Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1267 854869 843180 2026-04-27T11:52:40Z Avirmed Batsaikhan 53733 854869 wikitext text/x-wiki {{Short description|1271-1294 оны хооронд Юань улсын эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Хубилай хаан<br/>{{mongolUnicode|ᠬᠤᠪᠢᠯᠠᠢ<br>ᠬᠠᠭᠠᠨ}} | image = YuanEmperorAlbumKhubilaiPortrait.jpg | caption = 1294 онд Хубилай хаан нас барсны дараахан зурсан зураач [[Анико]]гийн хөрөг | succession = [[Монголын эзэнт гүрний хаан]] | reign = {{nowrap|1260 оны 4 сарын 15}} – {{nowrap|1294 оны 2 сарын 18}} | coronation = 1260 оны 5 сарын 5 | predecessor = {{ubl|[[Мөнх хаан]]|[[Ариг Буха]] (нэхэмжлэгч)}} | successor = ''[[Монголын эзэнт гүрний хуваагдал|Эзэнт гүрэн хуваагдсан]]''<br />[[Төмөр Өлзийт хаан]] (нэхэмжлэгч) | succession1 = [[Юань улсын хаад|Юань улсын эзэн хаан]] | reign1 = 1271 оны 12 сарын 18 – {{nowrap|1294 оны 2 сарын 18}}{{efn|1279 оны 3 сарын 19-нд [[Яамэний тулалдаан]]д [[Сүн улс]] ялагдсан нь Хубилай хааны [[Дотор газар|Хятад даяар]] ноёрхлын эхлэл гэж тооцогддог.}} | successor1 = [[Төмөр Өлзийт хаан]] | birth_date = {{birth date|1215|09|23}} | birth_place = [[Монголын эзэнт гүрэн]] | death_date = {{death date and age|1294|02|18|1215|09|23}} | death_place = [[Ханбалиг]], Юань Улс | burial_place = Тодорхойгүй, [[Бурхан Халдун]] гэж таамагладаг | spouse = {{plainlist| * {{marriage|[[Тэгүлэн хатан]]|1232|1233|reason=нас барсан}} * {{marriage|[[Чаби хатан]]|1234|1281|reason=нас барсан}} * {{marriage|[[Намбуй хатан]]|1283|1290|reason=алга болсон}}}} | issue = [[Чингим]] | full name = {{ubl | {{MongolUnicode|lang=mn|ᠬᠤᠪᠢᠯᠠᠢ}} {{tlit|mn|Хубилай}} | {{zh|忽必烈}} {{tlit|zh|Hūbìliè}} }} | regnal name = {{ubl | Шяньтянь Шүдао Рэньвэнь Ивү Дагуан Шяо хаан ({{lang|zh|憲天述道仁文義武大光孝皇帝}}) | Сэцэн хаан ({{MongolUnicode|lang=mn|ᠰᠡᠴᠡᠨ<br/>ᠬᠠᠭᠠᠨ}}; {{lang|zh|薛禪汗}}) }} | temple name = Шизү ({{lang|zh|世祖}}) | posthumous name = Шэндэ Шэньдун Вэньвү хаан ({{lang|zh|聖德神功文武皇帝}}) | era dates = {{ubl|Жунтун ({{lang|zh|中統}}; 1260–1264)|Жиюань ({{lang|zh|至元}}; 1264–1294)}} | house = [[Боржигин]] | dynasty = [[Юань улс|Юань]] (үүсгэн байгуулагч) | father = [[Тулуй]] | mother = [[Сорхагтани Бэхи]] | religion = [[Буддын шашин]] }} '''Хубилай Сэцэн хаан''' ({{mongolUnicode|ᠬᠤᠪᠢᠯᠠᠢ<br>ᠰᠡᠴᠡᠨ<br>ᠬᠠᠭᠠᠨ}}, * [[1215 он]]ы [[9 сарын 23|9-р сарын 23]]; † [[1294 он]]ы [[2 сарын 18|2-р сарын 18]]-нд [[Ханбалиг]]т) нь 1260-1294 онд [[Их Монгол Улс|Монголын Эзэнт Гүрний]] 6 дахь хаан байсан бөгөөд дорнод [[Ази]] дахь [[Юань улс|Юань гүрнийг]] үндэслэн байгуулгч юм. Хубилай хаан нь [[Чингис хаан]]ы отгон хүү [[Тулуй]], [[Хэрэйд]]ийн [[Сорхагтани Бэхи]] нарын хүү байжээ. Хамгийн том ах [[Мөнх хаан]]ыг нас барсны дараа 1260 онд [[Их Монгол Улс]]ын хаан ширээг эзлэхийн төлөө өөрийн дүү [[Аригбөх]]тэй тэмцэлдсэн. 1264 онд Аригбөхийг ялсан бөгөөд түүний энэхүү ялалт нь эзэнт гүрний нэгдлийг үгүй болгосон гэж болно. Гэсэн хэдий ч Хубилай хаан Юань улсыг бий болгож, [[Алтан Орд|Алтан ордны улс]], [[Ил Хаант Улс]], [[Цагадайн улс]]ыг захиргаандаа оруулсан юм. Түүний энэ ноёрхолд [[Номхон далай]]гаас [[Дунай мөрөн]] хүртэл, [[Хойд мөсөн далай]]гаас [[Энэтхэгийн далай]] хүртэлх дэлхийн хуурай газрын тавны нэг хувь багтаж байв. 1271 онд Хубилай хаан Юань улсыг байгуулсан бөгөөд тухайн үед түүний захиргаанд Монгол, [[Төвөд]], [[Шинжаан]], [[Юньнань]], умард Хятадын ихэнх хэсэг болон зарим нэгэн эзлэгдсэн газар нутаг оршиж байв. 1279 онд өмнөд [[Сүн улс]]ыг амжилттай устгасанаар Хубилай бүх [[Хятадууд|Хятад хүмүүс]]ыг эзлэн суусан анхны Хятад биш угсааны анхны хаан болов. Тэрээр 1260 оноос хойш шинэ байлдан дагууллыг бий болгосон Монгол хаан байлаа. Монголын эзэнт гүрнээр аялсан [[Марко Поло]] Юань гүрэнд зочилсон бөгөөд түүний аяллын улмаас Хубилай хааныг [[Европ]]т мэддэг болсон юм. ==Залуу нас== Хубилай (1215 оны 9 сарын 23 төрсөн) Тулуй ба Сорхагтани Бэхи нарын 2-р хүү юм. Өвөг эцэг Чингис хааны зөвлөснөөр Сорхагтани нь Буддын шашинтай [[Тангуд]] улсын, хүүгийн сувилагчаар сонгогдож хамгаалах болсон. Чингис хаан Хорезм улсыг байлдан дагуулсныхаа дараа Или голын ойролцоо том ав хомрого зохион байгуулсан бөгөөд Хубилай, Хүлэгү нар энэ ав хомрогонд оролцжээ. Тэр үед Хубилай 9 настай байсан бөгөөд Хубилай гөрөөс, [[Хүлэгү]] туулай агнасан байна. Чингис хаан Монголын уламжлалт ёсыг даган анхны анг нь мялааж, Хубилайн дунд хуруунд агнасан амьтных нь цусыг түрхсэн. 1232 онд Тулуй нас барсан тул 1236 онд Монгол, [[Алтан улс]]ын дайны дараа [[Өгэдэй хаан]] [[Хэбэй муж]]ийг Тулуйн гэр бүлд өгсөн байна. Энэ муж 80000 өрх гэртэй байжээ. Хубилай өөрийн байр сууриндаа эргэн ирсэн бөгөөд тэнд 1000 айл өрхтэй байв. Тэр туршлагагүй байсан учраас Хубилай тухайн газрыг өөрийн дураараа чөлөөтэй захирах болсон. Татвар, татаасын үйл ажиллагаа нь ялзралд орсны улмаас хятадын цагаачдын тоо өөрчлөгдөж татварын орлого буурч эхэлсэн. Хубилай Хэбэйд үүний улмаас маш хурдан ирж эмхлэн цэгцлэн, шинэчлэх ажилдаа орсон. Сорхогтани шинэ албат, түшмэдүүдийг түүнд туслуулахаар явуулж татварын хуулиудыг нь засаж залруулж өгсөн. Үүнд талархсанаа илэрхийлээд хүмүүсийг нь буцаан явуулжээ. Хубилай хааны залуу насны хамгийн сонирхолтой нэг зүйл нь тухайн үеийн хятадын соёлын судалгаа байсан юм. Хубилай Хайюуныг урьж, Монгол дахь ордондоо авчирсан бөгөөд тэр хүн нь хойд хятад дахь [[Буддын шашин|Буддын шашны]] лам байв. 1242 онд Хархорумд Хайюунтай уулзах үед Хубилай түүнд Буддын шашны филисофийн тухай асууж мэджээ. Хайюун нь 1243 онд төрсөн Хубилайн хүүд Жэнжин гэсэн (Хятад хэлэн дэх жинхэнэ алт гэсэн утгатай үг) нэр өгчээ. Хайюун нь Хубилай Таойстын үндэслэгч болон Лиу бингзонг хэмээх буддын ламыг танилцуулжээ. Лиу нь [[зураач]], бичээч, [[зохиолч]], [[математикч]] хүн байсан бөгөөд Хайюуныг орчин үеийн Бээжин дэх Сүмдээ эргэж ирэх үед нь Хубилайн зөвлөхөөр үлдэж ажилласан. Хубилай удалгүй Жао би хэмээх эрдэмтэнтэй танилцсан, Хубилай албандаа Монгол, Турк болон бусад улс үндэстэний хүмүүсыг сонирхлын журмаар ажиллуулж байжээ. ==Хойд Хятадын эзэн болсон нь== [[Файл:元世祖忽必烈在庚申年（1260年）农历四月发布的即位诏书《皇帝登宝位诏》全文（节选自《大元圣政国朝典章》台北国立故宫博物院藏元刊本之影印本）.jpg|thumb|Хубилай хааны хаанчлалын тунхаглал]] 1251 онд Монголын эзэнт гүрний хаан суудалд түүний том ах [[Мөнх хаан|Мөнх]] суусан бөгөөд [[Хорезм]]ын Махмуд Ялавач болон Хубилай нарыг Хятад руу илгээжээ. Хубилай хойд Хятадын эрх мэдэлтэй түшмэлээр томилогдож ирсэн бөгөөд Монголоос ордонгоо нүүлгэн аваачсан байна. Хубилай захирч байсан нутагаа сайн удирдаж, Хэнаний газар тариалангийн бүрэлдэхүүнийг зохицуулан, Сяныг эргэж ирсний дараагаас нийгмийн тусламж дэмжлэгийг сайжруулсан байна. Үүгээрээ Хятадын удирдагчдын итгэлийг хүлээсэн нь хожим Юань гүрнийг байгуулахад нь чухал хувь нэмэр оруулжээ. 1252 онд Хубилай Махмуд ялавагийн ажилд шүүмжлэлтэй хандсан бөгөөд тэрээр Хятадын холбоонд тийм ч чухал үүрэг гүйцэтгэдэггүй байсан бөгөөд морин цэргийг удирдаж байсан ба Жао би нь Хаан ширээний төлөө тэмцэх болсон Хятадын Конфуцийн сургуулийн ажилтнуудын эсэргүүцлээр Мөнх хаан, Махмуд Ялавагийг ажлаас нь чөлөөлсөн. 1253 онд Хубилай Юньнань руу дайрч эрхэндээ оруулсан бөгөөд Далигийн хаант улсыг бууж өгөхийг шаардсан. Гао үүнийг эсэргүүцэж монголын элчийг хөнөөсөн. Монголчууд хүчээ 3 хуваан дайрсан. Нэг жигүүр нь Сичуаны сав газрын зүүн талруу чиглэсэн, 2 дахь хэсэг нь [[Сүбэдэй]]н хүү Урианхайндайн удирдлаган доор Сичуаны баруун өмнөд талын уул нуруудруу хэцүү замаар явахаар болов. Хубилай 1 хэсэгтээ урд урдаасаа тааралдаж уулзахаар чиглэлд явав. Урианхайдайг хойд талаар нуурын хажуугаар өнгөрч байхад Хубилай Далигийн нийслэлийг эзлэн авч тэндээ элч үлдээв. Монголчууд Дуан Син Чжиг захирагчаар томилон, зарим нэг дагалдагчдийг үлдээв. Үүний дараа Хубилай Хар Тан руу явав. 1256 онд Урианхайдай Юннанийг бүрэн эзэлсэн. Хубилай Төвдийн лам нарыг анагаах чадалтай хэмээн татагддаг байв. 1253 онд [[Пагва лам|Сакяагийн Пагва ламыг]] өөрийн ордондоо чухал хүн хэмээн хүлээн авсан. Хубилай, Лянь Шишианийг (1231-1280) 1254 онд Номхон далайн хороог удирдуулахаар Уйгарт удирдагчаар томилсон. Зарим ноёд Хубилайн амжилтанд атаархаж байсан төдийгүй Мөнх хааны суудлыг эзлэхийг санаархаж байв. 1257 онд Хубилайн ажилд туслуулахаар их хаан Мөнх, Аламдар ба Люй Тайпин хэмээх 2 татварын зөвлөхийг явуулжээ. Тэд нийт 142 алдаа бүхий хууль дүрмийг жагсаан шүүж, Хятадын түшмэдүүдыг буруутган, Хубилайн шинэ хороог буулгасан. Хубилай 2 элчийг тэнд суулгахаар явуулсан. Хубилай 1258 оны эхээр Буддизм болон Бумөыын шашны төлөөлөгчдийг хуралд дуудсан. Хубилай 237 Сүм хийдийг Буддын сүм болгон өөрчилсөн байдаг. 1258 онд Мөнх хаан Хубилайд зүүн гарын цэргийг өгч Сычуань мужийг бүхлээр нь захируулав. Хубилай тэндээ үлдэхээр болж Мөнх хаанаас холдсон. Хубилай 1259 онд эргэн ирэхийн өмнө Мөнх хаан нас барсан байна. Хубилай үүнийг нууц хэвээр нь хадгалан үлдэхийг хүссэн бөгөөд Вухан ба ойролцоох Янгце руу дайралтаа үргэлжлүүлж Сүбэдэйн хүү Урианхайтай хамтран Вуханыг эзэлсэн. ==Хаан ширээнд суусан нь ба иргэний дайн== [[Файл:Kublai Khan (8367820003).jpg|thumb|263x263px|[[Төрийн ордон]]д Хубилай сэцэн хааны хөшөө]] Сангийн сайд Жиа Сидао Хубилайн хэлсэн үгий нь нууц хэвээр нь хадгалж, хилийн албан татвар болох 200000 мөнгөн гулдмай, 200000 боодол торыг Монголд төлсөн. Хубилай анх татгалзсан боловч Жиа Сидао тай багахан санал нийлж ,тохиролцоонд хүрсэн бөгөөд түүний эхнэрээс Аригбөх цэргийн хүчээ өсөн нэмэгдүүлж байна гэсэн мэдээ авчээ. Ийнхүү Монголдоо буцаж ирсэн. Тэрээр удалгүй дүү ариг бөхөөсөө Хархорумд хуралдай хийе гэсэн мэдээг хүлээн авсан бөгөөд Мөнхийн хуучин албатуудаас хаанаа болгоё гэж илэрхийлсэн байсан. Чингис хааны үр удам гэдгээрээ Аригбөх нь хаан болж болох боловч, түүний 2 ах Хубилай Хүлэгү эсрэг байр суурьтай байв. Хубилайн хятад дахь албатууд түүнийг хаан ширээнд суухыг нь дэмжиж, хятадын хойд талынхан болон манж нар нэр дэвшүүлсэн. Хубилай улсдаа эргэж ирээд Хуралдай зарласан. 1260 оны 4 сарын 12 нд [[Зүчи]], [[Боржигин]] овогийнхон, Хубилайн гэр бүлийн гишүүд Аригбөхийн саналыг харгалзан үзэж Хубилайг хаан Ширээнд өргөмжилсөн. 1260 онд Хубилайг Алтан ордныхныг оролцуулахгүйгээр Хуралдай дээр хаанаар сонгосон. Хубилай болон түүний дүү Аригбөхийн хооронд тэмцэл өрнөж монголын нийслэл хархорумд тархай бутархай байдал үүссэн. Шанхай болон Сычуань дахь [[Мөнх хаан]]ы армыг Ариг Бөх удирдаж байсан. Хубилай шанхай руу Лян Си Сяныг илгээж, [[Сычуань]] руу [[Аригбөх]]ийн иргэд рүү Лиу Тайпинийг явуулсан. Мөн Хархорумд Балгай сайдын дэмжлэгийг авсанаар Ариг бөх хаан болсноор Монголд нэгэн зэрэг 2 хаан суув. [[Хархорум]]д төвлөрсөн Аригбөх, Хубилай руу дайраад няцаагдсан бөгөөд Хархорум рүү очих бүх худалдааны замыг хааснаар монголд өлсгөлөн эхлэв. Аригбөхөөс түшмэдүүд нь урван Хубилайгийн талд оржээ. Удалгүй хүч нь суларсан [[Аригбөх]] 1264 оны 8 сарын 21 нд Хубилайд бууж өгсөн. Их хуралдай зарлаж [[Хүлэгү]], Алтан ордны эзэн [[Бэрх]], Аму нарыг дуудсан боловч ирж амжихгүй болсон учир Аригбөхийг хэрхэх талаар өөрөө шийд гэв. Гэхдээ ах дүү нарын дунд хутган үймүүлсэн хэргээр Аригбөхийн сайд нарыг хатуу шийтгэн ихэнхи хүнийг цаазаар авчээ. 1266 онд Аригбөх нас барснаар Өгөдэйн ач [[Хайду хан]], Хубилайн эсрэг тэмцэхээр болсон. Түүний нутаг нь Тарвагатайн нуруу орчмоор байсан бөгөөд Цагаадайн зарим түшмэдүүдийн дэмжлэгийг авсан. ==Байлдан дагуулалт ба гадаадтай тогтоосон харилцаа холбоо== Хубилай хишигтэн цэргийн бүтэц үүргийг хязгаарласныг үл харгалзан бүрэлдэхүүнд нь эхлээд Хятадыг оруулсан байсан боловч сүүлдээ Кипчак, Алан нарыг Алтан ордоны улсаас авчруулж тус тус нэгжүүдийг шинээр улсын хишигтэн цэрэгт оруулсан байна. Өөрийн хишигтэн цэргийг 1263 онд байгуулсан бөгөөд Хубилай Чингис хааны 4 н албадын үр удам болох Борохула, Боорчи, Мухулай зэрэг 3-ыг оруулж байжээ. Хубилай хаан хишигтэн цэрэгт давуу эрх олгодог байв. Монгол болон Хятадын нэгжүүд нь аль аль нь Чингис хааныг ашиглаж байсан зохион байгуулалт 10 тын системээр явагддаг байв.Монголчууд шинэ их бууны анги болон янз бүрийн технологийн эхэн үедээ бусад улс орноос авч ашигладаг байсан. Хубилайн дүү болох Хүлэгү Персээс Исмайл болон Ал Аддинийг инженерээр авчирсан байна. 1282 онд дэлхийн хамгийн эртний их бууг монголын эзэмшилд байсан Манжураас олж бүртгэсэн байдаг. Хубилай болон түүний жанжидад эдийн засгийн ашиг тустай тул өмнөд хятадаас мөргөлдөөн гарахаас зайлсхийж байв. Хубилайн гадаадын албаныхан дипломат болон цэргийн бодлогын хувьд эзэнт улсын бодлоготой байв. [[Хубилай хаан]] 1271 онд [[Вонжун ван|Вонжун ванг]] улс орныг нь удирдах эрх олгож, цэргээр хамгаалуулсан. 1272 онд Монголын эзлэн түрэмгийллийн дараа Солонгос нь Юань улсын эрх мэдэлд бүрэн оржээ. [[Гүрё]] дахь Монголын цэргийн бааз болсон. 1276 онд Монголын их цэрэг Өмнөд Сүн улсын нийслэлийг эзлэн авч залуу хаан, олон түшмэд, цэргийн хамт олзлон авсан. Гэвч 1279 он хүртэл Сүн улсын үлдсэн цэргүүд бууж өгөлгүй тэмцсээр байсан бөгөөд эцэстээ ялагдан [[Өмнөд Сүн улс]] мөхжээ. ===Япон руу довтолсон нь=== {{main|Монголчуудын Япон руу хийсэн довтолгоо}} [[Файл:Khubilai’s failed invasion of Japan, painting from Japanese Imperial Collection. One third of the army was drowned when a typhoon struck the invading navy. (RM221).jpg|thumb|Хубилайн Япон руу хийсэн амжилтгүй довтолгоо, Японы эзэн хааны цуглуулгад буй зураг. Тэнгисийн цэргүүдийн гуравны нэгийг нь тайфунь живүүлжээ.]] [[Файл:Mōko Shūrai Ekotoba Mongol Invasion Takezaki Suenaga 2 Page 5-7.jpg|thumb|right|Самүрай Сүэнага Монголчуудын сум, бөмбөгтэй тулгарч байгаа нь. ''[[Мооко Шүүрай Экотоба]]'' (蒙古襲来絵詞), 1293 оны орчим.]] Хубилай хаан Япон руу 2 удаа далайгаар дайран довтолсон хэдий ч завиных нь загвар болон цаг агаарын нөхцөл байдалд тохиромжгүй байж далайн шуурга учирч бүтэлгүйтсэн. Эхний дайралтаа '''1274''' онд 900 завьтайгаар хийсэн байна. 2 дахь дайралтаа '''1281''' онд хийсэн. Монголчууд энэ үед 2 тусдаа хүчийг илгээсэн бөгөөд эхнийх нь 40000 Хятад, Солонгос, Монгол цэргүүдийг Масачаас гарган 900 завиар явуулсан бөгөөд энэ үед хоорондоо 74 м уртын зайтай 3500 завинд өмнөд Хятадаас авсан 100000 далайчин бүхий томоохон хүчийг илгээжээ. Тухайн үед усан цэргүүдэд зэр зэвсэг тийм их ч байгаагүй. 10-р сард Солонгос, Японоос 110 мил зайд завиараа дөхөж очсон байсан. Солонгосчууд 1281 оны 6-р сарын 23-нд Хаката буланд усан завиараа хүрсэн байсан боловч Хятадаас гарсан завь нь энд хүрч чадаагүй байна. Самурай цэргүүд Монголын цэргүүдийг дахин ялсан. Монголчууд нэгдсэн хүчтэй байснаар дайнд ялдаг. Монголчууд галт сумаар дэлбэлж, нум сумаар тасралтгүй харваж, Самурайг бөмбөгдсөн байна. Гэвч Монголчууд японыг усан цэргээрээ ялаагүй байна. Усан цэргийн Археологич Доктор Кензо Хаяашида Такашимагын баруун эргийн дагуух 2 дахь дайралтын үед хэрэглэж байсан зарим зүйлсийг нээн илрүүлсэн байна. Түүний багийн олддвор нь Хубилай хааны дайралт Японыг сандаргаж байсныг гэрчилдэг. Хятадууд завийг маш ихээр хэрэглэдэг байжээ. Хубилай хааны хяналтан доор Хятадууд дайралтанд орох үед хэрэглэх завийг маш түргэн шуурхай олноор нь барьж байгуулж байжээ. Хаяашида Хубилайн стандарт, маш сайн бүтэц зохион байгуулалттай далай дээгүүр явдаг завинууд ашиглаж байсан гэдгийг томъёолсон. Япон руу дайрсан анхны дайралтын дараа Японы усан цэргүүд болох Вокоу нар Солонгос руу дайралт үзүүлсэн байдаг. Гэвч Монгол, Солонгосын хүч түүнийг буцаасан бөгөөд Вокоугын усан цэргүүд Горёо болон Камакура дахь цэргийн чадалд хүрэхээргүй сул байсан нь харагддаг. 1293 онд Юань улс Окинавагаас 100 японыг олзлон авсан байдаг. ====Вьетнам руу хийсэн довтолгоо==== {{main|Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо}} Хубилай хаан тухайн үеийн [[Дай Вьет]]ийг 2 удаа дайлаар морджээ. Хубилай 1260 онд Их Хаан болсны дараа Тран династи 3 жил тутам [[даргач]] хүлээн авч, [[өргөл]] өргөдөг байсан<ref>Matthew Bennett, Peter - The Hutchinson Dictionary of Ancient & Medieval Warfare, p.332</ref><ref name="ReferenceA">Christopher Pratt Atwood - Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire, p.579</ref>. Гэвч удалгүй тэдний хаан нь түүнээсээ татгалзжээ. Ийнхүү эхний аян дайн (Монголчуудын Дай Вьет рүү хийсэн 2 дахь довтолгоо) 1284 оны 12 сард хунтайж [[Тогоон(ханхүү)|Тогооноор]] удирдуулан хил даван орж, Ханой хотын зүүн хойд талд байх Вань Киепт [[Омар]]ын байгуулсан ялалтын дараа төд удалгүй Тан Лон (одоогийн [[Ханой]])-г эзлэв. Тэр үед [[Чампа|Чампа улс]] руу [[Согэту]] хойш хөдөлж, Нге Ан (одоогийн Вьетнамын төв-хойд бүс нутаг) руу хүрэлцэн ирэхэд Траны генерал Тран Киений удирдсан арми түүнд бууж өгөв. Гэвч [[Тран династи|Траны хаад]] болон дээд командлагч Тран Хун Дао тактикаа өөрчлөн, хамгаалалтаас довтолгоонд шилжиж, Монголчуудын эсрэг тэмцэж эхлэв. 4 сард генерал [[Тран Куан Хай]] Чүон Дүонд (одоогийн [[Ханой]]н хэсэг) [[Согэту]]г буулган авч, Тай Кетэд болсон томоохон тулалдааны үеэр Согэту алагдан, Траны хаад ялалт байгуулав. Удалгүй генерал [[Тран Нат Дуат]] ч Хам Ту (одоогийн [[Хун Ен]]ий хэсэг)-д ялалт байгуулж, [[Тогоон(ханхүү)|Жэнь Нань ван Тогоон]] генерал [[Тран Хун Дао]]д ялагдсанаар Хубилай хааны [[Дай Вьет]]ийг эзлэх гэсэн анхны оролдлого амжилтгүй болжээ. Тогоон [[Дай Вьет]]ийн харваачдад алуулахаас сэргийлж хүрэл хоолойд нуугдсан бөгөөд энэ үйлдэл нь Их Монгол Улс болон Тогооны хувьд ичгүүртэй явдал болсон билээ.[[Файл:Mongols.jpg|thumb|right|240px|Монголын Юань улсын цэргүүд. ''[[Мооко Шүүрай Экотоба]]'' (蒙古襲来絵詞).]]Амжилтгүй оролдлогынхоо дараа Хубилай Нан Тонгийн ах, Аннамын хаан бөгөөд Монголчуудад урвасан Тран Ич Такийг илгээхээр төлөвлөсөн боловч, Юаний [[Хүнань]] дахь хангамжийн баазад асуудал гарч, дээрээс нь Хайдугийн довтолгоон нэрмэснээр төлөвлөгөөгөө цуцалжээ. 1285 онд Төвөдийн Бригун урсгалынхан бослого дэгдээж, Пагвагийн урсгалын хийдүүдийг довтолсон. Цагадайн хан [[Дува]] босогчдод туслахаар ирж, Таримын сав газарт Хубилайн нэгтгэлүүдийг ялаад, Хар-Хошууг бүслэв<ref>M.Kutlukov, Mongol rule in Eastern Turkestan. Article in collection Tataro-Mongols in Asia and Europe. Moscow, 1970</ref>. Хайду Бешбаликт байсан армийг устгаад, дараа жил нь хотыг эзэлжээ. Ихэнх уйгурууд [[Кашгар]]ыг орхин, Юаний алс зүүн хэсэг дэх аюулгүй газар луу нүүж одов. Энэ бүхэн Хубилайн ач Бухтөмөр 1291 онд 10,000 Төвөдийг хороож, Бригунгийн бослогыг дарах хүртэл үргэлжлэн, Төвөдийн байдал арай гэж намжив. Ийнхүү [[Дай Вьет]]эд анхаарал хандуулах боломжтой болсон Хубилай хаан 2 дахь довтолгоогоо 1287 онд, өмнөхөө бодвол том флот, хоол хүнсний арвин нөөцтэйгээр сайтар зохион байгуулалттайгаар эхлүүлэв. [[Тогоон (ханхүү)|Тогооны]] удирдсан монголчууд Ван Киеп рүү (баруун хойноос) хүрч очин, [[Омар]]ын явган болон морин цэргүүдтэй (Улаан голын дагуу өөр замаар очсон) нийлэн, тулалдаанд хялбар ялав. Тэнгисийн флот Ван Донд [[Ха Лон булан]]гийн ойролцоо) ялалт байгуулсан ч хүнсээ ачсан ачааны том онгоцоо орхисон байсныг нь генерал [[Тран Хан Ду]] олзолжээ. Ингээд Тан Лон (одоогийн [[Ханой]])-д байсан монголчууд хүнсний хомсдолд нэрвэгдэв. Хангамжийн талаар шинэ мэдээ ирэхгүй байсан тул Тогоон армиа Ван Киеп рүү ухраахаас өөр аргагүй боллоо. Тэр үед [[Дай Вьет]]ийн арми урагш давшин, Монголчуудад эзлэгдсэн байсан олон сууринг чөлөөлжээ. Явган цэргүүд нь Ван Киеп дэх Монголчуудыг довтлох тушаал авав. Тогоон армиа хоёр хувааж, ухарсан байна. 4 сарын эхээр Хубилайн Кипчак жанжин [[Омар]]аар удирдуулсан тэнгисийн цэргийн хүчин явган цэргээр дэмжүүлэн [[Бач Дангийн тулалдаан (1288)|Бач Дан голд]] хүрч очив. Гүүр, зам устгагдаж, Дай Вьетийн цэргүүд довтолж байсны улмаас Бач Данд явган цэргийн дэмжлэггүй болжээ. Дай Вьетийн жижиг флот уг тулалдаанд оролцож, ухарч байгаа дүр үзүүлсэн байна. Монголчууд Дай Вьетийн цэргүүдийг нэхэн хөөгөөд тэдний бэлдсэн талбарт очжээ. Тэнд хүлээж байсан мянга мянган жижиг завь хоёр эргээс гарч ирэн, дайсны эгнээг задалсан. Гэнэтийн хүчтэй дайралттай тулгарсан Монголчууд далай руу ухрахыг оролдсон ч Дай Вьетчүүдийн татсан уяанд тээглэн хөлөг онгоцнууд нь гацаж, олонх нь эвдэрч сүйдэн живжээ. Тэр үед нь олон тооны галт салнууд урсан ирж мөргөж байв. Айсан Монгол цэргүүд онгоцноосоо үсэрч буун, эрэг рүү гарсан бөгөөд тэнд тэднийг Траны хаан болон [[Тран Хун Дао]]гийн удирдсан арми хүлээж байлаа. Ингээд Монголын тэнгисийн флот бүрмөсөн сүйрч, Омар олзлогджээ. Тэр үед [[Дай Вьет]]ийн арми Лан Соны дагуу Тогооны армийг үлдэн хөөжээ. [[Тогоон(ханхүү)|Тогоон]] ширэнгэн ой дундуур дутаан нутаг буцсан аж. Гэсэн ч [[Дай Вьет]] болон [[Чампа]]гийн хаант улсууд цаашид зөрчилдөөн үүсэхээс сэргийлж, Хубилайн захиргааг хүлээн зөвшөөрсөн билээ<ref name="ReferenceA"/><ref>René Grousset-The empire of the steppes, p.290</ref>. ====Зүүн Өмнөд Ази, Өмнөд тэнгис ==== {{main|Монголчуудын Бирм рүү хийсэн довтолгоо|Монголчуудын Жава руу хийсэн довтолгоо}} Бирмийн эсрэг хийсэн 3 аян дайнаар (1277, 1283, 1287) Монголчууд Ирраваддийн дельтэд хүрч, Бирм дэх [[Паганы хаант улс]]ын нийслэл [[Баган]]ыг эзлэн, өөрсдийн тоглоомын засгийн газар байгуулсан<ref name="ReferenceB">René Grousset-The empire of the steppes, p.291</ref>. Хубилай албан ёсоор бол сюзерентет улсыг байгуулсан хэдий ч [[Бирм]]чүүд Монголын дагуул улс болж, тэднийг Хятадаас хөөгдөх хүртэл алба гувчуур өргөн барьсаар байв<ref>C.P.Atwood-Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire, p.72</ref>. [[Камбож]]ийн [[Кхмерийн хаант улс]] болон [[Малайз|Малай]], [[Өмнөд Энэтхэг]] дэх жижиг улсууд Хубилайн хаанчлалыг 1278-1294 онуудад хүлээн зөвшөөрч байв. Уг бүс нутаг дахь монголчуудын сонирхол нь цэвэр худалдааны болон алба гувчуурын харилцаа тогтооход оршиж байлаа. Хаанчлалынхаа сүүлийн жилүүдэд Хубилай [[Жава]] дахь [[Сингасари]]гийн вант улсын эсрэг 20-30,000 цэрэг хөдөлгөн, өшөө авах усан замын аян дайн (1293) хийсэн боловч Монголын хүч 3,000 дайчнаа алдаад, [[Мажапахит династи]]г эрхэндээ оруулж чадалгүй буцжээ. 1294 онд [[Тайланд|Тайландын]] нутагт оршиж байсан 2 хаант улс болох [[Сухотайн хаант улс|Сухотай]], [[Чианмай улс|Чианмай]] Хубилайн эзэнт гүрний [[ивээлийн улс]] болсон<ref name="ReferenceB"/>. ===Сахалиныг эзэлсэн нь=== Монголын цэргүүд [[Сахалин]] руу хэд хэдэн удаа дайрсан бөгөөд энэ нь 1264-1308 онд үргэлжилсэн юм<ref>Mark Hudson-Ruins of Identity, p.226</ref>. Их Монгол Улс нь албан татвар дээр суурилдаг тул шинэ газар нутгийг эзлэн авбал эдийн засаг нь сайжирдаг байжээ. [[Нивх үндэстэн|Нивх]] ба [[Орок үндэстэн|Орокууд]] нь Монголд захирагдах болсон. Харин [[Айнү үндэстэн|Айнүгийн ард түмэн]] Монголын шууданг довтолж, Их Хаанд дагаар орсон Сахалины уугуул иргэдтэй тулалддаг байв<ref>Brett L. Walker-The Conquest of Ainu Lands, p.133</ref>. Эцэстээ 1308 онд Айнүгийн овог аймгууд Монголчуудын захиргааг хүлээн зөвшөөрчээ. ==Европ== [[Файл:Qubilai Setsen Khaan.JPG|thumb|270x270px|Хубилай хааны залуу үеийг дүрсэлсэн хөрөг]] Хубилай хааны удирдлага дор Дорнод ази болон барууныхныг хооронд нь шууд холбоо тогтоох нь нээлттэй болж [[Төв Ази|Төв азийн]] худалдааны замуудад монголчууд хяналтаа тавьж өртөө шуудангийн үйлчилгээг үзүүлдэг байсан учир монголын эзэнт гүрэнд үзүүлэх ач холбогдол нь их байв. 13 р зууны эхээр европ болон төв азичууд мөргөл, аялал, жуулчлал, элч төлөөлөгчийн журмаар, Хятад руу явдаг замыг бий болгосон. Монголчууд хятадыг захирдаг байсан учир Монголын эзэнт гүрний ойролцоо хаана ч байсан бөгөөд Орос, Перс, Месопотами зэрэг улс руу бүхий л худалдааны зам чиглэдэг байв. Их хаан болон Пап ламын хооронд хэдэн удаа элч төлөөлөгчийг шууд сольж байжээ. 1266 онд Хубилай хаан Венецийн мөргөлчдөд зөвшөөрөл олгож, 100, 100-н христийн номтнууд болон инженерүүдэд Пологийн ах дүү нарт явах зөвшөөрөл олгожээ. 1263 онд ах дүү Поло нар Ромд эргэн ирсэн. Их хаан Хубилай ба [[Ил Хаант Улс|Ил хан]] [[Аргун|Аргуны]] сайд болох Раббн бар саума 1287-1288 оны үед өрнөдөд Ром, Парис, Бореукас ба дорнодод Дадугаар аялал хийж гол захирагчтай нь уулзсан байдаг. Никкологийн хүү Марко Поло энэхүү аялалдаа өөрийнхөө аавыг хамт дагуулан явж байсан нь Хятад болон Монголд хамгийн сайн танигдах жуулчин болохынх нь үндэс байсан байж болно. Тэрээр Хубилай хааны удирдлага дор 1275-1292 оны хооронд 17 жилийн турш [[Юньнань муж|Юннань]] ба [[Фужянь муж|Фужянь]] мужуудаар наймаа хийж, мөн элч тагнуулын үүрэг гүйцэтгэн оролцож байсан. Гэвч үүнийг дундад иргэн улсын үеийн түүхчдийн Хятадыг дүрсэлсэн хэсгээс гарч ирсэн дэлхийн дүрслэл хэмээх сэтгүүлээс авсан хэмээн европт дамжуулан үздэг байна. [[Раббан Саума]] дахь дорнод Азийн хэсэгт байсан Кистиорак гэдэг лам нь одоогийн Бээжингийн газар нутагт төрсөн. Тэрээр 1278 онд Иран дахь [[Ил Хаант Улс|Ил ханы]] засаглалд төв азиас орж ирсэн бөгөөд Монголчууд [[Ислам|Исламд]] байдаг христэд итгэгчдэдийн тусламжийг авахаар европ руу явсан байдаг. Энэ мэтчилэн тив газруудыг хэрэн хэсэж мэдээлэл түгээж байсан хүмүүс олон байв. Хубилай хааны удирдлага дор анх хязгаарлалттай боловч хятад болон өрнөдийнхний хооронд соёлын солилцоо болон харилцаа холбоог шууд тогтоож байжээ. ==Юань улсын эзэн хаан болсоны дараах засаглал== Тэрээр хятадын улс төр болон соёлын загварчлалыг сайшаан дэмжсэн байдаг нь хятад дахь засаглалаа тогтмол барьж байхад анхаарч, хятадыг хятад аргаар захирах нь зөв гэж үзсэн. Ингэхдээ энэ үүргийг зөвлөлийн түшмэл [[Хао Жин]], [[Лю Бинжун]] нарт тушааж, засаг захиргааны төсөл боловсруулсан нь монголын уламжлалт соёлын нөлөөг багасгаж Тан улсын жишээг бага зэрэг өөрчилж хийсэн байдаг юм. Гэхдээ энэхүү засаг захиргаа нь монгол дахь мянгатын тогтолцоог халсан гэсэн үг биш юм. Хубилайн хаанчлалын 1260-1272 онуудын хооронд дээрх төрийн бүтцдээ гурваас дөрвөн удаа өөрчлөлт оруулж байсан. Хубилай [[Пагва лам|Пагва ламыг]] эзэнт гүрний шашны тэргүүн буюу [[Улсын багш|улсын багшаар]] томилжээ. Энэ нь монголчуудыг күнзийн сурталд шууд уусахаас сэргийлсэн байдаг. Мөн 1269 онд Пагва ламтан түвэд үсгээс сэдэвлэж, их хааны зарлигын дагуу дөрвөлжин үсгийг зохиосон байна. Хубилай Төвд болон хятадын лам нарыг Пагвагийн удирдлаганд оруулж дээд шүүхийн хяналтын хороог үндэслэсэн байна. Хаган нь 1270 онд дээд шүүхийн хажууд Мусалманы анагаахын төв, 1271 онд Исламаны одон орны судлалын удирдах төв, 1289 онд эзэнт гүрний хөвгүүдэд зориулж Мусалманы сургууль байгуулсан байна.Лю Бинжун(1274) [[Ши Тяньзи]] (1275) [[Жао Би]] (1276) ба [[Дун Вэй Бин]] (1278) нарын Хятадын нөлөө бүхий түшмэд нь нас барж алга болсоны дараа хааны ордонд Ахмад ноёны нөлөө асар их болсон нь хятад түшмэдийн нөлөө нэг хэсэг суларчээ. Хубилай улсын байдлыг хянадаг удирдлагын ахлагчаар Ахмад Фанакатыг томилсон. 1286 онд хааны зарлигаар Жун шу шэний баруун гарын чинсангаар тангадын [[Санга ноён|Санга ноёныг]] томилсон нь дахин уйгур ноёдын нөлөөг идэвхжүүлжээ. Тухайн үед төрд Баарин аймгийн [[Баян жанжин]], [[Жалайр|Жалайрын]] [[Хантун|Хантун ноён]], [[Борохул|Борохулын]] үр удам болох [[Очичар]] нар, Аралудын [[Боорчи|Боорчийн]] удмын [[Иштөмөр]] зэргийн монгол ноёд их нөлөөтэй байсан. Хубилай хаан 1271 онд Их Монгол улсын нэрийг сольж Да Юань гэж нэрлээд, дараа онд нь Жунду хотыг Даду гэж нэрэлсэн. Хуучин нийслэл нь Шанду байсан. Хубилай хаан 1274 онд өмнөд [[Сүн улс|Сүн улсын]] эсрэг дахин цэрэг мордуулж, эцэст нь Сүн улсыг мөхөөснөөр хятадын түүхэнд анх удаа бүх нутгаа алдаж, тусгаар тогтнолоо алдсан. Хубилай хаан хойд өмнө хятадын дагуу эх сувгийг байгуулсанаар эдийн засгийг өсгөж, барилга байгууламжийг засварлаж, замуудаа өргөтгөж, дүрэм журмаа сайжруулж байсан нь улс орны алтан үеийг авчирсан байлаа. Хубилай хааны гэрийн сургууль нь хуучны монгол уламжлалуудыг зарим ойлголтуудыг багтаасан байсан бөгөөд Хубилай хааны засаглалаар эдгээр уламжиллууд нь үргэлжлэн явагдсан бөгөөд зарим нэг уламжлалт хятад боловсролын соёлын асуудал нэвтэрсэн байв. Хубилай монголын мөргөлчдийг 1263 онд татвар төлөх ёстой хэмээн зарлиг гаргасан бөгөөд 1268 онд татварын алба байгуулсан байна. 1286 онд далай эрэг орчмын худалдаанд зах зээлийн татварын хяналтыг тавьжээ. 1260 оны 8 сард Хубилай хугацаа нь дуусдаггүй цаасан мөнгө эргэлтэнд оруулж данс тооцоо бүхий цаасан мөнгийг анх бий болгосон байна. Ийнхүү мөнгө нь алт, мөнгө болон хувирах боломжтой болсон бөгөөд засгийн газар татвар төлөгчдөөс цаасан мөнгө авдаг байв. Ийнхүү Чао хэмээн нэрлэгддэг цаасан мөнгөөр л татвараа төлөхийг шаарддаг болсон. Хубилайн засаглал гадны мөргөлчид юмуу энгийн иргэдээс алт мөнгөн хэлбэрээр татвараа хураан авч байсан. Гэвч наймаачид солилцоо хийж засгийн газраас авдаг болсон. Хубилай хаан анх яагаад фиат мөнгө үйлдвэрлэгчдийг бий болгосны учир нь ийм юм. Цаасан баримтууд нь цуглуулсан татварыг бий болгодог бөгөөд энэхүү том улс орны зоос тээвэрлэхэд зарцуулдаг байсан зардлыг бууруулсан. 1287 онд Хубилайн сайд Санга [[Жи Юаний цаасан мөнгө]] хэмээх шинэ мөнгөн тэмдэгт бий болсон. Хубилай азийн урлагийг дэмждэг байсан бөгөөд шашны итгэлийг ч дэмждэг байжээ. Хубилай хаан Таоистын эсрэг үзэл баримтлалтай байсан. 1270 онд Марко Поло гэх мэтийн хэд хэдэн европчууд монгол гүрэнд зочилон ирсэн байдаг нь худалдаа наймаа маш сайн дэлгэрсэн нь харагдаж болмоор юм. ===Соёл, боловсрол=== Чингисийн ач хүү Хубилай, [[Чингис хаан|Чингис]] Өвөөгийнхөө мэлмий гийсний 120жилийн ойг тохиолдуулан, [[Монгол бичиг|монгол бичгээрээ]] Монголын анхны Нэвтэрхий толийг зохиолгож хэв сийлж 1282 онд тархаасан гэж хэлэх үгүйсгэшгүй бат үндэс эндээс соёолон гарч ирж байна гэж монголч эрдэмтэн [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]] [[Юань улсын судар|"Хөх Монгол Усын"]] cударын 12р дэвтэрээс олж батлав. <ref name="Хубилай_хаан"> [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]], Чингис хааны мэндэлсний 120 жилийн ойд зориулан нэвтэрхий толь зохиож байжээ. 2020.01.03[http://maral-books.net/encyclopedia_120/]</ref> ==Наяны бослого== [[Файл:Liu-Kuan-Tao-Jagd.JPG|thumb|Ан агнуурын зураг]] 1274 онд Хубилай хаан [[Зүрчид]] дахь Монголын төлөөлөгчөөр Лянь Хихианыг томилсон. Чингис хааны дүү Бэлгүтэйгийн 4 дэх үеийн ач 1287 онд [[Наян]] нь өдөөн хатгажээ. Наян нь Төв Ази дахь Хубилайн өрсөлдөгч болох [[Хайду|Хайдутай]] холбоо тогтоожээ. Түүний харъяанд Зүрчид, [[Кидан үндэстэн|Кидан]], Монгол угсааны цэргүүд захирагдаж байсан. Хасарын хүү болох [[Шидур]] ба Хачиуны үр удам болох [[Хадаан ноён|Хаданы]] удирдлаган дор бослого гарчээ. Хубилай, Наяны эсрэг Баян жанжныг явуулсан. Хубилай хааны их цэргийн нэг хэсгийг жанжин [[Ли Тин|Ли Тингийн]] удилдлаган дор Наянгийн цэргийн эсрэг байлдуулсан. Эцэстээ Наянгийн талын Табутай нарын жанжин баатруудын цэрэг ухаран зугтахад тэднийг нэхэмжилэн хөөсөөр Шар мөрний орчимд нэхэн гүйцсэн. Наяныг хаан зарлигаар цус гаргалгүй нөгчүүлсэн. Харин Хайдугийн цэргийн хүчин баруун талаас довтлоход Хубилай хаан, Гамала хан хөвүүн, Баян нарыг Хархорумд их цэргийг удирдуулж, түүний эсрэг хөдлөгсөн. Харин тэр хоёр ялагдах болохул Гүрёгийн Чүн Нёл вангийн цэргийг ардаас нь илгээсэн нь тус удаагийн зэвсэгт тэмцэл нь Хубилай хааны хувьд их чухал байсныг харуулж байна. Энэ үед Шидур вангийн цэрэг мөн Ляонин мужид бослого гаргасан боловч сарын дотор түүнийг няцааж, Шидур ван бууж өгсөн. Хайдугийн цэрэг энэ удаагийн дайнаас зугтаан хойд зүг рүү явсан. Хэдий тийм боловч Хайду Чингай балгас дахь Юань улсын гол цэргийн хүчийг буулган авсан бөгөөд 1289 онд маш богино хугацаанд Хархорумыг эзлэн суусан байна. Хайду Хубилай хаан цэргийн томоохон хүчээ хөдлөгөхөөс өмнө зугтаажээ. 1289 он хүртэл Наяныг дэмждэг хүмүүс байсан боловч аяндаа алга болсон. Бослого гаргасан тайжийн цэргийн хүчнийхэн гэр бүлийнхнийхээ хамт улс орон бүртээ буцсан байв. Хубилай Монгол Зүрчидэд гарсан бослогын үеэр зарим хүмүүсыг залхаан цээрлүүлсэн байна. Энэхүү бослогын улмаас 1287 оны 12-р сарын 4-нд Ляонингийн орон нутгийн төлөөний яамыг байгуулж, монгол вангуудын мэдлийн нутгийг хятад засаг захиргааны нэгжээр сольсон нь улс төрийн томоохон алдаа болжээ. ==Өтөл нас== [[Чингим]] ааваасаа 9 жилийн өмнө буюу 1285 онд нас баржээ. Хубилай харамсан гашуудсан бөгөөд түүний эхнэр [[Хөхжин хатан]] дотно хэвээр үлджээ. Өөрөөр хэлбэл Хубилай хаан амьдралынхаа эцэст Тулай өвчин туссан байжээ. Тэрээр амьтны эд эрхтэн идэх дуртай болсон учир жин нь маш их нэмэгдсэн. Ийнхүү түүний цусан дахь бөөмийн хэмжээ томорсноор [[Тулай өвчин|тулай өвчинтэй]] болсон байна. Түүний үхэлтэй энэхүү өвчин холбоотой. Хубилай хаан [[Чингим]]ийн хүү [[Өлзийт Төмөр хаан]] шинэ титэм залгамжлагчаараа сонгогдсон. Хубилай байнга бие нь суларсаар 1294 оны 2-р сарын 18-нд нас баржээ. Тус ондоо оршуулгын ёслолыг хийсэн бөгөөд сүүлд монголын хаадын оршуулгын газар [[Чинянгу|Чинянгуд]] аваачсан байна. Улмаар Монголын эзэнт гүрний 6 дахь эзэн хаан болж Хубилай хааныг нас барсны дараа Юань гүрний 2 дах хаанаар Өлзийт Төмөр хаан [[4 сарын 28|4-р сарын 28]]-нд болжээ. Өвчний улмаас эцсийн эцэст түүнээс 30 насаар ах Баяныг ч цэргийн хүчний удирдлагаар сонгох боломжтой байжээ. ==Өв хөрөнгө== 1260 онд хаан ширээнд гарч ирсэн Хубилайн хүч чадал [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрнийг]] шинэ чиглэлд хандуулсан ажээ. Тэрээр маргаантай байдлаар хаан ширээнд суусан боловч түүний үед Монголчуудын хөгжил хурдасч дэлхийтэй харилцаж байсан төдийгүй [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрнийг]] [[Хятад|Хятадын]] соёл иргэншилтэй холбож өгсөнөөр эзэнт гүрний хүн ам сайн сайхан амьдрах нөхцлийг хангаж өгсөн байна. Хубилай болон түүний өмнөх хаадын байлдан дагуулал хүчирхэг [[Хятад|Хятадыг]] цэргийн хүчээр байлдан эзэлж, бүтээн байгуулалтанд дахин оруулснаараа эзэнт гүрний хөгжилд маш том үүрэг гүйцэтгэсэн. Одоо үеийн [[Бээжин]] хотын орчим төвлөрч байсан нийслэл хотоосоо Дотоод Азийн бүрэлдэхүүнд багтдаг [[Түвд]], Шинжаан ба Монголд жинхэнэ эзэнт гүрний хууль дүрмийг боловсруулахын зэрэгцээ энэ бүс нутагт Алтан улсын түрүүчийн хаадын барьж байсан дүрмүүдийг сахиулж чадсан байна. == Түүхэн баримтууд == === Японд илгээсэн захидал === '''МОНГОЛЫН ИХ ЮАН ГҮРНИЙ ШИЗҮ ЭЗЭН ХААН ХУБИЛАЙ СЭЦЭН ХААНААС ЯПОНЫ ХААНД ИЛГЭЭСЭН БИЧИГ.'''<blockquote>"Их Монгол улсын Хуанди (эзэн хаан)-ийн бичиг, Ри Бэнь (Япон) улсын ванд илгээв. Би санаваас, эртнээс нааш өчүүхэн улс, их улс лугаа зах нийлэлдэж аваас эрхгүй батдан найралдахыг хичээжээ. Эдүгээ миний өвгөд тэнгэрийн гэгээн зарлигаар Хятад тэргүүтэн улсыг бүрнээ авч бүрүүн, хол дахь олон улсууд сүр жавхлангаас айж, эрдмийг нь хүсээд тоолшгүй өгүүлснийг өгүүлэх явдалгүйгээс гадна, би сууринд анх суусан цагт, Солонго (Солонгос) улсын иргэнийг хилсгүй зэвсгийн ирд зовмуй хэмээн өршөөж, төдий цэрэглэхүйг байж бүрүүн. Маны урьд авсан газар орон ба олзолсон иргэнийг нь цөм хариулж өгөхүйд, Солонго (Солонгос) улсын эзэн ба түшмэд нь миний хайр хишгийг сүсэглэж санаад мөргөхөөр ирлээ. Журамд хэдий хаан сайд гэвч найр нь эцэг хөвгүүн лүгээ адил бүхүйн тул, танд хэдийнээс мэдэж ухвай. Миний зүүн захын Солонго (Солонгос) улс лугаа таны зах нийлжээ. Тийн атал, улс мандсанаас нааш тасралгүй явсан бөгөөд эдүгээ миний үед сайныг асуухаар нэгээхэн ч элч зарсангүй, хэрэвдээ вангийн бие эс мэдсэн болов уу хэмээн миний санааг нээж, бичиг бариулж тусгайлан элч илгээв. Үүнээс хойш харилцан амраа асуулдаж, амархан ахуйд хүсмүй. Тэр ч байтугай, богд хүн дөрвөн далай доторхийг нэгэн гэр болгожээ. Эсэргэд (харилцан) сайнаар эс явбаас л, нэгэн гэрийн ёс хэмээвээс болмуй? Тийн цэргийн үйлийг хэн зэ хүсмүй. Ван энэ учрыг нарийвчлан ухтугай хэмээв".<ref>{{Cite book |last=. |first=Рашпунцаг |title=Болор эрих |year=2006 |edition=1st |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=172-173 |translator-last=М |translator-first=Баярсайхан |translator-last2=Ч |translator-first2=Нэргүй |translator-last3=Д |translator-first3=Бүдсүрэн}}</ref></blockquote> ==Гэр бүл== Хамгийн түрүүнд Хубилай хаан Тэгүлэнтэй гэрлэсэн бөгөөд Тэгүлэн маш эрт нас баржээ. Түүний дараа Хубилай хаан [[Хонгирад]] аймгийн Чаби хатантай гэрлэжээ. Чаби түүний хамгийн хайртай эхнэр байжээ. Чаби буюу Чимбай хатан төрийн бодлогод оролцож байсны зэрэгцээ Хятадын торгоны урлалыг шинэ түвшинд хөгжүүлэхэд их үүрэг гүйцэтгэжээ. 1286 онд Чаби хатныг нас барсных нь дараа Хубилай Намбуй хэмээх залуухан үеэл дүүтэйгээ Чабигийн хүслийн дагуу гэрлэжээ. Хубилай болон түүний эхнэрийн хүүхдүүдэд дараах хүмүүс багтана. === Хатад === [[Юань улсын судар|Юань улсын сударт]] тэмдэглэснээр Хубилай хаан өвөө Чингис хааныг үлгэрлэн дууриаж дөрвөн орд өргөөг байгуулж, тус бүрт хатад татвар эмсээр захируулжээ. # Нэгдүгээр их ордыг [[Чаби хатан]] захирч, [[Намбуй хатан]] дараа нь захирсан. # Хоёрдугаар ордод [[Тархай хатан]], [[Нүхан хатан]] # Гуравдугаар ордод [[Баяужин хатан]], [[Хөхлүн хатан]] # Дөрөвдүгээр ордод [[Бабахан сул хатан]], [[Сабуху хатан]], [[Сүхдарь хатан]] [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] дараах хатдын нэрийг бичжээ. *'''[[Тэгүлэн]]''' нь Хонгирад аймгийн [[Алчи ноён|Алчи ноёны]] ач Толин ноёны охин. Хубилай хааны анхны хатан бөгөөд залуу байхдаа нас барсан. *[[Чаби хатан|'''Чаби хатан''']]: [[Хонгирад]] аймгийн Алчи ноёны охин бөгөөд [[Хубилай хаан]]ы 2 дахь хатан. Тэрээр хэзээ Хубилай хаантай гэрлэсэн нь тодорхойгүй ч Их хаанд [[Дорж (Хубилайн хүү)|Дорж]], [[Чингим]], [[Мангала]], [[Номуган]] нарын "4 хөвгүүн, 5 охин төрүүлсэн."<ref>Рашид аддин. Судрын чуулган. орос хэлнээс орчуулсан Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. тэргүүн боть. т.119</ref> *[[Мэргид|Мэргидийн]] [[Хүрүгчин хатан]]: Хуридай нэрт хөвгүүн төрүүлсэн<ref name=":0">Рашид аддин. Судрын чуулган. Орос хэлнээс орчуулсан Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. т.176</ref> *[[Намбуй хатан|'''Намбуй хатан''']] нь 1283 онд Хубилай хаантай ураглан ганц хүү төрүүлж өгсөн. Түүний хэзээ төрсөн болоод хэзээ нас барсан зэрэг нь түүхэнд тэмдэглэгдээгүй. *[[Дөрвөд|Дөрвөн]] овгийн [[Дөрөвчин хатан]]: Юньнань ван [[Хөхэчи]], Шипин ван [[Агругчи]] нарыг төрүүлсэн. *[[Үүшин|Хушин]] овгийн [[Хушинжин хатан]]: [[Аячи|Аячи тайж]]<nowiki/>, [[Хөхчү (Нин ван)|Хөхчү]]<nowiki/>г төрүүлсэн *[[Баяужин хатан]]: Баяут овгийн Борогчингийн охин. [[Тогоон (Хубилай хааны хүү)|Жэннань ван Тогоон]]<nowiki/>ыг төрүүлсэн *Нэр нь үл мэдэгдэх хатан: [[Хутлугтөмөр|Хүтлүг Төмөр]] хан хөвгүүнийг төрүүлсэн *Асужин хатан (阿速眞 可敦): [[Хутулужин бэхи]]йг төрүүлсэн.<ref>[https://zh.m.wikisource.org/wiki/高麗史/卷八十九 高麗史/卷八十九]</ref> === Хөвүүд === # [[Дорж (Хубилайн хүү)|Дорж]] (1233-1263) нь [[Хубилай хаан]]ы ахмад хөвүүн бөгөөд 1260 онд Хубилай хааныг хаан суухад хунтайжаар өргөмжилөгдөж, Төвлөн засах яамны эрхэлсэн сайд болсон. 1263 онд өвчнөөр тэнгэрт хальсан. # '''[[Чингим]]''' (1243-1286) Хубилай хааны дэд хөвүүн. 1261 оны 12 сард янь ван, 1273 оны 2 сард [[хунтайж]] болсон. 1286 онд өвчин тусч өөд болсон. Күнзийн номлолд нэвтэрч, Хархорум хотод цэрэг захирч удаан хугацаагаар сууж байсан. # [[Мангала]] бол [[Хубилай хаан]]ы гутгаар хөвүүн бөгөөд Чинь ван, Ань Си ван цол хүртэж, Ганьсу, Шааньси мужийн их цэргийг захирч, Хайду ханы эсрэг байлдаж байсан. 1280 оны орчимд нас барсан. # [[Номуган]] Хубилай хааны дөтгөөр хөвүүн. Бэй Ань ван цол хүртэж, [[Хайду хан]]<nowiki/>ы эсрэг тэмцэж байсан бөгөөд сүүлд 1292 оны үед нас барсан.. # [[Хөхэчи]] нь Хубилай хааны 5-р хөвгүүн. Юньнань ван цолтойгоор [[Юньнань муж]]ийг захирч байсан. Хятад зөвлөхдөө алуулсан. Түүний цол, албан тушаалыг үр удам нь залгамжлжээ. # '''Хуридай''' нь мэргэд аймгийн Хүрүчин хатнаас төрсөн Хубилай хааны 6-р хөвгүүн # [[Аячи]] нь Хубилай хааны 7-р хөвүүн. Наян вангийн бослого дарах их цэргийн нэгэн хэсгийг удирдаж байсан. # [[Агругчи]] нь Хубилай хааны 8-р хүү юм. Си Пин ван цолтойгоор Түвэдийг захирч байсан. # [[Хөхчү (Нин ван)|Хөхчү]] нь Хубилай хааны 9-р хүү агаад Нин Юань ван цол хүртэж байсан. Хархорум хотын орчимд цэргийн захирагчын тушаалд удаан хугацаанд сууж, Хайду ханы цэрэгтэй тулалдаж байсан. 1298 онд цэргийн цааз зөрчөөд, Хайду ханы их цэрэгт ялагдсан тул эрх мэдэлээ хураалгаж, [[Гуулин улс|Гуулин улсад]] цөлөгдсөн. Хайсан хааны үед өршөөгдөж, суллагдсан. # [[Тогоон(ханхүү)]] бол Хубилай хааны 10-р хүү. Өмнөдийг тохинуулагч Чжэнь Нань ван цолтойгоор [[Вьетнам]], [[Бирм]]ын эсрэг аян дайнд оролцож том ялагдал амсаж шийтгэл хүлээж, 1289 онд Янжоу хотын захирагчаар цөлөгдсөн. # [[Хутлугтөмөр]] нь Хубилайн 11-р хүү. [[Буянт хаан|Буянт хааны]] үе хүртэл амьдарч байсан. # '''Тэмүчи''' нь [[Хубилай хаан]]ы [[Намбуй хатан|Намбуй]] хатнаас төрсөн.<ref>{{Cite book |last=宋 |first=濂 |title=元史 |publisher=中华书局 |year=1976 |volume=10 |location=北京 |pages=2873 |language=zh}}</ref> Багадаа эндсэн бололтой. === Охид === # Жао Гуо Да Жан гүнж '''[[Ерөө гүнж]]''' (月烈, Yuè liè) нь [[Хонгирад|хонгирадын]] Жао У Сянь ван '''Айбухтай''' гэрлэв. # Чан Гуо гүнж '''[[Улужин]]''' (吾鲁真, Wú lǔ zhēn) нь [[Ихирэс|ихирэсийн]] Тэлигань хүргэний хөвгүүн '''Буха''' (孛花)-тай гэрлэв. # Чан Гуо Да Жан гүнж '''[[Чалун]]''' (茶倫, Chá lún) нь '''ихирэсийн Буту хүргэний хөвгүүн Дарги'''<ref>Рашид аддин. Судрын чуулган. орос хэлнээс орчуулж, тайлбар хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. тэргүүн боть. т.121</ref>(دارکی گورکان, dārkai gūrkān)'''/Тэлигань''' (帖里干, tièlǐgān)'''-'''тай гэрлэв. # Лу Гуо Да Жан гүнж '''[[Өлзий гүнж|Өлзий]]''' (完泽, Wán zé) нь хонгирадын '''Уручинтай''' гэрлэв # Лу Гуо Да Жан гүнж '''[[Нангиажин]]''' (囊家真, Náng jiā zhēn) нь эгч Өлзий гүнжийг нас барсны дараа '''хонгирадын Уручинтай''' гэрлэж, түүний нөхөр өөд болсны сүүлээр эртний ёсоор хадам дүү '''Төмөр, Манжидай''' нартай залгааагаар гэрлэв.<ref>[[Юань улсын судар]]</ref> # '''Чи Гуо Да Жан гүнж''' '''[[Хутулужин бэхи]]''' '''(1259-1297), ('''忽都魯 揭里迷失''',''' Hūdōulǔ jiēlǐmíshī) нь Хубилай хааны Асужин хатнаас төрсөн охин бөгөөд [[Курё улс|Гүрё улсын]] [[Чүннёль ван|'''Чүн Нёл''']] вангийн хатан болсон. ==Намтар судлал== Хубилай Их Хааны намтрыг анх бичсэн орон бол [[Солонгос]] ([[Гуулин улс]]), Солонгосын түүхчид юм. Хубилай Хааны Гуулин хүргэн Ван бичгийн түшмэлдээ "Хубилай Хааны намтар" ыг эмхлэн бичихийг тушаасан тухай түүхэн тэмдэглэл Гуулин улсын сударт (1-31-484, 3-31-311) бий. Солонгос мэргэд, Хубилай Хааны намтарыг долоон сарын дотор бичин дуусгаж, 10 сарын билгийн тооллын хар нохой өдөр Монголд илгээсэн түүхэн тэмдэглэл нь Гуулин улсын сударт (1-31-485, 3-31-314) толилуулсан байдаг.<ref>[[Б. Сумъяабаатар]], "Хубилай Их Хааны үеийн Монгол Солонгосын харилцаа", 2015, p. V, Vi, ISBN 978-99973-3-025-3</ref> == Эшлэл == {{reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Аригбуха хаан]]</br>[[Мөнх хаан]] |албан_тушаал =[[Монгол хаад#Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын Далай Их Хаан]] |он =1260-1271 |дараа =[[Төмөр Өлзийт хаан]] }} {{Залгамжлал |өмнө =Шинээр байгуулагдсан |албан_тушаал =[[Юань улсын хаад|Их Юань Улсын Их Хаан]] |он =1271-1294 |дараа =[[Төмөр Өлзийт хаан]] }} {{Залгамжлал |өмнө =[[Сүн улс]]ын [[Бин хаан]] |албан_тушаал =[[Хятадын түүх|Хятадын]] [[Хуанди|эзэн хаан]] |он =1279-1294 |дараа =[[Төмөр Өлзийт хаан]] }} {{end}} ==Нэмж унших== * [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]]: ''"Хубилай Их Хааны үеийн Монгол Солонголын харилцаа",'' 2015, ISBN 978-99973-3-025-3 * [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]]: ''"Чингис Хааны Их Монгол Улс, Солонгос түүхийн сурвалжид",'' 2025, ISBN 978-9919-0-2767-4 [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Хубилай хаан| ]] [[Ангилал:Алтан ураг]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Монголын их хаан]] [[Ангилал:Их хаан]] [[Ангилал:Юань улсын хаан]] [[Ангилал:1215 онд төрсөн]] [[Ангилал:1294 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Монголын буддын шашны хүн]] giiii5pi0tmnjas6irqiqwfqlc4b5v4 854870 854869 2026-04-27T11:56:24Z Avirmed Batsaikhan 53733 854870 wikitext text/x-wiki {{Short description|1271-1294 оны хооронд Юань улсын эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Хубилай хаан<br/>{{mongolUnicode|ᠬᠤᠪᠢᠯᠠᠢ<br>ᠬᠠᠭᠠᠨ}} | image = YuanEmperorAlbumKhubilaiPortrait.jpg | caption = 1294 онд Хубилай хаан нас барсны дараахан зурсан зураач [[Анико]]гийн хөрөг | succession = [[Монголын эзэнт гүрний хаан]] | reign = {{nowrap|1260 оны 4 сарын 15}} – {{nowrap|1294 оны 2 сарын 18}} | coronation = 1260 оны 5 сарын 5 | predecessor = {{ubl|[[Мөнх хаан]]|[[Ариг Буха]] (нэхэмжлэгч)}} | successor = ''[[Монголын эзэнт гүрний хуваагдал|Эзэнт гүрэн хуваагдсан]]''<br />[[Төмөр Өлзийт хаан]] (нэхэмжлэгч) | succession1 = [[Юань улсын хаад|Юань улсын эзэн хаан]] | reign1 = 1271 оны 12 сарын 18 – {{nowrap|1294 оны 2 сарын 18}}{{efn|1279 оны 3 сарын 19-нд [[Яамэний тулалдаан]]д [[Сүн улс]] ялагдсан нь Хубилай хааны [[Дотор газар|Хятад даяар]] ноёрхлын эхлэл гэж тооцогддог.}} | successor1 = [[Төмөр Өлзийт хаан]] | birth_date = {{birth date|1215|09|23}} | birth_place = [[Монголын эзэнт гүрэн]] | death_date = {{death date and age|1294|02|18|1215|09|23}} | death_place = [[Ханбалиг]], Юань Улс | burial_place = Тодорхойгүй, [[Бурхан Халдун]] гэж таамагладаг | spouse = {{plainlist| * {{marriage|[[Тэгүлэн хатан]]|1232|1233|reason=нас барсан}} * {{marriage|[[Чаби хатан]]|1234|1281|reason=нас барсан}} * {{marriage|[[Намбуй хатан]]|1283|1290|reason=алга болсон}}}} | issue = [[Чингим]] | full name = {{ubl | {{MongolUnicode|lang=mn|ᠬᠤᠪᠢᠯᠠᠢ}} {{tlit|mn|Хубилай}} | {{zh|忽必烈}} {{tlit|zh|Hūbìliè}} }} | regnal name = {{ubl | Шяньтянь Шүдао Рэньвэнь Ивү Дагуан Шяо хаан ({{lang|zh|憲天述道仁文義武大光孝皇帝}}) | Сэцэн хаан ({{MongolUnicode|lang=mn|ᠰᠡᠴᠡᠨ<br/>ᠬᠠᠭᠠᠨ}}; {{lang|zh|薛禪汗}}) }} | temple name = Шизү ({{lang|zh|世祖}}) | posthumous name = Шэндэ Шэньдун Вэньвү хаан ({{lang|zh|聖德神功文武皇帝}}) | era dates = {{ubl|Жунтун ({{lang|zh|中統}}; 1260–1264)|Жиюань ({{lang|zh|至元}}; 1264–1294)}} | house = [[Боржигин]] | dynasty = [[Юань улс|Юань]] (үүсгэн байгуулагч) | father = [[Тулуй]] | mother = [[Сорхагтани Бэхи]] | religion = [[Буддын шашин]] }} '''Хубилай Сэцэн хаан''' ({{mongolUnicode|ᠬᠤᠪᠢᠯᠠᠢ<br>ᠰᠡᠴᠡᠨ<br>ᠬᠠᠭᠠᠨ}}, * [[1215 он]]ы [[9 сарын 23|9-р сарын 23]]; † [[1294 он]]ы [[2 сарын 18|2-р сарын 18]]-нд [[Ханбалиг]]т) нь 1260-1294 онд [[Их Монгол Улс|Монголын Эзэнт Гүрний]] 6 дахь хаан байсан бөгөөд дорнод [[Ази]] дахь [[Юань улс|Юань гүрнийг]] үндэслэн байгуулгч юм. Хубилай хаан нь [[Чингис хаан]]ы отгон хүү [[Тулуй]], [[Хэрэйд]]ийн [[Сорхагтани Бэхи]] нарын хүү байжээ. Хамгийн том ах [[Мөнх хаан]]ыг нас барсны дараа 1260 онд [[Их Монгол Улс]]ын хаан ширээг эзлэхийн төлөө өөрийн дүү [[Аригбөх]]тэй тэмцэлдсэн. 1264 онд Аригбөхийг ялсан бөгөөд түүний энэхүү ялалт нь эзэнт гүрний нэгдлийг үгүй болгосон гэж болно. Гэсэн хэдий ч Хубилай хаан Юань улсыг бий болгож, [[Алтан Орд|Алтан ордны улс]], [[Ил Хаант Улс]], [[Цагадайн улс]]ыг захиргаандаа оруулсан юм. Түүний энэ ноёрхолд [[Номхон далай]]гаас [[Дунай мөрөн]] хүртэл, [[Хойд мөсөн далай]]гаас [[Энэтхэгийн далай]] хүртэлх дэлхийн хуурай газрын тавны нэг хувь багтаж байв. 1271 онд Хубилай хаан Юань улсыг байгуулсан бөгөөд тухайн үед түүний захиргаанд Монгол, [[Төвөд]], [[Шинжаан]], [[Юньнань]], умард Хятадын ихэнх хэсэг болон зарим нэгэн эзлэгдсэн газар нутаг оршиж байв. 1279 онд өмнөд [[Сүн улс]]ыг амжилттай устгасанаар Хубилай бүх [[Хятадууд|Хятад хүмүүс]]ыг эзлэн суусан анхны Хятад биш угсааны анхны хаан болов. Тэрээр 1260 оноос хойш шинэ байлдан дагууллыг бий болгосон Монгол хаан байлаа. Монголын эзэнт гүрнээр аялсан [[Марко Поло]] Юань гүрэнд зочилсон бөгөөд түүний аяллын улмаас Хубилай хааныг [[Европ]]т мэддэг болсон юм. ==Залуу нас== Хубилай (1215 оны 9 сарын 23 төрсөн) Тулуй ба Сорхагтани Бэхи нарын 2-р хүү юм. Өвөг эцэг Чингис хааны зөвлөснөөр Сорхагтани нь Буддын шашинтай [[Тангуд]] улсын, хүүгийн сувилагчаар сонгогдож хамгаалах болсон. Чингис хаан Хорезм улсыг байлдан дагуулсныхаа дараа Или голын ойролцоо том ав хомрого зохион байгуулсан бөгөөд Хубилай, Хүлэгү нар энэ ав хомрогонд оролцжээ. Тэр үед Хубилай 9 настай байсан бөгөөд Хубилай гөрөөс, [[Хүлэгү]] туулай агнасан байна. Чингис хаан Монголын уламжлалт ёсыг даган анхны анг нь мялааж, Хубилайн дунд хуруунд агнасан амьтных нь цусыг түрхсэн. 1232 онд Тулуй нас барсан тул 1236 онд Монгол, [[Алтан улс]]ын дайны дараа [[Өгэдэй хаан]] [[Хэбэй муж]]ийг Тулуйн гэр бүлд өгсөн байна. Энэ муж 80000 өрх гэртэй байжээ. Хубилай өөрийн байр сууриндаа эргэн ирсэн бөгөөд тэнд 1000 айл өрхтэй байв. Тэр туршлагагүй байсан учраас Хубилай тухайн газрыг өөрийн дураараа чөлөөтэй захирах болсон. Татвар, татаасын үйл ажиллагаа нь ялзралд орсны улмаас хятадын цагаачдын тоо өөрчлөгдөж татварын орлого буурч эхэлсэн. Хубилай Хэбэйд үүний улмаас маш хурдан ирж эмхлэн цэгцлэн, шинэчлэх ажилдаа орсон. Сорхогтани шинэ албат, түшмэдүүдийг түүнд туслуулахаар явуулж татварын хуулиудыг нь засаж залруулж өгсөн. Үүнд талархсанаа илэрхийлээд хүмүүсийг нь буцаан явуулжээ. Хубилай хааны залуу насны хамгийн сонирхолтой нэг зүйл нь тухайн үеийн хятадын соёлын судалгаа байсан юм. Хубилай Хайюуныг урьж, Монгол дахь ордондоо авчирсан бөгөөд тэр хүн нь хойд хятад дахь [[Буддын шашин|Буддын шашны]] лам байв. 1242 онд Хархорумд Хайюунтай уулзах үед Хубилай түүнд Буддын шашны филисофийн тухай асууж мэджээ. Хайюун нь 1243 онд төрсөн Хубилайн хүүд Жэнжин гэсэн (Хятад хэлэн дэх жинхэнэ алт гэсэн утгатай үг) нэр өгчээ. Хайюун нь Хубилай Таойстын үндэслэгч болон Лиу бингзонг хэмээх буддын ламыг танилцуулжээ. Лиу нь [[зураач]], бичээч, [[зохиолч]], [[математикч]] хүн байсан бөгөөд Хайюуныг орчин үеийн Бээжин дэх Сүмдээ эргэж ирэх үед нь Хубилайн зөвлөхөөр үлдэж ажилласан. Хубилай удалгүй Жао би хэмээх эрдэмтэнтэй танилцсан, Хубилай албандаа Монгол, Турк болон бусад улс үндэстэний хүмүүсыг сонирхлын журмаар ажиллуулж байжээ. ==Хойд Хятадын эзэн болсон нь== [[Файл:元世祖忽必烈在庚申年（1260年）农历四月发布的即位诏书《皇帝登宝位诏》全文（节选自《大元圣政国朝典章》台北国立故宫博物院藏元刊本之影印本）.jpg|thumb|Хубилай хааны хаанчлалын тунхаглал]] 1251 онд Монголын эзэнт гүрний хаан суудалд түүний том ах [[Мөнх хаан|Мөнх]] суусан бөгөөд [[Хорезм]]ын Махмуд Ялавач болон Хубилай нарыг Хятад руу илгээжээ. Хубилай хойд Хятадын эрх мэдэлтэй түшмэлээр томилогдож ирсэн бөгөөд Монголоос ордонгоо нүүлгэн аваачсан байна. Хубилай захирч байсан нутагаа сайн удирдаж, Хэнаний газар тариалангийн бүрэлдэхүүнийг зохицуулан, Сяныг эргэж ирсний дараагаас нийгмийн тусламж дэмжлэгийг сайжруулсан байна. Үүгээрээ Хятадын удирдагчдын итгэлийг хүлээсэн нь хожим Юань гүрнийг байгуулахад нь чухал хувь нэмэр оруулжээ. 1252 онд Хубилай Махмуд ялавагийн ажилд шүүмжлэлтэй хандсан бөгөөд тэрээр Хятадын холбоонд тийм ч чухал үүрэг гүйцэтгэдэггүй байсан бөгөөд морин цэргийг удирдаж байсан ба Жао би нь Хаан ширээний төлөө тэмцэх болсон Хятадын Конфуцийн сургуулийн ажилтнуудын эсэргүүцлээр Мөнх хаан, Махмуд Ялавагийг ажлаас нь чөлөөлсөн. 1253 онд Хубилай Юньнань руу дайрч эрхэндээ оруулсан бөгөөд Далигийн хаант улсыг бууж өгөхийг шаардсан. Гао үүнийг эсэргүүцэж монголын элчийг хөнөөсөн. Монголчууд хүчээ 3 хуваан дайрсан. Нэг жигүүр нь Сичуаны сав газрын зүүн талруу чиглэсэн, 2 дахь хэсэг нь [[Сүбэдэй]]н хүү Урианхайндайн удирдлаган доор Сичуаны баруун өмнөд талын уул нуруудруу хэцүү замаар явахаар болов. Хубилай 1 хэсэгтээ урд урдаасаа тааралдаж уулзахаар чиглэлд явав. Урианхайдайг хойд талаар нуурын хажуугаар өнгөрч байхад Хубилай Далигийн нийслэлийг эзлэн авч тэндээ элч үлдээв. Монголчууд Дуан Син Чжиг захирагчаар томилон, зарим нэг дагалдагчдийг үлдээв. Үүний дараа Хубилай Хар Тан руу явав. 1256 онд Урианхайдай Юннанийг бүрэн эзэлсэн. Хубилай Төвдийн лам нарыг анагаах чадалтай хэмээн татагддаг байв. 1253 онд [[Пагва лам|Сакяагийн Пагва ламыг]] өөрийн ордондоо чухал хүн хэмээн хүлээн авсан. Хубилай, Лянь Шишианийг (1231-1280) 1254 онд Номхон далайн хороог удирдуулахаар Уйгарт удирдагчаар томилсон. Зарим ноёд Хубилайн амжилтанд атаархаж байсан төдийгүй Мөнх хааны суудлыг эзлэхийг санаархаж байв. 1257 онд Хубилайн ажилд туслуулахаар их хаан Мөнх, Аламдар ба Люй Тайпин хэмээх 2 татварын зөвлөхийг явуулжээ. Тэд нийт 142 алдаа бүхий хууль дүрмийг жагсаан шүүж, Хятадын түшмэдүүдыг буруутган, Хубилайн шинэ хороог буулгасан. Хубилай 2 элчийг тэнд суулгахаар явуулсан. Хубилай 1258 оны эхээр Буддизм болон Бумөыын шашны төлөөлөгчдийг хуралд дуудсан. Хубилай 237 Сүм хийдийг Буддын сүм болгон өөрчилсөн байдаг. 1258 онд Мөнх хаан Хубилайд зүүн гарын цэргийг өгч Сычуань мужийг бүхлээр нь захируулав. Хубилай тэндээ үлдэхээр болж Мөнх хаанаас холдсон. Хубилай 1259 онд эргэн ирэхийн өмнө Мөнх хаан нас барсан байна. Хубилай үүнийг нууц хэвээр нь хадгалан үлдэхийг хүссэн бөгөөд Вухан ба ойролцоох Янгце руу дайралтаа үргэлжлүүлж Сүбэдэйн хүү Урианхайтай хамтран Вуханыг эзэлсэн. ==Хаан ширээнд суусан нь ба иргэний дайн== [[Файл:Kublai Khan (8367820003).jpg|thumb|263x263px|[[Төрийн ордон]]д Хубилай сэцэн хааны хөшөө]] Сангийн сайд Жиа Сидао Хубилайн хэлсэн үгий нь нууц хэвээр нь хадгалж, хилийн албан татвар болох 200000 мөнгөн гулдмай, 200000 боодол торыг Монголд төлсөн. Хубилай анх татгалзсан боловч Жиа Сидао тай багахан санал нийлж ,тохиролцоонд хүрсэн бөгөөд түүний эхнэрээс Аригбөх цэргийн хүчээ өсөн нэмэгдүүлж байна гэсэн мэдээ авчээ. Ийнхүү Монголдоо буцаж ирсэн. Тэрээр удалгүй дүү ариг бөхөөсөө Хархорумд хуралдай хийе гэсэн мэдээг хүлээн авсан бөгөөд Мөнхийн хуучин албатуудаас хаанаа болгоё гэж илэрхийлсэн байсан. Чингис хааны үр удам гэдгээрээ Аригбөх нь хаан болж болох боловч, түүний 2 ах Хубилай Хүлэгү эсрэг байр суурьтай байв. Хубилайн хятад дахь албатууд түүнийг хаан ширээнд суухыг нь дэмжиж, хятадын хойд талынхан болон манж нар нэр дэвшүүлсэн. Хубилай улсдаа эргэж ирээд Хуралдай зарласан. 1260 оны 4 сарын 12 нд [[Зүчи]], [[Боржигин]] овогийнхон, Хубилайн гэр бүлийн гишүүд Аригбөхийн саналыг харгалзан үзэж Хубилайг хаан Ширээнд өргөмжилсөн. 1260 онд Хубилайг Алтан ордныхныг оролцуулахгүйгээр Хуралдай дээр хаанаар сонгосон. Хубилай болон түүний дүү Аригбөхийн хооронд тэмцэл өрнөж монголын нийслэл хархорумд тархай бутархай байдал үүссэн. Шанхай болон Сычуань дахь [[Мөнх хаан]]ы армыг Ариг Бөх удирдаж байсан. Хубилай шанхай руу Лян Си Сяныг илгээж, [[Сычуань]] руу [[Аригбөх]]ийн иргэд рүү Лиу Тайпинийг явуулсан. Мөн Хархорумд Балгай сайдын дэмжлэгийг авсанаар Ариг бөх хаан болсноор Монголд нэгэн зэрэг 2 хаан суув. [[Хархорум]]д төвлөрсөн Аригбөх, Хубилай руу дайраад няцаагдсан бөгөөд Хархорум рүү очих бүх худалдааны замыг хааснаар монголд өлсгөлөн эхлэв. Аригбөхөөс түшмэдүүд нь урван Хубилайгийн талд оржээ. Удалгүй хүч нь суларсан [[Аригбөх]] 1264 оны 8 сарын 21 нд Хубилайд бууж өгсөн. Их хуралдай зарлаж [[Хүлэгү]], Алтан ордны эзэн [[Бэрх]], Аму нарыг дуудсан боловч ирж амжихгүй болсон учир Аригбөхийг хэрхэх талаар өөрөө шийд гэв. Гэхдээ ах дүү нарын дунд хутган үймүүлсэн хэргээр Аригбөхийн сайд нарыг хатуу шийтгэн ихэнхи хүнийг цаазаар авчээ. 1266 онд Аригбөх нас барснаар Өгөдэйн ач [[Хайду хан]], Хубилайн эсрэг тэмцэхээр болсон. Түүний нутаг нь Тарвагатайн нуруу орчмоор байсан бөгөөд Цагаадайн зарим түшмэдүүдийн дэмжлэгийг авсан. ==Байлдан дагуулалт ба гадаадтай тогтоосон харилцаа холбоо== Хубилай хишигтэн цэргийн бүтэц үүргийг хязгаарласныг үл харгалзан бүрэлдэхүүнд нь эхлээд Хятадыг оруулсан байсан боловч сүүлдээ Кипчак, Алан нарыг Алтан ордоны улсаас авчруулж тус тус нэгжүүдийг шинээр улсын хишигтэн цэрэгт оруулсан байна. Өөрийн хишигтэн цэргийг 1263 онд байгуулсан бөгөөд Хубилай Чингис хааны 4 н албадын үр удам болох Борохула, Боорчи, Мухулай зэрэг 3-ыг оруулж байжээ. Хубилай хаан хишигтэн цэрэгт давуу эрх олгодог байв. Монгол болон Хятадын нэгжүүд нь аль аль нь Чингис хааныг ашиглаж байсан зохион байгуулалт 10 тын системээр явагддаг байв.Монголчууд шинэ их бууны анги болон янз бүрийн технологийн эхэн үедээ бусад улс орноос авч ашигладаг байсан. Хубилайн дүү болох Хүлэгү Персээс Исмайл болон Ал Аддинийг инженерээр авчирсан байна. 1282 онд дэлхийн хамгийн эртний их бууг монголын эзэмшилд байсан Манжураас олж бүртгэсэн байдаг. Хубилай болон түүний жанжидад эдийн засгийн ашиг тустай тул өмнөд хятадаас мөргөлдөөн гарахаас зайлсхийж байв. Хубилайн гадаадын албаныхан дипломат болон цэргийн бодлогын хувьд эзэнт улсын бодлоготой байв. [[Хубилай хаан]] 1271 онд [[Вонжун ван|Вонжун ванг]] улс орныг нь удирдах эрх олгож, цэргээр хамгаалуулсан. 1272 онд Монголын эзлэн түрэмгийллийн дараа Солонгос нь Юань улсын эрх мэдэлд бүрэн оржээ. [[Гүрё]] дахь Монголын цэргийн бааз болсон. 1276 онд Монголын их цэрэг Өмнөд Сүн улсын нийслэлийг эзлэн авч залуу хаан, олон түшмэд, цэргийн хамт олзлон авсан. Гэвч 1279 он хүртэл Сүн улсын үлдсэн цэргүүд бууж өгөлгүй тэмцсээр байсан бөгөөд эцэстээ ялагдан [[Өмнөд Сүн улс]] мөхжээ. ===Япон руу довтолсон нь=== {{main|Монголчуудын Япон руу хийсэн довтолгоо}} [[Файл:Khubilai’s failed invasion of Japan, painting from Japanese Imperial Collection. One third of the army was drowned when a typhoon struck the invading navy. (RM221).jpg|thumb|Хубилайн Япон руу хийсэн амжилтгүй довтолгоо, Японы эзэн хааны цуглуулгад буй зураг. Тэнгисийн цэргүүдийн гуравны нэгийг нь тайфунь живүүлжээ.]] [[Файл:Mōko Shūrai Ekotoba Mongol Invasion Takezaki Suenaga 2 Page 5-7.jpg|thumb|right|Самүрай Сүэнага Монголчуудын сум, бөмбөгтэй тулгарч байгаа нь. ''[[Мооко Шүүрай Экотоба]]'' (蒙古襲来絵詞), 1293 оны орчим.]] Хубилай хаан Япон руу 2 удаа далайгаар дайран довтолсон хэдий ч завиных нь загвар болон цаг агаарын нөхцөл байдалд тохиромжгүй байж далайн шуурга учирч бүтэлгүйтсэн. Эхний дайралтаа '''1274''' онд 900 завьтайгаар хийсэн байна. 2 дахь дайралтаа '''1281''' онд хийсэн. Монголчууд энэ үед 2 тусдаа хүчийг илгээсэн бөгөөд эхнийх нь 40000 Хятад, Солонгос, Монгол цэргүүдийг Масачаас гарган 900 завиар явуулсан бөгөөд энэ үед хоорондоо 74 м уртын зайтай 3500 завинд өмнөд Хятадаас авсан 100000 далайчин бүхий томоохон хүчийг илгээжээ. Тухайн үед усан цэргүүдэд зэр зэвсэг тийм их ч байгаагүй. 10-р сард Солонгос, Японоос 110 мил зайд завиараа дөхөж очсон байсан. Солонгосчууд 1281 оны 6-р сарын 23-нд Хаката буланд усан завиараа хүрсэн байсан боловч Хятадаас гарсан завь нь энд хүрч чадаагүй байна. Самурай цэргүүд Монголын цэргүүдийг дахин ялсан. Монголчууд нэгдсэн хүчтэй байснаар дайнд ялдаг. Монголчууд галт сумаар дэлбэлж, нум сумаар тасралтгүй харваж, Самурайг бөмбөгдсөн байна. Гэвч Монголчууд японыг усан цэргээрээ ялаагүй байна. Усан цэргийн Археологич Доктор Кензо Хаяашида Такашимагын баруун эргийн дагуух 2 дахь дайралтын үед хэрэглэж байсан зарим зүйлсийг нээн илрүүлсэн байна. Түүний багийн олддвор нь Хубилай хааны дайралт Японыг сандаргаж байсныг гэрчилдэг. Хятадууд завийг маш ихээр хэрэглэдэг байжээ. Хубилай хааны хяналтан доор Хятадууд дайралтанд орох үед хэрэглэх завийг маш түргэн шуурхай олноор нь барьж байгуулж байжээ. Хаяашида Хубилайн стандарт, маш сайн бүтэц зохион байгуулалттай далай дээгүүр явдаг завинууд ашиглаж байсан гэдгийг томъёолсон. Япон руу дайрсан анхны дайралтын дараа Японы усан цэргүүд болох Вокоу нар Солонгос руу дайралт үзүүлсэн байдаг. Гэвч Монгол, Солонгосын хүч түүнийг буцаасан бөгөөд Вокоугын усан цэргүүд Горёо болон Камакура дахь цэргийн чадалд хүрэхээргүй сул байсан нь харагддаг. 1293 онд Юань улс Окинавагаас 100 японыг олзлон авсан байдаг. ====Вьетнам руу хийсэн довтолгоо==== {{main|Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо}} Хубилай хаан тухайн үеийн [[Дай Вьет]]ийг 2 удаа дайлаар морджээ. Хубилай 1260 онд Их Хаан болсны дараа Тран династи 3 жил тутам [[даргач]] хүлээн авч, [[өргөл]] өргөдөг байсан<ref>Matthew Bennett, Peter - The Hutchinson Dictionary of Ancient & Medieval Warfare, p.332</ref><ref name="ReferenceA">Christopher Pratt Atwood - Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire, p.579</ref>. Гэвч удалгүй тэдний хаан нь түүнээсээ татгалзжээ. Ийнхүү эхний аян дайн (Монголчуудын Дай Вьет рүү хийсэн 2 дахь довтолгоо) 1284 оны 12 сард хунтайж [[Тогоон(ханхүү)|Тогооноор]] удирдуулан хил даван орж, Ханой хотын зүүн хойд талд байх Вань Киепт [[Омар]]ын байгуулсан ялалтын дараа төд удалгүй Тан Лон (одоогийн [[Ханой]])-г эзлэв. Тэр үед [[Чампа|Чампа улс]] руу [[Согэту]] хойш хөдөлж, Нге Ан (одоогийн Вьетнамын төв-хойд бүс нутаг) руу хүрэлцэн ирэхэд Траны генерал Тран Киений удирдсан арми түүнд бууж өгөв. Гэвч [[Тран династи|Траны хаад]] болон дээд командлагч Тран Хун Дао тактикаа өөрчлөн, хамгаалалтаас довтолгоонд шилжиж, Монголчуудын эсрэг тэмцэж эхлэв. 4 сард генерал [[Тран Куан Хай]] Чүон Дүонд (одоогийн [[Ханой]]н хэсэг) [[Согэту]]г буулган авч, Тай Кетэд болсон томоохон тулалдааны үеэр Согэту алагдан, Траны хаад ялалт байгуулав. Удалгүй генерал [[Тран Нат Дуат]] ч Хам Ту (одоогийн [[Хун Ен]]ий хэсэг)-д ялалт байгуулж, [[Тогоон(ханхүү)|Жэнь Нань ван Тогоон]] генерал [[Тран Хун Дао]]д ялагдсанаар Хубилай хааны [[Дай Вьет]]ийг эзлэх гэсэн анхны оролдлого амжилтгүй болжээ. Тогоон [[Дай Вьет]]ийн харваачдад алуулахаас сэргийлж хүрэл хоолойд нуугдсан бөгөөд энэ үйлдэл нь Их Монгол Улс болон Тогооны хувьд ичгүүртэй явдал болсон билээ.[[Файл:Mongols.jpg|thumb|right|240px|Монголын Юань улсын цэргүүд. ''[[Мооко Шүүрай Экотоба]]'' (蒙古襲来絵詞).]]Амжилтгүй оролдлогынхоо дараа Хубилай Нан Тонгийн ах, Аннамын хаан бөгөөд Монголчуудад урвасан Тран Ич Такийг илгээхээр төлөвлөсөн боловч, Юаний [[Хүнань]] дахь хангамжийн баазад асуудал гарч, дээрээс нь Хайдугийн довтолгоон нэрмэснээр төлөвлөгөөгөө цуцалжээ. 1285 онд Төвөдийн Бригун урсгалынхан бослого дэгдээж, Пагвагийн урсгалын хийдүүдийг довтолсон. Цагадайн хан [[Дува]] босогчдод туслахаар ирж, Таримын сав газарт Хубилайн нэгтгэлүүдийг ялаад, Хар-Хошууг бүслэв<ref>M.Kutlukov, Mongol rule in Eastern Turkestan. Article in collection Tataro-Mongols in Asia and Europe. Moscow, 1970</ref>. Хайду Бешбаликт байсан армийг устгаад, дараа жил нь хотыг эзэлжээ. Ихэнх уйгурууд [[Кашгар]]ыг орхин, Юаний алс зүүн хэсэг дэх аюулгүй газар луу нүүж одов. Энэ бүхэн Хубилайн ач Бухтөмөр 1291 онд 10,000 Төвөдийг хороож, Бригунгийн бослогыг дарах хүртэл үргэлжлэн, Төвөдийн байдал арай гэж намжив. Ийнхүү [[Дай Вьет]]эд анхаарал хандуулах боломжтой болсон Хубилай хаан 2 дахь довтолгоогоо 1287 онд, өмнөхөө бодвол том флот, хоол хүнсний арвин нөөцтэйгээр сайтар зохион байгуулалттайгаар эхлүүлэв. [[Тогоон (ханхүү)|Тогооны]] удирдсан монголчууд Ван Киеп рүү (баруун хойноос) хүрч очин, [[Омар]]ын явган болон морин цэргүүдтэй (Улаан голын дагуу өөр замаар очсон) нийлэн, тулалдаанд хялбар ялав. Тэнгисийн флот Ван Донд [[Ха Лон булан]]гийн ойролцоо) ялалт байгуулсан ч хүнсээ ачсан ачааны том онгоцоо орхисон байсныг нь генерал [[Тран Хан Ду]] олзолжээ. Ингээд Тан Лон (одоогийн [[Ханой]])-д байсан монголчууд хүнсний хомсдолд нэрвэгдэв. Хангамжийн талаар шинэ мэдээ ирэхгүй байсан тул Тогоон армиа Ван Киеп рүү ухраахаас өөр аргагүй боллоо. Тэр үед [[Дай Вьет]]ийн арми урагш давшин, Монголчуудад эзлэгдсэн байсан олон сууринг чөлөөлжээ. Явган цэргүүд нь Ван Киеп дэх Монголчуудыг довтлох тушаал авав. Тогоон армиа хоёр хувааж, ухарсан байна. 4 сарын эхээр Хубилайн Кипчак жанжин [[Омар]]аар удирдуулсан тэнгисийн цэргийн хүчин явган цэргээр дэмжүүлэн [[Бач Дангийн тулалдаан (1288)|Бач Дан голд]] хүрч очив. Гүүр, зам устгагдаж, Дай Вьетийн цэргүүд довтолж байсны улмаас Бач Данд явган цэргийн дэмжлэггүй болжээ. Дай Вьетийн жижиг флот уг тулалдаанд оролцож, ухарч байгаа дүр үзүүлсэн байна. Монголчууд Дай Вьетийн цэргүүдийг нэхэн хөөгөөд тэдний бэлдсэн талбарт очжээ. Тэнд хүлээж байсан мянга мянган жижиг завь хоёр эргээс гарч ирэн, дайсны эгнээг задалсан. Гэнэтийн хүчтэй дайралттай тулгарсан Монголчууд далай руу ухрахыг оролдсон ч Дай Вьетчүүдийн татсан уяанд тээглэн хөлөг онгоцнууд нь гацаж, олонх нь эвдэрч сүйдэн живжээ. Тэр үед нь олон тооны галт салнууд урсан ирж мөргөж байв. Айсан Монгол цэргүүд онгоцноосоо үсэрч буун, эрэг рүү гарсан бөгөөд тэнд тэднийг Траны хаан болон [[Тран Хун Дао]]гийн удирдсан арми хүлээж байлаа. Ингээд Монголын тэнгисийн флот бүрмөсөн сүйрч, Омар олзлогджээ. Тэр үед [[Дай Вьет]]ийн арми Лан Соны дагуу Тогооны армийг үлдэн хөөжээ. [[Тогоон(ханхүү)|Тогоон]] ширэнгэн ой дундуур дутаан нутаг буцсан аж. Гэсэн ч [[Дай Вьет]] болон [[Чампа]]гийн хаант улсууд цаашид зөрчилдөөн үүсэхээс сэргийлж, Хубилайн захиргааг хүлээн зөвшөөрсөн билээ<ref name="ReferenceA"/><ref>René Grousset-The empire of the steppes, p.290</ref>. ====Зүүн Өмнөд Ази, Өмнөд тэнгис ==== {{main|Монголчуудын Бирм рүү хийсэн довтолгоо|Монголчуудын Жава руу хийсэн довтолгоо}} Бирмийн эсрэг хийсэн 3 аян дайнаар (1277, 1283, 1287) Монголчууд Ирраваддийн дельтэд хүрч, Бирм дэх [[Паганы хаант улс]]ын нийслэл [[Баган]]ыг эзлэн, өөрсдийн тоглоомын засгийн газар байгуулсан<ref name="ReferenceB">René Grousset-The empire of the steppes, p.291</ref>. Хубилай албан ёсоор бол сюзерентет улсыг байгуулсан хэдий ч [[Бирм]]чүүд Монголын дагуул улс болж, тэднийг Хятадаас хөөгдөх хүртэл алба гувчуур өргөн барьсаар байв<ref>C.P.Atwood-Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire, p.72</ref>. [[Камбож]]ийн [[Кхмерийн эзэнт гүрэн|Кхмерийн хаант улс]] болон [[Малайз|Малай]], [[Өмнөд Энэтхэг]] дэх жижиг улсууд Хубилайн хаанчлалыг 1278-1294 онуудад хүлээн зөвшөөрч байв. Уг бүс нутаг дахь монголчуудын сонирхол нь цэвэр худалдааны болон алба гувчуурын харилцаа тогтооход оршиж байлаа. Хаанчлалынхаа сүүлийн жилүүдэд Хубилай [[Жава]] дахь [[Сингасари]]гийн вант улсын эсрэг 20-30,000 цэрэг хөдөлгөн, өшөө авах усан замын аян дайн (1293) хийсэн боловч Монголын хүч 3,000 дайчнаа алдаад, [[Мажапахит династи]]г эрхэндээ оруулж чадалгүй буцжээ. 1294 онд [[Тайланд|Тайландын]] нутагт оршиж байсан 2 хаант улс болох [[Сухотайн хаант улс|Сухотай]], [[Чианмай улс|Чианмай]] Хубилайн эзэнт гүрний [[ивээлийн улс]] болсон<ref name="ReferenceB"/>. ===Сахалиныг эзэлсэн нь=== Монголын цэргүүд [[Сахалин]] руу хэд хэдэн удаа дайрсан бөгөөд энэ нь 1264-1308 онд үргэлжилсэн юм<ref>Mark Hudson-Ruins of Identity, p.226</ref>. Их Монгол Улс нь албан татвар дээр суурилдаг тул шинэ газар нутгийг эзлэн авбал эдийн засаг нь сайжирдаг байжээ. [[Нивх үндэстэн|Нивх]] ба [[Орок үндэстэн|Орокууд]] нь Монголд захирагдах болсон. Харин [[Айнү үндэстэн|Айнүгийн ард түмэн]] Монголын шууданг довтолж, Их Хаанд дагаар орсон Сахалины уугуул иргэдтэй тулалддаг байв<ref>Brett L. Walker-The Conquest of Ainu Lands, p.133</ref>. Эцэстээ 1308 онд Айнүгийн овог аймгууд Монголчуудын захиргааг хүлээн зөвшөөрчээ. ==Европ== [[Файл:Qubilai Setsen Khaan.JPG|thumb|270x270px|Хубилай хааны залуу үеийг дүрсэлсэн хөрөг]] Хубилай хааны удирдлага дор Дорнод ази болон барууныхныг хооронд нь шууд холбоо тогтоох нь нээлттэй болж [[Төв Ази|Төв азийн]] худалдааны замуудад монголчууд хяналтаа тавьж өртөө шуудангийн үйлчилгээг үзүүлдэг байсан учир монголын эзэнт гүрэнд үзүүлэх ач холбогдол нь их байв. 13 р зууны эхээр европ болон төв азичууд мөргөл, аялал, жуулчлал, элч төлөөлөгчийн журмаар, Хятад руу явдаг замыг бий болгосон. Монголчууд хятадыг захирдаг байсан учир Монголын эзэнт гүрний ойролцоо хаана ч байсан бөгөөд Орос, Перс, Месопотами зэрэг улс руу бүхий л худалдааны зам чиглэдэг байв. Их хаан болон Пап ламын хооронд хэдэн удаа элч төлөөлөгчийг шууд сольж байжээ. 1266 онд Хубилай хаан Венецийн мөргөлчдөд зөвшөөрөл олгож, 100, 100-н христийн номтнууд болон инженерүүдэд Пологийн ах дүү нарт явах зөвшөөрөл олгожээ. 1263 онд ах дүү Поло нар Ромд эргэн ирсэн. Их хаан Хубилай ба [[Ил Хаант Улс|Ил хан]] [[Аргун|Аргуны]] сайд болох Раббн бар саума 1287-1288 оны үед өрнөдөд Ром, Парис, Бореукас ба дорнодод Дадугаар аялал хийж гол захирагчтай нь уулзсан байдаг. Никкологийн хүү Марко Поло энэхүү аялалдаа өөрийнхөө аавыг хамт дагуулан явж байсан нь Хятад болон Монголд хамгийн сайн танигдах жуулчин болохынх нь үндэс байсан байж болно. Тэрээр Хубилай хааны удирдлага дор 1275-1292 оны хооронд 17 жилийн турш [[Юньнань муж|Юннань]] ба [[Фужянь муж|Фужянь]] мужуудаар наймаа хийж, мөн элч тагнуулын үүрэг гүйцэтгэн оролцож байсан. Гэвч үүнийг дундад иргэн улсын үеийн түүхчдийн Хятадыг дүрсэлсэн хэсгээс гарч ирсэн дэлхийн дүрслэл хэмээх сэтгүүлээс авсан хэмээн европт дамжуулан үздэг байна. [[Раббан Саума]] дахь дорнод Азийн хэсэгт байсан Кистиорак гэдэг лам нь одоогийн Бээжингийн газар нутагт төрсөн. Тэрээр 1278 онд Иран дахь [[Ил Хаант Улс|Ил ханы]] засаглалд төв азиас орж ирсэн бөгөөд Монголчууд [[Ислам|Исламд]] байдаг христэд итгэгчдэдийн тусламжийг авахаар европ руу явсан байдаг. Энэ мэтчилэн тив газруудыг хэрэн хэсэж мэдээлэл түгээж байсан хүмүүс олон байв. Хубилай хааны удирдлага дор анх хязгаарлалттай боловч хятад болон өрнөдийнхний хооронд соёлын солилцоо болон харилцаа холбоог шууд тогтоож байжээ. ==Юань улсын эзэн хаан болсоны дараах засаглал== Тэрээр хятадын улс төр болон соёлын загварчлалыг сайшаан дэмжсэн байдаг нь хятад дахь засаглалаа тогтмол барьж байхад анхаарч, хятадыг хятад аргаар захирах нь зөв гэж үзсэн. Ингэхдээ энэ үүргийг зөвлөлийн түшмэл [[Хао Жин]], [[Лю Бинжун]] нарт тушааж, засаг захиргааны төсөл боловсруулсан нь монголын уламжлалт соёлын нөлөөг багасгаж Тан улсын жишээг бага зэрэг өөрчилж хийсэн байдаг юм. Гэхдээ энэхүү засаг захиргаа нь монгол дахь мянгатын тогтолцоог халсан гэсэн үг биш юм. Хубилайн хаанчлалын 1260-1272 онуудын хооронд дээрх төрийн бүтцдээ гурваас дөрвөн удаа өөрчлөлт оруулж байсан. Хубилай [[Пагва лам|Пагва ламыг]] эзэнт гүрний шашны тэргүүн буюу [[Улсын багш|улсын багшаар]] томилжээ. Энэ нь монголчуудыг күнзийн сурталд шууд уусахаас сэргийлсэн байдаг. Мөн 1269 онд Пагва ламтан түвэд үсгээс сэдэвлэж, их хааны зарлигын дагуу дөрвөлжин үсгийг зохиосон байна. Хубилай Төвд болон хятадын лам нарыг Пагвагийн удирдлаганд оруулж дээд шүүхийн хяналтын хороог үндэслэсэн байна. Хаган нь 1270 онд дээд шүүхийн хажууд Мусалманы анагаахын төв, 1271 онд Исламаны одон орны судлалын удирдах төв, 1289 онд эзэнт гүрний хөвгүүдэд зориулж Мусалманы сургууль байгуулсан байна.