үндэслэлтэй юм.) Сан-Пьетро-а-Майелла консерватори нь [[Неаполь]] хотын дөрвөн консерваторийн залгамжлагч бөгөөд тэдгээрийн дотор хамгийн эртний нь Санта-Мария-ди-Лорето консерватори юм. Цаг хугацааны явцад ийм байгууллагуудад хөгжмийн сургалт гол байр суурь эзлэх болж, зөвхөн асрамжийн газрын хүүхдүүд төдийгүй төлбөр төлөөд суралцах хүсэлтэй хүн бүр суралцах боломжтой болсон. Дуулах болон хөгжмийн зэмсэг тоглох хичээлүүд ордог байв. Ингэснээр “консерватори” нь асрамжийн газрын үүргээ орхиж, үндсэндээ доод шатны хөгжмийн сургалтын байгууллага болон хувирсан байна. Хөгжмийн урлагийг заадаг тухайн үеийн дээд шатны анхны консерватори болох Санта-Мария-ди-Лорето консерватори-г Жованни ди Тапия 1537 онд Неаполь хотод нээжээ. 18-р зууны дунд үе хүртэл Итали-ийн (голчлон Неаполь хотод) хэдхэн байгууллага болон “хөгжмийн чиглэлтэй” сүмийн асрамжийн газруудаас бусад тохиолдолд хөгжмийн сургалт зөвхөн хувь хүнээр дамжин явагддаг байв. Жишээлбэл, хөгжмийн зохиолч Иоганн Себастьян Бах 1690-ээд онд ах дээрээ суралцаж байсан. Гэвч 18-р зууны сүүл үеэс Европ даяар өнөөгийн консерваторитай төстэй томоохон хөгжмийн сургалтын байгууллагууд байгуулагдах давалгаа эхэлсэн. Үүнд нийгмийн хэрэгцээний өөрчлөлтөөс гадна, чанартай дуугаралттай хөгжмийн зэмсэг бүтээхэд гарсан ахиц дэвшил болон темперированный хөг (жигд хөглөлтийн систем)-ийг нэвтрүүлсэн нь нөлөөлжээ. 18-19-р зууны үед нөлөө бүхий консерваториуд Парис (1795), Прага (1811), Вена (1819) хотуудад, мөн Германы олон хотод байгуулагдсан. Үүнд Лайпциг (1843), Мюнхен (1846), Берлин (1850), Кёльн (1850), Дресден (1856), Штутгарт (1857), Франкфурт (1878) зэрэг хотууд орно. Энэ бүхэн хөгжмийн боловсролыг зохион байгуулалтын хувьд шинэ түвшинд хүргэсэн. Гэсэн ч гүйцэтгэгч хөгжимчдийг бэлтгэхэд хувь багш нарын үүрэг хэвээр чухал байв. Жишээлбэл, Ференц Лист Веймар хотод багшлахдаа тухайн үеийн олон арван төгөлдөр хуурчийн багш, зөвлөх болж байсан. Ази болон дэлхийн бусад хэсэгт 18-19-р зууны үед хөгжмийн боловсролын хөгжил Европоос хоцрогдож байв. Гэсэн хэдий ч Рио-де-Жанейро (1847), Бостон (1853), Гавана (1885) зэрэг Америкийн хотуудад мөн консерваториуд байгуулагдсан ч Европынх шиг нөлөө бүхий байж чадаагүй. Мөн хөгжмийн боловсрол аажмаар шашны нөлөөнөөс салж (секулярчлагдаж), сүмийн үйл ажиллагаанд зориулсан хөгжимчдийг бэлтгэдэг консерваториудын тоо багассаар байв. Оросын эзэнт гүрэн-д “консерватори” хэмээн нэрлэгдсэн анхны байгууллага 1787 онд Кременчуг хотод нээгдсэн бөгөөд үүсгэн байгуулагч нь Италийн нэрт хөгжмийн зохиолч Джузеппе Сарти байв. Гэвч Орос улсад Европын түвшний хөгжмийн боловсролын жинхэнэ үе хожим эхэлсэн бөгөөд Санкт-Петербург (1862) болон Москва (1866) хотуудад консерватори байгуулагдсантай холбоотой. Эдгээрийг ах дүү Антон Рубинштейн болон Николай Рубинштейн нарын хүчин чармайлтаар байгуулсан бөгөөд удалгүй гадаадын хөгжмийн сургалтын байгууллагуудтай өрсөлдөхөөс гадна зарим талаар давж гарсан. Жишээлбэл, Санкт-Петербургийн консерваторид дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдсөн сургалтын урсгалууд бүрэлдэн тогтсон. Үүнд төгөлдөр хуурын дэг — Анна Есипова, хийлийн дэг  — Леопольд Ауэр, виолончелийн дэг — Александр Вержбилович нарын нэртэй холбоотой. 