Лю Бинжун(1274) [[Ши Тяньзи]] (1275) [[Жао Би]] (1276) ба [[Дун Вэй Бин]] (1278) нарын Хятадын нөлөө бүхий түшмэд нь нас барж алга болсоны дараа хааны ордонд Ахмад ноёны нөлөө асар их болсон нь хятад түшмэдийн нөлөө нэг хэсэг суларчээ. Хубилай улсын байдлыг хянадаг удирдлагын ахлагчаар Ахмад Фанакатыг томилсон. 1286 онд хааны зарлигаар Жун шу шэний баруун гарын чинсангаар тангадын [[Санга ноён|Санга ноёныг]] томилсон нь дахин уйгур ноёдын нөлөөг идэвхжүүлжээ. Тухайн үед төрд Баарин аймгийн [[Баян жанжин]], [[Жалайр|Жалайрын]] [[Хантун|Хантун ноён]], [[Борохул|Борохулын]] үр удам болох [[Очичар]] нар, Аралудын [[Боорчи|Боорчийн]] удмын [[Иштөмөр]] зэргийн монгол ноёд их нөлөөтэй байсан. Хубилай хаан 1271 онд Их Монгол улсын нэрийг сольж Да Юань гэж нэрлээд, дараа онд нь Жунду хотыг Даду гэж нэрэлсэн. Хуучин нийслэл нь Шанду байсан. Хубилай хаан 1274 онд өмнөд [[Сүн улс|Сүн улсын]] эсрэг дахин цэрэг мордуулж, эцэст нь Сүн улсыг мөхөөснөөр хятадын түүхэнд анх удаа бүх нутгаа алдаж, тусгаар тогтнолоо алдсан. Хубилай хаан хойд өмнө хятадын дагуу эх сувгийг байгуулсанаар эдийн засгийг өсгөж, барилга байгууламжийг засварлаж, замуудаа өргөтгөж, дүрэм журмаа сайжруулж байсан нь улс орны алтан үеийг авчирсан байлаа. Хубилай хааны гэрийн сургууль нь хуучны монгол уламжлалуудыг зарим ойлголтуудыг багтаасан байсан бөгөөд Хубилай хааны засаглалаар эдгээр уламжиллууд нь үргэлжлэн явагдсан бөгөөд зарим нэг уламжлалт хятад боловсролын соёлын асуудал нэвтэрсэн байв. Хубилай монголын мөргөлчдийг 1263 онд татвар төлөх ёстой хэмээн зарлиг гаргасан бөгөөд 1268 онд татварын алба байгуулсан байна. 1286 онд далай эрэг орчмын худалдаанд зах зээлийн татварын хяналтыг тавьжээ. 1260 оны 8 сард Хубилай хугацаа нь дуусдаггүй цаасан мөнгө эргэлтэнд оруулж данс тооцоо бүхий цаасан мөнгийг анх бий болгосон байна. Ийнхүү мөнгө нь алт, мөнгө болон хувирах боломжтой болсон бөгөөд засгийн газар татвар төлөгчдөөс цаасан мөнгө авдаг байв. Ийнхүү Чао хэмээн нэрлэгддэг цаасан мөнгөөр л татвараа төлөхийг шаарддаг болсон. Хубилайн засаглал гадны мөргөлчид юмуу энгийн иргэдээс алт мөнгөн хэлбэрээр татвараа хураан авч байсан. Гэвч наймаачид солилцоо хийж засгийн газраас авдаг болсон. Хубилай хаан анх яагаад фиат мөнгө үйлдвэрлэгчдийг бий болгосны учир нь ийм юм. Цаасан баримтууд нь цуглуулсан татварыг бий болгодог бөгөөд энэхүү том улс орны зоос тээвэрлэхэд зарцуулдаг байсан зардлыг бууруулсан. 1287 онд Хубилайн сайд Санга [[Жи Юаний цаасан мөнгө]] хэмээх шинэ мөнгөн тэмдэгт бий болсон. Хубилай азийн урлагийг дэмждэг байсан бөгөөд шашны итгэлийг ч дэмждэг байжээ. Хубилай хаан Таоистын эсрэг үзэл баримтлалтай байсан. 1270 онд Марко Поло гэх мэтийн хэд хэдэн европчууд монгол гүрэнд зочилон ирсэн байдаг нь худалдаа наймаа маш сайн дэлгэрсэн нь харагдаж болмоор юм. ===Соёл, боловсрол=== Чингисийн ач хүү Хубилай, [[Чингис хаан|Чингис]] Өвөөгийнхөө мэлмий гийсний 120жилийн ойг тохиолдуулан, [[Монгол бичиг|монгол бичгээрээ]] Монголын анхны Нэвтэрхий толийг зохиолгож хэв сийлж 1282 онд тархаасан гэж хэлэх үгүйсгэшгүй бат үндэс эндээс соёолон гарч ирж байна гэж монголч эрдэмтэн [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]] [[Юань улсын судар|"Хөх Монгол Усын"]] cударын 12р дэвтэрээс олж батлав. <ref name="Хубилай_хаан"> [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]], Чингис хааны мэндэлсний 120 жилийн ойд зориулан нэвтэрхий толь зохиож байжээ. 2020.01.03[http://maral-books.net/encyclopedia_120/]</ref> ==Наяны бослого== [[Файл:Liu-Kuan-Tao-Jagd.JPG|thumb|Ан агнуурын зураг]] 1274 онд Хубилай хаан [[Зүрчид]] дахь Монголын төлөөлөгчөөр Лянь Хихианыг томилсон. Чингис хааны дүү Бэлгүтэйгийн 4 дэх үеийн ач 1287 онд [[Наян]] нь өдөөн хатгажээ. Наян нь Төв Ази дахь Хубилайн өрсөлдөгч болох [[Хайду|Хайдутай]] холбоо тогтоожээ. Түүний харъяанд Зүрчид, [[Кидан үндэстэн|Кидан]], Монгол угсааны цэргүүд захирагдаж байсан. Хасарын хүү болох [[Шидур]] ба Хачиуны үр удам болох [[Хадаан ноён|Хаданы]] удирдлаган дор бослого гарчээ. Хубилай, Наяны эсрэг Баян жанжныг явуулсан. Хубилай хааны их цэргийн нэг хэсгийг жанжин [[Ли Тин|Ли Тингийн]] удилдлаган дор Наянгийн цэргийн эсрэг байлдуулсан. Эцэстээ Наянгийн талын Табутай нарын жанжин баатруудын цэрэг ухаран зугтахад тэднийг нэхэмжилэн хөөсөөр Шар мөрний орчимд нэхэн гүйцсэн. Наяныг хаан зарлигаар цус гаргалгүй нөгчүүлсэн. Харин Хайдугийн цэргийн хүчин баруун талаас довтлоход Хубилай хаан, Гамала хан хөвүүн, Баян нарыг Хархорумд их цэргийг удирдуулж, түүний эсрэг хөдлөгсөн. Харин тэр хоёр ялагдах болохул Гүрёгийн Чүн Нёл вангийн цэргийг ардаас нь илгээсэн нь тус удаагийн зэвсэгт тэмцэл нь Хубилай хааны хувьд их чухал байсныг харуулж байна. Энэ үед Шидур вангийн цэрэг мөн Ляонин мужид бослого гаргасан боловч сарын дотор түүнийг няцааж, Шидур ван бууж өгсөн. Хайдугийн цэрэг энэ удаагийн дайнаас зугтаан хойд зүг рүү явсан. Хэдий тийм боловч Хайду Чингай балгас дахь Юань улсын гол цэргийн хүчийг буулган авсан бөгөөд 1289 онд маш богино хугацаанд Хархорумыг эзлэн суусан байна. Хайду Хубилай хаан цэргийн томоохон хүчээ хөдлөгөхөөс өмнө зугтаажээ. 1289 он хүртэл Наяныг дэмждэг хүмүүс байсан боловч аяндаа алга болсон. Бослого гаргасан тайжийн цэргийн хүчнийхэн гэр бүлийнхнийхээ хамт улс орон бүртээ буцсан байв. Хубилай Монгол Зүрчидэд гарсан бослогын үеэр зарим хүмүүсыг залхаан цээрлүүлсэн байна. Энэхүү бослогын улмаас 1287 оны 12-р сарын 4-нд Ляонингийн орон нутгийн төлөөний яамыг байгуулж, монгол вангуудын мэдлийн нутгийг хятад засаг захиргааны нэгжээр сольсон нь улс төрийн томоохон алдаа болжээ. ==Өтөл нас== [[Чингим]] ааваасаа 9 жилийн өмнө буюу 1285 онд нас баржээ. Хубилай харамсан гашуудсан бөгөөд түүний эхнэр [[Хөхжин хатан]] дотно хэвээр үлджээ. Өөрөөр хэлбэл Хубилай хаан амьдралынхаа эцэст Тулай өвчин туссан байжээ. Тэрээр амьтны эд эрхтэн идэх дуртай болсон учир жин нь маш их нэмэгдсэн. Ийнхүү түүний цусан дахь бөөмийн хэмжээ томорсноор [[Тулай өвчин|тулай өвчинтэй]] болсон байна. Түүний үхэлтэй энэхүү өвчин холбоотой. Хубилай хаан [[Чингим]]ийн хүү [[Өлзийт Төмөр хаан]] шинэ титэм залгамжлагчаараа сонгогдсон. Хубилай байнга бие нь суларсаар 1294 оны 2-р сарын 18-нд нас баржээ. Тус ондоо оршуулгын ёслолыг хийсэн бөгөөд сүүлд монголын хаадын оршуулгын газар [[Чинянгу|Чинянгуд]] аваачсан байна. Улмаар Монголын эзэнт гүрний 6 дахь эзэн хаан болж Хубилай хааныг нас барсны дараа Юань гүрний 2 дах хаанаар Өлзийт Төмөр хаан [[4 сарын 28|4-р сарын 28]]-нд болжээ. Өвчний улмаас эцсийн эцэст түүнээс 30 насаар ах Баяныг ч цэргийн хүчний удирдлагаар сонгох боломжтой байжээ. ==Өв хөрөнгө== 1260 онд хаан ширээнд гарч ирсэн Хубилайн хүч чадал [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрнийг]] шинэ чиглэлд хандуулсан ажээ. Тэрээр маргаантай байдлаар хаан ширээнд суусан боловч түүний үед Монголчуудын хөгжил хурдасч дэлхийтэй харилцаж байсан төдийгүй [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрнийг]] [[Хятад|Хятадын]] соёл иргэншилтэй холбож өгсөнөөр эзэнт гүрний хүн ам сайн сайхан амьдрах нөхцлийг хангаж өгсөн байна. Хубилай болон түүний өмнөх хаадын байлдан дагуулал хүчирхэг [[Хятад|Хятадыг]] цэргийн хүчээр байлдан эзэлж, бүтээн байгуулалтанд дахин оруулснаараа эзэнт гүрний хөгжилд маш том үүрэг гүйцэтгэсэн. Одоо үеийн [[Бээжин]] хотын орчим төвлөрч байсан нийслэл хотоосоо Дотоод Азийн бүрэлдэхүүнд багтдаг [[Түвд]], Шинжаан ба Монголд жинхэнэ эзэнт гүрний хууль дүрмийг боловсруулахын зэрэгцээ энэ бүс нутагт Алтан улсын түрүүчийн хаадын барьж байсан дүрмүүдийг сахиулж чадсан байна. == Түүхэн баримтууд == === Японд илгээсэн захидал === '''МОНГОЛЫН ИХ ЮАН ГҮРНИЙ ШИЗҮ ЭЗЭН ХААН ХУБИЛАЙ СЭЦЭН ХААНААС ЯПОНЫ ХААНД ИЛГЭЭСЭН БИЧИГ.'''<blockquote>"Их Монгол улсын Хуанди (эзэн хаан)-ийн бичиг, Ри Бэнь (Япон) улсын ванд илгээв. Би санаваас, эртнээс нааш өчүүхэн улс, их улс лугаа зах нийлэлдэж аваас эрхгүй батдан найралдахыг хичээжээ. Эдүгээ миний өвгөд тэнгэрийн гэгээн зарлигаар Хятад тэргүүтэн улсыг бүрнээ авч бүрүүн, хол дахь олон улсууд сүр жавхлангаас айж, эрдмийг нь хүсээд тоолшгүй өгүүлснийг өгүүлэх явдалгүйгээс гадна, би сууринд анх суусан цагт, Солонго (Солонгос) улсын иргэнийг хилсгүй зэвсгийн ирд зовмуй хэмээн өршөөж, төдий цэрэглэхүйг байж бүрүүн. Маны урьд авсан газар орон ба олзолсон иргэнийг нь цөм хариулж өгөхүйд, Солонго (Солонгос) улсын эзэн ба түшмэд нь миний хайр хишгийг сүсэглэж санаад мөргөхөөр ирлээ. Журамд хэдий хаан сайд гэвч найр нь эцэг хөвгүүн лүгээ адил бүхүйн тул, танд хэдийнээс мэдэж ухвай. Миний зүүн захын Солонго (Солонгос) улс лугаа таны зах нийлжээ. Тийн атал, улс мандсанаас нааш тасралгүй явсан бөгөөд эдүгээ миний үед сайныг асуухаар нэгээхэн ч элч зарсангүй, хэрэвдээ вангийн бие эс мэдсэн болов уу хэмээн миний санааг нээж, бичиг бариулж тусгайлан элч илгээв. Үүнээс хойш харилцан амраа асуулдаж, амархан ахуйд хүсмүй. Тэр ч байтугай, богд хүн дөрвөн далай доторхийг нэгэн гэр болгожээ. Эсэргэд (харилцан) сайнаар эс явбаас л, нэгэн гэрийн ёс хэмээвээс болмуй? Тийн цэргийн үйлийг хэн зэ хүсмүй. Ван энэ учрыг нарийвчлан ухтугай хэмээв".<ref>{{Cite book |last=. |first=Рашпунцаг |title=Болор эрих |year=2006 |edition=1st |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=172-173 |translator-last=М |translator-first=Баярсайхан |translator-last2=Ч |translator-first2=Нэргүй |translator-last3=Д |translator-first3=Бүдсүрэн}}</ref></blockquote> ==Гэр бүл== Хамгийн түрүүнд Хубилай хаан Тэгүлэнтэй гэрлэсэн бөгөөд Тэгүлэн маш эрт нас баржээ. Түүний дараа Хубилай хаан [[Хонгирад]] аймгийн Чаби хатантай гэрлэжээ. Чаби түүний хамгийн хайртай эхнэр байжээ. Чаби буюу Чимбай хатан төрийн бодлогод оролцож байсны зэрэгцээ Хятадын торгоны урлалыг шинэ түвшинд хөгжүүлэхэд их үүрэг гүйцэтгэжээ. 1286 онд Чаби хатныг нас барсных нь дараа Хубилай Намбуй хэмээх залуухан үеэл дүүтэйгээ Чабигийн хүслийн дагуу гэрлэжээ. Хубилай болон түүний эхнэрийн хүүхдүүдэд дараах хүмүүс багтана. === Хатад === [[Юань улсын судар|Юань улсын сударт]] тэмдэглэснээр Хубилай хаан өвөө Чингис хааныг үлгэрлэн дууриаж дөрвөн орд өргөөг байгуулж, тус бүрт хатад татвар эмсээр захируулжээ. # Нэгдүгээр их ордыг [[Чаби хатан]] захирч, [[Намбуй хатан]] дараа нь захирсан. # Хоёрдугаар ордод [[Тархай хатан]], [[Нүхан хатан]] # Гуравдугаар ордод [[Баяужин хатан]], [[Хөхлүн хатан]] # Дөрөвдүгээр ордод [[Бабахан сул хатан]], [[Сабуху хатан]], [[Сүхдарь хатан]] [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] дараах хатдын нэрийг бичжээ. *'''[[Тэгүлэн]]''' нь Хонгирад аймгийн [[Алчи ноён|Алчи ноёны]] ач Толин ноёны охин. Хубилай хааны анхны хатан бөгөөд залуу байхдаа нас барсан. *[[Чаби хатан|'''Чаби хатан''']]: [[Хонгирад]] аймгийн Алчи ноёны охин бөгөөд [[Хубилай хаан]]ы 2 дахь хатан. Тэрээр хэзээ Хубилай хаантай гэрлэсэн нь тодорхойгүй ч Их хаанд [[Дорж (Хубилайн хүү)|Дорж]], [[Чингим]], [[Мангала]], [[Номуган]] нарын "4 хөвгүүн, 5 охин төрүүлсэн."<ref>Рашид аддин. Судрын чуулган. орос хэлнээс орчуулсан Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. тэргүүн боть. т.119</ref> *[[Мэргид|Мэргидийн]] [[Хүрүгчин хатан]]: Хуридай нэрт хөвгүүн төрүүлсэн<ref name=":0">Рашид аддин. Судрын чуулган. Орос хэлнээс орчуулсан Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. т.176</ref> *[[Намбуй хатан|'''Намбуй хатан''']] нь 1283 онд Хубилай хаантай ураглан ганц хүү төрүүлж өгсөн. Түүний хэзээ төрсөн болоод хэзээ нас барсан зэрэг нь түүхэнд тэмдэглэгдээгүй. *[[Дөрвөд|Дөрвөн]] овгийн [[Дөрөвчин хатан]]: Юньнань ван [[Хөхэчи]], Шипин ван [[Агругчи]] нарыг төрүүлсэн. *[[Үүшин|Хушин]] овгийн [[Хушинжин хатан]]: [[Аячи|Аячи тайж]]<nowiki/>, [[Хөхчү (Нин ван)|Хөхчү]]<nowiki/>г төрүүлсэн *[[Баяужин хатан]]: Баяут овгийн Борогчингийн охин. [[Тогоон (Хубилай хааны хүү)|Жэннань ван Тогоон]]<nowiki/>ыг төрүүлсэн *Нэр нь үл мэдэгдэх хатан: [[Хутлугтөмөр|Хүтлүг Төмөр]] хан хөвгүүнийг төрүүлсэн *Асужин хатан (阿速眞 可敦): [[Хутулужин бэхи]]йг төрүүлсэн.<ref>[https://zh.m.wikisource.org/wiki/高麗史/卷八十九 高麗史/卷八十九]</ref> === Хөвүүд === # [[Дорж (Хубилайн хүү)|Дорж]] (1233-1263) нь [[Хубилай хаан]]ы ахмад хөвүүн бөгөөд 1260 онд Хубилай хааныг хаан суухад хунтайжаар өргөмжилөгдөж, Төвлөн засах яамны эрхэлсэн сайд болсон. 1263 онд өвчнөөр тэнгэрт хальсан. # '''[[Чингим]]''' (1243-1286) Хубилай хааны дэд хөвүүн. 1261 оны 12 сард янь ван, 1273 оны 2 сард [[хунтайж]] болсон. 1286 онд өвчин тусч өөд болсон. Күнзийн номлолд нэвтэрч, Хархорум хотод цэрэг захирч удаан хугацаагаар сууж байсан. # [[Мангала]] бол [[Хубилай хаан]]ы гутгаар хөвүүн бөгөөд Чинь ван, Ань Си ван цол хүртэж, Ганьсу, Шааньси мужийн их цэргийг захирч, Хайду ханы эсрэг байлдаж байсан. 1280 оны орчимд нас барсан. # [[Номуган]] Хубилай хааны дөтгөөр хөвүүн. Бэй Ань ван цол хүртэж, [[Хайду хан]]<nowiki/>ы эсрэг тэмцэж байсан бөгөөд сүүлд 1292 оны үед нас барсан.. # [[Хөхэчи]] нь Хубилай хааны 5-р хөвгүүн. Юньнань ван цолтойгоор [[Юньнань муж]]ийг захирч байсан. Хятад зөвлөхдөө алуулсан. Түүний цол, албан тушаалыг үр удам нь залгамжлжээ. # '''Хуридай''' нь мэргэд аймгийн Хүрүчин хатнаас төрсөн Хубилай хааны 6-р хөвгүүн # [[Аячи]] нь Хубилай хааны 7-р хөвүүн. Наян вангийн бослого дарах их цэргийн нэгэн хэсгийг удирдаж байсан. # [[Агругчи]] нь Хубилай хааны 8-р хүү юм. Си Пин ван цолтойгоор Түвэдийг захирч байсан. # [[Хөхчү (Нин ван)|Хөхчү]] нь Хубилай хааны 9-р хүү агаад Нин Юань ван цол хүртэж байсан. Хархорум хотын орчимд цэргийн захирагчын тушаалд удаан хугацаанд сууж, Хайду ханы цэрэгтэй тулалдаж байсан. 1298 онд цэргийн цааз зөрчөөд, Хайду ханы их цэрэгт ялагдсан тул эрх мэдэлээ хураалгаж, [[Гуулин улс|Гуулин улсад]] цөлөгдсөн. Хайсан хааны үед өршөөгдөж, суллагдсан. # [[Тогоон(ханхүү)]] бол Хубилай хааны 10-р хүү. Өмнөдийг тохинуулагч Чжэнь Нань ван цолтойгоор [[Вьетнам]], [[Бирм]]ын эсрэг аян дайнд оролцож том ялагдал амсаж шийтгэл хүлээж, 1289 онд Янжоу хотын захирагчаар цөлөгдсөн. # [[Хутлугтөмөр]] нь Хубилайн 11-р хүү. [[Буянт хаан|Буянт хааны]] үе хүртэл амьдарч байсан. # '''Тэмүчи''' нь [[Хубилай хаан]]ы [[Намбуй хатан|Намбуй]] хатнаас төрсөн.<ref>{{Cite book |last=宋 |first=濂 |title=元史 |publisher=中华书局 |year=1976 |volume=10 |location=北京 |pages=2873 |language=zh}}</ref> Багадаа эндсэн бололтой. === Охид === # Жао Гуо Да Жан гүнж '''[[Ерөө гүнж]]''' (月烈, Yuè liè) нь [[Хонгирад|хонгирадын]] Жао У Сянь ван '''Айбухтай''' гэрлэв. # Чан Гуо гүнж '''[[Улужин]]''' (吾鲁真, Wú lǔ zhēn) нь [[Ихирэс|ихирэсийн]] Тэлигань хүргэний хөвгүүн '''Буха''' (孛花)-тай гэрлэв. # Чан Гуо Да Жан гүнж '''[[Чалун]]''' (茶倫, Chá lún) нь '''ихирэсийн Буту хүргэний хөвгүүн Дарги'''<ref>Рашид аддин. Судрын чуулган. орос хэлнээс орчуулж, тайлбар хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. тэргүүн боть. т.121</ref>(دارکی گورکان, dārkai gūrkān)'''/Тэлигань''' (帖里干, tièlǐgān)'''-'''тай гэрлэв. # Лу Гуо Да Жан гүнж '''[[Өлзий гүнж|Өлзий]]''' (完泽, Wán zé) нь хонгирадын '''Уручинтай''' гэрлэв # Лу Гуо Да Жан гүнж '''[[Нангиажин]]''' (囊家真, Náng jiā zhēn) нь эгч Өлзий гүнжийг нас барсны дараа '''хонгирадын Уручинтай''' гэрлэж, түүний нөхөр өөд болсны сүүлээр эртний ёсоор хадам дүү '''Төмөр, Манжидай''' нартай залгааагаар гэрлэв.<ref>[[Юань улсын судар]]</ref> # '''Чи Гуо Да Жан гүнж''' '''[[Хутулужин бэхи]]''' '''(1259-1297), ('''忽都魯 揭里迷失''',''' Hūdōulǔ jiēlǐmíshī) нь Хубилай хааны Асужин хатнаас төрсөн охин бөгөөд [[Курё улс|Гүрё улсын]] [[Чүннёль ван|'''Чүн Нёл''']] вангийн хатан болсон. ==Намтар судлал== Хубилай Их Хааны намтрыг анх бичсэн орон бол [[Солонгос]] ([[Гуулин улс]]), Солонгосын түүхчид юм. Хубилай Хааны Гуулин хүргэн Ван бичгийн түшмэлдээ "Хубилай Хааны намтар" ыг эмхлэн бичихийг тушаасан тухай түүхэн тэмдэглэл Гуулин улсын сударт (1-31-484, 3-31-311) бий. Солонгос мэргэд, Хубилай Хааны намтарыг долоон сарын дотор бичин дуусгаж, 10 сарын билгийн тооллын хар нохой өдөр Монголд илгээсэн түүхэн тэмдэглэл нь Гуулин улсын сударт (1-31-485, 3-31-314) толилуулсан байдаг.<ref>[[Б. Сумъяабаатар]], "Хубилай Их Хааны үеийн Монгол Солонгосын харилцаа", 2015, p. V, Vi, ISBN 978-99973-3-025-3</ref> == Эшлэл == {{reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Аригбуха хаан]]</br>[[Мөнх хаан]] |албан_тушаал =[[Монгол хаад#Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын Далай Их Хаан]] |он =1260-1271 |дараа =[[Төмөр Өлзийт хаан]] }} {{Залгамжлал |өмнө =Шинээр байгуулагдсан |албан_тушаал =[[Юань улсын хаад|Их Юань Улсын Их Хаан]] |он =1271-1294 |дараа =[[Төмөр Өлзийт хаан]] }} {{Залгамжлал |өмнө =[[Сүн улс]]ын [[Бин хаан]] |албан_тушаал =[[Хятадын түүх|Хятадын]] [[Хуанди|эзэн хаан]] |он =1279-1294 |дараа =[[Төмөр Өлзийт хаан]] }} {{end}} ==Нэмж унших== * [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]]: ''"Хубилай Их Хааны үеийн Монгол Солонголын харилцаа",'' 2015, ISBN 978-99973-3-025-3 * [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]]: ''"Чингис Хааны Их Монгол Улс, Солонгос түүхийн сурвалжид",'' 2025, ISBN 978-9919-0-2767-4 [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Хубилай хаан| ]] [[Ангилал:Алтан ураг]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Монголын их хаан]] [[Ангилал:Их хаан]] [[Ангилал:Юань улсын хаан]] [[Ангилал:1215 онд төрсөн]] [[Ангилал:1294 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Монголын буддын шашны хүн]] 079r7b8zpxf39pjxmtzzzgq4xvj6yfc 0 4168 854804 851235 2026-04-27T03:10:31Z Bayarkhangai 1129 854804 wikitext text/x-wiki {{Short description|1939-1952 онуудад Монголын удирдагч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Хорлоогийн Чойбалсан | native_name = {{nobold|{{MongolUnicode|ᠬᠣᠷᠯᠤ᠎ᠠ ᠶᠢᠨ}}{{MongolUnicode|ᠴᠣᠢᠢᠪᠠᠯᠰᠠᠩ}}}} | image = Horloogiyn Choybalsan.jpg | caption = Чойбалсан 1940-д онд | office = 10 дахь [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Сайд нарын зөвлөлийн дарга]] | term_start = 1939 оны 3 сарын 24 | term_end = 1952 оны 1 сарын 26 | 1blankname = Ерөнхий нарийн бичгийн дарга | 1namedata = [[Банзаржавын Баасанжав]]<br />[[Дашийн Дамба]]<br />[[Юмжаагийн Цэдэнбал]] | predecessor = [[Анандын Амар]] | successor = [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] | office2 = 4 дэх [[Монгол улсын төрийн тэргүүн|Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга]] | term_start2 = 1929 оны 1 сарын 24 | term_end2 = 1930 оны 4 сарын 27 | 1blankname2 = Ерөнхий нарийн бичгийн дарга | 1namedata2 = [[Өлзийтийн Бадрах]]<br />[[Бат-Очирын Элдэв-Очир]]<br />[[Пэлжидийн Гэндэн]] | predecessor2 = [[Жамцангийн Дамдинсүрэн]] | successor2 = [[Лосолын Лааган]] | birth_name = Хорлоогийн Дугар | birth_date = {{Birth date|1895|2|8}} | birth_place = [[Чойбалсан (хот)|Ачит вангийн хошуу]], [[Гадаад Монгол]], Чин гүрэн | death_date = {{Death date and age|1952|1|26|1895|2|8}} | death_place = Москва, Зөвлөлт Холбоот Улс | resting_place = [[Алтан-Өлгий оршуулгын газар]] | party = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | nationality = [[Монголчууд|Монгол]] | spouse = Бортолгой (1921–1935)<br />Б. Гүндэгмаа (1935–1952) | children = хүү Нэргүй, охин Сувдаа | alma_mater = [[Орос, монгол хэл бичгийн сургууль]],<br> [[Эрхүү хотын сургууль]] | allegiance = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] | branch = [[Монголын Ардын Арми]] | serviceyears = 1921–1952 | rank = [[БНМАУ-ын маршал|Маршал]] | commands = ''Бүх'' (дээд командлагч) | battles = [[Ардын хувьсгал]]<br /> [[Дэлхийн 2-р дайн]] | mawards = [[File:Heroy MNR.jpg|30px|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын баатар]] [[File:Heroy MNR.jpg|30px|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын баатар]]<br />[[File:OrdenSuheBator.png|30px|Сүхбаатарын одон]] [[File:OrdenSuheBator.png|30px|Сүхбаатарын одон]] [[File:OrdenSuheBator.png|30px|Сүхбаатарын одон]] [[File:OrdenSuheBator.png|30px|Сүхбаатарын одон]]<br />[[File:OrdenZnam.png|30px|Улаан тугийн одон (Монгол)]] [[File:OrdenZnam.png|30px|Улаан тугийн одон (Монгол)]] [[File:OrdenZnam.png|30px|Улаан тугийн одон (Монгол)]] [[File:OrdenZnam.png|30px|Улаан тугийн одон (Монгол)]]<br />[[File:OrdenZnam.png|30px|Улаан тугийн одон (Монгол)]] [[File:OrdenTrudZnam.png|30px|Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон (Монгол)]] [[File:OrdenPolStar.png|28px|Алтан гадас одон]] [[File:25yearsmongolrev.PNG|28px|Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойн медаль]]<br /> '''Гадаад:''' <br /> [[File:Order of Lenin Ribbon Bar.svg|30px|Лениний одон (Зөвлөлт Холбоот Улс)]] [[File:Order of Lenin Ribbon Bar.svg|30px|Лениний одон (Зөвлөлт Холбоот Улс)]] [[File:SU Order of the Red Banner ribbon.svg|30px|Улаан тугийн одон (Зөвлөлт Холбоот Улс)]] [[File:SU Order of the Red Banner ribbon.svg|30px|Улаан тугийн одон (Зөвлөлт Холбоот Улс)]]<br />[[File:SU Order of Suvorov 1st class ribbon.svg|30px|1-р зэргийн Суворовын одон (Зөвлөлт Холбоот Улс)]] [[File:Order of Glory Ribbon Bar.svg|30px|1941-1945 оны Аугаа Их Эх орны дайнд Германыг ялсны төлөө медаль (Зөвлөлт Холбоот Улс)]] [[File:SU Medal For the Victory over Japan ribbon.svg|30px|Японыг ялсны төлөө медаль (Зөвлөлт Холбоот Улс)]] [[File:SU Medal XX Years of the Workers' and Peasants' Red Army ribbon.svg|30px|Jubilee Medal «XX years of the Workers 'and Peasants' Red Army"(Soviet Union)]]<br /> [[File:SU Medal 30 Years of the Soviet Army and Navy ribbon.svg|30px|Jubilee Medal "30 years of the Soviet Army and Navy"(Soviet Union)]]<br /> [[File:Kgb1957 honoured officer emb n9537.gif|25px|KGB (USSR), insignia of honorary officer (1957)(Soviet Union)]] | residence = | nickname = | website = }} '''Хорлоогийн Чойбалсан''' эцгийн талаас манжуур дахь Дагуур Монголын Барга ястан Жамц гэж хүн байв тухайн үеийн үймээн самуунаас болж эцэг жамц өвөрлөгч хошуунд байж байгаад тэндээ нас барсан бөгөөд ийнхүү Хорлоо гэж эхийнхээ нэрээр овоглогджээ, төрөхдөө '''Дугар''' гэсэн нэртэй байсан, * [[1895]] оны [[2 сарын 8]], † [[1952]] оны [[1 сарын 26]]) нь 1930-аад оноос 1952 онд нас барах хүртлээ [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ыг удирдаж байлаа. Монгол дахь Төвөдийн буддын шашны Чойбалсан хийдэд бага насандаа шавилан сууж байснаас Чойбалсан нэрээр олонд танигдаж улмаар нэрээ сольжээ. Чойбалсан гэдэг нь сайн цогт ном эрдэм гэсэн утгатай төвөд үг юм. Халхын Сэцэн хан аймгийн Ачит вангийн хошуунд мэндэлж, Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улсын Москва хотод нас барсан. == Бага насны явдал == [[Зураг:Consulate of the Russian Empire in Urgoo.jpg|300px|right|thumb|Оросын консулын Орос, монгол хэл бичгийн сургуульд]]Хорлоогийн Чойбалсан 1895 оны 2-р сарын 8-нд тэр үеийн [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан аймгийн]] [[Ачит вангийн хошуу]]ны зүүн Суваргачин отгийн хамжлага, малчин эмэгтэй Хорлоогийн 3 дугаар хүү болон төржээ. Түүний эцэг нь Жамц хэмээх [[Манжуур]] дахь [[Дагуур ястан|Дагуур]] [[Монгол]]оос цагаачилж ирсэн [[Барга]] ястан хүн байв. Гэвч тэр нутаг усныхан, ялангуяа хошуу тамгын газраас Жамцыг элдвээр хавчиж байсан учир Чойбалсангийн эх Хорлоотой гэр бүл болж чадалгүй, хүүгээ эхийн хэвлийд байхад орхин явсан байна. Харин хүүгээ төрсний дараа буцаж ирэн, хүүдээ Дугар гэдэг нэр өгч эхнэр хүүхэдтэйгээ хэсэг хугацаанд хамт байсан ч удалгүй буцаж яваад, эргэж ирж амжилгүй өөд болжээ. Дугар хүү хоёр айл дамжин үрчлэгдэж, эцэст нь төрсөн эх дээрээ буцаж ирсний дараа 7 наснаасаа эхлэн төвд ном үзэж, улмаар 13 насандаа [[Санбээсийн хүрээ|Санбээсийн хүрээнд]] шавилан сууж, сахил хүртэн, Чойбалсан хэмээх нэртэй болсон байна. Чойбалсан 1910 оны зун хөдөө гэртээ хариад, буцаж Санбэйсийн хүрээнд очсонгүй. Найз Гэндэн-Яринпилийн хамт [[Их Хүрээ]]нд ирж, хар бор ажил хийн амьдрах болов. Чойбалсан 17 насандаа [[Богд Хаант Монгол Улс|Монгол улсын Гадаад яамны]] байгуулсан "Орос, монгол хэл бичгийн сургууль"-д багшилж буриад Данчиновын дэмжлэгээр орж суралцан, жилийн дараа сурлага, сахилгаараа шалгарч, 1914-1917 онд [[Оросын Холбооны Улс|Орос улс]]ын [[Эрхүү хот]]од бусад 8 монгол хүүхдийн хамт улсын дунд сургуульд ([[Орос хэл|орос]]. ''Реальная гимназия'') суралцжээ. == Гэр бүл, үр хүүхэд == X.Чойбалсан нь хоёр удаа гэрлэсэн бөгөөд анхны эхнэр Бортолгойтой 1921-1935 оны хооронд амьдарч байв. 1935 онд албан ёсоор гэр бүлээ цуцлах үедээ Бортолгой: <blockquote>“''Чойбалсан чи бол нам, төрийн өндөр хариуцлагатай албан үүрэг хүлээсэн хүн над мэтийн шашин мөргөлд автсан энгийн дорд хүүхнээр юу хийх вэ? Үзэл бодол таарахгүй бол чи бид хоёрын хэн хэнд сэтгэлийн зовлон. Би чамайг жирийн нэг сайн эмэгтэйтэй танилцуулъя''”</blockquote> хэмээн Б.Гүндэгмаатай ойртуулаад салсан гэдэг. Б.Гүндэгмаа бол маршал Чойбалсанг насан эцэс болтол дэргэд нь байсан түшигтэй хань нь байлаа. Маршал Чойбалсан Нэргүй, Сувдаа хэмээх хүү, охин хоёртой байсан. Маршал өөрийн төрсөн хүүхэдгүй тул 2 хүүхэд өргөж авсан нь эд ажээ. == Төрийн албанд == === Хувьсгалт бүлгэм === [[Зураг:Sukhbaatar and Choibalsan.jpg|framepx|right|thumb|Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсан]] Х.Чойбалсан [[Октябрийн хувьсгал|1917 оны Оросын хувьсгалын]] улмаас Эрхүү хотоос нутагтаа буцан ирж "Цахилгаан мэдээний түр сургууль" дүүргэсэн байна. Чойбалсан Орост болж буй үйл явдлыг нүдээр үзсэн мөн үндэсний ардчилсан үзэлтэн [[Бодоо]]той дотно нөхөрлөсөн нь түүний цаашдын хувь заяанд үндсэн эргэлт гаргав. 23 настай залуу Чойбалсан 1918 онд эх үүсвэрээ тавьсан [[Консулын хувьсгалт бүлэг|Консулын хувьсгалт бүлгийн]] нэг гишүүн боллоо. Улмаар анхны долоон нөхдийн бүрэлдэхүүнд орос хэлтэй учир багтаж, [[Эрхүү хот]]ноо их үйл хэргийг сэдэлцэж эхэлсэн юм. Тэрээр хувьсгалын хэрэгт идэвхийлэн оролцож, [[Ардын журамт цэрэг|Ардын журамт цэргийн]] суртлыг номлогч, улмаар 1921 оны 5 сарын сүүлчээр баруун замын тусгай ангийн цэргийн захирагч, Ардын журамт цэргийн дэд жанжнаар тус тус томилогдон хүчин зүтгэжээ. 1921 оны 2 дугаар сард Барон Унгерн Монгол орныг хятадын цэргээс бүрмөсөн чөлөөлөв. Тухайн үед Монгол оронд оросын цагаантныг устгах үйл ажиллагааг удирдахад онцгой гавьяа байгуулсан гэж Зөвлөлт Засгийн газраас түүнийг [[Дамдины Сүхбаатар|Д. Сүхбаатар]], [[Хатанбаатар Магсаржав|Сандагдоржийн Магсаржав]] нарын хамт 1922 онд [[Улаан тугийн одон]]гоор шагнаж байжээ. 1921 оны хувьсгалын дараа орост сурч оросыг баримтлагч Х.Чойбалсан улс орноо Зөвлөлт маягаар өөрчлөх үйлсэд зүтгэж эхлэв. Юуны өмнө 1921 оны 8 сарын 25-нд Зөвлөлтийн залуучуудын "комсомол" загвараар [[МХЗЭ]]-ийг үүсгэн байгуулалцаж, Эвлэлийн Төв Хорооны анхны даргаар сонгогдов. Богдын хатан Дондогдулам 1923 онд мөн нас баран, удалгүй Богд гэгээн 1924 онд нас баржээ. === 1922-1931 он === 1922-1931 он бол Х.Чойбалсангийн амьдралын тун ээдрээтэй хэсэг болно. Тэрээр "[[Бодоогийн хэрэг]]т" холбогдон намын орлогч гишүүн болон шийтгэгдэж, ЗХУ-д цэргийн сургуульд явсан боловч өвчний учир буцаж иржээ. Ардын намын анхны дарга, анхны ерөнхий сайд Д.Бодоо, С.Данзан нарыг эх орноосоо урвасан, хувьсгалын эсэргүү гэсэн гүтгэлгээр цаазлах явдалд Чойбалсан голлох үүрэг гүйцэтгэж байжээ. Харин 1924 оны намраас 1928 он хүртэл Бүх цэргийн жанжин, 1929-1930 онд [[Ардын Их Хурал|Улсын Бага Хурлын]] дарга байж, бас [[Феодалын хөрөнгө хураах төв комисс]]ыг толгойлсон байна. Харин 1930-1931 онд Гадаад яамны сайдаар ажилласан Х.Чойбалсан “[[барууны үзэлтэн]]” мөн архинд орсон гэх зэргээр шүүмжлэгдэж нэг хэсэг ажилгүй байв. 1931 оны эцсээр тэрээр Мал тариалангийн яамны сайдаар томилогдож, дахин төрийн албанд гарч ирсэн байна. == Төрийн эрхэнд == [[Файл:Greater Mongolia.svg|thumb|right|Хорлоогийн Чойбалсангийн монгол үндэстнүүдийг БНМАУ-тай нэгтгэхийг санаархан зүтгэж явсан газар нутаг]] 1934 онд Москвад очиж жил шахам болжээ. Мөн энэ үедээ "[[Лхүмбийн хэрэг]]" гэгчид нэр холбогдож байв. Чойбалсан 1936 онд Дотоод яамны сайдаар хавсран томилогдов. 1930-аад оны сүүлчээр Чойбалсангийн гарт ихээхэн эрх мэдэл төвлөрч, улмаар тус улсын Засгийн газрын тэргүүн болов. Ард иргэдийн мал сүргийг хураан авч Бурханы шашин шүтэхийг хориглов. === Их хэлмэгдүүлэлт === {{гол|Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)}} Х.Чойбалсангийн толгойлсон "[[Онцгой бүрэн эрхт комисс]]" Дотоод яамнаас оруулсан нэрсийн жагсаалтаар асуудал шийддэг, зөвхөн нэг өдрийн хурлаар 129-1,278 хүнд ял оноодог байжээ. Эдгээр хүмүүс хэргийн бүрдэлгүй, шүүхгүйгээр, өмгөөлөгчгүйгээр "Онцгой бүрэн эрхт комиссын" хурлаар шийтгэгддэг байв. Энэхүү Онцгой бүрэн эрх комисс хэмээх хууль бус байгууллага нь Х.Чойбалсангийнгарын үсэгтэй тушаалаар ямар ч гэм зэмгүй 22 000 монгол хүнийг буудан хөнөөжээ. 1935-1940 онд “Японы тагнуул”, "Хувьсгалын эсэргүү","хар, шар феодал" хэмээн хилс хэрэгт баригдаж шийтгүүлсэн 70000 хүнээс 90% нь буудуулсан байна. Үүнээс 36% нь нам болон төрийн албан хаагчид, цэргийн хүмүүс, ажилчин, энгийн ард, үлдсэн нь лам нар байлаа. 1937 онд Х.Чойбалсан нь Зөвлөлтийн НКВД-ийн дарга Ёжов, орлогч дарга Фриновскийн даалгаврын дагуу "Заговор" хэмээн зохиомол хэргийг Монголд үүсгэж, олон мянган сэхээтэн, төрийн албан хаагчдыг буудан хороож байв. Хэнтий, Дорнод, Сэлэнгэ, аймгуудад нүүж ирсэн буриад айлуудын эрчүүдийг толгой дараалан баривчилж бүгдийг нь буудан хороов.Тэр үеийн буриад зон бүх эрчүүдийг нь улаантнууд баривчилж толгой дараалан хядсан тул хонь төхөөрөх эр хүн олдохгүй байсан хэмээн дурсан ярьдаг байсан. Х.Чойбалсангийн тушаалаар улаантнууд Навчаа, Дунгаржид зэрэг монголын тэргүүний сэхээтэн , жирийн ард 10 гаруй хөл хүнд жирэмсэн бүсгүйчүүдийг буудан хороож байжээ. Х.Чойбалсан нь өмнөх Ерөнхий сайд байсан А.Амарыг лам нарыг устгах ажлыг удаашруулсан, японы тагнуул хэмээн гүтгэж баривчлуулж Москвад аваачиж улаан оросуудаар буудуулан хөнөөжээ.Яруу найрагч Банзрагч <blockquote>Гучаад оны шуурга хаяа хатавчаар исгэчнэ<br /> Гунигийн бараан сүүдэр хар цайнд тунарна<br /> Гол харлуулсан бодолд цагаан гэр минь барайна<br /> Гай зовлон нөмөргөсөн улаан Сталины сүүдэр<br /> Лай ланчиг ихтэй Монгол цусыг минь хөргөнө<br /> Хөрст газар хөрвөж байхад ч ийм гарз гараагүй<br /> Хөвчин улс байлдаж байхад ч ийм гай дайраагүй</blockquote> хэмээн бичсэн байдаг. Их хэлмэгдүүлэлтийн үед хэлмэгдүүлэлтэд өртөөгүй айл өрх Монголд үндсэндээ байсангүй. Онцгой Бүрэн эрхт комиссын дарга Чойбалсанийн гарын үсэг зурсан тушаалаар нийт 22 000 хүнийг цаазаар авсан байдаг. Чойбалсан 1937 онд Зөвлөлт Холбоот Улсын НКВД-ын дарга [[Николай Ёжов|Н.Ёжов]]т " Монголын том толгой лам нар, хувьсгалын эсэргүү нарыг бүгдийг нь баривчлан цаазаар авч, таны даалгаврыг амжилттай биелүүлэв. Х.Чойбалсан" гэсэн цахилгаан утас илгээж байв. [[Зураг:Mn UB memorial IMG 2671.jpg|300px|right|thumb|]] 1250 сүм хийд, тэдгээрт хадгалагдаж байсан түүх, соёлын дурсгалыг устгажээ. [[МАХН]]-ын [[Төв Хороо]]ны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга агсан Д.Дамба: <blockquote>“''Намайг [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] Намын хорооны даргаар ажиллаж байхад сүм хийдийг ид устгаж байв. Зөвхөн Хошууд хийд, Ламын хийд, Галбын болон Үл Олдохын хийдүүдийг буулгахаар аймгийн төвөөс ... 40 гаруй хүнтэй бригад гаргасан. Ажлыг шуурхай зохион байгуулж байсан боловч маршал Чойбалсан нар “Сүм дуган нураах ажлыг яаравчил. Нөхөр Дамба ямар санаатай энэ ажлыг удаашруулж байна” гэж тулгаж сүрдүүлсэн албан даалгавар, цахилгаан ирүүлсээр байсан''”</blockquote> хэмээн дурссан байдаг. Зөвлөлтийнхний өөрсдийн нь тооцоолсон доод ханшаар Монголын сүм хийдүүдийн хөдлөх болон үл хөдлөх хөрөнгө 57 сая алтан рубль болж байв. 1939 оны МАХН-ын Төв Хорооны 12-р бага хурлаар Чойбалсан өмнөх Ерөнхий сайд А.Амарыг " Амар бол японы тагнуул, лам нар,феодалыг устгах ажилд саад болсон хувьсгалын эсэргүү этгээд" хэмээн элдвээр гүтгэн шүүмжилж Ерөнхий сайд Амарыг албан тушаалаас нь буулгаж баривчлуулан Зөвлөлт Холбоот Улс руу илгээж, Анандын Амар ерөнхий сайдыг хууль бусаар гүтгэж хилсдүүлэн цаазлуулахад гол үүрэг гүйцэтгэж байжээ. === Халхын голын байлдаан === {{Гол|Халхын голын байлдаан}} [[Зураг:Khalkhin Gol George Zhukov and Khorloogiin Choibalsan 1939 - 2.jpg|framepx|right|thumb|[[Георгий Жуков]], Маршал Чойбалсан, Халхын гол]] Монгол улсын гадаад байдал хурцадсаар 1939 онд Халхын гол орчим [[БНМАУ]] болон [[Япон]] тулалдахад хүрэв. Энэ байлдаанд Монгол Ардын хувьсгалт цэргийг маршал Х.Чойбалсан командалжээ. Дөрвөн сар гаруй үргэлжилсэн Халхын голын байлдаан Монгол-Зөвлөлтийн ялалтаар төгссөн. Зарим судлаачид 1939 оны Халхын голын байлдаан нь ЗХУ, Коминтернээс бүс нутгийн талаар явуулсан стратегийн бодлогын нэг хэсэг байснаас бус, Монгол, Япон хоёр зайлшгүй байлдахаас өөр аргагүй болсон тийм зэвсэгт мөргөлдөөн хараахан биш байсан гэж үздэг. Зарим судлаачид Халх голын байлдааныг Номун ханы мөргөлдөөн гэж үздэг. Япончууд тэр үед "Азичууд азидаа" гэсэн уриа гаргаж Хятадын зүүн хойд нутагт Манж Го улсыг байгуулж, тэр улс нь манж, монгол үндэстэнг нэгтгэж Хятад, улаан Оросын нөлөөнөөс ангид бие даасан Чингис хааны үеийнх шиг хүчирхэг улс байгуулахыг төлөвлөж байсан гэдэг. === Чойбалсанг тахин шүтэх эхлэл === Х.Чойбалсан 1940 оны МАХН-ын X их хурал, Улсын VIII Их хурлын бэлтгэлийг сайтар хангаж, улмаар уг хурлуудаас гаргах шийдвэр нь олон түмний урам зоригийг сэргээж чадахуйц байх ёстой гэж үзлээ. Ингээд үүндээ туслалцаа хүсэхээр 1939 оны 9 сард Москвад очив. Уг уулзалтаар Зөвлөлтийн тал Наушкаас [[Улаанбаатар]] хүртэл [[төмөр зам]] тавих, мах комбинат, автотехникийн болон цементийн завод барихад туслах болсон байна. МАХН-ын X, Улсын VIII их хурлаас улс орны хөгжлийн тулгамдсан зорилтуудыг тодорхойлон Улсын VIII их хурал [[Үндсэн хууль|БНМАУ-ын хоёр дахь Үндсэн хуулийг]] батлав. Тухайн үед Чойбалсанг тахин шүтэх явдал газар авч байсан учраас энэ Үндсэн хуулийг "Маршал Чойбалсангийн Үндсэн хууль" гэж нэрлэж байлаа. Улсын болон намын хурлын дараагаас [[Улсын сайн малчдын зөвлөлгөөн]] хийж, малын тоо толгой ашиг шимийг нэмэгдүүлэх, малчин ардуудын хувийн аж ахуйгаа хөгжүүлэх сонирхол санаачлагыг урамшуулах талаар зарим арга хэмжээ авч эхлэв. Тухайлбал, малчдад "[[Улсын сайн малчин]]" цол олгож, маршал Чойбалсан өөрөө хөдөө орон нутагт явж, газар дээр нь одон медаль, бараа таваараар шагнаж байлаа. Энэ нь нэг талаар [[Иосиф Сталин]] Монголын малын тоо толгойг 200 саяд хүргэх тухай үл гүйцэлдэх лоозон дэвшүүлсэн, мөн Монголчууд Зөвлөлтийн тусламжийн хариуд жилд 40 мянган [[кг|тонн]] [[ноос]], [[ноолуур]] бэлтгэж өгөх үүрэг хүлээсэнтэй холбоотой. Улс орон даяар "Ноос бол алт" компанит ажил өрнүүлж, ЗХУ-д нийлүүлэх ноосны хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлэв. Энэ ажлыг зохион байгуулах явцдаа Чойбалсан өөрөө яамдын сайд, дарга нарт хэрхэн ямаа самнах, хонь хяргах талаар биечлэн үзүүлж зөвлөгөө, семинар өгч байв. Энэ үед [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайн]] цар хүрээгээ тэлж, олон улсын байдал улам хүндэрч байв.Зөвлөлт улсад Сталиныг тахин шүтэх ажил дээд цэгтээ хүрч байхад Монголд ч гэсэн Чойбалсанг тахин шүтэх явдал дээд цэгтээ хүрчээ.Монголын сэхээтэн эх орончид 1950, 1960 онуудад нэг хүнийг тахин шүтэх үзэл, Чойбалсанг тахин шүтэх үзлийн хор уршгийг арилгах зорилгоор монголын эх оронч сэхээтнүүд зарим нэг шүүмжлэл гаргахыг оролдож байсан боловч тэр үеийн Чойбалсанг залгамжлагч удирдагч Ю.Цэдэнбал, төрийн ахмад зүтгэлтэн Ж.Самбуу нар огт зөвшөөрсөнгүй хаацайлан өнгөрөөв. == Дэлхийн II дайн == {{Гол|Дэлхийн хоёрдугаар дайн}} [[Файл:Khalkhin Gol George Zhukov and Khorloogiin Choibalsan 1939 -1.jpg|thumb|Хорлоогийн Чойбалсан бид Георгий Жуков]] 1941 оны 6 сарын 22-нд [[Нацист Герман|Герман]] [[ЗХУ]]-д гэнэт довтолсноор БНМАУ-ын гол холбоотон - Зөвлөлт гүрэн [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайнд]] татагдан орлоо. Дайны эхний өдрөөс [[Монгол Улс|БНМАУ]] Зөвлөлтийн талд баттай зогсож, "Бүхнийг фронтод" уриан дор ажиллаж, амьдарч эхлэв. Зөвлөлтийн ард түмэнд бололцоотой бүхнээрээ туслах хөдөлгөөн нийт монголчуудын дунд өрнөлөө. Нийтдээ хагас сая шахам [[адуу]] фронтод зориулан хямд үнээр худалдаж, 32 мянга гаруй морь бэлэглэв. Мөн 938 вагон дулаан хувцас, хүнсний зүйл, хувийн бэлгийг хандивласны дээр Монголчуудын хөрөнгөөр [[Хувьсгалт Монгол танкийн бригад]], [[Монгол ард (нисэх онгоцны эскадриль)|"Монгол ард" нисэх онгоцны эскадрилийг]] байгуулан, Улаан армид хүлээлгэн өгч, танкийн бригадын бүх хангалтыг дайн дуустал хариуцаж байв. Дэлхийн II дайны сүүлчээр буюу 1945 оны 2 сард Ялтад хуралдсан [[ЗХУ]], [[АНУ]], [[Их Британи]]й Засгийн газрын тэргүүн нарын [[Ялтын уулзалт|Ялтын бага хурлаар]] дайны дараа Дэлхий дахинд энх амгалан байдал тогтоох, бататгах асуудал хэлэлцсэнийн зэрэгцээ Японд дайн зарлах тухай мөн тохиролцов. Энэ хурлын үеэр гурван их гүрний /АНУ, Их Британи, ЗХУ/ Засгийн газрын тэргүүн нар ЗХУ-ын гаргасан санал болох "Гадаад монголын статус квог хэвээр байлгах"-ыг хүлээн зөвшөөрөв. Энэ нь Монголын тусгаар тогтнолыг олон улсын хэмжээнд зөвшөөрөх эхлэл болсон юм. Тухайн үед Хятад улс Монголыг өөрийн салшгүй хэсэг гэж үзэж байсан ч Сталины шахалтаар зөвшөөрөхөөс аргагүй байдалд орсон байна. 1945 оны 7 сарын эхээр Чойбалсанг Сталин Москвад урьж, тусгаар улсын Засгийн газрын тэргүүний хэмжээнд, хоёр улсын төрийн далбааг мандуулан, хүндэт харуул жагсаан хүлээж авч байсан түүх байна. == Дэлхийн II дайны дараахи БНМАУ, тусгаар тогтнол == {{Гол|Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт}} Сталин БНМАУ-ыг [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайны]] төгсгөлд оролцож, дорно дахинд энх тайван байдал тогтооход хувь нэмэр оруулах саналыг Чойбалсанд тавив. Холбоотны өмнө хүлээсэн үүргийнхээ дагуу ЗХУ 1945 оны 8 сарын 8-нд Японд дайн зарласан ба 2 хоногийн дараа буюу мөн сарын 10-нд БНМАУ Японд дайн зарлав. Монгол ардын хувьсгалт цэрэг ЗХУ-ын [[Өвөр Байгалийн фронт]]ын мото-механикжсан нэгтгэлийн хамт 8 сарын 11-нд улсын хилийг нэвтэрч Долоннуур, Жанчхүүгийн чиглэлээр Японы цэргийн эсрэг байлдааны ажиллагаа өрнүүлэн Хойт Хятадын зарим муж, [[Өвөр Монгол]]ын нутгийн чөлөөлөхөд оролцлоо. 1945 оны 9 сард Сталины шахалтад автсан Хятад, монголчууд БНМАУ-ын тусгаар тогтнолын төлөө саналаа өгвөл БНМАУ-д тусгаар тогтнолыг зөвшөөрч болно гэсэн саналын дагуу [[Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт|10-р сарын 20-ны өдөр бүх нийтийн санал хураалт]] зохион байгуулж, монголчууд 100% тусгаар тогтнолын төлөө санал өгөв. Энэхүү санал хураалтын дараа 1946 оны 1-р сарын 6-нд Хятад улс БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөв. Х.Чойбалсанг Монголыг удирдаж байх хугацаанд БНМАУ 1939, 1945 оны хоёр томоохон дайнд оролцон ялалт байгуулсан, мөн 1945 оны тусгаар тогтнол нь түүнийг тахин шүтэх явдлыг улам лавшруулж, дарангуйлах нэр хүндийг нь өргөжээ. 1945 онд маршал Чойбалсангийн 50 насны ойг тэмдэглэхэд бүх зохиолч, яруу найрагчид уран бүтээлээ зориулж байв. Эрдэмтэн зохиолч [[Цэндийн Дамдинсүрэн]] "Маршал Чойбалсангийн 50 насны ойд зориулсан ерөөл"-дөө: <blockquote>Таны насалсан<br /> Тавин жил бол<br /> Тайван цагийн<br /> Мянган жилтэй тэнцэнэ<br /> Хоёр гурван мянган жилийн<br /> Хосгүй түүхт их хэргийг<br /> Хорлоогийн хүү Чойбалсан бүтээлээ!</blockquote> хэмээн бичиж байв. Дийлэнхи Монголчууд Х.Чойбалсанг биширч, "шалгарсан жолоодогч" хэмээн хүндэтгэж байлаа. == Нийгмийн бүтээн байгуулалт == Х.Чойбалсангийн засгийн эрх барьсан хугацаанд Монголын түүхэнд үлдсэн эдийн засаг, соёлын олон чухал үйл явдлууд болсон юм. Тухайлбал, [[Налайхын уурхай|Налайхын чулуун нүүрсний уурхай]], [[Төв цахилгаан станц]], мөн [[Аж үйлдвэрийн комбинат]]ыг өргөтгөх ба шинэчлэх ажил эхлэв. [[Зүүн баянгийн нефтийн үйлдвэр]], "Совмонгометалл" нийгэмлэгийн харьяа уул уурхайн үйлдвэрүүд, [[Монголын төмөр зам|Наушки-Улаанбаатарын хооронд өргөн төмөр зам]] ашиглалтанд орж, [[морин өртөө]]г халан, авто өртөө байгуулав. [[Зураг:Choibalsan_statue_in_UB.jpg|200px|thumb|[[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-ийн өмнө байх Х.Чойбалсангийн хөшөө]] Боловсрол, соёлын талаар гарсан том өөрчлөлт бол монгол уйгаржин бичгийг [[кирилл үсэг]]т үндэслэсэн шинэ бичгээр сольж, бичиг үсэг үл мэдэх явдлыг арилгах талаар томоохон ажлуудыг хийв. Анхны 10 жилийн дунд сургууль, ялангуяа 1942 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|Улсын Их Сургуулийг]] байгуулж сургуулийн насны бүх хүүхдийг бага сургуулийн боловсролтой болгох зорилтыг хэрэгжүүлж байсан нь боловсролын салбарт олсон үсрэнгүй амжилт байв. Улаанбаатар хотын 1-р дунд сургууль болон Монгол Улсын Их Сургууль нь Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит сургуулиуд юм. Маршал Чойбалсан өөрөө "Монголын ардын үндэсний хувьсгалын анх үүсч байгуулагдсан товч түүх", "Монгол ардын үндэсний хувьсгалт цэргийн агуу хөгжлийн товч зам", "Ардын Хатанбаатар Магсаржавын хураангуй түүх" зэрэг зохиол бичиж, илтгэл өгүүллэгүүд нь 4 ботиор хэвлэгдэж байв. Иргэдийн 1930-аад оны хэлмэгдүүлэлт,гаднаас заналхийлж буй Япон, Гоминданы Хятадын цэрэглэн халдах дайны аюул,1944,1945 оны цас зуд зэргээс шалтгаалан үүссэн айдас хүйдэс,олон нийтийн санаа сэтгэл унасан байгааг харгалзан үзэж шүтэх бишрэх эрхийг хүндэтгэн үзэж, [[Гандантэгчэнлин хийд]]ийн хурал, мөргөлийн ажиллагааг 1944 онд дахин сэргээжээ. 1944 онд сонгуулийн эрх хасагдсан хүмүүст сонгуулийн эрх олгож, 1949 онд сонгуулийн бүх нийтийн, шууд, тэгш бөгөөд саналаа нууцаар хураах шинэ систем тогтоож, 1951 онд [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] анхны сонгуулийг явуулсан байна. Х.Чойбалсан их гүрнүүдийн зүгээс бага орны удирдагчид үзүүлдэг дарамт, шахалт бүхий амаргүй хувь тавиланг амссан ч, Монголын тусгаар тогтнолыг тууштай сахин хамгаалах, гадаад бодлогын харьцангуй бие даасан чиг шугам баримтлахыг хичээн оролдож байв. И. В. Сталины мэндэлсний 70 жилийн ойн ёслолын арга хэмжээнд [[Европ]], [[Ази]]йн орнуудын нам, төрийн удирдагчид бүгд Москвад очиж үнэнчээ харуулахад, Х. Чойбалсан өөрийн биеэр очоогүй байна. [[ЗСБН Автономит Тува улс]]ын тэргүүн [[Салжиг Тогоо]] Монголд айлчлах үедээ Монголыг ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд орохыг ятгах үг хэлэхэд Чойбалсан ихэд уурлан, алгадсан гэдэг дам яриа тархсан байдаг. 1950 онд Монголын улс төрийн хувьд хамгийн тэргүүний хүмүүс болох [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю. Цэдэнбалын]] идэвхтэй дэмжлэгтэйгээр эхний удаад [[Жамбалдорж]] нар, дараа нь [[Дарамын Төмөр-Очир|Д. Төмөр-Очир]] тэргүүтэй хэдэн сэхээтэн улс орныхоо хөгжлийг түргэтгэх гол арга зам бол ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд даруй орох явдал хэмээх санал өргөхөд тэрвээр дургүйцэн, тэднийг зэмлэж байсан гэдэг. == Нас барсан нь == "Монголын бүх ард түмний дотны хайрт жолоодогч", "Хайрт эцэг" хэмээн өргөмжлөгдөж байсан Монголын төрийн зүтгэлтэн Х.Чойбалсан 1952 оны 1 сарын 26-нд таалал төгсчээ. [[МАХН|Намын Төв Хороо]], Их Хурлын Тэргүүлэгчид, [[БНМАУ|Сайд нарын Зөвлөлийн]] эмгэнэлийн бичигт <blockquote>''"...манай улсын бүх түүх бол Ардын хувьсгалыг мандуулах ба манай орныг цэцэглүүлэх үйл хэрэгт бүх амьдралаа зориулсан нөхөр Чойбалсангийн нэртэй холбоотой юм..."''</blockquote> гэж тэмдэглэсэн байдаг. == Хэлсэн үг == {{Эшлэл|Эрхэмлэж яваарай хэмээн машид итгэн<br>Эрх чөлөө, тусгаар тогтнолыг та нарт үлдээв.|Хорлоогийн Чойбалсан}} == Түүхэн нөлөө== Монголын тулгар төрийг сэргээн байгуулах үйлсийн төлөө халуун амь, бүлээн цусаа хайрлахгүй тэмцэж байсан үе үеийн [[эх оронч]]ид болох [[Дархан чин ван Ринчиндорж|Ринчиндорж ван]], [[Чингүнжав|Шадар ван Чингүнжав]], [[Богд хаан]], [[Минжиддоржийн Ханддорж|Ханддорж ван]], [[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Сайн ноён хан Намнансүрэн]], [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн]], [[Хатанбаатар Магсаржав]], [[Да лам Цэрэнчимэд]], [[Дамдины Сүхбаатар|Сүхбаатар жанжин]], [[Содномын Дамдинбазар]], [[Догсомын Бодоо]], [[Солийн Данзан]], [[Дансранбилэгийн Догсом]] зэрэг бидний мэдэх болон нэр нь тодроогүй Монголын чин зоригт баатруудын зүтгэж, тэмцэж байсан [[Монгол Улс]]ыг байгуулж, тусгаар тогтнолыг нь бусдаар хүлээн зөвшөөрүүлэх хамгийн хүнд бөгөөд хатуу үйлсийг бүтээж, өнөөдрийн [[дэлхий]] дахинд Монгол Улсыг бусдаар хүлээн зөвшөөрүүлж чадсан явдалд "Монголын бүх ард түмний дотны хайрт жолоодогч", "Хайрт эцэг" хэмээн өргөмжлөгдөж байсан [[Монголын төрийн зүтгэлтэн]] Х. Чойбалсангийн гол гавъяа оршино. == Түүнчлэн үзэх == * [[Ардын хувьсгал]] * [[Монгол Ардын Нам]] * [[Хиагтыг Барон Унгернээс хамгаалсан]] * [[Баруун замын цэргийн чөлөөлөх байлдаанууд]] * [[Баруун хязгаарыг тохинуулахын төлөө байлдаанууд]] * [[Толбо нуурын бүслэлт]] * [[Зүүн хязгаарыг тохинуулах байлдаанууд]] * [[Цагаантны үлдэгдэлтэй тэмцсэн нь]] * [[Азийн морин дивиз монголд нэвтэрсэн нь]] * [[Улаан хадны байлдаан]] * [[Чойр, Замын үүдийн чиглэлээр хийсэн байлдаан]] * [[Азийн морин дивизийн 1921 онд Зөвлөлтийн эсрэг хийсэн аян дайн]] * [[Азийн морин дивизийн Троицкосавск руу хийсэн дайралт]] * [[Азийн морин дивизд гарсан бослого]] * [[Азийн морин дивиз Манжуур луу гарсан нь]] == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Khorloogiin Choibalsan|Хорлоогийн Чойбалсан}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Жамцангийн Дамдинсүрэн]] |дараа =[[Лосолын Лааган]] |албан_тушаал =[[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга]] |он =1929-1930 }} {{Залгамжлал |өмнө =[[Анандын Амар]] |дараа =[[Юмжаагийн Цэдэнбал]] |албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |он =1939-1952 }} {{end}} {{NaviBlock |Хөтлөгч Монголын төрийн тэргүүн |Хөтлөгч мөр БНМАУ-ын Ерөнхий сайд |Хөтлөгч мөр Монголын маршал |Монголын Батлан Хамгаалахын сайд |Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд }} {{Navbox |name = Монголын Улсын баатрууд |title = [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын [[Баатар#Монгол|Баатар]] |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |list1 = *[[Дамдины Сүхбаатар]]<!-- (1936.02.21) --> *[[Хатанбаатар Магсаржав]]<!-- (1936 он) --> *[[Шагдарын Гонгор]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамчаагийн Дэмбэрэл]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Лодонгийн Дандар]]<!-- (1979 он) --> *[[Цэндийн Олзвой]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Чойбалсан]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]]<!-- (1979 он) --> *[[Сангийн Дампил]]<!-- (1979 он) --> *[[Дашийн Данзанваанчиг]]<!-- (1979 он) --> *[[Самданжамцын Лхагвадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Баянбалын Тэгшээ]]<!-- (1979 он) --> *[[Лхүнрэвийн Даваадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Сталин, Иосиф Виссарионович]]<!-- (1979 он) --> *[[Ворошилов, Климент Ефремович]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Дамба]]<!-- (1979 он) --> *[[Титов, Герман Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Жадамбын Нэхийт]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Николаев, Андриян Григорьевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]<!-- (1979 он) --> *[[Беляев, Павел Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Баясгалангийн Бадам]]<!-- (1979 он) --> *[[Жуков, Георгий Константинович]]<!-- (1979 он) --> *[[Чойн Дугаржав]]<!-- (1979 он) --> *[[Даржаагийн Хаянхярваа]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Чогдон]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Конев, Иван Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Плиев, Исса Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Судец, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Горбатко, Виктор Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Түвдэнгийн Бор]]<!-- (1979 он) --> *[[Бэгзийн Гиваан]]<!-- (1979 он) --> *[[Рукавишников, Николай Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Дуламдоржийн Самдан]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Гуулин]]<!-- (1979 он) --> *[[Гомбын Цэнд]]<!-- (1979 он) --> *[[Батын Дорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Федюнинский, Иван Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Магсарын Жанчив]]<!-- (1979 он) --> *[[Брежнев, Леонид Ильич]]<!-- (1979 он) --> *[[Косыгин, Алексей Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Норпилийн Жамбаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Самдангийн Төмөрбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Мазимын Экей]]<!-- (1979 он) --> *[[Бутачийн Цог]]<!-- (1979 он) --> *[[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Жанибеков, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Устинов, Дмитрий Фёдорович]]<!-- (1979 он) --> *[[Коваленок, Владимир Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Савиных, Виктор Петрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамдины Намнан]]<!-- (1979 он) --> *[[Энхийн Шийлэг]]<!-- (1979 он) --> *[[Ванчинжавын Шарав]]<!-- (1979 он) --> *[[Түүвэйн Дүүдэй]]<!-- (1979 он) --> *[[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Дугарын Гунгаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Эрдэнийн Бат-Үүл]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Ундрахын Доржпалам]]<!-- (1979 он) --> }} <noinclude> [[Ангилал:Загвар:Зэвсэгт хүчин|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Хүмүүс|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монгол|Баатар]] </noinclude> {{DEFAULTSORT:Чойбалсан, Хорлоогийн}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:БНМАУ-ын төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ангилал:Монголын төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:Монголын маршал]] [[Ангилал:БНМАУ-ын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:БНМАУ-ын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:БНМАУ-ын дотоод хэргийн сайд]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Халхын голын дайны хүн]] [[Ангилал:Хувьсгалч]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан]] [[Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:БНМАУ-ын хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Ардын Хувьсгалын 25 жилийн ойн медаль шагналтан]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Суворовын 1-р зэргийн одон шагналтан]] [[Ангилал:XX зууны манлай]] [[Ангилал:Фельдмаршал]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1895 онд төрсөн]] [[Ангилал:1952 онд өнгөрсөн]] fibds856890a85phqru9yi5eqeypxg4 0 4349 854854 854613 2026-04-27T08:58:40Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854854 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО₂ нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО₂ ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 ^oС дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н₂-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH₃, ба CO₂ гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО₂-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday= September 9 |accessyear= 2005 }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂), азотын исэлүүд (NO_x), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO₂) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO₃), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO₂), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N_A -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO₂) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO₂ болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO₂) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO₂ Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO₂-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10¹⁵ кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] etxot2rtwd4kpd5y0or0w9x4515hpb5 0 5162 854791 816790 2026-04-27T01:50:13Z ~2026-25552-93 104205 854791 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс вэбсайт | name = Монгол Википедиа | logo = [[Файл:Wikipedia-logo-v2-mn.svg|frameless|alt=White sphere made of large jigsaw pieces. Letters from many alphabets are shown on the pieces.]] | logocaption = [[Википедиагийн лого]], хэд хэдэн бичгийн системийн үсгүүдээс тогтсон бөмбөлөг | screenshot = [[Файл:Mongolian Wikipedia main page 2014-08-20.png|border|300px|alt=Википедиагийн нүүр хуудас]] | caption = Төслийн өөр өөр хэлний хувилбаруудаас тогтох Википедиагийн портал сайт.]] | collapsible = yes | caption = Википедиагийн нүүр хуудас | url = [http://mn.wikipedia.org/ Wikipedia.org] | type of organization = [[Ашгийн бус]] | location = [[Майами]], [[Флорида]] | type = [[Интернэт]] [[нэвтэрхий толь|нэвтэрхий толины]] төсөл | language = монгол | registration = шаардлагагүй (хуудсыг хамгаалах, шинэ өгүүлэл бичиг, файл оруулах зэрэгт зайлшгүй шаардлагатай) | owner = [[Викимедиа сан]] ([[ашгийн бус]]) | author = | launch date = 2004 | commercial = үгүй | alexa = | current status = Идэвхтэй | slogan = Хэн ч нэмэрлэж болох чөлөөт нэвтэрхий толь | content license = {{nobr|[[Creative Commons licenses|Creative Commons Attribution/<br />Share-Alike]] 3.0}} and [[GFDL]] dual-license }} [[2004]] оны [[2 сарын 28]]-наас '''монгол хэлний''' кирилл бичгээр '''Википедиа''' ажиллаж эхэлсэн. Өнөөдрийн байдлаар үүнд {{NUMBEROFARTICLES}} бичлэг байгаа нь нийт 309 хэлний Википедиагийн дунд 117-р их тоот болж явна. 2011 оны 1 сарын 8-ны байдлаар 11,183 бүртгэгдсэн гишүүнтэй байсан бол 2020 оны 5 сарын 31-нд 64,819 бүртгэгдсэн гишүүнтэй болж өргөжжээ. Эдгээрээс 5 нь [[Wikipedia:Администраторууд|зохицуулагч]]. Сүүлийн 1 сард хувь нэмэр оруулсан (идэвхтэй) гишүүний тоо 90 байна.🪬 == Гаднын холбоосууд == * [https://web.archive.org/web/20160329215514/http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaMN.htm Wikipedia Statistics Mongolian — Монгол Википедиатай холбоотой бүх статистик мэдээлэл] [[Ангилал:Монгол хэл]] [[Ангилал:Википедиа хэлээр]] {{Wikipedia-stub}} f18xd7hcka3sciucyow8nrijx7hf6hx 854839 854791 2026-04-27T05:50:12Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-25552-93|~2026-25552-93]] ([[User talk:~2026-25552-93|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 816790 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс вэбсайт | name = Монгол Википедиа | logo = [[Файл:Wikipedia-logo-v2-mn.svg|frameless|alt=White sphere made of large jigsaw pieces. Letters from many alphabets are shown on the pieces.]] | logocaption = [[Википедиагийн лого]], хэд хэдэн бичгийн системийн үсгүүдээс тогтсон бөмбөлөг | screenshot = [[Файл:Mongolian Wikipedia main page 2014-08-20.png|border|300px|alt=Википедиагийн нүүр хуудас]] | caption = Төслийн өөр өөр хэлний хувилбаруудаас тогтох Википедиагийн портал сайт.]] | collapsible = yes | caption = Википедиагийн нүүр хуудас | url = [http://mn.wikipedia.org/ Wikipedia.org] | type of organization = [[Ашгийн бус]] | location = [[Майами]], [[Флорида]] | type = [[Интернэт]] [[нэвтэрхий толь|нэвтэрхий толины]] төсөл | language = монгол | registration = шаардлагагүй (хуудсыг хамгаалах, шинэ өгүүлэл бичиг, файл оруулах зэрэгт зайлшгүй шаардлагатай) | owner = [[Викимедиа сан]] ([[ашгийн бус]]) | author = | launch date = 2004 | commercial = үгүй | alexa = | current status = Идэвхтэй | slogan = Хэн ч нэмэрлэж болох чөлөөт нэвтэрхий толь | content license = {{nobr|[[Creative Commons licenses|Creative Commons Attribution/<br />Share-Alike]] 3.0}} and [[GFDL]] dual-license }} [[2004]] оны [[2 сарын 28]]-наас '''монгол хэлний''' кирилл бичгээр '''Википедиа''' ажиллаж эхэлсэн. Өнөөдрийн байдлаар үүнд {{NUMBEROFARTICLES}} бичлэг байгаа нь нийт 309 хэлний Википедиагийн дунд 117-р их тоот болж явна. 2011 оны 1 сарын 8-ны байдлаар 11,183 бүртгэгдсэн гишүүнтэй байсан бол 2020 оны 5 сарын 31-нд 64,819 бүртгэгдсэн гишүүнтэй болж өргөжжээ. Эдгээрээс 5 нь [[Wikipedia:Администраторууд|зохицуулагч]]. Сүүлийн 1 сард хувь нэмэр оруулсан (идэвхтэй) гишүүний тоо 90 байна. == Гаднын холбоосууд == * [https://web.archive.org/web/20160329215514/http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaMN.htm Wikipedia Statistics Mongolian — Монгол Википедиатай холбоотой бүх статистик мэдээлэл] [[Ангилал:Монгол хэл]] [[Ангилал:Википедиа хэлээр]] {{Wikipedia-stub}} o9ij63pw300jk6v782mqk941v7vt7ex 0 5532 854787 854306 2026-04-27T01:22:10Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854787 wikitext text/x-wiki {{short description|Азербайжаны нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Баку | official_name = | native_name = {{nativename|az|Bakı}} | settlement_type = Нийслэл | nickname = [[Салхины хот]]<br />({{lang|az|Küləklər şəhəri}}) | image_skyline = Baku Montage.jpg | image_caption = Дээрээс, зүүнээс баруун: [[Ширваншахын ордон]], [[Охины цамхаг (Баку)|Охины цамхаг]], [[Бакугийн цайзын хана|Бакугийн цайз]], Баку хотын захиргаа, [[Исмаилия ордон]], [[Бакугийн булан]] | image_shield = Coat of arms of Baku.svg | seal_size = 80px | flag_size = 130px | image_map = Baku City in Azerbaijan.svg | mapsize = 230px | map_caption = Азербайжан дахь Бакугийн байршил | pushpin_map = Азербайжан#Ази | pushpin_map_caption = Азербайжан дахь байшил##Ази дахь байршил | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|40|22|32|N|49|49|57|E|type:city_region:AZ-BA|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flagu|Азербайжан}} | subdivision_type1 = [[Азербайжаны эдийн засгийн бүс нутаг|Бүс нутаг]] | subdivision_name1 = '''[[Бакугийн эдийн засгийн бүс|BIR]]''' | established_title = | established_date = | parts_type = Дүүрэг (район) | parts = 12 дүүрэг | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Эльдар Азизов]] | area_total_km2 = 2,140 | area_footnotes = <ref name="DENSITY">{{Cite web |title=Administrative, density and territorial units and land size by economic regions of Azerbaijan Republic for January 1. 2007 |url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071124164655/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11 |archive-date=2007-11-24 |access-date=2026-04-19}}</ref> | area_land_km2 = | area_water_km2 = | population_as_of = [[Азербайжан дахь хүн амын тооллого|2024]] | population_footnotes = | population_total = 2,344,900<ref>{{Cite web |url=https://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/ap/az/population_2024.zip |title=Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi |first=Анар |last=Самадов (www.anarsamadov.net) |website=Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi}}</ref> | population_urban = | population_metro = 3,725,000<ref name="citypopulation.de">{{cite web |url=http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html |title=Major Agglomerations of the World |publisher=Citypopulation.de}}</ref> | population_rank = [[Азербайжаны хотын жагсаалт#Хамгийн их хүн амтай хотууд|1-р байр]] | population_density_km2 = 1096 | population_demonym = Бакучууд ({{lang|az|Bakılı}}) | demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(нэрлэсэн, 2023)}}<ref>{{citation |title=Socioeconomic Indicators of Baku |url=https://www.stat.gov.az/source/regions/az/001.xlsx |website=www.stat.gov.az}}</ref> | demographics2_title1 = Нийслэл | demographics2_info1 = [[Азербайжаны манат|AZN]] 91.2 тэрбум<br />($ 53.7 тэрбум) | demographics2_title2 = нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = AZN 38,912<br />($ 22,890) | timezone = [[Азербайжаны цаг|AZT]] | utc_offset = +4 | elevation_m = −28 | area_code = +994 12 | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = AZ1000 | iso_code = AZ-BA | registration_plate = 10, 90, 99, 77, 88 | blank_info_sec1 = 0.830<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/AZE/?years=2022}}</ref><br />{{color|green|маш өндөр}} | website = {{URL|www.baku-ih.gov.az}} | footnotes = {{designation list | embed = yes | designation1 = WHS |designation1_offname = [[Ширваншахын ордон]] ба [[Охины цамхаг (Баку)|Охины цамхаг]]т Бакугийн хэрэмт хот | designation1_date = 2000 <small>(24-р [[Дэлхийн өвийн хороо|чуулган]])</small> | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/958 958] | designation1_criteria = iv | designation1_type = Соёлын | designation1_free1name = [[Устах аюулд буй өвүүд|Устах аюулд орсон]] | designation1_free1value = 2003–2009 | designation1_free2name = Бүс нутаг | designation1_free2value = [[Баруун Азийн Дэлхийн өвийн жагсаалт|Ази]], [[Зүүн Европ дахь Дэлхийн өвийн жагсаалт|Европ]] }} }} '''Баку''' ({{lang-az|Bakı}}) хот нь [[Азербайжан|Бүгд Найрамдах Азербайжан улсын]] нийслэл бөгөөд [[Кавказ]]ын аж үйлдвэр, эдийн засаг, шинжлэх ухаан, техникийн хамгийн том төв, хамгийн том хот нь юм. Баку хот [[Каспийн тэнгис]]ийн хамгийн том усан боомт хот юм. Баку гэдэг нь эртний [[перс хэл]]ээр "Бад кубе" буюу "Салхиар үлээсэн хот" гэсэн утгатай үг. Баку хот 2140 хавтгай дөрвөлжин км газар нутагтай, 2 сая 262 000 хүн амтай (2018 оны байдлаар), 11 дүүрэг, 59 хот орчмын тосгонтой. Баку хотын хүн амын 90 хувь нь азербайжанчууд, бусад нь орос, украйн, курд, армян, еврей, гүрж, турк үндэстэн эзэлдэг. Баку хотод төмөр зам, 34 км урт метро (1967 онд байгуулагдсан), авто зам, усан зам, нисэх буудалтай. Баку хотод 6 театр, 1 цирк, 7 музей, 11 түүхэн дурсгалт газар, 50 хөшөө, Исламын 6 мечеть, Христийн 7 сүм байдаг. Баку хотод нефть боловруулах үйлдвэр, химийн үйлдвэр ,машины үйлдвэр, хүнс, нэхмэлийн үйлдвэр хөгжсөн. == Түүх == Уг хотыг VI зууны үед байгуулагдсан гэж үздэг. XII зуунд тухайн бүс нутгийн ноёлох хот [[Шамахи]] газар хөдлөлтийн улмаас эвдрэн сүйрэхэд [[Ширваншах]] I Ашитан нийслэл хотоороо Бакуг сонгожээ. Энэ явдал нь тус хотыг хурдан хөгжих гол үндэс болсон байна. Ширваншахын байгуулсан Бакугийн эртний хэрэмт хотыг 2000 онд [[ЮНЕСКО]] [[дэлхийн өв]]д багтаасан бөгөөд мөхөх аюултайд тооцоод байна. XIII зуунд монголчуудын довтолгооны үеэр хот сүйрч, уналтад оржээ. Гэвч дараагийн зуунд Бакугийн эдийн засгийн амьдрал дахин сэргэв. Каспийн тэнгисийг зарим эх сурвалжид Баку тэнгис гэж хүртэл дурдсан байдаг. Бакугаас Алтан Орд, Оросын ноёд, Иран, Төв Азид төрөл бүрийн бараа бүтээгдэхүүн экспортолж байв. 1501 онд Сафавид шах [[I Измайл]] бүслэн авч, эзлэхийг оролдож байсан ч бат бөх битүү хэрмээр хүрээлэгдсэн Баку хот найдвартай эсэргүүцэж байв. 1540 Сафавид шахын арми дахин халдаж, эзлэн авч байв. 1604 онд Баку хотын цайзыг Ираны шах [[I Аббас]] нураалгажээ. 1723 оны зургадугаар сарын 26-нд [[Орос]]ын арми Бакуг бүслэн авч их буугаар буудахад арга буюу бууж өгч дараа нь оросын цэрэг гарсан байна. 18-р зууны дунд үед Баку-гийн хаант улс байгуулагдсан байна. 1796 онд Баку дахин оросуудад эзлэгдсэн боловч жилийн дараа Оросын Эзэн хаан I Павел цэргээ татсан ажээ. 1920 оны 4 дүгээр сарын дундуур Хувьсгалт оросын Улаан 11 дүгээр Арми Деникины цэргийг устгаад Азербайжаны умард хилд очжээ. 4 дүгээр сарын 27-нд Зөвлөлтийн цэрэг хил давж 28-нд эсэргүйцэл үзүүлээгүй Баку хотыг эзэлсэн байна. Зөвлөлтийн үед Баку хот нь Зөвлөлт Социалист Азербайжан улсын нийслэл бөгөөд ЗХУ-ын захиргаа, аж үйлдвэр, соёлын төвүүдийн нэг болсон байна. 20-р зууны сүүлчээр ЗХУ-ын дараах хүнд хэцүү жилүүдэд эдийн засаг, нийгмийн хямралыг даван туулсан Баку нь өнөөдөр Өвөр Кавказын эдийн засаг, соёлын хамгийн том төв болж шинээр мэндэлж байна. === Түүхэн зургийн цомог === <gallery> Image:Iceri seher.jpg Image:Нефтеперегонный завод Нобелей в Баку, конец 1880 гг..jpg Image:Первый в России нефтепровод Балаханы – Черный город.jpg Image:Oil pump in Baku.jpg Image:BibiEybat.jpg Image:Oil Rocks near Baku.jpg </gallery> == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width=auto |location=Баку ([[Маштага]]) (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1987–одоо) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C = 20.4 |Feb record high C = 24.0 |Mar record high C = 27.8 |Apr record high C = 27.8 |May record high C = 35.0 |Jun record high C = 40.5 |Jul record high C = 42.7 |Aug record high C = 41.9 |Sep record high C = 39.4 |Oct record high C = 30.1 |Nov record high C = 25.0 |Dec record high C = 26.0 |Jan record low C = -13.7 |Feb record low C = -8.4 |Mar record low C = -7.0 |Apr record low C = -6.1 |May record low C = 0.2 |Jun record low C = 10.0 |Jul record low C = 11.2 |Aug record low C = 11.9 |Sep record low C = 9.1 |Oct record low C = 1.2 |Nov record low C = -2.8 |Dec record low C = -5.5 |Jan high C = 7.3 |Feb high C = 7.6 |Mar high C = 10.9 |Apr high C = 16.8 |May high C = 23.4 |Jun high C = 28.0 |Jul high C = 30.5 |Aug high C = 30.6 |Sep high C = 25.8 |Oct high C = 19.5 |Nov high C = 13.4 |Dec high C = 9.4 | year high C = |Jan mean C = 4.8 |Feb mean C = 4.7 |Mar mean C = 7.3 |Apr mean C = 11.9 |May mean C = 18.0 |Jun mean C = 23.2 |Jul mean C = 26.1 |Aug mean C = 26.5 |Sep mean C = 22.0 |Oct mean C = 16.7 |Nov mean C = 10.9 |Dec mean C = 6.6 | year mean C = |Jan low C = 2.9 |Feb low C = 2.7 |Mar low C = 4.6 |Apr low C = 8.9 |May low C = 14.6 |Jun low C = 19.7 |Jul low C = 22.9 |Aug low C = 22.5 |Sep low C = 18.7 |Oct low C = 13.2 |Nov low C = 8.4 |Dec low C = 4.7 | year low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 32.4 |Feb precipitation mm = 30.3 |Mar precipitation mm = 18.4 |Apr precipitation mm = 16.6 |May precipitation mm = 15.1 |Jun precipitation mm = 9.3 |Jul precipitation mm = 3.9 |Aug precipitation mm = 8.2 |Sep precipitation mm = 28.5 |Oct precipitation mm = 32.5 |Nov precipitation mm = 44.3 |Dec precipitation mm = 34.6 |year precipitation mm = | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 6 | Feb precipitation days = 6 | Mar precipitation days = 5 | Apr precipitation days = 4 | May precipitation days = 3 | Jun precipitation days = 2 | Jul precipitation days = 1 | Aug precipitation days = 2 | Sep precipitation days = 2 | Oct precipitation days = 6 | Nov precipitation days = 6 | Dec precipitation days = 6 | year precipitation days = | Jan humidity = 79.2 | Feb humidity = 81.1 | Mar humidity = 83.8 | Apr humidity = 83.9 | May humidity = 83.4 | Jun humidity = 78.0 | Jul humidity = 75.3 | Aug humidity = 72.9 | Sep humidity = 72.8 | Oct humidity = 76.1 | Nov humidity = 77.5 | Dec humidity = 78.7 | year humidity = | Jan sun =79.3 | Feb sun =74.8 | Mar sun =116.5 | Apr sun =194.6 | May sun =281.1 | Jun sun =300.4 | Jul sun =311.6 | Aug sun =283.6 | Sep sun =214.5 | Oct sun =144.6 | Nov sun =92.3 | Dec sun =93.5 | year sun = |Jan snow days = 4 |Feb snow days = 3 |Mar snow days = 0 |Apr snow days = 0 |May snow days = 0 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0 |Oct snow days = 0 |Nov snow days = 0 |Dec snow days = 3 |Jan uv = 1 |Feb uv = 2 |Mar uv = 4 |Apr uv = 6 |May uv = 8 |Jun uv = 9 |Jul uv = 9 |Aug uv = 8 |Sep uv = 6 |Oct uv = 3 |Nov uv = 1 |Dec uv = 1 |source 1 = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]] (хур тунадастай болон нартай өдрүүд 1971–1990)<ref name = NOAA1>{{Cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AJ/37860.TXT |title=Mastagi Climate Normals for 1971–1990(WMO station number: 37860) |access-date=2026-04-19 |website=ncei.noaa.gov |publisher=[[NOAA|National Oceanic and Atmosoheric Administration]] |no-pp=y |type=TXT |archive-date=2024-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219005400/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AJ/37860.TXT |url-status=dead}}</ref> Starlings Roost Weather<ref>{{cite web |url=http://starlingsroost.ddns.net/weather/worldclimate/graphs.php?climate=allyears&code=37860 |title=MASHTAGA Climate: 1991–2020 |publisher=Starlings Roost Weather |access-date=2026-04-19 |archive-date=2024-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241229064312/http://starlingsroost.ddns.net/weather/worldclimate/graphs.php?climate=allyears&code=37860 |url-status=dead }}</ref> |source 2 = Meoweather (Цастай өдрүүд)<ref name="Snow">{{Cite web |title=Baku, Azerbaijan |url=http://www.meoweather.com/history/Azerbaijan/na/40.3952778/49.8822222/Baku.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120816004725/http://www.meoweather.com/history/Azerbaijan/na/40.3952778/49.8822222/Baku.html |archive-date=2012-08-16 |access-date=2026-04-19 |publisher=Meoweather}}</ref> infoclimat.fr (туйлын үе)<ref>{{cite web |url=https://www.infoclimat.fr/climatologie/normales-records/1991-2020/baku-bine-airport/valeurs/37864.html |title=Normales et records pour la période 1991-2020 à Baku |publisher=infoclimat.fr |access-date=2026-04-19}}</ref>{{better source needed|date=May 2022}}, Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web |url=https://weather.directory/az/baku |title=Baku Weather & Climate Guide |access-date=2026-04-19 |website=Weather.Directory}}</ref>}} == Хүн ам == Бакугийн хүн ам нь 2,092,400 хүн (2010 он). 