1917 оны Оросын хувьсгалаас өмнө Оросын консерваториудад хоёр шатлал байсан: хүүхдийн болон үндсэн шат (жишээлбэл, Яша Хейфец 9 настайдаа элссэн). Энэ тогтолцоо хувьсгалын дараа ч 1920-иод оны дунд үе хүртэл хадгалагдсан. Элсэхийн тулд хөгжмийн авьяас чадвар болон тодорхой түвшний мэргэжлийн бэлтгэл шаардлагатай байв. Сургалт төлбөртэй байсан ч авьяаслаг сурагчид төлбөрөөс хэсэгчлэн эсвэл бүрэн чөлөөлөгдөх боломжтой байжээ. Сургалтын зохион байгуулалтын хэлбэр, нөхцөл, түвшин нь зорилго, суралцагчдын бүрэлдэхүүн, орон нутгийн уламжлал болон бусад хүчин зүйлээс хамаардаг. Консерватори гэдэг хөгжмийн сургалтын байгууллага нь бие даасан хуулийн этгээд хэлбэрээр оршин байж болохоос гадна томоохон боловсролын байгууллагын нэг хэсэг болох хөгжмийн тэнхим, салбар хэлбэрээр ажиллаж болно. Тус байгууллага нь мэргэжлийн хөгжимчид эсвэл сонирхогчдыг бэлтгэдэг шаталсан сургалттай байж болно. Суралцагчдын нас ихэвчлэн 6–7 наснаас эхэлдэг. Сургалтын хөтөлбөр нь нас болон өмнөх бэлтгэлээс хамаарч тодорхойлогдоно. Эхлэх наад захын шаардлагуудыг үргэлж урьдчилан тогтоодог бөгөөд олон тохиолдолд сонгон шалгаруулалт явуулдаг. Консервато нь нь улсын, орон нутгийн өмчийн (муниципаль) эсвэл хувийн байж болох бөгөөд сургалт нь үнэ төлбөргүй эсвэл төлбөртэй байж болно. Хүүхдүүдийн хувьд хөгжмийн боловсрол нь хөгжингүй бүх оронд заавал эзэмших ерөнхий боловсролоос ялгаатайгаар сонгон суралцах (факультатив) шинжтэй байдаг. Гадаад орнуудад хөгжмийн сургалтын байгууллагыг хамгийн ерөнхийд нь “хөгжмийн сургууль” (англи. ''music school'', герман. ''Musikschule'', франц. ''école de musique'' гэх мэт) гэж нэрлэдэг. Гэвч энэ нэршил нь зөвхөн ОХУ дахь хүүхдийн хөгжмийн сургуулийн адил байгууллагыг бус, боловсролын олон улсын стандарт ангиллын аль ч түвшний байгууллагыг илэрхийлж болох юм. Үүнд анхан шатны бага насны хүүхдийн дугуйлангаас эхлээд консерватори хүртэл багтана. Ийм олон утгатай байдал нь “сургууль” гэсэн ойлголтыг Оросоос илүү өргөн хүрээнд тайлбарладагтай холбоотой. Мэдээж, “хүүхдийн”, “дээд” зэрэг тодотгол үгс болон тухайн нөхцөл байдлаас утга нь тодорхой болдог. Гэсэн ч олон улсын харилцаанд үл ойлголцлоос зайлсхийхийн тулд ямар түвшний “сургууль”-ийн тухай ярьж байгааг тодруулж хэлэх нь зүйтэй. ont60r2pjbvixujfrq7puu19grivhtk Ояама Масүтацү 0 146163 854710 2026-04-25T12:42:10Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Masutatsu Oyama karate.jpg|thumb|Ояама Масүтацү, 1954 он. ]] '''Ояама''' '''Масүтацү''' японоос бусад оронд '''Мас Ояама''' гэж нэрэлдэг ([[Япон хэл|япон.]] 