2009 оны байдлаар Баку хотод азербайжанчууд (90.3%), оросууд (5.3%), украинууд, курдууд, лезгинүүд болон Дагестаны бусад ард түмэн, еврей, гүрж, туркууд амьдарч байжээ. <center> {|class="wikitable" style="float:center;" ! Жил ! Азербайжан ! % ! Орос ! % ! Армян ! % ! Еврей ! % ! Бусад ! % ! Нийт |- |1886<ref>{{ru icon}} Свод статистических данных о населении Закавказского края, извлечённых из посемейных списков 1886 года, г. Тифлис, 1893</ref> |37,530 |43.3 |21,390 |24.7 |24,490 |28.3 |391 |0.5 |2,810 |3.2 |86,611 |- |1897<ref>{{ru icon}} [http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=323 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. – г. Баку]</ref> |40,341 |36 |37,399 |33.4 |19,099 |17.1 |3,369 |3 |11,696 |10.5 |111,904 |- |1926<ref>{{ru icon}} Всесоюзная перепись населения 1926 года, т. 14, Закавказская СФСР, г. Москва, 1929</ref> |118,737 |26.2 |167,373 |36.9 |76,656 |16.9 |19,589 |4.3 |70,978 |15.7 |453,333 |- |1939<ref>Soviet 1939 census</ref> |215,482 |27.4 |343,064 |43.6 |118,650 |15.1 |31,050 |3.9 |79,377 |10.1 |787,623 |- |1959<ref>Soviet 1959 census</ref> |211,372 |32.9 |223,242 |34.7 |137,111 |21.3 |24,057 |3.7 |56,725 |8.7 |652,507 |- |1970<ref>Soviet 1970 census</ref> |586,052 |46.3 |351,090 |27.7 |207,464 |16.4 |29,716 |2.3 |88,193 |6.9 |1,262,515 |- |1979<ref>Soviet 1979 census</ref> |530,556 |52.4 |229,873 |22.7 |167,226 |16.5 |22,916 |2.3 |62,865 |6.2 |1,013,436 |- |1999<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm |title=Ethnic composition of Azerbaijan 1999 |access-date=2012-07-04 |archive-date=2017-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170919205457/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm |url-status=dead }}</ref> |1,574,252 |88 |119,371 |6.7 |378 |0.02 |5,164 |0.3 |89,689 |5 |1,788,854 |- |2009<ref>[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm Ethnic composition of Azerbaijan 2009]</ref> |1,848,107 |90.3 |108,525 |5.3 |104 |0 |6,056 |0.6 |83,023 |4.1 |2,045,815 |- |} </center> == Ширваншахын ордон ба Охины цамхагт Бакугийн хэрэмт хот == {{Том зураг|Shirvanshah Palace pano01.JPG|1200|Ширваншахын ордон ба охины цамхагт: ''Ширваншахын ордон ба охины цамхагт Бакугийн хэрэмт хот. XV зуун''}} == Зургийн цомог == <gallery> Баку. Улица в полдень. 1861.jpg Баку. Набережная. 1861.jpg Baku Maiden Tower.jpg Baku fortress.JPG Shirvanshah Palace 001.JPG Small bazar downtown Baku.JPG Bay in Baku.JPG Gosha gapi.jpg Inner city Baku.jpg </gallery> == Эшлэл == <references/> == Цахим холбоос == {{commonscat|Baku|Баку}} * [http://www.azeri.net/azerbaijan/category/cities/baku/ Baku city guide] * [http://www.caledoniabar.com The Caledonia Bar one of Baku's expatriate establishments] * [https://web.archive.org/web/20100131155239/http://www.azerbaijan24.com/ Azerbaijan travel information] * [http://whc.unesco.org/en/list/958 UNESCO World Heritage Site listing Walled City of Baku] * [http://www.bakupages.com Baku Pages] * [https://web.archive.org/web/20171031074729/http://www.traveller.az/ Baku hotels directory] * [http://www.hotels.az Baku Hotels] * [http://www.usembassybaku.org American Embassy in Baku Azerbaijan] * [http://www.britishembassy.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&c=Page&cid=1056117176152 British Embassy in Azerbaijan] * [http://www.advantour.com/azerbaijan/baku.htm Baku travel guide and photos] * [http://www.satellite-sightseer.com/id/4211/Azerbaijan//Baku/City_of_Baku Azerbaijan Satellite view (Google Maps)] * [http://www.skyscrapercity.com/showthread.php?t=610923 Building projects and real estate development in Baku] * [https://web.archive.org/web/20091102091110/http://royaltaxi.az/ Professional taxi services in Baku] {{Азербайжаны хот}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Баку| ]] [[Ангилал:Азербайжаны суурин]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Азербайжаны тойрог]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] 1s663nxeg2jktugp8ayrgarpat03zx4 0 5822 854866 854497 2026-04-27T11:22:49Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854866 wikitext text/x-wiki {{short description|Гүржийн нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Тбилиси | native_name = თბილისი | native_name_lang = ka | other_name = Тифлис | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = | caption_align = center | perrow = 1/2/2/2 | image1 = View of Tbilisi from Tabori Church 2023-10-08-2.jpg | caption1 = Табори хийдээс харагдах Тбилиси хотын үзэмж | image2 = Freedom Square, Tbilisi, Georgia.jpg | caption2 = [[Эрх чөлөөний талбай, Тбилиси|Эрх чөлөөний талбай]] | image3 = 2014 Tbilisi, Widoki z Twierdzy Narikala (36).jpg | caption3 = [[Сиони]], [[Энхтайвны гүүр (Тбилиси)|Энхтайвны гүүр]], болон [[Тбилисийн Ариун Гурвалын сүм|Самеба]] | image4 = Old Tbilisi Panorama 09.23 (2).jpg | caption4 = [[Метехи сүм]]ээс харагдах хуучин хот }} | image_flag = Flag of Tbilisi.svg | flag_link = Тбилисийн далбаа | image_seal = Seal of Tbilisi, Georgia.svg | seal_link = Тбилисийн сүлд | mapsize = 230px | map_caption = | image_map1 = Tbilisi in Georgia.svg | image_map = {{Maplink|frame=yes|plain=y|frame-width=325|frame-height=325|zoom=10|frame-lat=41.720|frame-long=44.810|type=line|id=Q994|title=Tbilisi}} | map_caption1 = Гүрж дэх Тбилисийн байршил | pushpin_map = #Гүрж#Кавказын нуруу | pushpin_relief = 1 | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_name = {{GEO}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 455 он<ref>{{Webarchiv|url=https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/191351/1/Konspeqti_Saqartvelos_Itoriidan.pdf |wayback=20210205054429 |text=კონსპექტი საქართველოს ისტორიიდან შედგენილი ა. ქუთათელაძისგან |archiv-bot=2026-04-22 16:10:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210205054429/https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/191351/1/Konspeqti_Saqartvelos_Itoriidan.pdf |date=2021-02-05 }}. რვეული I. თბილისი, სტამბა წიგნების გამომცემელ ქართველთა ამხანაგობისა, 1900. გვერდი 38.</ref> | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга–зөвлөл]] | governing_body = [[Тбилиси Хотын Хурал]] | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Каха Каладзе]] ([[Гүржийн Мөрөөдөл|ГМ]])<ref>{{cite web|url=http://tbilisi.gov.ge/government/2?lang=en|title=Mayor of Tbilisi|publisher=Tbilisi City Hall|access-date=20 November 2017|archive-date=1 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201040850/http://tbilisi.gov.ge/government/2?lang=en|url-status=live}}</ref> | area_total_km2 = 504.3 | area_metro_km2 = 726 | area_water_km2 = | area_footnotes = <ref>{{cite web |url=http://geostat.ge/regions/ |title=Statistics of Tbilisi Region |publisher=Гүржийн Үндэсний Статистикийн Алба |access-date=2026-04-19 |archive-date=2021-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210528124101/https://www.geostat.ge/regions/ |url-status=live }}</ref> | population_as_of = 2024 | population_footnotes = | population_total = 1330217<ref>{{cite web|url=https://www.geostat.ge/en/modules/categories/12/2024-population-census-of-georgia-preliminary-results|website=www.geostat.ge|language=en|title=2024 Population Census of Georgia Preliminary results}}</ref> | population_density_km2 = 2,496.08 | population_demonym = Тбилисичүүд<br />Тбилисели (Гүржээр) | demographics_type1 = Угсаатны бүлэг<ref>{{cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm |title=Ethnic composition of Georgia 2014 |publisher=Pop-stat.mashke.org |date= |access-date=2026-04-19 |archive-date=2020-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201220100552/http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm |url-status=live }}</ref> | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = [[Гүржүүд]] | demographics1_info1 = 89.9% | demographics1_title2 = [[Тбилиси дэх арменичууд|Арменичууд]] | demographics1_info2 = 4.8% | demographics1_title3 = [[Гүрж дэх азербайжанчууд|Азербайжанчууд]] | demographics1_info3 = 1.4% | demographics1_title4 = [[Гүрж дэх оросууд|Оросууд]] | demographics1_info4 = 1.2% | demographics1_title5 = [[Гүрж дэх язидичууд|Язидичууд]] | demographics1_info5 = 1.0% | demographics1_title5 = Бусад | demographics1_info5 = 1.7% | demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2024)}}<ref name=gdp>{{cite web|url=https://geostat.ge/media/76119/mSp.xlsx|title=რეგიონული სტატისტიკა}}</ref> | demographics2_title1 = [[Нийслэл]] | demographics2_info1 = [[Гүрж лари|₾]]42.983 тэрбум<br/>([[Америк доллар|$]]15.818 тэрбум) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = ₾32,313 <br/>($11,891) | blank3_name = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2021) | blank3_info = 0.876<ref>{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/GEO/?levels=1+4&interpolation=0&extrapolation=0|title=Subnational HDI (v9.0)|publisher=Global Data Lab|access-date=2026-04-19|archive-date=2025-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20251219043210/https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/GEO/?levels=1%204&interpolation=0&extrapolation=0|url-status=live}}</ref> | timezone = [[Гүржийн Цаг|GET]] | utc_offset = +04:00 | coordinates = {{Coord|41|43|21|N|44|47|33|E|region:GE-TB_type:city(1,300,000)|display=it}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref>tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | elevation_max_m = 770 | elevation_max_ft = | elevation_min_m = 380 | elevation_min_ft = | area_code = +995 32 | iso_code = GE-TB | website = {{URL|http://www.tbilisi.gov.ge/|tbilisi.gov.ge}} | footnotes = | name = }} '''Тбилиси''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] {{mongolUnicode|ᠲᠪᠢᠯᠢᠰᠢ|h}}; [[Гүрж хэл|гүржээр]] თბილისი [тпилиси], орч. дулаан хот) нь [[Гүрж]] улсын [[нийслэл]] бөгөөд хамгийн том хот нь юм. [[Кура гол|Кура голын]] эрэг дээр орших бөгөөд газар нутаг нь 726 км², хүн ам нь 1,201,035 (2021). Энэ хот заримдаа 1939 оноос өмнөх хуучин нэр нь болох '''Тифлис''' буюу '''Тиффлис''' гэж нэрлэгддэг. Тбилиси бол Гүржийн аж үйлдвэр, нийгэм, соёлын төв юм. Энэ нь мөн үндэстэн дамнасан эрчим хүч, худалдааны дамжин өнгөрөх чухал зангилаа юм. Европ, Азийн уулзвар дахь стратегийн байрлал нь Тбилисийг Кавказ дахь янз бүрийн хүчний хоорондын маргааны талбар болж байжээ. Тбилиси хотод 17-19-р зууны үеийн архитектурын олон тооны дурсгалууд байдаг. Аялал жуулчлалын гол бүсүүд нь Абанотубани, Авлабари, Хуучин хотын төв хороолол бөгөөд [[Шота Руставели|Шота Руставелийн]] өргөн чөлөө юм. Тбилиси бол их ногоон хот юм. "4-р сарын 9-ний цэцэрлэг" хамгийн хуучин бөгөөд Ваке цэцэрлэг хамгийн том нь юм. Ерөнхийдөө орчин үеийн Тбилиси бол орчин үеийн архитектур, Кавказын уламжлалыг хослуулсан сонирхолтой хот бөгөөд улс орон шинэчлэгдэж, эдийн засаг өргөжин тэлэхийн хэрээр хурдацтай өөрчлөгдөж байна. == Түүх == Тбилиси хотыг V зуунд Иберийн хаан [[Вахтанг I Горгасали]] байгуулсан бөгөөд 6-р зуунд нийслэл болсон гэж үздэг. Хотын зарим дүүрэгт МЭӨ VI—III зууны үед хүн амьдарч баримтууд олдсон. Европ, Азийн хооронд стратегийн чухал байрлалтай учраас [[Перс]], [[Визант]], [[Арабчууд|Араб]], 1238-1327 онуудад Монголын эрхшээлд байсан. Дараа нь Османы эрхшээлд орсон. Хотын сүүлчийн сүйрлийг 1795 онд Ираны Шах Ага Магамед Хан авчирч, Тбилиси хотыг бараг бүрэн нураасан түүхтэй юм. Монголд эзлүүлж байсан үед тасарсан Гүржийн Оростой харилцаа сэргэж, байнгын шинжтэй болж эхэлсэн байна. Гүржийн эрх баригчид Орост хандан цэргийн тусламж хүсэж, Турк, Ираны эсрэг хамтарсан арга хэмжээ авахыг санал болгож байжээ. 17-р зууны төгсгөлд Москвад суугуул гүржүүдийн нэгдэл бий болсон нь Орос-Гүржийн харилцаа ойртоход чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Гүрж Оросын эзэнт гүрний нэг хэсэг болох 1801 оны үед Тбилисийг Тифлис гэж нэрлэсэн байна. Энэ хот нь засаг захиргааны чухал төв болж, 1844 оноос хойш Кавказ дахь Оросын эзэн хааны төлөөлөгчийн (захирагч) байнга оршин суух түшиц газар болжээ. ==== Цаг тооны хэлхээ ==== <blockquote> * Иберийн вант улс- / Kingdom of Iberia 450–530 * Сасаны Эзэнт улс- /Sasanian Empire (Sasanian Iberia) 530–570 * Иберийн гүнт улс- /Principality of Iberia 570–730 * Тбилисийн Эмират- /Emirate of Tbilisi 730–1122 * [[Гүржийн вант улс]]- /Kingdom of Georgia 1122–1490 * Картли вант улс- /Kingdom of Kartli 1490–1762 * Картли-Кахети вант улс- /Kingdom of Kartli-Kakheti 1762–1801 * [[Оросын Хаант Улс|Оросын хаант улс]]- /Russian Empire 1801–1917 * Оросын Бүгд найрамдах улс- /Russian Republic 1917 * Аркавказын улс- /Transcaucasian Commissariat 1917–1918 * Аркавказын Холбооны Ардчилсан Бүгд найрамдах улс- /Transcaucasian Democratic Federative Republic 1918 * Ардчилсан Бүгд Найрамдах Гүрж Улс- /Democratic Republic of Georgia 1918–1921 * Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Гүрж улс- /Georgian Soviet Socialist Republic 1921–1922 * [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улс]]- /Union of Soviet Socialist Republics 1922–1991 * [[Гүрж]] улс -/ Georgia 1991–өнөө хүртэл </blockquote> == Хүн ам == Тбилиси хотын хүн амын өсөлтийн динамик {| class="wikitable" !1825 !1833 !1840 !1867 !1870 !1923 !1926 !1937 !1959 !1979 |- |29 859 |19 170 |23 045 |60 937 |70 591 |233 958 |294 044 |451 679 |694 664 |1 066 022 |} {| class="wikitable" !1989 !2002 !2016 !2017 !2020 !2021 |- |1 259 692 |1. 073 345 | # 082 400 |1.083 800 |1.154 314 |1.172.10 |} 2022 оны байдлаар 1 202 731 хүн амтай байв. 2002 оны хүн амын тооллогоор нийслэлд итгэгчдийн 91.4 орчим хувь нь Гүржийн Үнэн алдартны сүмд, үлдсэн хэсэг нь Арменийн төлөөлөгчдийн сүмд (4.8%), мусульманчууд (1.1%), түүнчлэн цөөн тооны католик шашинтнууд (0.3%), иудейчүүд (0.2%), язидууд байсан юм. == Тээвэр == 1966 онд [[Тбилисийн метро]] ашиглалтад орсон. Тбилиси бол тус улсын хамгийн том тээврийн зангилаа төв бөгөөд Гүржийн төмөр замын өртөөтэй хамгийн чухал уулзвар юм. Энэ хотод Гүржийн гол нисэх онгоцны буудал болох [[Шота Руставели|Шота Руставелигийн]] нэрэмжит Тбилиси хотын Олон улсын нисэх онгоцны буудал байдаг. == Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Tbilisi by L. Nioradze.jpg|Эрх чөлөөний талбай Зураг:Tiflis by Timm, Vasilii Fedorovich.jpg|[[1852]] оны уран зурагт Зураг:Tbilisi sunset-6.jpg|Тбилисийн хуучин төв Зураг:Merto Station TAVISUPLEBIS MOEDANI.jpg|[[Тбилисийн метро]]ны буудал дотор Зураг:20110421 Tbilisi Georgia Panoramic.jpg|Дурын хэсэг </gallery> == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width=auto |location = Тбилиси (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1881–одоо) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 19.5 |Feb record high C = 22.4 |Mar record high C = 29.0 |Apr record high C = 34.4 |May record high C = 37.0 |Jun record high C = 38.7 |Jul record high C = 42.0 |Aug record high C = 40.4 |Sep record high C = 37.9 |Oct record high C = 33.3 |Nov record high C = 27.2 |Dec record high C = 22.8 |year record high C = 40.5 |Jan high C = 6.9 |Feb high C = 8.4 |Mar high C = 13.2 |Apr high C = 18.6 |May high C = 23.7 |Jun high C = 28.5 |Jul high C = 31.5 |Aug high C = 31.9 |Sep high C = 26.2 |Oct high C = 20.0 |Nov high C = 12.6 |Dec high C = 8.1 |year high C = |Jan mean C = 2.7 |Feb mean C = 3.8 |Mar mean C = 7.9 |Apr mean C = 12.9 |May mean C = 17.8 |Jun mean C = 22.3 |Jul mean C = 25.3 |Aug mean C = 25.4 |Sep mean C = 20.4 |Oct mean C = 14.7 |Nov mean C = 7.9 |Dec mean C = 3.9 |year mean C = |Jan low C = -0.6 |Feb low C = 0.2 |Mar low C = 4.0 |Apr low C = 8.4 |May low C = 13.2 |Jun low C = 17.3 |Jul low C = 20.4 |Aug low C = 20.3 |Sep low C = 15.9 |Oct low C = 11.0 |Nov low C = 4.7 |Dec low C = 1.2 |year low C = |Jan record low C = -24.4 |Feb record low C = −18.8 |Mar record low C = −12.8 |Apr record low C = -5.0 |May record low C = 1.0 |Jun record low C = 2.0 |Jul record low C = 9.3 |Aug record low C = 8.9 |Sep record low C = 3.1 |Oct record low C = -6.4 |Nov record low C = −16.0 |Dec record low C = −20.5 |year record low C = -24.4 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 16.4 |Feb precipitation mm = 18.2 |Mar precipitation mm = 29.1 |Apr precipitation mm = 63.8 |May precipitation mm = 82.9 |Jun precipitation mm = 84.0 |Jul precipitation mm = 41.6 |Aug precipitation mm = 39.4 |Sep precipitation mm = 34.8 |Oct precipitation mm = 46.3 |Nov precipitation mm = 34.2 |Dec precipitation mm = 20.8 |year precipitation mm = | snow colour = green | Jan snow cm = 7.1 | Feb snow cm = 5.5 | Mar snow cm = 7.2 | Apr snow cm = 1.3 | May snow cm = 0.0 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 0.6 | Nov snow cm = 1.6 | Dec snow cm = 2.2 | year snow cm = |Jan humidity = 75.3 |Feb humidity = 73 |Mar humidity = 68.6 |Apr humidity = 69 |May humidity = 69.7 |Jun humidity = 65.6 |Jul humidity = 63.1 |Aug humidity = 63.3 |Sep humidity = 69 |Oct humidity = 76.1 |Nov humidity = 78.4 |Dec humidity = 78.2 |year humidity = | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days =3.7 | Feb precipitation days =4.3 | Mar precipitation days =5.1 | Apr precipitation days =8.7 | May precipitation days =10.4 | Jun precipitation days =8.3 | Jul precipitation days =5.7 | Aug precipitation days =4.6 | Sep precipitation days =4.9 | Oct precipitation days =6.0 | Nov precipitation days =5.3 | Dec precipitation days =4.4 | year precipitation days = |Jan rain days = 4 |Feb rain days = 4 |Mar rain days = 8 |Apr rain days = 12 |May rain days = 12 |Jun rain days = 10 |Jul rain days = 7 |Aug rain days = 8 |Sep rain days = 9 |Oct rain days = 10 |Nov rain days = 10 |Dec rain days = 6 |year rain days = 100 |Jan snow days = 6 |Feb snow days = 8 |Mar snow days = 3 |Apr snow days = 0.1 |May snow days = 0 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0 |Oct snow days = 0.1 |Nov snow days = 1 |Dec snow days = 4 |year snow days = 22 |Jan sun = 99 |Feb sun = 102 |Mar sun = 142 |Apr sun = 171 |May sun = 213 |Jun sun = 249 |Jul sun = 256 |Aug sun = 248 |Sep sun = 206 |Oct sun = 164 |Nov sun = 103 |Dec sun = 93 |year sun = 2046 | Jan uv =1 | Feb uv =2 | Mar uv =4 | Apr uv =5 | May uv =7 | Jun uv =8 | Jul uv =7 | Aug uv =7 | Sep uv =6 | Oct uv =4 | Nov uv =3 | Dec uv =1 | year uv =4.5 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name=pogoda>{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate4.php?id=37545 | script-title = ru:Погода и Климат | publisher = Pogodaiklimat.ru | language = ru | access-date = 2026-04-19 | archive-date = 2021-03-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210322113406/http://www.pogodaiklimat.ru/climate4.php?id=37545 | url-status = live }}</ref> NOAA(чийгшэл, хур тунадас ба хур тунадасгүй өдөр<ref name=Clino91>{{Cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Georgia/CSV/Tbilisi_37445.csv |title=World Meteorological Organization Climate normals for 1991-2020: Tbilisi |website=ncei.noaa.gov |access-date=2026-04-19 |publisher=[[NOAA|National Oceanic and Atmosoheric Administration]] |no-pp=y |type=Excel |format=CSV |archive-date=2024-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318081128/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Georgia/CSV/Tbilisi_37445.csv |url-status=live }}</ref>)(Нартай цаг 1961–1990<ref name=NOAA >{{Cite FTP | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/GA/37549.TXT | server = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | title = Tbilisi/Novoalexeye Climate Normals 1961–1990 | access-date = 2026-04-19}}</ref>) |source 2 = Weather Atlas(цас-өдрийн гэрэл),<ref>{{cite web |title=The climate of Tbilisi |url=https://www.weather-atlas.com/en/georgia/tbilisi-climate |website=Weather Atlas |access-date=2026-04-19 }}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Nomadseaon(өдрийн UV 2022–2023)<ref name="UV">{{cite web |title=Monthly climate in Tbilisi, Georgia |url=https://nomadseason.com/climate/georgia/t-bilisi/tbilisi.html |website=Nomadseason |access-date=2026-04-19 |quote=Average daily maximum UV levels by month for Tbilisi}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commons|თბილისი|Тбилиси}} {{Wiktionary}} ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос}} {{Гүржийн хот}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Тбилиси| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Гүржийн бүс нутаг]] [[Ангилал:Гүржийн суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Торгоны зам]] 474zu54c96tj786ojtc7m99umm595kd 0 6156 854812 843118 2026-04-27T03:13:30Z Bayarkhangai 1129 854812 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Иосиф Сталин | хүндэтгэсэн_угтвар = | хүндэтгэсэн_дагавар = | зураг = [[File:CroppedStalin1943.jpg|thumb|Иосиф Виссарионович Сталин [[Холбоотон гурван гүрний удирдагчдын Тегераны уулзалт|Тегераны уулзалт]] дээр, 1943 он]] | зураг_хэмжээ = 200px | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = Иосиф Сталин | тайлбар = | жинхэнэ_нэр = Иосиф Жугашвили | төрсөн_огноо = [[1878]] оны 12 дүгээр сарын 18 | төрсөн_газар = Хаант Орос улс. Тифлис муж. Гори хот | нас_барсан_огноо = 1953 оны 3 дүгээр сарын 5 | нас_барсан_газар = ЗХУ. Москва хот. Ближная зуслан | үхлийн_шалтгаан = Цус харвалт | олдсон_газар = Ближная зуслан | оршуулагдсан_газар = ОХУ. Москва хот. Улаан талбай. Кремлийн хана. | хөшөө_дурсгал = Олон тооны хөшөө дурсгал дэлхий улс орнуудад байдаг | амьдарч_байсан_газар = Хаант Орос, ЗХУ | яс_үндэс = Гүрж | үндэстэн = Гүрж | аль_хотын_суугуул = Гүржийн Гори хот | бусад_нэр = Сахалт багш | юугаараа_алдаршсан = Оросын Октябрийн хувьсгалын удирдагчдын нэг, ЗХУКН болон ЗХУ-ыг үүсгэн байгуулагч-удирдагч, Дэлхийн коммунистуудын нэгдсэн байгууллага Коминтерныг санаачлан байгуулагч. Дэлхийн хоёрдугаар дайнд ялагч. Орос орныг үйлдвэржүүлэгч. Их хэлмэгдүүлэлтийг санаачлан зохион байгуулагч. Дэлхийн 2 дахь цөмийн зэвсэг эзэмшигч. | телевиз = | боловсрол = Шашны гимнази | төгссөн_сургууль = шашны гимнази | ажил_мэргэжил = Мэргэжлийн хувьсгалч | ажилд_авагч = | байгууллага = | алдартай_бүтээлүүд = Улс төрийн онол болон практикийн тухай бүтээлүүд | хэв_маяг = | түүнд_нөлөөлсөн = Ленин | түүний_нөлөөлсөн = Орос орон | төлөөлөгч = Оросын коммунист үзэл суртал | идэвхитэй_жилүүд = 1890-1923 он | төрөлх_хот = Гори | цалин = | хөрөнгө = байхгүй | өндөр = | жин = | хэргэм = генералиссмус | телевиз = | хугацаа = | өмнөх_хүн = Ленин | залгамжлагч = Булганин | нам = ЗХУКН | хөдөлгөөн = коммунист | өрсөлдөгч = Тройцкий болон бусад дэлхийн Социалистууд, Кадет, Монархист, Эсэр болон бусад коммунизмын эсрэг нам, хөдөлгөөн | зөвлөл = | шүтлэг = шашингүй | шашны_бүлэг = | ял_зэм = цөллөг | ялын_гүйцэтгэл = Сибирь | ялын_нөхцөл = цөллөг | эхнэр_(нөхөр) = 1) Екатерина Семёновна Сванидзе (1885—1907) 2) Надежда Сергеевна Аллилуева (1901—1932) | хамтрагч = Свердлов, Сталин, Зержинский, Бонч-Бурейвич, | хүүхэд = байхгүй | эцэг_эх = Эцэг- Виссарион Иванович Жугашвили (850—1909), Эх- Екатерина Георгиевна Жугашвили (Геладзе) (1858—1937) | хамаатан = | callsign = | шагнал = ЗХУ-ын баатар, ЗХУ-ын социалист хөдөлмөрийн баатар | гарын_үсэг = | гарын_үсэг_өөр = | вэбсайт = <!-- {{Url|www.жишээ.com}} --> | тэмдэглэл = }} [[File:CroppedStalin1943.jpg|thumb|Иосиф Виссарионович Сталин [[Холбоотон гурван гүрний удирдагчдын Тегераны уулзалт|Тегераны уулзалт]] дээр, 1943 он]] '''Иосиф Сталин''' ([[Орос хэл|орос''.'']]''Иосиф Виссарионович Сталин,'' {{lang-ka|ვასილი იოსების სტალინი}}; ''жинх.'' '''Иосиф Виссарионович Жугашвили''', {{lang-ka|ვასილი იოსების ჯუღაშვილი}}; [[1878]] оны [[12 сарын 18|12-р сарын 18]]-нд төрж - [[1953]] оны 3-р сарын 5-нд нас барсан) нь [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]]ийн улс төрч, удирдагч. == Намтар == [[Гүрж]]ид гуталчны хүү болж төрсөн тэрбээр шашны сургуульд сурч байсан боловч хувьсгалт үйл ажиллагаа явуулсны учир 1899 онд сургуулиасаа хөөгджээ. Тэрбээр нууц хувьсгалт бүлгэмд нэгдэж "Коба" нууц нэртэй болсон. 1903 онд [[Оросын Социал Демократ Ажилчны Нам]]ын большевик фракцын талд оржээ. [[Владимир Ильич Ленин]]ий шавь болсон тэрбээр намд доогуур албан тушаал хашиж байгаад, 1912 онд анхны Большевик Төв хороонд томилогдсон. 1917 оны Оросын хувьсгалаар большевикууд төрийн эрхэнд гарах хүртэл тайзны ард идэвхтэй ажиллаж байсан бөгөөд 1913-1917 онд цөллөгт байсан. Сталин (Оросын сталь буюу “ган” хэмээх үгнээс гаралтай) хэмээх нууц нэрийг 1912 онд аваад, большевик засгийн газарт үндэстэн ястнууд болон төрийн хяналтыг хариуцсан комиссарын үүрэгт ажлыг гүйцэтгэсэн (1917-1923). 1922 оноос Сталин намын Төв Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга бөгөөд Улс төрийн товчооны гишүүн болсон. Энэхүү ерөнхий нарийн бичгийн даргын албан тушаал нь сүүлд дарангуйлал тогтоох эрх мэдлийнх нь үндэс суурийг бүрдүүлсэн. Ленинийг нас барсны (1924) дараа Сталин [[Лев Троцкий]], [[Григорий Зиновьев]], [[Лев Каменев]], [[Николай Бухарин]], [[Алексей Рыков]] зэрэг өрсөлдөгчдөө ялж, Зөвлөлтийн улс төрийн хяналтыг гартаа авчээ. 1928 онд тэрбээр Зөвлөлтийн эдийн засаг, нийгмийн бүтцийг эрс өөрчилж, олон сая хүний аминд хүрсэн. Таван жилийн төлөвлөгөөгөө тунхаглалаа. 1930-аад онд тэрбээр Хядлага хийж, олноор нь цаазаар авах, цээрлүүлэх зэргээр эрх мэдэлд нь учрах аюулыг арилгаж дөнгөжээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үеэр тэрбээр баруун хилээ бэхжүүлэхийн тулд Герман-Зөвлөлтийн харилцан үл довтлох гэрээнд (1939) гарын үсэг зурж, [[Финланд]] руу довтолж ([[Өвлийн дайн]]ыг үзнэ үү), Зүүн Европын зарим хэсгийг Зөвлөлтөд нэгтгэжээ. Герман Зөвлөлтөд халдан довтлоход (1941) Сталин цэргийн үйл ажиллагааны удирдлагыг гартаа авсан. Тэрбээр Оросыг [[Британи]], [[АНУ]]-ын холбоотон болгож, [[Тегеран]], [[Ялта]], [[Потсдам]]ын бага хурлууд дээр хэлэлцээ хийх чадвараа харуулсан юм. Дайны дараа тэрбээр Зүүн Европ дахь Зөвлөлтийн нөлөөг бэхжүүлж, Зөвлөлт Холбоот Улсыг дэлхийн цэргийн гүрэн болгосон. Сталин дотоодын эсрэг үзэл бодлыг хянах улс төрийн харгис арга хэмжээ авч байсан бөгөөд улам бүр параноид болж байлаа. Тэрбээр нас барах үедээ Эмч нарын хуйвалдаан хэмээх хядлагын дараа дахин нэг хядлага явуулахаар бэлтгэж байжээ. Ард түмэндээ аймшигтай их гарз хохирол учруулан байж Зөвлөлт Холбоот Улсыг дэлхийд нөлөөтэй гүрэн болгосон гэгддэг тэрбээр харгислал, айдас хүйдсийн зэрэгцээ аж үйлдвэржсэн цэргийн гүрэнг үлдээсэн юм. 1956 онд Сталин болон түүнийг тахин шүтэх үзлийг [[Никита Хрущёв]] шүүмжилж буруу шаасан юм. == Бага нас == Сталин Гүржийн [[Гори]]д төрсөн бөгөөд гэр бүлийн санхүүгийн байдлаас болоод түүнийг 10 нас хүрэх хооронд тэднийх 9 газар сольж нүүсэн байв. Сталин 8, 9 хүртлээ [[орос хэл]]ээр ярьдаггүй байв. 10-тайдаа сүмийн сургуульд орсон бөгөөд тэнд эзэн хаан[[III Александр|III Александрын]] зарлигийн дагуу, зайлшгүй орос хэл сурах ёстой болжээ. Сталин 12-тойдоо морин тэргэнд дайруулан ноцтой бэртэл авсан. Сургуулийн ахлах ангид байхдаа Сталин сургуулийн бусад хүүхдийн нэгэн адилаар хориотой [[Виктор Гюго]]гийн зохиолууд, марксист зохиолуудыг нууцаар уншдаг байв. Сургуулийн нэгэн багш Эцэг Абашизе сургуулийн хүүхдүүдийг харгисаар дэглэж, нэгийг нь нөгөөгөөр нь тагнуулж, сургуулийг айдас хүйдэст автуулдаг байв. Марксист ном уншлаа хэмээн баригдаж Сталин нэг бус удаа шийтгүүлж байв. Энэ бүх нөхцөл байдал хожим түүний улс төрийн үзэл бодол, айдас хүйдсээр дамжуулан төр барихад нь нөлөөлсөн хэмээн Сталин хожим дурссан байдаг. == Хувьсгалт үйл ажиллагаа == 1889-1894 онд Иосиф Жугашвили сургуульд орж сурсан байна. 1894 онд Иосиф шалгалтаа сайн өгч Тифлисийн төвд байрлах Тифлисийн үнэн алдартны шашны семинарт элсэн оржээ. Тэнд тэр анх удаа марксизмтай танилцсан байна. Улмаар [[1902]] онд баривчлагдан [[Сибирь]] лүү 3 жилээр цөлөгдсөн. Гэсэн ч Сталин хуурамч бичиг баримт олж аван [[1904]] оны [[1 сарын 17]]-нд Сибирийн [[цөллөг]]өөс оргосон. 1906 онд Ленин, Сталин хоёр анх удаагаа биечлэн уулзаж, танилцсан байдаг. Дараа нь Ленин, Сталин хоёр 1907 онд Лондонд болсон Оросын Социал Демократ Хөдөлмөрийн Намын хуралд оролцсон. 1908 онд Сталин дахин баривчлагдан шоронд хэдэн сар байсны дараа, Сибирь рүү дахин 2 жилээр цөлөгдсөн. Цөлөгдсөнөөс хойш 7 сарын дараа Сталин эмэгтэй хүн болон зүсээ хувирган дахин оргосон. Гэсэн ч хувьсгалт намын дотор хаант засгийн тагнуулууд олноор шургалсан байсныг хожим нь Сталин мэдсэн бөгөөд тэр үед оройтсон байв. [[1910]] оны 4 сард Сталин дахин баривчлагдан, өмнөх цөллөгөө дуусгахаар илгээгдсэн. 1911 оны эхээр тэрээр богино хугацаагаар дахин оргосон. Оргоод явж байх үед нь түүнд мөнгө дамжуулах ёстой өөр нэгэн цөллөгийн хүн мөнгөө аваад оргон зугтсан. Хожим нь үүний нь төлөө, өмнөхөө эргэн санан, Сталин 1937 онд тэр нөхрийг буудуулсан. 1912 онд Ленин Социал демократ намаас салж Большевик намыг байгуулсан бөгөөд Намын төв хороонд сонгогдсон зарим гишүүд хаант засгийн цагдаа нар, Охрана нарт баригдсаны дараа, хоосон албан тушаалыг нөхөх үүднээс Ленин Сталиныг намын Төв хорооны гишүүнээр томилсон. Сталинд энэ тухай мэдэгдсэний дараа Сталин цөллөгөөс дахин оргож 1912 оны 4 сард Санкт Петрбургд ирсэн. Гэсэн ч удалгүй Сталин 7 сард нь дахин баригдаж, гурван жилийн ял аван Сибирь рүү цөлөгдсөн. Гэвч энэ нь Сталины хамгийн богино шийтгэл байв. Тэрээр ердөө л 38 хоногийн дараа дахин оргосон. 1913 оны 3 сарын 8-нд намын нөхрийнхөө зөвлөгөөг даган нэгэн хуралд суух үед нь, цагдаа нар орж ирж түүнийг баривчилсан. Энэ удаад 4 жилийн ял аван цөлөгдсөн. 1917 онд Сталин цэрэгт татагдсан боловч багадаа авсан гэмтлийн улмаас цэргээс чөлөөлөгдсөн. Сталин дахин орголгүй цөллөгөө дуусгасан. 1917 оны хувьсгалын эхээр Сталин цөллөгөөс суллагдан хувьсгалын ажилд идэвхийлэн оролцсон. Энэ үймээний үеэр Лениний амь насанд аюул учирч болзошгүй хэмээн Сталин Ленинийг Финланд руу нууцаар оргон гаргах ажлыг зохион байгуулсан. Ленинийг эзгүй үед Сталин Большевик намын удирдлагыг гартаа оруулж эхэлсэн байна. ==Улс төрийн амжилт== 1917 онд Сталин "Правда" сонины редакц большевик намын ТХ-ны Улс төрийн товчоо Цэргийн хувьсгалт Төвийн гишүүн байжээ. Эхлээд Сталин Түр засгийн газрыг дэмжиж байв. Дараа нь хоёрдугаар сарын "хөрөнгөтний демократ" хувьсгалт пролетарийн социалист хувьсгал болгон өрнүүлэх зорилт тавьсан Ленины талд оржээ. Тэрбээр хувьсгалт бослогод идэвхтэй орлцсон бөгөөд аравдугаар сарын 25 (арваннэгдүгээр сарын 7)-ны ОСДХН(б)-ын Төв Хорооны хуралд оролцсон бөгөөд энд хурлаар шинэ Зөвлөлт засгийн газрын бүтэц, нэрийг баталсан байна. Сталин Бүх Оросын үүсгэн байгуулах хуралд Петрогарадын депутатаас болж аравдугаар сарын 6-нд Сталин Москвад ирэв. Аравдугаар сарын 8 коммиссаруудын зөвлөлийн тогтоолоор Цэргийн зөвлөлийн гишүүн болов. Аравдугаар сарын 11 нд Сталин Царицынд эргэн иржээ. Удалгүй улаан арми ялалт байгуулж Москвад буцан ирэв. 1919 оны зун Сталин Смоленскт очиж, Баруун фронд дахь польшуудын довтолгоог зогсоосон юм. 1919 оны зургаадугаар сарын 12-18-нд Сталин Петроград дахь “Красная горка” цайзын бослогыг дарах ажиллагааг удирдсан байна. 1919 оны арваннэгдүгээр сарын 27-нд Бүх Оросын гүйцэтгэх төв хорооны тогтоолоор Сталин анхны "Улаан тугийн одон"-гоор шагнагдасан байна. Сталины санаачлагаар байгуулагдсан Нэгдүгээр морьт арми Өмнөд Оросыг цагаантнаас чөлөөлөв. Тус армийг ''С.М.Будённый'', ''К.Е.Ворошилов'', ''Е.А.Щаденко'' нар удирдаж байжээ. ==Хөдөлгөөн== 1920 оны хавар 3-р сард Сталин Украины хөдөлмөрийг Сталин, Ленин, Калинин нар 1919 онд армийн зөвлөлийг тэргүүлж, нүүрс олборлолтод хүн амыг дайчлах ажлыг гардан удирдаж байжээ. 1920 оны 12-р сарын 22-нд Сталин Бүх Оросын Зөвлөлүүдийн VIII их хуралд оролцжээ. Судлаач А.П.Шикманы тэмдэглэснээр “Сталин эрс ширүүн шийдвэр гаргадаг, ажилч, хичээнгүй чанартай, цэргийн болон улс төрийн ажлыг хослуулж чаддаг байсан нь олон хүмүүс түүний талд татагдан орох нөхцөл нь болжээ. 1922 онд Сталин ЗСБНХУ (СССР) байгуулах ажилд оролцсон юм. Тэрбээр холбооны улс биш, харин үндэстнүүдийн автомит нэгдэл бүхий нэгдсэн улс байгуулах хэрэгтэй гэж үздэг байв. Гэвч энэ төлөвлөгөөг Ленин болон түүний талынхан няцаасан байна. 1922 оны 12-р сарын 30-нд бүх холбооотын зөвлөлтийн анхдугаар хурлаар Зөвлөлт Бүгд найрамдах улсуудыг нэгтгэж, Зөвлөлт Социолист Бүгд Найрамдах Холбооны Улсыг байгуулсан юм. Эх орны дайн эхэлснээс долоон хоногийн дараа (1941 оны зургаадугаар сарын 30-нд Сталин шинээр байгуулсан Улсын Батлан хамгаалах хорооны дарга болсон юм. 1941 оны 7-р сарын 3-нд Сталин зөвлөлтийн ард түмэнд хандаж алдарт үгээ хэлсэн юм. "Нөхдүүд ээ, иргэд ээ, ах дүү нар аа, манай арми, флотын дайчид аа! Би та нарт хандаж байна, найз нар аа! гэж тэр үгээ эхэлсэн байдаг. 1941 оны долоодугаар сарын 19-нд Сталин Тимошенколийн оронд батлан хамгаалахын ардын комиссар болсон юм. 1941 оны 8-р сарын 8-наас ЗСБНХУ-ын Дээд зөвлөлийн Тэргүүлэгчдийн зарилгаар Сталин ЗСХУ-ын Зэвсэгт хүчний дээд Ерөнхий командлагч болсон юм. 1941 оны долоодугаар сарын 30-нд Сталин = АНУ-ын өрөнхийлөгч [[Франклин Рузвельт|Франклин Рузвельтийн]] бие төлөөлөгч, дотны зөвлөгч [[Харри Хопкинс|Харри Хопкинсыг]] хүлээн авч уулзсан байна. ==Гадаад харилцаа== 1941 оны 12-р сарын 16-20-нд Сталин Москва хотноо Их Британий гадаад хэргийн сайд [[Энтони Иден|Э.Идентэй]] Германы эсрэг дайнд холбоотон болох болон дайны дараа хамтран ажиллах тухай ЗСБНХУ, Их Британийн хооронд гэрээ байгуулах талаар хэлэлцсэн байна. 1943 оны 2-р сарын 11-нд Сталин атомын бөмбөг хийх ажлыг эхлүүлэх тухай Улсын батлан хамгаалах хорооны тогтоолд гарын үсэг зуржээ. 11-р сарын 25-нд Сталин ЗСБНХУ-ын Гадаад хэргийн ардын комиссар [[Вячеслав Молотов|В.М.Молотов]], УБХХ-ны гишүүн, ЗСБНХУ-ын Ардын комиссарын зөвлөлийн даргын орлогч [[Климент Ворошилов]] нартай хамт Сталинград, Баку орж, тэндээс онгоцоор [[Тегеран]] (Иран) оржээ. Тэнд 1943 оны 11-р сарын 28-аас 12-р сарын 1-нд Сталин [[ЗСБНХУ]], [[АНУ]], [[Их Британ]]-ий тэргүүнүүд оролцсон [[Тегераны бага хурал|Тегераны бага хуралд]] оролцсон юм. 1945 оны 2-р сарын 4-11-нд Сталин холбоотон гурнүүдийн [[Ялтын уулзалт|Ялтын бага хуралд]] оролцсон байна. 1943 оны 3-р сарын 6-нд Сталин ЗХУ-ын Маршал цол хүртэв. 1945 оны 6-р сарын 26-нд Сталинд [[ЗХУ]]-ын Баатар цол олгов. 1945 оны 7-р сарын 27-ид шинээр бий болгосон ЗХУ-ын Генералиссимус цол олгожээ. Дайны дараа Сталингаар удирдуулсан [[ЗСБНХУ]]-ын Сайд нарыи Зөвлөл, БОКН(б) дайнд сүйдсэн улс орны эдийн засгийг яаравчлан сэргээн босгох ажилд орсон юм. 1945 оны 10-р сарын 10-15-ны хооронд Сталинд анх удаа жижиг хэмжээний цус харвалт болжээ, 1951 оны 8 -р сард Сталин Эрүүл мэндийн шалтгаанаар удаан хугацааны амралт авчээ. Тэр 1952 оны 2-р сарын 12-нд ажилдаа орсон байна. 1952 оны 10-р сард [[ЗХУКН]]-ын XIX их хурал дээр Сталин ‘хөгширч, ядарсан" тул "түүний хусэлтийг хүндэтгэж” БОКН(б)-ын ТХ -ны нарийн бичгийн даргын ажлаас чөлөөлж өгөхийг хүссэн байна [[ЗХУ-ын Коммунист нам|3ХУ-ын Коммунист на]]<nowiki/>мын IX ны Бүгд хурал тууний хусэлтийг хулээж аваагүй бөгөөд намын шинэ дүрмийн дагуу туүнийг ЗХУ-ын КН-ын Төв Xорооны нарийн бичгийн даргаар сонгожээ. == Сталинизм ба хэлмэгдүүлэлт == Ленинийг нас барсны дараа төрийн эрхийг барихын төлөө тэмцэн, өрсөлдөгчдөө янз бүрийн аргаар замаасаа нэг болон хэсгээр нь зайлуулсан. Үүний дараа 1936-1938 оны Их цэвэрлэгээний дараа Сталинтай эн зэрэгцэх хүн Зөвлөлтөд үгүй болж, Сталин хязгааргүй эрх мэдлийг ганцаараа эзэмшсэн. Хүн төрөлхтний түүхэнд маш цөөхөн хүнд л байсан эрх мэдлийг ганцаараа олсон тэрээр хүн төрөлхтний өмнө байгаагүй том нийгмийн туршилтууд, нийгмийн өөрчлөлтүүдийг хийсэн. Орос орныг тариачдын орноос аж үйлдвэржсэн улс болгох ажлыг хүн хүч, цэрэг цагдаа, 5 жилийн төлөвлөгөөгөөр далайлган хэрэгжүүлсэн. Мөн янз бүрийн угсаатан, ард түмнүүдийг төрөлх нутгаас нь зуу зуун мянга, саяар нь нүүлгэн шилжүүлж, сая сая хүний юу идэх, юу идэхгүйг ганцаараа шийдэж байв. Түүний тушаалын дагуу Украинууд, Польшууд, Солонгос, Ижил мөрний Германууд, Крымын татарууд, [[Халимаг]]ууд, [[Чечень ястан|Чеченүүд]], Ингушүүд, Мешкетын туркүүд, Финландууд, Болгарууд, Грекүүд, Латвиуд, Литвууд, Эстонууд, Еврей нар зэрэг үндэстэн, угсаатан хүмүүсийг хүчээр Сибирь, Төв ази руу цөлж, үндэстэн угсаатнаар нь нутаг зааж байв. Учир нь эдгээр хүмүүсийг итгэж үл болох хүмүүс хэмээн үзэн, 2-р зэргийн хүмүүс гэж тэр үзэж байв. Хожим судлаачид Сталины дэглэмийн улмаас 4-10 сая гаруй зөвлөлтийн иргэн нас барсан гэж тооцоолдог. Зарим судлаачид өлсгөлөнг мөн оролцуулан, зөвхөн 32-33 оны өлсгөлөнгийн үеэр 6 орчим сая хүн нас барсан. Үүнээс гадна 1.5 сая хүнийг цаазаар авсан; Гулагуудад, шоронд 5 сая хүн нас барж; 7.5 сая хүнийг цөлж, нүүлгэн шилжүүлэх үеэр 1.5 сая орчим; германы цэргийн хоригдол болон германы иргэд 1 сая орчим хэмээн тооцоолдог. Ингэж тооцоолбол 15 сая орчим хүн Сталины дэглэмийн золиос, хохирогч болон хэлмэгдсэн. Өөр нэгэн тооцоллоор Сталин нийт 24 сая зөвлөлтийн хүмүүсийг цаазлан хороосон гэсэн тоо байдаг. Ленин,Сталины байгуулсан харгис дарангуйлал болон олон улсын коммунизмын харгислалын балгаар дэлхий даяар коммунизмын бүтэшгүй үзлийн төлөө ямар ч гэм зэмгүй 100 сая хүний амь насыг коммунистууд хөнөөсөн ажээ. Дэлхийн хоёрдугаар дайнд Зөвлөлт эхний үед маш ноцтой хохирол амсаж, бууж өгөх тухай асуудал ч яригдаж байсан гэдэг. Гэсэн ч дайны явцад өөрчлөлт гарч улмаар дайныг Зөвлөлтийг ялалтаар дуусгах боломжтой болсон. Ийнхүү ганцаараа засагласаар 1953 оны 3 сарын 1-нд тархинд нь цус харваж Сталин нас нөгчсөн. ==Таалал төгссөн нь == 1953 оны 2-р сарын 26 -нд Сталин "Ближняя дача" зуслан дээр 3ХУКНын Төв Хорооны Товчоог хуралдуулжээ. Хуралд Сталин, Мяленков, Бария, Булганин, Хрущёв оролцсон байна, 1953 оны 3-р сарын 1-нд "Ближняя Дача" Зуслангийн гал тогооны өрөөнд Сталины хэвтэж байгааг хамгаалалтын албаны ажилтан П.В.Лозгачёв олж харсан байна. 3-р сарын 2-ны өглөө эмч нар ирж, биеийн баруун тал мэдээгүй болсоныг тогтоосон байна. Сталин 3 -р сарын 5-ны орой 21 цаг 50 минутад нас баржээ. Тархинд нь цус харвасан тул нас барсан гэсэн эмнэлгийн дүгнэлт гарчээ. Зандалшуулсан цогцосыг нь Лениний бунханд тавьсан байна. 1953-оос 1961 он хүртэл бунханыг '''В.И.Ленин''', ''И.В.Сталины'' мавзолей гэж нэрлэж байв. 1961 оны аравдугаар сарын 30 -н д [[ЗХУКН]]-ын XXII их хурал "Сталин Лениний гэрээслийг ноцтой зөрчиж байсайн тул түүний цогцосыг бунханд байлгах боломжгүй гэж тогтоожээ. 1961 оны аравдугаар сарын 31-ээс арваннэгдүгээр сарын 1-нд шилжих шөнө Сталины цогцосыг Бунханаас гарагаж Кремлийн хананы хаа нэгтээ оршуулжээ. [[Сталины оршуулга|'''Сталины оршуулга.''']] == Сталинийг хороох оролдого == Сталинийг хороох оролдогууд нь Сталины хамгаалалт үргэлж өндөр түвшинд байлаа. Иосиф Сталиныг хороох хэд хэдэн оролдлого гарч байсан ч ямар ч амжилтгүй өндөрлөж байлаа. 1942 оны 11-р сарын 6-нд Сталиныг машинтайгаа Улаан талбайн ойролцоо явж байхад нь гал нээж байжээ. Гал нээсэн Савели Дмитриевийг баривчилж 1950 оны 8 сарын 25-нд буудсан байна. 1943 онд Сталин, Рузвельт, Черчилль нарыг Тегеранд уулзахаас өмнө германы нууц албаныхан тэднийг хороохоор бэлтгэж байгаа гэсэн мэдээллийг нууц албаныхан олж мэдсэн байна. Үүний үр дүнд Иранд байгаа Германы нууц бүлэглэлийн олон арван гишүүдийг баривчилжээ. Гурван орны төрийн өндөрлөгийн аминд халдах хуйвалдааныг тагнуулч Отто Скорцени гол зохион байгуулж байжээ. {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Вячеслав Молотов]] |дараа =[[Георгий Маленков]] |албан_тушаал =[[ЗХУ-ын Ардын Комиссар нарын зөвлөл|ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга]] |он =1941-1953 }} {{Залгамжлал |өмнө =[[Өмнө нь байгаагүй]] |дараа =[[Никита Хрущёв]] |албан_тушаал =[[ЗХУКН-ын ТХ-ны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга]] |он =1922-1953 }} {{end}} {{Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршалууд}} {{Navbox |name = Монголын Улсын баатрууд |title = [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын [[Баатар#Монгол|Баатар]] |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |list1 = *[[Дамдины Сүхбаатар]]<!-- (1936.02.21) --> *[[Хатанбаатар Магсаржав]]<!-- (1936 он) --> *[[Шагдарын Гонгор]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамчаагийн Дэмбэрэл]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Лодонгийн Дандар]]<!-- (1979 он) --> *[[Цэндийн Олзвой]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Чойбалсан]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]]<!-- (1979 он) --> *[[Сангийн Дампил]]<!-- (1979 он) --> *[[Дашийн Данзанваанчиг]]<!-- (1979 он) --> *[[Самданжамцын Лхагвадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Баянбалын Тэгшээ]]<!-- (1979 он) --> *[[Лхүнрэвийн Даваадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Сталин, Иосиф Виссарионович]]<!-- (1979 он) --> *[[Ворошилов, Климент Ефремович]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Дамба]]<!-- (1979 он) --> *[[Титов, Герман Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Жадамбын Нэхийт]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Николаев, Андриян Григорьевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]<!-- (1979 он) --> *[[Беляев, Павел Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Баясгалангийн Бадам]]<!-- (1979 он) --> *[[Жуков, Георгий Константинович]]<!-- (1979 он) --> *[[Чойн Дугаржав]]<!-- (1979 он) --> *[[Даржаагийн Хаянхярваа]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Чогдон]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Конев, Иван Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Плиев, Исса Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Судец, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Горбатко, Виктор Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Түвдэнгийн Бор]]<!-- (1979 он) --> *[[Бэгзийн Гиваан]]<!-- (1979 он) --> *[[Рукавишников, Николай Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Дуламдоржийн Самдан]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Гуулин]]<!-- (1979 он) --> *[[Гомбын Цэнд]]<!-- (1979 он) --> *[[Батын Дорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Федюнинский, Иван Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Магсарын Жанчив]]<!-- (1979 он) --> *[[Брежнев, Леонид Ильич]]<!-- (1979 он) --> *[[Косыгин, Алексей Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Норпилийн Жамбаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Самдангийн Төмөрбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Мазимын Экей]]<!-- (1979 он) --> *[[Бутачийн Цог]]<!-- (1979 он) --> *[[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Жанибеков, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Устинов, Дмитрий Фёдорович]]<!-- (1979 он) --> *[[Коваленок, Владимир Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Савиных, Виктор Петрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамдины Намнан]]<!-- (1979 он) --> *[[Энхийн Шийлэг]]<!-- (1979 он) --> *[[Ванчинжавын Шарав]]<!-- (1979 он) --> *[[Түүвэйн Дүүдэй]]<!-- (1979 он) --> *[[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Дугарын Гунгаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Эрдэнийн Бат-Үүл]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Ундрахын Доржпалам]]<!-- (1979 он) --> }} <noinclude> [[Ангилал:Загвар:Зэвсэгт хүчин|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Хүмүүс|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монгол|Баатар]] </noinclude> {{DEFAULTSORT:Сталин, Иосиф}} [[Ангилал:Иосиф Сталин| ]] [[Ангилал:Псевдоним]] [[Ангилал:Сталинизм]] [[Ангилал:Антисемитизмын хүн]] [[Ангилал:Антисионизмын хүн]] [[Ангилал:Катыний хядлага]] [[Ангилал:ЗХУ-ын засгийн газрын тэргүүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын намын дарга]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын улс төрийн товчооны гишүүн]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Большевикийн гишүүн]] [[Ангилал:1917 оны Оросын хувьсгалын хүн]] [[Ангилал:Оросын иргэний дайны хүн]] [[Ангилал:Зөвлөлт-Польшийн дайны хүн]] [[Ангилал:Ардын комиссар]] [[Ангилал:ЗХУ-ын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн]] [[Ангилал:Марксизм-Ленинизмийн төлөөлөгч]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын баатар]] [[Ангилал:ЗХУ-ын маршал]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн социалист хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:Ялалт одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын их хядлагын гэмт хэрэгтэн]] [[Ангилал:Будапештын хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Гүржүүд]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Оросын хүн]] [[Ангилал:1878 онд төрсөн]] [[Ангилал:1953 онд өнгөрсөн]] s4zbictqsk8z9g2kp8ixxjothgaa201 0 6386 854856 854614 2026-04-27T09:13:37Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854856 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман ^кирил |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان ^араб → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman ^англи |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман ^орос |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 6g6p9j4zbcy1y3tn9xj7qvmhejmzz8b 0 7122 854793 820134 2026-04-27T02:28:30Z Bayarkhangai 1129 854793 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн |нэр = Георгий Константинович Жуков |төрсөн = {{birth date|1896|12|1}} |нас барсан = {{death date and age|1974|6|18|1896|12|1}} |зураг = [[Зураг:RIAN_archive_2410_Marshal_Zhukov_speaking.jpg|center|250px|]] |төрсөн_газар = [[Жуков (бага хот)|Стрелковка]], Калугийн губерн, [[Оросын эзэнт гүрэн]] |нас барсан_газар = [[Москва]], [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |эх орон = {{flag|Оросын эзэнт гүрэн}} (1915–1917)<br />{{flag|Зөвлөлт Холбоот Улс|1955}} (1917–1957) | салбар = {{flagicon|Орос}} [[Хаант Оросын арми]]<br />[[Файл:Red Army flag (Fictitious).svg|23px]] [[Улаан Арми]] |албан он жилүүд = [[1915]]–[[1957]] |цол = [[Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршал]] |албан тушаал = [[Ленинградын фронт]], [[Баруун фронт (Зөвлөлт Холбоот Улс)|Баруун фронт]], [[Украины 1 дүгээр фронт]], [[Беларуссын 1 дүгээр фронт]] болон бусад |тулалдаанууд = [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]<br />[[Оросын иргэний дайн]]<br />[[Халхын голын байлдаан]] ([[Номунхан]])<br />[[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Эх орны дайн]] | шагналууд = [[Зөвлөлт Холбоот Улсын Баатар]] (4)<br />[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Баатар]] (2)[[Лениний одон]] (6)<br />[[Улаан тугийн одон]]<br />[[Октябрийн хувьсгалын одон]] (3)<br />Суворовын 1-р зэргийн одон (2)<br />[[Ялалтын одон]] (2) <br />Хүндэт Легион<br />Virtuti Militari<br />[[Хүндэт Легион]]<br />[[Жоржийн Загалмай одон]] (2)<br />бусад | бусад_үйл = "Дурдатгал, бодол" ном, 1969 он. | гарын_үсэг = [[Зураг:Signature of Georgy Zhukov.jpg|center|250px|]] }} '''Георгий Константинович Жуков''' (1896 оны 12-р сарын 1-нд төрсөн- 1974 оны 6-р сарын 18-нд нас барсан) нь [[ЗХУ]]-ын дөрвөн удаагийн [[ЗХУ-ын Баатар|Баатар]], [[БНМАУ-ын баатар]], [[ЗХУ -ын Эх орны их дайны]] цуут жанжин, [[ЗХУ-ын маршал]] юм. Дайны хатуу ширүүн, аюул гамшигт үед Зөвлөлтийн ард түмэн дотроосоо олон авьяаслаг жанжныг төрүүлсэн билээ. Зөвлөлт Холбоот Улсын маршал Георгий Жуков тэдэн дотроос хамгийн гарамгай нь мөн. Ядуу тариачин гэр бүлээс гарч, жагсаалын цэргээс маршал болсон цэрэг армийнхан дотор маш алдартай хүн байжээ. == Намтар == [[Файл:Zhukov1916.jpg|thumb|left|200px|Г.Жуков. Хаант оросын армин цэрэгт. 1916 он]] Георгий Константинович Жуков [[1896]] оны 12-р сарын 1-ны өдөр тариачин гаралтай [[Константин Артемьевич Жуков]]ын хоёр дахь хөвгүүн болон төржээ. Бага залуу насандаа ядуу зүдүүгийн зовлон гамшгийг амсаж, [[нагац]] ахындаа зарагдаж байжээ. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] эхэлсэн ба [[1915]] оны 8-р сард [[хаант засгийн арми]]д татагдаж, [[Баруун –Өмнөд фронтод]] байлдаж гарамгай гавьяа байгуулсан тул [[Георгиевийн 2 загалмайгаар|Георгийн 2 загалмайгаар]] шагнагджээ. [[1917]] оны 2-р сарын Хувьсгалын үед түүнийг сумангийн цэргийн хорооны даргаар сонгожээ. Социалист [[Октябрийн хувьсгал]]ын дараа [[Улаан Арми]]д элсэн [[Оросын иргэний дайн|Оросын Иргэний дайнд]] оролцож [[улаан тугийн одонгоор]] шагнагджээ. [[Файл:Graduation Photo Leningrad Cavalry School 1925.jpg|thumb|left|200px|Г.Жуков. Цэргийн курст. 1925 он]] Иргэний дайны дараа Г.Жуков [[Тамбов|Тамбовт]] гарсан [[Антоновын тариачны бослого|Антоновын тариачны бослогыг]] дарах ажиллагаанд [[Тухачевский|Михаил Тухачевский]]н удирдлаган доор [[батальон]] захиран оролцсон байна. [[Файл:Zhukov1923.jpg|thumb|left|200px|Г.Жуков. самарын 7-р морьт дивизийн Бузулукийн 39-р хорооны захирагч. 1923 он]] Георгий Жуковын цэрэг удирдах өндөр чадвар, цэргийн байлдааны ба улс төрийн бэлтгэлийн түвшинг дээшлүүлэх талаар хийж байсан шаргуу чимхлүүр ажлыг ахлах дарга нар нь тэмдэглэдэг. Г.К.Жуковын командалсан 2-р бригад [[Константин Рокоссовский|К.К.Рокоссовский]]н [[Английн пролетари нарын нэрэмжит самарын 7 -р морьт дивиз|Английн пролетари нарын нэрэмжит Самарын 7-р морьт дивиз]]ийн бүрэлдэхүүнд багтаж байлаа. Энэ нь түүний ажил байдлын тодорхойлолтоос тод харагддаг байна. Тэр үед дивизийн дарга байсан ирээдүйн [[ЗХУ-ын маршал]] [[Константин Рокоссовский|К.К.Рокоссовский]] түүний ажил байдлыг тодорхойлж бичихдээ: Зоригтой, шийдэмгий дарга. Их санаачилгатай, санаачилгаа ажилд чадамгай хэрэгжүүлдэг, сахилга баттай. Шаардлагатай, тавьсан шаардлагаа заавал биелүүлдэг гэжээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы өмнө Жуков нь Белоруссын цэргийн тойргийн командлагчийн орлогч хүртлээ дэвшсэн байна. Энэ үед Сталины заавраар зохион байгуулсан Их хэлмэгдүүлэлтийн үед удаа дараа буруу үзэл бодолтой гэж хардуулж, нууц мэдээлэлэд орж байжээ. Георгий Жуков үүнийг мэдэж шууд [[Ардын комиссар]] [[Климент Ворошилов]] өөрийг нь хилсээр хардан сэжиглэж байгаа тухай захидал бичин өөрийгөө цагаатгуулан авч үлдэж чадсан байна. ==Халхын голын байлдаан== {{Гол|Халхын голын байлдаан}} [[Файл:Khalkhin Gol George Zhukov and Khorloogiin Choibalsan 1939.jpg|thumb|left|200px|Х.Чойбалсан, Г.Жуков нар Халхын гол. 1939 он]] [[Халхын голын байлдаан]]ы эхний үе шатанд [[57-р корпус]]ын захирагч [[Фекленко]] захирагчтай [[Улаан Арми|зөвлөлтийн цэрэг]] газар болон агаарт болсон тулалдаануудад удаа дараа ялагдал хүлээн хүн хүч, зэвсэг техникийн хувьд хүнд хохирол учирсан байна. Үүнийг засахын тулд байдлыг газар дээр нь тодруулан яаралтай арга хэмжээ авах армийн бие төлөөлөгчөөр томилох хүнийг [[Иосиф Сталин]] тэргүүтэй зөвлөлтийн дээд удирдлага хэлэлцэх үед маршал [[Семён Будённый]] болон Ворошиловын саналаар Белоруссын цэргийн тойргийн командлагчийн орлогч жуковыг томилсон байна. Жуковыг [[Монгол]]д ирж тулалдааны байдалтай газар дээр нь танилцсаны дараа байдлыг Ворошилов илтгэхэд [[1939]] оны 7-р сарын 11-нд түүнийг 57-р корпусын командлагчаар томилогдсон байна. [[File:1939. Халхин-Гол.webm|thumb|thumbtime=1|''Халхын гол'' кино.[[ЦСДФ]].1939 он ]] [[Халхын голын байлдаан]]ы үед Жуков эхний шатанд цэргийн байрлалыг тогтворжуулах, нэмэлт хүчийг яаралтай татах арга хэмжээнүүдийг шууд авч эхэлжээ. Түүнийг командлалыг авсаны дараахан 7 сарын эхээр [[генерал]] [[Комацүбара Мичитаро]]ийн захирамжаар [[японы эзэн хааны явган цэргийн 23-р дивиз]] Халхын голыг гатлан Баянцагааныг эзлэн аюултай байдал үүсгэсэн байна. Энэ үед Жуков эрс шийдэмгий арга хэмжээ авч [[Яковлев]]ийн [[танкийн 11-р бригад]]ыг [[Баянцагаан]] дах [[япон]]ы цэргийн түшиц газар луу явган цэргийн дэмжлэггүй давших тушаал гарган агаарын бүх хүч болон артиллерийн ангиудад япончуудыг буудаж бөмбөгдөх тушаал өгсөн байна. Эгзэгтэй үед үүнээс өөр бэлтгэл хүч түүнд байгаагүй бөгөөд энэ эрс шийдвэрийн ачаар япончуудыг Бяанцагаанд бут цохин тэд нарыг дахин Халхын голыг гатлах боломжгүй болгосон. [[Файл:Halhiin_gol_1939.jpeg|thumb|Ялсан жанжид. Халхын гол. 1939 он]] Бэлтгэл хүчээ татсаны дараа 1939 оны [[8-р сарын 20]] - 31 -ны хооронд [[генерал]] [[Комацүбара Мичитаро]]гийн командалсан [[6 -р арми]]йг бүрэн бүслэн бут цохисон юм. Энэхүү тулалдаанд 2 талаас олон мянган цэрэг алагдсан ба шархадсан байна. Түүнийг анх удаа [[Зөвлөлт Холбоот Улсын баатар]] цолоор шагнаж генерал цол олгосон (28.8.1939 г., Алтан таван хошуу № 435) ба [[БНМАУ]] -ын [[улаан тугийн одон]]. ==Аугаа Эх орны их дайн өмнө== Халхын голын ялалтын дараа монгол дах Зөвлөлтийн цэргийн [[армийн 1-р бүлэглэл]]ийн командлагчаар түр хугацаанд ажиллсан байна. Энэ үедээ тэрээр [[маршал Чойбалсан|маршал Х.Чойбалсан]]тай нөхөрлөсөн бөгөөд Монголчууд, [[монгол улс]]ыг насан туршдаа хайрлан хүндэлж байсан юм. Үүний дараа Жуковыг [[Киевийн цэргийн тойргийн командлагч]]аар томилсон ба тэрээр [[Баруун Украйныг чөлөөлөх аян|Баруун Украйн]], [[Бессарби, Умард Буковиныг чөлөөлөх аян|Бессараби]]йг чөлөөлөх аяныг амжилттай удирдсан байна. [[Файл:Soviet occupation of Bessarabia and Northern Bukovina 02.jpg|thumb|left|200px|Г.Жуков. Бессараби ба Умарт буковиныг чөлөөлөх аян. Кишинев хот. 1940 оны 7 сарын 4]] 1941 оны нэгдүгээр сард Г.К.Жуков Улаан армийн Жанжин штабын дарга, ЗХУ-ын Батлан хамгаалах Ардын комиссарын орлогчоор томилогдсон байна. Энэ нь түүний хувьд нийт улс орныг батлан Хамгаалах чадлын төлөө хариуцлагатай холбоотой огт ондоо ажил байв. Тэрээр өөрийнх нь хувьд цоо шинэ ажил болох Жанжин Штабын ажилд идэвхийлэн оржээ. Г.К.Жуков оператив ажлын хувьд үнэхээр гарамгай нэгэн байсан. == Аугаа Их Эх Орны дайнд == {{Гол|Дэлхийн хоёрдугаар дайн}} ЗХУ-ын Эх Орны дайн эхлэх хүртэл [[хороо]], [[бригад]], [[дивиз]], [[корпус]] командалж [[1939]] онд Беларуссын цэргийн тойргийн орлогч командлагч, 1940 онд Киевийн цэргийн онцгой тойргийн командлагч [[Жанжин Штабын дарга]] [[1941]] оноос [[Нөөц]], Ленинград, [[Баруун]], [[Украйны 1]], Белоруссын 1-р фронтуудыг командалж алдар цуугаа [[Европ]] даяар мандуулжээ. 1940 оны 3-р сард Г.К.Жуковт армийн генерал цол олгож Киевийн цэргийн тойргийн командлагчаар томилсон ба Беларуссын цэргийн тойргийн командлагч [[армийн генерал]] [[Д.Г.Павлов]]той нягт хамтран ажиллаж байжээ. Эх орны дайны эхэн үед [[Жанжин штабын дарга]] Жуков нь баруун болон баруун өмнөд чиглэлд хийсэн [[герман]]ы давтолгоог няцаахын тулд бололцоотой бүх арга хэмжээнүүдийг авч Баруун өмнөд [[фронт]]од удаа дараа очин амжилттай сөрөг довтолгоонуудыг зохион байгуулж байжээ. [[Адольф Хитлер]] [[Москва]] руу хийх довтолгооны чиглэлийг өөрчлөн баруун өмнөд чиглэлээр гол довтолгооноо Киевийн чиглэлд хийхэд тус фронтын командлагч [[Кирпонос]]ын алдаанаас уламжлан фронтын байдал хүндрэхэд Жуков [[Киев]] хотыг дайсанд алдах нь тодорхой боллоо гэж хэнээс ч айлгүй Сталин болон [[ЗХУКН]]-ын [[Төв хорооны Улс төрийн товчоо]]ны гишүүдэд мэдэгдсэн байна. Ингэхэд Сталин ихэд уурлан цэргийхэн ажлаа хийж чадахгүй байна гэхэд Жуков Жанжин штабын даргаас огцрох хүсэлтээ гаргажээ. Ингээд түүнийг [[Нөөц фронт]]ын командлагчаар томилжээ. Жуков [[Нөөц фронтын командлагч]] байхдаа зөвлөлтийн цэргийн анхны амжилттай [[сөрөг давшилт]]ыг [[Ельня]] хотын орчимд зохион байгуулан Хитлерийн Москва руу давших гол түшиц газрыг устган Ельня хотыг чөлөөлжээ. Үүний дараа фронтын умард чиглэлээр германчууд довтолгоогоо идэвхижүүлэн [[Ленинградын бүслэлт]] болжээ. [[Ленинград]]ын чиглэлд [[маршал]] Ворошилов байлдааны ажиллагааг удирдаж чадаагүй тул түүнийг огцруулан оронд Жуковыг томилсон байна. Жуков Ленинградын фронтын командлагчаар томилогдсон өдрөө шууд Ленинград хотод нисэж очоод шаардлагатай арга хэмжээг авч эхэлжээ. Үүний үр дүнд германы [[Умард армийн бүлэглэл]]ийн Ленинградыг эзлэхээр хийсэн удаа дараагийн давшилтуудыг тас цохижээ. 1941 оны 9-р сарын 30-д [[Адольф Хитлер|Адольф Хитлерийн]] Москваг эзлэх [["Тайфун" ажиллагаа]] эхэлж, [[Баруун фронт]]ын командлагч [[Иван Конев]] шаардлагатай арга хэмжээг авч чадалгүй байсаар зөвлөлтийн цэрэг [[Вязьмагийн бүслэлт]]энд орж устгагджээ. Ингэж Москвагийн чиглэл дэх зөвлөлтийн цэрэг бут цохиулан [[Москва]]г хамгаалах ямар ч боломжгүй болсон үед Сталин Жуковыг бүслэлтэнд байгаа Ленинградаас дуудан байдлыг газар дээр нь үзэж шаардлагатай арга хэмжээ авахыг тушаасан байна. Улмаар Жуковыг Коневийн оронд [[Баруун фронтын командлагч]]аар томилсон байна. Жуков фронтын командлалыг авсаны дараа германы давшиж буй цэргийн эсрэг өөрт байгаа цөөн цэрэг зэвсгийн хүчээр давшилтын гол чиглэлийг эсрэг хаалт, жижиг хориглолтуудыг хийж эхэлсэн нь үр дүнгээ өгч германы давшилтын хурд саарсан байна. Хориглолтын боломжоо ашиглан гүн ар талаас ирэх нөөц хүчийг бэлтгэн германчуудыг туйлдуулах арга хэмжээнүүдийг авч эхэлжээ. Тэр жил Москвагийн орчмоор цаг агаар таагүй болж арван нэгдүгээр сарын эхээр шөнөдөө ус зайрмагтаж, намрын бороо ялихгүй шамаргалж байв. Энэ нь дайсныг яаравчлахад хүргэжээ. Фашист моторжуулсан цуваа нийслэлийн зүг тэмүүлсээр байжээ. Дайсныг ямар ч хамаагүй аргаар зогсоох хэрэгтэй байлаа. Баруун фронтын командлагч Жуков тавьсан зорилгодоо хэлбэрэлтгүй хүрч чадсан байна. 1941 оны 11-р сарын 16-нд үдээс хойш фашистуудын хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан 16-р арми ухрахыг хүсч маршал [[Борис Шапошников|Борис Шапошниковт]] саналаа тавихад тэрээр зөвшөөрч, зохих заавар өгсөн байна. Энэ тухай мэдмэгц Г.К.Жуков армийн командлагчид цахилгаан утас явуулж "Фронтын цэргийг би командалж байна. Цэргийг Истрагийн усан сангийн ард татах тушаалыг хүчингүй болгож байна. Одоо эзлэн байгаа заагтаа хориглох тушаал өгч байна. Москвагийн дэргэд Германы давшилтыг цөөн цэргийн хүчээр туйлдуулан зогсоож чадсан төдийгүй германы армийг хүчээ шавхан зогссон тэр эгзэгтэй мөчид сөрөг давшилтыг эхлүүлж чаджээ. Армийн генерал Г.К.Жуков" гэжээ. Москвагийн тулалдааны хамгийн эгзэгтэй үед хийж ялалтыг авчирсан сөрөг довтолгооны тухай "Манай сөрөх довтолгоон амжилт олсон тухайд гэвэл дайралтыг гэнэт хийсэн, тэгэхдээ дайсны хүчээс давуугүй хүчээр хийсэн юм. Байлдааны туршлагатай ч болсон байлаа." гэж хожим Г.К.Жуков номондоо дурсчээ. [[Файл:Zhukov at the Tiger tank.jpg|thumb|left|200px|Олзлогдсон Барс танкны дэргэд]] 1942 оны зун Хитлерийн дээд ерөнхий командлал [[Зөвлөлт-германы фронт]]ын нийт шугамаар давшилт хийж чадахгүй болсон тул өмнөд жигүүрээр [["Блау" ажиллагаа]]г эхлүүлэн [[Сталинград]], [[Кавказын нуруу]] хүртэл давшжээ. Ингэж фронтын байдал дахин хүндэрсэн тул Жуковыг Сталинградын чиглэлд төлөөлөгчөөр томилон явуулсан байна. Жуков Василевскийн хамт Сталинградад [[германы 6-р арми]]йг бүслэн бут цохих ажиллагааг анх санаачилан төлөвлөсөн байна. Жуков нь үүний дараа Ленинградын бүслэлтийг сэтлэх [["Оч" ажиллагаа]], [[Курскийн тулалдаан]], [[Днепр мөрнийг гатлах]], [[зүүн Украйныг чөлөөлөх давшилт]], Беларуссыг чөлөөлөх [["Багратион" ажиллагаа]], [[Болгарыг чөлөөлөх ажиллагаа]], [[Варшав]]ыг чөлөөлөх, [[Одер мөрөн хүртэл давших ажиллагаа]], [[Берлиныг эзлэх давшилт]] зэргийг төлөвлөн амжилттай хэрэгжүүлж чадсан зөвлөлтийн цэргийн гарамгай [[жанжин]] юм. Жуков нь [[холбоотон]]ууд болох [[АНУ]], [[Англи]], [[Франц]]ын төлөөлөгч нарын хамт [[фашистын герман]]ы үг дуугүй бууж өгөх актанд [[Берлин]] хотноо гарын үсэг зурсан гавъяатан бөгөөд 1945 оны 6-р сарын 24-д Москва хотод болсон Ялалтын цэргийн ёслолын жагсаал хүлээж авч байжээ. [[File:Парад Победы 1945 года.webm|thumb|thumbtime=1|Москва. ''Ялалтын парад''.24.06.1945 ]] Дайны дараа [[Герман дахь Хяналтын Зөвлөл]]ийн дарга, ЗХУ-ын [[Одессын цэргийн тойргийн командлагч]], [[Батлан хамгаалах яамны сайд]] зэрэг хэд хэдэн өндөр албан тушаал хашиж байгаад [[1957]] онд Никита Хрущёв чөлөөнд нь гаргажээ. [[Файл:Oberbefehlshaber der vier Verbündeten, TASS.jpg|thumb|left|200px|Германыг ялсан Холбоотон гүрнүүдийн цэргийн командлагч нар. Берлин хот. 1945 он]] Жуков нь [[ЗХУ]]-ын төрийн эрхэнд [[Никита Хрущёв|Никита Хрущевийг]] гарахад гол үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд [[Лаврентий Берия]]<nowiki/>г баривчлах болон [[Николай Булганин]], [[Вячеслав Молотов]] нарыг Хрущевийн эсрэг хуйвалдаан зохион байгуулахад түүний эсрэг зогсон Хрущевийг байр сууриа бэхжүүлэхэд тусалсан байна. [[Файл:Allies at the Brandenburg Gate, 1945.jpg|thumb|left|200px|Берлин. 1945 он]] Маршал Жуковын нэр нөлөө өсөн нэмэгдэж байсан тул түүнээс айсан Зөвлөлтийн удирдагч Хрущев түүнийг [[Югослав]]т албан ёсны айлчлал хийж байхад Батлан хамгаалах яамны сайд болон бусад албан тушаалаас нь зайлуулсан байна. Тэрээр [[ЗХУКН]]-ын ТХ-ны [[Улс төрийн товчоон]]ы гишүүнээр зургаахан сар ажилласан билээ. Тэрээр [[1974]] оны 6-р сарын 18 -нд нас баржээ. Түүнийг [[Кремлийн хананд]] чандарлан оршуулсан юм. [[Г.К.Жуковын гэр музей]] [[1979]] онд [[Монгол]]д байгуулагдсан. [[Файл:Marshal of the USSR 1976 CPA 4553.jpg|thumb|right|200px|1976 онд гарсан шуудангийн марк]] ==Сонирхолтой баримтууд== * Маршал Жуковыг АНУ, Англи болон барууны орнуудад "[[Ялалтын маршал]]" гэж өргөмжилдөг байжээ. * Маршал Жуковын дуртгалыг ихэд Хрущев болон [[Брежнев]] нарын үед ихэд болгоомжлон хэвлүүлэхгүй байх тал дээр шахалт үзүүлж байсан байна. Брежнев маршалын [[дуртгал]]д өөрийн тухай хэсэг оруулах гэж маршалд санал тавьсан боловч маршал нэг [[армийн улс төрийн газрын дарга]] [[хурандаа|нэг хурандаагийн]] байлдааны ажиллагаанд нөлөөлөх боломжгүй, тэгээд ч би Брежневийг дайны үед таньдаггүй байсан гэж хэлээд засвар хийгээгүй тул редакцийн зүгээс "[[Бага газар]]" гэсэн жижиг хэсгийг оруулсан байна. * Түүний дуртгалын эхний хувилбарыг Зөвлөлтийн удирдлага, цэргийнхэн ихэд эмзэглэн хүлээн авч дайны эхэн үеийн ялагдлан тухай үнэнийг өгүүлсэн хэсгүүдэд цензур тавин засуулсан байна. * Жуков нь [[бага анги]]йн боловсролтой хүн байсан бөгөөд өөрийн төрөлх авъяас чадварын хүчээр маршал болсон хүн юм. * [[Маршал Жуковын музей]]г [[дэлхий]]д анх [[Монгол]]д байгуулсан бөгөөд одоог хүртэл [[ОХУ]]-д түүний [[музей]] байдаггүй. [[Файл:Dmitry_Medvedev_in_Mongolia_August_2009-3.jpg|thumb|left|200px|Жуковын музейн өмнө Монгол улс ба ОХУ-ын Ерөнхийлөгч нар. Улаанбаатар хот. 2009 он]] * Жуков [[зохиолч К.Симонов]]той уулзаж байхдаа "... Би монголын тэнгэр хамгийн олон [[онгоц]] оролцсон [[агаарын байлдаан]]ыг харсан. [[Эх орны дайн]]д би [[Монголын тэнгэ]]рт болсон шиг тийм олон онгоц оролцсон агаарын тулалдаан хараагүй..." гэж дурссан байдаг. ==Дарагдаж байсан ярилцлага== Уран бүтээлийн туршилтын кино студэд 1966 онд Москвагийн дэрэгдэх тулалдааны 25 жилийн ойд зориулсан “Хэрэв чи орон гэртээ хайртай бол” гэдэг кино хийж байжээ. Уг кино 1967 онд гарсан. Энэ кинонд Конев, Рокоссовский, Жуков нарын Зөвлөлтийн алдарт маршалууд оролцон зураг авахуулсан байна. Түүнээс гадна Жуковаас зохиолч [[Константин Симонов]] нэмэлт ярилцлага авчээ. Маршал Жуковын ярилцлагын тухайд бол кинонд ороогүйгээр барахгүй Улсын киноны хэрэг эрхлэх газрын асуудлаар гарсан тогтоолд түүнийг дахиад хэзээ ч гаргахгүй байхын тулд хальснаас арчиж хаяхаар заасан байжээ. Уран бүтээлийн туршилтын студыг байгуулагч “Познерын хөтөлбөр” нэвтрүүлгийн хөтлөгч В.Познерын эцэг Владимир Александрович Познер тэр хальсийг хулгайлан авч ярилцлагыг монтаажлан өөр студэд өгч, дараа нь түүнийгээ архивт хадгалуулсан байна. Тэр тэнд өнөөг хүртэл хадгалагдажээ. ==== Маршал Жуковын ярилцлага/1967 он/ ==== * [[Константин Симонов|К.СИМОНОВ:]] Георгий Константинович, яриагаа эхлэх анхны асуулт. [[Москвагийн тулалдаан|Москвагийн дэргэд хүнд нөхцөл байдал]] бүрэлдсэн тухай Та хэзээ, яаж мэдсэн бэ? * Г.К.ЖУКОВ: Есдүгээр сарын эцэс, аравдугаар сарын эхээр би [[Ленинградын фронт]]ын цэргийг командалж байлаа. Тэгээд [[фронт командлагч]], [[Дээд ерөнхий командлалын газар|Дээд ерөнхий командлалын газр]]ын гишүүний хувьд миний бие есдүгээр сарын эцэс, ялангуяа аравдугаар сарын эхээр бүрэлдсэн байдлын тухай хангалттай мэдээлэлтэй байсан. Аравдугаар сарын 6-ны үдээс хойш [[Иосиф Сталин|Иосиф Виссарионович Сталин]] над руу утасдсан юм. Тэр [[Фронт (дайн)|фронт]]ын ажил хэрэг, нөхцөл байдал ямар байгааг сонирхоод онцгой даалгавар биелүүлэхээр [[Москва]]д даруй нисч ирэх хэрэгтэй гэж хэлэв. Мар гааш гэхэд очно гэж би түүнд хэл сэн. Аравдугаар сарын 7-нд фронт командлагчийнхаа ажлыг [[фронтын штабын дарга]] [[генерал]] [[Хозин]]д хүлээлгэж өгөөд Москва руу нислээ. Москвад орой тийшээ ирж, шууд [[Кремль]] дэх Сталины гэрийг зорилоо. Сталин ханиад хүрчихсэн боловч ажиллаж байв. Толгой дохин мэндчилээд газрын зураг үзнэ гээд: “Баруун чиглэлд ямар нөхцөл байдал бүрэлдсэнийг хар л даа. Одоо юу болж байна вэ? [[Дайсан]] хаана байна, манай цэргүүд хаана байна? гэдэг тухай ойлгомжтой илтгэл авч чадахгүй байна. Хэрэв та чадмаар бол [[Баруун фронт (Дэлхийн хоёрдугаар дайн)|Баруун фронт]]ын штаб руу даруй явж, тэнд нөхцөл байдлын учрыг олоод шөнө ч байсан хамаагүй над руу утсаар ярь, би хүлээж байна” гэсэн юм. Би [[жанжин штаб]]аар оров, тэнд надад [[Борис Шапошников|Борис Михайлович Шапошников]] нэмэлт товч мэдээлэл өгөв. [[Иван Конев|Иван Степанович Конев]]ын коман далж байсан Баруун фронтын штаб руу тэр даруй явж билээ. Тэгэхэд [[Ржевск]]ийн орчимд байрлаж байсан фронтын штабт би ирлээ. Бүр [[үдэш]] орой болсон хойно, тэр ч байтугай шөнийн нэг цаг хагас орчим болж байхад нөхөд ажиллаж байв. Би яав гэвэл гол төлөв бүслэгдсэн ангиудын үйл ажиллагааны тухай нэмж тодрууллаа. Тэр үед тэдгээртэй фронтын штаб холбоо тасарсан байв. Өөр юуг онцлон тэмдэглэх нь чухал вэ? гэвэл энэ нь баруун чиглэлд, ялангуяа Баруун фронтын хэсгүүдэд туйлын аюултай байдал бүрэлдсэн, Москва хүрэх бүх [[зам]] үнэн чанартаа нээлттэй болсон явдал байлаа. Яагаад гэвэл [[Можайскийн хамгаалалтын шугам|Можайн шугам]] дээр байсан манай жижиг ангиуд хэрэв дайсан цэргээ Москва руу хөдөлгөвөл түүнийг зогсоож чадахааргүй болсон байв. * К.СИМОНОВ: Өөрөөр хэлбэл энэ шугам эзлэгдээгүй байсан юм уу? * Г.К.ЖУКОВ: Эзлэгдсэн байсан… Үнэндээ [[Александр Васильевич Суворов|Суворов]]ын ангиуд дөнгөж байгуулагдаж байлаа. Бас маш ялихгүй цэргийн бүлгүүд байсан. Энд бий болсон цорын ганц хожоотой байдал гэвэл [[Вермахт|герман]]чууд, тэдний гол бүх хүч [[Вязьмагийн бүслэлт|Вязьма]]ас баруун хойш манай бүслэгдсэн ангиудын үйл ажиллагаанд боогдон баригдсан явдал байв. Тэгээд би Москва руу, Сталин руу утасдаж, түүнд нөхцөл байдлын мөн чанарыг илтгэв. Хамгийн гол нь Можайн хориглолтын шугамыг аль болох түргэн эзлэх явдал гэж хэллээ. Яагаад гэвэл Баруун фронтын хэсэгт үнэндээ цэрэггүй болсон байв. Зэргэлдээ хэсгүүдээс, зэргэлдээ фронтуудаас, [[Дээд ерөнхий командлалын газрын нөөц]]өөс татаж болох бүхнийг Можайн шугам руу татаж, тэдгээрийг хориглолтын байдалд даруй оруулах хэрэгтэй байна гэв. [[16 дугаар арми|16]], [[19 дүгээр арми|19]], [[20 дугаар арми|20]] дугаар фронтын ангиуд, Баруун фронтын [[Болдины бүлэг]] хаана байна? Нөөцийн фронтын [[24 дүгээр арми|24]], [[32 дугаар арми]] хаана байна? гэж тэр асуусан. Бүслэгдээд Вязьмаас баруун тийш үзэлцэж байна гэлээ. “Та юу хийх бодолтой байна?” гэж Сталин асуулаа. Нөхцөл байдлыг тодруулахын тулд даруй [[Семён Будённый|Буденный]] дээр очих хэрэгтэй гэж би хэлэв. “Түүний штаб хаана байгааг та мэ дэх үү? Буденный хаана байгааг мэдэх үү?” гэж тэр асуув. “Үгүй ээ, мэдэхгүй. Буденныйтэй холбоо та сарсан учир Конев бас мэдэхгүй байна” гэж би хэллээ. * К.СИМОНОВ: [[Нөөцийн фронтын штаб]]тай юу? * Г.К.ЖУКОВ: Тийм ээ, [[нөөцийн фронт]]ын штабтай. “Хайхаар явна, [[Малоярославец]]ын орчимд байх ёстой. Бүхий л шинж тэмдгээс үзвэл тэр тэнд байх ёстой”. “За, явж үз. Учрыг ол. Тэгээд даруй надад илт гээрэй” гэж Сталин хэлсэн. Малоярославецаар дайран фронт руу ойртон явлаа, нөхцөл байдлын учрыг удахгүй олно гэж бодож байв. Малоярославецаар дайран явж байтал [[машин]]ууд харагдав. “Хэний машинууд вэ?” гэж асуухад “Семен Михайлович Буденныйх” гэв. Би ч Семен Михайловичийг олсондоо баярлалаа. Семен Михайловичийн байрлаж байсан [[Районы гүйцэтгэх захиргаа]]ны байранд оров. Тэр зогсоод [[Газрын зураг|газрын зург]]уудаа анхааралтай үзэж байв. Мэнд усаа мэдэлцээд юу болж байгаа тухай түүнтэй ярилцлаа. Конев дээр очоод ирлээ гэж би хэлэв. “Коневын ажил ямар бай на?”, “Ажил тийм ч сайн биш байна” гэлээ. “Манай энд ч дээрдэх юм алга. Малоярославец, цаашлаад Москва орох замыг халхлах юм юу ч үгүй болсон” гэж байна. Энэ бол маш аюултай чиглэл. Семен Михайловичтай ярилцлаа. “Штаб руугаа буц” гэв. Штаб хаана байрлаж байгааг түүнд хэллээ. “Одоохон Ерөнхий рүү утасдаж, өөрийн хэсгийн байдлыг илтгэ. Намайг [[Юхнов]]ын тийш явсан гээрэй, дараа нь [[Калуга|Калуг]]ийн чиглэлд явна, тэнд юу болж байгаагийн учрыг олохыг хүсч байна” гэв. Калугийн орчимд намайг нөөцийн фронтын штабын офицер гүйцэж ирээд Борист Михайлович Шапошниковын цахилгаан утсыг гардуулав. Түүнд “Дээд ерөнхий командлал таныг [[Баруун фронтын командлаг]]чаар томилж байна. Та Баруун фронтын штабт даруй очвол зохино” гэсэн байв. Би буцаж, 10-ны өдрийн өглөө эрт Баруун фронтын штабт ирлээ. * К.СИМОНОВ: Командлагчийн хувиар уу? * Г.К.ЖУКОВ: Үгүй ээ, би командлагчийн хувиар ирээгүй. Командын ажилтай танилцаж, командын бүрэлдэхүүнд орохоор ирсэн. 10-ны өглөө Конев командалсан хэвээр байсан юм. Энэ үеэр тэнд [[Улсын батлан хамгаалах хороо]]ны комисс ажлаа дуусгаж байлаа. Удалгүй Сталин штаб руу утасдав. Баруун фронтын командлалыг надад даалгаж байгааг би түүнээс өөрөөс нь мэдсэн юм. * К.СИМОНОВ: Георгий Константинович, таныг фронт командлагчаар томилогдсон эхний өдрүүдэд үйл явдал хэрхэн өрнөсөн бэ? * Г.К.