大山&nbsp;倍達&nbsp;'','' 1923 оны 7-р сарын 27-нд Өмнөд Солонгосын Кунсан хотод төрсөн— 1994 оны 4-р сарын 26-нд [[Токио]] хотод нас барсан)..." 854710 wikitext text/x-wiki [[Файл:Masutatsu Oyama karate.jpg|thumb|Ояама Масүтацү, 1954 он. ]] '''Ояама''' '''Масүтацү''' японоос бусад оронд '''Мас Ояама''' гэж нэрэлдэг ([[Япон хэл|япон.]] 大山&nbsp;倍達&nbsp;'','' 1923 оны 7-р сарын 27-нд Өмнөд Солонгосын Кунсан хотод төрсөн— 1994 оны 4-р сарын 26-нд [[Токио]] хотод нас барсан) —солонгос гаралтай японы [[каратэ]]-гийн багш бөгөөд мастер, тулааны урлагийн хамгийн алдартай багш нарын нэг. Тэрээр 10 дахь дантай тамирчин байсан бөгөөд [[Киокушинкай]] каратэг үүсгэн байгуулагч юм. Япон болон бусад оронд каратэг түгээн дэлгэрүүлэгч, каратэгийн талаарх олон алдартай номын зохиогч, үндэсний болон олон улсын каратэгийн тэмцээнүүдийг зохион байгуулагч юм. "Хамгийн хүчтэй карате" гэдгээрээ хурдан нэр хүндтэй болсон өөрийн хэв маягийг үндэслэсэн Ояама 1994 онд нас барах хүртлээ Олон улсын Кёкүшинкай байгууллага (IKO)-г үүсгэн байгуулаад удирдаж байсан юм. r4cttv1rbs7discytfmlkwa1helpufg Василий Баженов 0 146164 854715 2026-04-25T13:37:10Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:V.Bazhenov with family by I.Nekrasov (1770-80s, MUAR) detail 02.gif|thumb]] '''Василий Баженов''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Васи́лий Ива́нович Баже́нов,'' 1737 буюу 1738 онд [[Москва]] хотод төрсөн — 1799 оны 8-р сарын 13-нд [[Санкт-Петербург]] хотод нас барсан) — оросын уран барималч, уран барилгын онолч..." 854715 wikitext text/x-wiki [[Файл:V.Bazhenov with family by I.Nekrasov (1770-80s, MUAR) detail 02.gif|thumb]] '''Василий Баженов''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Васи́лий Ива́нович Баже́нов,'' 1737 буюу 1738 онд [[Москва]] хотод төрсөн — 1799 оны 8-р сарын 13-нд [[Санкт-Петербург]] хотод нас барсан) — оросын уран барималч, уран барилгын онолч ба сурган хүмүүжүүлэгч, сонгодог дэгийн төлөөлөгч. Оросын академийн гишүүн (1784), Оросын Урлагийн Академийн дэд ерөнхийлөгч (1799). Улсын жинхэнэ төрийн зөвлөх (1796). Тэрээр багаасаа эртний нийслэлийн бүх төрлийн барилгуудын зураг зурж, урлагийн төрөлхийн авьяас чадвараа харуулсан. Зураг зурах хүсэл тэмүүлэл нь 1754 онд Москвагийн Их Сургуулийн ерөнхий архитектор байсан гүн Дмитрий Ухтомскийн анхаарлыг татаж, түүнийг сургуульдаа элсүүлжээ. Түүний зөвлөмжийн дагуу Василий Баженов 1755 оны 4-р сард Москвагийн Их Сургуулийн гимназид орж, Урлагийн академид суралцахад бэлтгэх тусгай "урлагийн анги"-д элссэн. 1756 онд Иван Шуваловын санаачилгаар Баженов шилдэг 9 оюутны нэг болж, Санкт-Петербургийн академийн гимназид шилжсэн. 1758 оны 1-р сард нээгдсэний дараа түүнийг Урлагийн академийн оюутан болгон элсүүлжээ. Академид түүний архитектурын авьяас чадвар маш их цэцэглэн хөгжиж, архитектурын багш С.И.Чевакинский авьяаслаг залууг Гэгээн Николайгийн тэнгисийн цэргийн сүмийн барилгын ажлын үеэр туслахаар нь томилсон. 1760 оны 9-р сард Баженовыг архитектурын ур чадвараа сайжруулахаар Парис руу илгээж, А.П. Лосенкогийн хамт гадаадад илгээсэн Урлагийн академийн анхны тэтгэлэг хүртэгч болжээ. Профессор Чарльз Девайлид шавь орсноор Василий Баженов мод, үйсэн материалаар архитектурын эд ангийн загвар хийж эхэлсэн бөгөөд алдартай барилгуудын хэд хэдэн загварыг хийж дуусгасан. == Биелсэн төслүүд нь == * Михайловскийн цайз (1792) (зураг төслийг Винченцо Бренна шинэчилсэн) * Ходынка талбайн зураг төсөл (1775) (Орос-Туркийн дайны төгсгөлийг тэмдэглэх баяр ёслолтой холбогдуулан) * Царицино дахь цогцолбор (1776–1786) (ихэнх хэсгийг нь II Екатеринагийн тушаалаар бараг тэр даруй нураасан эсвэл дахин барьсан; хэд хэдэн барилга үлдсэн) * Пашковын байшин (1784–1786) * Юшковын байшин (1780-аад он) * Головкино тосгонд И.Г.Орловын хоёр давхар чулуун сүм, ордон (1785) * Хунтайж Павел Петровичийн Каменноостровскийн ордны төсөл (барилгын ажлыг Фелтен, Куаренги нар гүйцэтгэсэн) * Санкт-Петербург дахь зэвсгийн барилга (холбогдох, магадлал багатай; хадгалагдаагүй) * Л.И.Долговагийн байшин * Красное тосгон дахь Ермоловын эдлэн газар (1780-аад он) * Гатчина, Павловск дээрх ажил Ордонууд (1793-1796) (батлагдаагүй) * Тутолмин-Ярошенкийн эдлэн газар (1788-1901) (Казаковтой хамтран) * Маросейка дээрх Румянцевийн эдлэн газар (1782) (Казаковтой хамтран) * Большая Ордынка дээрх гунигтай сүм (1783-1791) (Бовегийн дуусгасан) * И.С.Гендриковын эдлэн газар (Спасскийн казарм) (1775) (Леграндтай хамтран) * Быково дахь Бурханы эхийн Владимир дүрсний сүм (Христийн мэндэлсний баяр) (1789) * Гэгээнтнүүдийн Борис ба Глебийн сүм (Белкино) 1773 — сүмийн зураг 4y29wmvc010iryaa2sxw2e4wi5slvyt Офшор бүс 0 146165 854717 2026-04-25T14:03:40Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Офшо́р''' '''бүс''' ([[Англи хэл|англи.]] ''off shore'' — эрэгээс гадуур, англи хэлэнд илүү ойлгомжтой «tax haven» — «татварын нуувч», «татварын эрэг», «татварын диваажин» гэсэн нэр томьёо хэргэлдэг байна ) — тухайн улсын нутаг дэвсгэр буюу түүний нэг хэсэг бөгөөд орши..." 854717 wikitext text/x-wiki '''Офшо́р''' '''бүс''' ([[Англи хэл|англи.]] ''off shore'' — эрэгээс гадуур, англи хэлэнд илүү ойлгомжтой «tax haven» — «татварын нуувч», «татварын эрэг», «татварын диваажин» гэсэн нэр томьёо хэргэлдэг байна ) — тухайн улсын нутаг дэвсгэр буюу түүний нэг хэсэг бөгөөд оршин суугч бус компаниудад тусгай хөнгөлөлттэй бүртгэл, лиценз, таатай татварын журам олгодог бөгөөд ихэвчлэн тэдний бизнесийн үйл ажиллагаа