ЖУКОВ: Тэр үед Можайн шугам бидний хувьд шийдвэрлэх ач холбогдолтой байсныг би нэгэнт хэлсэн. Тэгээд ч бид юуны өмнө мэдээжээр хориглолтын энэ шугамыг хүчтэй болгохыг хичээсэн юм. Дээд ерөнхий командлалын газар өөрийн нөөцөөс, зэргэлдээ хэсгүүдээс [[буудлагын нэгтгэл]]үүд, [[их буу]]ны болон [[танк]]ийн ангиудыг аль болох түргэн өгөхийн тулд ихээ хэн чармайлт гаргаж байв. Богино хугацаанд нааш нь өгч болох бүхнийг өгсөн. Дээд ерөнхий командлалын газар үүнийг хийсэн. Гэхдээ энэ шугам руу өгсөн зүйл, тэнд хориглолт зохион байгуулсан зүйл мэдээжээр туйлын хангалтгүй байсныг шууд хэлэх хэрэгтэй. Аравдугаар сарын 15 гэхэд бидэнд дөнгөж [[90 мянга|90 мянган]] идэвхтэй [[цэрэг]]тэй байв. Эндээс бүрэн [[Хориглолт|хориглол]]т хийх бололцоогүй байсныг та өөрөө ойлгож байгаа. Ийм учраас Цэргийн зөвлөл юуны өмнө үндсэн чиглэл болох Волоколам- Можай- Малоярославын чиглэлийг баттай хаахаар шийдэв. Жанжин штаб, Дээд ерөнхий командлалын газар энэ шийдвэрийг бүрэн зөвшөөрч, фронтыг бэхжүүлсээр байв. Можайн шугам дээр хориглолт зохион бай гуулах ажил үүнээс л эхэлсэн юм. Одоо энэ шугамыг тогтоон барьж, Можайн шугам дээр дайсныг зог соож чадна гэдэгт бид, фронтын командлал, штаб итгэлтэй байсан уу? гэдэг асуулт гарна. Мэдээжээр бидэнд бүрэн итгэл байгаагүйг шууд хэлэх ёстой. Дайсны тэргүүний ангиудыг саатуулж болох байсан. Гэхдээ дайсан гол бүлэглэлээ түр гэн хөдөлгөвөл мэдээж түүнийг зог сооход хэцүү байсан даа. Гэхдээ тэр үед Вязьмаас баруун тийш бүслэлтэд тулалдаж байсан цэргүүд бидэнд үнэлж барашгүй тусламж үзүүлснийг шууд хэлье. Тэдний эрэлхэг зоригт баатарлаг ажиллагаа үнэлж барашгүй юм. Можайн шугам дээр хориглолт зохион байгуулахад цаг хожих зайлшгүй шаардлагатай бүрэн бололцоог тэд бидэнд олгосон билээ. Бид дайсныг Можайн шугам дээр тогтоож чадна гэдэг бүрэн итгэлгүй байсан учир ар талд [[Ново-Завидовски]]й-[[Клин]]-[[Истриний усан сан]]-[[Дорохово]]-[[Нара-Алекси]]ний [[ар талын хориглолтын шу]]гам байгуулахаар шийдсэн юм. Бид ний энэ санааг дээд ерөнхий команд лал баталсан. Можайн шугамыг хамгаалж чадахгүй бол сон то хиол долд энэ шугамыг хэрэг лэх бай лаа. Ар талын энэ шугам руу ин женерийн олон анги ирүүлж, москвачууд тэнд ажиллан, өдөр шөнөгүй газар ухаж байв. Можайн шугамыг хориглоход шууд зориулагдаагүй ангиуд нөөц хүч болон ар талд байрлаж байлаа. [[Нацист Герман|Дайсн]]ыг Можайн шугам дээр тогтоож чадахгүй бол ар талын шугам руу зохион байгуулалттайгаар, төлөвлөгөөтэйгөөр ухарч, хориглолтын хүчтэй ангиуд, [[Нисэх хүчин|нисэх хүчн]]ий [[Цохилтын маневр|цохилт]]оор [[ухралт]]аа халхавчлахыг заасан [[онцгой нууц тушаал]]ыг [[армийн командлаг]]ч нарт өгсөн байв. * К.СИМОНОВ: Георгий Константинович, Москвагийн нийт тулалдааны чухам ямар үеийг Та Москвагийн хувь заяанд хамгийн аюултай байсан гэж үздэг вэ? * Г.К.ЖУКОВ: Ер нь бүх үе аюултай байсан. Гэхдээ хамгийн аюултай үе бол Можайн хориглолтын шугам найдвартай хориглолт болж чадаагүй байсан аравдугаар сарын 6-13-ны өдрүүд гэж би үздэг. Энэ бол дайсан онцгой саадгүйгээр Москва хүрч болох байсан хамгийн аюултай үе гэж үзэж байна. * К.СИМОНОВ: [[Нацист Герман|Германчууд]] Москвагаас дөнгөж [[25]] [[Километр|км]]-ын зайтай [[Крюково]] сувагт хүч ирээд байсан үе аюултай мөч биш шүү? * Г.К.ЖУКОВ: Энэ бол бас аюултай үе. Гэхдээ Крюково, [[Яхром]]а, [[Красная Поляна]], [[Кашир]] хүрэх замдаа дайсан хохирол амсаж, нэлээд хүчирхэг, сайн зэвсэглэсэн цохилтын бүлэглэлүүд, ялангуяа [[Танк|хуягт танк]]ийн цэрэгтэй байсан аравдугаар сарын 6-13-ны өдрүүдийнх шигээ тийм аюултай байгаагүйг хэлэх хэрэгтэй. Дайсан орон зайг туулан, манай цэргийн ширүүн эсэргүүцлийг давсаар Крюково, Яхрома Красная Полянагийн орчим ирэхдээ үнэндээ [[давшилт]]аа үргэлжлүүлж чадахааргүй тийм хохирол хүлээсэн байлаа. Ийм учраас [[дайса]]н аюул багатай байсан. * К.СИМОНОВ: Гэхдээ энэ үеэр ер нь бүгдээрээ Москвад ойртсон байсан. Ингэхэд танай Баруун фронтын командын байр [[Перхушков]]огоос германчууд аль хэр зайтай байсан бэ? * Г.К.ЖУКОВ: Фронтын шугам хүртэлх зай… Эхлээд Можайн шугамын ойролцоо газруудад тулалдаж байхад нэлээд зайтай байсан. Харин дайсан 16 дугаар армийг, [[5 дугаар арми|5]], [[30 дугаар арми]]йн жигүүрийг шахаж эхлэхэд зай эцсээ хүртэл багассан. Гэхдээ илэн далангүй хэлэхэд тэгэхэд бид зай аюултай болж байгаа тухайд бодоо ч үгүй. Тэгэхэд бид өөр зүйлийг иш үндэс болгож байлаа. Цэргүүдийн хувьд тийм хүнд үед фронтын штаб ар тал руу ухрах явдлыг тун муугаар хүлээн авч болох байсан, мэдэж байгаа биз? Штаб ар тал руу явах бүрд захирагдагч штабууд, цэргүүдэд фронтын байдал тийм ч тогтвортой биш болж байгаа юм байна, бид ч гэсэн арагшаа холхон харах цаг болсон юм биш үү гэдэг сэтгэгдэл ямагт төрдөг юм. Фронтын штаб Перхушковод байсан нь сэтгэл зүйл хувьд зүйтэй байсан гэж би бодож байна. Фронт мэдээжээр аюултай зайд байсан л даа. * К.СИМОНОВ: Георгий Константинович, Москвагийн [[Сайн дурын ажил|сайн дурынхан]] яасан бэ? Москвачууд хориглолтод ямар үүрэг гүйцэтгэсэн бэ? * Г.К.ЖУКОВ: [[Москвагийн сайн дурынхан|Москвагийн сайн дурынхн]]ы тухай юу хэлж болох вэ? Эхний үед сайн дурынхны [[дивиз]]үүд тийм хүчтэй дайсантай тулалдах туршлагатай байгаагүй л дээ. Гэвч аажимдаа тэд туршлагажиж, муугүй үзэлцдэг болсон юм.Тэд янз бүрийн бүрэлдэхүүнээс бүрэлдсэн байсныг та нар мэднэ.Тэнд нас нь нэлээд явчихсан [[инженер]]үүд, [[соёл]]ын ажилтнууд, [[төрийн албан хаагч]]ид байсан. Гэвч цэргийн талаар тэд өмнө нь зохих бэлтгэл хийгээгүй байсан билээ. Тэд тулалдааны явцад суралцах болсон юм. Сайн дурынхан [[ар тал]]д хөдөлмөрийн фронтын зохих хэсгүүдэд ажиллахад хэрэгтэй байсан л даа. Гэхдээ [[Эх оронч үзэл|эх оро]]н, Москвад [[үхлийн аюул]] тулгараад байсан тэр үед бригадууд байгуулсан нь маргаангүй зөв зүйтэй болсон гэж би үздэг. Тийм үед манай [[Зөвлөлт Холбоот Улс|зөвлөлт]]ийн хүн ар талд ажиллаж байя гэж бодох байсан гэж үү? Тэгэхэд Москваг хамгаалах, дайсныг Москвагийн дэргэд нуга дарах явдал гол зорилт байлаа. Тиймээс ч сайн дурынхны дивизүүд эмхлэн байгуулсан нь маргаангүй зөв зүйтэй байсан гэж би үздэг. Хожим тэдгээрийн зарим нь гвардийн ангиуд болсон шүү. Тэдгээр сайн дурынхны дивизийн зарим дарга, цэрэгтэй би уулзсан. 55-60 насны хүмүүс байсан. Гэвч тэдний бие маш сайн байсан юм. * К.СИМОНОВ: Тэгээд дайныг [[Зүүн|дорнод]] [[Прусс]]т дуусгацгаасан. * Г.К.ЖУКОВ: Тийм ээ, тийм. Тэр ч байтугай заримтай нь [[Берлин]]ий ойролцоо дайралдаж байснаа санаж байна. * К.СИМОНОВ: Москвагийн дэргэд байлдаж эхлээд шүү дээ… * Г.К.ЖУКОВ: Тийм. Тэд бие бялдрын хувьд хүртэл дайнд тэнцэж байсныг хэлдэггүй юм аа гэхэд сэтгэлийн маш их тэнхээтэй хүмүүс байсан. * К.СИМОНОВ: Георгий Константинович, Москвагийн дэргэдэх эдгээр хориглолтын байлдааны хамгийн хүнд хэцүү байлдааны жишээг дурдана уу? Асар хэцүү байсан л даа. * Г.К.ЖУКОВ:Германчууд арваннэгдүгээр сарын 15, 16-нд давшиж эхлэхэд, тэд манай хориглолтын жигүүрүүдэд хүчний маш их давуутай, ялангуяа танкийн талаар давуу хүчтэй болоход онцгой хэцүү байв. Тэд хуягт танкийн цэрэг, нисэх хүчнийг өмнөө барьж байлаа. Гэхдээ яг энэ үед хамгийн хэцүү тулалдаан болсон байх гэж би хэлмээр байна. Яагаад гэвэл 16 дугаар армийн хэсэгт германчууд нийтдээ 650 танк оруулсан юм. Ингэхдээ эхний цуваанд оруулсан. Тэд [[16 дугаар арми|Рокоссовсскийн арми]]йн эсрэг ийм лут хүчийг шууд оруулсан юм. Заримдаа тун хачирхалтай байдал бий болж байсныг хэлэх хэрэгтэй. Манай цэргүүд хаана ч бүслэгдээгүй, бид нэлээд гүний хориглолттой байсан, түүний дотор танкийн тийм хориглолттой байлаа. Манай [[танкийн бригад]]ууд их буутай харилцан ажиллаж, гүн рүү [[отолт]]ын байдалтай байрлаж байлаа. Иймээс германчууд танкийн ангиудаараа [[хориглолт]] руу дайрч ороод отолтод байгаа танкийн буудлагад өртөж байв. Тэглээ ч гэсэн манай цэргүүдэд хүндхэн байсан, ялангуяа хамгийн хүчтэй, хүчирхэг цохилтод өртсөн [[Константин Рокоссовский|Рокоссовский]]н арми хэцүүдэж байсан юм. Константин Константинович та нарт тэр бүх нарийн ширийн юмыг ярьж өгч чадна. Тэр энэ байлдааныг шууд удирдаж байсан. Константин фронт командлагчаас илүү их сэтгэл зовж байсан хүн л дээ. Хүнд хэцүү үеүд тохиолдож байлаа та нарт шулуухан хэлэхэд, түүний хэсэг дээр фронт заримдаа нум хэлбэртэй болон нугарч, одоохон яалт ч үгүй байдалтай болох нь, фронтыг сэтлэх нь гэж бодогдуулж байлаа. Гэтэл үгүй ээ, фронт тэсч гарсан юм. Тэгээд нэмэлт хүч аваад дайсныг зохих ёсоор няцаасан даа. Бидний хувьд, Рокоссовсскийн армийн хувьд хамгийн аюултай энэ чиглэлийг бэхжүүлэхийн тулд бид зэргэлдээх бусад хэсгээс бололцоотой бүхнийг татан авчирч байлаа. Дайсны идэвхжил арай бага байсан фронтын төвөөс хүч авсан, тэр хүч тогтоон барих ажиллагаа явуулж байв. Энэ нь тэндээс бид бололцоотой бүхнээ авах бололцоо олгож байлаа. Бид эхлээд армийн нөөцөөс авч Рокоссовт өгсөн, дараа нь дивизийн нөөцөөс авч Рокоссовт шилжүүлсэн. Энэ нь хориглолтыг нягтруулан хүч нэмсэн гэх үү дээ. Яагаад гэвэл армийн цус урсаж, түүнийг ямар нэг юмаар бэхжүүлэх хэрэгтэй байлаа. Дараа бид бүр батальонуудаас зарим салаа, танкийн зарим бүлэг, танк эсэргүүцэх буу авахдаа хүрсэн юм. Энэ бүхнийг 16 дугаар армийн хэсэг машинаар түргэн авчирч, хамгийн хариуцлагатай хэсгүүдэд тулалдаанд оруулж байлаа. Эцсийн эцэст бид Рокоссовын армийг ямар ч гэсэн бэхжүүлж чадсан юм. Цэргүүд эрэлхэгээр байлдаж, өөрсдийг нь дийлэх бололцоо олгоогүй . Дараа нь [[Василий Кузнецов|Василий Иванович Кузнецов]]ын командалсан [[нэгдүгээр арми]] ирсэн. Дашрамд хэлэхэд түүний бүрэлдэхүүнд [[Далайчин|далайчд]]ын 3 билүү 4 билүү сайн санахгүй байна, [[бригад]] байсан юм. Тэд бол эрэлхэг дайчид байлаа. Ленинград ноцтой байдалд ороод байхад би тэдэнтэй Ленинградын ойролцоо ажиллаж байснаа та бүхэнд хэлэх ёстой. Далайчдын эдгээр бригад [[Ур]]ицийн районд, [[Пулковын өндөрлөг]]т, [[Колпиногийн район]]д гандан буурашгүй алдартай болсныг би шууд хэлье. Тэд бол германчуудын хувьд аюул байлаа. Германчууд ойр хавьд далайчид байгааг мэдвэл дайралтад орох тийм ч дуртай биш байдаг байжээ. Миний санаж байгаагаар Москвагийн дэргэд тэдний 6 бригад байсан, тэд байдлыг аварч байлаа. Нэгдүгээр армийн бүрэлдэхүүнд байсан бригадууд дайсныг маш ширүүн дайрч, дайсны эсэргүүцлийг маш түргэн дарж, ялангуяа [[Клины район]]д [[сөрөг давшилт]]ад ордог байлаа. Цаашдаа ч тийм байсан, [[байлдаан]]ы тийм [[гавьяа]] байгуулсан явдалд их баярлалаа гэж одоо ч далайчдад хэлмээр байна. * К.СИМОНОВ: [[Сөрөх давшил]]тад шилжих бодол танд хэзээ төрсөн бэ? * Г.К.ЖУКОВ: Энэ асуудлаар янз бүрийн юм их бичсэн. Гэхдээ хэд хэдэн тохиолдолд тийм ч үнэн зөв тусгаагүйг би та бүхэнд хэлэх ёстой. Арванхоёрдугаар сарын эхний өдрүүд хүртэл [[сөрөг довтолгоо]] хийх санаа бидэнд төрөөгүйг би та бүхэнд хэлэх ёстой. Тэгэхэд бүх бодол дайсныг зогсооход, түүнийг тамирдуулахад төвлөрч байсан юм. Жигүүрүүд рүү тулж орсон бүлэглэлүүдийг ухраахын тулд сөрөг цохилт өгөх тухай л бодож байв. Харин дайсан бүрэн суларсныг, ялангуяа Кузнецовын цохилтын нэгдүгээр армийг оруулснаар манай [[сөрөх цохилт]]уудыг тэсэхээ болсныг тагнуулынхан дайсны зан төрх, үйл ажиллагаагаар тогтооход бид сөрөх цохилтуудаар хязгаарлалгүй ийм тааламжтай байдлыг даруй ашиглаж, сөрөх давшилтад орох ёстой юм байна гэдэг нь бидэнд ойлгомжтой болсон юм. Энэ тухайгаа бид Дээд ерөнхий командлалын газарт илтгэсэн. Би Александр Михайлович Василевский, С.Шапошников нартай ярилцсанаа санаж байна. Тэд ч мөн адил саналтай байсан юм. Яг тэр үеэр сөрөх давшилтын тухай санал бодлоо танилцуулахыг Дээд ерөнхий командлагч бидэнд тушаасан билээ. Тийм төлөвлөгөөг танилцуулж, түүнийг сайшаасан, үүний сацуу дээд ерөнхий командлалын газар зэргэлдээх фронтууд–[[Калинины фронт]], [[Баруун өмнөд фронт]]ын баруун жигүүрт бидэнтэй нийлж, ерөнхий сөрөх давшилтад орохыг тушаасан билээ. Тэр мөчийг тун зохистойгоор сонгосон гэж би үздэг. Яагаад гэвэл дайсан Москва руу давших хүчгүй болсон төдийгүй бас манай сөрөх цохилтыг тэсч, хориглолт хийх чадваргүй болсон байлаа. Тэдний дотроос [[Хайнц Гудериан|Гудериан]], [[Гепнер]] нар үүнийг ойлгож, өөрсдөө хариуцлага хүлээн бүр гурванд “юмаа хурааж”, цэргээ бүрэн устгуулахгүйн тулд аажмаар ухраасан юм. Дашрамд бүтэлгүйтсэний учир энэ Гепнерийн [[цол]], бүх [[одон]] [[Тэмдэг|тэмдг]]ийг хураан чөлөөнд гаргасан билээ. Бас Гудриан ч сайнаа үзэлгүй үтэр түргэн зугтаасан юм. * К.СИМОНОВ: Георгий Константинович, гадаадын түүхчид, ялангуяа германы [[Түүхч|түүхчид]], генералууд ялагдлын шалтгааны тухай маш их бичиж, ингэхдээ [[шавар]], [[цас]], [[Хүйтэн|хүйтн]]ийг онцолдог. Энэ [[ялагдал]]д [[Адольф Хитлер|Гитлер]] буруутай гэлцдэг. Түүнийг Гудрианы үгэнд ороогүй, [[Браухич|Брахуч]], [[Гальдер]]ын үгэнд ороогүй гэдэг. Энэ үйл явдлыг, [[Вермахт|Германы арми]] Москвагийн дэргэд ялагдсаны шалтгааныг та юу гэж үнэлдэг вэ? * Г.К.ЖУКОВ: Ийм байна л даа. Баларсныгаа зөвтгөх ямар нэг шалтгаан хайх хэрэгтэй биз дээ? Юу гэж хэлмээр юм бэ? [[Цаг агаар|Цаг агаарын нөхцөл]]ийн тухайд бол шавартай, цастай, хүйтэн байсан л даа. Цаг агаарын ийм нөхцөлд [[Улаан Арми|Зөвлөлтийн цэрэг]] ч байлдсан. Ингэхлээр энэ бол Москваг авах төлөвлөгөө, үнэндээ бол [[Блицкриг|цахилгаан дайн]]ы төлөвлөгөө баларсан талаарх шинжлэх ухааны бус нотолгоо юм. Гитлер хүчнийхээ зарим хэсгийг, түүний дотор Гудерианы армийг өөрийн өмнөд бүлэглэлд туслуулахаар, [[Украин]]ыг, дараа нь [[Крым]]ыг авахад туслуулахаар зүүн урагш эргүүлсэнд хэргийн учир оршихгүй л дээ. Хэргийн учир үүнд байгаа юм биш. Үнэндээ бол тэр үед Германы арми Москва руу дайрсан бол бүр муу юм болох байсан. Яагаад гэвэл Баруун өмнөд чиглэлд шинэ фронт байгуулахаар Дээд ерөнхий командлалын арга буюу зарцуулсан тэр хүчийг Гитлерийн жигүүр, ар талаас хэрэглэж болох байсан юм. Гитлер болон түүний генералууд, жанжин штаб 1941 онд [[стратегийн зорилт]]ынхоо нэгийг ч биелүүлж чадаагүйд хэргийн учир оршино. Тэд Москваг төдийгүй бас Ленинградыг авч чадаагүй, манай орны өмнөд нутагт стратегийн зорилгуудаа биелүүлж чадаагүй билээ. Өөрсдөд нь тийм ширүүн эсэргүүцэл үзүүлнэ гэж гитлерчүүд тооцоолоогүй юм. ==Хувийн сонирхолын талаар== Зөвлөлтийн жанжнууд Германы эзлэгдсэн нутаг дахь эд хөрөнгөөс өөрийн хувийн мэдэлд авсан тохиолдол баримтууд цөөнгүй байна. Энэ байдлыг Жуков тойрсонгүй. “Нөхөр Сталинд. Ягодины / Ковеля хотын ойролцоох / гааль дээр 85 хайрцаг мебель тавилга ачсан 7 вагон байна. Баримт бичгийг шалгаж үзэхэд маршал Жуковын эд зүйл гэнэ... Булганин. 1946 оны наймдугаар сарын 23” гэсэн архивын баримт үлджээ. Мөн гэрт нь хийсэн нэгжлэгийн тухай дараах баримт байдаг. Маш нууц. ЗХУ-ын Сайд нарын зөвлөл. Нөхөр И.В.Сталинд Таны тушаалаар 1948 оны нэгдүгээр сарын 5-нд маршал Жуковын Москва дахь байранд нэгжлэг хийлээ. Үзлэгийн зорилго нь энэ байранд алт эрдэнэс, үнэт зүйлс бүхий чемодан байгаа эсэхийг олох явдал байв. Үзлэгийн явцад чемодан байсангүй харин шкатулк нь унтлагын өрөөн дэх шүүгээнд байлаа. Энэ дотор “ цаг 24, байсны 17 нь алтан цаг, 3 нь чулуутай цаг байв. Алтан бөгж, хүзүүний зүүлт 15 ширхэг. Үүний 8 нь үнэт чулуун шигтгээтэй. Их хэмжэний үнэт чулуу бүхий алтан брелок Үнэт чулуун шигтгээтэй алтан ээмэг, зүүлт, бугуйвч зэрэг бусад үнэт зүйлс. Мөн төмөр шүүгээнд байсан үнэт зүйлсийн зургийг авсан ч энэ байранд чемодан байгаагүйг баталгаажуулсан болно. Чемодан төдийгүй захидал, тэмдэглэл гээд хувийн бусад зүйл огт байхгүйг бодоход энэ бүхнээ эндээс зайлуулж хаа нэг тийшээ аваачсан байна гэсэн дүгнэлтэд хүрлээ” гэсэн байна. Үүний дараахан нэгдүгээр сарын 8-9-нд Москвагийн дэргэд Рублевк сууринд байдаг Жуковын зусланд нэгжлэг хийлээ. Үзлэгийн дүнд зуслангийн байрны хоёр өрөө нь эд бараа, үнэт зүйлс агуулах байр болж хувирсан нь тодорхой байна. Энд: Ноосон болон бүс даавуу 4000 метр, төрөл бүрийн ангийн 323 арьс, дээд чанарын арьс шир 35 ширхэг. Подстам болон Германы бусад байр, орд харшаас зөөж авчирсан том хэмжээтэй хивс дэвсгэр 44 ширхэг, том жаазтай зураг, урлагийн үнэт бүтээл 55,цай хоолны шаазан болон болор иж бүрдэл, сав суулга хийсэн 7 авдар байна. Цай хоолны халбага сэрээний мөнгөн иж бүрдэл 2 авдар, тансаг хийц бүхий найраг баян хуур хөгжим 8 ширхэг, “Голанд-Голанд” болон бусад хийцийн ангийн чамин буу 20 ширхэг зэргийг 51 авдар, чемоданд хийж хадгалан зарим нь ил байлаа. Үүний зэрэгцээ зуслангийн байрны ширээ, ханын тавиур, цонхны давцан дээр хүрэл болон шаазан хийцтэй төрөл бүрийн ваар сав, баримал, урлагийн бүтээл өрөөтэй байна. Үзлэг хийсэн ажилтнууд Жуковын зуслан бол үнэт эдлэлийн дэлгүүр юм уу, музей үзмэрийн газар байна гэж дүгнэхэд хүрлээ. Гал тогоонд гэхэд л урлагийн үнэт бүтээл болох дөрвөн ч зураг өлгөөтэй байна. Энэ бүхний дотор орон байр, зусланд байх нь бүү хэл Улсын сан хөмрөгт тушааж хамгаалалтад авахаар үнэт бүтээлүүд ч байна. 20 гаруй том хивсээр бүх өрөө, хонгилын шалыг бүрэн хучжээ. Дүгнэж үзвэл мебель тавилга, сав суулга, хивс, хөшиг, чимэглэл зэрэг нь гадаад хийцийн, гэхдээ германых байна. Энэ зусланд зөвлөлтийн үйлдвэрийн нэг ч бүтээгдхүүн байхгүй байна. Энд бас зөвлөлтийн нэг ч ном байхгүй, номын шүүгээ, тавиурт байгаа алтлаг хавтас, мөртэй бүх ном герман хэл дээр байна. Ер нь энэ байшинд орсон хүн Москвад байна уу, Германд байна уу гэдгээ мэдэхгүйд хүрч байна. Үзлэгийн төгсгөлд энэ бүхнийг нэг өрөөнд нь хийж түгжээд харуул манаа тавьсан болно. ЗХУ-ын Улсыг Аюулаах хамгаалах яамны тусгай хэсэг Жуковын амьдарч байгаа байранд үзлэг хийхээр Одесс хот руу явсан. Энэ ажиллагааны дүнг таньд тусгайд нь илтгэнэ. Жуковын байрнаас олдоогүй, үнэт эдлэл бүхий чемоданыг нүүх үедээ Жуковын эхнэр өөрөө бариад явж байсан гэж баривчлагдсан Семочкин мэдүүлсэн. Жуков өнөөдөр эхнэртэйгээ Одессоос Москвад ирвэл тэр чемодан эндэх гэрт нь ирэх байх гэж бодож байна. Абакумов. 1948 оны нэгдүгээр сарын 10” гэжээ. Үүнийгээ цагаатгахын тулд Г.К.Жуков өөрөө намын дээд байгууллагад хандан өөрийгөө зөвтгөх гэж ийм захидал илгээсэн байдаг. “Бүх холбоотын Коммунист намын Төв Хороонд. Нөхөр Андрей Александрович Ждановт. “...намайг олзны эд зүйл, үнэт зүйлсээс хувьдаа авсан гэж буруутгахыг оролдож байна. Би гэрийнхэндээ, төрөл төрөгсөддөө хэт их зүйл худалдан авч алдаа хийжээ. Энэ бүхний мөнгийг би цалингаараа төлсөн. Миний зуслан дээр 4000 метр төрөл бүрийн бүс даавуу байна гэж надад хэлсэн. Би ийм зүйл үнэндээ мэдэхгүй юм, үүнийг би итгэхгүй байна. Зураг, хивс, чийдэнгийн бүрхүүл зэрэг нь орхигдож хаягдсан шилтгээн, байрнуудаас хурааж, Улсыг аюулаас хамгаалах яамны зуслангуудад өгөх гэж байсан юм. Би энэ бүхнийг УАХЯ-ны санд тушаахаар бодож байлаа. Энэ бүгдийг би хэзээ ч өөртөө шингээхийг бодоогүй. Хэнд ч хэрэггүй энэ эд зүйлсийг ямар нэгэн агуулах руу ачуулаагүй нь миний буруу гэдгийг би ойлгож байна. Ангийн 6-7 буу бол бүр дайны өмнө надад байсан. 5-6 ширхэгийг би Германаас худалдаж авсан юм. Нэг хэсэг нь бол бэлгэнд ирсэн зүйл. Ийм олон буу эзэмшиж байсан нь миний буруу. Анд сайн буутай явах ёстой гэж боддог байсан нь миний буруу. Дайны үед би ухаангүй байдлаасаа болж зарим алдаа гаргаж байсан боловч нам, эх орон, аугаа их Сталинд хэзээ ч муу санаж, муу зүйл хийж байгаагүйг минь харгалзаж үзэхийг Намын Төв хорооноос хүсье. Би ямагт их Сталины бүхий л тушаалыг чин сэтгэлээсээ үнэнчээр биелүүлж байсаан. Ийм ч учраас энэ алдаа гэмээ давтахгүй гэдгээ большевик ёсоор тангараглаж байна. Би Эх орон, аугаа удирдагч нөхөр Сталин, намдаа цаашид ч хэрэгтэй байх болно. Намайг намд минь үлдээхийг гуйя. Энэ бүх алдаага засч чадна гэдгээ Бүх холбоотын Коммунист /большевикуудын/ намын гишүүний өндөр нэр хүндээр андгайлж байна. БХК/б/ намын гишүүн Жуков. 1948 оны нэгдүгээр сарын 12” гэжээ. ==Эшлэл== {{Reflist|30em }} ==Намтар== *{{cite book |ref=Afanasiev|editor=Afanasiev, Yuri N. |year=1989 |title=There Is No Other Way |publisher=Social Science Publisher and Truth Publisher |place=Hanoi}} *{{cite book |ref=Axell |last=Axell |first=Albert |title=Marshal Zhukov |location=Toronto |publisher=Pearson Education Ltd. |year=2003 |ISBN=0-582-77233-8}} *{{cite book |ref=Chaney |author=Chaney, Otto P. |title=Zhukov – Revised Edition |publisher=University of Oklahoma Press |location=Norman, Oklahoma |year=1996 |ISBN= 0-8061-2807-0}} *{{cite book |ref=Coox |last=Coox |first=Alvin D. |title=Nomonhan; Japan Against Russia, 1939 Two volumes |year=1985 |publisher=[[Stanford University Press]] |ISBN=0-8047-1160-7 }} *{{cite book |last=Isaev |first=Aleksey V. |title=Георгий Жуков: Последний довод короля |trans_title=Zhukov: The Last Argument of the King |year=2006 |publisher=Yauza |location=Moscow |isbn=5-699-16564-9 |url=http://militera.lib.ru/research/isaev_av_zhukov/index.html |language=Russian |ref=Isaev}} *{{cite book |ref=Shtemenko |last=Shtemenko |first=Sergei M. |author-link=Sergei Shtemenko |title=Генеральный штаб в годы войны |trans_title=The General Staff During the War Years |url=http://militera.lib.ru/memo/russian/shtemenko/index.html |location=Moscow |publisher=Voenizdat |year=1989 |language=Russian}} *{{cite book |ref=Spahr |last=Spahr |first=William J. |title=Zhukov: The Rise and Fall of a Great Captain |location=Novato, CA |publisher=Presidio Press |year=1993 |ISBN=0-89141-551-3 |author-link=William J. Spahr}} *{{cite book |ref=Tham |first=Cố Vân |last=Thâm |title=10 Đại Tướng soái thế giới }} *{{cite book |ref=Vasilevsky |last=Vasilevsky |first=Aleksandr M. |author-link=Aleksandr Vasilevsky |title=Дело всей жизни |trans_title=The Matter of a Whole Life |year=1978 |location=Moscow |publisher=Politizdat |language=Russian}} *{{cite book |ref=Zhukov |last=Zhukov |first=Georgy К. |title=The Memoirs of Marshal Zhukov. 20 years of victory Jubilee edition |location=Moscow |year=1965}} ==Нэмэлт материал== * Goldman, Stuart D. ''Nomonhan 1939; The Red Army's Victory That Shaped World War II.'' 2012, [[Naval Institute Press]]. ISBN 978-1-59114-329-1. * Granville, Johanna, trans., [https://web.archive.org/web/20110818100839/http://www.scribd.com/doc/14152546/Soviet-Archival-Documents-on-Hungary-OctoberNovember-1956-Translated-by-Johanna-Granville "Soviet Archival Documents on the Hungarian Revolution, 24 October – 4 November 1956"], *''Cold War International History Project Bulletin'', no. 5 (Woodrow Wilson Center for International Scholars, Washington, DC), Spring, 1995, pp.&nbsp;22–23, 29–34. ==Гадаад холбоос== {{wikiquote}} {{Commons category|Georgy Zhukov}} *{{Ru icon}} [http://www.suvorov.com/books/ten-pobedy/ ''Shadow of Victory''] and [http://www.suvorov.com/books/slova-obratno/ ''Take Words Back''], books by [[Viktor Suvorov]], highly critical of Zhukov *{{Sr icon}} [http://www.svetskirat.net/ratnik/zukov.htm Georgy Zhukov] {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Кирилл Мерецков]] |албан_тушаал =[[Улаан армийн Жанжин штабын дарга]] |он =1941 |дараа =[[Борис Шапошников]] }} {{Залгамжлал |өмнө =[[Никола́й Булга́нин]] |албан_тушаал =[[ЗХУ-ын Батлан хамгаалахын сайд]] |он =1953—1957 |дараа =[[Родион Малиновский]] }} {{end}} {{Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршалууд}} {{DEFAULTSORT:Жуков, Георгий}} [[Ангилал:1896 онд төрсөн]] [[Ангилал:1974 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Герман дахь Зөвлөлтийн цэргийн бүлгийн дээд командлагч]] [[Ангилал:Герман дахь Зөвлөлтийн цэргийн захиргааны хүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын маршал‎]] [[Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын улс төрийн товчооны гишүүн]] [[Ангилал:Улаан армийн фронтын удирдагч]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:Гавьяаны Легион одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын баатар]] [[Ангилал:Ялалт одон шагналтан]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:Гэгээн Георгийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Октябрийн хувьсгалын одон шагналтан]] [[Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их загалмай)]] [[Ангилал:Цагаан Арслан одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Оросууд]] 942iol3223is7iboqxpiu27ed8ivu22 0 7278 854798 847757 2026-04-27T03:07:31Z Bayarkhangai 1129 854798 wikitext text/x-wiki {{Ялгах|хүнийг|бусад [[Сүхбаатар (салаа утга)|Сүхбаатараас]]}} {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн |нэр = Сүхбаатар |төрсөн = {{birth date|1893|2|2}} |нас барсан = {{death date and age|1923|2|20|1893|2|2}}<ref name="мттт">[https://mongoltoli.mn/history/h/627 Монголын түүхийн тайлбар толь]</ref> |зураг = [[Зураг:Sukhe-bator.jpg|center|300px|]] |тайлбар = 1920-1923 оны үеийн зураг |төрсөн_газар = [[Зураг:Flag of China (1889–1912).svg|border|22px]] [[Манж Чин гүрэн|Манж Чин гүрэн]], Ар монгол [[Их хүрээ]] |нас барсан_газар = [[Зураг:Flag_of_Mongolia_(1911-1921).svg|22px]] [[Богд Хаант Монгол Улс]], [[Нийслэл хүрээ]] |эх орон = [[Зураг:Flag_of_Mongolia_(1911-1921).svg|22px]] [[Богд Хаант Монгол Улс]] | салбар = [[Зураг:Flag_of_Mongolia_(1911-1921).svg|22px]] [[Богд Хаант Монгол Улсын арми]]<br />[[Зураг:Flag_of_Mongolia_(1911-1921).svg|22px]] [[Ардын журамт цэрэг]] |албан он жилүүд = 1911–1923 он |цол = [[БНМАУ-ын баатар цол|Улсын баатар]] |албан тушаал = [[Ардын түр засгийн газар|Ардын журамт цэргийн Бүх цэргийн жанжин]], [[Богд Хаант Монгол Улсын цэргийн тагнуул|Цэргийн яам]]ны сайд |тулалдаанууд = [[1918 оны байлдаан]], <br />[[Хиагтыг чөлөөлөх тулалдаан|Хиагтыг чөлөөлөх байлдаан]], <br />[[Улаан орос алан хядагч нараа Монголд илгээсэн нь|Нийслэл хүрээг чөлөөлсөн нь]] | шагналууд = «Монгол Улсын баатар»<br />[[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын [[:ru:Орден Красного Знамени|«Улаан тугийн одон»]] <br /> бусад | бусад_үйл = | гарын_үсэг = }} '''Дамдины Сүхбаатар''' (* [[1893 он]]ы [[2 сарын 2]]; [[1923 он]]ы [[2 сарын 20]]) нь [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монголын ардын нам, Төрийг]] үүсгэн байгуулагчдын нэг, Төрийн зүтгэлтэн, Монгол улсын Ардын засгийн газрын Цэргийн яамны сайд, бүх цэргийн жанжин байсан хүн юм. == Товч намтар == * 1893.02.02-нд ядуу ард Дамдины гэр бүлд төрсөн. 15 настайдаа бичиг үсэг суржээ. * 1911 онд цэргийн албанд орж, пулемёт сумийн даргаар ажилласан. * 1918 онд эх орноо гаднын түрэмгийлэлээс чөлөөлөх дайнд оролцож баатар цолоор шагнагдав. * 1919 оны Ардын хувьсгалын удирдагчдын нэг, оросын хувьсгалчидтай холбоо тогтооход онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн. * 1921.03.01-нд [[МАН]]-ын анхдугаар их хуралд төлөөлөгчөөр оролцжээ. * 1921.11 сард [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-д очиж хоёр улсын хоорондох найрамдлын гэрээнд гарын үсэг зурж, Зөвлөлтийн удирдагч Владимир Ильич Ленинтэй уулзав. * 1922.07 сард Цэргийн яамны сайд, Бүх Цэргийн жанжнаар томилогдсон. * 1923.02.20-нд 30 настайдаа таалал төгссөн. (Хорлогдож нас барсан гэж үздэг). == Бага залуу нас == [[МАН]], ардын засаг төрийг үүсгэн байгуулагчдын нэг, цэргийн жанжин, монголын ард түмний гарамгай хүү Дамдины Сүхбаатар 1893 оны 2-р сарын 2-нд тэр үеийн Маймаа (одоогийн Амгаланбаатар) хотноо ядуу ард Дамдины гэрт төржээ. Д.Сүхбаатар багадаа харц ардын хүнд бэрх амьдралыг биеэр туулан, бусдад зарагдаж зах дээрээс мах үүрэх, мод түлээ зөөх, улаа нэхэх зэрэг ажил хийж ар гэрийнхээ ядуу амь зуулгад тусалдаг байв. Д.Сүхбаатарын балчир ахуйд ард олны хүүхдийг сурган хүмүүжүүлэх улсын сургууль байсангүй. Иймээс Д.Сүхбаатар бага насандаа сургуульд сурч чадсангүй. Харин эцэг нь хүүгээ эрдэм номтой хүн болгохыг хичээж 1907 онд гүн С. Жамъянд шавь оруулан [[монгол бичиг]], тоо заалгаж байв. Д.Сүхбаатар 19 настайдаа 1912 онд Богд хаант Монгол улсын цэргийн албанд дайчлагдан Хужирбулангийн цэргийн дарга нар бэлтгэх сургуульд амжилттай суралцаж пулемёт бууны сумангийн жагсаалын дарга болжээ. Д. Сүхбаатарт орчин үеийн цэргийн тактикаар хэрхэн байлдах, пулемёт буугаар хэрхэн буудах зэрэг цэргийн эрдмийг тэр үед Хужирбулангийн цэргийн сургуульд сургагч багшаар ажиллаж байсан хаант Орос улсын цэргийн офицер, монголчуудын дунд "сахалт" хэмээн алдаршсан Васильев гэдэг хүн сайтар зааж сургасан ажээ. Энэ үеэр Д.Сүхбаатар Их хүрээний ядуу ард Нэмэндэйн охин [[Сүхбаатарын Янжмаа|Янжмаатай]] айл гэр болжээ. Д. Сүхбаатар цэрэг эрстэй итгэмжит сайн нөхрийн ёсоор харилцаж, цэргийн эрдэм эзэмшихэд нь туслахыг туйлаа эрхэмлэдэг байлаа. Иймээс цэргүүд Д.Сүхбаатарыг чин сэтгэлээс хүндэлдэг байснаар үл барам түүний удирдлагаар тэмцэлд эрслэн босож байв. Тухайлбал 1914 оны зун Хужирбулангийн цэргүүд хоолонд ялзарсан мах өгсний эсрэг шаардлага тавьж, эсэргүүцэн тэмцээд дийлж байжээ. Д. Сүхбаатар Богд хаант Монгол улсын цэргийн албанд зүтгэж байхдаа улс орныхоо тусгаар тогтнолыг харийн дайснаас хамгаалсан тулалдаанд хэдэнтээ оролцож гарамгай гавьяа байгуулж явжээ. == Нийгмийн бүтээн байгуулалт == [[Зураг:YanjmaaAndSukhbaatar.jpg|thumb|200px|Д.Сүхбаатар түүний гэргий [[Сүхбаатарын Янжмаа|Янжмаа]] 1923 он]] Д.Сүхбаатар олон хошуу нутгаас дайчлагдан ирсэн ядуу залуусын хамт цэргийн алба хааж байхдаа гадаадын булаан эзлэгчдийн дарлал доромжлолыг үл зөвшөөрч, тэрхүү зовлон зүдгүүрээс улс орноо хэрхэн ангижруулах арга замыг сүвэгчлэн эрэх болжээ. Д. Сүхбаатарын үзэл бодолд нийслэл Хүрээнд ажиллаж байсан монголын тэргүүний сэхээтэн [[Солийн Данзан]], [[Догсомын Бодоо]] болон нийслэл Хүрээний орос хэвлэлийн газар ажиллаж байсан М. И. Кучеренко, Я. В. Гембаржевский нарын зэрэг оросын хувьсгалчид их нөлөө үзүүлж тэдэнтэй нягт холбоо тогтоон ажиллах болжээ. Д.Сүхбаатар 1918 оноос эхлэн Нийслэл хүрээний Монгол хэвлэлийн хороонд үсэг өрөгчөөр ажилласнаар тус орны гадаад дотоод байдал, засаг төрийн бодлоготой нэлээд тодорхой танилцах бололцоотой болжээ. Орос оронд болсон октябрийн хувьсгалын үзэл санаагаар зоригжсон ард ангийн тэргүүний хүмүүс улс орныхоо тусгаар тогтнолыг хятадын түрэмгийлэн эзлэгчдээс хамгаалахын тулд өөрсдийн хүчийг хамтатган, нэгэн байгууллагад нэгдэхийн чухлыг ойлгож зорилго нэгт хань нөхдөө эрэлхийлж байжээ. 1919 оны 7-р сард нийслэл Хүрээг хятадын гамин цэрэг түрэмгийлэн эзэлж Богд хаант монгол төрийг устгаж монгол цэргийн зэвсгийг хурааж Богд хааныг гэрийн хорионд оруулж улс орны байдал хүнд хэцүү болов. Тэр үеийн монголын төрийн зүтгэлтнүүд, лам хувраг, ард иргэд хятадын гамин цэргийн түрэмгийлэлд ихэд дургуйцэж тусгаар тогтносон Монгол улсаа дахин сэргээх арга замыг эрэлхийлж байв. Үүний илрэл нь Нийслэл хүрээнд Бодоо, Данзан нарын анх байгуулсан Хүрээний ба Консулын гэсэн эх оронч хоёр нууц бүлэг үүссэн явдал байв. Д. Сүхбаатар эх оронч нууц бүлгийг санаачлан байгуулагчдын нэг байв. 1920 оны 6 дугаар сарын 25-нд хоёр бүлгийн хамтарсан хурал болж, тус хоёр бүлгийг нэг байгууллага болгон нэгтгэж “Монгол Ардын Нам” гэж нэрлэхээр тогтжээ. Энэ хурал дээр Д. Сүхбаатар хэлэхдээ: {{Эшлэл|Манай намын нөхөд эв санаа нэгтэй, сахилга бат сайтай, нийтийн төлөө үнэнчээр зүтгэхдээ амь бие үл хайхрах, өөрсдийн нууцыг бусдад задруулахгүй гэж нэг намд багтсан нэгэн тангаргатан болох бидэнд хатуугаар сахиж явах нэг тангараг заавал байх хэрэгтэй |Autor = Д. Сүхбаатар |Quelle = Намын бүлгүүдийн хамтарсан хуралд хэлсэн үг}} гэжээ. Тэрхүү тангараг нь тус эх оронч байгууллагын дагаж мөрдөх мөрийн хөтөлбөр “Намын хүмүүсийн дагаж явах тангаргийн бичиг” байсан юм. Нууц хоёр бүлгийн дотор янз бүрийн үзэл санаатай хүмүүс оролцсон учир тэд ард түмний тэмцлийн зорилгыг өөр өөрөөр ойлгож байв. Нууц бүлгийн хамгийн гол зорилго бол эх орноо хятадын түрэмгийлэгчдээс чөлөөлөх явдал байлаа. [[Файл:SukhbaatarSquare.jpg|thumb|right|Түүний нэрээр нэрлэгдсэн [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар аймгийн]] [[Баруун-Урт|Баруун-Урт хот]] дахь Сүхбаатарын талбай]] 1920 оны хавар Д.Сүхбаатар хэдийгээр эцэг нь хүнд өвчтэй байсан боловч арга буюу орхин гэр орноо зарж хөл залгах унаа бэлдээд ард түмний их хэргийн төлөө Зөвлөлт Орос улсын зүг зорьжээ. Ийнхүү явахынхаа өмнө тэмцэл, үйл ажиллагааныхаа гол шугамыг тодорхойлж өөрийн эцэгт {{Эшлэл|Миний бие, амь биеийг хайрлахгүй ард түмний эрх чөлөөг мандуулах үйл хэрэгт оролцон зүтгэхээр шийдвэрлэсэн |Autor = Д. Сүхбаатар}} гэж хэлж байв. Хятадын гамин цэргүүд монгол-оросын хилийг чандлан сэргийлж байснаас болж Д. Сүхбаатар энэ удаа хил нэвтэрч амжаагүй бөгөөд харин 1920 оны зун хоёр дахь удаагийн явалтаар зорилгоо биелүүлж чадсан юм. Тэд [[Эрхүү]] хотноо Коминтерний Дорно Дахины нарийн бичгийн дарга нарын газрын удирдах ажилтан нартай удаа дараа учирч Монгол Ардын Намын нэрийн өмнөөс Зөвлөлт орос улсын засгийн газарт хандан тусламж гуйх тухай бичиг үйлдэж түүндээ хувьсгалт байгууллагаас нэн даруй гүйцэтгэх чухал асуудлыг тодорхойлон бичжээ. Зөвлөлт Орос улсад очсон ардын намын Данзан, Лосол, Чагдаржав нар Омскоор дамжин [[Москва]] хот орж тэнд Зөвлөлт Оросын ГЯЯ-ны сайд [[Георгий Чичерин]]<nowiki/>тэй уулзжээ. Харин Д. Сүхбаатар, Х. Чойбалсан нар бэлтгэл ажлаа хангах зорилгоор Эрхүү хотод үлджээ. Ардын намынхан Орос улсад очоод улс орноо хятадын цэргээс чөлөөлөхийн тулд зэвсэг гуйж оронд нь зөвлөлт засгийг улс орондоо тогтоох тохиролцоо хийсэн гэдэг. Гэвч сүүлдээ зөвхөн зэвсэг гуйх бус, улаан орос цэрэг гуйх болсон нь тусгаар тогтнолооо дөнгөж олоод байсан Богд хаант Монгол улсын хувьд тусгаар тогтнолоо алдах аюул болно гэдгийн тэр үед хэн ч яахин мэдэх билээ. 1921 оны 2-р сарын 24-ний өдөр хаант Орос цэргийн жанжин, азийн морин дивизийн командлагч, хошууч генерал [[Барон Унгерн фон Штернберг]] гамин цэргээс монголыг чөлөөлөх зорилгоор дүн өвлийн хүйтэн цагт нийслэл Хүрээ рүү довтолж, арван мянган хятад цэргийн эсрэг мянга хүрэхгүй цөөн цэрэгтэйгээр зоригтой тулалдаж Богд хааныг гамин цэргийн гэрийн хорионоос чөлөөлж нийслэл Хүрээг гамин цэргээс чөлөөлөв. [[Богд хаан]]<nowiki/>ыг дахин хаан ширээнд залж Монгол улс дахин тусгаар тогтнолоо сэргээв. Богд хаан монголын тусгаар тогтнолыг дахин сэргээсэн гавьяатай Барон Унгернд Улсыг мандуулагч их баатар цол олгов. Барон Унгерн удалгүй өмнө зүг довтолж Чойрт байрлаж байсан гамин цэргийг ялж 1921 оны дөрөвдүгээр сар гэхэд монголын нутгийг хятадын гамин цэргээс бүрэн чөлөөлөв. Харин нийслэл Хүрээнээс Барон Унгерний цэрэгт ялагдаж зугтаасан гамин цэрэг Оросын нутгаар дамжиж зугтаахаар хойд зүгт явж [[Хиагт]] хотод бүгсэн байлаа. Энэ үед Д. Сүхбаатар монголын дотоод дахь бодит байдлыг мэдэж, ард түмнийг дарлал зовлонгоос бүрэн ангижруулах их хэргийг эхлэх цаг нэгэнт болсон гэж үзээд намын анхдугаар их хурлыг яаралтай хуралдуулж, монголын ард түмний хувьсгалт тэмцлийг зохион байгуулж удирдах улс төрийн дайчин байгууллага МАХН-ыг жинхэнэ ёсоор байгуулах бүх бэлтгэл ажлыг шууд гардан удирдсан юм. Үүний хамт намын бодлогыг олон түмэнд таниулах, ухуулах хуудас болон намын анхны дайчин хэвлэл “[[Монголын үнэн]]” сониныг хилийн чанадад хэвлүүлэн монгол нутагт нууцаар нэвтрүүлэх, партизан цэрэг элсүүлэх зэрэг асар их ажлыг зохион байгуулж байв. 1921 оны 2-р сарын есөнд болсон хувьсгалчдын зөвлөлгөөнөөр ардын журамт цэргийг байгуулах ажлыг түргэтгэх, зэвсэгт тэмцэлд идэвхтэй бэлтгэх зорилгын үүднээс Д. Сүхбаатарыг журамт цэргийн жанжнаар томилсон байна. 1921 оны 3-р сарын 1-3 ны өдөр хуралдсан Монгол Ардын Намын анхдугаар их хурал Монгол орны улс төрийн байдлын тухай хэлэлцэж, намын Хөтөлбөрийг батлан бүх ард түмний зэвсэгт бослогыг бэлтгэн явуулах, Ардын журамт цэргийн штаб байгуулах, Монгол Ардын Намын Төв Хороог сонгон нам байгуулах тухай асуудал хэлэлцжээ. Их хурал Ардын журамт цэргийн жанжнаар Д. Сүхбаатарыг томилсон юм. 1921 оны 3-р сарын 13-нд [[Дээд Шивээ]] хотноо “Монгол Ардын засгийн хэргийг бүгд түр захиран шийтгэх газар” гэдэг нэртэйгээр Монгол Ардын Түр засгийн газрыг МАН-ын удирдлагаар байгуулсан байна. Түүний бүрэлдхүүнд Д. Сүхбаатар оржээ. 1921 оны 3-р сарын 18-ны шөнө Хиагт хотноо бүгж байсан гамин цэргийн гол хүчийг бут цохиж Хиагт хотыг гамин цэргээс чөлөөлж ард түмний зэвсэгт бослогын том ялалт, ардын хувьсгалын эхлэлт болжээ. Монголд ийнхүү хоёр засгийн газар байгуулагдав. Нэг нь саяхан дахин сэргээн байгуулагдсан хууль ёсны Богд хаант Монгол улсын Засгийн газар, нөгөө нь Дээд Шивээ хотноо байгуулагдсан Монгол Ардын Түр засгийн газар байлаа. Хиагтыг хятадын гамин цэргээс чөлөөлөх тэмцэлд Д. Сүхбаатарын зохион байгуулах ур чадвар улам тодорч чин зоригт авьяаслаг жанжин болохоо илтгэн харуулсан юм. Д. Сүхбаатараар удирдуулсан ардын журамт цэрэг болон Нейман, Шетинкинаар удирдуулсан улаан армийн олон мянган орос цэргүүд 1921 оны 7-р сарын 6-нд Нийслэл Хүрээнд орж ирэв. 1921 оны 7-р сарын 8-ны өдөр МАН-ын төв хорооны өргөтгөсөн хурал болж хууль ёсны Богд хаант монгол төрийг халж, засгийн бүх эрхийг Ардын түр засгийн газарт шилжүүлэхээр шийдвэрлэжээ. 1921 оны 8-р сарын 10-нд Богд хаант Монгол улсын засгийн газрыг татан буулгаж, Ардын түр засгийн газрыг өргөтгөн Ардын байнгын засгийн газар болгон байгуулж Ардын засгийн анхны Ерөнхий сайдаар Д.Бодоог томилж, Д. Сүхбаатарыг Ардын засгийн газрын Цэргийн яамны тэргүүн сайд бөгөөд Бүх цэргийн жанжнаар томилжээ. [[Файл:5 Tögrög - recto 1941.png|250px|thumb|1941 оноос Монгол улсын 5 төгрөгийн тэмдэгт. Баруун талд Сүхбаатарын гэрэл зураг байна]] 1921 оны 8-р сарын 11-нд тусгаар тогтносон Монгол улсыг байгуулсан тухай түмэнд тунхаглан зарлажээ. 1921 оны 11-р сард байгуулагдсан Монгол Зөвлөлтийн ард түмний найрамдлын хэлэлцээр бол их бага үндэстний хооронд жинхэнэ тэгш эрх, бие биеэ хүндэтгэх, харилцан туслах зарчмын үндсэн дээр байгуулагдсан олон улсын ач холбогдол бүхий түүхэн бичиг баримт мөн юм. Гэвч цаашид дөнгөж байгуулагдсан Ардын нам засаг Коминтерний тулгалтад орж хүнд хэцүү байдалд орж байлаа. Удалгүй Коминтерний шахалтаар ардын засгийн ерөнхий сайд, бусад сайд нар төдийгүй хуучин Богд хаант төрийн зүтгэлтнүүд, лам хутагт хувилгаад нарыг ямар ч үндэслэлгүй цаазаар авах хорт ажиллагаа эхэлсэн юм. Ардын засгийн анхны ерөнхий сайд Бодоо улс орноо Англи, Япон улсын адил хэмжээт эрхт хаант засаглалтай Үндсэн хуульт улс байгуулах төлөвлөгөөтэй байсан боловч 1922 онд амь насаа алдсан юм. Гэвч эцэстээ Монгол улс Коминтерний заавраар зөвлөлтийн загвараар байгуулсан улс болох нь тодорхой болсон юм. 1922 онд Цэргийн жанжин Д. Сүхбаатарын тушаалаар Монгол улсын Ерөнхий сайд байсан Д.Бодоо, Чагдаржав болон Богд хаант төрд зүтгэж байсан бусад 15 түшмэдийг Шар хаданд цаазлан хороожээ. Д.Сүхбаатар 1923 онд үл мэдэгдэх шалтгаанаар нас баржээ. 1924 онд Ардын намын анхны дарга, Сангийн сайд Солийн Данзан цаазаар авхуулжээ. Энэ бүх хорт ажиллагааны цаана Коминтерний төлөөлөгч Элбэгдорж Ринчино байсан хэмээн түүхчид үздэг. == Нас барсан нь == Монгол Ардын Нам төрийг үндэслэн байгуулагчдын нэг, улсын баатар, цэргийн жанжин Д.Сүхбаатар ийнхүү нам ард түмнийхээ үйл хэрэгт зүтгэхийн үлгэрийг үзүүлж Ардын хувьсгалын ололтыг хамгаалан тэмцсээр 1923 оны 2-р сарын 20-нд таалал төгсчээ. Энэ цаг үе их ээдрээтэй хүнд хэцүү цаг үе байлаа. Ардын хувьсгал ялаад дөнгөж ганц жилийн дараа 1922 онд Монгол улсын Ерөнхий сайд Д.Бодоо болон Чагдаржав, [[Да лам Пунцагдорж]] нарыг ямар ч үндэслэлгүй, ямар ч шүүхгүйгээр шууд буудан хороов. Дараа нь ардын засгийн сайд, ардын намын анхны дарга С.Данзанг ямар ч үндэслэлгүй буруутган цаазаар авав. Түүхчид Д.Сүхбаатарын нас барсан шалтгааныг хоёр янзаар тайлбарладаг. Нэг таамаглал нь Хүрээнд байрлаж байсан оросын улаан цэргүүд нийслэл Хүрээнд хүн алж хүрээ талж, хүчирхийлэл үйлдэж байсан тул Д. Сүхбаатар Монголд орж ирсэн оросын улаан цэргийн тоог 500 болтол нь цөөрүүлэх санал гаргасан нь оросын улаан комиссаруудын дургүйг хүргэж тэд Сүхбаатарт эм хэмээн хортой үрэл өгч хөнөөсөн гэдэг таамаг байдаг. Нөгөө таамаглал нь ханиад хүрч, хатгаа аваад хүндэрсний улмаас нас барсан гэж үздэг. Аль ч таамаг нь албан ёсоор батлагдаагүй бөгөөд Монголын зарим уран сайхны кинонууд дээр хорлогдож нас барж буйгаар дүрслэн гардаг. Тэрхүү социализмын нэг үзэл суртал ноёрхсон цаг үеийн кинонууд дээр Богд гэгээнтэн нэгэн ламаар дамжуулан Сүхбаатарт эм гээд хортой үрэл өгч хөнөөсөн гэдэг нь огт худал гүтгэлэг юм. Богд гэгээн Сүхбаатар хоёр эртнээс Хужир булангийн сургууль төгсөж Богд хаант Монгол төрийн цэргийн бага дарга байх цагаас нь эхлэн найрсаг дотно харилцаатай байсан гэдэг. Д. Сүхбаатар насан эцэслэхийнхээ өмнө {{Эшлэл|Эрхэм нөхөд та бүхэн одоогийн явуулан буй намын бодлого ба засгийн хэрэг явдлыг уг зорилгод нийлүүлж, ард түмний эрх чөлөөг мандуулж, аливаа дотоод, гадаадын эзэрхэг харгисуудын гар савраас ангижруулан ард түмнийг асран хамгаалах гэгээн замыг удирдан жолоодохыг эрхэмлэ! Миний бие алтан амийг алдавч ариун санаат нөхөд минь залгамжилж, элдэвт хичээн зүтгэж ардын төрийг мандуул! |Autor = Д. Сүхбаатар |Quelle = гэрээслэл}} хэмээн гэрээсэлжээ. Улаантнууд түүнийг нас барснаас хойш элдэв худал домог зохиож, нам төрийг үндэслэгч суут ард түмний удирдагч байсан мэтээр хэт дөвийлгөж байсан. Тэр туурга тусгаар Монгол улсынхаа төлөө зүтгэсэн эрэлхэг зоригтой цэргийн жанжин байсан. == Шигтгээ == 1922 онд Сэцэн хан аймгийн Ёст бэйс Доржжавын хошууны бүх хүний нэр, овог, нас, өрх ам, малын тоог тодорхойлсон бүртгэлээс... Сайд жанжин Сүхбаатар, ургийн овог Хайс, нас 28. Өрх 3. Лам Дэндэв нас 33, хар Рэнчин нас 31 /зарим номонд Аранжин гэж ташаарсан нь буй/, хөвгүүн Төмөр нас 3, эх Ханджав нас 62, ноёхон Янжин нас 30, эм Мандал нас 35, хүүхэн Долгор нас 21, Оюун 6 настай, ам 9. Адуу 11, үхэр 10, хонь 10 гэж бүртгэгдсэн байна. == Урлагийн бүтээлүүд == * [[Сүхбаатар (кино)]]. Уран сайхны кино * [[Мандах нарны туяа]]. Уран сайхны кино * [[Долоон бурхан харвадаггүй]]. Уран сайхны кино зэрэг олон бүтээлүүд бий == Түүнчлэн үзэх == * [[Ардын хувьсгал]] * [[Монгол Ардын Нам]] * [[Анхны долоо]] == Гадаад орнууд дахь дурсгал == === ОХУ-д: === * Сүхбаатарын нэрээр : ЗХУ-ын Эх орны дайны үед 112 дугаар Улаан тугийн одонт танкийн бригадын "Хувьсгалт Монгол" /Революционная Монголия/ танкийн цувааны Т-34 , сүүлд Владимир хотод байралдаг ОХУ-ын Зэвсэгт хүчний — ''44 дүгээр Бердичевын гвардийн танкийн хороо.'' * Москва хотын «Метрополь» зочид буудлын хананд Д.Сүхбаатарт зориулсан дурсгалын самбар байдаг. * Хиагт хотод Сүхбаатарын гэр музей байдаг. * '''''Д.Сүхбаатарын нэрээр дараах хотуудын гудамжийг нэрлэсэн байна''''': ** Барнаул хот ** Эрхүү хот ** Курган хот ** Эрхүү мужийн Ново-Ленино хот ** Улан-Үд хот ** Новоя-Курба хот /Буриадын Заиграевский дүүрэг/ ** Элстэй хот === Киргиз Улс: === * Бишкек хот === Казахстан Улс: === * Алмата хот * Тараз хот * Шымкент хот == Эшлэл == {{reflist}} ==Журмын нөхдөд хандаж хэлсэн үг== {{Эшлэл|Манай цөөн ядуулаг Монгол улс, энэ зүйл их хэргийг оролдон тэнгэрийн дор, дэлхийн дээр эрдэмтэн хүний биеийг олж төрсөн нь гайхамшиг зохиол, эхийн хэвлийгээс гарч нялх нялзрайгаас эцэг эхийн хүмүүжүүлэн тэжээх, асралд дэгжиж өдрийг түлхэн өссөөр бие тэгшрэн, санаа олж хүмүүжсэний хойно, хэдий мэргэн, мунхаг адилгүй хүчирхэг буурай өөр боловч, аливаа хүн сурах чиглэлийг эрхэм болговол хандах зүг өвсбээн /аяндаа/ тогтоно. Эв санал нэгдвэл орчлонгийн түмэн бодисыг гийгүүлэн авч хүчтэнийг хураан чадна. Түүнчлэн бидний улс эв саналыг нэгтгэн нийт нэгэн хүчийг нийлүүлэн нэгэн зэргээр зориглон хөдөлбөл үл хүрэх газаргүй бөгөөд мэдэхгүй ба чадахгүй гэх явдал огт үгүй болж гадаад дотоодын эзэрхэгийн савраас гарч, учрах зовлонгүй болж болохыг дан ганц бидний сэтгэлийн чин зориг мэднэ. Ташаагүй үнэн болохыг би батлан өгүүлнэ.||Autor = Д. Сүхбаатар|Quelle = Журмын нөхдөд хандаж хэлсэн үг}} == Цахим холбоос == {{commons|1=Category:Damdin Sükhbaatar|2=Дамдины Сүхбаатар}} {{Монголын Батлан Хамгаалахын сайд}} {{Navbox |name = Монголын Улсын баатрууд |title = [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын [[Баатар#Монгол|Баатар]] |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |list1 = *[[Дамдины Сүхбаатар]]<!-- (1936.02.21) --> *[[Хатанбаатар Магсаржав]]<!-- (1936 он) --> *[[Шагдарын Гонгор]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамчаагийн Дэмбэрэл]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Лодонгийн Дандар]]<!-- (1979 он) --> *[[Цэндийн Олзвой]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Чойбалсан]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]]<!-- (1979 он) --> *[[Сангийн Дампил]]<!-- (1979 он) --> *[[Дашийн Данзанваанчиг]]<!-- (1979 он) --> *[[Самданжамцын Лхагвадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Баянбалын Тэгшээ]]<!-- (1979 он) --> *[[Лхүнрэвийн Даваадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Сталин, Иосиф Виссарионович]]<!-- (1979 он) --> *[[Ворошилов, Климент Ефремович]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Дамба]]<!-- (1979 он) --> *[[Титов, Герман Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Жадамбын Нэхийт]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Николаев, Андриян Григорьевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]<!-- (1979 он) --> *[[Беляев, Павел Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Баясгалангийн Бадам]]<!-- (1979 он) --> *[[Жуков, Георгий Константинович]]<!-- (1979 он) --> *[[Чойн Дугаржав]]<!-- (1979 он) --> *[[Даржаагийн Хаянхярваа]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Чогдон]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Конев, Иван Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Плиев, Исса Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Судец, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Горбатко, Виктор Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Түвдэнгийн Бор]]<!-- (1979 он) --> *[[Бэгзийн Гиваан]]<!-- (1979 он) --> *[[Рукавишников, Николай Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Дуламдоржийн Самдан]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Гуулин]]<!-- (1979 он) --> *[[Гомбын Цэнд]]<!-- (1979 он) --> *[[Батын Дорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Федюнинский, Иван Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Магсарын Жанчив]]<!-- (1979 он) --> *[[Брежнев, Леонид Ильич]]<!-- (1979 он) --> *[[Косыгин, Алексей Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Норпилийн Жамбаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Самдангийн Төмөрбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Мазимын Экей]]<!-- (1979 он) --> *[[Бутачийн Цог]]<!-- (1979 он) --> *[[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Жанибеков, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Устинов, Дмитрий Фёдорович]]<!-- (1979 он) --> *[[Коваленок, Владимир Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Савиных, Виктор Петрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамдины Намнан]]<!-- (1979 он) --> *[[Энхийн Шийлэг]]<!-- (1979 он) --> *[[Ванчинжавын Шарав]]<!-- (1979 он) --> *[[Түүвэйн Дүүдэй]]<!-- (1979 он) --> *[[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Дугарын Гунгаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Эрдэнийн Бат-Үүл]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Ундрахын Доржпалам]]<!-- (1979 он) --> }} <noinclude> [[Ангилал:Загвар:Зэвсэгт хүчин|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Хүмүүс|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монгол|Баатар]] </noinclude> {{DEFAULTSORT:Сүхбаатар, Дамдины}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:БНМАУ-ын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:Ардын хувьсгал]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Хувьсгалч]] [[Ангилал:XX зууны манлай]] [[Ангилал:Төрийн эсвэл засгийн газрын тэргүүний гэр бүлийн хүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1893 онд төрсөн]] [[Ангилал:1923 онд өнгөрсөн]] td5neadzmz37h43a4bd7tnigcewqe6v 4 7418 854818 852377 2026-04-27T04:03:40Z A1ltka 104207 /* Оруулах арга */a 854818 wikitext text/x-wiki '''Энэ бол Википедиад хэрэгцээт өгүүллүүдээ захиалах хуудас болно.''' === Оруулах арга === Энд хуудас захиалахдаа "Хэрэгцээт өгүүллүүд" хэсэгт дараах байдлаар оруулаарай. #"Хэрэгцээт өгүүллүүд" гэсний хажууд байгаа MUNKH-ERDENE AlTANSHAGAI товч дээр дарна #'''<nowiki>*[[Хэрэгцээт өгүүллийн нэр]]</nowiki>''' гэж оруулж, хажууд нь товч тодорхойлолтоо бичнэ. #'''<nowiki>--~~~~</nowiki>''' гэж гарын үсэг (хэрэглэгчийн нэр эсвэл IP хаяг автоматаар гарч ирнэ) Жишээ: *[[Монгол улс]] - Монгол улсын тухай ерөнхий ойлголт, түүх, соёл гэх мэт --[[User:Chinneeb|Чинээ]]_{[[User_talk:Chinneeb|миний яриа]]} 07:56, 29 Хоёрдугаар сар 2008 (UTC) *[[Швабын газар]]</nowiki>''' Антарктитын Швабын газар буюу өнөөдрийн хадагтай Модын газар дах Фашистын Германы нууц баазын талаарх мэдээлэл. #'''<nowiki>--~~~~</nowiki>''' == Мөн үзэх == *[[Wikipedia:Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүд (жагсаалт)|Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүдийн жагсаалт]] == ''[[Малоны хүчил]]'' ([[:en:Malonic acid]]) == Please create this article. == ''[[Метилмалоны хүчил]]'' ([[:en:Methylmalonic acid]]) == Please create this article. == ''[[Оддын дайн]]'' (''Star Wars'') == Please create this article. == ''[[Пумпуанг Дуангчан]]'' ([[:en:Pumpuang Duangjan]]) == Please create this article.--[[Хэрэглэгч:Boonyatham|Boonyatham]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Boonyatham|talk]]) 10:00, 3 Гуравдугаар сар 2019 (UTC) == ''[[Mode Gakuen Cocoon Tower]]'' ([[:en:Mode Gakuen Cocoon Tower]]'') == Please create this article. == ''[[Паи Пхонгсатон]]'' ([[:en:Phai Phongsathon]]'') == Please create this article. == ''[[Пхонсак Сонгсанг]]'' ([[:en:Pornsak Songsaeng]]'') == Please create this article. == ''[[Netflix]]'' ([[:en:Netflix]]'') == Please create this article. [[Ангилал:Википедиа:Архив:]] g94rmbw4y2fzteqk9ygiy8filiqheza 854820 854818 2026-04-27T04:09:18Z A1ltka 104207 a1ltka 854820 wikitext text/x-wiki Munkh-Erdene Altanshagai === Оруулах арга === Энд хуудас захиалахдаа "Хэрэгцээт өгүүллүүд" хэсэгт дараах байдлаар оруулаарай. #"Хэрэгцээт өгүүллүүд" гэсний хажууд байгаа MUNKH-ERDENE AlTANSHAGAI товч дээр дарна #'''<nowiki>*[[Хэрэгцээт өгүүллийн нэр]]</nowiki>''' гэж оруулж, хажууд нь товч тодорхойлолтоо бичнэ. #'''<nowiki>--~~~~</nowiki>''' гэж гарын үсэг (хэрэглэгчийн нэр эсвэл IP хаяг автоматаар гарч ирнэ) Жишээ: *[[Монгол улс]] - Монгол улсын тухай ерөнхий ойлголт, түүх, соёл гэх мэт --[[User:Chinneeb|Чинээ]]_{[[User_talk:Chinneeb|миний яриа]]} 07:56, 29 Хоёрдугаар сар 2008 (UTC) *[[Швабын газар]]</nowiki>''' Антарктитын Швабын газар буюу өнөөдрийн хадагтай Модын газар дах Фашистын Германы нууц баазын талаарх мэдээлэл. #'''<nowiki>--~~~~</nowiki>''' == Мөн үзэх == *[[Wikipedia:Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүд (жагсаалт)|Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүдийн жагсаалт]] == ''[[Малоны хүчил]]'' ([[:en:Malonic acid]]) == Please create this article. == ''[[Метилмалоны хүчил]]'' ([[:en:Methylmalonic acid]]) == Please create this article. == ''[[Оддын дайн]]'' (''Star Wars'') == Please create this article. == ''[[Пумпуанг Дуангчан]]'' ([[:en:Pumpuang Duangjan]]) == Please create this article.--[[Хэрэглэгч:Boonyatham|Boonyatham]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Boonyatham|talk]]) 10:00, 3 Гуравдугаар сар 2019 (UTC) == ''[[Mode Gakuen Cocoon Tower]]'' ([[:en:Mode Gakuen Cocoon Tower]]'') == Please create this article. == ''[[Паи Пхонгсатон]]'' ([[:en:Phai Phongsathon]]'') == Please create this article. == ''[[Пхонсак Сонгсанг]]'' ([[:en:Pornsak Songsaeng]]'') == Please create this article. == ''[[Netflix]]'' ([[:en:Netflix]]'') == Please create this article. [[Ангилал:Википедиа:Архив:]] doxwcs4gz2kwttzthdpmxdke6g2u2bs 854840 854820 2026-04-27T05:51:51Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/A1ltka|A1ltka]] ([[User talk:A1ltka|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Zorigt|Zorigt]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 851192 wikitext text/x-wiki '''Энэ бол Википедиад хэрэгцээт өгүүллүүдээ захиалах хуудас болно.''' === Оруулах арга === Энд хуудас захиалахдаа "Хэрэгцээт өгүүллүүд" хэсэгт дараах байдлаар оруулаарай. #"Хэрэгцээт өгүүллүүд" гэсний хажууд байгаа [Засварлах] товч дээр дарна #'''<nowiki>*[[Хэрэгцээт өгүүллийн нэр]]</nowiki>''' гэж оруулж, хажууд нь товч тодорхойлолтоо бичнэ. #'''<nowiki>--~~~~</nowiki>''' гэж гарын үсэг (хэрэглэгчийн нэр эсвэл IP хаяг автоматаар гарч ирнэ) Жишээ: *[[Монгол улс]] - Монгол улсын тухай ерөнхий ойлголт, түүх, соёл гэх мэт --[[User:Chinneeb|Чинээ]]_{[[User_talk:Chinneeb|миний яриа]]} 07:56, 29 Хоёрдугаар сар 2008 (UTC) *[[Швабын газар]]</nowiki>''' Антарктитын Швабын газар буюу өнөөдрийн хадагтай Модын газар дах Фашистын Германы нууц баазын талаарх мэдээлэл. #'''<nowiki>--~~~~</nowiki>''' == Мөн үзэх == *[[Wikipedia:Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүд (жагсаалт)|Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүдийн жагсаалт]] == ''[[Малоны хүчил]]'' ([[:en:Malonic acid]]) == Please create this article. == ''[[Метилмалоны хүчил]]'' ([[:en:Methylmalonic acid]]) == Please create this article. == ''[[Оддын дайн]]'' (''Star Wars'') == Please create this article. == ''[[Пумпуанг Дуангчан]]'' ([[:en:Pumpuang Duangjan]]) == Please create this article.--[[Хэрэглэгч:Boonyatham|Boonyatham]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Boonyatham|talk]]) 10:00, 3 Гуравдугаар сар 2019 (UTC) == ''[[Mode Gakuen Cocoon Tower]]'' ([[:en:Mode Gakuen Cocoon Tower]]'') == Please create this article. == ''[[Паи Пхонгсатон]]'' ([[:en:Phai Phongsathon]]'') == Please create this article. == ''[[Пхонсак Сонгсанг]]'' ([[:en:Pornsak Songsaeng]]'') == Please create this article. == ''[[Netflix]]'' ([[:en:Netflix]]'') == Please create this article. [[Ангилал:Википедиа:Архив:]] 2tb31e3xlbmhvuyakoox4cczs3s7ilb 0 8249 854826 854612 2026-04-27T05:13:55Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854826 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс | common_name = Индонез | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = <br>{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])<br>"Олон янз байдалд эв нэгдэл" | other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}<br />(Таван зарчим) | other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал: | national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}<br />"Их Индонез"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Жакарта]] | largest_city = [[Жакарта]] | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Индонез хэл]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = Орон нутгийн хэл | languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]<ref name="BPS">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}</ref> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], <br>болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}</ref> | demonym = [[Индонезчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Прабово Субианто]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}} | leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}} | leader_name3 = [[Пуан Махарани]] | leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}} | leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]] | legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ) | upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ) | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ) | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])<!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --> | established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он | established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_rank = 14 | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_data2 = 4.85 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853<ref>{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 4 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 143 | population_density_sq_mi = 371 | population_density_rank = 90 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 7 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 98 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 16 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 112 | Gini = 37.9 | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.705 | HDI_year = 2021 | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}</ref> | HDI_rank = 114 | currency = [[Индонез рупиа]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]] | utc_offset = +7 - +9 | date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ | drives_on = зүүн | calling_code = [[+62]] | cctld = [[.id]] }} [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог<ref>[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu</ref> [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. [[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ. Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,<ref name=economist1>{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].</ref><ref name = "Asia">{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}</ref> нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан. == Нэр == Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.<ref name = "Kroef">{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}</ref> 1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.<ref name="JIAEA_1">{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}</ref> Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.<ref name = "EcoSeas1">{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}</ref> 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.<ref name = "Kroef" />. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ. ==Түүх== [[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим "[[Жава хүн]]" гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.<ref>{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}</ref><ref>[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.</ref><ref>{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}</ref> Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. "Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ" гэх судалгаа байдаг.<ref>Taylor (2003), pp. 5–7</ref> М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,<ref>Taylor (2003), pp. 8–9</ref> М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.<ref>Taylor (2003), pp. 15–18</ref> Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.<ref>Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3</ref><ref>Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4</ref> [[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]] [[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] [[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.<ref>Taylor (2003), pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs (1991), p. 3</ref> [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.<ref>{{cite journal |title=The next great empire |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}</ref> Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 3–14</ref> Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.<ref>Ricklefs (1991), pp. 12–14</ref> Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.<ref>Ricklefs (1991), pp. 22–24</ref> Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ. [[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.<ref>Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}</ref> Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.<ref name="Ricklefs">Ricklefs (1991)</ref><ref>{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}</ref> Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.<ref>{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}</ref><ref name="Charles1945">{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}</ref><ref>{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =325 | isbn = 0-300-10518-5 }}</ref><ref>Reid (1973), p. 30</ref> Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.<ref name="Charles1945" /><ref>{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}</ref> Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by "Free Choice"]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.</ref> Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг эвлэрүүлэн намжааж байв.<ref>Ricklefs (1991), pp. 237–280</ref> 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?<ref>{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}</ref><ref>{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref>), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.<ref>Friend (2003), pp. 107–109</ref><ref>{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}</ref><ref>Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290</ref> Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.<ref>US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.</ref><ref>Vickers (2005), p. 163</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70</ref> Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.<ref>{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}</ref> 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}</ref> Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.<ref>{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}</ref> Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.<ref>{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}</ref> {{clear}} == Төр засаг== [[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]] Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.<ref>In 1998, 1999, 2000 and 2001</ref> Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.<ref>{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}</ref> Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.<ref>(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&nbsp;– The Executive Power, Art. 7.</ref> Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.<ref>{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}</ref> Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')<ref name="USSTATE">{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}</ref> гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref> 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.<ref>Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)</ref> ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.<ref>Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}</ref> == Орон нутаг == {{Индонезийн газрын зураг}} Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. * I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай. * II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна. * III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''<br>гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. ===33 муж=== Онцгой эрхтэй таван мужийг <nowiki>*</nowiki>-оор тэмдэглэв. {{Col-begin}} {{Col-break}} '''[[Суматра]] арлын 10 муж''' * [[Аче]]^*&nbsp; (''Aceh'') * [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'') * [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'') * [[Риау]] ''(Riau)'' * [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'') * [[Жамби]] (''Jambi'') * [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'') * [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'') * [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') * [[Лампунгг]] (''Lampung'') '''[[Жава]] арлын 6 муж''' * [[Жакарта]]^* (''Jakarta'') * [[Бантен]] (''Banten'') * [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'') * [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'') * [[Иогякарта|Иогякарта]]^* (''Yogyakarta'') * [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'') '''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж''' * [[Бали]] (''Bali'') * [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'') * [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') {{Col-break}} '''[[Калимантан]] арлын 4 муж''' * [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'') * [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'') * [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'') * [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'') '''[[Сулавеси]] арлын 6 муж''' * [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara) * [[Горонтало]] (''Gorontalo'') * [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'') * [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'') * [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'') * [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'') '''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' * [[Малуку]] (''Maluku'') * [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'') '''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж''' * [[Өрнөд Папуа]]^* (''Papua Barat'') * [[Папуа]]^* (''Papua'') {{Col-end}} ==Газар орон== [[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]] [[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.<ref>{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}</ref> Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.<ref name="Witton2003">{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =139, 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref> 1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Population density&nbsp;– Persons per&nbsp;km² 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}</ref> Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.<ref name="JOSHUA">{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}</ref> Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км² талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.<ref>{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }}</ref> [[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]] [[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.<ref>{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}</ref> Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж<ref>{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}</ref>, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.<ref>{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}</ref> Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.<ref>{{cite web |title =About Jakarta And Depok |work =University of Indonesia |publisher =University of Indonesia |url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |accessdate =24 April 2007 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |archivedate =4 Тавдугаар сар 2006 |url-status =live }}</ref> {{clear}} ==Хүн ам== :''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]'' [[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]] 2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,<ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}</ref> жилд 1.9%-иар өсч байна.<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}</ref> Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх<ref name="JOSHUA" /> Жава аралд оршин суудаг.<ref name="bps2010"/> [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations</ref> Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.<ref>{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title="Bahasa Indonesia" and languages of Indonesia |work=UNIBZ&nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}</ref> Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.<ref name="Witton2003" /><ref>Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = 7 | isbn = 0-500-34132-X }}</ref> Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.<ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}</ref> Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад "Индонез" [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs (1991), p. 256</ref> Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.<ref>Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration & Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}</ref><ref>{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }} {{Webarchiv|url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |archive-is=20120527011433 |text=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |archiv-bot=2026-04-27 05:13:55 InternetArchiveBot }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team & Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&nbsp;KB}}</ref> Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт<ref>Schwarz (1994), pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.<ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}</ref><ref>{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}</ref> [[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.<ref name="CIA"/> Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх<ref>{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}</ref> гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.<ref name="Yang">{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}</ref> 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}</ref> Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].<ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.<ref name="csi">{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн<ref>Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28</ref><ref>{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}</ref> бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 28, 62</ref><ref>Vickers (2005), p. 22</ref><ref>{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery caption="Индонез" widths="180px" heights="120px" perrow="5/'"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]] File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper. File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]] File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 [...] </gallery></center> ==Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос|3}} == Цахим холбоос == * {{commons|Indonesia|Индонез}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{OIC}} [[Ангилал:Индонез| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] ey82ci1279ceo1989gipmeov2cmzdvl 0 8627 854860 854615 2026-04-27T10:43:29Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854860 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] mt39kjlo7y8avlxnluhitokt9njny00 0 9015 854799 805806 2026-04-27T03:08:08Z Bayarkhangai 1129 854799 wikitext text/x-wiki [[Image:Khatanbaatar Magsarjav.jpg|thumb|Хатанбаатар Магсаржав]] '''Ардын Хатанбаатар Магсаржав''' [[File:Arad-un qatan baghatur maghsurjab.svg|50px]]буюу '''Сандагдоржийн Магсаржав''' нь (1878 онд<ref>{{cite book |title=Хүүхэд-Залуучуудын Нэвтэрхий Толь |year=1983 |isbn= |pages=203 |url= }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.onair2.tv/www/index.php?action=news.view&newsId=7961 |title=Ардын Хатанбаатар Магсаржав |accessdate=2008-09-07 |work= |publisher=On-Air.tv |date=2008-01-22 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> төрсөн; [[1927 он]]ы [[9 сарын 3|есдүгээр сарын 30-нд]] нас барсан) нь [[Монгол Улс|Монгол]]ын цэргийн нэрт жанжин, тусгаар тогтнолын төлөө цогтой тэмцэгч, 1921 оны хоёрдугаар сарын 28-наас 1921 оны арван хоёрдугаар сар хүртэл ажилласан [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]ын [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт|Ерөнхий Сайд]] байжээ. == Уг гарал, бага нас== Хатанбаатар Сандагдоржийн Магсаржав нь хуучнаар [[Сайн ноён хан аймаг]], одоогийн [[Булган]] аймгийн [[Хутаг-Өндөр сум]]ын нутагт ядуу тайж Сандагдоржийн хүү болон төржээ. Арван нэгэн насандаа сайн ноён аймгийн хошуу ноён Ганжууржав гүнд шавь орон бичиг үсэг заалгаж, 25-н нас хүртлээ шавь суусан байна. 