тухайн муж улсын хилээс гадуур явагддаг нөхцөлтэй байдаг. Офшор компани гэдэг нь татварын хөнгөлөлт үзүүлдэг улсад бүртгэлтэй, тодорхой өмчлөлийн хэлбэртэй, байгуулагдсан тухайн улсынхаа дотор бизнес эрхлэхэд хязгаарлалттай компани юм. Офшор компани нь байгуулагдсан газартаа жилийн тогтмол төлбөр төлөхийн зэрэгцээ олон улсын эдийн засгийн үйл ажиллагаа эрхлэхийг зөвшөөрдөг байна. osmjiaedb4z2d2xlsl5o0yy6y2omms0 Файл:Nazarbayev University.jpg 6 146166 854727 2026-04-25T22:17:20Z Enkhsaihan2005 64429 854727 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 Файл:Astana SAM 0056 (15120213712).jpg 6 146167 854728 2026-04-25T22:17:35Z Enkhsaihan2005 64429 854728 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 Ангилал:Азербайжаны үзвэр үйлчилгээ 14 146168 854744 2026-04-26T05:32:27Z ~2026-25456-47 104186 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Үзвэр үйлчилгээ улс орноор]] [[Ангилал:Азербайжаны соёл|Ү]]" 854744 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Үзвэр үйлчилгээ улс орноор]] [[Ангилал:Азербайжаны соёл|Ү]] ahqs5uw1h9ah476zg8h9lir4khyoew5 Ангилал:Азербайжаны арга хэмжээний байгууламж 14 146169 854746 2026-04-26T06:29:59Z Kurcke 102141 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Арга хэмжээний байгууламж улс орноор]] [[Ангилал:Азербайжаны үзвэр үйлчилгээ]]" 854746 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Арга хэмжээний байгууламж улс орноор]] [[Ангилал:Азербайжаны үзвэр үйлчилгээ]] j0xcuadvrcmv7meqodbfmdyt4vs1o6p Al Jazeera 0 146170 854758 2026-04-26T10:42:37Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Aljazeera eng.svg|thumb|324x324px]] '''Al Jazeera''' буюу '''«Аль-Жази́ра»''' ([[Араб хэл|араб.]] الجزيرة&#x200E;: [''аль-жазира''], {{lang-en|Al Jazeera}}''Al Jazeera'') — [[Катар|Катарын]] нийслэл [[Доха]] хотод төв байртай олон улсын телевизийн компани. 1996 онд Катарын Эмирын шийдвэрээр байгуулагдсан..." 854758 wikitext text/x-wiki [[Файл:Aljazeera eng.svg|thumb|324x324px]] '''Al Jazeera''' буюу '''«Аль-Жази́ра»''' ([[Араб хэл|араб.]] الجزيرة&#x200E;: [''аль-жазира''], {{lang-en|Al Jazeera}}''Al Jazeera'') — [[Катар|Катарын]] нийслэл [[Доха]] хотод төв байртай олон улсын телевизийн компани. 1996 онд Катарын Эмирын шийдвэрээр байгуулагдсан компани. «Аль-Жазира» гэх нэр нь араб хэлнээс орчуубал «арал» буюу араб хэлний الجزيرة العربية (аль-Жазира аль-Арабийя) — гэж уламжлалт Катарын орших [[Арабын хойг|Арабын хойгийг]] нэрэлдэг байна. == Al Jazeera сүлжээ == * «Al Jazeera» — араб хэл дээрх мэдээллийн суваг. * «Al Jazeera English» — англи хэл дээрх дэлхийн мэдээллийн суваг. * «Al Jazeera Documentary Channel» — араб хэлээр баримтат кино цацдаг суваг. * «Al Jazeera Sports» — араб хэл дээрх спортын суваг. * «Al Jazeera Mubasher» (буюу «Al Jazeera Live») — Улс