1905 оны долоодугаар сард язгууртны зэрэг залган Магсаржавыг [[Ховд (хот)|Ховд]] дахь амбан яамны дэргэд хугацаалан суулгах Халхын жасаанд тохоон томилогдсон байна. == 1911 оны Үндэсний хувьсгалд == 1911 онд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо зарласны дараагаар шинэ байгуулагдсан засгийн газраас амбаныг зайлан явах шаардлагыг Магсаржав амбан ноёнд дамжуулсан боловч гарч явахаас татгалзсан байна. 1912 оны зун Баруун хязгаарыг төвшитгөн тогтоох сайдад Баргын [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн]]гийн хамтаар томилогдон Ховдыг дайран эзлэх ажиллагааг шууд удирдаж, Манж, Хятадуудыг буулгаж авчээ. [[Чин улс|Манжаас]] тусгаарлах Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд Ховдыг чөлөөлсөн гарамгай гавьяаг нь үнэлэн Богд Хаант Монгол Улсын Засгийн газраас Магсаржавыг үе улиран залгамжлах ''«Хатанбаатар ван»'' цолоор шагнажээ. 1913 оны хавар Хятадын залхаан цээрлүүлэх цэрэг [[Өвөр Монгол]]д орж ирэхэд Магсаржав, Манлайбаатар Дамдинсүрэн нарын цэргийн хүч очин тулалдаж амжилт олж байсан боловч [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос Улс]] Хятад, Японтой эвдрэлцэхээс болгоомжлон оролцсон тул түүнийг эргүүлэн татжээ. Үүний дараагаар зүүн хязгаарт [[Бавуужав]]ын довтолгоог дарах, 1918 онд хил нэвтрэн орж ирсэн Оросын цагаан цэргүүдийг зогсоох цэрэг дайны үйл ажиллагаануудад оролцож байжээ. == Ардын хувьсгалд == 1919 оны намар Хятадын генерал Сю Шүжан Монголын автономитыг унагасан. 1920 оны дундуур Магсаржавыг нууц бүлгэмийнхэнтэй хэлхээ холбоотой хэмээн сэжиглэж баривчилжээ. 1921 оны 2 сард [[Барон Унгерн]] [[Их Хүрээ]]г эзлэн авахад суллагдан цагаантанд нийлж Унгерны сэргээн тогтоосон Богд хааны засагт Ерөнхий сайдын үүрэг богино хугацаанд гүйцэтгэжээ. Түүнийг баруун аймгуудыг товхинуулахаар илгээжээ. 1921 оны 7 сарын дундуур [[Монгол Ардын Нам]]ынхантай санаа нэгдэж Улиастайд байсан цагаантны удирдагч буриад Вандановыг дарж устгажээ. 1921 оны намар, өвөл Хатанбаатар Магсаржав баруун аймгууд дахь цагаантны цэргийн хүчнүүдийг дарж устган гавьяа байгуулжээ. 1922 онд ердийн цэргийн яамны сайдаар тохион томилогдож, [[Дамдины Сүхбаатар]] Магсаржавыг өөрийн биеэр даалт гаргаж МАХН-ын гишүүнд орлогчийн хугацаа дамжуулахгүйгээр шууд элсүүлэн авчээ. 1924 онд МАХН-ын төв хорооны гишүүнээр сонгогдсон ба Москва хотод албан айлчлал хийж байжээ. == Гавьяа шагнал, дурсгал == Богд Хаант Монгол Улсын засгийн газраас түүнд Хатанбаатар гэсэн цолыг олгож байжээ. 1914 онд Шар жолоо одонгоор шагнагдсан. 1922 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Орос Улсын]] Засгийн Газраас Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон, 1924 онд Ардын Засгийн Газраас ''«Ардын»'' хэмээх эрхэм цолыг олгожээ. Ардын Хатанбаатар Магсаржавын алдар гавьяаг нь мөнхжүүлэх зорилгоор Булган аймгийн төв дуулгат бунханыг байгуулж шарилыг нь шилжүүлэн бунхалсан байна. 1998 онд [[Монгол Улс]]ын Засгийн Газрын 39 дүгээр тогтоолоор Булган аймгийн Хутаг-Өндөр сумын дунд сургуулийг Ардын Хатанбаатар С. Магсаржавын нэрэмжит сургууль болгосон. == Зохиол бүтээлд == 1981 он бүтээсэн [[Хатанбаатар (кино)|Хатанбаатар]] монголын уран сайхны кино байдаг нь ард түмний хайртай кинонуудын нэг билээ. == Эшлэл == {{reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Төгс-Очирын Намнансүрэн]] |дараа =[[Дамбын Чагдаржав]] |албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |он =1921 }} {{end}} {{commonscat}} {{Монголын Батлан Хамгаалахын сайд}} {{Navbox |name = Монголын Улсын баатрууд |title = [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын [[Баатар#Монгол|Баатар]] |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |list1 = *[[Дамдины Сүхбаатар]]<!-- (1936.02.21) --> *[[Хатанбаатар Магсаржав]]<!-- (1936 он) --> *[[Шагдарын Гонгор]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамчаагийн Дэмбэрэл]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Лодонгийн Дандар]]<!-- (1979 он) --> *[[Цэндийн Олзвой]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Чойбалсан]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]]<!-- (1979 он) --> *[[Сангийн Дампил]]<!-- (1979 он) --> *[[Дашийн Данзанваанчиг]]<!-- (1979 он) --> *[[Самданжамцын Лхагвадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Баянбалын Тэгшээ]]<!-- (1979 он) --> *[[Лхүнрэвийн Даваадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Сталин, Иосиф Виссарионович]]<!-- (1979 он) --> *[[Ворошилов, Климент Ефремович]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Дамба]]<!-- (1979 он) --> *[[Титов, Герман Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Жадамбын Нэхийт]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Николаев, Андриян Григорьевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]<!-- (1979 он) --> *[[Беляев, Павел Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Баясгалангийн Бадам]]<!-- (1979 он) --> *[[Жуков, Георгий Константинович]]<!-- (1979 он) --> *[[Чойн Дугаржав]]<!-- (1979 он) --> *[[Даржаагийн Хаянхярваа]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Чогдон]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Конев, Иван Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Плиев, Исса Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Судец, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Горбатко, Виктор Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Түвдэнгийн Бор]]<!-- (1979 он) --> *[[Бэгзийн Гиваан]]<!-- (1979 он) --> *[[Рукавишников, Николай Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Дуламдоржийн Самдан]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Гуулин]]<!-- (1979 он) --> *[[Гомбын Цэнд]]<!-- (1979 он) --> *[[Батын Дорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Федюнинский, Иван Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Магсарын Жанчив]]<!-- (1979 он) --> *[[Брежнев, Леонид Ильич]]<!-- (1979 он) --> *[[Косыгин, Алексей Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Норпилийн Жамбаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Самдангийн Төмөрбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Мазимын Экей]]<!-- (1979 он) --> *[[Бутачийн Цог]]<!-- (1979 он) --> *[[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Жанибеков, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Устинов, Дмитрий Фёдорович]]<!-- (1979 он) --> *[[Коваленок, Владимир Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Савиных, Виктор Петрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамдины Намнан]]<!-- (1979 он) --> *[[Энхийн Шийлэг]]<!-- (1979 он) --> *[[Ванчинжавын Шарав]]<!-- (1979 он) --> *[[Түүвэйн Дүүдэй]]<!-- (1979 он) --> *[[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Дугарын Гунгаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Эрдэнийн Бат-Үүл]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Ундрахын Доржпалам]]<!-- (1979 он) --> }} <noinclude> [[Ангилал:Загвар:Зэвсэгт хүчин|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Хүмүүс|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монгол|Баатар]] </noinclude> {{DEFAULTSORT:Магсаржав, Хатанбаатар}} [[Ангилал:Хатанбаатар Магсаржав| ]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ангилал:БНМАУ-ын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:Монголын түүхэн хүн]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Нийгмийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1878 онд төрсөн]] [[Ангилал:1927 онд өнгөрсөн]] 233mchob0zxf4h4zweavfzm5vemwe5e 854846 854799 2026-04-27T06:30:55Z Avirmed Batsaikhan 53733 854846 wikitext text/x-wiki [[Image:Khatanbaatar Magsarjav.jpg|thumb|Хатанбаатар Магсаржав]] '''Ардын Хатанбаатар Магсаржав''' [[File:Arad-un qatan baghatur maghsurjab.svg|50px]]буюу '''Сандагдоржийн Магсаржав''' нь (1878 онд<ref>{{cite book |title=Хүүхэд-Залуучуудын Нэвтэрхий Толь |year=1983 |isbn= |pages=203 |url= }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.onair2.tv/www/index.php?action=news.view&newsId=7961 |title=Ардын Хатанбаатар Магсаржав |accessdate=2008-09-07 |work= |publisher=On-Air.tv |date=2008-01-22 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> төрсөн; [[1927 он]]ы [[9 сарын 3|есдүгээр сарын 30-нд]] нас барсан) нь [[Монгол Улс|Монгол]]ын цэргийн нэрт жанжин, тусгаар тогтнолын төлөө цогтой тэмцэгч, 1921 оны хоёрдугаар сарын 28-наас 1921 оны арван хоёрдугаар сар хүртэл ажилласан [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]ын [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт|Ерөнхий Сайд]] байжээ. == Уг гарал, бага нас== Хатанбаатар Сандагдоржийн Магсаржав нь хуучнаар [[Сайн ноён хан аймаг]], одоогийн [[Булган]] аймгийн [[Хутаг-Өндөр сум]]ын нутагт ядуу тайж Сандагдоржийн хүү болон төржээ. Арван нэгэн насандаа сайн ноён аймгийн хошуу ноён Ганжууржав гүнд шавь орон бичиг үсэг заалгаж, 25-н нас хүртлээ шавь суусан байна. 1905 оны долоодугаар сард язгууртны зэрэг залган Магсаржавыг [[Ховд (хот)|Ховд]] дахь амбан яамны дэргэд хугацаалан суулгах Халхын жасаанд тохоон томилогдсон байна. == 1911 оны Үндэсний хувьсгалд == 1911 онд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо зарласны дараагаар шинэ байгуулагдсан засгийн газраас амбаныг зайлан явах шаардлагыг Магсаржав амбан ноёнд дамжуулсан боловч гарч явахаас татгалзсан байна. 1912 оны зун Баруун хязгаарыг төвшитгөн тогтоох сайдад Баргын [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн]]гийн хамтаар томилогдон Ховдыг дайран эзлэх ажиллагааг шууд удирдаж, Манж, Хятадуудыг буулгаж авчээ. [[Чин улс|Манжаас]] тусгаарлах Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд Ховдыг чөлөөлсөн гарамгай гавьяаг нь үнэлэн Богд Хаант Монгол Улсын Засгийн газраас Магсаржавыг үе улиран залгамжлах ''«Хатанбаатар ван»'' цолоор шагнажээ. 1913 оны хавар Хятадын залхаан цээрлүүлэх цэрэг [[Өвөр Монгол]]д орж ирэхэд Магсаржав, Манлайбаатар Дамдинсүрэн нарын цэргийн хүч очин тулалдаж амжилт олж байсан боловч [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос Улс]] Хятад, Японтой эвдрэлцэхээс болгоомжлон оролцсон тул түүнийг эргүүлэн татжээ. Үүний дараагаар зүүн хязгаарт [[Бавуужав]]ын довтолгоог дарах, 1918 онд хил нэвтрэн орж ирсэн Оросын цагаан цэргүүдийг зогсоох цэрэг дайны үйл ажиллагаануудад оролцож байжээ. == Ардын хувьсгалд == 1919 оны намар Хятадын генерал [[Сю Шүжан]] Монголын автономитыг унагасан. 1920 оны дундуур Магсаржавыг нууц бүлгэмийнхэнтэй хэлхээ холбоотой хэмээн сэжиглэж баривчилжээ. 1921 оны 2 сард [[Барон Унгерн]] [[Их Хүрээ]]г эзлэн авахад суллагдан цагаантанд нийлж Унгерны сэргээн тогтоосон Богд хааны засагт Ерөнхий сайдын үүрэг богино хугацаанд гүйцэтгэжээ. Түүнийг баруун аймгуудыг товхинуулахаар илгээжээ. 1921 оны 7 сарын дундуур [[Монгол Ардын Нам]]ынхантай санаа нэгдэж Улиастайд байсан цагаантны удирдагч буриад Вандановыг дарж устгажээ. 1921 оны намар, өвөл Хатанбаатар Магсаржав баруун аймгууд дахь цагаантны цэргийн хүчнүүдийг дарж устган гавьяа байгуулжээ. 1922 онд ердийн цэргийн яамны сайдаар тохион томилогдож, [[Дамдины Сүхбаатар]] Магсаржавыг өөрийн биеэр даалт гаргаж МАХН-ын гишүүнд орлогчийн хугацаа дамжуулахгүйгээр шууд элсүүлэн авчээ. 1924 онд МАХН-ын Төв хорооны гишүүнээр сонгогдсон ба Москва хотод албан айлчлах бүрэлдэхүүнд орж байжээ. == Гавьяа шагнал, дурсгал == Богд Хаант Монгол Улсын засгийн газраас түүнд Хатанбаатар гэсэн цолыг олгож байжээ. 1914 онд Шар жолоо одонгоор шагнагдсан. 1922 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Орос Улсын]] Засгийн Газраас Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон, 1924 онд Ардын Засгийн Газраас ''«Ардын»'' хэмээх эрхэм цолыг олгожээ. Ардын Хатанбаатар Магсаржавын алдар гавьяаг нь мөнхжүүлэх зорилгоор Булган аймгийн төв дуулгат бунханыг байгуулж шарилыг нь шилжүүлэн бунхалсан байна. 1998 онд [[Монгол Улс]]ын Засгийн Газрын 39 дүгээр тогтоолоор Булган аймгийн Хутаг-Өндөр сумын дунд сургуулийг Ардын Хатанбаатар С. Магсаржавын нэрэмжит сургууль болгосон. == Зохиол бүтээлд == 1981 он бүтээсэн [[Хатанбаатар (кино)|Хатанбаатар]] монголын уран сайхны кино байдаг нь ард түмний хайртай кинонуудын нэг билээ. == Эшлэл == {{reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Төгс-Очирын Намнансүрэн]] |дараа =[[Дамбын Чагдаржав]] |албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |он =1921 }} {{end}} {{commonscat}} {{Монголын Батлан Хамгаалахын сайд}} {{Navbox |name = Монголын Улсын баатрууд |title = [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын [[Баатар#Монгол|Баатар]] |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |list1 = *[[Дамдины Сүхбаатар]]<!-- (1936.02.21) --> *[[Хатанбаатар Магсаржав]]<!-- (1936 он) --> *[[Шагдарын Гонгор]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамчаагийн Дэмбэрэл]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Лодонгийн Дандар]]<!-- (1979 он) --> *[[Цэндийн Олзвой]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Чойбалсан]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]]<!-- (1979 он) --> *[[Сангийн Дампил]]<!-- (1979 он) --> *[[Дашийн Данзанваанчиг]]<!-- (1979 он) --> *[[Самданжамцын Лхагвадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Баянбалын Тэгшээ]]<!-- (1979 он) --> *[[Лхүнрэвийн Даваадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Сталин, Иосиф Виссарионович]]<!-- (1979 он) --> *[[Ворошилов, Климент Ефремович]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Дамба]]<!-- (1979 он) --> *[[Титов, Герман Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Жадамбын Нэхийт]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Николаев, Андриян Григорьевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]<!-- (1979 он) --> *[[Беляев, Павел Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Баясгалангийн Бадам]]<!-- (1979 он) --> *[[Жуков, Георгий Константинович]]<!-- (1979 он) --> *[[Чойн Дугаржав]]<!-- (1979 он) --> *[[Даржаагийн Хаянхярваа]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Чогдон]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Конев, Иван Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Плиев, Исса Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Судец, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Горбатко, Виктор Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Түвдэнгийн Бор]]<!-- (1979 он) --> *[[Бэгзийн Гиваан]]<!-- (1979 он) --> *[[Рукавишников, Николай Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Дуламдоржийн Самдан]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Гуулин]]<!-- (1979 он) --> *[[Гомбын Цэнд]]<!-- (1979 он) --> *[[Батын Дорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Федюнинский, Иван Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Магсарын Жанчив]]<!-- (1979 он) --> *[[Брежнев, Леонид Ильич]]<!-- (1979 он) --> *[[Косыгин, Алексей Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Норпилийн Жамбаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Самдангийн Төмөрбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Мазимын Экей]]<!-- (1979 он) --> *[[Бутачийн Цог]]<!-- (1979 он) --> *[[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Жанибеков, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Устинов, Дмитрий Фёдорович]]<!-- (1979 он) --> *[[Коваленок, Владимир Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Савиных, Виктор Петрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамдины Намнан]]<!-- (1979 он) --> *[[Энхийн Шийлэг]]<!-- (1979 он) --> *[[Ванчинжавын Шарав]]<!-- (1979 он) --> *[[Түүвэйн Дүүдэй]]<!-- (1979 он) --> *[[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Дугарын Гунгаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Эрдэнийн Бат-Үүл]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Ундрахын Доржпалам]]<!-- (1979 он) --> }} <noinclude> [[Ангилал:Загвар:Зэвсэгт хүчин|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Хүмүүс|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монгол|Баатар]] </noinclude> {{DEFAULTSORT:Магсаржав, Хатанбаатар}} [[Ангилал:Хатанбаатар Магсаржав| ]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ангилал:БНМАУ-ын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:Монголын түүхэн хүн]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Нийгмийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1878 онд төрсөн]] [[Ангилал:1927 онд өнгөрсөн]] r9mubrvq4vf3emb0kbocjvo0rwtetr7 0 9310 854857 854587 2026-04-27T09:29:26Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854857 wikitext text/x-wiki {{Short description|Канадын нийслэл}} {{About|Канадын нийслэлийн}} {{Инфобокс суурин | name = Оттава | native_name = Ottawa | official_name = City of Ottawa<br />{{native name|fr|Ville d'Ottawa}} | settlement_type = [[Холбооны нийслэл]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/1 | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Parliament-Ottawa.jpg | caption1 = [[Төв байр (Оттава)|Парламентын толгод дээрх төв байр]] | image2 = Rideau Canal at downtown Ottawa.JPG | caption2 = [[Ридо суваг]] | image3 = 10 Rideau Hall P1350151.jpg | caption3 = [[Канадын засгийн газрын ордон|Ридо танхим]] | image4 = View of west elevation of Château Laurier Hotel, Ottawa;.jpg | caption4 = [[Шато Лорье]] | image5 = Major's Hill Park(3).jpg | caption5 = [[Канадын үндэсний галерей]] }} | imagesize = | image_caption = | image_flag = Flag of Ottawa, Ontario.svg | flag_size = 120x80px | flag_link = Оттавагийн далбаа | image_shield = Coat of arms of Ottawa, Ontario.png | shield_size = 120x90px | shield_link = Оттавагийн сүлд | image_blank_emblem = Ottawa, City of.svg | blank_emblem_type = Лого | blank_emblem_size = 140px | nickname = {{hlist|"O-town"<ref>{{cite news |url=https://ottawacitizen.com/entertainment/music/jazzblog/o-town-originals |title=O-Town Originals |author=Peter Hum |newspaper=[[Ottawa Citizen]] |publisher=[[Postmedia Network]] |date=2009-11-09 |access-date=2024-10-23 |archive-date=2015-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150104114439/http://ottawacitizen.com/entertainment/music/jazzblog/o-town-originals |url-status=live}}</ref>}} | motto = "Advance-Ottawa-En Avant"<br />Оттава урагшаа<ref name="Montague">{{cite book |url=http://www.bookofeverything.com/website/docs/OttawaBOE_Essentials.pdf |title=Оттавагийн бүх зүйлийн ном |author=Art Montague |publisher=MacIntyre Purcell Publishing |year=2008 |access-date=2024-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426063702/http://www.bookofeverything.com/website/docs/OttawaBOE_Essentials.pdf |archive-date=2012-04-26 |url-status=dead}}</ref> | mapframe = yes | mapframe-zoom = 5 | mapframe-marker = city | pushpin_map = Онтарио#Канад#Хойд Америк | pushpin_relief = yes | coordinates = {{coord|45|25|29|N|75|41|42|W|region:CA-ON_type:city(1,000,000)|name=Ottawa|notes=<ref name=cgndbott>{{Cite cgndb|FEVNT|Ottawa}}</ref>|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Канад}} | subdivision_type1 = [[Канадын муж, нутаг дэвсгэрүүд|Муж]] | subdivision_name1 = {{flag|Онтарио}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1826 онд [[Байтаун]] нэрээр<ref name="EdwardsIvison2005">{{cite book |author1=Жастин Д. Эдвардс |author-link1=Жастин Д. Эдвардс |author2=Дуглас Айвисон |title=Канадын төв: Канадын хотуудыг бичих |url=https://books.google.com/books?id=0bD75NCOS18C&pg=PA35 |year=2005 |publisher=Торонтогийн их сургуулийн хэвлэл |isbn=978-0-8020-8668-6 |page=35 |access-date=2024-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160520011646/https://books.google.com/books?id=0bD75NCOS18C&pg=PA35 |archive-date=2016-05-20 |url-status=live}}</ref> | established_title2 = [[Хотын корпораци|Нэгтгэсэн]] | established_date2 = 1855 онд Оттава хот нэрээр<ref name="EdwardsIvison2005"/> | established_title3 = [[Нэгдэл (улс төр)|Нэгдсэн]] | established_date3 = 2001 оны 1 сарын 1 | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга–зөвлөлийн тогтолцоотой]] [[Онтариогийн хотын захиргаадын жагсаалт#Нэг шатлалт хотын захиргаа|нэг шатлалт хотын захиргаа]] | leader_title = [[Оттава хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Марк Сатклифф]] | leader_title1 = [[Хотын зөвлөл]] | leader_name1 = [[Оттава хотын зөвлөл]] | area_footnotes = <ref name=CityPop/><ref name=UAPop/><ref name=CMAPop/> | area_magnitude = | area_total_km2 = 2790.31 | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = 2788.20 | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = 549.49 | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = 8046.99 | area_metro_sq_mi = | elevation_m = 70 | elevation_ft = 230 | population_total = 1,017,449 ([[Канадын хамгийн том хотын захиргаадын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|4-т]]) | population_as_of = 2021 | population_footnotes = <ref name=CityPop>{{cite web |title=Population and dwelling counts, for Canada, provinces and territories, and census subdivisions (municipalities), 2021 and 2016 censuses – 100% data |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/cv!recreate.action?pid=9810000202&selectedNodeIds=1D2628&checkedLevels=1D1&refPeriods=20210101,20210101&dimensionLayouts=&vectorDisplay=false|publisher=Канадын Статистикийн Алба |date=2022-02-09 |access-date=2026-04-23}}</ref><ref name=UAPop>{{cite web |title=Population and dwelling counts, for Canada and population centres, 2021 and 2016 censuses – 100% data |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/cv!recreate.action?pid=9810001101&selectedNodeIds=1D582,1D583,1D584,1D1049,1D1050,1D1051,1D1052,1D1053,1D1054,1D1055,1D1056,1D1057,1D1058,1D1059,1D1060&checkedLevels=1D1&refPeriods=20210101,20210101&dimensionLayouts=layout3,layout2,layout2&vectorDisplay=false |publisher=Канадын Статистикийн Алба |date=2026-02-26 |access-date=2026-04-23}}</ref><ref name=CMAPop>{{cite web |title=Population and dwelling counts, for Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations, 2021 and 2016 censuses – 100% data |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/cv!recreate.action?pid=9810000501&selectedNodeIds=1D85,1D86&checkedLevels=1D1&refPeriods=20210101,20210101&dimensionLayouts=layout3,layout2,layout2&vectorDisplay=false |publisher=Канадын Статистикийн Алба |date=2026-02-26 |access-date=2026-04-23}}</ref> | population_density_km2 = 364.9 | population_density_sq_mi = | population_urban = 1,068,821 | population_density_urban_km2 = 1945.1 | population_density_urban_sq_mi = | population_metro = 1,488,307 | population_density_metro_km2 = 185.0 | population_density_metro_sq_mi = | population_demonym = Оттавачууд | population_note = | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = K0A-K4C<ref name="Montague"/> | area_codes = [[Бүсийн код 613, 343 болон 753|613, 343, 753]] | unemployment_rate = | blank_name_sec2 = ДНБ (Оттава-Гатино {{Abbr|CMA|Тооллогын хотын нутаг дэвсгэр}}) | blank_info_sec2 = [[Канад доллар|CA$]]88.0 тэрбум (2020)<ref>{{cite web |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=3610046801&cubeTimeFrame.startYear=2019&cubeTimeFrame.endYear=2020&referencePeriods=20190101%2C20200101 |title=Хүснэгт 36-10-0468-01 Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн (ДНБ) суурь үнээр, хүн амын тооллогын хотын нутаг дэвсгэрт (НҮБ) (x 1,000,000) |date=2023-12-06 |publisher=[[Канадын статистикийн алба]] |access-date=2024-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122184338/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=3610046801 |archive-date=2021-01-22 |url-status=live}}</ref> | blank1_name_sec2 = ДНБ нэг хүнд ноогдох (Оттава-Гатино {{Abbr|CMA|Тооллогын хотын нутаг дэвсгэр}}) | blank1_info_sec2 = [[Канад доллар|CA$]]65,061 (2020) | website = {{Official URL}} | footnotes = | timezone = [[Дорнод цагийн бүс|EST]] | utc_offset = &minus;05:00 | timezone_DST = [[Дорнод цагийн бүс|EDT]] | utc_offset_DST = &minus;04:00 }} '''Оттава''' нь [[Канад]]ын [[нийслэл]] бөгөөд тус улсын [[Канадын хүн амаараа эхний 100-д орох хотуудын жагсаалт|дөрөв дэх том хот]] юм. 1,190,982 метрополитан хүн амтай<ref>{{cite web|url=http://www12.statcan.ca/english/census06/data/popdwell/Table.cfm?T=301&S=3&O=D|title=Population and dwelling counts, for Canada and census subdivisions (municipalities), 2006 and 2001 censuses|work=Stastics Canada|accessdate=2007-11-14|archive-date=2009-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410041521/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/popdwell/Table.cfm?T=301&S=3&O=D|url-status=dead}}</ref> тус хот нь [[Онтарио]] муждаа хоёрдахь том юм.<ref>{{cite web|url=http://www40.statcan.ca/l01/cst01/demo05a.htm?sdi=population%20metropolitan|title=Population of census metropolitan areas (2001 Census boundaries)|work=Канадын статистикийн алба|accessdate=2007-02-14|archive-date=2008-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20080124192457/http://www40.statcan.ca/l01/cst01/demo05a.htm?sdi=population%20metropolitan|url-status=dead}}</ref> Оттава нь Онтарио мужийн зүүн хэсэгт, Онтарио болон [[Кэбэк]] мужуудыг зааглан урсдаг томоохон усан зам болох [[Оттава гол]]ын эрэг дээр оршино. Канадад холбооны нийслэлийн тойрог гэж байдаггүй. Оттава нь Онтарио мужид багтдаг хот юм. Хэдийгээр тусдаа засаг захиргааны тойрог биш боловч Оттава нь холбооноос байгуулсан [[Үндэсний Нийслэлийн Бүс (Канад)|Үндэсний Нийслэлийн Бүсийн]] нэг хэсэг юм. Тус бүсэд мөн хөрш Кэбэкийн [[Гатино]] [[хот]] багтдаг. Бусад үндэсний нийслэлүүдийн нэгэн адил "Оттава" хэмээх нэрээр тус улсын [[Канадын Засгийн газар|Канадын Засгийн газрыг]] нэрлэж хэрэглэх нь бий. Оттава хотын одоогийн дарга нь [[Жим Уатсон]] юм. Тэрбээр Оттава хотын 59 дэх дарга бөгөөд түүний өмнө 2006 оноос 2010 он хүртэл [[Ларри О'Брайен]] хотын дарга байжээ. == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт | collapsed=<includeonly>{{#if:{{{collapsed|}}}|{{{collapsed}}}|</includeonly><includeonly>}}</includeonly> | location = Оттава, 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1938–одоо<ref name=extremesmetadata> {{cite web |url= https://api.weather.gc.ca/collections/ltce-stations/items?f=csv&limit=30000&ELEMENT_NAME_E=TEMPERATURE |title= Technical Information and Metadata |work= Daily climate records (LTCE) |publisher= Environment Canada |access-date= 2026-04-23}}</ref> | metric first = Y | single line = Y | Jan maximum humidex = 13.9 | Feb maximum humidex = 15.1 | Mar maximum humidex = 30.0 | Apr maximum humidex = 35.1 | May maximum humidex = 41.8 | Jun maximum humidex = 46.5 | Jul maximum humidex = 47.2 | Aug maximum humidex = 47.0 | Sep maximum humidex = 42.5 | Oct maximum humidex = 33.9 | Nov maximum humidex = 26.1 | Dec maximum humidex = 18.4 | year maximum humidex = 47.2 | Jan record high C = 12.9 | Feb record high C = 15.7 | Mar record high C = 27.4 | Apr record high C = 31.1 | May record high C = 35.8 | Jun record high C = 36.1 | Jul record high C = 36.9 | Aug record high C = 37.8 | Sep record high C = 35.1 | Oct record high C = 30.9 | Nov record high C = 23.9 | Dec record high C = 17.9 | year record high C = 37.8 | Jan high C = -5.5 | Feb high C = -3.6 | Mar high C = 2.4 | Apr high C = 11.3 | May high C = 19.6 | Jun high C = 24.4 | Jul high C = 27.0 | Aug high C = 25.8 | Sep high C = 21.0 | Oct high C = 13.0 | Nov high C = 5.8 | Dec high C = -1.9 | year high C = 11.6 | Jan mean C = -10.0 | Feb mean C = −8.5 | Mar mean C = −2.4 | Apr mean C = 5.9 | May mean C = 13.6 | Jun mean C = 18.7 | Jul mean C = 21.2 | Aug mean C = 20.1 | Sep mean C = 15.3 | Oct mean C = 8.2 | Nov mean C = 1.7 | Dec mean C = -5.8 | year mean C = 6.5 | Jan low C = -14.3 | Feb low C = -13.2 | Mar low C = -7.1 | Apr low C = 0.5 | May low C = 7.5 | Jun low C = 12.9 | Jul low C = 15.4 | Aug low C = 14.3 | Sep low C = 9.6 | Oct low C = 3.4 | Nov low C = -2.4 | Dec low C = -9.6 | year low C = 1.4 | Jan record low C = -35.6 | Feb record low C = -36.1 | Mar record low C = -30.6 | Apr record low C = -16.7 | May record low C = -5.6 | Jun record low C = -0.1 | Jul record low C = 5.0 | Aug record low C = 2.6 | Sep record low C = -3.0 | Oct record low C = -8.0 | Nov record low C = -21.7 | Dec record low C = -34.4 | year record low C = -36.1 | Jan chill = −47.8 | Feb chill = −47.6 | Mar chill = −42.7 | Apr chill = −26.3 | May chill = −10.9 | Jun chill = 0.0 | Jul chill = 0.0 | Aug chill = 0.0 | Sep chill = −6.4 | Oct chill = −13.3 | Nov chill = −29.5 | Dec chill = −44.6 | year chill = -47.8 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 70.4 | Feb precipitation mm = 49.5 | Mar precipitation mm = 66.3 | Apr precipitation mm = 81.3 | May precipitation mm = 74.8 | Jun precipitation mm = 96.8 | Jul precipitation mm = 88.5 | Aug precipitation mm = 79.0 | Sep precipitation mm = 89.6 | Oct precipitation mm = 87.4 | Nov precipitation mm = 73.9 | Dec precipitation mm = 72.4 | year precipitation mm = 929.8 | rain colour = green | Jan rain mm = 29.3 | Feb rain mm = 14.5 | Mar rain mm = 34.6 | Apr rain mm = 69.6 | May rain mm = 74.5 | Jun rain mm = 96.8 | Jul rain mm = 88.5 | Aug rain mm = 79.0 | Sep rain mm = 90.6 | Oct rain mm = 84.7 | Nov rain mm = 60.5 | Dec rain mm = 34.7 | year rain mm = 757.2 | snow colour = green | Jan snow cm = 59.2 | Feb snow cm = 48.5 | Mar snow cm = 38.8 | Apr snow cm = 12.2 | May snow cm = 0.2 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 2.7 | Nov snow cm = 20.7 | Dec snow cm = 49.6 | year snow cm = 231.9 | unit precipitation days = 0.2 мм | unit rain days = 0.2 мм | unit snow days = 0.2&nbsp;см | Jan precipitation days = 16.7 | Feb precipitation days = 13.0 | Mar precipitation days = 12.6 | Apr precipitation days = 12.1 | May precipitation days = 13.4 | Jun precipitation days = 13.9 | Jul precipitation days = 12.1 | Aug precipitation days = 11.2 | Sep precipitation days = 12.4 | Oct precipitation days = 14.1 | Nov precipitation days = 14.4 | Dec precipitation days = 16.7 | year precipitation days = 162.7 | Jan rain days = 4.9 | Feb rain days = 3.7 | Mar rain days = 6.8 | Apr rain days = 11.0 | May rain days = 13.4 | Jun rain days = 13.9 | Jul rain days = 12.1 | Aug rain days = 11.2 | Sep rain days = 12.3 | Oct rain days = 13.6 | Nov rain days = 10.5 | Dec rain days = 6.6 | year rain days = 120.0 | Jan snow days = 16.4 | Feb snow days = 12.9 | Mar snow days = 8.6 | Apr snow days = 3.2 | May snow days = 0.13 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 0.0 | Oct snow days = 0.87 | Nov snow days = 6.5 | Dec snow days = 13.9 | year snow days = 62.3 | humidity colour = green | time day = 15:00 | Jan humidity = 68.4 | Feb humidity = 62.0 | Mar humidity = 57.0 | Apr humidity = 49.5 | May humidity = 49.5 | Jun humidity = 53.5 | Jul humidity = 54.2 | Aug humidity = 55.3 | Sep humidity = 58.4 | Oct humidity = 61.6 | Nov humidity = 66.9 | Dec humidity = 72.3 | year humidity = 59.1 | Jan sun = 122.4 | Feb sun = 114.1 | Mar sun = 168.5 | Apr sun = 187.5 | May sun = 210.5 | Jun sun = 274.0 | Jul sun = 301.4 | Aug sun = 231.9 | Sep sun = 211.5 | Oct sun = 148.8 | Nov sun = 92.4 | Dec sun = 68.8 | year sun = 2131.7 | Jan percentsun = 43.1 | Feb percentsun = 39.0 | Mar percentsun = 45.7 | Apr percentsun = 46.3 | May percentsun = 45.7 | Jun percentsun = 58.6 | Jul percentsun = 63.7 | Aug percentsun = 53.1 | Sep percentsun = 56.1 | Oct percentsun = 43.7 | Nov percentsun = 32.2 | Dec percentsun = 25.2 | year percentsun = 46.0 <!--This data below uses the weatherstats.ca source--> |Jan avg record high C= 6.8 |Feb avg record high C= 6.5 |Mar avg record high C= 13.8 |Apr avg record high C= 24.0 |May avg record high C= 30.1 |Jun avg record high C= 32.3 |Jul avg record high C= 32.6 |Aug avg record high C= 32.2 |Sep avg record high C= 29.7 |Oct avg record high C= 23.8 |Nov avg record high C= 16.9 |Dec avg record high C= 9.3 |year avg record high C= 34.0 |Jan avg record low C= -26.8 |Feb avg record low C= -23.6 |Mar avg record low C= -19.1 |Apr avg record low C= -6.9 |May avg record low C= 0.1 |Jun avg record low C= 5.7 |Jul avg record low C= 10.3 |Aug avg record low C= 8.7 |Sep avg record low C= 2.1 |Oct avg record low C= -3.8 |Nov avg record low C= -11.7 |Dec avg record low C= -21.7 |year avg record low C= -27.7 |Jan dew point C= -13.5 |Feb dew point C= -12.7 |Mar dew point C= -8.0 |Apr dew point C= -1.9 |May dew point C= 5.9 |Jun dew point C= 12.1 |Jul dew point C= 14.9 |Aug dew point C= 14.4 |Sep dew point C= 10.7 |Oct dew point C= 4.0 |Nov dew point C= -2.3 |Dec dew point C= -8.6 |year dew point C= 1.3 | source 1 = [[Environment Canada]] (нар 1981–2010)<ref name=CCN>{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20230927043627/https://climate.weather.gc.ca/climate_normals/results_1991_2020_e.html?searchType=stnProv&lstProvince=ON&txtCentralLatMin=0&txtCentralLatSec=0&txtCentralLongMin=0&txtCentralLongSec=0&stnID=191000000&dispBack=0 |archive-date=2023-09-27 |url=https://climate.weather.gc.ca/climate_normals/results_1991_2020_e.html?searchType=stnProv&lstProvince=ON&txtCentralLatMin=0&txtCentralLatSec=0&txtCentralLongMin=0&txtCentralLongSec=0&stnID=191000000&dispBack=0 |title=Ottawa (Airport), Ontario |work=Canadian Climate Normals 1991–2020 |publisher=Environment Canada |access-date=2026-04-23}}</ref><ref name=CCNairport1981>{{cite web |publisher=Environment Canada |url=http://climate.weather.gc.ca/climate_normals/results_1981_2010_e.html?stnID=4337 |title=Canadian Climate Normals 1981–2010 Station Data: Ottawa, Ontario |date=31 October 2011 |access-date=2026-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610225253/http://climate.weather.gc.ca/climate_normals/results_1981_2010_e.html?stnID=4337 |archive-date=2016-06-10 |url-status=live}}</ref><ref name=climate>{{cite web |url=ftp://ftp.tor.ec.gc.ca/Pub/Normals/English/ONT/ONT_GORE-OTTA_ENG.csv |title=1981 to 2010 Canadian Climate Normals |publisher=Environment Canada |id=Climate ID: 6106000 |date=2013-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718042915/ftp://ftp.tor.ec.gc.ca/Pub/Normals/English/ONT/ONT_GORE-OTTA_ENG.csv |archive-date=2020-07-18 |url-status=dead |access-date=2026-04-23}}</ref><ref name=OttawaAirportextremes>{{cite web | url = https://dd.weather.gc.ca/climate/ltce/daily/temperature/ON/climate_LTCE_Temperature-Records_ON_VSON52V.csv | title = Long Term Climate Extremes for Ottawa Richmond-Metcalfe (Virtual Station ID: VSON118) | work = Daily climate records (LTCE) | publisher = Environment Canada | access-date = 2026-04-23 }}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="July18Hmdx">{{cite web |url=https://www.theweathernetwork.com/news/articles/electrictiy-use-to-hit-highest-in-years-this-week-southern-eastern-ontario-energy-heat-wave-temperatures-humidex-ieso-ac-air-conditioning/105857 |title=Electricity use to hit highest in years this week in Ontario |publisher=The Weather Network |date=2018-07-02 |access-date=2026-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703133542/https://www.theweathernetwork.com/news/articles/electrictiy-use-to-hit-highest-in-years-this-week-southern-eastern-ontario-energy-heat-wave-temperatures-humidex-ieso-ac-air-conditioning/105857 |archive-date=2018-07-03 |url-status=live}}</ref> | date = 2013 |source 2 = weatherstats.ca (шүүдэр цэг болон сарын жилийн дундаж үнэмлэхүй хамгийн их хамгийн бага температур)<ref name="wsc YOW">{{cite web |url=https://ottawa.weatherstats.ca/charts/ |title=Ottawa|work= List of charts for Ottawa |date=2026-02-06 |publisher=weatherstats.ca |access-date=2026-04-23}}</ref> }} == Оттавагийн зургууд == <gallery perrow=6> Image:National Gallery of Canada glass tower 2005.jpg|Канадын Үндэсний галерей. Image:Byward Market.jpg|Байворд захын лангуунууд. Image:Marketcanday.jpg|Канадын үндэсний баярын үеэр Байворд захын Йорк гудамж. Image:Rideau Hall04.jpg|Амбан захирагчийн өргөө Ридо Холл. Image:Ottawa Elgin Street.jpg|Элжин гудамжны фасад. Image:Notre-Dame Ottawa.jpg|Нотр-Дам катедрал Image:Canada Day 2000 Wellington.jpg|Канадын үндэсний баяраар хотын төвийн гудамжаар машин явахыг хориглодог. Image:Westboro trstwy.jpg|Транзитвэй дэх Вэстборо буудал. </gallery> == Тайлбар == === Ашигласан материал === {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commons|Ottawa}} {{Wiktionary}} * [http://www.ottawa.ca/ Оттава хотын цахим хуудас] {{en icon}} * [https://web.archive.org/web/20060923063747/http://www.ncf.ca/%7Edw413/area_map.htm National Capital Freenet - Directory of Ottawa and Environs] * [https://web.archive.org/web/20060909151540/http://collections.ic.gc.ca/bytown/ Musée Bytown Museum] * [https://web.archive.org/web/20051001013413/http://canadiangeographic.ca/magazine/SO05/indepth/ Interesting Facts About Ottawa from Canadian Geographic] * [https://web.archive.org/web/20050913235636/http://www.parliamenthill.gc.ca/text/hillcam_e.html Parliament Hill Webcam] * Statistics Canada [https://web.archive.org/web/20210227125053/https://www12.statcan.gc.ca/english/census01/home/index.cfm 2001 Census of Canada], [[2006]] оны [[10 сарын 10]]-нд авсан. [[Ангилал:Онтариогийн суурин]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:Хойд Америкийн нийслэл]] [[Ангилал:Оттава| ]] [[Ангилал:Канадын их сургуулийн хот]] j6h9jv5oudn3kol16j47bn369ryun3h 0 10424 854825 854669 2026-04-27T05:12:09Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-25222-79|~2026-25222-79]] ([[User talk:~2026-25222-79|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:202.9.47.27|202.9.47.27]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 813596 wikitext text/x-wiki [[Хиад Боржигин]]ы '''Бартан баатар''' ([[монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠪᠠᠷᠲᠠᠨ<br>ᠪᠠᠭᠠᠲᠥᠷ}}, bartan bagatur) (1120?-1161?) нь [[Их Монгол Улс]]ыг үүсгэн байгуулагч [[Чингис хаан]]ы өвөг эцэг ба [[Хамаг Монгол]]ын [[Хабул хаан]]ы хоёр дахь хүү байжээ. Бартан баатрын гэргий "Таргудын Жисүтэйн охин"<ref name=":0">{{Cite book |last=. |first=Лувсанданзан |title=Алтан товч |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=40}}</ref> Сунигул үжингээс (Сүчигэл үжин<ref name=":0" />, Сайн марал хаяг<ref>{{Cite book |last=Саган |first=сэцэн |title=Эрдэнийн товч |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=69 |translator-last=М |translator-first=Баярсайхан}}</ref>) [[Мэнгэтү хиан]], [[Нэгүн тайш]], [[Есүхэй баатар]], [[Даридай отчигин]] гэсэн дөрвөн хөвүүн төрсний гурав дахь хүү Есүхэй баатар нь Чингис хааны эцэг билээ. {{stub}} == Эшлэл == [[Ангилал:Монголын язгууртан]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:12-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Хиад боржигин]] [[Ангилал:Чингис хааны гэр бүлийнхэн]] [[Ангилал:12-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1161 онд өнгөрсөн]] 34t83mpets8jqs79s2l6n5vpswwrear 0 11026 854843 846219 2026-04-27T06:11:38Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854843 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн өмнөд Азийн улс}} {{About|улсын||Лаос (салаа утга)}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Ардчилсан Лаос Ард Улс | common_name = Лаос | native_name = {{ubl|{{native name|lo|ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ<wbr />}}|{{transliteration|lo|Сатхаланалат Пасатхипатай Пасасьон Лао}}}} {{midsize|{{native name|Fr|République Démocratique Populaire Lao}}}} | image_flag = Flag of Laos.svg | flag_type = [[Лаосын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Emblem of Laos (1991-2025).svg | coa_size = 90 | symbol_type = [[Лаосын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = {{lang|lo|ສັນຕິພາບ ເອກະລາດ ປະຊາທິປະໄຕ ເອກະພາບ ວັດທະນະຖາວອນ}}<br />{{transliteration|lo|Сантипхаз, Экалат, Пасатхипатай, Экапхап, Ваттханатхавон}}<br />"Энх тайван, Тусгаар тогтнол, Ардчилал, Эв нэгдэл, Хөгжил цэцэглэлт" | national_anthem = {{lang|lo|ເພງຊາດລາວ}}<br />{{transliteration|lo|[[Лаосын төрийн дуулал|Pheng Xat Lao]]}}<br />"Энх тайван, Тусгаар тогтнол, Ардчилал, Эв нэгдэл, Хөгжил цэцэглэлт"{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Laos.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:Laos (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Laos ASEAN.svg|250px|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | map_caption = {{map caption |location_color=ногоон |region=[[АСЕАН]] |region_color=хар саарал |legend=Location Laos ASEAN.svg}} | capital = [[Вьентьян]] | coordinates = {{Coord|17|58|N|102|36|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Лаос хэл]] | recognised_languages = | languages_type = Ярианы хэл | languages = {{hlist|[[Лаос хэл|Лаос]]|[[Кхму хэл|Кхму]]|[[хмонг хэл|Хмонг]]|[[Пу Тай хэл|Пу Тай]]|[[Тай хэл|Тай]]|[[Англи хэл|Англи]]|[[Франц хэл]]<ref>{{cite web|url=http://www.studycountry.com/guide/LA-language.htm|title=The Languages spoken in Laos|website=Studycountry|access-date=16 September 2018|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225003905/https://www.studycountry.com/guide/LA-language.htm|url-status=live}}</ref>}} | ethnic_groups = {{unbulleted list | 53.2% [[Лаосчууд]] | 11% [[Кхму үндэстэн|Кхму]] | 9.2% [[Хмонг ястан|Хмонг]] | 3.4% [[Пу Тай хэл#Ярилцагч|Пу Тай]] | 3.1% [[Тай үндэстэн|Тай]] | 2.5% Маконг | 2.2% [[Катанг үндэстэн|Катанг]] | 2.0% [[Лы ястан|Лы]] | 1.8% [[Акха үндэстэн|Акха]] | 11.6% Бусад{{efn|[[Лаос дахь угсаатны бүлгүүдийн жагсаалт|100-аас илүү жижиг угсаатны бүлгүүдийг]] багтааж.}} }} | ethnic_groups_year = 2015<ref name="Census2015">{{cite web|url=https://lao.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/PHC-ENG-FNAL-WEB_0.pdf|title=Results of Population and Housing Census 2015|publisher=Lao Statistics Bureau|access-date=1 May 2020|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308153132/https://lao.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/PHC-ENG-FNAL-WEB_0.pdf|url-status=live}}</ref> | demonym = [[Лаос үндэстэн|Лаосчууд]]<br />[[Лаосын хүн ам|Лаосынхан]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Марксизм-Ленинизм|Марксист–Ленинист]] [[Нэг намын систем|нэг-намын]] [[социалист улс|социалист]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Лаосын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] ба [[Лаос Ардын Хувьсгалт Намын Ерөнхий Нарийн Бичгийн Дарга|Ерөнхий Нарийн Бичгийн Дарга]]{{efn|Лаос нь [[Нэг намын систем|нэг намын]] [[Марксизм-Ленинизм|Марксист–Ленинист]] [[коммунист улс]] юм. Хамгийн эрх мэдэлтэй улс төрийн албан тушаал нь [[Лаосын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] биш [[Лаос Ардын Хувьсгалт Намын Ерөнхий Нарийн Бичгийн Дарга]] юм. Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нь Лаосын шийдвэр гаргах дээд байгууллага болох [[Лаос Ардын Хувьсгалт Намын улс төрийн товчоо|Улс төрийн товчоо]] болон [[Лаос Ардын Хувьсгалт Намын ерөнхий нарийн бичгийн газар|ерөнхий нарийн бичгийн газрыг]] хянадаг тул албан тушаалтныг Лаосын де факто удирдагч болгодог.}} | leader_name1 = [[Тонглун Сисулит]] | leader_title3 = [[Лаосын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name3 = [[Сонесай Сифандон]] | leader_title2 = [[Лаосын Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Боунтонг Читмани]]<br />[[Пани Ятодү]] | leader_title4 = [[Лаосын Үндэсний Ассамблейн ерөнхийлөгч|Үндэсний Ассамблейн дарга]] | leader_name4 = [[Сайсомфон Фомвихан]] | legislature = [[Лаосын Үндэсний Ассамблей|Үндэсний Ассамблей]] | sovereignty_type = [[Лаосын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Лаан Саан|Лаан Сааны хаант улс]] | established_date1 = 1353–1707 | established_event2 = [[Луанг Прабангийн хаант улс|Луанг Прабанг]], [[Вьентьяний хаант улс|Вьентьян]] & [[Чампасакийн Вант Улс|Чампасакийн]] хаант улсууд | established_date2 = 1707–1778 | established_event3 = [[Раттанакосины хаант улс (1782–1932)|Сиамын]] вассал | established_date3 = 1778–1893 | established_event4 = [[Лаосын Францын протекторат|Францын протекторат]] | established_date4 = 1893–1953 | established_event5 = [[Лаосын Францын протекторат#Лаос дахь колоничлолын төгсгөл|Нэгдсэн хаант улс]] | established_date5 = 5 сарын 11, 1947 | established_event6 = [[Лаосын хаант улс|Тусгаар тогтнол]] | established_date6 = 10 сарын 22, 1953 | established_event7 = [[Лаосын иргэний дайн|Хаант засгийг халсан]] | established_date7 = 12 сарын 2, 1975 | established_event8 = [[Лаосын Үндсэн Хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date8 = 8 сарын 14, 1991 | area_km2 = 236,800 | area_rank = 82 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]]--> | area_sq_mi = 91,428.991 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | area_footnote = <ref name=CIA>{{Cite CIA World Factbook|country=Laos|access-date=24 September 2022}}</ref> | percent_water = 2 | population_estimate = 7,749,595<ref name=CIA/> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 103 | population_density_km2 = 26.7 | population_density_sq_mi = <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | GDP_PPP = {{increase}} $74.309&nbsp;тэрбум<ref name="IMF database 2023">{{cite web |url= https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=544,&s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDP,NGDPD,PPPGDP,NGDP_D,NGDPRPC,NGDPRPPPPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,PPPEX,PCPI,PCPIPCH,PCPIE,PCPIEPCH,TM_RPCH,TMG_RPCH,TX_RPCH,TXG_RPCH,LP,GGR,GGR_NGDP,GGX,GGX_NGDP,GGXCNL,GGXCNL_NGDP,GGXONLB,GGXONLB_NGDP,GGXWDG,GGXWDG_NGDP,NGDP_FY,BCA,BCA_NGDPD,&sy=2021&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=23 April 2023 }}</ref> <!--Do not edit!--> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 106 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $9,800<ref name="IMF database 2023" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 125 | GDP_nominal = {{Decrease}} $14.091&nbsp;тэрбум<ref name="IMF database 2023" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 145 | GDP_nominal_per_capita = {{Decrease}} $1,858<ref name="IMF database 2023" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 152 | Gini = 36.4 <!--number only--> | Gini_year = 2012 | Gini_change = <!--increase/decrease/staedy--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/|title=Gini Index|publisher=World Bank|access-date=2 March 2011|archive-date=9 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150209003326/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI|url-status=live}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.607 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year in which the HDI data refers to and not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022|archive-date=8 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908114232/http://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|url-status=live}}</ref> | HDI_rank = 140 | currency = [[Лаос кип|Кип]] (₭) | currency_code = LAK | time_zone = [[Лаос дахь цаг|ICT]] | utc_offset = +7 | drives_on = баруун | calling_code = [[+856]] | iso3166code = LA | cctld = [[.la]] | religion = {{unbulleted list | 66.0% [[Лаос дахь буддын шашин|Буддизм]]{{efn|Буддын шашинтнууд болон бусад шашныг шүтэн бишрэгчдийн хууль ёсны бүхий л үйл ажиллагааг төр хүндэтгэн хамгаалж, Буддын шашны лам, шинэхэн, бусад шашны санваартан нарыг улс орон, ард түмэнд тустай үйл ажиллагаанд татан оролцуулж, уриална.<ref>{{cite web|title=Lao People's Democratic Republic's Constitution of 1991 with Amendments through 2003|url=https://constituteproject.org/constitution/Laos_2003.pdf?lang=en|website=constituteproject.org|access-date=29 October 2017|quote=Article 9: The State respects and protects all lawful activities of Buddhists and of followers of other religions, [and] mobilises and encourages Buddhist monks and novices as well as the priests of other religions to participate in activities that are beneficial to the country and people.|archive-date=10 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171210232122/https://constituteproject.org/constitution/Laos_2003.pdf?lang=en|url-status=live}}</ref>}} | 30.7% [[Тай ардын шашин]] | 1.5% [[Лаос дахь христийн шашин|Христ]] | 1.8% [[Лаос дахь шашин шүтлэг|Бусад]] / [[Шашин шүтэхгүй байдал|Шашингүй]]<ref name="globalReligion" /> }} }} '''Бүгд Найрамдах Ардчилсан Лаос Ард Улс''' ([[товчлол|тов.]] '''БНАЛАУ'''; {{lang-lo|ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ}} ''Sathalanalat Paxathipatai Paxaxon Lao'') буюу '''Лаос''' улс нь [[Зүүн Өмнөд Ази|Зүүн-Өмнөд]] [[Ази]]д зүүнээрээ [[Вьетнам]], урдуураа [[Камбож]], баруун урдуураа [[Тайланд]], баруун хойноо [[Мьянмар]], [[Хятад]] гэх 5 улсаар хүрээлүүлж оршдог, [[далайд гарцгүй улс]] юм. 2024 онд Лаосын хүн ам 7,953,556 байсан бөгөөд үүнээс 3,966,320 эрэгтэй, 3,987,236 эмэгтэй хүн байжээ гэж The World Factbook мэдээлэв. Энэ үзүүлэлт нь Лаосыг дэлхийн 103 дахь их хүн амтай улс болгож байна. Нийслэл нь [[Вьентьян]] хот. Албан ёсны хэл нь [[Лао хэл|Лаос]]. 2017 онд эмэгтэйчүүдийн насанд хүрэгчдийн бичиг үсгийн түвшин 62.9%; насанд хүрсэн эрэгтэйчүүдийн хувьд 78.1% байна. Монгол Улс 1962 оны 9-р сарын 12-нд дипломат харилцаа тогтоосон байна. ==Түүх== [[Зураг:Map-of-southeast-asia 1400 CE.png|thumb|left|160px|Нийтийн тооллын 1400 он. Хар ногоон нь Лаан Саан]] Лаосын нутагт хэд хэдэн жижиг гүнт улс оршин байсныг нэгтгэж 1353 онд [[Фа Нгум]] («fȁːŋum» гэх лаос дуудлагаас хөрвүүлвэл ''Фаанум'') гэгч [[Лаан Саан]] ({{lan-lo|ລ້ານຊ້າງ}} ''lâansâang'' - «сая заан»; {{lang-ru|Лансанг}} ; {{lang-en|Lan Xang}} - ''Лан Шан'') хэмээх вант улсыг байгуулсан нь Лаосын анхны төвлөрсөн төрт улс байсан юм. Энэ улсын 354 жилийн тусгаар тогтнолоор бусад [[Тай]]чуудаас ялгарах [[Лаос үндэстэн|Лаос үндэстний]] онцлог бүрэлдэн тогтжээ. Улсын бүтэн нэр нь ''Лан Санг Хом Кхао'' - «Сая заан, цагаан шүхрийн орон» гэнэ.<ref>Хүүхэд - Залуучуудын Нэвтэрхий Толь. III боть</ref> 1707 онд [[Луанг Прабанг]], [[Вьентьян]], [[Чампасак]]ийн газарт төвлөсөн 3 гүнт улс болон хуваагдаж, хожим [[Бирм]], [[Сиам]]ын дайралт, нөлөөнд өртөж, эцэстээ [[Францын Энэтхэг-Хятад]]ад нэгтгэгджээ. Лаосын одоогийн хилийг Францын колони байхад нь 1893-1904 онд тогтоосон хилийн зурвасаас эхтэй юм. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайны]] [[1941]]-[[1945]] онуудад Лаос бүс нутгийн бусад орнуудын нэгэн адил [[Япон|Японд]] эзлэгдсэн. 1953 оны 10-р сарын 22-нд [[Франц|Францаас]] тусгаар тогтнолоо олж авч [[Лаосын Вант улс]] үүссэн ч төд удалгүй нэг талаас ардын засаг тогтоох, нөгөө талаас хаант засгаа хадгалах гэсэн эсрэг тэсрэг үзэлтэй хоёр улс төрийн хүчинд хуваагдан дайтжээ. Энэхүү [[Лаосын иргэний дайн]] нь [[Вьетнамын дайн]]тай хавсран өрнөж эцэстээ Вьетнам болон Лаосын [[коммунизм|коммунист (эв хамт)]] хүчний ялалтаар төгсөж Лаост хаант засаг нь унаж, 1975 оны 12 сарын 2-нд ''Бүгд Найрамдах Ардчилсан Лаос Ард Улс'' (''БНАЛАУ'') тунхаглан өнөөг хүрээд байна. == Газарзүй == [[File:Mekong River (Luang Prabang).jpg|thumb|left|180px|Лаосаар урсах [[Меконг мөрөн]]]] Лаос нь [[Зүүн Өмнөд Ази]] дахь [[далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]] цорын ганц орон юм. Нутаг нь [[хойд өргөрөг|хойд өргөргийн]] 14° - 23°-р зэргэд, [[зүүн уртраг|зүүн уртраг]]ийн 100° - 108°-р зэргэдийн хооронд багтдаг. Ихэнх газар нь ойгоор хучигдсан уул нуруу. Тэндээс хамгийн өндөр цэг болох [[Поу Биа]] уулын орой д.т.д 2,818 м хүрдэг. Мөн [[Луан Прабан нуруу|Луан Прабан]] (баруун талд), [[Аннамын]] (Вьетнамтай залгаа зүүн тал) гэх хоёр [[уулын нуруу|нурууг]] онцлох учиртай. Нийт газар нутгийн гуравны хоёр нь уулархаг. Зүүн-Өмнөд Азийг усаараа ундаалдаг [[Меконг мөрөн]] Лаосын нутгаар 1835 км урсаж өнгөрдөг. Нийт нутаг дэвсгэрийн 47 хувь буюу 11 сая га талбайг ой мод эзэлдэг бөгөөд түүний 3 сая га–д [[Улаан мод|улаан]], хар, ягаан царс, суман полисандр зэрэг сайн чанарын болон үйлдвэрлэлийн үнэт мод ургадаг. Эмийн төрөл бүрийн ургамал ихтэйн дээр [[заан]], [[бар]], [[баавгай]], эрээн гөрөөс зэрэг халуун орны зэрэг ан амьтантай. Жилийн 5-аас 10-р сарын хооронд [[борооны улирал]] буюу [[зун]], 12-аас 4-р сарын хооронд [[хуурай улирал]] буюу [[өвөл]] тохиодог. Лаос нь голдуу бүртгэлийн зорилгоор нутгаа өмнөд (урд), дундад (төв), умард (хойд) гэж гурав хуваан бүсчилдэг.<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.nsc.gov.la/Products/Populationcensus2005/PopulationCensus2005_chapter2.htm |title=Nsc Lao Pdr |publisher=Nsc.gov.la |date= |accessdate=2012-01-21}}</ref> [[Алт]], [[мөнгө]], [[зэс]], цагаан, [[хар тугалга]], [[цайр]], төмөр, [[хүхэр]], [[нүүрс]], цэхэр индраанил зэрэг үнэт, хагас үнэт чулуу болон барилгын материалын түүхийн эдийн арвин нөөцтэй. === Орон нутаг === [[Зураг:Map of Laos.png|thumb|400px|left|Арван долоон их нутаг (жагсаалтын дугаараар)]] Арван зургаан [[муж]], нэг [[тойрог]]: <br> <br>{{nbsp|1}} 1. [[Аттапы]] (Аттапу) <br>{{nbsp|1}} 2. [[Бокео]] (Бокев) <br>{{nbsp|1}} 3. [[Боликхамсай]] (Болихамсай) <br>{{nbsp|1}} 4. [[Чампасак муж|Чампасак]] (Жамбасаг) <br>{{nbsp|1}} 5. [[Хуапхан]] <br>{{nbsp|1}} 6. [[Кхаммуан]] (Комуань) <br>{{nbsp|1}} 7. [[Луангнамтха]] <br>{{nbsp|1}} 8. [[Луангпхабанг муж|Луангпхабанг]] (Луанпабан) <br>{{nbsp|1}} 9. [[Удомсай]] <br>{{nbsp|1}} 10. [[Пхонгсали]] <br>{{nbsp|1}} 11. [[Сайнябули]] (Саябули) <br>{{nbsp|1}} 12. [[Салаван]] <br>{{nbsp|1}} 13. [[Саваннакхет муж|Саваннакхет]] (Саваннакет) <br>{{nbsp|1}} 14. [[Секонг]] <br>{{nbsp|1}} 15. [[Вьентьян тойрог|Вьентьян]] (Вьенжань) <br>{{nbsp|1}} 16. [[Вьентьян муж|Вьентьян]] (Вьенжань) <br>{{nbsp|1}} 17. [[Сиенгкхуанг]] === Хот суурин === {{columns |col1 = * [[Вьентьян]] (Вьенжань) * [[Паксе]] (Багсе) * [[Саваннакхет]] (Вьенжань) * [[Луангпхабанг]] (Луанпабан) * [[Самныа]] |col2 = * [[Пхонсаван]] * [[Такхэк]] * [[Паксан]] * [[Хуэйсай]] * [[Сайнябули]] (Саябули) }} == Улс төр == Төр, засгийн зохион байгуулалтын хувьд парламентын засаглалтай, улс төрийн [[Нэг намын тогтолцоо|нэг намын тогтолцоотой]]. Улс төрийн хувьд босоо удирдлагын хатуу зарчим баримталдаг. Лаос улс 1991 онд [[Лаосын Үндсэн Хууль|Шинэ Үндсэн хуулиа]] баталсан. Лаос Ерөнхийлөгч, Дэд Ерөнхийлөгчийг Үндэсний Ассамблей 5 жилийн хугацаатайгаар сонгодог. Ерөнхийлөгчөөр 2006 онд Чуммали Саяасон, 2016 онд [[Буннянг Ворачит]], 2020 онд [[Тонглун Сисулит]] сонгогдон ажиллаж байна. Засгийн газрын тэргүүн Ерөнхий сайдыг Ерөнхийлөгч нэр дэвшүүлж Үндэсний Ассамблей 5 жилийн хугацаатайгаар томилдог. Засгийн газрын гишүүдийг Ерөнхийлөгч томилж Үндэсний Ассамблей баталдаг. Хууль тогтоох дээд байгууллага нь Үндэсний Ассамблей 149 гишүүнтэй, гишүүдийг 5 жилийн хугацаатай сонгодог. 2016 оны сонгуулиар 211 хүн нэр дэвшиж [[Лаос Ардын Хувьсгалт Нам|Лаос Ардын Хувьсгалт Намын]] 144 гишүүн, 5 гишүүн бие даагч нар сонгогдсон. ==Эдийн засаг== [[File:Laos ricefields.JPG|thumb|Лаос орны [[тутарга|тутаргын]] нэгэн талбай]] Лаосын [[эдийн засаг]] (ЭЗ) жилд дунджаар 7% өссөөр хориод жилийг үдлээ. 2008-2010 оны саяхны гурван жилд 7.8%, 7.6%, 7.7%-иар өссөн.<ref>[http://www.indexmundi.com/laos/gdp_real_growth_rate.html indexmundi: CIA World Factbook]</ref> 2011 онд худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн үнийн [[ДНБ]] нь [[Америк доллар|$]]17.4 тэрбум байж хүн нэг бүрт $2,659 ноогджээ.<ref name="imf2">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=85&pr.y=10&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=544&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |title=Laos |publisher=International Monetary Fond |accessdate=2012-04-18}}</ref> Энэ нь зэргэлдээ хэдэн улс, дэлхийн дунджаас доогуур үзүүлэлт юм. 1976 оноос [[социалист]] эдийн засгийн журманд орсон бол 1986 онд төрийн оролцоог танаж, хувийн хэвшлийг зөвшөөрчээ. Зарим хөрш шигээ [[зах зээлийн эдийн засаг|зах зээлийн журамд]] аажим нэвтэрч байгаа. Авто замын сүлжээ сийрэг, [[төмөр зам]] байдаггүй нь зах зээлийн өсөлтөд сөрөгөөр нөлөөлдөг ч БНХАУ-ын "Нэг Бүс Нэг Зам" хөтөлбөрийн шугамаар тус улсыг дайрсан төмөр зам 2022 онд баригдаж буй, гадаадын хөрөнгө оруулалт харин өсөлтийг хөгжөөдөг. [[Файл:Khammouane TheunHinbounHydropower tango7174.jpg|thumb]] === Эрчим хүч === 2020 оны байдлаар Лаос 10,021 МВт цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэх хүчин чадалтай бөгөөд үүний 80% нь усан цахилгаан станцаас бүрддэг. Лаос улсад үйлдвэрлэсэн цахилгаан эрчим хүчний 75 % экспортлодог бөгөөд энэ нь тус улсыг "Зүүн Өмнөд Азийн батарей" гэж нэрлэх болсон юм. Төрийн өмчит цахилгаан эрчим хүчний компани болох "Électricité du Laos" нь дотооддоо цахилгаан эрчим хүчийг үйлдвэрлэлийн өртгөөс бага үнээр борлуулдаг. Гэсэн хэдий ч экспортын зах зээл өсөн нэмэгдэж байгаа тул Лаосын эрчим хүчний салбар 2022 онд улсын ДНБ-ий 12.8%-ийг бүрдүүлсэн байна. === Үндэсний нийт бүтээгдэхүүн === 14.01 тэрбум ам.доллар/2008/.ҮНБ-ний өсөлт (2008): 7,5%. Нэг хүнд ногдох ҮНБ-1900 ам.доллар/2008/ Ажиллах хүч(2006 онд): 2.6 сая хүн. Тэдгээрийн 80% нь ХАА-д, 20% нь үйлдвэр, үйлчилгээний салбарт ажилладаг. Ажилгүйдэл (2005)2.4% Ядуурал /2006/ 30.7% Төсөв(2008): Орлого 811.6 тэрбум ам.доллар,зарлага 955.9 тэрбум ам.доллар. БНАЛАУ-ын төсөв дотоодын эх үүсвэрийн хомсдолоос шалтгаалан гадаадын зээл тусламжид тулгуурладаг. Улсын төсөвт нь гадаадын зээлийн хэмжээ 60-65 хувийг эзлэдэг. Гадаад өр/2008/:3.179 тэрбум ам.доллар. Гадаад валют, алтны нөөц:803 сая ам.доллар/2008.12.31/ Аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний өсөлт:11% (2006 онд) Худалдааны гол түншүүд: Тайланд, Вьетнам, Хятад, Малайз. Гадаад худалдааны эргэлтийн 60 хувь нь Тайландад, 25 хувь Вьетнамд, 10 орчим хувь нь Хятадад үлдсэн хувь нь бусад орнуудад ноогддог. Экспорт/2008/:1.163 тэрбум ам. доллар. Цахилгаан эрчим хүч, кофе, модон болон гар урлалын бүтээгдэхүүн, оёмол, нэхмэл бүтээгдэхүүн, алт, зэс болон эрдэс түүхий эд, цай, каучук, хүнсний ногоо, жимс, ургамлын тос, цагаан будаа, эрдэнэ шиш болон төрөл бүрийн буурцагт ургамал. Импорт/2008/:1.384 тэрбум ам. доллар. Машин тоног төхөөрөмж, бензин, өргөн хэрэглээний бараа Зээл, тусламж: 1 жилд дунджаар 390 сая ам. доллар. Гол хандивлагчид нь Япон, Франц , БНСУ. Францын тал Лаост бүх салбарт шууд болон шууд бус замаар хөрөнгө оруулалт хийх, тусламж үзүүлэх талаар идэвхтэй ажиллаж байна. Япон улс жил бүр 100 гаруй сая ам. долларын зээл тусламж үзүүлдэг. БНАЛАУ-ын Засгийн газар, НҮБ-ын Хөгжлийн Хөтөлбөртэй хамтран Лаост хандивлагчдын дугуй ширээний 9 дүгээр уулзалтыг 2007 онд зохион байгуулж БНАЛАУ-ын нийгэм-эдийн засгийг 2006-2010 онд хөгжүүлэх 5 жилийн төлөвлөгөөний төслийг танилцуулсан нь гадаадын зээл тусламжийн хэмжээг өмнө хэмжээнээс бууруулахгүй байхад зохих үр дүнгээ өгсөн. Урд нь нийгэм-эдийн засгийн жил жилийн төлөвлөгөөг танилцуулж, хандив авдаг байсан. Зээл тусламжийн нэлээд хэсэг гадаадын мэргэжилтэн зөвлөхүүдийн цалин хангамж, захиргааны зардалд зарцуулагдаж байгаад шүүмжлэнгүй ханддаг. === Гадаадын хөрөнгө оруулалт === 2005 онд 1.7, 2006 онд 2.69, 2007 онд 1.14 тэрбум ам.долларын гадаадын хөрөнгө оруулалт хийгдсэн. Гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтын нийт хэмжээ 2000 онд ДНБ-ий 19.7 хувийг эзэлж байсан бол 2005 онд 26.6 хувь болжээ. Гадаадын хөрөнгө оруулалтын дийлэнх нь усан цахилгаан станц, жижиг дунд үйлдвэр, үйлчилгээний салбарт чиглэгдэж байна. Томоохон хөрөнгө оруулагчид Тайланд, Австрали, Франц, Хятад, Вьетнам, Малайз, Канад, Өмнөд Солонгос. АСЕАН–ы гишүүн болсноор зах зээлд нь хөнгөлөлттэй нөхцөлөөр нэвтрэх эрх эдлэх зэргийг харгалзан хөрөнгө оруулагчдын сонирхол нэмэгдэж байгаа. 2008 оны эхний хагаст 1907 төсөлд 112.3 сая ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийгдээд байгаагийн 43.7 сая нь дотоодынх, 68.6 сая ам.доллар нь гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт байна. Мөн хугацаанд 359.89 сая ам.долларын өртөг бүхий 92 төсөлд Засгийн газраас зөвшөөрөл олгожээ. Уул уурхайн салбар, ялангуяа зэс, алтны үйлдвэрлэлийн салбарт гадаадын хөрөнгө оруулалт нэмэгдэх хандлагатай байна. Уул уурхайн салбарт 2005 оны эцсийн байдлаар гадаадын 30, дотоодын хувийн хөрөнгө оруулалттай 39, хамтарсан нэг аж ахуйн нэгж шинээр байгуулагдсан нь тус салбарын түргэн хурдацтай хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлж байна. Эдгээрээс хамгийн том нь Австралийн хөрөнгө оруулалттай Саванакет мужийн Сепон тосгон дахь алт, зэсийн уурхай бөгөөд тус уурхайг 2003 оноос ашиглалтад оруулсан. 2006 онд энэ уурхай нийт 6.5 тонн алт олборлосон. Сүүлийн жилүүдэд Хятадын хөрөнгө оруулалт маш ихээр нэмэгдэж байгаа. === Гадаад худалдаа === Лаосын гадаад худалдаа эрчимтэй өргөжиж, экспортын дүн 2006-2008 онд 29%-иар өсч, 2.77 тэрбум ам.долларт хүрсэн ба импортын дүн 2,84 тэрбум ам.доллар болжээ. Экспортын гол нэрийн бараа нь цахилгаан эрчим хүч, кофе, модон болон гар урлалын бүтээгдэхүүн, оёмол, нэхмэл бүтээгдэхүүн, алт, зэс болон эрдэс түүхий эд, цай, каучук, жимс, ургамлын тос, цагаан будаа, эрдэнэ шиш болон төрөл бүрийн буурцагт ургамал, импортын бараа нь машин тоног төхөөрөмж, шатлах тослох материал, өргөн хэрэглээний бүх төрлийн бараа байдаг. Гадаад худалдааг дэмжих зорилгоор олон тооны гэрээ хэлэлцээр байгуулж, нэгдэж буй нь зохих дэмжлэг болж байна. Японтой “Хөрөнгө оруулалтыг хөхиүлэн дэмжих тухай хэлэлцээр”, БНСУ-тай “Худалдаа, хөрөнгө оруулалт, үйлчилгээний салбар дахь хамтын ажиллагааг дэмжих эдийн засгийн хамтын ажиллагааны гэрээ” тус тус байгуулсан. АСЕАН-ы чөлөөт худалдааны бүс, Меконг мөрний сав газрын орнуудын санаачилгын дагуу гаалиар дамжин өнгөрөх нөхцлийг хөнгөвчилж, нэгдсэн цахим сүлжээнд оруулах, зарим хилийн боомтыг “ганц зогсолтын журам”-д шилжүүлэн үйлчилгээг хялбаршуулж байна. Лаос улс хүнсний гол нэрийн бараагаар дотоодын хэрэгцээг бүрэн хангаж, цагаан будаа, эрдэнэ шиш, газрын самар, хөдөө аж ахуйн бусад бүтээгдэхүүнийг хөрш Тайланд, Вьетнам, Хятад улсад экспортлож байна. 2006 онд 2,66 сая тонн тутрага хураан авч байсан бол 2008 онд 2,96 сая тонн-д, 2010 онд 3,30 сая тоннд хүргэх зорилго тавьж байна. === Аялал жуулчлал === Аялал жуулчлалд онцгойлон анхаардаг. Лаос улс аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх ихээхэн ирээдүйтэй орон. Гадаад жуулчдын үздэг сонирхдог зүйл нь ердөө л үзэсгэлэн сайхан байгалийн эрүүл орчин дахь эгэл жирийн тариачны ахуй амьдрал, ёс заншил, урлаг соёлын арга хэмжээ юм. Мөн лао хүмүүсийн даруухан найрсаг зочломтгой зан, нийгмийн тогтсон дэг журам, аюулгүй амгалан тайван байдал жуулчдыг ихээр татдаг байна. 2006 онд 1.2 сая гадаадын жуулчин хүлээн авч байсан бол 2018 онд 4,2 сая саяд хүрчээ. Нийт жуулчдын дийлэнх нь хөрш зэргэлдээ орнуудынх байсан бүтцэд сүүлийн жилүүдэд өөрчлөлт гарч Япон, Өмнөд Солонгос, Америк, Европын зэрэг орнуудын жуулчдын тоо жилээс жилд нэмэгдэж байна. Өнөөгийн байдлаар жуулчдад үзүүлэх 370 орчим байгууламж ажилладаг. Засгийн газраас аялал жуулчлалын салбарыг 2006-2020 онд хөгжүүлэх хөтөлбөр боловсруулж, визийн хөнгөлөлт үзүүлэх, аялал жуулчлалын үзвэр, түүхэн дурсгалт газруудыг тохижуулах, жуулчдад зориулсан үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх, үйлчилгээг олон улсын жишигт хүргэх, мэдээлэл сурталчилгааны цар хүрээг өргөтгөх зэрэг олон ажлыг хийж гүйцэтгээд байна. Олон улсын зангилаа асуудлаарх байр суурь: БНАЛАУ-ын гадаад бодлогын тэргүүлэх зорилт нь Стратегийн анд нөхөд социалист орнуудтай бүх талын харилцаа, хамтын ажиллагааг гүнзгийрүүлэн хөгжүүлэх, [[АСЕАН]]-ы гишүүн бусад оронтой хоёр талын харилцаа хөгжүүлж, олон талт хамтын ажиллагаанд идэвхтэй татагдан оролцох явдал юм. БНАЛАУ 1997 онд АСЕАН-д бүрэн эрхт гишүүнээр элсэн, 2005 онд АСЕАН-ыг амжилттай даргалсан. [[Вьетнам|БНСВУ]]-тай эв санааны онцгой нэгдэл, тал бүрийн хамтын ажиллагааны уламжлалыг улам бататгах, БНХАУ-тай уламжлалт найрсаг харилцаа, тал бүрийн хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх” нь гадаад бодлогыг тэргүүлэх зорилтуудын нэг байдаг. БНСВУ-тай улс төр, эдийн засаг, соёл, боловсрол, батлан хамгаалах зэрэг бүхий л салбарт өргөн хамтын ажиллагаатай, бүх түвшинд төлөөлөгчид харилцан тогтмол солилцдог. БНХАУ-тай харилцаагаа сүүлийн жилүүдэд идэвхжүүлэхэд анхаарч байна. БНХАУ-ын “нэг улс, хоёр систем”-ийн бодлогыг дэмждэг. 2006, 2016 онд БНАЛАУ-ын Ерөнхийлөгч Хятадад, 2004 онд БНХАУ-ын Ерөнхий сайд , 2006, 2017 онд БНХАУ-ын дарга Лаост тус тус айлчилсан. Батлан хамгаалахын салбарт Хятадтай хамтран ажиллах Хэлэлцээртэй. Хятадаас цэргийн зэвсэг авдаг, цэргийн албан хаагчдаа Хятадад сургадаг. Лаос, Хятадын худалдаа, эдийн засгийн харилцааны хамтарсан хороо ажилладаг. 1990-ээд оны эхэн үеэс суларсан Лаос, ОХУ-ын харилцаа идэвхжих хандлагатай байна. 2003 онд БНАЛАУ-ын Ерөнхий сайд ОХУ-д айлчилж, өрийн асуудлыг шийдвэрлэсэн. 2004 онд ОХУ-ын Гадаад хэргийн сайд тэргүүтэй төлөөлөгчид Лаост айлчилж, хоёр орны харилцааг сэргээн хөгжүүлэх асуудлаар санал солилцсон. Вьентьян хотын захирагч тэргүүтэй төлөөлөгчид 2006 оны 7 дугаар сард Москвад айлчилж, Вьентьяны соёлын өдрүүдийг зохиов. Энэ үеэр Вьентьянд тролейбусны шугам барих асуудлыг Лаосаас ОХУ-д төлөх өрийн үлдэгдлийг оросын талын хөрөнгө оруулалт хэлбэрээр тооцон хэрэгжүүлэх асуудал яригдаж зарчмын тохиролцоонд хүрсэн. Лаосын Ерөнхий сайдын орлогч бөгөөд Гадаад хэргийн сайд 2007 оны 6 дугаар сард ОХУ-д айлчилсан. БНАЛАУ, АНУ-ын харилцаа хэвийн болж, дайны үеэр сураггүй алга болсон америк цэргүүдийн шарилыг эрэх, эх оронд нь буцаах, дэлбэрээгүй бөмбөгийн эрэл хайгуул хийх, хүн сургах зэрэг чиглэлээр хамтран ажилладаг. 2004 оны 11 дүгээр сараас эхлэн АНУ-тай худалдааны хэвийн харилцааны дэглэмд шилжиж торго, хөвөн даавуун эдлэл, кофе зэрэг бүтээгдэхүүн АНУ-д нийлүүлэхэд 45 хүртэл хувийн гаалийн татвар төлдөг байсныг тэглэж, цөөн нэрийн барааг 2 хувийн гаалийн татвартайгаар АНУ-д нийлүүлж байна. 2017 онд АНУ-ын ерөнхийлөгч [[Барак Обама]] анх удаа Лаост айлчилсан. АНУ-ын Иракт өрнүүлж буй дайныг дэмждэггүй. АНУ-тай харилцахдаа зөвхөн худалдаа-эдийн засгийн харилцаанд түлхүү анхаарч, улс төрийн салбарт нэлээд болгоомжтой ханддаг. БНСУ–тай идэвхтэй сайн харилцаатай. БНСУ нь Лаосын гуравдахь хандивлагч орон. Умард Солонгостой өргөн харилцаатай байсан уламжлалаа хадгалахыг чармайдаг. Зургаан талт яриа хэлэлцээ болон Умард Солонгос, АНУ-ын яриа хэлэлцээг дэмждэг. ===Хөдөө аж ахуй=== Улс орны эдийн засагт аж үйлдвэр, [[үйлчилгээ]]нээс илүүгээр [[хөдөө аж ахуй]] (ХАА) голлодог. Одоо ч гэсэн ажиллах хүчний ихэнх, ДНБ-ийн хагас нь ХАА-д ноогдоно. [[Цагаан будаа]]г нутгийн урд ба баруун хэсгийн нам дор газар, голын хөндийгөөр, [[эрдэнэ шиш]]ийг уулархаг нутгаар голлон тариалдаг. Уур амьсгал нь таардаг, дулаан их шаарддаг [[хөвөн]], [[тамхи]], [[чихрийн нишингэ]], [[кофе]], [[каучук]] тариалдаг. [[Мал аж ахуй|МАА]]-д зүтгэх хүч болгох буйвал үхэр, мөн гахай, шувуу өсгөнө. Бас гол мөрнөөс загас барьж ашигладаг. ===Аж үйлдвэр=== Лаосын [[аж үйлдвэр|аж үйлдвэрүүд]] нь байгалийн нөөцөө түшиглэн халуун орны үнэт ой, усны эрчим хүч, эрдсийн ашигт малтмал бүхий нутагт байршдаг. Гар аргаар мод боловсруулах үйлдвэр, хүнсний үйлдвэр голлон хөгжсөн. Тэдгээрийн олонх нь Вьентьян хот, түүний ойролцоо байршдаг. Мөн төмөрлөгийн жижиг үйлдвэр, [[дулааны цахилгаан станц]]ууд баригдсан. [[Меконг мөрөн|Меконг]] мөрний цутгал Нгум гол дээр Энэтхэг-Хятадын хойгт томд орох [[усан цахилгаан станц]] (100 мян.кВ) байгуулсан. Уул уурхайн үйлдвэрээс цагаан тугалганы баяжмал үйлдвэрлэн экспортод гаргадаг байна. == Улсын баяр == * 1-р сарын 1 — Шинэ жил * 1-р сарын 6 — Патет Лао-гийн өдөр * 3-р сарын 8 — Олон улсын эмэгтэйчүүдийн өдөр * 3-р сарын 22— Эв нэгдлийн өдөр * 4-р сарын 14 — Үндэсний Шинэ жил/ хаварын баяр * 5-р сарын 1 — Олон улсын хөдөлмөрчдийн өдөр * 6-р сарын 1— Хүүхдийн эрхийг хамгаалах өдөр * 8-р сарын 15 — Лаосын Үндсэн хуулийн өдөр * 8-р сарын 23 —Ялалтын өдөр * 10-р сарын 7 —Багшийн өдөр * 7-р сарын 19 —Лаосын Францаас тусгаар тогтносоны өдөр * 12 сарын 2 — Хтонг буюу Үндэсний шинэ жилийн баяр. ==Хүн ам== [[Зураг:Primary Laos.jpg|thumb|Лаосын хойд нутаг, хөдөөгийн бяцхан тосгоны бага ангийн сурагчид]] Лаос улс 2024 оны байдлаар 7,953,556, сая орчим хүн амтай гэж ''The World Factbook'' мэдээлж байв. Хүн амын нягтшил - 23.4/км².<ref name="Background notes - Laos"/> Ард иргэд нь тариачин аж байдлаа дагаад таруу суурьшдаг. Олонх нь [[Меконг мөрөн]] болон түүний цутгал голуудын хөндийд амьдардаг. Нийслэл [[Вьентьян]] хот 650 мянган хүн амтай. Вьентьянаас гадна [[Паксе]], [[Саваннакхет]] гэх хүн ам ихээр төвлөрсөн 2 хот бий. Лаос бол олон үндэстэн, ястны улс. Тиймээс монгол хэлнээ Лаос хүн - [[Лао үндэстэн|Лао үндэтэн]], Лаосын хүн - [[Лаосын хүн ам|Лаосынхан]] гэж нэр томьёогоор ялган ойлгох хэрэг гарахыг ч үгүйсгэхгүй. 82 ялгагдах хэл бүхий <ref name="Ethnologue">[http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=LA Ethnologue report for Laos]</ref> 160 угсаатан ястан байгааг нь 2005 онд 49 болгон багцлан бүртгэжээ.<ref name="Indigenous Peoples Development Planning Document">{{Cite web |url=http://www.asianlii.org/asia/other/ADBLPRes/2006/4.pdf |title=Indigenous Peoples Development Planning Document |access-date=2012-07-24 |archive-date=2011-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110930061646/http://www.asianlii.org/asia/other/ADBLPRes/2006/4.pdf |url-status=dead }}</ref> Олонх буюу 54.6% нь [[Лаос үндэстэн]] (''Лао'' ч гэж бас бичнэ) (2005). Тэдний төрөлх [[Лаос хэл]] нь улсын албан ёсны хэл юм. Лаос хэл бол хэл шинжлэлийн төрөл гарлын ангиллаар [[Тай-Кадай хэлний язгуур|Тай-Кадай]] язгуурын [[Тай хэл|Тай]] салбарт харьяалагдах хэл юм. Тэдний араас [[Мон-Кхмер]] төрлийн хэлтэй [[Кхму]] хүмүүс 10.9%-ийг, ''Хмонг-Миен'' төрлийн хэлтэй [[Хмонг]] (Моон) хүмүүс 8.0%-ийг, бусад нь 25.5%-ийг бүрдүүлдэг аж. * Насны ангилал/2009/: 0-14: 40.8%/,15-64:56.1%,65-аас дээш: 3.1% /2007 он/ * Хүн амын өсөлт (2009): 2.316 % * Төрөлт (2009): 33.94/1000 * Нас баралт (2007): 10.78/1000 * Дундаж наслалт: 56.68 жил ==Гадаад харилцаа== ===[[Монгол-Лаосын харилцаа]]=== 1962 оны 9-р сарын 12-нд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]], БНАЛАУ-тай дипломат харилцаа тогтоосон. Монгол Улс 1976 оноос Вьентьянд, БНАЛАУ 1981 оноос Улаанбаатар хотноо тус тус ЭСЯ-даа харилцан нээн ажиллуулж байна. [[2007]] оноос хоёр улсын бүх төрлийн паспорттай иргэд харилцан 30 хоног визгүй зорчиж байна. 1976 оноос 2020 оны хооронд нийт 130 орчим лаос оюутнууд Монгол Улсын их, дээд сургуулиудад дээд боловсрол эзэмшжээ. == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Laos}} {{Wiktionary}} * [http://www.nsc.gov.la/Atlas/Index.html ''Socio-Economoc Atlas of the Lao PDR''] ==Эшлэл== <references/> {{Ази}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Лаос| ]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Социалист улс]] [[Ангилал:Энэтхэг-Хятадын хойг]] srv90g4pgxivldx0dredsl5ctxtaqll 0 12131 854783 816876 2026-04-26T22:20:55Z Dostojewskij 30144 Макс Планк ➯ [[Макс Планк]] 854783 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|4 сарын}} '''4 сарын 23''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 113 дахь ([[өндөр жил]] бол 114 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 252 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * МЭӨ 215 - Ромын эзэнт гүрэн Трасменийн тулаанд Финикийн хаант улсыг ялсаныг бэлгэдэж Цолмон бурханы сүм ашиглалтад оров. * 711 - Франкуудын хаан ширээнд III Дагобер суув. * 1014 - Ирландын их хаан Брайн Бору Викингийн эзлэн түрэмгийлэгчдийг ялав. Гэвч тулааны үеэр Брайн Бору амиа алджээ. * 1343 - Эстонийн вант улсад шөнө бослого дэгдэв. * 1348 - Английн хаан III Эдуард "Гэгээн Жоржийн өдөр"-ийг тэмдэглэх зарлиг гаргажээ. * 1516 - Одоогийн Ингольштадт хотод шар айраг нэрэх орцыг соёрхон батлав. * 1635 - АНУ-ын нутаг дэвсгэрт хамгийн анхны нийтийн сургууль байгуулагдав. Бостон хотод Бостоны латин сургууль байгуулагджээ. * 1655 - Англи-Испанийн дайн: Санто Доминго хотыг Английн цэргүүд бүслэжээ. Долоон хоногийн дараа бүслэлт бүтэлгүйтсэн юм. * 1660 - Швед болон Польш улсын хооронд энхийн гэрээ байгуулагдав. * 1661 - Английн хаан ширээнд II Чарльзыг залах ёслол болжээ. * 1815 - Сербийн хоёрдугаар бослого: Османы эзэнт гүрнийг эсэргүүцсэн Сербичүүдийн хоёр дахь бослого дэгдэв. * [[1914]] - Шинэ тутам бий болсон бейсболын анхны тэмцээн АНУ-ын Чикаго хотод болжээ. * 1918 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Бельгийн Буржес-Зийбрюже боомтыг мэдэлдээ авахаар Британийн тэнгисийн цэрэг дайралт үйлдэв. * 1920 - Туркийн үндэсний их ассемблей байгуулагдав. Улмаар Султан VI Мехмедийг хаан ширээнээс нь буулгаж, үндсэн хууль батлах үйл ажиллагаанд оржээ. * 1927 - Английн хөлбөмбөгийн холбооны цомын тэмцээнд Уельсийн Кардифф Сити клуб түрүүлэв. Кардифф Ситигээс тоглогч Хью Фергусон Арсеналын хаалганд гоол оруулж цом авчирчээ. Ингэснээр тус тэмцээнд түрүүлсэн цорын ганц Уэльс баг болсон юм. * 1935 - Польш улсад үндсэн хууль батлагдав. * 1941 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Вермахтын зөвлөл Афиныг халдан довтолсоны дараа Грекын парламент II Гиорг хааныг ширээнээс нь буулгажээ. * 1945 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Нацистын Германы удирдагч Адольф Гитлер Херманн Герингийг өөрийнхөө залгамжлагчаар нэрлэж, түүнд цахилгаан явуулжээ. Яг ийм төрлийн цахилгааныг Йозеф Геббельс, Карл Дөнитц нар руу явуулсан байдаг. * 1946 - Филиппиний холбооны сүүлийн ерөнхийлөгчөөр Мауэль Рохас тодорчээ. * 1949 - Хятадын иргэний дайн: Хятадын ардын чөлөөлөх тэнгисийн цэрэг байгуулагдав. * 1951 - Америкийн Тагнуулын төв газар сэтгүүлч Уиллиам Н.Оатисийг Чехословак улсад тагнуулын мэдээ дамжуулсан хэргээр баривчилжээ. * 1961 - Алжирт Францын генералууд нэвтрэв. * 1967 - Зөвлөлтийн сансрын хөтөлбөр: ЗХУ-ын Засгийн газар "Союз 1" хөлгийг хөөргөж, сансрын нисэгч Владимир Комаров тойрог замд гарав. * 1968 - Вьетнамын дайн: АНУ-ын Нью-Йорк хотын Колумбиа их сургуулийн оюутнууд дайныг эсэргүүцсэн жагсаал зохион байгуулжээ. * 1971 - Бангладешийн чөлөөлөх дайн: Зүүн Пакистаны Жатхибанга тосгоны 3,000 хинду иргэд Разакарсын халдлагаас дүрвэн гарав. * 1985 - Алдарт Кока-Кола компани бүтээгдэхүүнийхээ баглаа боодол, орц найрлагыг өөрчлөн "New Coke" ундааг худалдаанд гаргав. Гэвч худалдааны амжилтгүй байдал, олон нийтийн шүүмжлэл зэргээс шалтгаалан гурван сарын дараа худалдаанаас татжээ. * 1990 - НҮБ-ын 160 дахь гишүүнээр Намиб улс бүртгүүлэв. Мөн тэд Үндэстнүүдийн холбооны 50 дахь улс болжээ. * 1993 - НҮБ-ын хяналтан дор Эритрей улс Этиопоос тусгаар тогтнох эсэх асуудлаар олон нийтийн санал хураалт явуулав. * 2005 - Нийгмийн сүлжээний хамгийн алдартай цахим хуудас болох YouTube-д хамгийн анхны дүрс бичлэг тавигдав. Анхны дүрс бичлэгийг "Me at the Zoo" нэрээр оруулжээ. * 2013 - Иракын Хавижа хотод олон нийтийг хамарсан эмх замбараагүй байдал болж 28 хүн амиа алдан, 70 хүн бэртэж гэмтжээ. *2018 - Канадын Торонто хотод автомашинаар олон нийт рүү дайрч 10 хүн амиа алдан, 13 хүн шархаджээ. Хэргийг үйлдсэн 25 настай Алек Минассан гэгчийг тэр дор нь барвилчилсан байна. *2019 - Мьянмар улсад байх хаш чулууны уурхайд осол гарч дөрвөн уурхайчин, хоёр аврагч энджээ. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1185 - Португалийн хаан II Афонсо (1223 онд нас барсан) * 1564 - Английн нэрт зохиолч, эмгэнэлт жүжгийн мастер, яруу найрагч Уиллиам Шекспир (1616 онд нас барсан) * 1791 - АНУ-ын 15 дахь ерөнхийлөгч Жеймс Бюканан (1868 онд нас барсан) * 1812 - Шинэ Зеландын тав дахь ерөнхий сайд Фредерик Уитакер (1891 онд нас барсан) * 1819 - Шинэ Зеландын гурав дахь ерөнхий сайд Эдуард Стаффорд ([[1901]] онд нас барсан) * 1858 - Нобелийн шагналт Германы физикч [[Макс Планк]] (1947 онд нас барсан) * 1867 - Нобелийн шагналт Данийн физикч Йоханнес Фибижер (1928 онд нас барсан) * 1897 - Олимпын мөнгөн медальт Шведийн гурвын харайгч Фолке Янссон (1965 онд нас барсан) ** Нобелийн энхтайвны шагналт Канадын 14 дэх ерөнхий сайд Лестэр Б.Пийрсон (1972 онд нас барсан) * 1899 - Нобелийн шагналт Шведийн эдийн засагч Бертил Охлин (1979 онд нас барсан) * [[1902]] - Нобелийн шагналт Исландын зохиолч Халлдор Лазнесс (1998 онд нас барсан) * 1928 - Хүүхэд насандаа алдаршсан Америкийн жүжигчин, дипломатч Шерли Темпл (2014 онд нас барсан) * 1936 - Америкийн нэрт дуучин, ая зохиогч Рой Орбисон (1988 онд нас барсан) * 1941 - Финландын 38 дахь ерөнхий сайд Пааво Липпонен ** "New Line Cinema" компанийг үндэслэгч Майкл Линн * 1969 - Олимпын аварга, Дэлхийн хошой, Европын таван удаагийн аварга АНУ-ын усанд сэлэгч Мартин Лопез-Зуберо ** Олимпын хошой, дэлхийн тав, дэлхийн цомын дөрөв, европын дөрвөн удаагийн аварга ЗХУ-ын гимнастикч Елена Шушулова * 1978 - Олимп, дэлхийн аварга Этиопын марафонч Гезахен Абера * 1979 - Олимпын гурав, дэлхийн нэг удаагийн аварга Финландын цаначин Самппа Лаюунен * 1986 - Олимпын гурав, тив, дэлхийн есөн удаагийн аварга Нидерландын гүйлтийн тэшүүрч Свен Крамер * 1988 - Нигерийн хөлбөмбөгч Виктор Аничебе ** Олимпын хошой, дэлхийн дөрөв, еврпын гурван удаагийн аварга Их Британийн триатлонч Алистейр Браунлий * 1995 - Америкийн загвар өмсөгч Жижи Хадид == Нас барсан алдартнууд == * 711 - Франкуудын хаан III Шильдебер (670 онд төрсөн) * 1196 - Унгарын хаан III Бела (1148 оны орчим төрсөн) * 1217 - Норвегийн хаан II Инге (1185 онд төрсөн) * 1605 - Оросын хаан Борис Годунов (1551 онд төрсөн) * 1616 - Испанийн нэрт зохиолч Мигель де Сервантес (1547 онд төрсөн) * 1951 - Нобелийн энхтайвны шагналт, АНУ-ын 30 дахь Дэд Ерөнхийлөгч Чарльз Ж.Дейвс (1865 онд төрсөн) * 1992 - Балбын 27 дахь Ерөнхий сайд Танка Прасад Ачаря ([[1912]] онд төрсөн) * 1998 - Грекын Ерөнхий сайд Константинос Караманлис ([[1907]] онд төрсөн) ** АНУ-ын хүний эрхийн төлөө тэмцэгч Мартин Лютер Кингийн аминд халдсан Жеймс Өрл Рей (1928 онд төрсөн) * 2007 - ОХУ-ын анхны Ерөнхийлөгч [[Борис Ельцин]] (1931 онд төрсөн) * 2016 - Тайландын Ерөнхий сайд Банхарн Сильпа-Арча (1932 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * Дэлхийн номын өдөр * НҮБ-ын Англи хэлний өдөр * {{CHN}} Тэнгисийн цэргийн өдөр ---- {{Commonscat|23 April|4 сарын 23}} [[Ангилал:Өдөр|0423]] [[Ангилал:Дөрөвдүгээр сарын өдөр|23]] r89rt1dicopv79qs85jltt5e7pvrhv7 0 14347 854850 838898 2026-04-27T07:41:12Z ~2026-25583-77 104212 854850 wikitext text/x-wiki '''Санхүү Эдийн Засгийн Их Сургууль''' (товчлол: СЭЗИС) ({{lang-en|University of Finance and Economics (UFE).}} == Танилцуулга == [[Файл:100 jil.png|thumb|300x300px|left]]'''Алсын хараа:''' Даян дэлхийн тогтвортой хөгжил, эх орныхоо өрсөлдөх чадварт үнэ цэнэтэй хувь нэмэр оруулах манлайлагчдыг бэлтгэнэ. '''Эрхэм зорилго:''' Олон улсын жишигт нийцсэн, дижитал, энтрепренер их сургууль болсон байна. {{Инфобокс Их сургууль|байгуулагдсан=1924|төрөл=НҮТББ|уриа=Эрхэм баян эрдэм|цахим_хаяг={{url|ufe.edu.mn}}|хэл=[[монгол хэл]]|country=[[Монгол Улс]]|city=[[Улаанбаатар]]|зураг=}} '''Уриа:''' Эрхэм баян эрдэм '''Үнэт зүйлс:''' * Судалгаа сургалтын төгөлдөршил * Эрдмийн эрх чөлөө, энтрепренер сэтгэлгээ * Зарчимч түншлэл * Ирээдүйдээ итгэлтэй хамт олон * Сайн засаглал 100 жилийн түүхтэй, Монгол улсын ууган боловсролын байгууллага болох СЭЗИС 1924 оны 6-р сард Монгол улсын сангийн яамны дэргэд "Гаалийн түр сургууль" нэртэйгээр байгуулагдсан ба бүртгэл, гаалийн мэргэжилтэн бэлтгэж эхэлсэн байна. Анх 6 багштай 1 хичээлийн байртайгаар улс орныхоо нийгэм, эдийн засагт хувь нэмрээ оруулж эхэлсэн сургууль маань өнөөдөр 300 гаруй багш ажилтантай, 6800 гаруй оюутантай өнөр хамт олонтой болж өсөн дээшиллээ. С.Довчингийн нэрэмжит, хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонт СЭЗИС даруй 40000 хол давсан төгсөгчидтэй болжээ. Бид түүхэн он жилүүдэд Монгол улсын түүхийн үе бүрд сургууль маань улс орныхоо өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэйгээр биелүүлэн, өндөр хариуцлагатай, шударга сэхээтнүүдийг олноор бэлтгэн гаргаж ирсэн бөгөөд өнөөдөр манай хамт олны эгнээнээс [[Цэнгэлтийн Жигжиджав]], [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], [[Думаагийн Содном]], [[Ринчиннямын Амаржаргал]] зэрэг Монгол улсын 4 ерөнхий сайд төрөн гарчээ. СЭЗИС-ийн эрдэмтэн, багш нар нь технологийн хөгжлөөр хувьсан өөрчлөгдөж байгаа бизнесийн орчинг анхааралтай ажиглаж, ямагт шинийг эрэлхийлж, сүүлийн үеийн судалгаа, мэдээ мэдээллээр хичээлийн агуулгыг сайжруулан оюутан залуустаа мэдлэгийг түгээж байна. Орчин цагийн дижитал шилжилтийг гардан бүтээлцэх оюутнууд маань ирээдүйн ажлын байранд бэлтгэгдсэн байхад бид тогтмол анхаарч,  сургалтын төлөвлөгөө, хичээлийн хөтөлбөрөө жил бүр  зах зээлийн эрэлт хэрэгцээ, бизнес эрхлэгч, ажил олгогчдын хэрэгцээ шаардлагад нийцүүлэн сайжруулж байна.  Өөрөөр хэлбэл алсын хараа, эрхэм зорилго, үнэт зүйлсээ хамт олноороо хэлэлцэн өөрчилж, бакалаврын болон магистрын түвшний сургалтын хөтөлбөрийн шинэчлэлийг эхлүүлээд байна. Оюутан бүрд ялгаатай сургалтын хөтөлбөр санал болгож,  уян хатан хэлбэрээр суралцах боломжийг олгох бодлого баримталж байна. Ингэснээр НББ, санхүү, банк, даатгал, эдийн засагч, эрх зүйч, худалдаа, маркетинг, бизнесийн удирдлага, мэдээллийн систем, дата аналист, аялал жуулчлал, зочлох үйлчилгээ, энтрепренершип, орчуулагч мэргэжлүүдээр дан болон хос хавсарга хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх боломжтой. 2024-2025 оны хичээлийн жилд докторын, магистрын, бакалаврын 38 мэргэжил, хөтөлбөрөөр танхим болон цахим хэлбэрээр урт болон богино хугацаанд сонгон суралцах боломжийг оюутан, суралцагчиддаа олгож байна. Доктор, магистрын зэргийн сургалтыг ахисан түвшний судалгааны ажилд төвлөрүүлэн, орчин үеийн тулгамдсан салбар дундын шинжтэй асуудлыг шийдэх академик болон прагматик судалгааг чухалчилж байна. СЭЗИС нь дижитал зууны иргэн бэлтгэхэд ихээхэн анхаарч хичээл бүрийн агуулгад мэдээллийн технологийн чиглэлийн агуулгын баяжилт хийж байгаагийн зэрэгцээ мэргэжил бүрийн сургалтын хөтөлбөрт мэдээллийн технологийн хичээлүүдийн багц цагийг нэмэгдүүлсэн. СЭЗИС 2021 онд шинжлэх ухаан, технологийн шинэ эрин, аж үйлдвэрийн 4-р хувьсгалын эрэлт хэрэгцээ, сорилтод тулгуурлан сургуулийн урт хугацааны хөгжлийн бодлогоо 2031 он хүртэл хэлэлцэн баталсан. == Түүхэн замнал== 1924 оны 6-р сарын 1-нд "''Гаалийн түр сургууль"'' нэртэйгээр байгуулагджээ. 1926 онд Сурах хугацааг 2 жил болгон сунгаж заах хичээл, сурагчдын тоог олшруулан сургалтын төлөвлөгөө, програмыг шинэчлэн "''Нягтлан бодохын түр сургууль"'' болгон өөрчлөв. 1929 онд ‘НЯГТЛАН БОДОХЫН ЖИНХЭНЭ СУРГУУЛЬ-ийг хичээллүүлж эхлэв. 1935 онд Улс ардын аж ахуйн бүтэц өөрчлөгдөн, шинэ шинэ салбарууд бий болсон нь бүртгэл тооцооны мэргэжилтэй боловсон хүчнийг улам ихээр шаардах болсоноор ''"Санхүүгийн техникум"'' болон өргөжсөн. 1936 онд Сангийн сайд С.Довчингийн нэрэмжит сургууль болсон. 1944, 1946 онд Засгийн газрын хүндэт үнэмлэхээр шагнуулав. 1946 онд Санхүү эдийн засгийн техникумыг “ХӨДӨЛМӨРИЙН ГАВЬЯАНЫ УЛААН ТУГИЙН ОДОНГООР” шагнав.   1949 онд Нягтлан бодохын үндэс хичээлийн анхны сурах бичиг хэвлэгдэв. 1954 1953 оны 9-р сараас  эхлэн 7 жилийн боловсролтой иргэдийг элсүүлэн, сар бүр 180-250 төгрөгийн тэтгэлэгтэйгээр суралцуулах болсон. 1956 онд Хичээлийн 3 давхар төв байрыг ашиглалтад оруулжээ. Улс ардын аж ахуй төлөвлөгөө, тоо бүртгэлийн мэргэжлийн анги нээгдэв. 1958 онд Хичээлийн суралцах хугацаа 4 жил болсон. 1961 онд Биеийн тамирын танхим ашиглалтад оров. 1962 онд Сурагчдын дотуур байр ашиглалтад оров. 3-р курс төгсөгчдийг 1 жилийн хугацаатай ажиллуулан дадлагажуулан улсын шалгалт өгүүлж төгсгөдөг болов. 1963 онд Бүртгэл, механикжуулах кабинет байгуулагдав. Тээврийн нягтлан  бодохын анги нээгдэв.   1965 онд Бүртгэл, механикжуулах кабинет нь Статистикийн төв газрын тооцоолон бодох төвтэй нэгджээ. 1967 онд Техникум дэргэд аж үйлдвэр, төсвийн нягтлан бодогч нарыг бэлтгэх оройн анги нээгджээ. 1971 онд Хөдөө аж ахуйн нягтлан бодохын эчнээ анги нээгдэв. 1972 онд Д.Сүхбаатарын нэрэмжит стипенд олгож эхлэв. 10-р анги төгсөж Бүрэн дунд боловсрол эзэмшигчдийн суралцах хугацааг 2 жил болгов. 1975 онд Хяналт, шалгалтын үндсэн анги нээгджээ. Оюутан, сурагчдын хөдөлмөрийн гавшгай отряд байгуулагдав. 1976 онд Багш нарыг 3 жил тутам аттестатчилах болжээ. 1984 онд Нийтийн аж ахуйн үйлчилгээний нягтлан бодохын анги нээгдэв. 1986 онд Боловсролын болон Соёлын тэргүүний ажилтан Давийнямын Төмөрхүү багшийн санаачилгаар Улаан Сарнай  цэнгээнт бүжгийн хамтлаг байгуулагдав. 1987 онд Хичээлийн өргөтгөлийн байр ашиглалтад оров. Хөдөлмөрийн техникч мэргэжлийн ангитай болов. 1991 онд Эдийн засгийн коллеж байгуулагдаж, захирлаар Р.Амаржаргал томилогдсон ба шинэ багш, оюутнууд тангараг өргөдөг болов. 1992 онд Нягтлан бодох бүртгэл, Банк, Санхүү, Бизнес судлал, Мэдээлэл зүй, Гадаад хэлний тэнхим байгуулагдав. 1994 онд Дээд боловсрол олгодог коллежийн түвшинг хангав. 1,5 жилээр "Дээд курс" нэртэй сургалт явуулж эхлэв. 1995 онд Коллежийн дуулал, уриа, бэлгэ тэмдэгтэй болжээ. Орой, эчнээ хөтөлбөр анхны элсэлтээ авч эхлэв. 1996-08-16 Эдийн засгийн коллежоос Санхүү эдийн засгийн дээд сургууль болж статусаа шинэчлэв. 1997-10-01 Менежментийн гэрээгээр нийгэмд үйлчилдэг, ашгийн төлөө бус ТББ-ийн хэлбэрээр ажиллаж эхлэв. 1999 онд Шилдэг оюутанд “ Санхүү эдийн засгийн дээд сургуулийн нэрэмжит шагнал” олгож эхэлсэн. 2000 онд СЭЗДС анх удаа 5 жилийн хугацаатай магадлан итгэмжлэгдэв. Олон улсын хамтарсан магистрын хөтөлбөр нээгдэв. 2005 онд СЭЗДС хоёр дах удаа 10 жилийн хугацаатай магадлан итгэмжлэгдэв. 2007-10-01 Хичээлийн шинэ байр /В байр / ашиглалтад оров. 2008 онд Олон улсын хэмжээнд бизнесийн сургууль, хөтөлбөрийг магадлан итгэмжлэгч ACBSP байгууллагын гишүүнээр элсэв. 2009 онд Докторын хөтөлбөр байгуулагдав. EBSCO цогц цахим мэдээллийн санг ашиглаж эхэлсэн. 2011 онд Удирдлагын мэдээллийн систем ашиглалтад оров. 2012-05-01 Олон улсын ACBSP байгууллагаар Монгол улсаас анх удаа байгууллага болон бизнесиийн хөтөлбөрүүдээ магадлан итгэмжлүүлэв. Олон улсын нягтлан бодох бүртгэл, санхүүгийн мэргэшсэн сургууль/ОУНББСМ/-ийг байгуулжээ. 2013 онд СЭЗДС-ийн дэргэд цэцэрлэг, бага сургууль байгуулав. 2015 онд Монголд анх удаа цахим, холимог сургалтыг нэвтрүүллээ. 2016 онд СЭЗДС-с "Санхүү Эдийн Засгийн Их Сургууль" статусд шилжив. 2018 онд Олон улсын ACCA, CGMA байгууллагын 1-р түвшинг хангаж магадлан итгэмжлэгдэв. Оюуны өмчийн хулгайн эсрэг дэлхийн шилдэг системийг нэвтрүүлэв. /PlagScan/ 2019 онд Монгол Улсад анх удаа: * Блокчэйнээр баталгаажсан диплом олгож эхлэв. * Салбар дундын судлалын тэнхим, IO институт байгуулагдав. * СЭЗИС гурав дах удаа 5 жилийн хугацаатай магадлан итгэмжлэв. 2020 онд Олон улсын клауд технологийг амжилттай нэвтрүүлсэн их сургуулиар шалгарч улсдаа жишиг болов. Олон улсын ACCA байгууллагын 2-р түвшинг хангаж магадлан итгэмжлэгдэв. 2021 онд СЭЗИС-ийн 2021-2031 стратеги  батлагдав. Даатгал, Худалдаа, Төрийн удирдлага, Бизнес ба эрх зүйн хөтөлбөр нээв. 2022 онд Олон улсын THE жагсаалтад Монгол улсаас анх удаа эрэмбэлэгдэв. Олон улсын мэргэжлийн зэргийн дипломтой төгсөх боломжтой болов. /CGMA/. Оюуны өмчийн хулгайн эсрэг дэлхийн тэргүүлэх системийг нэвтрүүлэв. /Turnitin/ 2023 онд Монгол улсаас анх удаа Олон улсын ACBSP байгууллагаар 2032 он хүртэл 10 жилээр ахисан түвшинд магадлагдан итгэмжлэгдэв. MS365 системийг ашиглаж эхлэв. 2024 онд Дээд боловсролын сургалтын байгууллагыг магадлан итгэмжлэх комиссын 2024/06/20-ы өдрийн тогтоолоор 2034 он хүртэл 10 жилээр хугацаатай магадлан итгэмжлэгдэв. 2024 онд Төгсөгчдийн платформ ашиглалтад оров. Эрдэм шинжилгээний хурлын болон элсэгчдийн системүүд шинэчлэгдэв. == Академик сургалтын хөтөлбөр, мэргэжлүүд == === Бакалаврын сургалтын хөтөлбөр === <u>Үндсэн сургалтын хөтөлбөр буюу мэргэжлүүд:</u> * [https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/66?groupName=bachelor-2.0 Нягтлан бодох бүртгэл] * [https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/53?groupName=bachelor-2.0 Бизнесийн менежмент] * [https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/61?groupName=bachelor-2.0 Маркетинг] * [https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/524?groupName=bachelor-2.0 Энтрепренершип] * [https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/257?groupName=bachelor-2.0 Эдийн засаг] * [https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/67?groupName=bachelor-2.0 Санхүү] * [https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/67?groupName=bachelor-2.0 Банк] * [https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/59?groupName=bachelor-2.0 Даатгал] * [https://ufe.edu.mn/c/7/i/815?groupName=bachelor-2.0 Санхүү, банк (Мандал Санхүүгийн Нэгдлийн ажлын байранд суурилсан, тэтгэлэгтэй хөтөлбөр)] * [https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/70?groupName=bachelor-2.0 Санхүүгийн манлайлал] * [https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/64?groupName=bachelor-2.0 Мэдээллийн систем] * [https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/596?groupName=bachelor-2.0 Эрх зүй] * [https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/72?groupName=bachelor-2.0 Худалдаа] * [https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/43?groupName=bachelor-2.0 Аялал жуулчлал] * [https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/60?groupName=bachelor-2.0 Зочлох үйлчилгээ] * [https://www.ufe.edu.mn/c/7/i/814?groupName=bachelor-2.0 Нийгмийн инновац] <u>Олон улсын их сургуулиудтай хамтарсан сургалтын хөтөлбөр, мэргэжил:</u> * [https://ufe.edu.mn/c/7/i/45?groupName=bachelor-2.0 БНСУ-ын Woosong Их сургуулийн Солбридж бизнесийн сургууль] (Санхүү, Маркетинг, Мэдээллийн технологи) * [https://ufe.edu.mn/c/7/i/46?groupName=bachelor-2.0 БНСУ-ын Хандонг Глобаль их сургууль] (Бизнесийн удирдлага, Санхүү, Маркетинг, Мэдээллийн технологи) * [https://ufe.edu.mn/c/7/i/50?groupName=bachelor-2.0 Тайваны Азийн их сургууль] (Санхүү, НББ, Мэдээллийн систем-Өгөгдлийн шинжээч) * [https://ufe.edu.mn/c/7/i/51?groupName=bachelor-2.0 БНХАУ-ын Донгвейн СЭЗИС] (Эрх зүй, Санхүү, Олон улсын худалдаа, НББ, Бизнесийн удирдлага, Эдийн засаг) * [https://ufe.edu.mn/c/7/i/52?groupName=bachelor-2.0 БНХАУ-ын Далианы их сургууль] (Эрх зүй, Бизнесийн удирдлага) * [https://ufe.edu.mn/c/7/i/54?groupName=bachelor-2.0 БНХАУ-ын Далианы Политехникийн их сургууль] (Олон улсын худалдаа) * [https://ufe.edu.mn/c/7/i/57?groupName=bachelor-2.0 БНХАУ-ын Шандонг аялал жуулчлал, зочлох үйлчилгээний коллеж] (Аялал жуулчлал, Зочлох үйлчилгээ) * [https://ufe.edu.mn/c/7/i/48?groupName=bachelor-2.0 ОХУ-ын Засгийн Газрын дэргэдэх Санхүүгийн Их Сургууль] (Бизнесийн удирдлага, Санхүү, Банк) * [https://ufe.edu.mn/c/7/i/49?groupName=bachelor-2.0 ОХУ-ын Эрхүүгийн Үндэсний Судалгааны Техникийн Их сургууль] (Санхүү, Мэдээллийн систем) * [https://ufe.edu.mn/c/7/i/55?groupName=bachelor-2.0 ОХУ-ын Дорнод Сибирийн Технологийн Удирдлагын Их сургууль] (Мэдээллийн систем) * [https://ufe.edu.mn/c/7/i/652?groupName=bachelor-2.0 Канад улсын Далхауз их сургууль] (Эдийн засаг) * [https://ufe.edu.mn/c/7/i/819?groupName=bachelor-2.0 Канад улсын West их сургууль] (Санхүү, Худалдаа) * [https://ufe.edu.mn/c/7/i/56?groupName=bachelor-2.0 Япон улсын ажлын байранд суурилсан хөтөлбөр] (Аялал жуулчлал) * [https://ufe.edu.mn/c/7/i/729?groupName=bachelor-2.0 Швейцарь улсын Бизнес, зочид буудлын менежментийн сургууль] (Глобал бизнес менежмент, Зочлох үйлчилгээ, Зочид буудлын менежмент) <u>[https://ufe.edu.mn/c/7?groupName=%D0%9E%D0%BB%D0%BE%D0%BD+%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD+%D0%BC%D1%8D%D1%80%D0%B3%D1%8D%D1%88%D1%81%D1%8D%D0%BD+%D1%85%D3%A9%D1%82%D3%A9%D0%BB%D0%B1%D3%A9%D1%80 Олон улсын мэргэшсэн сургалтын хөтөлбөр:]</u> * [https://ufe.edu.mn/c/9?groupName=what-is-ACCA АССА] * [https://ufe.edu.mn/c/9?groupName=What-is-the-CGMA-program%3F CGMA] <u>[https://ufe.edu.mn/c/7?groupName=timetable Цагийн хөтөлбөр буюу мэргэжлүүд:](Орой, цахим, Бямба)</u> * Эрх зүй * Санхүү, банк * НББ * Бизнесийн удирдлага * Багш, гадаад хэлний боловсрол * Мэдээллийн систем, дата аналист === Магистрын сургалтын хөтөлбөр === Мэргэжлүүдээр бакалаврын сургалтыг өдөр, орой, эчнээ хэлбэрээр явуулдаг. * Нягтлан бодох бүртгэл, * Бизнесийн менежмент, * Санхүүгийн менежмент чиглэлээр мэргэшсэн “Бизнесийн удирдлагын мастер”-ын зэргийг өдөр, орой, эчнээ хөтөлбөрөөр олгох үндсэн сургалттай. === Докторын сургалт === 2009-2010 оны хичээлийн жилээс докторантурын сургалтын хөтөлбөрийг нээн, сургалтаа явуулж байна. Сургалтын төлөвлөгөө, хөтөлбөрүүд цаг үеийн шаардлагыг хангахуйцаар өөрчлөгдөн шинэчлэгдэж байдаг. 2011-2012 оны хичээлийн жилийн байдлаар 4000 гаруй оюутан сурагч хамрагдан суралцаж, 100 гаруй мэргэжлийн туршлага, эрдмийн зэрэг цол бүхий багш, профессорууд ажиллаж байна. == Хамтын ажиллагаа == ==== [https://www.ufe.edu.mn/c/63?groupName=National-partnership Үндэсний түншлэл] ==== СЭЗИС-ийн үйл ажиллагаа бүрийг тогтвортой хөгжлийн бодлогод нийцүүлэн, нийгэм, эдийн засаг, хүний сайн сайхны төлөө чиглүүлэхэд чухалчилж байна. Улмаар тогтвортой хөгжлийн бодлогыг тэргүүн эгнээнд баримталж буй олон улсын болон дотоодын байгууллага, ашгийн болон ашгийн бус байгууллага, бизнес эрхлэгчид, ААН-тэй урт хугацаанд ил тод, шударга, харилцан ашигтай хамтран ажилладаг. Өнөөгийн  байдлаар  үндэсний 69 аж ахуйн нэгж, байгууллагууд болон боловсролын байгууллага, мэргэжлийн холбоодтой хамтран үндэсний хэмжээнд сургалт, эрдэм шинжилгээ судалгааны чиглэлээр хамтын ажиллагаа өрнүүлж байна. ==== [https://www.ufe.edu.mn/c/63?groupName=International-partnership Олон улсын түншлэл] ==== Манай сургууль дэлхийн 60 гаруй их, дээд сургууль, нийгэмлэг, мэргэжлийн байгууллагуудтай хамтын ажиллагаагаа хөгжүүлж, боловсролын сургалтын технологи, тэр дундаа дээд боловсролын хөтөлбөрийн шинэчлэл, сургах, суралцах үйл явцыг сайжруулах чиглэлээр үндэсний болон олон улсын сайн туршлагыг нэвтрүүлэх, түгээн дэлгэрүүлэхээр идэвхтэй ажиллаж байна. Түүнчлэн олон улсын элчин сайдын яам, соёлын байгуулллага болон эрдэм шинжилгээ судалгааны байгууллагатай хамтын ажиллагаа өрнүүлж байна. СЭЗИС-ийн олон улсын харилцаа, хамтын ажиллагаа нь сургуулийн эрхэм зорилго, алсын хараанд захирагдаж, сургуулийн стратеги зорилтыг хэрэгжүүлэх, сургуулийн бүс нутгийн болон олон улсын түвшинд өрсөлдөх чадвар /international visibility/-ыг нэмэгдүүлэх зорилгоор дэмжигч хүч, туслан гүйцэтгэгчийн үүрэгтэйгээр нэгдмэл зохион байгуулалтай, ил тод, оролцогч бүх талын оролцоог хангасан, үр дүнд суурилсан зарчимд суурилан хөгжиж байна. СЭЗИС бол Mobile Legends Bang Bang хамгийн суга тоглодог хүмүүс сурдаг cringe сургууль. "Mk Ultra" гэдэг нэртэй тоглогч бол бүр хамгийн суга тоглогч бүр дэлхийн хамгийн суга.<ref>{{Citation |title=New models of information production |url=http://dx.doi.org/10.29085/9781783300785.003 |work=Information 2.0 |pages=15–48 |access-date=2024-10-30 |publisher=Facet}}</ref><ref>{{Cite web |title=Autoxidation of Hydrazones. Some New Insights |url=http://dx.doi.org/10.1021/jo071091m.s002 |access-date=2024-10-30 |website=dx.doi.org}}</ref> == Чанарын баталгаажуулалт == ==== [https://www.ufe.edu.mn/c/103?groupName=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%8D%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%B9+%D1%85%D1%8D%D0%BC%D0%B6%D1%8D%D1%8D%D0%BD%D0%B4 Үндэсний хэмжээний магадлан итгэмжлэл] ==== СЭЗИС нь байгууллагын магадлан итгэмжлэлийн шалгуур, шаардлагыг хангаж БМИҮЗ-өөр 4 удаа амжилттай магадлан итгэмжлэгдсэн. Үүнд: * 2000 онд анхны удаа 5 жилийн хугацаатай * 2005 онд хоёр дах удаа 10 жилийн хугацаатай * 2019 онд гурав дах удаа 5 жилийн хугацаатай * 2024 онд дөрөв дэх удаа 10 жилийн хугацаатай ''БМИҮЗ-р магадлан итгэмжлэгдсэн хөтөлбөрүүд:'' ''Бакалаврын зэрэг олгох хөтөлбөр:'' * Нягтлан бодох бүртгэл * Бизнесийн удирдлага * Санхүү * Эдийн засаг * Банк * Даатгал * Худалдаа * Эрх зүй * Мэдээллийн систем * Маркетинг ''Магистрын зэрэг олгох хөтөлбөр:'' * Нягтлан бодох бүртгэл * Эдийн засаг * Мэдээллийн систем * Бизнесийн удирдлага * Санхүү * Төрийн удирдлага * Бизнес ба эрх зүй ==== Олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн байдал ==== ''Times Higher Education Impact Ranking'' СЭЗИС нь 2022 онд тогтвортой хөгжлийн 17 зорилтод нийцсэн үйл ажиллагаа явуулж буй байдал, нийгэмд үзүүлж буй нөлөөллөөрөө олон улсын [https://www.timeshighereducation.com/ THE (Times higher education)] байгууллагын жагсаалтад Монгол улсаас анх удаа 863-т эрэмбэлэгдсэн нь СЭЗИС-ийн өнөөдөр олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдөж байгааг нотлон харуулж байна. [https://www.timeshighereducation.com/ THE (Times higher education)] байгууллага нь НҮБ-ийн Тогтвортой хөгжлийн зорилтыг хэрэгжүүлэгч, нийгмийн хариуцлагатай их дээд сургуулиудыг үнэлдэг олон улсын байгууллага юм. Санхүүгийн хөтөлбөр нь 2014 онд Санхүүгийн Шинжээчдийн Нийгэмлэгээр /CFA/ хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Нягтлан бодох бүртгэлийн хөтөлбөр нь ИБУИНВУ-ын АССА нийгэмлэгээр сургалтын чанарын баталгаажуулалт хийлгэсэн ба оюутнуудын сурлагын чанараар дэлхийн дунджаас дээгүүр амжилт үзүүлж, 2018 оноос эхлэн өнөөг хүртэл Gold статустай хүртсэнээс хойш АССА нийгэмлэгийн хүлээн зөвшөөрөгдсөн түнш их сургууль юм. ''ACBSP магадлан итгэмжлэл'' СЭЗИС нь 2008 онд АНУ-ын Дээд Боловсролын Чанарын баталгааг хэрэгжүүлэгч байгууллага болох ACBSP (Америкийн Бизнесийн Сургууль Хөтөлбөрүүдийн Нэгдсэн Холбоо)-д гишүүнээр элсэж, 2010 онд Олон Улсын Магадлан Итгэмжлэлийн “Горилогч” статус авсан ба 2010 онд тус холбооны шилдэг “Star” байгууллагаар Монгол Улсаас анх удаа шалгарсан нь Монголын Дээд Боловсролыг Олон Улсын тавцанд хүлээн зөвшөөрүүлэх анхны том алхам билээ.  2012 оны 2012 оны 05-р сарын 01-ны өдөр Олон Улcaд Магадлан Итгэмжлэгдсэн анхны Монгол улсын дээд боловсролын сургалтын байгууллага болсон ба бакалаврын зэрэг олгох 7 хөтөлбөр, магистрын зэрэг олгох 3 хөтөлбөрөө олон улсад магадлан итгэмжлүүлж олон улсын чанарын баталгааг хангасан их сургууль болсон. Үүнд:    Бакалаврын зэрэг олгох хөтөлбөр: * Бизнесийн менежмент (BBA) * Маркетингийн менежмент (BBA) * Мэдээллийн системийн менежмент (BS) * Нягтлан бодох бүртгэл (BBA) * Санхүүгийн менежмент (BBA) * Банкны менежмент (BBA) * Бизнесийн эдийн засаг (BS) Магистрын зэрэг олгох хөтөлбөр: * Бизнесийн менежмент (MBA) * Санхүүгийн менежмент (MBA) * Бизнесийн удирдлагын магистрын нягтлан бодох бүртгэл (MBA) СЭЗИС нь 2012 онд ACBSP–ээр эхний итгэмжлэл (Initial accreditation) хийлгэж 2 нөхцөл, 5 санамжтай буюу нөхцөлтэйгээр магадлан итгэмжлэгдсэнээр Олон Улcaд Магадлан Итгэмжлэгдсэн анхны Монгол улсын дээд боловсролын сургалтын байгууллага болсон юм. Үүнээс хойш 2 жил тутам сургалтын үйл ажиллагаандаа нэвтрүүлсэн ахиц дэвшлээ тайлагнаж, 2020 онд сургалтын үйл ажиллагаанд өгөгдсөн шинжээчдийн нөхцөл, санамжаа бүрэн арилгахад анхаарч ажилласан. ''MONGWBL Ажил олгогчтой хамтарсан ажлын байртай хөтөлбөр'' Европын холбооны Erasmus плас төслийн санхүүжилтээр хэрэгжиж буй буй MONGWBL төслийг банк болон аялал жуулчлалын чиглэлээр сургалт явуулж буй Монгол улсын их сургуулиуд, Голомт банк, Төрийн банк, Монголын аялал жуулчлалын холбоо зэрэг ажил олгогч байгууллагуудаас гадна Европын холбооны их сургуулиудтай хамтран хэрэгжүүлж байна. Энэхүү төслийн хүрээнд их, дээд сургуулиудын дадлагын тогтолцоог сайжруулах, үр дүнтэй дагалдан сургалт, ажлын байранд суурилсан сургалтыг нэвтрүүлж, төгсөгчдийн хөдөлмөр эрхлэлтийг нэмэгдүүлэх зорилготой ажээ. ''Ази-Номхон далайн их, дээд сургуулиудын UMAP олон улсын холбооны гишүүн'' Дээд Боловсролын Магадлан Итгэмжлэлийн Үндэсний Зөвлөлийн хамтран ажилладаг олон улсын UMAP/ Ази-Номхон Далайн Их, дээд сургуулиудын мобилити холбоо/ холбоонд элссэн гишүүн сургуулиудын оюутнуудад зориулсан урт, богино хугацааны хөтөлбөр зарлаж тухайн улс орнуудад суралцаж, өөрсдийн түүх нийгэм, урлаг соёл, зан заншилтай танилцан, төрийн байгууллага, их, дээд сургууль, гадаад улс орнуудын элчин сайдын яамдын төлөөлөлтэй уулзахаас гадна байгалийн үзэсгэлэнт газар, соёлын төвүүдээр аялах боломж олгож, орон нутгийн аж амьдрал, нутгийн засаг захиргаа НҮБ-ын Тогтвортой хөгжлийн зорилтуудыг хэрхэн хэрэгжүүлж байгаа талаар судлах боломж олгож оюутнуудыг хөгжүүлэх чиглэлээр ажилладаг байгууллага юм. СЭЗИС нь тус олон улсын холбоонд гишүүнээр элслээ.  == Онцлох , шилдэг төгсөгчид == * СЭЗИС-ийн шилдэг, онцлох төгсөгчдийг [https://100.ufe.mn/alumni Шилдэг төгсөгчид] холбоос дээр дарж дэлгэрэнгүй үзнэ үү. <gallery caption="Мөнгөн ирвэсүүд"> </gallery> СЭЗИС-ийн үе үеийн Мөнгөн ирвэсүүдийн мэдээллийн дараах мөнгөн ирвэс хэсэгт холбосон линкнээс үзнэ үү. [https://www.ufe.edu.mn/graсduates?type=5 Мөнгөн Ирвэс]{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Онцлох алдартнууд == * [[Санжийн Довчин|Санж овогтой Довчин]] 1926-1936 онд БНМАУ-ын ардын сайд нарын Зөвлөлийн ерөнхий сайдын жинхэнэ орлогч сайд, орлогч сайдын ажлыг 1924 оноос Монгол улсын санхүү эдийн засгийн хөгжүүлж, бэхжүүлэхийн төлөө хүч мэдлэг, бие сэтгэлээ зориулсан юм. * [[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Цэнгэлт овогтой Жигжиджав]] 1923-1924 онд Сангийн яамны дэргэдэх гаалийн нягтлан бодохын сургуульд суралцсан анхны төгсөгчдийн нэг. 1926-1930 онд Монголын харилцан туслалцах хоршооны байцаагч, орлогч дарга, Еранхий хорооны даргаар ажилласан юм. 1930-1932 онд БНМАУ-ын Засгинй газрын Ерөнхий сайдаар ажиллаж байсан. МУ-ын 8 дах ерөнхий сайд * [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Юмжаа овогтой Цэдэнбал]] Санхүүгийн техникумд хичээлийн эрхэлэгчээр ажиллаж байсан ба БНМАУ-ын баатар, Хөдөлмөрийн баатар, Маршал цолтой, МУ-ын 12 дахь ерөнхий сайд * [[Думаагийн Содном|Думаа овогтой Содном]] 1950 оны төгсөгч, МУ-ын 14 дэх ерөнхий сайд/1984-1990/, Сангийн яамны сайд 1963-1984/ зэрэг албан тушаал хашиж байсан. 1992 оноос ерөнхий сайдын зөвлөх, Монгол-Японы харилцааг дэмжих "Түншийн холбоо" нийгэмлэгийн ерөнхийлөгч, 2003 оноос "Монгол алт корпораци"-ийн эдийн засгийн зөвлөхөөр ажиллаж байна. * [[Ринчиннямын Амаржаргал|Ринчинням овогтой Амаржаргал]] Улсын их хурлын гишүүнээр 4 удаа сонгогдож байсан ба 1998 онд гадаад хэргийн яамын сайдаар томилогдон ажилласан. МУ-ын 21 дэх ерөнхий сайд Санхүү эдийн засгийн их сургуулийн удирдах зөвлөлийн дарга, Глобал эдийн засгийн судалгааны хүрээлэнгийн ерөнхий захирал. * Цэдэвсүрэн овогтой Даваадорж 1996 онд СЭЗДС-ийн эрдэм шинжилгээ, судалгаа хариуцсан дэд захирал 1996-2005 онд СЭЗДС-ийн орлогч захирал Глобал эдийн засгийн судалгаааны хүрээлэнгийн хүндэт профессор СЭЗИС-ийн Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Монгол улсын гавьяат эдийн засагч, Эдийн засгийн шинжлэх ухааны доктор, СЭЗИС-ийн зөвлөх профессор Эдийн засгийн ухааны доктор, профессор цолтой. * Жамъян овогтой Нямсүрэн Санхүү эдийн засгийн дээд сургуульд 1955 оноос эхлэн СЭЗТ-кум, СЭЗДС-д тасралтгүй 61 жил багшилсан. Тус хугацаанд хичээлийн эрхлэгч, орлогч захирал,тэнхимийн эрхлэгч, зөвлөх багшаар ажиллаж байсан ба нягтлан бодох бүртгэл, санхүүгийн бүртгэлийн мэргэжлийн олон сурах бичиг бүтээсэн. СЭЗИС-ийн 90 жилийн түүхт ойг тэмдэглэн, "Өсөж, өнөржин, өөдлөн дэлгэрсэн 90 жил" түүхийн номыг Ардын багш Ж.Нямсүрэн туурвив. * Баажаа овогтой Лувсандорж Монгол улсын гавьяат багш 1980 оноос 2015 он хүртэл Нягтлан бодолх бүртгэлийн тэнхимд багш, дэд профессор, зөвлөх багшаар ажилласан. Зөвлөх багшаар ажиллаж байх хугацаандаа залуу багш нарыг төлөвшүүлэх, багшлах арга зүйд суралцуулах, сургалтын орчныг сайжруулах чиглэлээр олон арга хэмжээ санаачилсан Ахмадын зөвлөлийн даргаар ажиллаж олон сайшаалтай ажил хэрэгжсүүлсэн. * Дорлигжав овогтой Батжаргал Монгол улсын гавьяат багш 2004-2018 он хүртэл Санхүү эдийн засгийн их сургуулийн захирлаар ажиллаж байсан. СЭЗИС-ийн Удирдах зөвлөлийн гишүүн, эдийн засгийн ухааны доктор, профессор СЭЗИС-ийн хамтын ажиллагаа бизнес хөгжлийн хүрээлэнгийн захирал * [[Жамъяандоржийн Батхуяг|Жамъяандорж овогтой Батхуяг]] Монгол улсын гавьяат багш 1999-2004 он СЭЗИС-ийн захирлаар ажиллаж байсан. 2004-2008 онд УИХ-ын гишүүнээр сонгогдож байсан. 2007-2008 онд МУ-ын Засгийн газрын гишүүн, Батлан хамгаалахын сайд, 2012 онд Сангийн сайдын зөвлөх, 2012-2015 онд Хөдөлмөрийн дэд сайд, СЭЗИС-ийн Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Глобал эдийн засгийн судалгааны хүрээлэнгийн гүйцэтгэх захирал * [[Жигжидийн Мөнхбат|Жигжид овогтой Мөнхбат]], 1968 оны Зуны олимпын мөнгөн медальт чөлөөт бөхийн тамирчин. ==Цахим холбоос== {{commonscat}} * [https://www.ufe.edu.mn/ Албан ёсны цахим хуудас] * [https://www.facebook.com/ufe.edu.mn?mibextid=kFxxJD Facebook] * [https://www.instagram.com/ufe.edu.mn?igsh=Ymk2b2lsdDZpaXdr Инстаграм] * [https://x.com/i/flow/login?redirect_after_login=%2Fufe_edu_mn X хаяг] * [https://www.youtube.com/@ufemedia Youtube] * [https://www.linkedin.com/school/ufemongolia/about/ Linked In] * [https://net.ufe.mn/auth/sign-up Төгсөгчдийн платформ] * [https://web.archive.org/web/20240809112523/https://online.ufe.edu.mn/login/index.php Бүртгэлийн систем] * [https://100.ufe.mn/ 100 жилийн платформ] [[Ангилал:Монголын их сургууль]] [[Ангилал:Улаанбаатарын их сургууль]] [[Ангилал:1924 онд байгуулагдсан]] 22imdrim4yceztu3cm1sxmhu6r63tkc 0 14403 854819 848559 2026-04-27T04:05:31Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854819 wikitext text/x-wiki {{Short description|Европын Холбооны мөнгөн тэмдэгт}} {{Инфобокс мөнгөн тэмдэгт | name = Евро | local_name = <small>{{nobold|1=[[Хэл болон евро|''Евро'' янз бүрийн хэлээр]]}}</small> | image_1 = Euro banknotes Europa series.png | image_width_1 = 175px | image_title_1 = [[Еврогийн мөнгөн дэвсгэртүүд]] | iso_code = EUR | subunit_name_1 = [[1 евро цент зоос|евро цент]] | unit = евро | plural = Янз бүр, [[хэл болон евро]]г үзэх | symbol = [[Еврогийн тэмдэг|€]] | symbol_subunit_1 = c | nickname = Нэг валют{{efn|1=Албан ёсны баримт бичиг, хууль тогтоомжид еврог "нэг валют" гэж нэрлэдэг.<ref>{{cite web|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:31997R1103:EN:HTML |title=Еврог нэвтрүүлэхтэй холбоотой зарим заалтуудын тухай Зөвлөлийн 1997 оны 6-р сарын 17-ны өдрийн 1103/97 тоот журам (ЕН) |access-date=2009-04-01 |date=1997-06-19 |work=Албан ёсны сэтгүүл L 162, 19&nbsp;1997 оны 6-р сар P. 0001&nbsp;– 0003 |publisher=Европын Нийгэмлэгүүд}}</ref>}} | frequently_used_banknotes = [[5 еврогийн дэвсгэрт|€5]], [[10 еврогийн дэвсгэрт|€10]], [[20 еврогийн дэвсгэрт|€20]], [[50 еврогийн дэвсгэрт|€50]], [[100 еврогийн дэвсгэрт|€100]], [[200 еврогийн дэвсгэрт|€200]]<ref name="Circulation_report">{{cite web |url=http://sdw.ecb.europa.eu/reports.do?node=1000004111 |title=ECB Statistical Data Warehouse, Reports>ECB/Eurosystem policy>Banknotes and coins statistics>1.Euro banknotes>1.1 Quantities |publisher=Европын Төв Банк |access-date=2025-01-24 |archive-date=2021-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112140055/https://sdw.ecb.europa.eu/reports.do?node=1000004111 |url-status=dead }}</ref> | rarely_used_banknotes = [[500 еврогийн дэвсгэрт|€500]]<ref name="Circulation_report"/> | frequently_used_coins = [[1 евро центийн зоос|1c]], [[2 евро центийн зоос|2c]], [[5 евро центийн зоос|5c]], [[10 евро центийн зоос|10c]], [[20 евро центийн зоос|20c]], [[50 евро центийн зоос|50c]], [[1 еврогийн зоос|€1]], [[2 еврогийн зоос|€2]] | rarely_used_coins = [[1 евро центийн зоос|1c]], [[2 евро центийн зоос|2c]] (Бельги, Ирланд, Итали, Нидерланд, Словак, Финланд<ref>{{cite web|first1=Алистер|last1=Уолш|access-date=2019-11-04|title=Итали улс 1 ба 2 центийн зоос үйлдвэрлэхээ зогсооно |url=https://www.dw.com/en/italy-to-stop-producing-1-and-2-cent-coins/a-39020206|date=2017-05-29|publisher=[[Deutsche Welle]]}}</ref><ref>{{cite web|first1=|last1=|access-date=2023-12-17|title=Po 1. júli 2022 budú končiť na Slovensku jedno a dvojcentové mince|url=https://www.bystricoviny.sk/spravy/po-1-juli-2022-budu-koncit-na-slovensku-jedno-a-dvojcentove-mince/|date=2017-05-29|website=bystricoviny.sk|language=sk}}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) | subunit_ratio_1 = {{frac|100}} | subunit_inline_note_1 = ([[Хэл болон евро|Хэл хэлээр өөр өөр]]) | plural_subunit_1 = ([[Хэл болон евро|Хэлнээс хамаарч өөр өөр]]) | banknote_article = еврогийн мөнгөн дэвсгэртүүд | coin_article = еврогийн зооснууд | using_countries = үндсэн: [[#Евробүсийн_гишүүд|§&nbsp;Евробүсийн гишүүд]] (20),<br/>мөн: [[#Бусад хэрэглэгчид|§&nbsp;бусад хэрэглэгчид]] | date_of_introduction = {{start date and age|1999|1|1}} | replaced_currency = [[Европын валютын нэгж]] | issuing_authority = [[Европын Төв Банк]] | issuing_authority_website = {{URL|https://www.ecb.europa.eu}} | printer = {{section link|Евро|Мөнгөн дэвсгэртийн хэвлэл|nopage=y}} | mint = [[Евро зоосны үйлдвэрийн жагсаалт|Зоосны үйлдвэрийн жагсаалт]] | inflation_rate = 2.4% (2024 оны 12 сар)<ref>{{cite web | url=https://www.ecb.europa.eu/stats/macroeconomic_and_sectoral/hicp/html/index.en.html | title=Инфляц ба хэрэглээний үнэ}}</ref> | pegged_by = [[#Евротой уягдсан мөнгөн тэмдэгтүүд|§&nbsp;Уягдсан валютууд]] | inflation_source_date = [https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/Inflation_in_the_euro_area ec.europa.eu] | inflation_method = [[Хэрэглээний үнийн уялдуулсан индекс|HICP]] }} '''Евро''' (€) нь [[Европын холбоо|Европын Нэгдэлийн]] гишүүн 27 [[улс]]ын 20-гийнх нь албан ёсны [[мөнгөн тэмдэгт]] юм. Хамтдаа [[Еврогийн бүс]] гэгддэг [[Австри]], [[Бельги]], [[Кипр]], [[Финланд]], [[Франц]], [[Герман]], [[Грек]], [[Ирланд]], [[Итали]], [[Латви]], [[Литва]], [[Люксембург]], [[Мальта]], [[Нидерланд]], [[Португал]], [[Словак]], [[Словени]], [[Испани]], [[Хорват]], [[Эстони]] улсуудад албан ёсоор хэрэглэдэг.<ref name="About">{{cite web|url=http://geography.about.com/od/lists/a/euro.htm|title=Euro Countries: 22 Countries use the Euro as their Official Currency|last=Rosenberg|first=Matt|publisher=©2009 [http://www.about.com/ About.com], a part of [http://www.nytco.com/ The New York Times Company].|accessdate=2009-09-12|archive-date=2015-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906121620/http://geography.about.com/od/lists/a/euro.htm|url-status=dead}}</ref> Тус мөнгөн тэмдэгт мөн Европын өөр таван улсад албан ёсны гэрээтэй ба гэрээгүй хэрэглэгддэг бөгөөд 327&nbsp;сая европчуудын өдөр тутам хэрэглэдэг мөнгөн тэмдэгт болжээ.<ref>{{cite web |url=http://www.eurodesigncontest.eu/emu.cfm?lang=en |title=What is EMU? |publisher=Eurodesigncontest.eu |accessdate=23 November 2008 |archive-date=19 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081219052855/http://www.eurodesigncontest.eu/emu.cfm?lang=en |url-status=dead }}</ref> Дэлхий даяар 175&nbsp;сая хүн евротой уясан мөнгөн тэмдэгт хэрэглэдгийн дотор Африкийн 150&nbsp;сая хүн орно. [[File:European union emu map en.png|thumb|upright=1.4|Euro 2023]] Евро нь дэлхийд [[валютын нөөц]], арилжаалагддаг хэмжээгээрээ [[америк доллар]]ын дараа хоёрт л ордог.<ref>{{cite web|url= http://www.bis.org/publ/rpfxf07t.pdf |title=Triennial Central Bank Survey 2007 - BIS - December 2007 |publisher=BIS |date=2007-12-19 |accessdate=2009-07-25}}</ref> (2008 оны 11 дүгээр сарын байдлаар). Нийт 751 тэрбум гаруй евро эргэлтэд байдаг бөгөөд дэлхий дээр эргэлтэд байгаа бэлэн мөнгөний үнэлэмжийн хэмжээгээр америк долларыг гүйцсэн.<ref>{{cite web |last=DB Research |year=2007 |title=Euro notes cash in to overtake dollar |publisher =[[Deutsche Bank]] AG|url = http://www.dbresearch.com/PROD/DBR_INTERNET_DE-PROD/PROD0000000000209994.PDF|format=PDF |accessdate=10 September 2009}}</ref> [[ОУВС]]-гийн 2008 оны тооцоогоор мөнгөн тэмдэгтүүд дотроо Еврогийн бүс [[ДНБ]], худалдан авах чадавхиар хоёрдахь том эдийн засаг болсон.<ref>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/02/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=163&s=PPPGDP&grp=1&a=1&pr.x=63&pr.y=7 |title=Report for Selected Country Groups and Subjects |publisher=Imf.org |date=2006-09-14 |accessdate=5 January 2009}} {{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/02/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=111&s=PPPGDP&grp=0&a=&pr.x=42&pr.y=7 |title=Report for Selected Countries and Subjects |publisher=Imf.org |date=2006-09-14 |accessdate=5 January 2009}} {{cite web|url= http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/02/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=163&s=NGDPD&grp=1&a=1&pr.x=42&pr.y=3 |title=Report for Selected Country Groups and Subjects |publisher=Imf.org |date=2006-09-14 |accessdate=5 January 2009}}</ref> ''Евро'' нэрийг албан ёсоор 1995 оны 12 дугаар сарын 16-нд хэрэглэх болсон.<ref name="madrid1995">{{cite web|url= http://www.europarl.europa.eu/summits/mad1_en.htm |title=Madrid European Council (12/95): Conclusions |publisher=European Parliament |accessdate=14 February 2009}}</ref> Евро 1999 оны 1 дүгээр сарын 1-нээс дэлхийн санхүүгийн зах зээлд бүртгэлийн мөнгөн тэмдэгтээр нэвтэрч, хуучин ECU-г 1:1 харьцаагаар халжээ. Еврогийн [[зоос]] болон [[цаасан дэвсгэрт]]үүд 2002 оны 1 дүгээр сарын 1-нд гарсан. Евро мөнгөн тэмдэгтийн мөнгөний бодлогыг Европын Төв банк хариуцдаг байна. == Евроны дэвсгэртүүдийн зургийн цомог == <gallery widths=200 heights=110 caption="Цувралаар гаргасан мөнгөн дэвсгэртүүдийн харьцуулалт"> EUR 5 obverse (2002 issue).jpg|Эхний таван евро (2002 онд гүйлгээнд гарсан)<br />анх гүйлгээнд ороход гаргасан EUR 5 obverse (2013 issue).png|Хоёр дахь цуврал<br />(2003 оноос хойш) EUR 10 obverse (2002 issue).jpg|Эхний цуврал EUR 10 obverse (2014 issue).png|Хоёр дахь цуврал (2014 оноос хойш) EUR 20 obverse (2002 issue).jpg|Эхний цуврал The Europa series 20 € obverse side.jpg|Хоёр дахь цуврал (2015 оноос хойш) EUR 50 obverse (2002 issue).jpg|Эхний цуврал The Europa series 50 € obverse side.png|Хоёр дахь цуврал (2017 оноос хойш) EUR 100 obverse (2002 issue).jpg|Эхний цуврал The Europa series 100 € obverse side.jpg|Хоёр дахь цуврал (2019 оноос хойш) EUR 200 obverse (2002 issue).jpg|Эхний цуврал The Europa series 200 € obverse side.jpg|Хоёр дахь цуврал (2019 оноос хойш) EUR 500 obverse (2002 issue).jpg|Эхний цуврал (500-тын дэвсгэртийн хоёр дахь хувилбар огт хэвлэгдэхгүй) </gallery> == Цахим холбоос == {{commons|euro}} === Албан ёсны цахим хуудаснууд === * [http://ec.europa.eu/economy_finance/the_euro/index_en.htm?cs_mid=2946 The euro] – [[Europa (web portal)|Europa]] ** [http://ec.europa.eu/comm/translation/writing/style_guides/english/style_guide_en.pdf English style guide] * [http://www.ecb.int/home/html/index.en.html European Central Bank] ** [https://web.archive.org/web/20071225074514/http://www.ecb.int/bc/flash/security/index_en.html Security features] ** [http://www.ecb.int/stats/exchange/eurofxref/html/index.en.html Exchange rates] === Бусад === * [http://www.ibiblio.org/theeuro/faq The Euro Information Site] – [[ibiblio]] * [https://web.archive.org/web/20080510082519/http://www.eurotopics.net/en/magazin/euro-2008-02/euro-debatte-2008-02/ The symbolic power of the euro] - [[w:de:Bundeszentrale für politische Bildung|Bundeszentrale für politische Bildung]] * [http://www.bis-ans-ende-der-welt.net/Europa-B.htm Евро (Цаасан дэвсгэрт)] {{ref-de}} {{ref-en}} == Эшлэл == {{reflist|2}} {{Европын мөнгөн тэмдэгт}} {{Америкийн мөнгөн тэмдэгт}} {{Азийн мөнгөн тэмдэгт}} [[Ангилал:Евро| ]] [[Ангилал:Европын мөнгөн тэмдэгтийн нэгж]] [[Ангилал:Африкийн мөнгөн тэмдэгтийн нэгж]] [[Ангилал:Америкийн мөнгөн тэмдэгтийн нэгж]] [[Ангилал:Азийн мөнгөн тэмдэгтийн нэгж]] [[Ангилал:Карлын шагналтан]] [[Ангилал:Европын Холбооны бэлгэдэл]] 8rhoxtbgl34rajflxmc5gju10aed9hv 0 16287 854832 854689 2026-04-27T05:37:25Z Zorigt 49 854832 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|4 сарын}} '''4 сарын 25''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 115 дахь ([[өндөр жил]] бол 116 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 250 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * МЭӨ 404 - Лисандераар удирдуулсан спартачуудын арми Афины зэвсэгт хүчинд ялагдав. * 775 - Арменийн босогчид [[Аббасидын Халифат Улс|Аббасидын Халифат Улсын]] эсрэг хувьсгал өрнүүлэв. Үүний улмаас Транскавказ дахь муслимчуудын ноёрхол ганхаж эхэллээ. Арменичууд хэдийгээр Аббасидын Халифатаас гарсан ч Византын эрхшээлд шилжсэн юм. * 1134 - Түүхэн сурвалжид Загреб гэх нэрийг анх удаа ашиглажээ. * 1333 - [[Краков]] хотод [[Пиаст угсаатнууд|Пиаст угсааны]] сүүлийн хаан [[III Казимир]] хаанаар өргөмжлөгдөх ёслол болж [[Польш]] улсын нэгдэл эхэлсэн. * 1644 - Хятадын [[Мин улс|Мин улсын]] сүүлчийн эзэн хаан Чонжен цэргийн жанжин [[Ли Зи Чэн|Ли Зи Чэнээр]] удирдуулсан бослогын улмаас амиа хорлов. * 1792 - Францын төрийн дууллыг Клод Жозеф Руже де Лисль зохиож дуусав. * 1804 - Гүржийн баруун хэсэгт орших Имерети хант улс Хаант Оросын эрхшээлд оржээ. * 1829 - Британийн аялагч Чарльз Фремантл одоогийн Баруун Австралийн эрэгт хүрэв. Газардсан даруйдаа тэрээр "Хунт нуурын колони" гэж нэрлэсэн байна. * 1846 - Техас болон Мексикийн хооронд хилийн маргаан дэгдэв. * 1862 - [[Америкийн иргэний дайн]]: Адмирал Девид Фаррагутаар удирдуулсан холбоотны тэнгисийн цэрэг эх газрын армид бууж өгчээ. * 1882 - Франц, Вьетнамын цэргүүд Тонкин хотод мөргөлдөв. * 1898 - АНУ Испанид дайн зарласан. * [[1901]] - АНУ-ын [[Нью-Йорк хот]] дэлхийн улсуудаас анх удаа автомашины дугаарыг олгож эхлэв. * [[1915]] - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Британи, Франц, Энтэхэг, Австрали, Шинэ Зеландын хамтарсан цэргийн хүч Туркийн Галлиполийн хойгт хяналтаа тогтоохоор Галлиполи орчимд газарджээ. * 1920 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайны]] дараа Османы эзэнт гүрнээс тусгаар тогтносон улсуудад [[Үндэстнүүдийн Лиг|Үндэстнүүдийн Лигийн]] мандат олгох эсэх асуудлыг [[Санремо]] хотноо хэлэлцэв. * 1926 - [[Милан]] хотод Артуро Тосканинийн удирдлага дор [[Жакомо Пуччини|Жакомо Пуччинийн]] сүүлийн «[[Турандот]]» дуурийн нээлт болсон. * 1931 - [[Фердинанд Порше]] алдарт "[[Порше|Porsche]]" компаниа үүсгэн байгуулав. * 1945 - Итали улс Нацистын дарангуйллаас бүрэн чөлөөлөгдөв. Тус улсын хойд хэсэгт бүгээд байсан нацистууд бууж өгөв. Хуучин дарангуйлагч [[Бенито Муссолини|Бенито Муссолиниг]] оргох гэж байхад нь баривчилж, олон нийтийн өмнө хатуу цээрлүүлэхээр болжээ. * 1951 - [[Солонгосын дайн]]: Капёнгийн тулаанд Хятадын цэргийн хүч НҮБ болон Австрали-Канадын армитай хүчтэй тулаан өрнүүлэв. * 1953 - Нэрт эрдэмтэн Фрэнсис Крик, Жеймс Уатсон нар хүний ДНК-ийн бүтцийг хосолмол болохыг анх удаа олон нийтэд танилцуулжээ. * 1954 - "Беллийн лаборатори"-д анх удаа нарны зайн үүсгүүрийг практикт ашиглав. * 1972 - Умард болон Өмнөд Вьетнамын цэргүүд Контум хотын баруун хойд хэсэгт хүчтэй тулаан өрнүүлжээ. * 1974 - Цэргийн эргэлт хийгээд байсан Португалын эрх баригчид эрх мэдлээ шилжүүлж Эстада Ново хөдөлгөөн засгийн эрхэнд гарснаар ардчилсан засгийн газар байгуулагдах боломж бүрдэв. * 1975 - Умард Вьетнамын цэргийн хүч Өмнөд Вьетнамын нийслэл [[Сайгон]] хотыг хаав. * 1981 - Японы Цүрүга хотод үйл ажиллагаа явуулдаг атомын цахилгаан станцад цацраг идэвхт бодис алдагдсаны улмаас 100 гаруй ажилтан хорджээ. * 1983 - АНУ-ын дунд сургуулийн охин Саманта Смит ЗХУ-ын удирдагч [[Юрий Андропов|Юрий Андроповт]] цөмийн аюулын талаар захидал бичиж, эх орондоо урив. ** "Пионер 10" хөлөг Дэлхийн вангийн тойрог замд оржээ. * 1986 - Свазиленд улсын хаан ширээнд III Мсвати суув. * 1988 - Дэлхийн II дайны үеэр хүн төрөлхтний эсрэг гэмт хэрэг өдүүлсэн хэргээр Жон Дамъянюкад цаазын ял оноожээ * 1990 - Никарагуа улсын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон Виолета Шаморро тангараг өргөв. Тэрбээр тус улсын түүхэнд Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон анхны эмэгтэй хүн болсон юм. * 2001 - Шинээр үйлдвэрээс гарч буй Audi R8 загварыг туршин жолоодож байсан Мишель Альборето ослоор амиа алджээ. * 2004 - АНУ-ын нийслэл Вашингтон хотод үр хөндөлтийг хориглосон хуулийг эсэргүүцэн 500-800 мянган хүнийг хамарсан жагсаал зохион байгуулагдав. * 2005 - Болгар, Румын улсууд Европын холбоонд элсэх гэрээнд гарын үсэг зурав. * 2007 - [[Борис Ельцин|Борис Ельциний]]г оршуулах ёслол: Оросын хаан III Александрыг 1894 онд оршуулснаас хойш анх удаа Оросын үнэн алдартны сүмд Борис Ельциний оршуулах ёслол болов. * 2015 - Балба улсад 7.8 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж улмаар 9,100 хүн амиа алджээ. * 2022 - [[Элон Маск]] «Твиттер»-ийг 44 тэрбум ам.доллараар худалдаж авав. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1214 - Францын хаан [[IX Луи]] (1270 онд нас барсан) * 1228 - Германы хаан IV Конрад (1254 онд нас барсан) * 1284 - Английн хаан II Эдуард (1327 онд нас барсан) * 1599 - Английн цэргийн нэрт жанжин [[Оливер Кромвелл]] (1658 онд нас барсан) * 1874 - Нобелийн шагналт Италийн эрдэмтэн "Марконигийн хууль"-ийг боловсруулсан Гуглиелмо Маркони (1937 онд нас барсан) * 1878 - Олимпын нэг мөнгө, дөрвөн хүрэл медальт Америкийн гимнастикч Уиллиам Мерц (1946 онд нас барсан) * [[1900]] - АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга Гладвин Жебб (1996 онд нас барсан) ** Нобелийн шагналт Америкийн физикч Вольфганг Паули (1958 онд нас барсан) * [[1909]] - Алдарт "Трансамерика Пирамид" барилгын загварыг гаргасан, архитекторч Уиллиам Перейра (1976 онд нас барсан) * 1929 - Олимпын аварга, Үндэстнүүдийн холбооны наадмын дөрвөн удаагийн аварга Шинэ Зеландын хөнгөн атлетикч Иветт Корлетт * 1932 - Олимпын аварга, хошой хүрэл медальт Румын улсын зээрэнцэг шидэгч Лиа Манолиу (1998 онд нас барсан) * 1935 - Олимпын мөнгөн медальт Америкийн тулгууртай харайгч Боб Гутовски (1960 онд нас барсан) * 1936 - Суринам улсын анхны ерөнхий сайд Ненк Аррон (2000 онд нас барсан) * 1940 - Академийн наадам, "Алтан бөмбөрцөг" наадмын дөрөв, Эммийн наадмын хоёр, Тони наадмын хоёр удаагийн шагналт нэрт жүжигчин [[Аль Пачино]] * 1946 - ОХУ-ын улстөрч Владимир Жириновский * 1947 - Нидерландын шигшээ болон Барселона багийн төлөө зүтгэж байсан нэрт хөлбөмбөгчин Йохан Кройфф (2016 онд нас барсан) * 1949 - Францын сангийн сайд, ОУВС-гийн захирал Доминик Стросс-Канн * 1950 - Олимпын хүрэл медальт Украины өндрийн харайгч Валентина Козир * 1952 - Олимпын гурав, нэг хүрэл, Дэлхийн 10 удаагийн аварга ЗХУ-ын хоккейч Владислав Третьяк * 1955 - "Старбакс" сүлжээг үндэслэгч Зев Сийгл * 1967 - Олимпын гурван удаагийн аварга, дэлхийн аварга Америкийн усанд сэлэгч Анжелина Мартино * 1968 - Олимпын хүрэл медальт Украины уртын харайгч Виталий Кириленко * 1969 - Америкийн нэрт жүжигчин [[Рене Зеллвегер]] * 1976 - NBA-ийн таван удаагийн аварга, Виржинийн арлуудын сагсан бөмбөгч [[Тим Данкан]] * 1981 - "Формула 1" уралдааны нисгэгч Фелипе Масса ** Олимпын нэг алт, нэг мөнгө, дөрвөн хүрэл, Дэлхийн долоон алт, хоёр мөнгө, дөрвөн хүрэл медальт Шведийн уулын цаначин Анья Парсон * 1986 - Олимпын аварга, дэлхийн хошой аварга Америкийн триатлонч Гвен Йоргенсен * 1996 - Олимпын аварга, дэлхийн нэг мөнгө, хошой хүрэл медальт Австралийн усанд сэлэгч Мек Хортон == Нас барсан алдартнууд == * 1077 - Унгарын хаан I Геза (1040 онд төрсөн) * 1185 - Японы эзэн хаан Антокү (1178 онд төрсөн) * 1342 - Ромын пап XII Бенедикт (1285 онд төрсөн) * 1644 - Хятадын эзэн хаан Чонгжен (1611 онд төрсөн) * 1744 - Цельсийн хэмийг үндэслэсэн Шведийн физикч Андерс Целсиус (1701 онд төрсөн) * 1875 - 12-р далай лам Пэрэнлэйжамц (1857 онд төрсөн) * 1919 - Жуллиардын их сургуулийг үндэслэгч, бизнесмен Аугустус Д.Жуллиард (1836 онд төрсөн) * 1928 - Оросын нэрт жанжин Пётр Николаевич Врангель (1878 онд төрсөн) * 1961 - Олимпын хошой аварга, хошой мөнгөн медальт, хошой хүрэл медальт Америкийн хөнгөн атлетикч Роберт Гарретт (1875 онд төрсөн) * 1995 - Академийн наадмын шагналт жүжигчин Жинжер Рожерс ([[1911]] онд төрсөн) * 2003 - Олимпын хүрэл, дэлхийн мөнгө, хүрэл медальт Кенийн гүйгч Семсон Китур (1966 онд төрсөн) * 2014 - Барселона клубийн дасгалжуулагч Тито Виланова (1968 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{DEU}} Мод тарих үндэсний өдөр * {{AUS}} {{NZL}} Австрали, Шинэ Зеландын цэргийн хамтарсан хүч үүссэн өдөр * {{SWZ}} Төрийн далбааны өдөр * {{PRT}} Эрх чөлөөний өдөр * {{ITA}} Чөлөөлсөн өдөр * {{PRK}} Зэвсэгт хүчний өдөр * Хумхаа өвчинтэй тэмцэх дэлхийн өдөр * Улаан малгайтнуудын зөвлөлийн өдөр * ДНХ-ийн бүтцийг тайлбарласан өдөр ---- {{Commonscat|25 April|4 сарын 25}} [[Ангилал:Өдөр|0425]] [[Ангилал:Дөрөвдүгээр сарын өдөр|25]] 3gptz59t7yqnfpbsv4991vn458x4hss 0 16290 854867 826121 2026-04-27T11:24:43Z Avirmed Batsaikhan 53733 854867 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|4 сарын}} '''4 сарын 28''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 118 дахь ([[өндөр жил]] бол 119 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 247 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * 357 - Ромын эзэн хаан II Константинус [[Парфын улс]]ын хаан V Артабанусыг хөнөөж, дайнд ялалт байгуулжээ. * 1253 - Японы буддын шашны томоохон зүтгэлтэн болох Ничирен буддын шинэ сургуулийг байгуулж, Ничирен буддимз үүсэн бий болжээ. * 1294 - Хубилай хааны залгамжлагчаар Төмөрийг хаанаар өргөмжлөв. * 1503 - Черинолагийн дайнд анх удаа дарьт буу ашиглав. * 1611 - Филиппиний Санто Томас хотод католик шашны их сургууль байгуулагдав. Энэ сургууль нь дэлхийн католик шашны хамгийн том сургууль юм. * 1788 - АНУ-ын Үндсэн хуулийг [[Мэрилэнд]] муж дэмжиж АНУ-ын 7 дахь муж болсон байна. * 1792 - Францын цэргүүд одоогийн Люксембург, Бельгийн нутаг дэвсгэрийг эзлэн түрэмгийлж, Францын хувьсгалын дайн дэгдсэн юм. * 1796 - Францын эзэн хаан [[Наполеон|Наполеон Бонапарт]], Сардинийн хаан III Амедео нар харилцан ойлголцлын санамж бичигт гарын үсэг зурав. Ингэснээр Сардинийн нутаг Францын харьяанд шилжжээ. * 1869 - Хятад болон Ирландын ажилчид Номхон далайн галт тэрэгний төв сүлжээний ажлыг эхлүүлжээ. * 1887 - Улс орондоо дайн дэгдээх гэж байсан гэх үндэслэлээр баривчлагдсан Пруссийн цагдаагийн нууц газрын ажилтан Гуйллайме Шанабелийг суллав. * 1920 - [[Азербайжан]] улс ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд элсэв. * 1923 - Английн хамгийн нэр хүндтэй [[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|"Уэмбли" цэнгэлдэх хүрээлэн]] албан ёсоор үүдээ нээжээ. Тухайн үедээ "Эмпайр" нэртэйгээр үүдээ нээж байсан гэдэг. * 1941 - Сербүүд Хорватын захиргаанаас гарах тухай ярилцаж эхлэхэд Хорватын засаг захиргаа Гудовац тосгонд цуст яргалал үйлджээ. Уг яргалалын улмаас 200 гаруй сербчүүд амиа алдсан юм. * 1945 - Италийн удирдагч асан [[Бенито Муссолини]] болон түүний гэргий Клара Петаччи нарыг цаазаар авав. * 1948 - Оросын нэрт хөгжмийн зохиолч [[Игорь Стравинский]] АНУ-ын Нью-Йорк хотын Орфеус теарт бүжгэн жүжиг удирджээ. * 1949 - Филиппиний коммунистууд тэргүүн хатагтай асан Аурора Куецоны амь насанд халдав. Хэдийгээр эмнэлэгт хүргэгдсэн ч тусламж авалгүй өөд болсон юм. Тэрээр амиа алдахаасаа таван жилийн өмнө нөхөр, охиноо халдлагын улмаас алдаад байсан билээ. * 1952 - Умард Атлантын цэргийн эвсэл буюу НАТО-гын Дээд зөвлөлийн командлагч Дуайт Д.Айзенхауэр өөрийн хүсэлтээр албан тушаалаа хүлээлгэн өгчээ. ** Холбоотон гүрний дээд командлал Япон улсад нэвтрээд байсан Америкийн цэргүүдийг ажиллагаагаа дуусган нутаг буцахыг даалгажээ. Учир нь Япон улсыг чөлөөлж, сэргээн босгож дууссан гэж үзсэн юм. ** Япон-Хятадын энхийн хэлэлцээ батлагдав. Ингэснээр Хятад-Японы хоёрдугаар дайн албан ёсоор дууссан байна. * 1965 - Бүгд найрамдах Доминикан улсад Америкийн цэргүүд нэвтэрснээр Доминиканыг чөлөөлөх цэргийн ажиллагаа эхэлжээ. АНУ-ын арми коммунист дарангуйллаас чөлөөлөх үүднээс энэ ажиллагааг эхлүүлсэн юм. * 1967 - [[Вьетнамын дайн]]: Алдарт боксчин [[Мохаммед Али]] цэргийн зарлангаас татгалзаж, дайныг эсэргүүцэх үзэлтэйгээ олон нийтэд илэрхийлэв. * 1969 - Францын Ерөнхийлөгч [[Шарль де Голль]] албан тушаалаасаа өөрийн хүсэлтээр татгалзжээ. * 1970 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Ричард Никсон]] Камбожийн коммунист дэглэмтэй тулалдахад бэлэн гэдгээ зарлав. * 1973 - Дэлхийн хөгжмийн урлагт өөрийн гэсэн байр суурь үлдээж, хамгийн шилдэг цомог болсон "Dark Side of the Moon" цомог АНУ-ын хөгжмийн жагсаалтыг тэргүүлж эхлэв. Пинк Флойд хамтлагийн энэ цомог 741 долоо хоног шилдэг цомгийн жагсаалтыг тэргүүлсэн юм. * 1975 - Өмнөд Вьетнамын генерал Цао Ван Вень Америкийн дэмжлэгтэй Хойд Вьетнамын армийг буулган авсан гэдгээ олон нийтэд зарлажээ. * 1977 - Баруун Германы социалист үзэлт "Улаан арми" хөдөлгөөний Андриас Баадер, Гудрун Энсслин, Ян-Карл Расп нарыг дөрвөн удаагийн хүн амьны хэрэг, хүн алах гэсэн 30 удаагийн оролдлогод буруутай гэж үзлээ. * 1978 - Афганистаны Ерөнхийлөгч Мохаммед Дауд Ханыг коммунист босогчид хороосноор тус улсад төрийн эргэлт дэгдэв. * 1986 - Чернобылын атомын цахилгаан станцын улмаас цацраг идэвхит бодис дэгдсэн гэдгийг ЗХУ-ын удирдлагууд олон нийтэд зарлав. Цацраг идэвхит бодисыг улам дэгдэхээс сэргийлэх ажилд Шведтэй хамтран ажиллахаар болжээ. * 1994 - АНУ-ын Тагнуулын төв газрын Сөрөг тагнуулын газрын ажилтан Алдрих Амесыг ЗХУ болон ОХУ-д улсын нууц задруулж байсныг тогтоов. * 1996 - Тасманийн арлын Порт Артур хотод Мартин Брайнт гэх этгээд гал нээсний улмаас 35 хүн амиа алдаж, 23 хүн шархаджээ. * 2011 - НҮБ-ын аюулгүйн зөвлөл 1980 онд Зааны ясан эрэгт бослог тэмцэл болж, хямрал дэгдсэн гэдгийг хүлээн зөвшөөрөв. == Мэндэлсэн алдартнууд == * МЭ 32 - Ромын эзэн хаан Ото (69 онд нас барсан) * 1442 - Английн хаан IV Эдуард (1483 онд нас барсан) * 1758 - АНУ-ын тав дахь Ерөнхийлөгч Жеймс Монро (1831 онд нас барсан) * 1838 - Нобелийн энхтайвны шагналт Голландын хуульч Тобиас Ассер ([[1913]] онд нас барсан) * 1878 - Академийн наадмын шагналт нэрт жүжигчин Лионель Берримор (1954 онд нас барсан) * 1886 - Олимпын хүрэл медальт Америкийн халхалттай гүйгч Артур Шо (1955 онд нас барсан) * 1889 - Португалийн ерөнхий сайд Антониу де Оливьера Сальазар (1970 онд нас барсан) * 1897 - БНХАУ-ын дарга, генерал Йе Жианинг (1986 онд нас барсан) * [[1908]] - Олимпын аварга Канадын өндрийн харайгч Итель Катервүүд (1987 онд нас барсан) * 1916 - Автомашины алдарт Ламборгини компанийг үндэслэгч Ферруччио Ламборгини (1993 онд нас барсан) * 1924 - Замби улсын анхны Ерөнхийлөгч Кеннет Каунда * 1930 - АНУ-ын төрийн нарийн бичгийн дарга Жеймс Бейкр * 1937 - Иракын тав дахь Ерөнхийлөгч, удирдагч [[Саддам Хуссейн]] (2006 онд нас барсан) * 1941 - Нобелийн шагналт Америкийн химич Карл Берри Шарплесс * 1952 - "Чонотой бүжиглэгч", "Донни Дарко", "Тусгаар тогтнолын өдөр" киноны од, жүжигчин Мери МакДоннелл * 1970 - Аргентин улсын нэрт хөлбөмбөгч, дасгалжуулагч Диего Симеоне * 1973 - "Орхидогсод", "Хавай 5-0" киноны од, жүжигчин Хорхе Гарсиа * 1974 - Академийн шагналт Испанийн жүжигчин Пенелоп Круз * 1975 - Олимпын мөнгөн медальт, дэлхийн аварга Австрийн уулын цаначин Михайль Валшхофер * 1981 - "Гайхамшигт дөрөв", "Нүгэлт хот", "Амжилт хүсье, Чак" киноны од жүжигчин Жессика Альба * 1988 - Испанийн хөлбөмбөгч Хуан Мануэль Мата == Нас барсан алдартнууд == * 1370 - Монголын их хаан Тогоонтөмөр (1320 онд төрсөн) * 1813 - Хаант Оросын фильд маршал Михайль Кутузов (1745 онд төрсөн) * 1918 - Нарны зайн үүсгүүрийг зохион бүтээгч Френк Шуман (1862 онд төрсөн) * 1936 - Египеийн хаан I Фуад (1868 онд төрсөн) * 1945 - Италийн ерөнхий сайд, Фашист дарангуйлагч [[Бенито Муссолини]] (1883 онд төрсөн) * 1954 - Нобелийн энхтайвны шагналт Францын улстөрч Леон Жуха (1879 онд төрсөн) * 1963 - Олимпын мөнгө, хүрэл медальт Германы гимнастикч Вилгельм Вебер (1880 онд төрсөн) * 1973 - Олимп, дэлхийн тав, европын дөрвөн удаагийн аварга Финландын гүйлтийн тэшүүрч Клас Тунберг (1893 онд төрсөн) * 1999 - Нобелийн шагналт Америкийн физикч Артур Леонард Шавлоу (1921 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{AFG}} Мужахийдийн ялалтын өдөр * {{BRB}} Үндэсний баатруудын өдөр * {{JPN}} Тусгаар тогтнолоо сэргэн мандуулсан өдөр * Олон улсын хөдөлмөрийн аюулгүй байдлын өдөр ---- {{Commonscat|28 April|4 сарын 28}} [[Ангилал:Өдөр|0428]] [[Ангилал:Дөрөвдүгээр сарын өдөр|28]] 8vkidcec7bzftjvd4qefowadwq3o12l 854868 854867 2026-04-27T11:48:37Z Avirmed Batsaikhan 53733 854868 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|4 сарын}} '''4 сарын 28''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 118 дахь ([[өндөр жил]] бол 119 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 247 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * 357 - Ромын эзэн хаан II Константинус [[Парфын улс]]ын хаан V Артабанусыг хөнөөж, дайнд ялалт байгуулжээ. * 1253 - Японы буддын шашны томоохон зүтгэлтэн болох Ничирен буддын шинэ сургуулийг байгуулж, Ничирен буддимз үүсэн бий болжээ. * 1294 - Хубилай хааны залгамжлагчаар [[Төмөр Өлзийт хаан]] хаан ширээнд суув. * 1503 - Черинолагийн дайнд анх удаа дарьт буу ашиглав. * 1611 - Филиппиний Санто Томас хотод католик шашны их сургууль байгуулагдав. Энэ сургууль нь дэлхийн католик шашны хамгийн том сургууль юм. * 1788 - АНУ-ын Үндсэн хуулийг [[Мэрилэнд]] муж дэмжиж АНУ-ын 7 дахь муж болсон байна. * 1792 - Францын цэргүүд одоогийн Люксембург, Бельгийн нутаг дэвсгэрийг эзлэн түрэмгийлж, Францын хувьсгалын дайн дэгдсэн юм. * 1796 - Францын эзэн хаан [[Наполеон|Наполеон Бонапарт]], Сардинийн хаан III Амедео нар харилцан ойлголцлын санамж бичигт гарын үсэг зурав. Ингэснээр Сардинийн нутаг Францын харьяанд шилжжээ. * 1869 - Хятад болон Ирландын ажилчид Номхон далайн галт тэрэгний төв сүлжээний ажлыг эхлүүлжээ. * 1887 - Улс орондоо дайн дэгдээх гэж байсан гэх үндэслэлээр баривчлагдсан Пруссийн цагдаагийн нууц газрын ажилтан Гуйллайме Шанабелийг суллав. * 1920 - [[Азербайжан]] улс ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд элсэв. * 1923 - Английн хамгийн нэр хүндтэй [[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|"Уэмбли" цэнгэлдэх хүрээлэн]] албан ёсоор үүдээ нээжээ. Тухайн үедээ "Эмпайр" нэртэйгээр үүдээ нээж байсан гэдэг. * 1941 - Сербүүд Хорватын захиргаанаас гарах тухай ярилцаж эхлэхэд Хорватын засаг захиргаа Гудовац тосгонд цуст яргалал үйлджээ. Уг яргалалын улмаас 200 гаруй сербчүүд амиа алдсан юм. * 1945 - Италийн удирдагч асан [[Бенито Муссолини]] болон түүний гэргий Клара Петаччи нарыг цаазаар авав. * 1948 - Оросын нэрт хөгжмийн зохиолч [[Игорь Стравинский]] АНУ-ын Нью-Йорк хотын Орфеус теарт бүжгэн жүжиг удирджээ. * 1949 - Филиппиний коммунистууд тэргүүн хатагтай асан Аурора Куецоны амь насанд халдав. Хэдийгээр эмнэлэгт хүргэгдсэн ч тусламж авалгүй өөд болсон юм. Тэрээр амиа алдахаасаа таван жилийн өмнө нөхөр, охиноо халдлагын улмаас алдаад байсан билээ. * 1952 - Умард Атлантын цэргийн эвсэл буюу НАТО-гын Дээд зөвлөлийн командлагч Дуайт Д.