төрийн суваг (C-SPAN буюу BBC Parliament сувагтай адил). * «Al Jazeera Children’s Channel» — хүүхдүүдэд зориулсан суваг (2013 оноос «Жим» нэртэй болсон. * «Baraem» — араб хэл дээрх сургуулийн өмнөх насныханд зориулсан суваг. * «Al Jazeera Balkans» — босни хэл дээрх олон улсын мэдээллийн суваг. * «Аль-Жазира Америка» (''Al Jazeera America'') — АНУ дахь суваг; 2013 оны 8-р сард мэдээллээ цацаж эхлээд 2016 оны 4-р сард хаагдсан. * Rightly — 2021 оноос АНУ-д цацадаг суваг. Fox News-ийн консерватор үзэгчид рүү чиглэсэн суваг. Компани 2003 оноос интернэтэд англи хэл дээр өөрийн «Al Jazeera English» нэртэй сайт ажилуулдаг. == Сувгийг хориголсон улсууд == Израил болон 6 арабын улсад хориотой телевизийн компани юм. * [[Йордан|Йордан улс]] 2002 оны 8-р сарын 8-нд компанийн оффисыг хааж, итгэмжлэлийг нь цуцалсан; * [[Бахрейн]] улс 2010 оны 5-р сарын 19-нд "мэргэжлийн стандартыг зөрчсөн, сэтгүүл зүй, хэвлэх, хэвлэлийн үйл ажиллагааг зохицуулсан хууль тогтоомж, журмыг дагаж мөрдөөгүй" гэсэн үндэслэлээр орон нутгийн салбарыг тодорхойгүй хугацаагаар түдгэлзүүлсэн. * [[Кувейт]] улс 2010 оны 12-р сарын 13-нд орон нутгийн салбарыг хааж, итгэмжлэлийг нь цуцалсан; * [[Египет]] улс терроризмыг дэмжиж, худал мэдээ тараасан хэргээр 2017 оны 5-р сарын 25-нд компанийн вэбсайтыг хаасан; * [[Саудын Араб]] улс орон нутгийн салбарыг хааж, 2017 оны 6-р сарын 5-нд итгэмжлэлийг нь цуцалсан; * [[Израил]] улс 2024 оны 5-р сарын 5-нд компанийн оффисыг хаасан бөгөөд үүний дараа Израильд нэвтрүүлэг цацахыг хориглох хугацааг 45 хоног тутамд сунгадаг. * [[Палестин Улс|Палестины улс]] — 2009 онд Палестины засаг захиргаа (PA) Аль Жазира телевизийг өөрийн нутаг дэвсгэрт нэвтрүүлэг цацахыг өдөөн хатгасан хэргээр хориглосон боловч хэд хоногийн дараа хоригийг цуцалсан. 2024 оны 9-р сарын 22-нд Израилийн Батлан ​​хамгаалах хүчин Израильд байсан шигээ Аль Жазирагийн Рамалла дахь оффисын үйл ажиллагааг 45 хоногийн хугацаатай түр зогсоосон. 2024 оны 12-р сарын 23-нд тус сувгийн Исламын бүлэглэл болох [[Хамас]] болон Палестины засаг захиргааг дэмжиж байгаатай холбогдуулан Палестины засгийн газар Аль Жазирагийн үйл ажиллагаанд хориг тавьсан гэж орон нутгийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд мэдээлэв. nyb5x7c2e7rv44egfp2ceikx8bpj696 Үнэн сүсэгтийн чуулган 0 146171 854764 2026-04-26T11:03:56Z 唐吉訶德的侍從 5036 Хуудас үүсгэв: "'''Үнэн сүсэгтийн чуулган''' нь [[Манж Чин улс]]ын үеийн [[Торгууд]]ын нэгэн чуулганы нэр. Тус чуулган нь 1771 онд байгуулагдсан. Тэр жил [[Убаши]] [[Халимаг ястан|Халимагийн]] 5 аймгийн 250,000 хүнийг [[Зүүнгар нутаг]] руу дагуулан иржээ. Тэд [[Орос]], [[Казахууд]]ын халдлаг..." 854764 wikitext text/x-wiki '''Үнэн сүсэгтийн чуулган''' нь [[Манж Чин улс]]ын үеийн [[Торгууд]]ын нэгэн чуулганы нэр. Тус чуулган нь 1771 онд байгуулагдсан. Тэр жил [[Убаши]] [[Халимаг ястан|Халимагийн]] 5 аймгийн 250,000 хүнийг [[Зүүнгар нутаг]] руу дагуулан иржээ. Тэд [[Орос]], [[Казахууд]]ын халдлагад өртөж, цар тахлын улмаас очих газраа ирэхэд ердөө 20,000 хүн үлдсэн тул Чин гүрний мэдэлд бууж өгөхөөс өөр аргагүй болжээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] гаднаасаа Убашид хамгийн өндөр хүндэтгэл үзүүлсэн боловч Торгууд бослого гаргана гэж айж байв. Тэрээр Манжийн түшмэдүүдэд Торгуудийг Шинжааны янз бүрийн хэсэгт суурьшуулж, тэднийг хоорондоо холбоо барихыг хориглохыг тушаажээ. Убашиг дагаад Зүүнгар нутагт ирсэн дөрвөн овог аймгийг Манжууд '''Хуучин Торгууд''' гэж нэрлэдэг байв. Хуучин Торгууд овог аймгууд нь Зүүн, Баруун, Өмнөд, Хойд гэсэн дөрвөн хэсэгт хуваагдан, тус тус [[Ховог сайр]], Баянбулаг ([[Хэжин]]), Жин ([[Жинхэ]]), Хар Ус ([[Ус хот]]) гэсэн дөрвөн газарт суурьшиж, [[Илийн жанжны газар|Илийн жанжин]]ын удирдлага, хяналтад байв. Шээрэн дагасан овог аймгуудыг Манжууд Шинэ Торгууд гэж нэрлэдэг байв. Тэд [[Булган гол]]ын сав газарт суурьшиж, [[Чин сэтгэлтийн чуулган]]ыг байгуулж, [[Ховдын манж сайдын газар]]ын захирч, хянаж байв. Хуучин Торгуудын дөрвөн чуулган 1938 онд татан буугдах хүртэл оршин тогтнож байжээ. [[Ангилал:Торгууд]] 329u6hi8obd9t0ako19zyn68n10yh6a 854766 854764 2026-04-26T11:10:27Z Avirmed Batsaikhan 53733 854766 wikitext text/x-wiki '''Үнэн сүсэгтийн чуулган''' нь [[Манж Чин улс]]ын үеийн [[Торгууд]]ын нэгэн чуулганы нэр. Тус чуулган нь 1771 онд байгуулагдсан. Тэр жил [[Убаши]] [[Халимаг ястан|Халимагийн]] 5 аймгийн 250,000 хүнийг [[Зүүнгар нутаг]] руу дагуулан иржээ. Тэд [[Орос]], [[Казахууд]]ын халдлагад өртөж, цар тахлын улмаас очих газраа ирэхэд ердөө 20,000 хүн үлдсэн тул Чин гүрний мэдэлд бууж өгөхөөс өөр аргагүй болжээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] гаднаасаа Убашид хамгийн өндөр хүндэтгэл үзүүлсэн боловч Торгууд бослого гаргана гэж айж байв. Тэрээр Манжийн түшмэдүүдэд Торгуудийг Шинжааны янз бүрийн хэсэгт суурьшуулж, тэднийг хоорондоо холбоо барихыг хориглохыг тушаажээ. Убашиг дагаад Зүүнгар нутагт ирсэн дөрвөн овог аймгийг Манжууд '''Хуучин Торгууд''' гэж нэрлэдэг байв. Хуучин Торгууд овог аймгууд нь Зүүн, Баруун, Өмнөд, Хойд гэсэн дөрвөн хэсэгт хуваагдан, тус тус [[Ховог сайр]], Баянбулаг ([[Хэжин]]), Жин ([[Жинхэ]]), Хар Ус ([[Ус хот]]) гэсэн дөрвөн газарт суурьшиж, [[Илийн жанжны газар|Илийн жанжин]]ын удирдлага, хяналтад байв. Шээрэн дагасан овог аймгуудыг Манжууд Шинэ Торгууд гэж нэрлэдэг байв. Тэд [[Булган гол]]ын сав газарт суурьшиж, [[Чин сэтгэлтийн чуулган]]ыг байгуулж, [[Ховдын манж сайдын газар|Ховдын манж сайдын газр]]ын захиргаа, хяналтад байв. Хуучин Торгуудын дөрвөн чуулган 1938 онд татан буугдах хүртэл оршин тогтнож байжээ. [[Ангилал:Торгууд]] sjbziilpamw1ta2ycyi1mri9bdy6v33