Айзенхауэр өөрийн хүсэлтээр албан тушаалаа хүлээлгэн өгчээ. ** Холбоотон гүрний дээд командлал Япон улсад нэвтрээд байсан Америкийн цэргүүдийг ажиллагаагаа дуусган нутаг буцахыг даалгажээ. Учир нь Япон улсыг чөлөөлж, сэргээн босгож дууссан гэж үзсэн юм. ** Япон-Хятадын энхийн хэлэлцээ батлагдав. Ингэснээр Хятад-Японы хоёрдугаар дайн албан ёсоор дууссан байна. * 1965 - Бүгд найрамдах Доминикан улсад Америкийн цэргүүд нэвтэрснээр Доминиканыг чөлөөлөх цэргийн ажиллагаа эхэлжээ. АНУ-ын арми коммунист дарангуйллаас чөлөөлөх үүднээс энэ ажиллагааг эхлүүлсэн юм. * 1967 - [[Вьетнамын дайн]]: Алдарт боксчин [[Мохаммед Али]] цэргийн зарлангаас татгалзаж, дайныг эсэргүүцэх үзэлтэйгээ олон нийтэд илэрхийлэв. * 1969 - Францын Ерөнхийлөгч [[Шарль де Голль]] албан тушаалаасаа өөрийн хүсэлтээр татгалзжээ. * 1970 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Ричард Никсон]] Камбожийн коммунист дэглэмтэй тулалдахад бэлэн гэдгээ зарлав. * 1973 - Дэлхийн хөгжмийн урлагт өөрийн гэсэн байр суурь үлдээж, хамгийн шилдэг цомог болсон "Dark Side of the Moon" цомог АНУ-ын хөгжмийн жагсаалтыг тэргүүлж эхлэв. Пинк Флойд хамтлагийн энэ цомог 741 долоо хоног шилдэг цомгийн жагсаалтыг тэргүүлсэн юм. * 1975 - Өмнөд Вьетнамын генерал Цао Ван Вень Америкийн дэмжлэгтэй Хойд Вьетнамын армийг буулган авсан гэдгээ олон нийтэд зарлажээ. * 1977 - Баруун Германы социалист үзэлт "Улаан арми" хөдөлгөөний Андриас Баадер, Гудрун Энсслин, Ян-Карл Расп нарыг дөрвөн удаагийн хүн амьны хэрэг, хүн алах гэсэн 30 удаагийн оролдлогод буруутай гэж үзлээ. * 1978 - Афганистаны Ерөнхийлөгч Мохаммед Дауд Ханыг коммунист босогчид хороосноор тус улсад төрийн эргэлт дэгдэв. * 1986 - Чернобылын атомын цахилгаан станцын улмаас цацраг идэвхит бодис дэгдсэн гэдгийг ЗХУ-ын удирдлагууд олон нийтэд зарлав. Цацраг идэвхит бодисыг улам дэгдэхээс сэргийлэх ажилд Шведтэй хамтран ажиллахаар болжээ. * 1994 - АНУ-ын Тагнуулын төв газрын Сөрөг тагнуулын газрын ажилтан Алдрих Амесыг ЗХУ болон ОХУ-д улсын нууц задруулж байсныг тогтоов. * 1996 - Тасманийн арлын Порт Артур хотод Мартин Брайнт гэх этгээд гал нээсний улмаас 35 хүн амиа алдаж, 23 хүн шархаджээ. * 2011 - НҮБ-ын аюулгүйн зөвлөл 1980 онд Зааны ясан эрэгт бослог тэмцэл болж, хямрал дэгдсэн гэдгийг хүлээн зөвшөөрөв. == Мэндэлсэн алдартнууд == * МЭ 32 - Ромын эзэн хаан Ото (69 онд нас барсан) * 1442 - Английн хаан IV Эдуард (1483 онд нас барсан) * 1758 - АНУ-ын тав дахь Ерөнхийлөгч Жеймс Монро (1831 онд нас барсан) * 1838 - Нобелийн энхтайвны шагналт Голландын хуульч Тобиас Ассер ([[1913]] онд нас барсан) * 1878 - Академийн наадмын шагналт нэрт жүжигчин Лионель Берримор (1954 онд нас барсан) * 1886 - Олимпын хүрэл медальт Америкийн халхалттай гүйгч Артур Шо (1955 онд нас барсан) * 1889 - Португалийн ерөнхий сайд Антониу де Оливьера Сальазар (1970 онд нас барсан) * 1897 - БНХАУ-ын дарга, генерал Йе Жианинг (1986 онд нас барсан) * [[1908]] - Олимпын аварга Канадын өндрийн харайгч Итель Катервүүд (1987 онд нас барсан) * 1916 - Автомашины алдарт Ламборгини компанийг үндэслэгч Ферруччио Ламборгини (1993 онд нас барсан) * 1924 - Замби улсын анхны Ерөнхийлөгч Кеннет Каунда * 1930 - АНУ-ын төрийн нарийн бичгийн дарга Жеймс Бейкр * 1937 - Иракын тав дахь Ерөнхийлөгч, удирдагч [[Саддам Хуссейн]] (2006 онд нас барсан) * 1941 - Нобелийн шагналт Америкийн химич Карл Берри Шарплесс * 1952 - "Чонотой бүжиглэгч", "Донни Дарко", "Тусгаар тогтнолын өдөр" киноны од, жүжигчин Мери МакДоннелл * 1970 - Аргентин улсын нэрт хөлбөмбөгч, дасгалжуулагч Диего Симеоне * 1973 - "Орхидогсод", "Хавай 5-0" киноны од, жүжигчин Хорхе Гарсиа * 1974 - Академийн шагналт Испанийн жүжигчин Пенелоп Круз * 1975 - Олимпын мөнгөн медальт, дэлхийн аварга Австрийн уулын цаначин Михайль Валшхофер * 1981 - "Гайхамшигт дөрөв", "Нүгэлт хот", "Амжилт хүсье, Чак" киноны од жүжигчин Жессика Альба * 1988 - Испанийн хөлбөмбөгч Хуан Мануэль Мата == Нас барсан алдартнууд == * 1370 - Монголын их хаан Тогоонтөмөр (1320 онд төрсөн) * 1813 - Хаант Оросын фильд маршал Михайль Кутузов (1745 онд төрсөн) * 1918 - Нарны зайн үүсгүүрийг зохион бүтээгч Френк Шуман (1862 онд төрсөн) * 1936 - Египеийн хаан I Фуад (1868 онд төрсөн) * 1945 - Италийн ерөнхий сайд, Фашист дарангуйлагч [[Бенито Муссолини]] (1883 онд төрсөн) * 1954 - Нобелийн энхтайвны шагналт Францын улстөрч Леон Жуха (1879 онд төрсөн) * 1963 - Олимпын мөнгө, хүрэл медальт Германы гимнастикч Вилгельм Вебер (1880 онд төрсөн) * 1973 - Олимп, дэлхийн тав, европын дөрвөн удаагийн аварга Финландын гүйлтийн тэшүүрч Клас Тунберг (1893 онд төрсөн) * 1999 - Нобелийн шагналт Америкийн физикч Артур Леонард Шавлоу (1921 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{AFG}} Мужахийдийн ялалтын өдөр * {{BRB}} Үндэсний баатруудын өдөр * {{JPN}} Тусгаар тогтнолоо сэргэн мандуулсан өдөр * Олон улсын хөдөлмөрийн аюулгүй байдлын өдөр ---- {{Commonscat|28 April|4 сарын 28}} [[Ангилал:Өдөр|0428]] [[Ангилал:Дөрөвдүгээр сарын өдөр|28]] 7wyjnyam6zgxm0atpiwbui8ud0cspxp 0 16939 854852 774693 2026-04-27T08:36:21Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854852 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг | Nickname = ''Улбар шар''<br />''Голланд''<br />''Нисдэг голландууд'' <br /> ''Улбар шарын цагийн зүү'' <br /> | Association = Нидерландын Эзэн Хааны Хөлбөмбөгийн Холбоо - Koninklijke Nederlandse Voetbalbond — KNVB | Confederation = [[УЕФА]] ([[Европ]]) | Coach = Берт ван Марвейк | Asst Manager = Флипп Коку<br>Франк де Бур<br>Дик Воом | Captain = Жованни ван Бронкхорст | Most caps = [[Эдвин Ван Дер Сар]] (130) | Top scorer = Патрик Клювейрт (40) | Home Stadium = Амстердам АренА<br /> | FIFA Trigramme = NED | FIFA Rank = 4 | 1st ranking date = [[1993]] оны 8 сар | FIFA max = 2 | FIFA max date = [[1993]] оны 11 сар, 2009 оны 6 сар | FIFA min = 25 | FIFA min date = 1998 оны 5 сар | Elo Rank = 2 | Elo max = 1 | Elo max date = (1911-1912), 1912 оны VI сар, 1920 оны VIII сар; 1978 оны VI сар, 1988 оны VI сараас-1990 оны VI сар, 1992 оны VI-IX, 2002 оны VI, 2003 оны VI-IX, 2005 оны X, 2008 оны VI | Elo min = 56 | Elo min date = October 1954 | pattern_la1 = _ned18h | pattern_b1 = _ned18h | pattern_ra1 = _ned18h | pattern_sh1 = _neder18h | pattern_so1 = _ned18H | leftarm1 = FF6100 | body1 = FF6100 | rightarm1 = FF6100 | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FF6100 | pattern_la2 = _neder18a | pattern_b2 = _neder18a | pattern_ra2 = _neder18a | pattern_sh2 = _neder18a | pattern_so2 = _ned18A | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = 19BFFF | First game = {{Flagicon|Бельги}} [[Бельги хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Бельги]] 1–4 Нидерланд{{Flagicon|Нидерланд}}<br />([[Антверпен]], [[Бельги]]; 1905 оны 4 сарын 30) | Largest win = {{Flagicon|Нидерланд}} Нидерланд 9–0 [[Финланд хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Финланд]] {{Flagicon|Финланд}}<br />([[Solna Municipality|Solna]], [[Швед]]; 1912 оны 7 сарын 4)<br>{{Flagicon|Нидерланд}} Нидерланд 9–0 [[Норвег хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Норвеги]] {{Flagicon|Норвеги}}<br />([[Роттердам]], [[Нидерланд]]; 1972 оны 11 сарын 1) | Largest loss = {{Flagicon|Англи}} Англи сон. 12–2 Нидерланд {{Flagicon|Нидерланд}}<br>([[Дарлингтон]], [[Англи]]; 21 December 1907 оны 12 сарын 21) | World cup apps = 9 | World cup first = 1934 | World cup best = [[1974 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1974]], [[1978 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1978]] болон [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]] онд үзүүрлэсэн | Regional name = [[Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Европын АШТ]] | Regional cup apps = 8 | Regional cup first = [[1976 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1976]] | Regional cup best = Түрүүлсэн, [[1988 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1988]] }} '''Нидерландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг''' нь [[Нидерланд]] улсын шигшээ баг бөгөөд Нидерландын Эзэн Хааны Хөлбөмбөгийн Холбоонд (KNVB) багтдаг. Энэхүү баг нь 1988 онд [[1988 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|ЕАШТ-д]] түрүүлж, [[1974 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1974]], [[1978 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1978]] ба [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]] оны [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-д]] шигшээд үлдэж байсан боловч эхний хоёр удаад нь талбайн эзэн багууд болох ([[Германы үндэсний хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Герман]], [[Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Аргентинд]]), харин гуравдахь нь [[Испани хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Испанийн]] багт тус тус ялагдаж байв. 1970-аад оны оргил үедээ Недерландын шигшээ нь [[Нийтлэг хөлбөмбөг]]ийн гайхамшгийг үзүүлж '''Улбар Шарын Цагийн Зүү''' гэгдэж байв. Олон оронд, тэр байтугай Нидерландад хүртэл энэхүү баг нь '''[[Нидерланд|Голландын]]''' шигшээ гэж яригддаг. Одоо энэхүү баг нь дэлхийн хөлбөмбөгийн багуудын [[ФИФА|ФИФА-гаас]] 2010 онд гаргасан дэлхийн эрэмбээр гуравт жагсаж байна. ==Түүх== Голландууд ДАШТ-д анх удаа 1934 онд оролцож байсан ба түүний дараагийн ДАШТ-д ч 1938 онд оролцсон юм. Үүнээс хойш Голландын шигшээ нь дэлхийн хөлбөмбөгт ихэд алдаршиж эхэлжээ. ===2010 Дэлхийн аваргын оноолт=== Дэлхийн аваргын урьдчилсан шатанд Голландын шигшээ нь хэсгийн бүх 8 тоглолтондоо ялалт байгуулж 100%-ийн амжилттайгаар Европын хэсгээс хамгийн түрүүнд Африкийг зорих эрхээ өвөртөлсөн билээ. 2009 оны 4 сард Кэйптаунд болсон ДАШТ-ий сугалаагаар Нисдэг Голландууд [[Denmark national football team|Дани]], [[Cameroon national football team|Камерун]], [[Japan national football team|Япон]]ы багуудтай хамт [[2010 FIFA World Cup Group E|E]] хэсэгт орсон байна. ===Хамгийн сүүлд тоглосон 15 тоглолт ба дараагийн тоглолтууд=== {| class="wikitable" ! Огноо ! Хаана ! Өрсөлдөгч ! Тэмцээн ! Үр дүн |- | 2009-09-09 | Хампден Парк, [[Шотланд]] | [[Шотландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Шотланд]] | align=center|2010 оны ДАШТ-ий УШ | align=center|0 - 1 Х |- | 2009-10-10 | Сиднейн хөлбөмбөгийн цэнгэлдэх хүрээлэн, [[Австрали]] | [[Австралийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Австрали]] | align=center|Нөхөрсөг тоглолт | align=center|0 - 0 Тц |- | 2009-11-14 | Штадио Адриатико, [[Итали]] | [[Италийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Итали]] | align=center|Нөхөрсөг тоглолт | align=center|0 - 0 Тц |- | 2009-11-18 | Абе Ленстра Штадион, [[Нидерланд]] | [[Парагвайн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Парагвай]] | align=center|Нөхөрсөг тоглолт | align=center|0 - 0 Тц |- | 2010-03-03 | Амстердам Арена, [[Нидерланд]] | [[Америкийн Нэгдсэн Улсын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|АНУ]] | align=center|Нөхөрсөг тоглолт | align=center|2 - 1 Х |- | 2010-05-26 | Дрейзамштадион, [[Герман]] | [[Мексикийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Мексик]] | align=center|Нөхөрсөг тоглолт | align=center|2 - 1 Х |- | 2010-06-01 | Де Куип, [[Нидерланд]] | [[Ганын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Гана]] | align=center|Нөхөрсөг тоглолт | align=center|4 - 1 Х |- | 2010-06-05 | Амстердам АренА, [[Нидерланд]] | [[Унгарын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Унгар]] | align=center|Нөхөрсөг тоглолт | align=center|6 - 1 Х |- | 2010-06-14 | Соккер Сити, [[Өмнөд Африк]] | [[Данийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Дани]] | align=center|[[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-2010]] | align=center|2 - 0 Х |- | 2010-06-19 | Мосес Мабида, [[Өмнөд Африк]] | [[Японы хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Япон]] | align=center|[[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-2010]] | align=center|1 - 0 Х |- | 2010-06-24 | Кэп Таун Стадион, [[Өмнөд Африк]] | [[Камеруны хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Камерун]] | align=center|[[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-2010]] | align=center|2 - 1 Х |- | 2010-06-28 | Кэп Таун Стадион, [[Өмнөд Африк]] | [[Словакийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Словак]] | align=center|[[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-2010]] | align=center|2 - 1 Х |- | 2010-07-02 | Нелсон Мандела Бэй, [[Өмнөд Африк]] | [[Бразилын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Бразил]] | align=center|[[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-2010]] | align=center|2 - 1 Х |- | 2010-07-06 | Кэп Таун Стадион, [[Өмнөд Африк]] | [[Уругвайн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Уругвай]] | align=center|[[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-2010]] | align=center|3 - 2 Х |- | 2010-07-11 | Соккер Сити Стадион, [[Өмнөд Африк]] | [[Испанийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Испани]] | align=center|[[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-2010]] | align=center|0 - 1 Хд |- <!--|- | 2010-08-11 | | [[Украины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Украин]] | align=center|Нөхөрсөг тоглолт | --> |- | 2010-09-03 | Олимпик Штадио, [[Сан-Марино]] | [[Сан-Мариногийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Сан-Марино]] | align=center|[[2012 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээний урьдчилсан шат|Евро-2012 Урьдчилсан шат]] | |- | 2010-09-07 | Де Куип, [[Нидерланд]] | [[Финландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Финланд]] | align=center|[[2012 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээний урьдчилсан шат|Евро-2012 Урьдчилсан шат]] | |- | 2010-10-08 | Зимбру Стадион, [[Молдав]] | [[Молдавын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Молдав]] | align=center|[[2012 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээний урьдчилсан шат|Евро-2012 Урьдчилсан шат]] | |- | 2010-10-12 | Амстердам АренА, [[Нидерланд]] | [[Шведийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Швед]] | align=center|[[2012 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээний урьдчилсан шат|Евро-2012 Урьдчилсан шат]] | |- | 2011-03-25 | Пушкаш Прецийн Стадион, [[Унгар]] | [[Унгарын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Унгар]] | align=center|[[2012 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээний урьдчилсан шат|Евро-2012 Урьдчилсан шат]] | |- | 2011-03-29 | Амстердам АренА, [[Нидерланд]] | [[Унгарын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Унгар]] | align=center|[[2012 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээний урьдчилсан шат|Евро-2012 Урьдчилсан шат]] | |- | 2011-09-02 | Пилипс Стадион, [[Нидерланд]] | [[Сан-Мариногийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Сан-Марино]] | align=center|[[2012 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээний урьдчилсан шат|Евро-2012 Урьдчилсан шат]] | |- | 2011-09-06 | Хэлсинк Олимпик Стадион, [[Нидерланд]] | [[Финландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Финланд]] | align=center|[[2012 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээний урьдчилсан шат|Евро-2012 Урьдчилсан шат]] | |- | 2011-10-07 | Де Куип, [[Нидерланд]] | [[Молдавын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Молдав]] | align=center|[[2012 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээний урьдчилсан шат|Евро-2012 Урьдчилсан шат]] | |- | 2011-10-11 | Резунда Стадион, [[Швед]] | [[Шведийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Швед]] | align=center|[[2012 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээний урьдчилсан шат|Евро-2012 Урьдчилсан шат]] | |} ==Одоогийн бүрэлдэхүүн== {|class="wikitable" !Дугаар !Нэр !Төрсөн огноо !Клуб !Тоглолт тоо(Гоолын тоо) |- !colspan=5|Хаалгачид |- ||1||Мартен Стекеленбург||22-9-1982|| Нидерланд| Аякс||34 (0) |- ||16||Михел Ворм||20-10-1983|| Нидерланд| Утрехт||4 (0) |- ||22||Сандер Бошкер||10-20-1970|| Нидерланд| Твенте||1 (0) |- !colspan=5|Хамгаалагчид |- ||2||Грегори ван дер Вил|||3-2-1988|| Нидерланд| Аякс Амстердам||15 (0) |- ||3||Жон Хейтинга||15-11-1983|| Англи| [[Эвертон (хөлбөмбөгийн клуб)|Эвертон]]||61 (6) |- ||4||Йорис Матейсен||5-4-1980|| Герман| Гамбург||62 (3) |- ||12||Халид Буларуз||28-12-1981|| Герман| Штутгарт||31 (0) |- ||15||Эдсон Брафхейд||8-4-1983|| Шотландии| Селтик||8 (0) |- ||||Гленн Ловенс||22-10-1983|| Шотланд| Селтик||1 (0) |- ||13||Андре Ойер||11-7-1974|| Нидерланд| ПСВ||55 (3) |- !colspan=5|Хагас хамгаалагчид |- |- style="background: #B0EE90;" ||5||Жованни ван Бронкхорст (Багийн ахлагч)||5-2-1975|| Нидерланд| Фейеноорд||106 (6) |- ||6||Марк ван Боммель||22-4-1977|| Герман| [[Бавари Мюнхен]]||63 (10) |- ||20||Ибрахим Афеллай|||2-4-1986|| Нидерланд| ПСВ||26 (0) |- ||8||Найжел де Йонг|||30-11-1983|| Англи| [[Манчестер Сити]]||48 (1) |- ||17||Эльеро Элиа||13-2-1987|| Герман| Гамбург||15 (2) |- ||18||Стейн Схарс||11-1-1984|| Нидерланд| АЗ|АЗ]]||12 (0) |- ||||Отман Баккал||27-2-1985|| Нидерланд| ПСВ||1 (0) |- ||||Орландо Энгелар||24-8-1979|| Нидерланд| ПСВ||14 (0) |- ||||Ваут Брама||21-8-1986|| Нидерланд| Твенте||1 (0) |- ||||Давид Мендес да Силва||4-8-1982|| Нидерланд| АЗ||7 (0) |- ||||Деми де Зеув||26-5-1983|| Нидерланд| Аякс Амстердам||23 (0) |- ||11||[[Арьен Роббен]]||23-1-1984|| Герман| [[Бавари Мюнхен]]||52 (15) |- ||10||[[Уэсли Шнайдер]]||9-6-1984|| Итали| [[Интернационале]]||68 (19) |- ||23||Рафаэль ван дер Варт||11-2-1983|| Испани| [[Реал Мадрид]]||83 (16) |- !colspan=5|Довтлогчид |- ||7||Дирк Кёйт|||22-7-1980|| Англи| [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн клуб)|Ливерпүүл]]||70 (16) |- ||17||Клас-Ян Хюнтелар|||12-8-1983|| Итали| [[Милан (хөлбөмбөгийн клуб)|Милан]]||36 (16) |- ||19||Райан Бабел|||19-12-1986|| Англи| [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн клуб)|Ливерпүүл]]||39 (5) |- ||9||Робин ван Перси||6-8-1983|| Англи| [[Арсенал (хөлбөмбөгийн клуб)|Арсенал]]||51 (19) |- |} ==Бүх цаг үеийн шигшээ дэх рекорд, амжилтууд== {{legend|#CFECEC|Одоо тоглож байгаа тоглогчид|border=#AAAAAA}} {{Col-begin}} {{Col-2}} ===Шигшээдээ хамгийн их тоглолт хийсэн=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- !# !width=150px| Тоглогч !Он жилүүд !Тоглолтын тоо !Гоолын тоо |- style="background:#CFECEC" |1. |align=left|[[Эдвин Ван дер Сар]] |1995–2008 |'''130''' |0 |- |2. |align=left|Франк де Бур |1990–2004 |'''112''' |13 |- |3. |align=left|Флипп Коку |1996–2006 |'''101''' |10 |- style="background:#CFECEC" |4. |align=left|Жованни Ван Бронкхорст |1996–2010 |'''97''' |5 |- style="background:#CFECEC" |5. |align=left|Кларенсе Зеедорф |1994–2008 |'''87''' |11 |- |6. |align=left|Марк Овермарс |1993–2004 |'''86''' |17 |- |7. |align=left|Арон Винтер |1987–2000 |'''84''' |6 |- |8. |align=left|Рууд Крол |1969–1983 |'''83''' |4 |- |rowspan="2"|9. |align=left|Патрик Клювейрт |1994–2004 |'''79''' |40 |- |align=left|Деннис Бергкамп |1990–2000 |'''79''' |37 |}<small>Хамгийн сүүлд шинэчилсэн нь: 2010-07-13</small> {{Col-2}} ===Шигшээдээ хамгийн их гоол хийсэн=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- !# !width=120px| Тоглогч !Он жилүүд !Гоолын тоо !Тоглолтын тоо !Дундаж |- |1. |align=left| Патрик Клюйверт |1994–2004 |'''40''' |79 |0.51 |- |2. |align=left|Деннис Бергкамп |1990–2000 |'''37''' |79 |0.47 |- |3. |align=left|Фаас Вилкес |1946–1961 |'''35''' |38 |0.92 |- |rowspan="3"|4. |align=left|Абе Ленстра |1940–1959 |'''33''' |47 |0.70 |- |align=left|Йохан Круйф |1966–1977 |'''33''' |48 |0.69 |- style="background:#CFECEC" |align=left|Рууд ван Нистелроой |1998– |'''33''' |64 |0.51 |- |7. |align=left|Беб Бакхаус |1928–1937 |'''28''' |23 |1.22 |- |8. |align=left|Кик Смит |1935–1946 |'''26''' |29 |0.90 |- |9. |align=left|Марко Ван Бастен |1983–1992 |'''24''' |58 |0.41 |- |rowspan="3"|10. |align=left|Лийн Винте |1933–1940 |'''19''' |21 |0.90 |- style="background:#CFECEC" |align=left|Робин ван Перси |2005–''одоог хүртэл'' |'''19''' |51 |0.40 |- style="background:#CFECEC" |align=left|[[Уэсли Шнайдер]] |2003–''одоог хүртэл'' |'''19''' |68 |0.28 |} <small>Хамгийн сүүлд шинэчилсэн нь: 2010-07-6 <br>Source: [https://web.archive.org/web/20100119182958/http://www.voetbalstats.nl/nedxi/goals.html voetbalstats.nl]</small> {{Col-end}} ==Түрүүлсэн амжилтууд== * [[Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Европын АШТ]]: ** Түрүү(1): 1988 ====Нөхөрсөг тэмцээнд түрүүлсэн==== * '''Nelson Mandela Challenge Cup:''' ** '''Түрүү(1):''' 1997 * '''IX. Olympiad Amsterdam CONSOLATION TOURNAMENT:''' ** '''Түрүү(1):''' 1928 * '''International Amateur Tournament 1948:''' ** '''Түрүү(1):''' 1948 * '''Tournament International of Paris: ''' ** '''Түрүү(1):''' 1978 * '''Nasazzi's Baton:''' ** '''Түрүү(7):''' 1978, 1985, 1986, 1998, 2000, 2002 and 2009 * '''KNVB 100th Anniversary:''' ** '''Түрүү(1):''' 1989 Данийн багтай хамт ==Холбоосууд== {{Reflist}} == Цахим хуудас == {{Commonscat|Nederlands voetbalelftal|Нидерландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг}} *[http://www.onsoranje.nl/ Official site (in Dutch)] *[http://www.rsssf.com/tablesz/ned-intres.html RSSSF archive of results 1908-] *[http://www.rsssf.com/miscellaneous/ned-recintlp.html RSSSF archive of most capped players and highest goalscorers] *[http://www.rsssf.com/miscellaneous/ned-coach-triv.html RSSSF archive of coaches] *[https://web.archive.org/web/20101210043953/http://rdfc.com.ne.kr/int/ned-intres.html Nederland - List of International Matches] *[http://www.voetbalstats.nl/ Netherlands National Football Team History] *''IFFHS Archive'':[http://www.iffhs.de/?a857fcf027cda17299a02ffcf007ccac27dcdc07c5fdcdc3bfcdc0aec70aeeda0a3e8e003e0f40390319 1905-1910] *[http://easyweb.easynet.co.uk/~goldkeep/Holland74/index.htm Story of The Netherlands at the 1974 World Cup] *[https://web.archive.org/web/20200330114532/http://www.holland78.net/ Story of The Netherlands at the 1978 World Cup] *[http://www.eloratings.net/Netherlands.htm The Netherlands national team ELO rating] *[http://oranje.kilu.de/ Oranje Statistics] {{s-start}} {{Залгамжлал | өмнө= [[1984 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1984]] - {{FRA}} | албан_тушаал= [[Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Европын аварга]] | он= [[1988 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1988]] (анх удаа) | дараа= [[1992 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1992]] - {{DEN}} }} {{End}} {{УЕФА-гийн багууд}} {{2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн эцсийн шат}} [[Ангилал:Европын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг]] [[Ангилал:Нидерландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг| ]] [[Ангилал:Нидерландын үндэсний шигшээ баг|Хөлбөмбөг]] 92od04hsnfeclsk6qu2lm0frsn1avnw 0 19373 854781 854616 2026-04-26T19:48:16Z ~2026-25347-48 104199 Original 854781 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire (greatest extent).svg | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч Туркестан, Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] 0d718q6jw29x8di58xfekj1c4woibbl 0 21339 854822 750127 2026-04-27T04:49:36Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854822 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Straßen.jpg|right|thumb|[[Карлсрухэ]] хотын Кайзэр гудамжин дахь зам засвар]] '''Зам тээврийн байгууламж''' нь [[барилгын инженерийн салбар]] ба [[тээврийн шинжлэх ухаан]]ы нэг тусгай хэсэг бөгөөд бүх төрлийн зам тээврийн хэрэгслийн байгууламжийн хийц бүтээцийн төлөвлөлт, сэргээн засварлах, буулгах ба арчлах арга хэмжээг хамарна. Тэрээр иргэний барилгын инженерчлэлийн нэг чухал салбар юм. Тус салбар нь доорх хэсгүүдтэй: * [[Гудамж ба замын байгууламж]] * [[Зам, тээврийн төлөвлөлт]] * [[Агаарын тээвэр|Агаарын тээврийн]] барилгын төлөвлөлт * [[Төмөр замын барилга]] ба зам төмрийн техник * [[Бүс нутаг төлөвлөлт]] ба [[хот төлөвлөлт]] [[Зураг:Herrenstr..jpg|right|thumb|Карлсрухэ дэх Хэррэн трамвайн буудлын тоноглол]] [[Зураг:Saarverkehr.jpg|right|thumb|[[Заарбрюкен]] хотын авто зам]] == Мөн үзэх == * [[Тээврийн барилга]] * [[Замын уулзвар]] * [[Зам]] * [[Тээврийн тоноглол]] * [[Тээврийн шинжлэх ухаан]] * [[Зам тээврийн инженерчлэл]] * [[Зам тээврийн дээд сургууль]] == Цахим холбоос == *[[Bachelor]]-/[[Master]]-[https://web.archive.org/web/20140202214322/https://www.tu-braunschweig.de/move »Брауншвайг Техникийн Их Сургуулийн зам тээврийн сургалт«] * [https://web.archive.org/web/20070618062235/http://www.studienberatung.tu-berlin.de/faecher/verkehr/verkehr.html Берлиний Техникийн Их Сургуулийн зам тээврийн дипломын сургалт] * http://www.ruhr-uni-bochum.de/verkehrswesen/ * https://web.archive.org/web/20140121052635/http://www.ifv.uni-karlsruhe.de/ * [http://www.hfv-dd.de/ Дрэздэн дахь зам тээврийн судлал] * [http://www.vkw.tu-dresden.de/ "Friedrich List" зам тээврийн шинжлэх ухааны факультет] * [http://www.f06.fh-koeln.de/ Кёлны дээд сургууль, зам тээврийн анги] * [http://www.tu-darmstadt.de/traffic-and-transport/ Дармштадтын Техникийн Их Сургууль, барилгын инженер ба геодезийн салбар] [[Ангилал:Зам тээврийн байгууламж| ]] [[Ангилал:Зам тээврийн шинжлэх ухаан]] [[Ангилал:Барилгын дэд салбар]] 0ap51dz38bj6e1u93mopcpf0plfnyr2 0 21403 854788 749787 2026-04-27T01:31:20Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854788 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Saarglas.jpg|right|thumb|225px|Заарбрюкэн дэх [[музей]]н шилэн фасадны дотор талаас харсан байдал]] [[Зураг:Bild048.jpg|right|thumb|225px|[[Дулаалга]]. Даацын ханатай барилгын гадна хананд эрдэс хөвөн дулаалга хийн, цементэн тэгшилгээ дээр хэмийн өөрчлөлтөөс болж цуурахаас хамгаалсан тор тавин, дахин тэгшилгээ хийгээд гадаргууг өнгөлсөн байдал]] [[Зураг:Bodenfliese.jpg|right|thumb|225px|Шалны [[керамик хавтан]]]] [[Зураг:Baumwolledämmung.jpg|right|thumb|225px|Дулаалгын [[хөвөн]]]] [[Зураг:Schafwolledämmung.jpg|right|thumb|225px|[[Хонины ноос]]он дулаагын материал]] [[Зураг:Kokos.jpg|right|thumb|225px|[[Далдуу мод]]ны самрын хальсаар хийсэн дулаалгын материал]] [[Зураг:Betonplatte.jpg|right|thumb|225px|[[Явган хүний зам]]д зориулсан бетон хавтан]] '''Барилгын материал''' нь [[барилга]] ба [[байшин]]г барихад хэрэглэдэг [[үйлдвэрлэсэн материал]] болно. Хүмүүсийн хэрэглэсэн хамгийн анхны барилгын материалууд нь [[мод]], [[байгалийн чулуу]] ба [[шавар]] юм. == Удиртгал == Дийлэнх барилгын материалыг ихэнхдээ [[байгаль]] дахь унаган төрхөөр нь [[түүхий эд]] хэлбэрээр ашигладаггүй бөгөөд боловсруулж хэрэглэнэ. Жишээ нь, [[эдийн засгийн хувьд ашигтай]] ба боловсруулахад энгийн, [[шавар тоосго]] хийхэд хэрэглэх шавар нь анхдагч материал юм. Харин [[шохойн чулуу]] нь [[цемент]] үйлдвэрлэхэд хэрэглэгддэг ч [[бетон]]ы нэг хэсэг гэдэг утгаараа барилгын материал болно. Тэгээд бетоноор [[барилгын хэсэглэл]] болох [[багана]] хийнэ. Барилгын материалын хэрэглээ нь тухайн [[иргэншил|иргэншлийн]] [[технологи]]йн түвшнээс хамаарна. Шинэ барилгын материалууд нь үргэлж [[архитектур]]т шинэ боломжуудыг нээдэг. [[Шил]]ний технологийн хөгжилгүйгээр барилгын [[модернизм]] урсгал үүсэх боломжгүй байлаа. Барилгын материал нь аливаа нэг [[барилгын хийц]]ийг тодорхойлдог. Чулуугаар [[даацын ханатай хийц]]тэй барилга барьдаг бол, [[ган]] нь [[араг ясан хийц]]тэй барилгад тохирно. [[Барилгын материал судлал]] нь барилгын материалын шинж чанар ба түүний хяналт, шалгалтыг судална. Барилгын материалын шинж чанар нь тодорхой бус эсвэл буруу барилгын материал хэрэглэх нь эрүүл мэндэд муугаар нөлөөлөх, [[барилгын гэмтэл|барилгыг]] гэмтэлд хүргэх гэх мэт сөрөг үр дагавартай. Барилгын материал үйлдвэрлэгчид нь Барилгын техникийн институтэд өөрсдийн жороо хянуулах ёстой ч өнөө үед эрүүл мэндэд хортой барилгын материалууд байсаар байна. Шалгалтыг тухай бүрт явуулдаггүй ба жишээлбэл шинэ [[чигжээс]]ний материалын зөвшөөрөл авах гэх мэтэд хийнэ. [[Герман]] Улсын [[байгаль орчны яам]]наас барилгын материал дахь хорт бодисын хэмжээг хэтрүүлэхгүй байхыг санал болгодог ч барилгын материал үйлдвэрлэгчид нь өөрсдийн материалдаа шинжилгээ хийлгэх, олон нийтэд нийтлэхээс татгалздаг.<ref>Барилгын хуульч Барбара Гейтэй хийсэн ярилцлага, Rheinische Post 2010.03.26, Хуудас B3 [http://www.kapellmann.de/sixcms/media.php/292/PDF_Gay.pdf]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} PDF-Файл</ref> == Барилгын материалын ангилал == Барилгын материалыг үндсэнд нь [[органик хими|органик]] (жишээ нь: мод) ба [[органик бус]] гэж ангилна. Орчин үед органик бус барилгын материалыг түлхүү хэрэглэж байна. Үүнээс гадна дахин ашиглаж болох ба дахиж ашиглах боломжгүй барилгын материал (Хоёрдогч барилгын материал) гэж ангилдаг. {| class="prettytable" |-class="hintergrundfarbe5" |'''Байгалийн барилгын чулуу''' [[Байгалийн чулуу|(Үйлдвэрлэсэн байгалийн чулуу)]] |- |[[Боржин]] · [[Галт уулын чулуулаг]] · [[Базальт]] · [[Элсэн чулуу]] · [[Алаг элсэн чулуу]] · [[Шохойн чулуу]] · [[Muschelkalk]] · [[Шифер]] · [[Гантиг]] · [[Граувакка]] |-class="hintergrundfarbe5" |'''Хиймэл барилгын чулуу''' |- |[[Шатаасан чулуу|Тоосго]] · [[Шатаасан тоосго]] · [[Тоосгон хавтан]] · [[Дээврийн керамик хавтан]] · [[Кальцит силикат]] · [[GGBFS]] · [[Бетонон тоосго]] · [[Хөнгөн бетон блок]] · [[Хүнд бетон блок]] · [[Нүхтэй бетон]] · [[Бетон чулуу]] · [[Дээврийн бетон чулуу]] · [[Керамзит]] · [[Шавар]] тоосго |-class="hintergrundfarbe5" |'''[[Холбогч]]''' |- |[[Ангидрит холбогч]] · [[Барилгын шохой]] · [[Барилгын гипс]] · [[Цемент]] · [[Холимог холбогч]] · [[Өрлөгийн холбогч]] · [[Битум]] |-class="hintergrundfarbe5" |'''Зуурмаг ба бетоны байгалийн ба хиймэл [[Ширхэгийн хэмжээ|нэмэлтүүд]] ''' |- |[[Элс]] · [[Том ширхэгт элс]] · [[Шаарга]] · [[Шатаасан замын хар]] · [[Устай шаарга]] · [[Керамзит]] · [[Хөөсөн шифер]] |-class="hintergrundfarbe5" |'''[[Зуурмаг]]''' |- |[[Ханын зуурмаг]] · [[Өнгөлгөөний зуурмаг]] · [[Шалны зуурмаг]] · [[өнгөлгөөний хавтангийн цавуу]] |-class="hintergrundfarbe5" |'''[[Бетон]]''' |- |[[Хөнгөн бетон]] · [[Бетон|Энгийн бетон]] · [[Хүнд бетон]] · [[Төмөр бетон]] · [[Хүчитгэсэн бетон]] · [[Шилэн хөвөнтэй бетон]] · [[Шилэн хөвөнтэй төмөр бетон]] |-class="hintergrundfarbe5" |'''[[Төмөр]], [[ган]]''' |- |[[Барилгын ган]] · [[Торон арматур]] · [[Арматур]] · [[Хүчитгэсэн арматур]] · [[Ширэм]] · [[Двутавр]] |-class="hintergrundfarbe5" |'''[[Төмрөөс бусад металл]]ууд''' |- |[[Хөнгөнцагаан]] · [[Maгни]] · [[Хар тугалга]] · [[Олово]] · [[Цайр]] · [[Зэс]] |-class="hintergrundfarbe5" |'''[[Мод]]''' |- |[[Барилгын мод]] · [[Ялтсан хавтан]] · [[Цавуутай саваа мод]] · [[Үет модон хавтан]] · [[Холтсон хавтан]] · [[OSB-хавтан]] · [[MDF-Хавтан]] · [[Үртсэн хавтан]] · [[Multiplex-Хавтан]] · [[Модны урт ялтас]] · [[Шахмал хавтан]] |-class="hintergrundfarbe5" |'''Хиймэл материалууд ([[Хуванцар]])''' |- |[[Ethylene- tetrafluoroethylene]] (ETFE) · [[Поливинилхлорид]] (PVC) · [[Полиэтилен]] (PE) · [[Полипропилен]] (PP) · [[Органик шил]] (PMMA) · [[Полистирол]] (PS) · [[Поливинилацетат]] (PVAC) · [[Polycarbonate|Поликарбонат]] (PC) · [[Polyamide|Полиамид]] (PA) · [[Polyisobutylen]] (PIB) |-class="hintergrundfarbe5" |'''[[Реактопласт]]''' |- |[[Фенолформальдегидэн давирхай]] („[[Bakelit]]“, PF) · [[Карбамидоформальдегидэн давирхай]] · [[Mеламин]] · [[Полиэфир]] (UP) [[Эпоксидэн давирхай]] (EP) |-class="hintergrundfarbe5" |'''[[Эластомер]]''' |- |[[Полиуретан]] (PUR) · [[Kaучук]] · [[Силикон]] · [[Aкрил]] |-class="hintergrundfarbe5" |'''[[Дулаалгын материал]]ууд''' |- |[[Олсон хөвөн]] · [[Модны урт ялтас]] (жишээ нь: [[Heraklith]]) · [[Үртсэн дулуулгын хавтан]] · [[Шилэн хөвөн]] · [[Эрдэс хөвөн]] дулаалгын материал · [[Хонины ноос]] · [[Хөөсөнцөр шил]] · [[Хөөсөнцөр|Хөөсөнцөр материал]] · [[Үйс]] · [[Koкoс]]он мaтериал · [[Сүрэл]] · [[Перлит]] · [[Ноос]] · [[Полистирол]] · [[Кальцит силикат хавтан]] · [[Целлюлоз]] · [[Эрдэс хөвөн]] |-class="hintergrundfarbe5" |'''[[Ус тусгаарлагч]]''' |- |[[Битум]] · [[Товруут ус тусгаарлагч]] |-class="hintergrundfarbe5" |'''[[Шил]]''' |- |[[Шилэн хавтан]] · [[Хавтгай шил]] · [[Хэлбэржүүлсэн шил]] |-class="hintergrundfarbe5" |'''[[Асфальт]]''' |- |[[Асфальт бетон]] · [[Цутгамал асфальт]] · [[Сайргатай асфальт]] · [[Байгалийн асфальт]] |-class="hintergrundfarbe5" |'''[[Холбогч материал]]ууд''' |- |[[Гипс картонон хавтан]] · [[Төмөр бетон]] · [[Шилэн хөвөнтэй бетон]] · [[Шилэн хөвөнтэй төмөр бетон]] · [[Biorock-Technologie|Biorock]] |-class="hintergrundfarbe5" |'''[[Түүхэн барилгын материалууд]]''' |- |[[Шавар]] · [[Мод]] |-class="hintergrundfarbe5" |'''Хуучирсан барилгын материалууд''' |- |[[Toрф]] · [[Чулуун нүүрсний давирхай]] |-class="hintergrundfarbe5" |'''[[Эрүүл мэндэд хортой]] барилгын материалууд''' |- |[[Асбест]] · [[Хар тугалга]] ([[Хар тугалганы хордлого]]) · [[Замын хар]] |} == Ишлэл == <references/> == Нэмж унших == * Manfred Hegger, Volker Auch-Schwelk, Matthias Fuchs, Thorsten Rosenkranz: ''Baustoff Atlas'', Edition Detail/ Birkhäuser, München 2005, ISBN 3-7643-7272-9, Gegliedert nach Baustoffgruppen und Baustoffanwendungen, ist es das erste Standardwerk mit umfassenden Ökobilanzdaten für Baustoffe und Bauteilschichten. * Scholz: ''Baustoffkenntnis'' Werner Verlag, ISBN 3-8041-3451-3 == Мөн үзэх == * [[Тунгалаг дулаан тусгаарлагч]] == Гадаад холбоос == Герман: * [http://www.ee.architektur.tu-darmstadt.de Дармштадтын Техникийн их сургууль – Эрчим хүчний хэмнэлттэй барилга төлөвлөх салбар]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.bvbaustoffe.de ХБНГУ- ын барилгын материалын холбоо – Чулуу ба хөрс e.V.] * [http://www.baustoffe.tu-berlin.de Барилгын материал ба түүнийг шалгах салбар, Берлиний Техникийн Их Сургууль]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.uni-weimar.de/Bauing/fib/ F.A.Finger-Барилгын материал судлалын институт, Баухаус-Ваймар Их Сургууль] * [https://web.archive.org/web/20110308153930/http://wdb.ebb1.arch.tu-muenchen.de/index.php TUM Барилгын хийц ба барилгын материалын сургалт] * [https://web.archive.org/web/20110225070916/http://www.baustoffkatalog.com/ Барилгын материалын каталог - Projekt zur herstellerneutralen Katalogisierung von Baustoffen] ХБНГУ- ын Техник, эдийн засгийн яамнаас дэмжиж буй төсөл Австри: * [http://www.oib.or.at/ Австрийн барилгын техникийн институт]&nbsp;– ''Барилгын материалын жагсаалт ÖE'' (CE-Таних тэмдэг) ба ''Барилгын материалын жагсаалт ÖA'' (CE- биш) [[Ангилал:Барилгын материал| ]] 42gz0do0r0uvmtgtlaqhas4tyj41bg8 0 22326 854805 854610 2026-04-27T03:10:33Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854805 wikitext text/x-wiki [[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]] '''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг. Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм. == Үгийн гарал зүй == Фотограф гэдэг үг нь Грекийн φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> болон γραφή (''graphé'') буюу зураг<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.<ref>Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph "photograph"]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.</ref> == Түүх == === Анхны технологи === [[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]] Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.<ref>Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]</ref><ref>http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&pg=PA20</ref> Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ. === Дундад зуун<ref name=":0">http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html</ref> === 1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. === 19-р зуун<ref name=":0" /> === 19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ. Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ. Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм. Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ. Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна. 1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна. Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна. === Хар цагаан зураг === Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. === Өнгөт зураг === 1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879) гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй "''Agfacolor Neu"'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. === Дижитал гэрэл зураг === 1981 онд Японы [[Sony|"Sony"]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. === Нийлэг гэрэл зураг === Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.<ref>{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}}</ref> == Камерны түүхэн хөгжил == <!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--> <gallery widths="220" heights="180" perrow="5"> File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910 File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922 File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932 File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]] File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975 File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000. File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000 File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010 </gallery> == Техникийн шинж чанар == Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.<ref>http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Гэрэл зураг| ]] [[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]] [[Ангилал:Уран сайхны арга техник]] [[Ангилал:Хуулбарлах техник]] 5pyj00q6814qpoxzn4g7h56x53rq6j2 0 24173 854785 854608 2026-04-27T01:13:30Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854785 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн "бурхангүй хүмүүс" хэмээх Грек үг]] '''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.<ref name=Nielsen-EB/> Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.<ref name=RoweRoutledge/><ref name=oxdicphil/> Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.<ref name=oxdicphil/><ref name=religioustolerance/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }}</ref> Атеизмийн эсрэг<ref name=reldef/><ref name=OED-theism /> болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.<ref name=OED-theism>{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}} </ref><ref> {{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}</ref> Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ. Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу "бурхангүй" хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. <ref name=KArmstrong>{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}} </ref> Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй<ref name=honderich/><ref> Fales, Evan. "Naturalism and Physicalism", in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}. </ref> байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.<ref>{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}</ref> Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд<ref name="Neopaganism">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&pg=PA194&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}} </ref> (Викка гэх мэт<ref name="Wicca">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&pg=PA115&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}} </ref>), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй<ref>{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=atheism&f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}} </ref> байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.<ref>{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}} </ref> Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.<ref name="Martin2007">{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA56|accessdate=2011-04-09}} </ref> Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref name="Britannica demographics">{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9432620 |title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005 |publisher=Encyclopædia Britannica |year=2005 |accessdate=2007-04-15}} * 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion). * 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so. </ref> Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.<ref name="Harris">{{cite web |url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131 |title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll |publisher=Financial Times/Harris Interactive |date=2006-12-20 | accessdate=2011-04-09}} </ref> Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref>[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]</ref> == Үгний гарал болоод хэрэглээ == Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь "бурхангүй" хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг "atheistic" буюу "атеист тал руугаа" гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ. Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ. Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв. 18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. Зарим Атеистууд "Атеизм" хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо: <blockquote>''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.</blockquote> === Эерэг, сөрөг гэх === Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. === Практик атейзм === Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа. Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна. *Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. *Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх. *Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх. *Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. === Онолын атеизм === Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. == Ишлэл == {{Reflist|3 |refs= <ref name=Nielsen-EB> *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., "God" is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition) </ref><ref name=RoweRoutledge> {{cite encyclopedia |url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&pg=PA530&lpg=PA530&dq=atheism+routledge#v=onepage&q=atheism%20routledge&f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor & Francis |quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of "atheism" is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology. |accessdate=2011-04-09 |ref=harv}} </ref> <!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!! <ref name=agnosticism-contrast> *{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}} *{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }} *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}} </ref> --> <ref name=honderich> Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Humanism". ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0. </ref><ref name=religioustolerance> [[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term "Atheism"] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&ls=a "atheism"]) first list one of the more narrow definitions. * {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called "atheistic" because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means "not theistic". The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]] </ref><ref name=oxdicphil> {{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}<!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&pg=PA27&dq=%22atheism%22#v=onepage&q=%22atheism%22&f=false --> </ref><ref name=reldef>{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}</ref> }} [[Ангилал:Атеизм| ]] q9rghfsb83rcgvk5jvw53459u6xo2vm 0 24849 854816 723882 2026-04-27T03:52:54Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854816 wikitext text/x-wiki [[Зураг:WWW logo by Robert Cailliau.svg|thumb|right|200px|Дэлхий цахим сүлжээний урьдын түүхэн бэлгэ тэмдэг]] '''Дэлхий дахины веб''', богиноор '''Вэб''' нь ([[Англи хэл|Англи]]: '''World Wide Web''', товчилсон нь '''www''') нь [[Интернэт]]ийн тусламжтайгаар хандагддаг холбогдсон бичиг [[баримт]]уудын өргөн сүлжээ юм. Энэ сүлжээний орчинд [[Цахим хөтөч]]ийн тусламжтайгаар бичиг, зураг, дүрс бичлэг, дуу авиа мөн бусад олон төрлийн файлуудыг агуулсан [[цахим хуудас|цахим хуудсуудыг]] үзэж, гипер холбоосуудаар хуудас хооронд хялбархан шилжих боломжтой байдаг. Энэ сүлжээг анх Британийн инженер, компьютерийн шинжлэх ухааны эрдэмтэн [[Тим Бернерс-Ли]] нь 1989 оны 3-р сард санаачлан үүсгэсэн бөгөөд одоо түүний тэргүүлсэн [[Дэлхий цахим сүлжээний холбоо]] нь олон улсын түвшинд хэм хэмжээ тогтоодог байгууллага болсон юм. Одоо цагт Дэлхий цахим сүлжээ нь [[хүн]] төрөлхтний мэдлэг, [[соёл]]ын санг арвижуулж, алсын зайнаас ч гэсэн хоорондоо харилцах, хамтран ажиллах боломжит орчин болсон юм. == Статистик тоо == [[2010]] он гэхэд 2005 оноос хойш нийт хэрэглэгчдийн тоо хоёр дахин нэмэгдэж, 2 тэрбум болсон. 2009 оны 5 сарын байдлаар Дэлхий цахим сүлжээнд 109.5 сая [[цахим хаяг]] ажиллаж байна. == Гадагш холбоос == * [http://www.w3.org/History/19921103-hypertext/hypertext/WWW/ Анхны вэб хуудасны архив] * [https://web.archive.org/web/20090226054950/http://www.mit.edu/people/mkgray/net/ Интернэтийн статистик: Вэб ба Интернэтийн хөгжил, хэрэглээ] * [http://www.livinginternet.com/w/w.htm Living Internet] Интернэт болон World Wide Web-н түүх * [http://www.w3.org/ World Wide Web консорциум] * [http://www.worldwidewebsize.com/ World Wide Web Size] World Wide Web-н өдөр тутмын ойролцоолсон хэмжээ. [[Ангилал:Интернэт]] {{internet-stub}} a18szgfyime5wn7vtv793xd4qk0inap 0 25778 854861 850576 2026-04-27T10:43:43Z Avirmed Batsaikhan 53733 854861 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Маскат | official_name = | native_name = {{lang|ar|مَسْقَط}} | native_name_lang = ar | settlement_type = [[Нийслэл]] болон [[Оманы хотын жагсаалт|их хот]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 320 | perrow = 1/2/2 | caption_align = center | image1 = Sultan Qaboos Street in Muscat 2019-11-30.jpg | caption1 = [[Султан Кабусын гудамж]] | image2 = Al Alam Palace.jpg | caption2 = [[Аль Алам ордон]] | image3 = Opera house Muscat.jpg | caption3 = [[Хааны дуурийн театр (Маскат)|Хааны дуурийн театр]] | image4 = | caption4 = }} | image_alt = | image_shield = Emblem of Muscat.png | image_flag = | nickname = The Pearl of Arabia<ref>{{cite web | url=https://ncusar.org/blog/2016/05/oman-pearl-of-arabia/ | title=Арабын сувд Оман | date=2016-05-03 | access-date=2024-11-18 | archive-date=2023-04-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230413220056/https://ncusar.org/blog/2016/05/oman-pearl-of-arabia/ | url-status=live }}</ref><br/>Арабын сувд | motto = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Оман#Ази | pushpin_label_position = top | pushpin_map_caption = [[Оман]] дахь Маскатын байршил | pushpin_relief = yes | coordinates = {{coord|23|35|20|N|58|24|30|E|region:OM|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Оман}} | subdivision_type1 = [[Оманы мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Маскат муж]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title = [[Оманы султан|Султан]] | leader_name = [[Хайтам бин Тарик Аль Саид]] | area_footnotes = | area_magnitude = | area_land_km2 = 3500 | area_metro_km2 = 3797 | population_as_of = 2023 | population_density_km2 = 491 | population_density_sq_mi = | population = 1,720,000 (Хотын бүс)<ref name="National Centre for Statistics and Information"/><br /> 31,409 (Хуучин Маскат)<ref name="National Centre for Statistics and Information">{{cite web|url=https://data.gov.om/OMPOP2016/population|title=Population|author=Статистик, мэдээллийн үндэсний төв|access-date=2024-11-18|archive-date=2022-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220423172856/https://data.gov.om/OMPOP2016/population|url-status=live}}</ref> | population_metro = 1,720,000<ref>{{cite web|url=http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=OMAN|title=UNdata - country profile - Oman|access-date=2016-06-30|archive-date=2018-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126184914/http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=Oman|url-status=live}}</ref> | website = {{URL|http://www.mm.gov.om/Default.aspx|mm.gov.om}} | footnotes = | utc_offset = +4 | timezone = [[Персийн булангийн стандарт цаг|GST]] }} '''Маскат''' ({{lang-ar|مسقط}} ''Masqaṭ'', ''Маскад,'' [[Англи хэл|англи.]] ''Muscat'' ‎‎) — [[Оманы Султант Улс]]ын [[нийслэл]] [[хот]]. 2021 оны байдлаар тус хот дүүргийн хамт 1.72 сая оршин суугчтай байлаа.<ref>World Gazetteer</ref> == Түүх == Португалын усан цэргийн адмирал [[Алфонсо де Албукерке]] 1507 онд худалдааны харилцаа тогтоох оролдлогоор Маскат руу усаар явжээ. Боомтод ойртоход түүний хөлөг онгоцууд галд өртжээ. Дараа нь тэрээр Маскатыг эзлэхээр шийджээ. Тулалдааны үеэр болон дараа нь хотын ихэнх хэсэг шатаж сүйджээ. Персийн эсэргүүцэл, 1546 онд Османы туркүүд хотыг бөмбөгдсөн ч португалчууд Маскатыг 100 гаруй жилийн турш хяналтдаа байлгаж байжээ. Туркүүд Маскатыг эзлэхээс (1552) гадна 1581-88 онд португалчуудаас Маскатыг хоёр удаа булаан авч байжээ. 1970 онд Султан Кабус бин Саид Оманд засгийн эрхэнд гарсны дараа Маскат дэд бүтцээ хурдацтай сайжруулж эхэлсэн бөгөөд үүний үр дүнд эрч хүчтэй эдийн засаг, олон үндэстний нийгэм бий болсон. == Зургийн цомог == <gallery> Sultan Qaboos Palace.jpg Old Masqat.jpg Oman Muscat Muttrah.jpg Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg </gallery> == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт | TABELLE = | DIAGRAMM TEMPERATUR = rechts | DIAGRAMM NIEDERSCHLAG = deaktiviert | DIAGRAMM NIEDERSCHLAG HÖHE = 200 | QUELLE = [http://worldweather.wmo.int/030/c00112.htm Directorate General of Civil Aviation and Meteorology Oman] | Überschrift = | Ort = Маскат <!-- durchschnittliche Höchsttemperatur für den jeweiligen Monat in °C --> | hmjan = 25.1 | hmfeb = 26.4 | hmmär = 29.5 | hmapr = 34.7 | hmmai = 39.6 | hmjun = 40.0 | hmjul = 38.0 | hmaug = 35.6 | hmsep = 35.6 | hmokt = 34.6 | hmnov = 30.3 | hmdez = 26.8 <!-- durchschnittliche Niedrigsttemperatur für den jeweiligen Monat in °C --> | lmjan = 16.7 | lmfeb = 17.8 | lmmär = 20.3 | lmapr = 24.2 | lmmai = 28.7 | lmjun = 30.3 | lmjul = 30.1 | lmaug = 28.2 | lmsep = 26.8 | lmokt = 24.2 | lmnov = 20.8 | lmdez = 18.3 <!-- durchschnittliche Niederschlagsmenge für den jeweiligen Monat in mm --> | nbjan = 13.2 | nbfeb = 14.0 | nbmär = 16.4 | nbapr = 11.3 | nbmai = 0.0 | nbjun = 10.9 | nbjul = 3.4 | nbaug = 1.6 | nbsep = 0.0 | nbokt = 0.8 | nbnov = 1.6 | nbdez = 16.5 <!-- durchschnittliche Regentage für den jeweiligen Monat in d --> | rdjan = 3.2 | rdfeb = 2.7 | rdmär = 1.9 | rdapr = 1.4 | rdmai = 0.1 | rdjun = 0.1 | rdjul = 0.3 | rdaug = 0.6 | rdsep = 0.0 | rdokt = 0.2 | rdnov = 0.7 | rddez = 1.4 }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Muscat|Маскат}} {{Wiktionary}} * [http://www.mm.gov.om/ Маскат xотын албан ёсны цахим хуудас]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Зүүлт == {{reflist}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Маскат муж]] [[Ангилал:Оманы суурин]] shzp07nb7tubve56ut1e2uldv4clwsp 0 31415 854855 822657 2026-04-27T09:08:29Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854855 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | зураг = Dolgor.jpg | төрсөн_өдөр = 1985 | төрсөн_газар = Улаанбаатар | яс_үндэс = [[Халх]] | иргэн = {{MGL}} | ажил_үйл = Жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = дэлгэц (УСК, ОАК), тайз (жүжиг) | дүр_маяг = | танил_үе = 2000-аад он — одоо | хамтлаг = | төгссөн_нь = Кино урлагийн дээд сургууль (2006) | алдар_нэр = }} == Намтар == '''Ойнбаярын Долгор''' нь [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]]. ==Боловсрол== * '''2002 онд''' Эрдэнэт хотын 4-р сургуулийг төгссөн. * '''2002-2006 онд''' [[Д.Жигжидийн нэрэмжит Кино Урлагийн Дээд Сургууль|Д.Жигжидийн нэрэмжит Кино Урлагийн Дээд Сургуулийг]] Ардын жүжигчин Б.Мөнхдорж найруулагчийн удирдлагад тайз, дэлгэцийн жүжигчин мэргэжлээр төгссөн. == Ажил == * '''2022 оны''' 4-р сараас УДЭТ-ын Уран бүтээлийн хэлтэст жүжигчнээр ажиллаж байна. == Уран бүтээл == ==== Тайзны уран бүтээл ==== * 2006 онд [[Антон Павлович Чехов|А.П.Чехов]] “Эгч дүү гурав” жүжгийн Ирина * 2020 онд [[Лев Толстой|Л.Толстой]] “Анна Каренина” жүжгийн Долли * 2021 онд Б.Цогнэмэх “Хаадын хаан: Андгай” жүжгийн Хулан * 2022 онд [[Лувсандоржийн Өлзийтөгс|Л.Өлзийтөгс]] “Бүсгүйн зурвас” жүжгийн Эмч * 2022 онд Берхольт Брехт “Сычуаны сайн хүн” жүжгийн Гэр бүлийн дүрийг тус тус бүтээсэн. ==== Дэлгэцийн уран бүтээл ==== * “Төрийн дайсан” МУСК * “[[Үл таних эмэгтэй]]” МУСК * “Эзэнгүй бөгж” МУСК * “Өдөр өдрийн нар” ОАК * “[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]” МУСК * “Хөлтрөг” МУСК * “Танхай тээгч” МУСК * “Ар хударга” МУСК * “[[Хоёулаа унтах уу]]” МУСК * “Муу нүүрт” МУСК * “Хоёр ертөнц” МУСК * “Эзэгнэгч” МУСК * “Зүрхний хилэн” МУСК * “Торгууд ван” МУСК” * “Сэтгэлийн анир” МУСК * “Улаан уул” МУСК * “Дурлалын гэмт хэрэг” МУСК * “Бага хаадын үе” баримтат уран сайхны кино * “Ээждээ ир” МУСК * “Бумеранг” МУСК * “Бид дөрвийн хайр” ОАК ==Гавьяа шагнал== * '''2013 онд''' Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан<ref>{{Cite web |date=2013-11-08 |title=Жүжигчин О.Долгор МУСТА боллоо |url=https://www.shuud.mn/a/298971 |access-date=2024-07-02 |website=www.shuud.mn |language=mn}}</ref> ==Цахим холбоос== * [https://oor.mn/p/3182 ФОТО: Жүжигчин О.Долгор Э.Чинзориг нар гал голомтоо бадраалаа] * [https://www.24tsag.mn/a/22735 ЖҮЖИГЧИН О.ДОЛГОР БА ТҮҮНИЙ НӨХРИЙН ЗУРГУУД] * [https://news.zindaa.mn/1a4p Жүжигчин О.Долгор төрснөөс хойш долоон кг хаяжээ] * [https://isee.mn/n/40498 Жүжигчин О.Долгор Улсын драмын эрдмийн театрт оржээ] * [https://eagle.mn/r/105410 Жүжигчин О.Долгор УДЭТ-ын жүжигчин болжээ] * [https://eguur.mn/378670/ О.Долгор: Үндсэн мөн чанараа алдчихалгүй тэсэж үлдэх хэрэгтэй] * [https://dorgio.mn/p/149516 Сураг алдарсан жүжигчин О.Долгор энд гарч ирэв] * [http://www.24tsag.mn/content/18511.shtml Эротик киноны саналд дарагдсан жүжигчин О.Долгорын тухай 24 баримт] ==Эх сурвалж== • [https://mdt.moc.gov.mn/team/%d0%be-%d0%b4%d0%be%d0%bb%d0%b3%d0%be%d1%80/ Улсын Драмын Эрдмийн театрын албан ёсны хуудас]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{DEFAULTSORT:Долгор, Ойнбаярын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Кино жүжигчин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] __FORCETOC__ __INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ sv11bwfk38z32ma1epz2vxxqolt44jy 0 32894 854795 854406 2026-04-27T02:59:02Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854795 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн |зураг = Gombojavyn Zandanshatar (2025).jpg |тайлбар = Ерөнхий сайд Г.Занданшатар. 2025 он. |алба1 = {{flagicon|Монгол}} 34 дэх [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |ээлж1 = 2025 оны 6 дугаар сарын 13-2026 оны 3 дугаар сарын 28 |өмнөх1 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |дараах1 = [[Ням-Осорын Учрал]] |алба2 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] дарга |ээлж2 = 2019 оны 2 дугаар сар-2024 оны 7 дугаар сар |өмнөх2 = [[Миеэгомбын Энхболд]] |дараах2 = [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |алба3 = {{flagicon|Монгол}} Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга |ээлж3 = 2017-2019 оны 2 дугаар сарын 1 |өмнөх3 = [[Жамъянгийн Мөнхбат]] |дараах3 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |алба4 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн |ээлж4 = 2004-2012<br>2016-2024 |алба5 = {{flagicon|Монгол}} [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |ээлж5 = 2009 оны 11 дүгээр сар-2012 оны 8 дугаар сар |өмнөх5 = [[Сүхбаатарын Батболд]] |дараах5 = [[Лувсанвандангийн Болд]] |алба6 = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Ерөнхий нарийн бичгийн дарга |ээлж6 = 2012 оны 7 дугаар сар-2013 оны 11 дүгээр сар |өмнөх6 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |дараах6 = Жамъянгийн Мөнхбат |төрсөногноо = 1970 оны 3 дугаар сарын 8 |төрсөнгазар = [[Баянхонгор]] [[аймаг]], [[Баацагаан сум]] |улсорон = {{MGL3}} |намэвсэл = [[Монгол Ардын Нам]] |сургууль = ОХУ-ын Эрхүү хотын Улс ардын аж ахуйн дээд сургууль |гэрбүл = Эхнэр Ганбаярын Отгонгэрэл<br>Дөрвөн хүүхэдтэй |website = [http://www.zandanshatar.com www.zandanshatar.com] |гарынүсэг=[[File:УИХ-ын дарга гарын үсэг.png|100px]]}}'''Гомбожавын Занданшатар''' ([[1970 он]]ы 3 дугаар сарын 8-нд [[:en:Baatsagaan|Баацагаан сум]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймагт]] төрсөн) нь улс төрч, [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайдын]]. Өмнө нь Гадаад харилцааны сайд, [[УИХ]]-ын дарга, Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргаар ажиллаж байсан, УИХ-д дөрвөн удаа сонгогдсон. [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. 2025 оны 6 дугаар сарын 13-ны өдөр [[Монгол|Монгол Улсын]] 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон.<ref>https://ikon.mn/n/3fgr Монгол улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдсон. 2025.06.13</ref> 2026 оны 3 дугаар сарын 16-нд нээгдсэн УИХ-ын хаврын чуулган эхний өдрөөсөө эхлэн гацаанд орж улс төрийн хямрал үүссэний улмаас Г.Занданшатар 3 дугаар сарын 27-ны өдөр үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлтээ өгснийг МАН-ын Удирдах зөвлөл хүлээн авч<ref>https://www.ub.life/p/260327-yjbd3c</ref>, улмаар УИХ-аар хэлэлцээд, чуулганы хуралдаанд оролцогсдын 74 хувь буюу 54 гишүүний саналаар үүрэгт ажлаас нь чөлөөлсөн.<ref name=":0">{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Г.Занданшатар Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн богино хугацаанд ажилласан дөрөв дэх Ерөнхий сайд боллоо |url=https://ikon.mn/n/3mdj |access-date=2026-03-28 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == Намтар == === Эцэг эх === [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] Цогтой гүн Дашдоржийн хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]], 1923 оноос Баянхонгор хайрхан уулын хошуу, 1931-1957 онд Баянхонгор сум<ref>https://www.touristinfocenter.mn/cate13_more.aspx?ItemID=155</ref>) нутаг Уутын голоор нутагтай Дүгэржав хэмээх язгуурын [[тайж]] хүн байжээ. Түүний хүү Сумгарьд тайж нь Дүгэржавын ганц хүү бөгөөд Норов хэмээх хүүтэй байв. Норов тайжийн хүү Дамдинжавын Гомбожав нь Г.Занданшатарын аав юм. Д.Гомбожавыг 3 настай байхад эцэг Норов тайж нас барснаар, ойрын төрөл Ундарын Дамдинжав хэмээх хүнд үрчлэгдсэн байна.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/44339</ref> Д.Гомбожав 1933 онд төрсөн бөгөөд сумандаа адуучнаар ажиллаж байгаад 1953 онд цэргийн албанд татагджээ. Тэрбээр бага залуудаа ухаан сэргэлэн, хөдөлмөрч, адуунд эртэй, морь уургалах, эмнэг булгиулах, хурдан морь таних, уях эрдмийг төгс эзэмшсэн хүн байсан гэдэг. Цэргийн албаа хааж ирээд 1956 оноос [[Галуут сум|Галуут сумандаа]] багийн тоо бүртгэгч, “Галуут” [[Нэгдэл|нэгдлийн]] ня-бо, баг, бригадын дарга, 1962 оноос “Коммунизмын төлөө” нэгдлийн орлогч дарга зэрэг албыг хашиж байгаад 1965-1967 онд удирдах ажилтны 2 жилийн дээд курс дүүргээд ирэхэд нь [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баацагаан сум|Баацагаан суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилсон байна.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> Тэрбээр энд ажиллах хугацаандаа тус сумын “Чойбалсангийн зам” нэгдлийг улсын тэргүүний нэгдлийн хэмжээнд хүргэсэн юм. Д.Гомбожав 1972-1976 онд тухайн үеийн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцан дүүргэж, дээд боловсрол эзэмшсэн байна. Улмаар [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдож, 1982 он хүртэл ажиллахдаа тус сум-нэгдлийг аж ахуй, зохион байгуулалтын хувьд бэхжүүлэн, олон шинэ санаачилга гарган, амжилттай хэрэгжүүлснээр аймаг, улсын тэргүүлэх хамт олон болгосон байна.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> 1982 онд МАХН-ын Төв Хорооны шийдвэрээр түүнийг [[Атрын аян|Атрын II аянаар]] байгуулагдсан, [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] Чандганы сангийн аж ахуйн даргаар томилжээ. Тэрбээр шинэ тутам аж ахуйг богино хугацаанд хөл дээр нь босгон, улс ардын аж ахуй, соёлыг хөгжүүлэх төлөвлөгөөт зорилтуудыг амжилттай ханган биелүүлж, улсын хэмжээнд хамгийн их ургац хураасан САА-гаар удаа дараа шалгарч байв. Д.Гомбожав МАХН-ын XVI, XVII, XVIII, XIX, XX их хурлуудад төлөөлөгчөөр, [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] депутатаар 4 удаа сонгогдсон, 1992 онд ардчилсан, шинэ [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] батлалцсан хүн юм.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> Монгол Улсын хөдөө аж ахуй, газар тариалангийн салбарт олон жил үр бүтээлтэй ажилласныг нь үнэлэн Дамдинжавын Гомбожавт 1991 онд [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] цол олгожээ.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/51545</ref> Г.Занданшатарын ээж О.Дашзэвэг нь Баянхонгор хайрхан уулын хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]]) Уутын голоор нутагтай, Оросоо хэмээх хүний ууган охин болж, 1937 онд төржээ.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/44339 </ref> О.Дашзэвэг нь Баянхонгор аймгийн Галуут, Баацагаан, Өлзийт зэрэг сумын хүн эмнэлэг, цэцэрлэгт ажиллаж байсан байна.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> Ардын сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалт дэг ёсыг сайн эзэмшсэн, Буддын гүн ухааны мэдлэгтэй, монгол ардын үлгэр, тууль сайн мэддэг, [[Жангар|“Жангар”]] тууль, “Молон тойны намтар”, “Чойжид дагинын тууж”, “Оюун түлхүүр” зэрэг сургаалын зохиолуудыг хүүхдүүддээ цээжээр хэлж өгдөг хүн байжээ.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> Д.Гомбожав, О.Дашзэвэг нар 1958 онд ханилан сууж, зургаан хүүхэд төрүүлж өсгөсний 5 дахь нь Занданшатар юм.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> === Бага нас === Г.Занданшатар 1970 оны гуравдугаар сарын 8-нд [[Баацагаан сум|Баянхонгор аймгийн Баацагаан сумын]] эмнэлэгт төржээ.<ref name=":2">{{Cite web |title=Бага нас |url=https://zandanshatar.parliament.mn/nn/41348/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Тухайн үед аав Д.Гомбожав нь тус суманд сум-нэгдлийн даргаар ажиллаж байв. Занданшатар гэдэг нэрийг эх барьж авсан эмч Ёндонцоо нь ном харж байгаад өгсөн гэдэг.<ref name=":3">https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Гэрийн эзэн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцах болсон тул тэднийх 1972 онд [[Улаанбаатар|Улаанбаатарт]] нүүж иржээ. Эцэг Д.Гомбожав нь [[Шатар|шатарт]] хорхойтой, Намын дээд сургуулийн сум-нэгдлийн дарга нар голдуу оюутнууд тэднийд ирж шатар тоглох нь олон тул Занданшатар хүү тэдний тоглохыг харсаар 4 настайдаа өөрөө шатар нүүж сурчээ.<ref name=":3" /> Д.Гомбожав 1976 онд сургуулиа төгсөж, Баянхонгор аймгийн [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдсон тул Г.Занданшатар 1977 онд тус сумын дунд сургуулийн нэгдүгээр ангид оржээ. Сургуульд тэрбээр сурлага сайтай, урлаг, спортод идэвх сонирхолтой, шүлэг уншдаг, бөхийн спортоор хичээллэдэг байсан байна. 1982 онд нийслэлийн 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд шилжин суралцаж, 1987 онд "Онц" дүнтэй төгсчээ.<ref name=":3" /> ==Гэр бүл== Г.Занданшатарын гэргийг Ганбаярын Отгонгэрэл гэдэг. [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Дөрвөлжин сум]]ын уугуул. 1974 онд төрсөн. Зургаан хүүхэдтэй айлын тав дахь нь. Г.Занданшатарыг тухайн үеийн Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багшилж байхад нь танилцаж, 1992 онд гэр бүл болжээ. Г.Отгонгэрэл нь санхүүч мэргэжилтэй, [[Их Британи|Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсын]] [[Бирмингемийн их сургууль|Бирмингэмийн их сургуульд]] бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг хамгаалсан. Тэд хоёр хүү, хоёр охинтой.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62375/</ref> ==Боловсрол== - 1977-1987 онд Баянхонгор аймгийн Өлзийт сумын дунд сургууль, Улаанбаатар хотын 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд суралцаж төгссөн.<ref name=":2" /> - 1987-1992 онд ОХУ-ын [[Эрхүү]]гийн Улс ардын аж ахуйн дээд сургуульд суралцаж, санхүүч-эдийн засагч мэргэжил эзэмшсэн.<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> - [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Солонгос]], [[Швед]], [[Нидерланд]] улсуудад банк, санхүү, бизнесийн удирдлагын чиглэлээр сургалт дүүргэсэн. Эдийн засгийн ухааны магистр.<ref name=":4" /> ==Ажилласан байдал== * 1992-1995 онд Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багш, судлаач.<ref name=":5">https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 1995-1998 онд [[ХААН Банк|Хөдөө аж ахуйн банкинд]] эдийн засагч, хэлтэс, газрын захирал.<ref name=":5" /> * 1998-2000 онд [[Монголбанк|Монголбанкны]] Сургалтын төвийн менежер, Хөдөө аж ахуйн банкинд Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгч.<ref name=":5" /> * 2000-2003 онд ХААН банкны дэд захирал.<ref name=":5" /> * 2003-2004 онд Монгол Улсын Хүнс, хөдөө аж ахуйн дэд сайд.<ref name=":5" /> * 2004-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн.<ref name=":6">{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn |archive-date=2025-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602132049/https://mongolia.gov.mn/page/3 |url-status=dead }}</ref> * 2009-2012 онд Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд.<ref name=":6" /> * 2012-2013 онд Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга. * 2013-2015 онд АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуулийн]] Хөгжил, ардчилал, хуулийн засаглалын хүрээлэнд судлаач. * 2016 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн. * 2017-2019 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга.<ref>{{Cite web |title=Улс төр |url=https://ikon.mn/l/1/oy3y3c/ozp16o?ppagesize= |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> * 2019 оноос Монгол Улсын Их Хурлын дарга. * 2024 оны 7 дугаар сараас 2025 оны 6 дугаар сарын 13 хүртэл Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга. * 2025 оны 6 дугаар сарын 13<ref name=":1">https://www.24tsag.mn/a/169617 Зэрэг нэмж байгаа Г.Занданшатар. 2019.02.01</ref>-2026 оны 3 дугаар сарын 27<ref name=":0" /> хүртэл Монгол Улсын Ерөнхий сайд. ===Зах зээлийн онолыг Монголд === 1992 онд 22 настайдаа [[Орос|ОХУ-д]] дээд сургууль төгсөж ирээд, хуучнаар Худалдааны техникум буюу тухайн үед Зах зээлийн коллеж хэмээх шинэ нэртэй болоод байсан, өдгөөгийн Худалдаа, үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд багшаар ажиллаж эхэлжээ. Монгол Улс зах зээлийн цоо шинэ замыг дөнгөж сонгон шинэ нийгэмд хөл тавьсан тэр үед [[Зах зээлийн эдийн засаг|зах зээл]] гэж чухам юу болох, онол, арга зүй нь ямар байдгийг Монголд мэддэг хүн цөөн байв. Г.Занданшатар ийм цаг үед Зах зээлийн коллежид зах зээлийн эдийн засгийн сурах бичиг, гарын авлагуудыг орчуулан түгээж, заах арга зүйг нь боловсруулан туршиж, нэг ёсондоо зах зээлийн онолыг Монголд нэвтрүүлэхийг чармайж байжээ. Энд ажиллах хугацаандаа тэрбээр “Чөлөөт сэтгэгчдийн клуб” байгуулж, нэр хүндтэй улстөрч, эдийн засагчдыг урьж лекц уншуулж байсан нь тухайн үедээ ихээхэн сонирхолтой, өгөөжтэй арга хэмжээ болж байв.<ref name=":3" /> ===Банкны сэргээн босголт, бүтцийн өөрчлөлт=== 1996 онд багшийн ажлаас банк санхүүгийн салбарт шилжиж, Монголбанк, Хөдөө аж ахуйн банкинд ажиллажээ. Арилжааны олон банк байгуулагдсан ч жижиг зах зээл дээр хүч тарамдаж, чөлөөт өрсөлдөөний зарчмаар хэрхэн ажиллах арга эвээ ололгүй эхнээсээ дампуурч эхлэв. Тэдгээрийн нэг нь Монголын бараг хамгийн том банкны нэг Хөдөө аж ахуйн банк байсан юм. Хот, хөдөөд хамгийн олон салбартай энэ банк үйл ажиллагаа доголдсоны улмаас Монгол Улс төрийн албан хаагчдынхаа цалинг тавьж чадахгүйд хүрч, цалингаа хүлээсэн хүмүүс хэдэн сараар хүлээж, эцэст нь цалингийн оронд гурил, будаа авч байв. Засгийн газар банкийг дампуурлаас аврах үүргийг залуу санхүүч Г.Занданшатарт ногдуулав. Тэрбээр Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр томилогдсон бөгөөд тус банкинд бүтцийн өөрчлөлт хийх төслийг хэрэгжүүлж, улмаар дэд захирлаар ажиллан зорилгоо амжилттай биелүүлсэн.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617 </ref> Одоогийн ХААН банк хэмээх нэрийг тэрбээр өгсөн бөгөөд дотроо эвийн хоёр загастай, дөрвөн дэлбээт, гүн ногоон өнгөт одоогийн лого буюу таних тэмдэг нь түүний санаачилга байв. ХААН гэсэн нэр Хөдөө аж ахуйн гэсэн нэрийн товчлол мэт санагдаж болох ч яваандаа Монголын хамгийн том банк болно, басхүү банкны харилцагч бол хаан гэсэн хос утгыг бэлгэдэн тэрбээр ийм лого санаачилсан гэдэг. ХААН банк өдгөө Монгол Улсад хамгийн олон салбартай, хүчирхэг банк болжээ. ==Улс төрд== 1998 онд [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-д элсэж, 2004, 2008, 2016, 2020 онд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгаас УИХ-ын гишүүнээр сонгогджээ. Парламентын гишүүнээр сонгогдсон 4 бүрэн эрхийн хугацаандаа тэрбээр УИХ-ын Төсвийн зарлагын дэд хорооны дарга, УИХ дахь МАН-ын бүлгийн дэд дарга, [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны]] сайд, Монгол Улсын сайд, [[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга, [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] даргаар ажилласан байна. Банк, санхүү, татвар, хяналт шалгалт, зөвлөлдөх ардчилал, ард түмний Үндсэн хуулиар олгосон засаглах эрхийг хангах зэрэг чиглэлээр 30 гаруй томоохон хууль санаачлан батлуулсан. 2012-2013 онд МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байв. МАН-ын Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. ===Газар тариаланг сэргээх бодлого=== Г.Занданшатарыг 2003 онд Хөдөө аж ахуйн дэд сайдаар томилогдон ажиллах үед нь Монголын газар тариалангийн салбар ноцтой хямарч, зогсонги байдалд ороод байв. Техникийн шинэчлэл зогсож, тариалангийн талбай зэрлэгтээ баригдан атаршиж, Монголд гурилын хомсдол үүссэний улмаас импортын гурил гол хэрэглээ болоод байв. Тэр цагт "Монголд тариа тарих хэрэггүй. Хойно, өмнө, хажууханд тариалангийн аварга том улс орон байхад идэх гурилаа тэндээс авахад л болно" гэсэн үзэл баримтлал дэвшүүлж явсан төрийн түшээд ч бий. Ийм үед алдаатай уг бодлогыг үндсээр нь өөрчилж, хөдөө аж ахуй, түүний дотор тариалангийн салбарыг аврахын тулд "Хөдөө аж ахуйн талаар төрөөс баримтлах бодлогын баримт бичиг"-ийг УИХ-аар батлуулж<ref> https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=6589</ref>, улмаар Атрын III аяныг санаачлагчдын нэг болжээ. ===МАСЗХ-г НАМЗХ болгоход оролцов=== Тэрбээр 2005-2010 онд МАН-ын дэргэдэх залуучуудын байгууллага болох Монголын ардчилсан социалист залуучуудын холбоо (МАСЗХ)-ны Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Дэд ерөнхийлөгч, Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn |archive-date=2025-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602132049/https://mongolia.gov.mn/page/3 |url-status=dead }}</ref> бөгөөд тус холбоог өөрчлөх, үзэл баримтлалыг шинэчлэх ажлыг хамтран гүйцэтгэж зорилго, чиглэл, үйл ажиллагааны хувьд шинэ Нийгмийн ардчилал-Монголын залуучуудын холбоо (НАМЗХ)-г үүсгэн байгуулалцжээ. <ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Нийгмийн ардчилал, Монголын залуучуудын холбооны ерөнхийлөгчөөр Л.Оюун-Эрдэнэ сонгогдлоо |url=https://gogo.mn/r/76274 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Гадаад бодлогын шинэ үзэл баримтлал=== [[Файл:With Hillary Clinton.jpg|left|thumb|АНУ-ын 67 дахь Төрийн Нарийн Бичгийн Дарга [[Хиллари Клинтон|Хиллари Клинтоны]] хамт]]Г.Занданшатар 2011 онд Гадаад харилцааны сайдаар ажиллаж байхдаа Монгол Улсын Гадаад бодлогын үзэл баримтлалыг боловсруулан батлуулсан нь<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Гадаад бодлогын үзэл баримтлалын тухай тогтоолын төсөл өргөн барив |url=https://gogo.mn/r/81681 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Монгол Улс энхийг эрхэмлэсэн, нээлттэй, бие даасан, олон тулгуурт гадаад бодлого явуулах замаар аюулгүй байдал, тусгаар тогтнол, үндэсний язгуур ашиг сонирхлоо олон улсын эрх зүйн хүрээнд улс төр-дипломатын аргаар хангах тулгуур баримт бичиг болсон юм.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ГАДААД БОДЛОГЫН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> 2011 онд Монгол Улс [[Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэг|Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэгийг]] хоёр жил даргалах хүндтэй үүргийг хүлээн авсан билээ. Түүнийг сайд байх үед Монгол Улсын Засгийн газар “Гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр”-ийг баталсан нь<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Монгол Улсын гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр батлана |url=https://gogo.mn/r/nve9y |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> улс орны хөгжлийн тогтвортой өсөлтийг хангахад гадаад улс төр, эдийн засгийн дипломат үйл ажиллагааг чиглүүлэхэд томоохон түлхэц болсон. Мөн “Дипломат ажилтны сахилгын тусгай дүрэм”-ийг шинэчилж, гадаад харилцааны салбар, дипломат ажилтнуудын үйл ажиллагаанд ёс зүй, сахилга хариуцлагыг сахиулах шинэ жишиг тогтоосон юм.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Хууль бус наймаа хийсэн дипломат ажилтан ажилгүй болно |url=https://gogo.mn/r/1j2e3 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Хөгжлийн бодлогын суурийг тавив=== 2018 оноос Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргаар ажиллах үедээ “Гурван тулгуурт хөгжлийн бодлого” буюу төр, нийгэм, эдийн засгийн шинэчлэлийн бодлогыг гардан боловсруулж, батлуулсан. <ref>https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=13240</ref> Энэхүү хөгжлийн бодлогын баримт бичгийн үндсэн агуулга “Шинэ сэргэлтийн бодлого” урт хугацааны хөгжлийн бодлогын эх үндэс болсон бөгөөд Монгол Улсын Их Хурлыг Г.Занданшатар тэргүүлж байх үед буюу 2021 оны 12 дугаар сарын 30-ны өдөр 106 дугаар тогтоол батлагдсан юм.<ref>https://ikon.mn/n/2f97 УИХ: Шинэ сэргэлтийн бодлого батлах тухай тогоолын төслийг эцэслэн батлав.</ref> ==Улсын Их Хурлын дарга== [[Файл:G Zandanshatar.jpg|thumb|Монгол Улсын Их Хурлын дарга Г.Занданшатар. 2019 он. ]] Монгол Улсын Их Хурлын найм дахь удаагийн сонгуулийн үр дүнгээр байгуулагдсан парламентын анхны чуулганаар буюу 2020 оны 6 дугаар сарын 20-нд Г.Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонгов.<ref>https://www.parliament.mn/nn/10787/ Улсын Их Хурлын гишүүн Гомбожавын Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонголоо </ref> Ингэснээр тэрбээр энэ албан тушаалд парламентын хоёр бүрэн эрхийн хугацаанд үргэлжлүүлэн ажилласан анхны хүн болсон юм. 2019 оны 2 дугаар сард анх сонгогдсоноос хойших Г.Занданшатар 5 жил шахмын хугацаанд УИХ-ыг орчин үеийн дэлхийн улс орнуудын парламентын жишигт нийцүүлэн шинэчлэл хийх зорилт дэвшүүлэн ажилласан. Энэ зорилтын хүрээнд түүний хэрэгжүүлсэн дөрвөн шинэчлэлийг онцолбол: ===Үндсэн хуулийн шинэчлэл=== 20 гаруй жил яригдаж, 3 парламент дамжин өрнөсөн, 4 төсөл өргөн баригдсан ч шийдэлд хүрч чадаагүй байсан Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах ажлыг амжилттай удирдаж хэрэгжүүлсэн. Энэ ажил УИХ дээр 3 жилийн турш өрнөж, нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөл 2019 оны 6 дугаар сард Үндсэн хуулийн цэцэд<ref>{{Cite web |last=admin |title=Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийг Үндсэн хуулийн цэцэд өргөн барив |url=https://conscourt.gov.mn/index.php/?p=4632 |access-date=2025-12-20 |language=mn-MN }}{{Dead link|date=Нэгдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, улмаар парламентад өргөн баригдсанаас хойш УИХ 5 сарын турш завсарлагагүйгээр, тасралтгүй хэлэлцсэн юм. Ард иргэдээрээ хэлэлцүүлж, зөвлөлдөх санал асуулгыг Монголын түүхэнд анх удаа зохион байгуулж, төрийн болон иргэний нийгмийн байгууллага, улс төрийн намууд, эрдэмтэн судлаачдын санал бодлыг сонсож, нийгмийн зөвшилцлийг хангаж чадсанаар Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлт 2019 оны 11 дүгээр сарын 14-ний өдөр батлагдсан билээ.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтийн уг эхийг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга ёсчлон баталгаажууллаа |url=https://www.parliament.mn/nn/9785/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Нэмэлт, өөрчлөлт нь Үндсэн хуулийн 28.5 хувийг буюу 70 зүйлийн 19 зүйл, 36 заалтыг хөндсөн бөгөөд засаглалын хяналт-тэнцлийг хангаж, Засгийн газрын тогтвортой байдал, парламентын хариуцлагыг нэмэгдүүлэх, хараат бус шударга шүүхийг төлөвшүүлэх, нутгийн захиргааны бие даасан байдлыг бэхжүүлэх суурь зарчмын хүрээнд Үндсэн хуульд 2000 онд оруулсан долоон өөрчлөлтийг засаж сайжруулах; Байгалийн баялаг ард түмний мэдэлд байж, түүний үр өгөөжийн дийлэнх нь ард түмэнд ногдох; Монгол Улсын нийгэм-эдийн засгийг урт хугацаанд тогтвортой хөгжүүлэх, бодлогын уялдаа холбоо, залгамж чанар, нэгдмэл байдлыг хангах; Улс төрийн намууд улсын хэмжээнд бодлого дэвшүүлж ажиллах, үйл ажиллагааны үндсэн зарчим, санхүүгийн эх үүсвэр, зарцуулалт нь ил тод байх; Шүүхийн бие даасан, шүүгчийн хараат бус байдлыг хангах замаар иргэдийн шүүхэд итгэх итгэлийг нэмэгдүүлэх; Нутгийн өөрийн удирдлага, хот тосгоны эрх зүйн үндсийг боловсронгуй болгох зэрэг тогтолцооны шинэчлэлийн шинэ зохицуулалтууд туссан юм.<ref> https://www.parliament.mn/nn/10362/ </ref> Улмаар 2023 оны 5 дугаар сарын 31-ний өдөр Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулах бас нэгэн өөрчлөлтийг батлуулсан бөгөөд энэ өөрчлөлт нь парламентын төлөөллийн чадавхыг сайжруулах, ард түмний сонголтыг аль болох бүрэн дүүрэн баталгаажуулах, шударга сонгуулийн зарчмыг төлөвшүүлэхэд чиглэсэн байна.<ref>{{Cite web |last=News.MN |date=2023-05-31 |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулж, баталлаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2652241/ |access-date=2025-12-20 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> Үндсэн хуулийн шинэчлэлийн эдгээр нэмэлт, өөрчлөлтүүд ард түмний засаглах эрхийг хангах, төр цэгцэрч, засаглал тогтворжин, шударга ёс, эрүүл нийгэм төлөвших эрх зүйн үндсийг бэхжүүлсэн өөрчлөлт болсон гэж үздэг.<ref>{{Cite web |date=2025-09-24 |title=ШИНЭЧЛЭГЧ |url=https://www.ulsturch.mn/a/73286 |access-date=2025-12-20 |website=www.ulsturch.mn |language=en}}</ref> ===Парламентын хяналт шалгалтын шинэ тогтолцоо=== 2019 онд Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр Үндсэн хуулийн 28 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсэгт “Хуулийн биелэлтийг хангахтай холбоотой нийтийн эрх ашгийг хөндсөн тодорхой асуудлаар Улсын Их Хурлын гишүүний дөрөвний нэгээс доошгүй нь хянан шалгах түр хороо байгуулах санал тавибал Улсын Их Хурал цөөнхийн төлөөллийг оролцуулан уг хороог байгуулна” гэж тусгасан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ХЯНАЛТ ШАЛГАЛТЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Энэхүү нэмэлт, өөрчлөлтийн үзэл баримтлалд нийцүүлэн Монгол Улсын Их Хурлын хяналт шалгалтын тухай хуулийг батлан хэрэгжүүлсэн нь парламентын хянан шалгах чиг үүргийг цоо шинэ шатанд гаргасан юм.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Г.Занданшатар: Хяналт шалгалтын тухай анхдагч хуулийг баталж, парламентын хөгжлийн шинэ үе шатыг эхлүүллээ |url=http://isee.mn/n/30654 |access-date=2025-12-20 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөөр УИХ зөвхөн Ерөнхий сайдыг сонгохоор болсон бөгөөд Засгийн газрын бусад гишүүдийг томилох эрхээсээ татгалзсан. Мөн УИХ-д өргөн мэдүүлсэн төсвийн төслийн орлого, зарлагын дүнг нэмэгдүүлэхийг хориглож, Засгийн газрын эрх мэдэл энэ хэрээр нэмэгдсэн. Энэхүү өөрчлөлтийн дараа Засгийн газрын үйл ажиллагаанд тавих парламентын хяналтыг сайжруулах нь хууль тогтоох болон гүйцэтгэх эрх мэдлийн хоорондын хяналт тэнцлийг хангах бодлогын гол шийдэл болох ёстой байсан учраас энэ анхдагч хуулийг баталсан бөгөөд өмнө нь парламентын хяналт шалгалтыг ингэж нарийвчлан зохицуулсан бие даасан хууль байгаагүй юм. Хууль батлагдан хэрэгжсэнээр парламент хяналт шалгалтын ажлаа урьдчилан төлөвлөдөг болж, хяналтын сонсголын төрөл, хэлбэрийг нарийвчлан зохицуулжээ. Хуулиар хянан шалгах түр хорооны эрх зүйн байдал, үйл ажиллагааны журмыг дэлгэрэнгүй зохицуулж өгснөөр нийтийн ашиг сонирхлыг хөндсөн тодорхой асуудлаар Хянан шалгах хороод байгуулагдан ажиллаж, нийтийн сонсгол, нээлттэй хэлэлцүүлэг УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын механизм болов.<ref>{{Cite web |title=НИЙТИЙН СОНСГОЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Ингэснээр олон жил далд бугшсан асуудлууд ил болж, олон нийтийн анхаарал, хяналтад орсон. Тухайлбал, 2022 оны 4 дүгээр сард Хөгжлийн банкны асуудлаар Хянан шалгах түр хороо нотлох баримт шинжлэн судлах сонсголыг 3 үе шаттай хийснээр Хөгжлийн банкны 7.8 их наяд төгрөгийн зээлийг хэн, ямар зорилгоор авч, хэрхэн зарцуулсан тухай мэдээллийг ил тод болгож, ард иргэдийн мэдэх эрхийг хангажээ.<ref>{{Cite web |title=Хянан шалгах түр хорооноос зохион байгуулсан нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурав дахь шатны сонсгол өндөрлөв |url=https://www.parliament.mn/nn/29715/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Энэ сонсголоор 432 зээл, 2542 төсөл, хөтөлбөртэй холбоотой асуудлаар 600 гаруй иргэн, хуулийн этгээд, үүний дотор 356 гэрчийг дуудаж сонссон юм.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Хянан шалгах түр хорооны нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурван шатны сонсголд нийт 356 гэрч оролцжээ |url=http://isee.mn/n/47955 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> ===Цахим шилжилт=== УИХ-д цахим шилжилт хийх томоохон зорилго дэвшүүлж, [https://d.parliament.mn/ D-parliament] вэб, аппликэйшн хосолсон цахим системийг нэвтрүүлснээр хуулийн төсөл боловсруулах, хууль хэлэлцэх, батлах үйл ажиллагаанд иргэдийн оролцоог хангахад томоохон дэвшил гарсан. УИХ-ын цахим хуралдааны дэгийг холбогдох хуульд тусгаснаар УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын, тасралтгүй, тогтвортой байх зарчим бүрнээ хангагдсан юм. Тухайлбал, [[COVID-19|Ковид-19]] цар тахлын үед УИХ цахим дэгийг хэрэгжүүлж ажилласнаар хуралдаан нэг ч өдөр тасалдаагүй бөгөөд Олон улсын парламентын холбооноос Монгол Улсын Их Хурал цар тахлын нөхцөлд дэлхийн улс орнуудын парламентад жишиг болохуйц үйл ажиллагаа явуулсан хэмээн сайшаасан байна. Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн 39.1-д “Үндсэн хуулийн Гуравдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт заасны дагуу Монголын ард түмэн төрийн үйл хэрэгт шууд оролцож, мөн сонгож байгуулсан төрийн эрх барих төлөөлөгчдийн байгууллагаараа уламжлан энэхүү эрхээ эдлэхдээ тодорхой асуудлыг шийдвэрлүүлэх талаар асуулт асуух, санал өгөх эрхээ Улсын Их Хурлын албан ёсны санал авах цахим хуудас, гар утас, хөдөлгөөнт төхөөрөмжид зориулсан Улсын Их Хурлын албан ёсны программ хангамжаар дамжуулан хэрэгжүүлж болно” хэмээн тусгасан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Энэ хүрээнд тодорхой асуудлаар ажлын хэсэг байгуулах саналыг 33.000, Байнгын хорооны эрхлэх асуудлын хүрээнд хяналт шалгалт явуулах саналыг 70.000, хуулийн төслийн талаарх саналыг 100.000 ба түүнээс дээш тооны иргэн дэмжсэн бол УИХ заавал авч хэлэлцэхээр тусгаж, иргэдийн саналыг авах нийтийн өргөдлийн “D-өргөдөл” системийг нэвтрүүлэн амжилттай ашиглаж эхэлсэн билээ.<ref>{{Cite web |title=Нийтийн өргөдөл хүлээн авах Улсын Их Хурлын цахим систем ажиллаж эхэллээ |url=https://www.parliament.mn/nn/41082/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-10-10 |title=Нийтийн цахим өргөдөл, гомдлын системийг аравдугаар сарын 17-нд танилцуулна |url=https://www.24tsag.mn/a/221142 |access-date=2025-12-20 |website=www.24tsag.mn |language=mn}}</ref> ===Зөвлөлдөх санал асуулга=== [[Файл:"Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулга - 2023.jpg|left|thumb|800 гаруй хүн оролцсон "Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулга - 2023 арга хэмжээний нэгдсэн хэлэлцүүлэг]]Г.Занданшатар АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуульд]] зочин судлаачаар ажиллаад ирэхдээ шинэ бодол, онол олныг тээж ирсний нэг нь "Зөвлөлдөх ардчилал” юм. Тэрбээр 2013 оны 12 дугаар сараас Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнд судлаачаар ажиллаж<ref>https://news.mn/r/2083785/</ref>, Монгол зэрэг хөгжиж буй орнуудын ардчилсан хөгжлийн загварыг хөгжингүй орнуудын ардчилалтай харьцуулан судалжээ. Улмаар зөвлөлдөх ардчиллын онолыг Монголд нэвтрүүлэх чиглэлээр нэлээд идэвхтэй ажилласан бөгөөд орчин цагийн ардчиллын судалгааны тэргүүлэх эрдэмтдийн нэг [[:en:Larry_Diamond|Ларри Даймонд]], Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнгийн захирал [[:en:James_S._Fishkin|Жэймс Фишкин]], тус сургуулийн профессор Карл Айкенбэри нарын нэр хүндтэй эрдэмтдийг Монголд урьж лекц уншуулахын сацуу ном бүтээлийг нь монгол хэлээр орчуулан хэвлүүлжээ. Мөн [https://asiafoundation.org/where-we-work/mongolia/ Азийн сан], Стэнфордын их сургуулийн дэмжлэгтэй “Иргэдийн оролцоо-Хотын маргааш” Монголын анхны зөвлөлдөх санал асуулга” төслийг хамтран удирдаж<ref>https://www.shuud.mn/a/461733 Г.Занданшатар: Иргэдэд сонголт хийх боломжийг олгоно </ref><ref>{{Cite web |last=www.ulaanbaatar.mn |date=2015-12-09 |title=Жэймс Фишкин: Зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хороо нь багагүй үүрэгтэй ажилладаг |url=https://ikon.mn/n/mjc |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Нийслэлийн зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хорооны даргаар ажиллаж байсан. Улмаар Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийг санаачлан батлуулж<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийн төсөл дэмжлэг авах уу |url=https://gogo.mn/r/gmxkd |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, УИХ 2019 онд Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудлаар, 2023 онд улс орны нийгэм, эдийн засгийн тулгамдсан асуудлыг иргэдийн туслалцаатайгаар тодорхойлох, асуудлын эрэмбэ, шийдвэрлэх арга зам, гаргах шийдвэрийн талаар иргэдтэй зөвлөлдөх, үндэсний зөвшилцлийг хангах зорилготой "Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулгыг амжилттай зохион байгуулсан юм. Хоёр удаагийн зөвлөлдөх санал асуулгад Монгол Улсын 3.4 сая иргэнийг төлөөлсөн 700-800 хүн эх орны өнцөг булан бүрээс санамсаргүй түүврийн аргаар сонгогдон ирж, төрийн хэргийг хэлэлцэн, гаргасан санал, дүгнэлтийн дагуу Үндсэн хуулийн өөрчлөлтүүд болон бусад шийдвэрүүд гарсан билээ.<ref> https://duuren.life/post/2003 Зөвлөлдөх санал асуулгын үр дүнг УИХ-ын дарга Г.Занданшатарт өргөн мэдүүлэв. 2023.02.17</ref> 2024 оны хаврын ээлжит чуулган завсарлах үеэр түүний хэлснээр, УИХ, Засгийн газраас хэрэгжүүлсэн тогтолцооны реформ, бусад цогц арга хэмжээний үр дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрч, нэг хүнд ногдох ДНБ 2016 онд 3681 ам.доллар байсан бол 2023 оны эцэст 5875 ам.доллар болсон бөгөөд 13.5 их наяд төгрөгийн гадаад өрийг төлжээ. Мөн төрийн албан хаагчдын цалин 2016 онтой харьцуулахад 3 дахин өсч, тэтгэврийн доод хэмжээ нэмэгдэн дундаж тэтгэвэр 785 мянган төгрөг болсон байна.<ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2024-06-05 |title=Г.Занданшатар: УИХ, ЗГ-аас хэрэгжүүлсэн реформуудын дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрлээ |url=https://ubn.mn/p/62407 |access-date=2025-12-20 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> == Ерөнхий сайд == [[Файл:Cabinet of Zandanshatar being appointed on 18 June 2025.jpg|thumb|284x284px|Ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын засгийн газрын бүрэлдэхүүн]]]] 2025 оны 6 дугаар сарын 3-ны өдөр УИХ-ын нэгдсэн чуулган Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэд итгэл хүлээлгэх тогтоолын төслийг хэлэлцэж, нууц санал хураалтад 82 гишүүн оролцсоноос тогтоолыг 44 гишүүн дэмжиж, 38 гишүүн дэмжсэнгүй.<ref>{{Cite web |title=Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://cnbc.mn/news/h2i35 |access-date=2025-12-20 |website=cnbc.mn |language=en}}</ref> Ингэснээр Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцров.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-06-03 |title=Монгол Улсын 32 дахь Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://ikon.mn/n/3f6x |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> Улмаар 9-ний өдөр хуралдсан МАН-ын Бага хурлаар Г.Занданшатарыг Ерөнхий сайдад дэвшүүлэх санал дэмжигдэж, 12-нд эхэлсэн УИХ-ын чуулганаар уг асуудлыг хэлэлцэв. Санал хураалтад 117 гишүүн санал өгснөөс тогтоолын төслийг 108 нь дэмжсэнээр Г.Занданшатар 92.3 хувийн саналаар Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |website=parliament.mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-06-13 |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдлоо |url=https://ikon.mn/n/3fgr |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> {{Further|Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар}} 2025 оны 6 дугаар сарын 18-нд Ерөнхий сайд Г.Занданшатар засгийн газраа албан ёсоор бүрдүүлсэн. Уг засгийн газар нь 15 яам, 19 сайдтай байсан ба МАН, [[ХҮН нам|ХҮН]], [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]]-ын дунд байгуулагдсан эвслийн засгийн газар байв.<ref>{{Cite web |last=А|first=Ням-Өлзий|date=2025-06-17|title=ТАНИЛЦ: Үндэсний хороодыг татан буулгаж, 9 сайдыг шинээр томилж, 10 сайдыг үргэлжлүүлэн ажиллуулах гэж байна|url=https://ikon.mn/n/3fld|access-date=2026-02-25|website=ikon.mn|language=mn}}</ref> ===9-11 дүгээр сарын хямрал === [[Файл:Prime Minister Gombojavyn Zandanshatar during a parliamentary vote on 17 October 2025.jpg|thumb|Г.Занданшатар МУ-ын Ерөнхий сайдыг огцруулах тухай тогтоолыг УИХ батлах үеэр. 2025.10.17]] 2025 оны 9 дүгээр сарын эхээр МАН-ын Бага хурлыг хуралдуулах асуудал идэвхтэй яригдаж, уг хурлаар Л.Оюун-Эрдэнийн оронд намын даргаар хэнийг сонгох нь олон нийтийн анхаарлыг ихээхэн татаж байв. Ерөнхий сайд эрх баригч намын дарга байдаг жишгээр Г.Занданшатарыг энэ албан тушаалд саадгүй очно гэсэн хүлээлт нийтэд байсан боловч “Админерал” компанитай холбоотой хэмээн багагүй хугацаанд яригдсаны дээр УИХ-ын гишүүн [[Баттөмөрийн Энхбаяр|Б.Энхбаярын]] энэ сэдвээрх удаа дараагийн мэдэгдлийн шууд субьект болоод байсан УИХ-ын дарга [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан|Д.Амарбаясгалан]] 9 дүгээр сарын 12-нд гэнэт мэдэгдэл хийж, МАН-ын даргад нэр дэвшихээ зарлав.<ref>{{Cite web |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://www.assa.mn/a/73897 |access-date=2025-12-21 |website=www.assa.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Д.Амарбаясгалан: Би нэрээ татахгүй, МАН-ын даргад нэр дэвшинэ |url=http://isee.mn/n/82648 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://ubn.mn/p/88610 |access-date=2025-12-21 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> Улмаар 9 дүгээр сарын 28-нд болсон намын даргыг сонгох Бага хурлын гишүүдийн санал хураалтын дүн маргаантай болсноор<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-09-28 |title=Эхний санал хураалтаар Д.Амарбаясгалан 56, Г.Занданшатар 44 хувийн санал авсан бол дахин санал хураалтаар Д.Амарбаясгаланг ялсан гэж үзэв |url=https://ikon.mn/n/3i4j |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> хоёр сар шахам үргэлжилсэн хямрал эхлэв. Намын дотоод асуудлаас парламентын түвшинд хүрч даамжирсан энэ үйл явц УИХ-ын чуулганаар Ерөнхий сайд болон спикерийг огцруулах шийдвэр гаргах<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-10-17 |title=35 жилийн хугацаанд анх удаа нэг өдрийн дотор УИХ-ын дарга болон Ерөнхий сайдыг огцруулав |url=https://ikon.mn/n/3in1 |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Ерөнхий сайдыг огцруулсан УИХ-ын тогтоолд [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] хориг тавих<ref>{{Cite web |last=Б.Мөнгөнтамир |date=2025-10-20 |title=Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх УИХ-ын 2025 оны 95 дугаар тогтоолд бүхэлд нь хориг тавилаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2829423/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref>, Ерөнхий сайд [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц|Үндсэн хуулийн цэцэд]] хүсэлт гаргах<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Яагаад: ҮХЦ шууд маргаан үүсгэсэн үндэслэл, мөн шийдвэрлэх процессын тухай |url=https://gogo.mn/r/2m7d03 |access-date=2025-12-21 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, Цэц их суудлын хуралдаан зарлан Ерөнхий сайдыг огцруулсан 95 дугаар тогтоолыг хууль зөрчсөн хэмээн дүгнэлт гаргах<ref>{{Cite web |last=admin |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай Цэцийн дүгнэлт (2025, №08)-ийн тойм |url=https://constitutionalcourt.mn/2025/11/%d0%b5%d1%80%d3%a9%d0%bd%d1%85%d0%b8%d0%b9-%d1%81%d0%b0%d0%b9%d0%b4%d1%8b%d0%b3-%d0%be%d0%b3%d1%86%d1%80%d1%83%d1%83%d0%bb%d1%81%d0%b0%d0%bd-%d2%af%d0%b9%d0%bb-%d0%b0%d0%b6%d0%b8%d0%bb%d0%bb%d0%b0-2-2/ |access-date=2025-12-21 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Монгол Улсын Үндсэн хуульд нийцсэн эсэх маргааныг хянан шийдвэрлэсэн тухай |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Нэргүй |first=Г. |date=2025-10-24 |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай дүгнэлт бүрэн эхээрээ {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2830191/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> хүртэл үргэлжилсэн юм. Цэцийн дүгнэлт гарснаар Ерөнхий сайдын бүрэн эрх сэргэж, үүрэг гүйцэтгэгч болоод байсан Г.Занданшатар уг албан тушаалаа үргэлжүүлэн хаших болов. === Үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдсөн нь === [[File:Г.Занданшатар УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдааны индэр дээр. 2026.03.27.jpg|thumb|thumb|350px|right|Г.Занданшатар УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдааны индэр дээр. 2026.03.27]] 2025 оны УИХ-ын хаврын чуулган гуравдугаар сарын 16-нд нээлтээ хийсний дараа АН-ын бүлэг хуралдаж, МАН-ын дарга Н.Учралыг УИХ-ын даргын ажлаа өгтөл чуулганы болон байнгын хороодын хуралд оролцохгүй гэдгээ мэдэгдэв.<ref>{{Cite web |last=time.mn |title=О.Цогтгэрэл: Н.Учралыг УИХ-ын даргын ажлаа өгтөл АН-ын бүлэг чуулганы хуралд оролцохгүй |url=https://time.mn/n/150248 |access-date=2026-03-28 |website=time.mn |language=mn}}</ref> Улмаар УИХ дахь МАН-ын бүлгийн нэр бүхий 30 гаруй гишүүн хуралд оролцохгүй болсноос чуулганы ирц бүрдэхгүй, улмаар УИХ-аас ямар нэг шийдвэр гаргах боломжгүй болж төрийн ажил гацаанд оров.<ref>{{Cite web |title=Өнөөдөр АН чуулганд оролцохгүй бол Засгийн газрын хувь заяа бүрхэг болно |url=https://sonin.mn/newsDetail/16054 |access-date=2026-03-28 |website=sonin.mn |language=mn}}</ref> Ийм нөхцөлд 26-ны пүрэв гарагт Н.Учрал УИХ дахь МАН-ын бүлгийг хуралдаан зохион байгуулж, улс төрийн шийдвэр гаргахыг уриалсан мэдэгдэл хийлээ.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Н.Учрал: УИХ дахь МАН-ын бүлэг хуралдаж, улс төрийн шийдвэр гаргах шаардлагатай |url=https://gogo.mn/r/340579?i= |access-date=2026-03-28 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Мөн өдрийн маргааш Ерөнхий сайд Г.Занданшатар үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлтээ МАН-ын Удирдах зөвлөлд гаргав.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Ерөнхий сайд Г.Занданшатар чөлөөлөгдөх хүсэлтээ МАН-ын Удирдах зөвлөлд өгчээ |url=https://ikon.mn/n/3md3 |access-date=2026-03-28 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> МАН-ын Удирдах зөвлөл баасан гарагийн үдээс хойш яаралтай хуралдаж Г.Занданшатарын хүсэлтийг хүлээн авсан бол үүний дараа УИХ-ын нэгдсэн чуулган энэ асуудлыг хэлэлцээд, Г.Занданшатарыг үүрэгт ажлаас нь чөлөөлсөн тогтоолыг хуралдаанд оролцогсдын 74 хувь буюу 54 гишүүний саналаар баталсан юм.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=ЧУУЛГАН: Г.Занданшатарыг Ерөнхий сайдын үүрэгт ажлаас чөлөөллөө |url=https://gogo.mn/r/e04oqd |access-date=2026-03-28 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> == Цол, шагнал == * “Банк, санхүүгийн тэргүүний ажилтан” цол тэмдэг. (1999 он) * [[Алтан гадас одон|“Алтан гадас”]] одон. (2005 он) * Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цол. (2011 он) *[[Украин]]ы төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одон]], III зэрэг. (2011 он) * ОХУ-ын Байгалийн улсын их сургуулийн хүндэт [[профессор]] цол (2012 он) * Сүхбаатарын одон (2022) == Шашин шүтлэг == [[Буддын шашин|Буддын шашны]] [[Шарын шашин|шарын урсгалыг]] шүтдэг. “[[Жавзандамба хутагт]]” төвийн гишүүн. Буддын шашны [[гүн ухаан]], Чойрын номыг сонирхон судалдаг. Ерөнхий сайдаар томилогдсонд нь [[14-р Далай лам|XIV Далай лам]] түүнд баяр хүргэн амжилт хүсч байв.<ref> https://eguur.mn/602975/</ref> == Хобби == Дөрвөн настайдаа [[Шатар|шатар]] тоглож сурсан.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> Шатар сугавчилчихаад хүн хүн дээр очиж “Тоглоё” хэмээн гуйж явдаг, аавыгаа шөнө орой ирсэн ч ялгаагүй тоглох гээд хүлээгээд сууж байдаг хүүхэд байжээ. Дунд сургуулийн сурагч байхаасаа эхлээд очсон газар бүртээ сайн шатарчин гэгддэг байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> УИХ-ын гишүүн байхдаа үе үеийн УИХ, Засгийн газрын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан шатрын тэмцээнд дэд байр, УИХ-ын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан “Цэцэн түшээ-2017” тэмцээний эрэгтэйчүүдийн төрөлд тэргүүн байр эзэлж байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> [[Олон Улсын Шатрын Холбоо|Олон улсын шатрын холбооны]] ерөнхийлөгч [[Үлэмжийн Хярсан|Кирсан Илюмжинов]], [[Болгар|Болгарын]] шатарчин, дэлхийн аварга эмэгтэй Антоанета Стефанова нараас гадна Монголын [[Шатрын их мастер|их мастеруудтай]] тоглож байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> Хувьдаа шатрын баялаг цуглуулгатай. [[1994]] онд [[Энэтхэг|Энэтхэгт]] суралцаж байхдаа зандан модоор хийсэн шатар олж авч, их баярлаж байснаа дурссан нь бий. 2024 оны 12 дугаар сард болсон Монголын шатрын холбооны Их хурлаар тус холбооны ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон.<ref>{{Cite web |title=Г.Занданшатар Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч боллоо |url=https://duuren.life/post/9293 |access-date=2025-12-20 |website=duuren.life |language=en}}</ref> Ном унших дуртай. 2023 оны [[Улаанбаатарын номын баяр|Үндэсний номын баярын]] үеэр, унших дуртай номоосоо зургааг сонгон “Instagram” хуудсаараа олон нийтэд сонирхуулсан нь: [[Бавуугийн Лхагвасүрэн]]гийн “Хос уянга”, Жорж Фридманы “The Next 100 Years”, Жэймс Фишкиний “When The People Speak”, [[Фёдор Достоевский]], Үй Хуагийн зохиолууд, [[Сунь-зы|Сүнзийн]] “Дайтах урлаг” байв.<ref>https://duuren.life/post/4685 Г.Занданшатарын дуртай зургаан ном.</ref> Мөн усанд сэлэх дуртай. [[Хөлбөмбөг|Хөлбөмбөгт]] хорхойтой. [[Испани|Испанийн]] “[[Реал Мадрид]]” багийг дэмждэг. == Сонирхолтой баримтууд == * Оюутан Г.Занданшатарыг нэгдүгээр дамжаанд байхад [[Орос хэл|орос хэлний]] хичээл дээр багш нь [[Александр Сергеевич Пушкин|А.Пушкины]] шүлгийг уншиж өгөөд, [[Долоо хоног|долоо хоногийн]] дотор цээжлэх даалгавар өгөхөд тэрбээр тэр дор нь цээжлээд уншиж өгч, ой сайтайгаараа гайхагдаж байжээ. * Зах зээлийн коллежид ажиллаж байхад нь Монголын их, дээд сургуулийн нийт багш нараас шалгалт авч, хамгийн өндөр оноо авсан 12 хүний 6-г [[Австрали]] улсад тус улсын Засгийн газрын тэтгэлгээр суралцуулах болоход Г.Занданшатар багтсан боловч тодорхой шалтгааны улмаас явж чадаагүй аж.<ref> https://www.24tsag.mn/a/169617 </ref> * [[Украин]] Улсын төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одонг]] Монголоос хүртсэн хүн ердөө хоёр байдгийн нэг нь Г.Занданшатар, нөгөө нь ерөнхийлөгч асан [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]] юм. * Долоогийн тоо түүний амьдралд учир холбогдолтой юм шиг байдаг нь бий. 1970 онд төрсөн, 1977 онд 7 настайдаа сургуульд орсон, нийслэлд шилжиж ирэхдээ 77 дугаар сургуульд элссэн. 1987 онд 10 дугаар ангиа дүүргэсэн.<ref> https://www.polit.mn/a/104421 Шинэчлэгч </ref> УИХ-ын сонгуульд Баянхонгор аймгийн 7 дугаар тойргоос дэвшин ялалт байгуулж байсан. == Ном бүтээл == 1994–2025 онд төр, эдийн засаг, ардчиллын сэдвээр 15 гаруй ном, орчуулгын бүтээл туурвисан.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn |archive-date=2025-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602132049/https://mongolia.gov.mn/page/3 |url-status=dead }}</ref> Тэдгээрээс дурдвал: * Гадаад худалдааны санхүүжилт”. 1995 он * “Арилжааны банкны санхүүгийн менежмент”. 1995 он * “[[Үндэстэн дамнасан корпораци|Корпорацийн]] санхүү” гарын авлага. 1994 он * “Мөнгөний үнэ цэнэ” гарын авлага. 1994 он * “Хөдөө аж ахуйн шинэчлэлийн санхүүжилтийн механизм”. 2003 он * “Хөдөө аж ахуйн банкны бүтцийн өөрчлөлтийн төлөвлөгөө”. 2003 он * "Үндсэн хууль ба зөвлөлдөх ардчилал”. 2015 он * “Зөвлөлдөх ардчилал-хөгжлийн гарц”.<ref>https://catalog.must.edu.mn/bib/55128{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2015 он * Жэймс Фишкин. “Хүмүүс үзэл бодлоо илэрхийлэхүй: Зөвлөлдөх ардчилал ба олон нийтийн хэлэлцүүлэг”. Орчуулга. 2015 он<ref>https://eguur.mn/589976/</ref> <ref>https://ikon.mn/n/kwt</ref> * “Нэг Монгол-Нэг зүгт. Хөгжил бол цэгцрэх хөдөлгөөн”.<ref>https://news.mn/r/2118716/</ref> 2016 он {{Quotation|"Улс төрд удаан хутгалдлаа, цаашдаа ямар нэгэн байдлаар вакуум орчинд орох нь гарцаагүй. Тиймээс Монголын нийгэм, төр засгийн байдлыг хөндлөнгөөс нэг ажиглаад судалгаа хийгээд үзье гэж бодсон юм. Ер нь Америкийн болоод дэлхийн ардчилал хөгжсөн орнуудын туршлагаас харахад, улс төрд хэтэрхий удаан ажилласан хүн тодорхой хугацааны дараа түр чөлөө авч олон улсын судалгааны төвүүдэд очиж ажилладаг байдал анзаарагддаг. Ялангуяа над шиг гадаад харилцааны чиглэлээр ажиллаж байсан хүмүүс хуримтлуулсан туршлагаа мэдлэгтэй хослуулах нь чухал гэдгийг мэдэрсэн". ''Стэнфордын их сургуулийн зочин судлаач Г.Занданшатар'' <ref>{{Cite web |url=http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220082144/http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |url-status=dead }}</ref>}} {{Quotation|"Монгол Улсын Үндсэн хуульд... иргэдийн оролцоон дээр тулгуурласан тогтолцоог орон нутгийн бүтцэд байлгана гэсэн санааг тусгаж өгсөн. Гэвч харамсалтай нь өнөөдрийг хүртэл орон нутгийн өөрөө удирдах байгууллагуудад улс төрийн оролцоо, намуудын оролцоотой төлөөллийн байгууллыг бий болгосоор ирсэн. Тиймээс бид иргэдийн төлөөллийн байгууллагаар орон нутгийн үйл ажиллагааг яаж удирдуулах вэ гэж эрэл хайгуул хийсний үр дүнд “Зөвлөлдөх ардчилал”-ын аргачлалыг сонгон авсан юм. Цаашид Улаанбаатар хотод хэрэгжүүлэх төсөл хөтөлбөр, бүтээн байгуулалтынхаа ажилд шаардагдах хөрөнгө, хэрэгцээ, зураг төсөл, газрын байршлыг хүртэл иргэдэд мэдээлж, тэднээр тодорхойлуулдаг болохоор ажиллаж байна". ''Улаанбаатар хотын захирагч Э.Бат-Үүл'' <ref>{{Cite web |url=http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=11&document_srl=54271 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220030923/http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=11&document_srl=54271 |url-status=dead }}</ref>}} {{Quotation|“Зөвлөлдөх ардчиллын гол санаа болсон, асуудлыг зөвлөлдөж, учрыг нь олж хужрыг нь тунгааж дэнсэлдэг, ил тод, нээлттэй ардчиллын шинэ хэлбэр Монголд нэвтэрвэл манай эдийн засагт асар их хурд, үр дүн авчрах нь тодорхой юм байна”.''"Mongolian Economy" сэтгүүлийн эрхлэгч Д.Бэхбаяр'' <ref>{{Cite web |url=http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160518071641/http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |url-status=dead }}</ref>}}<br /> ==Эшлэл== * Монголын хөгжилд [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] чухал. Гэхдээ монгол толгой бүүр чухал. * [[Ардчилал]] гэдэг нь ардын засаг гэсэн үг. Ардын засаг гэдэг нь төрийн бүх эрх ард түмний мэдэлд гэсэн үг. * Зүү олохын тулд тэмтрэх хэрэгтэй. Зөвийг олохын тулд зөвлөлдөх хэрэгтэй. * Хөгжлийн амин сүнс нь зөв ардчилал, уураг тархи нь ухаалаг төр, бие махбод нь ардын таван засаглал. <ref> http://www.ikon.mn/n/oas ikon.mn сайтын “Leaderships forum” буланд өгсөн ярилцлагаас. </ref> * Улс төрийн нам улс орноо хөгжүүлэх уураг тархи нь байх учиртай.<ref>{{Webarchiv|url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |wayback=20160228180101 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 05:56:11 InternetArchiveBot }} “Улс орны тархи нь нам байх учиртай” нийтлэлээс.</ref> * Монгол нь Оросын төрт ёсны эх, [[Хятад]]ын бүтээн байгуулалтын эцэг мөн. * Дарга төвтэй намаас гишүүд төвтэй нам руу, олон нийтийн намаас мөрийн хөтөлбөрийн нам болох нь намын шинэчлэлийн эх сурвалж.<ref>{{Cite web |url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160228180101/http://politics.news.mn/content/236270.shtml |url-status=dead }}</ref> * Худал, хулгай, хуйвалдааны замаар зорилгодоо хүрэх нь миний зарчим биш. Албан тушаалын төлөө журмын нөхдөө гүтгэж, хэлээгүйг хэлсэн мэт, хийгээгүйг хийсэн мэт ярьж, УИХ, Засгийн газар, нийгмээ, намаа талцуулж байгаа нь төрийн хүнд байх ёс зүй, мөн чанар огтхон ч биш.<ref>https://duuren.life/post/11942 Маргааш болох МАН-ын Бага хурлын өмнө Монгол улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын "Фэйсбүүк" хуудсаараа ийн мэдэгдлээ. 2025.09.26</ref> * Авлига, нүүрсний хулгайг хаацайлсан эв нэгдэл гэж байх учиргүй.<ref>https://duuren.life/post/11980 Үүсээд буй нөхцөл байдалтай холбогдуулан Төрийн ордонд Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын хийсэн мэдэгдэл. 2025.09.30</ref> * Монгол улсын иргэдэд тайван сайхан амьдрал хэрэгтэй болохоос аль нам, ямар улс төрч хэрхэн хожилд хүрэх нь хэнд ч хамаагүй. Би албан тушаалтай зууралдаагүй. Надад хүсэл, айдас, шунал алга.<ref>https://duuren.life/post/12778</ref> ==Холбоос== * Монгол Улсын Засгийн газар https://mongolia.gov.mn/ * Монгол Ардын Нам [https://web.archive.org/web/20210328135210/http://www.nam.mn/ http://www.nam.mn/] * Стэнфордын их сургуулийн Ардчилал, хөгжил, хуулийн засаглалын хүрээлэн http://cddrl.fsi.stanford.edu/ * Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэн https://deliberation.stanford.edu/ ==Эх сурвалж== {{reflist}}{{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}}{{Улсын Их Хурлын дарга}} {{Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Занданшатар, Гомбожавын}} [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Баацагааны хүн]] [[Ангилал:Эрхүүгийн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монголын эдийн засагч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Монголын худалдаа хөгжлийн сайд]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:УИХ-ын дарга]] [[Ангилал:Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (3-р зэрэг)]] dvsdi5v9oezzusuj7bc2ecos3dfsd21 0 33998 854817 850164 2026-04-27T03:55:33Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 44 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854817 wikitext text/x-wiki Гадаад валютын нөөц буюу Форексийн нөөц нь тухайн улсын төв банк ба адилтгах санхүүгийн байгууллагын мэдэл дэхь нөөцийг хэлнэ. Энэ нөөцөд бусад олон төрлийн валютууд болон алтны нөөцийн үнэлгээг нийтэд нь хамтатгаж нийт дүнгээр нь тооцож улсын валютын нөөцийг тооцсон болно. ==2016 он== {| class="wikitable sortable" style="float:left; border:1px solid #999;" |- ! Байр ! Улс ! Гадаад валютын нөөц<br />(сая ам.долл) ! он сар |- | 1 || {{CHN}}{{ref|a}} || 3,220,000|| March 2016<ref>{{Cite web |url=http://wap.business-standard.com/article/international/decline-in-foreign-reserves-slows-as-currency-stabilises-116030800014_1.html |title=Archive copy |access-date=2016-05-29 |archive-date=2016-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610020708/http://wap.business-standard.com/article/international/decline-in-foreign-reserves-slows-as-currency-stabilises-116030800014_1.html |url-status=dead }}</ref> |- | 2 || {{JPN}} || 1,248,107 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/jpn/eng/curjpn.htm#I IMF - Japan]</ref> |- | - || {{EUR}} ([[Евробүс]]) || 720,159 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/EUA/eng/CUReua.HTM IMF - Euro Area]</ref> |- | 3 || {{CHE}} || 604,911 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/che/eng/curche.htm#I IMF - Switzerland]</ref> |- | 4 || {{SAU}} || 587,084 || Mar 2016<ref name="sama">{{cite web|url=http://www.sama.gov.sa/en-US/EconomicReports/MonthlyStatistics/monthly%20bulletin-jan-2016.pdf|title=Table(9): RESERVE ASSETS (on page 18 of the pdf file; US$1 = 3.75 Saudi riyal)|publisher=[[Saudi Arabian Monetary Agency]]|access-date=2016-05-29|archive-date=2016-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160312012345/http://www.sama.gov.sa/en-US/EconomicReports/MonthlyStatistics/monthly%20bulletin-jan-2016.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/sau/eng/cursau.htm IMF - Saudi Arabia]</ref> |- | 5 || {{TWN}} || 425,978 || Jan 2016<ref>{{cite web |url=http://www.cbc.gov.tw/public/data/EBOOKXLS/fs/p3.pdf |title=Central Bank of the Republic of China (Taiwan) — Foreign Exchange Reserves ('''including''' gold) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2016-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161020144649/http://www.cbc.gov.tw/public/data/EBOOKXLS/fs/p3.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.cbc.gov.tw/content.asp?CuItem=29870 SDDS (Special Data Dissemination Standard). Access to the Republic of China's statistics]</ref> |- | 6 || {{RUS}} || 391,900 || May 06, 2016<ref>http://rg.ru/2016/05/12/mezhdunarodnye-rezervy-rossii-vyrosli-pochti-do-392-mlrd-dollarov.html</ref><ref>http://sputniknews.com/russia/20160511/1039455114/russia-bank-april-reserves.html</ref><ref>http://www.cbr.ru/eng/hd_base/?PrtId=mrrf_7d</ref><ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/rus/eng/currus.htm#I IMF - Russia]</ref><ref>[http://www.cbr.ru/eng/hd_base/default.aspx?PrtId=mrrf_m International Reserves of the Russian Federation, Monthly values | Bank of Russia]</ref><ref>[http://www.cbr.ru/Eng/hd_base/?PrtId=mrrf_7d International Reserves of the Russian Federation, Weekly values | Bank of Russia]</ref> |- | 7 || {{KOR}} || 365,760 || Feb 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/kor/eng/curkor.htm#I IMF - Korea, Republic of]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.bok.or.kr/contents/total/eng/boardList.action?menuNaviId=634&boardBean.menuid=634&boardBean.brdid=0&boardBean.cPage=1&boardBean.searchColumn=title&boardBean.searchValue=reserves |title=Bank of Korea - Official Foreign Reserves |access-date=2016-05-29 |archive-date=2015-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923193345/http://www.bok.or.kr/contents/total/eng/boardList.action?menuNaviId=634&boardBean.menuid=634&boardBean.brdid=0&boardBean.cPage=1&boardBean.searchColumn=title&boardBean.searchValue=reserves |url-status=dead }}</ref> |- | 8 || {{IND}} || 361,000 || May 20, 2016<ref>[http://www.financialexpress.com/article/economy/forex-reserves-hit-record-high-of-361-601-billion/245679/]</ref> |- | - || {{HKG}} || 359,900 || Feb 2016<ref>{{Cite web |url=http://www.hkma.gov.hk/eng/key-information/press-release-category/exchange-fund.shtml |title=Hong Kong Monetary Authority - Press Release |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171024125026/http://www.hkma.gov.hk/eng/key-information/press-release-category/exchange-fund.shtml |url-status=dead }}</ref> |- | 9 || {{BRA}} || 358,689 || Mar 23, 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/bra/eng/curbra.htm#I IMF - Brazil]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.bcb.gov.br/sddsi/sddsi.htm |title=BANCO CENTRAL DO BRASIL - SDDS. Special Data. Dissemination Standard |access-date=2016-05-29 |archive-date=2019-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523154905/https://www.bcb.gov.br/sddsi/sddsi.htm |url-status=dead }}</ref> |- | 10 || {{SGP}} || 244,013 || Feb 2016<ref>[http://www.mas.gov.sg/Statistics/Reserve-Statistics/Official-Foreign-Reserves.aspx Monetary Authority of Singapore ─ International Reserves and Foreign Currency Liquidity]</ref> |- | 11 || {{DEU}} || 193,716 || Feb 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/deu/eng/curdeu.pdf IMF - Germany]</ref> |- | 12 || {{MEX}} || 178,408 || Feb 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/mex/eng/curmex.htm#I IMF - Mexico]</ref><ref>[http://www.banxico.org.mx/SieInternet/consultarDirectorioInternetAction.do?accion=consultarCuadro&idCuadro=CF456&locale=en Banco de Mexico - Information structure details]</ref> |- | 13 || {{THA}} || 175,073 || Apr 1, 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/tha/eng/curtha.htm IMF - Thailand]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.bot.or.th/English/Statistics/Standard/SDDS/Pages/Template.aspx |title=Bank of Thailand - International Reserves and Foreign Currency Liquidity |access-date=2016-05-29 |archive-date=2015-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150711031255/https://www.bot.or.th/English/Statistics/Standard/SDDS/Pages/Template.aspx |url-status=dead }}</ref> |- | 14 || {{GBR}} || 159,349 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/gbr/eng/curgbr.pdf IMF - United Kingdom]</ref> |- | 15 || {{ALG}} || 155,700 || Dec 31, 2015 |- | 16 || {{FRA}} || 138,588 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/fra/eng/curfra.htm#I IMF - France]</ref> |- | 17 || {{ITA}} || 134,460 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/ita/eng/curita.pdf IMF - Italy]</ref> |- | 18 || {{IRN}} || 125,900 || Dec 2015<ref>[https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/02/pdf/text.pdf]</ref> |- | 19 || {{USA}} || 118,609 || Mar 11, 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/usa/eng/curusa.htm#I IMF - United States]</ref> |- | 20 || {{TUR}} || 111,357 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/tur/eng/curtur.htm#I IMF - Turkey]</ref><ref>[http://www.tcmb.gov.tr/wps/wcm/connect/tcmb+en/tcmb+en/main+menu/statistics/balance+of+payments+and+related+statistics/international+reserves-foreign+currency+liquidity/data TCMB. International Reserves And Foreign Currency Liquidity Table]</ref> |- | 21 || {{IDN}} || 104,544 || Feb 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/idn/eng/curidn.htm#I IMF - Indonesia]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.bi.go.id/sdds/default.asp#ExternalSector |title=Economic and Financial Data for Indonesia - INTERNATIONAL RESERVES AND FOREIGN CURRENCY LIQUIDITY |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170510144828/http://www.bi.go.id/sdds/default.asp#ExternalSector |url-status=dead }}</ref> |- | 22 || {{POL}} || 99,745 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/pol/eng/curpol.htm#I IMF - Poland]</ref> |- | 23 || {{MYS}} || 95,538 || Jan 31, 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/mys/eng/curmys.htm#I IMF - Malaysia]</ref><ref>[http://www.bnm.gov.my/index.php?ch=statistic&pg=statistic_reserves Bank Negara Malaysia - International Reserves and Foreign Currency Liquidity]</ref> |- | 24 || {{ISR}} || 94,775 || Mar 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/isr/eng/curisr.htm IMF - Israel]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.globes.co.il/en/article-israels-foreign-currency-reserves-surge-to-record-1001115800 |title=Archive copy |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170923122356/http://www.globes.co.il/en/article-israels-foreign-currency-reserves-surge-to-record-1001115800 |url-status=dead }}</ref> |- | 25 || {{IRN}}{{ref|b}} || 93,950 || Dec 31, 2015 |- | 26 || {{CAN}} || 83,922 || Apr 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/can/eng/curcan.htm#I IMF - Canada]</ref> |- | 27 || {{PHL}} || 81,301 || Feb 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/phl/eng/curphl.htm#I IMF - Philippines]</ref><ref>[http://www.bsp.gov.ph/statistics/sdds/latest.htm Bangko Sentral ng Pilipinas - INTERNATIONAL RESERVES AND FOREIGN CURRENCY LIQUIDITY]</ref><ref>[http://www.bsp.gov.ph/statistics/statistics_online.asp BSP. Online Statistical Interactive Database. External Accounts. Gross International Reserves]</ref> |- | 28 || {{ARE}} || 79,920 || Dec 31, 2015 |- | 29 || {{CZE}} || 74,785 || Apr 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/cze/eng/curcze.htm#I IMF - Czech Republic]</ref> |- | - || {{EUR}} ([[Европын Төв Банк|ЕТБ]]) || 71,113 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/ECB/eng/CURecb.HTM IMF - European Central Bank]</ref> |- | 30 || {{DNK}} || 63,524 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/dnk/eng/curdnk.htm#I IMF - Denmark]</ref> |- | 30 || {{LBY}} || 61,630 || Dec 31, 2015 |- | 31 || {{PER}} || 61,325 || Mar 15, 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/per/eng/curper.htm#I IMF- Peru]</ref><ref>[http://www.bcrp.gob.pe/reserves-management/reports.html Central Reserve Bank of Peru - Reserves Management Reports]</ref><ref>[http://www.bcrp.gob.pe/reserves-management/statistics.html Central Reserve Bank of Peru - Statistics]</ref> |- | 32 || {{NOR}} || 60,095 || Feb 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/nor/eng/curnor.htm#I IMF - Norway]</ref><ref>[https://www.ssb.no/en/utenriksokonomi/statistikker/intrevm/maaned-forelopige International reserves and foreign currency liquidity - monthly, preliminary figures - Tables - SSB (Statistics Norway)]</ref> |- | 33 || {{SWE}} || 58,510 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/swe/eng/curswe.htm#I IMF - Sweden]</ref> |- | 34 || {{IRQ}} || 57,070 || Dec 31, 2015 |- | 35 || {{ESP}} || 54,846 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/esp/eng/curesp.pdf IMF - Spain]</ref> |- | 36 || {{LBN}} || 49,610 || Dec 31, 2015 |- | 37 || {{COL}} || 46,253 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/col/eng/curcol.htm#I IMF - Colombia]</ref> |- | 38 || {{ZAF}} || 45,120 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/zaf/eng/curzaf.htm#I IMF - South Africa]</ref> |- | 39 || {{AUS}} || 43,726 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/aus/eng/curaus.htm#I IMF - Australia]</ref> |- | 40 || {{NLD}} || 40,909 || Feb 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/nld/eng/curnld.htm#I IMF - Netherlands]</ref> |- | 41 || {{VNM}} || 39,600 || Dec 31, 2015 |- | 42 || {{CHL}} || 38,459 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/chl/eng/curchl.htm#I IMF - Chile]</ref> |- | 43 || {{ROU}} || 37,669 || Feb 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/rou/eng/currou.htm#I IMF - Romania]</ref> |- | 44 || {{QAT}} || 36,707 || Jan 2016<ref name="qcb">{{cite web|url=http://www.qcb.gov.qa/English/Publications/Statistics/Pages/MonthlyBulletin.aspx|title=Qatar Central Bank - Monthly Monetary Bulletin (in Table 11, "QCB's International Reserves", of the Excel file; US$1 = 3.64 Qatari riyal)|publisher=[[Qatar Central Bank]]|access-date=2016-05-29|archive-date=2021-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20211101132019/http://www.qcb.gov.qa/English/Publications/Statistics/Pages/MonthlyBulletin.aspx|url-status=dead}}</ref> |- | 45 || {{HUN}} || 34,145 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/hun/eng/curhun.htm#I IMF - Hungary]</ref> |- | 46 || {{KUW}} || 31,430 || Dec 31, 2015 |- | 47 || {{ARG}} || 30,074 || Jan 2016<ref name="cia" /><ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/arg/eng/curarg.pdf IMF - Argentina]</ref> |- | 48 || {{BGD}} || 29,106 || Apr 2016<ref>[https://www.bb.org.bd/econdata/intreserve.php Bangladesh Bank (Central Bank of Bangladesh)]</ref> |- | 49 || {{NGA}} || 27,870 || Feb 10, 2016<ref name="cia" /><ref>{{Cite web |url=http://statistics.cbn.gov.ng/cbn-onlinestats/DataBrowser.aspx |title=CBN - Statistics Database |access-date=2016-05-29 |archive-date=2016-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160917163400/http://statistics.cbn.gov.ng/cbn-onlinestats/DataBrowser.aspx |url-status=dead }}</ref> |- | 50 || {{KAZ}} || 27,800 || Mar 1, 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/kaz/eng/curkaz.htm#I IMF - Kazakhstan]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nationalbank.kz/?docid=127&switch=english |title=International Reserves and Assets of the National Oil Fund of Republic of Kazakhstan |access-date=2016-05-29 |archive-date=2016-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161114124924/http://www.nationalbank.kz/?docid=127&switch=english |url-status=dead }}</ref> |- | 51 || {{BEL}} || 24,372 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/bel/eng/curbel.pdf IMF - Belgium]</ref> |- | 52 || {{MAR}} || 23,516 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/mar/eng/curmar.htm IMF - Morocco]</ref> |- | 53 || {{AUT}} || 22,775 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/aut/eng/curaut.htm#I IMF - Austria]</ref> |- | 54 || {{TKM}} || 22,640 || Dec 31, 2015 |- | 55 || {{BGR}} || 21,368 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/bgr/eng/curbgr.htm#I IMF - Bulgaria]</ref> |- | 56 || {{PAK}} || 21,319 || May 20, 2016<ref>{{Cite web |url=http://www.sbp.org.pk/ecodata/forex.pdf |title=State Bank of Pakistan. Economic Data |access-date=2016-05-29 |archive-date=2021-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210926160640/https://www.sbp.org.pk/ecodata/forex.pdf |url-status=dead }}</ref> |- | 57 || {{PRT}} || 19,953 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/prt/eng/curprt.htm#I IMF - Portugal]</ref> |- | - || {{MAC}} || 19,130 || Feb 2016<ref>[http://www.amcm.gov.mo/cms_upload/statistics/TimeSeries/FX_Reserve_time_series.xls MONETARY AUTHORITY OF MACAO]</ref> |- | 58 || {{ANG}} || 18,460 || Dec 31, 2015 |- | 59 || {{EGY}} || 17,050 || Dec 31, 2015<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/egy/eng/curegy.htm IMF - Egypt]</ref> |- | 60 || {{NZL}} || 16,778 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/nzl/eng/curnzl.htm#I IMF - New Zealand]</ref> |- | 61 || {{JOR}} || 16,564 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/jor/eng/curjor.htm#I IMF - Jordan]</ref> |- | 62 || {{OMA}} || 15,720 || Dec 31, 2015 |- | 63 || {{VEN}} || 15,410 || Dec 31, 2015 |- | 64 || {{UZB}} || 15,000 || Dec 31, 2015 |- | 65 || {{HRV}} || 14,796 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/hrv/eng/curhrv.htm#I IMF - Croatia]</ref> |- | 66 || {{BOL}} || 14,680 || Dec 31, 2015<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/bol/eng/curbol.htm IMF - Bolivia]</ref> |- | 67 || {{URY}} || 14,638 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/ury/eng/curury.htm#I IMF - Uruguay]</ref> |- | 68 || {{UKR}} || 13,538 || Mar 1, 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/ukr/eng/curukr.htm#I IMF - Ukraine]</ref><ref>{{Cite web |url=http://insiders.com.ua/spravochnik/zolotovalyutnye-rezervy |title=Золотовалютные резервы Украины |access-date=2016-05-29 |archive-date=2016-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160607015528/http://insiders.com.ua/spravochnik/zolotovalyutnye-rezervy |url-status=dead }}</ref><ref>[http://index.minfin.com.ua/index/assets/ Золотовалютные резервы (ЗВР) Украины]</ref><ref>[http://www.bank.gov.ua/control/uk/publish/article?art_id=28181828&cat_id=55838 Динаміка міжнародних резервів у лютому 2016 року]</ref> |- | 69 || {{TTO}} || 11,690 || Dec 31, 2015<ref>{{Cite web |url=http://www.central-bank.org.tt/content/foreign-reserves-monthly-0 |title=Foreign Reserves Monthly {{!}} Central Bank of Trinidad and Tobago |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630221323/http://www.central-bank.org.tt/content/foreign-reserves-monthly-0 |url-status=dead }}</ref> |- | 70 || {{SRB}} || 11,680 || Dec 31, 2015 |- | 71 || {{CUB}} || 11,600 || Dec 31, 2015 |- | 72 || {{FIN}} || 9,720 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/fin/eng/curfin.htm#I IMF - Finland]</ref> |- | 73 || {{MMR}} || 9,417 || Dec 31, 2015 |- | 74 || {{PRK}} || 8,000 || Nov 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/business/2013/12/11/1210045.html |title=Северная Корея распродает золотой запас |access-date=2016-05-29 |archive-date=2021-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211105101152/https://www.rosbalt.ru/business/2013/12/11/1210045.html |url-status=dead }}</ref> |- | 75 || {{BOT}} || 7,990 || Dec 31, 2015 |- | 76 || {{GTM}} || 7,676 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/gtm/eng/curgtm.htm#I IMF - Guatemala]</ref> |- | 77 || {{CRI}} || 7,578 || Dec 31, 2015<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/cri/eng/curcri.htm#I IMF - Costa Rica]</ref> |- | 78 || {{KEN}} || 7,356 || Dec 31, 2015 |- | 79 || {{KHM}} || 7,091 || Dec 31, 2015 |- | 80 || {{PRY}} || 7,028 || Dec 31, 2015 |- | 81 || {{TUN}} || 6,714 || Feb 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/tun/eng/curtun.htm IMF - Tunisia]</ref> |- | 82 || {{AFG}} || 6,681 || Dec 31, 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 83 || {{LKA}} || 6,294 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/lka/eng/curlka.htm IMF - Sri Lanka]</ref> |- | 84 || {{GRC}} || 6,163 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/grc/eng/curgrc.htm#I IMF - Greece]</ref> |- | 85 || {{NPL}} || 6,034 || Dec 31, 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 86 || {{DOM}} || 5,686 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/dom/eng/curdom.htm IMF - Dominican Republic]</ref> |- | 87 || {{GHA}} || 5,617 || Dec 31, 2015 |- | 88 || {{ISL}} || 5,557 || Feb 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/isl/eng/curisl.htm#I IMF - Iceland]</ref> |- | 89 || {{BHR}} || 5,051 || Dec 31, 2015 |- | 90 || {{CIV}} || 4,882 || Dec 31, 2015 |- | 91 || {{BIH}} || 4,625 || Dec 31, 2015 |- | 92 || {{COG}} || 4,407 || Dec 31, 2015 |- | 93 || {{AZE}} || 4,399 || Jan 29, 2016<ref>{{Cite web |url=http://en.cbar.az/infoblocks/money_reserve_usd |title=Archive copy |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170816195619/https://en.cbar.az/infoblocks/money_reserve_usd |url-status=dead }}</ref> |- | 94 || {{MUS}} || 4,304 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/mus/eng/curmus.htm#I IMF - Mauritius]</ref> |- | 95 || {{PAN}} || 4,182 || Dec 31, 2015 |- | 96 || {{BLR}} || 4,111 || Mar 1, 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/blr/eng/curblr.htm#I IMF - Belarus]</ref><ref>[http://www.nbrb.by/engl/ International reserve assets of the Republic of Belarus]</ref> |- | 97 || {{TAN}} || 4,021 || Dec 31, 2015 |- | 98 || {{UGA}} || 3,681 || Dec 31, 2015 |- | 99 || {{HND}} || 3,668 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/hnd/eng/curhnd.htm#I IMF - Honduras]</ref> |- | 100 || {{BRN}} || 3,649 || 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 101 || {{LVA}} || 3,621 || Feb 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/lva/eng/curlva.htm#I IMF - Latvia]</ref> |- | 102 || {{ETH}} || 3,589 || Dec 31, 2015 |- | 103 || {{ECU}} || 3,128 || Dec 31, 2015 |- | 104 || {{SLV}} || 3,044 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/slv/eng/curslv.htm#I IMF - El Salvador]</ref> |- | 105 || {{PNG}} || 2,966 || Dec 31, 2015 |- | 106 || {{SVK}} || 2,879 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/svk/eng/cursvk.htm#I IMF - Slovak Republic]</ref> |- | 107 || {{ALB}} || 2,852 || Dec 31, 2015<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/alb/eng/curalb.htm IMF - Albania]</ref> |- | 108 || {{ZAM}} || 2,716 || Dec 31, 2015 |- | 109 || {{JAM}} || 2,670 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/jam/eng/curjam.htm IMF - Jamaica]</ref> |- | 110 || {{MOZ}} || 2,528 || Dec 31, 2015 |- | 111 || {{CMR}} || 2,510 || Dec 31, 2015 |- | 112 || {{MKD}} || 2,454 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/mkd/eng/curmkd.htm IMF - Macedonia]</ref> |- | 113 || {{NIC}} || 2,441 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/nic/eng/curnic.htm#I IMF - Nicaragua]</ref> |- | 114 || {{GEO}} || 2,426 || Feb 29, 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/geo/eng/curgeo.htm#I IMF - Georgia]</ref><ref>[https://www.nbg.gov.ge/index.php?m=304&lng=eng National Bank Of Georgia. Statistical Data]</ref> |- | 115 || {{YEM}} || 2,309 || Dec 31, 2015 |- | 116 || {{IRL}} || 2,191 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/irl/eng/curirl.htm#I IMF - Ireland]</ref> |- | 117 || {{SEN}} || 2,099 || Dec 31, 2015 |- | 118 || {{GNQ}} || 1,903 || Dec 31, 2015 |- | 119 || {{GAB}} || 1,825 || Dec 31, 2015 |- | 120 || {{HAI}} || 1,803 || Dec 31, 2015 |- | 121 || {{KGZ}} || 1,794 || Feb 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/kgz/eng/curkgz.htm#I IMF - Kyrgyz Republic]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nbkr.kg/index1.jsp?item=130&lang=ENG |title=Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы. Gross international reserves |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171003162629/http://www.nbkr.kg/index1.jsp?item=130&lang=ENG |url-status=dead }}</ref> |- | 122 || {{ARM}} || 1,740 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/arm/eng/curarm.htm#I IMF - Armenia, Republic of]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.cba.am/en/SitePages/statdatabank1.aspx?top=1 |title=Central Bank of Armenia. Databank |access-date=2016-05-29 |archive-date=2016-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160222134136/https://www.cba.am/en/SitePages/statdatabank1.aspx?top=1 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.cba.am/EN/News/Pages/news_30-11-11.aspx#sthash.PzfugLlw.dpbs |title=Central Bank of Armenia. Data template on International reserves and foreign currency liquidity |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170709230326/https://www.cba.am/EN/News/Pages/news_30-11-11.aspx#sthash.PzfugLlw.dpbs |url-status=dead }}</ref> |- | 123 || {{MDA}} || 1,717 || Mar 4, 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/mda/eng/curmda.htm#I IMF - Moldova]</ref><ref>[http://www.bnm.org/ru/content/informaciya-ob-izmenenii-oficialnyh-rezervnyh-aktivov-v-yanvare-2016-goda Информация об изменении официальных резервных активов]</ref><ref>[http://www.bnm.org/bdi/pages/reports/dovre/DOVRE1.xhtml?lang=ru&id=9166 BNM. Official reserve assets and other foreign currency assets]</ref> |- | 124 || {{COD}} || 1,443 || Dec 31, 2015 |- | 125 || {{MNG}} || 1,324 || Jan 2016<ref>[http://www.mongolbank.mn/eng/dbgrossreserves.aspx "Bank of Mongolia statistics"]</ref> |- | 126 || {{NER}} || 1,282 || 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 127 || {{LTU}} || 1,268 || Feb 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/ltu/eng/curltu.htm#I IMF - Lithuania]</ref> |- | 128 || {{BTN}} || 1,245 || 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 129 || {{NAM}} || 1,135 || Dec 31, 2015 |- | 130 || {{CHA}} || 1,111 || Dec 31, 2015 |- | 131 || {{RWA}} || 1,028 || Dec 31, 2015 |- | 132 || {{KOS}} || 990 || Sep 30, 2015<ref>{{Cite web |url=http://bqk-kos.org/repository/docs/2015/MSB%20no.172%20anglisht%20(1).pdf |title=Central Bank of the Republic of Kosovo. Monthly Statistics Bulletin. December 2015, No. 127 |access-date=2016-05-29 |archive-date=2016-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104034147/http://bqk-kos.org/repository/docs/2015/MSB%20no.172%20anglisht%20(1).pdf |url-status=dead }}</ref> |- | 133 || {{LES}} || 981 || Dec 31, 2015 |- | 134 || {{LAO}} || 976 || Dec 31, 2015<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 135 || {{MRT}} || 969 || 2012<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 136 || {{SYR}} || 968 || Dec 31, 2015 |- | 137 || {{MAD}} || 963 || Dec 31, 2015 |- | 138 || {{BAH}} || 950 || Dec 31, 2015<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 139 || {{SVN}} || 939 || Feb 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/svn/eng/cursvn.pdf IMF - Slovenia]</ref> |- | 140 || {{FIJ}} || 903 || Dec 31, 2015 |- | 141 || {{MLI}} || 861 || 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 142 || {{CYP}} || 809 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/cyp/eng/curcyp.htm#I IMF - Cyprus]</ref> |- | 143 || {{BEN}} || 809 || Dec 31, 2015<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 144 || {{LUX}} || 774 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/lux/eng/curlux.pdf IMF - Luxembourg]</ref> |- | 145 || {{MWI}} || 743 || Dec 31, 2015<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | - || {{ABW}} || 680 || 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 146 || {{BAR}} || 663 || Dec 31, 2015 |- | 147 || {{MLT}} || 658 || Feb 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/mlt/eng/curmlt.htm#I IMF - Malta]</ref> |- | 148 || {{BLZ}} || 634 || Dec 31, 2015<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 149 || {{MDV}} || 627 || 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 150 || {{SUR}} || 625 || 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 151 || {{GUY}} || 614 || Dec 31, 2015 |- | 152 || {{SLE}} || 601 || 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 153 || {{MNE}} || 600 || Dec 31, 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 154 || {{PSE}} || 581 || Dec 2015<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/PSE/eng/CURpse.HTM IMF - Palestine]</ref> |- | 155 || {{SWZ}} || 572 || Dec 31, 2015<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 156 || {{SYC}} || 537 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/syc/eng/cursyc.htm IMF - Seychelles]</ref> |- | 157 || {{SLB}} || 496 || 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 158 || {{TOG}} || 494 || Dec 31, 2015<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 159 || {{LBR}} || 493 || Dec 2013<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 160 || {{CPV}} || 492 || Dec 31, 2015<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 161 || {{EST}} || 471 || Feb 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/est/eng/curest.pdf IMF - Estonia]</ref> |- | 162 || {{ZIM}} || 457 || Dec 31, 2015<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 163 || {{TJK}} || 430 || Dec 31, 2015 |- | 164 || {{DJI}} || 393 || 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 165 || {{SMR}} || 392 || 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 166 || {{BUR}} || 363 || Dec 31, 2015 |- | 167 || {{KNA}} || 327 || 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 168 || {{BDI}} || 316 || Dec 31, 2015<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 169 || {{TLS}} || 312 || 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 170 || {{GUI}} || 303 || Dec 31, 2015<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 171 || {{ATG}} || 297 || 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 172 || {{GNB}} || 287 || 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 173 || {{CAF}} || 260 || 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 174 || {{LCA}} || 258 || 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 175 || {{ERI}} || 248 || Dec 31, 2015 |- | 176 || {{VAN}} || 213 || Dec 31, 2015<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 177 || {{SDN}} || 172 || Dec 31, 2015<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 178 || {{COM}} || 171 || 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 179 || {{GRN}} || 170 || 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 180 || {{TON}} || 167 || Dec 31, 2015<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 181 || {{SAM}} || 141 || Dec 31, 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 182 || {{VIN}} || 135 || Dec 31, 2015<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 183 || {{FSM}} || 114 || 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 184 || {{DMA}} || 100 || Dec 31, 2015<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 185 || {{GMB}} || 83 || Dec 31, 2015<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 186 || {{STP}} || 64 || Dec 31, 2015<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | - || {{MSR}} || 32 || Dec 31, 2012 |- | 187 || {{SOM}} || 31 || 2015 |- |} {{clr}} ==2013 он== {| |- | style="width:50%;"| {| class="wikitable sortable" style="float:left; border:1px solid #999;" |- style="text-align:center;" " !| '''Байр''' !| '''Улс''' !| '''Гадаад валютын нөөц<br />(сая ам.доллар)</small>''' !| '''Он сар<br />''' |- | 1 || {{PRC}} || 3 312 000 || 2012 12<ref name="cia">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2188rank.html|title=Дэлхийн баримтийн ном: улсуудын валют алтны нөөц|publisher=ТТГ|access-date=2013-06-30|archive-date=2007-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20070613005020/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2188rank.html|url-status=dead}}</ref> |- | 2 || {{JPN}} || 1 250 243 || 2013 05<ref name="imf">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/colist.aspx |title=Олон улсын валютын нөөцийн мэдээ ба Гадаад валютын хуримтлал - мэдээлсэн улсууд |publisher=Imf.org |date=2001-01-05 |accessdate=2010-07-08}}</ref> |- | || {{EU}} || 836 607 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 3 || {{SAU}} || 626 800 || 2012 12 |- | 4 || {{CHE}} || 524 800 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 5 || {{RUS}} || 518 431 || 2013 05<ref name="imf"/> |- | 6 || {{flagcountry|Тайвань}} ||424 610|| 2015 11<ref>{{cite web|url=http://www.cbc.gov.tw/lp.asp?CtNode=699&CtUnit=307&BaseDSD=32&mp=2 |title=Тайваны Хятадын төв банк}}</ref> |- | 7 || {{BRA}} || 374 417 || 2013 05<ref name="imf"/> |- | 8 || {{flagcountry|Өмнөд Солонгос}} || 328 799 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 9 || {{HKG}} || 306 504 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 10 || {{IND}} || 293 892 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 11 || {{SGP}} || 261 678 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 12 || {{DEU}} || 227 427 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 13 || {{ALG}} || 190 500 || 2012 12 |- | 14 || {{FRA}} || 178 099 || 2013 05<ref name="imf"/> |- | 15 || {{THA}} || 177 803 || 2013 03<ref name="imf"/> |- | 16 || {{MEX}} || 172 700 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 17 || {{ITA}} || 166 534 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 18 || {{USA}} || 145 434 || 2013 05<ref name="imf"/> |- | 19 || {{MYS}} || 140 312 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 20 || {{TUR}} || 134 001 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 21 || {{LBY}} || 130 300 || 2012 12 |- | 22 || {{GBR}} || 129 063 || 2013 05<ref name="imf"/> |- | 23 || {{POL}} || 109 094 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 24 || {{IDN}} || 107 269 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 25 || {{DNK}} || 86 196 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 26 || {{PHL}} || 83 951 || 2013 03<ref name="imf"/> |- | 27 || {{ISR}} || 77 600 || 2013 05<ref name="imf"/> |- | 28 || {{CAN}} || 71 635 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 29 || {{IRN}} || 69 860 || 2012 12<ref>Ираны валютын мэдээлэл найдвартай бус байдаг.</ref> |- | 30 || {{SWE}} || 68 139 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 31 || {{PER}} || 65 210 || 2013 01<ref name="imf"/> |- | 32 || {{IRQ}} || 61 840 || 2012 12 |- | 33 || {{NOR}} || 55 313 || 2013 02<ref name="imf"/> |- | 34 || {{AUS}} || 51 402 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 35 || {{LBN}} || 51 200 || 2012 12 |- | 36 || {{ZAF}} || 50 306 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 37 || {{ESP}} || 49 366 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 38 || {{NLD}} || 49 254 || 2013 05<ref name="imf"/> |- | 39 || {{NGA}} || 47 314 || 2013 03<ref>{{cite web|url=http://www.cenbank.org/intops/Reserve.asp |title=Нигэрийн төв банк нөөцийн мэдээ}}</ref> |- | 40 || {{ROU}} || 47 276 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 41 || {{HUN}} || 46 921 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 42 || {{CZE}} || 45 351 || 2013 02<ref name="imf"/> |- | 43 || {{ARE}} || 43 770 || 2012 12 |- | 44 || {{CHL}} || 41 227 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 45 || {{COL}} || 39 617 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 46 || {{ARG}} || 38 551 || 2013 05<ref name="imf"/> |- | 47 || {{KUW}} || 29 260 || 2012 12 |- | 48 || {{BEL}} || 28 541 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 49 || {{KAZ}} || 26 045 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 50 || {{QAT}} || 25 970 || 2012 12 |- | 51 || {{VEN}} || 25 230 || 2012 12 |- | 52 || {{AUT}} || 25 051 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 53 || {{UKR}} || 24 542 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 54 || {{flagcountry|Вьетнам}} || 20 900 || 2012 12 |- | 55 || {{PRT}} || 19 912 || 2013 05<ref name="imf"/> |- | 56 || {{BGR}} || 19 302 || 2013 05<ref name="imf"/> |- | 57 || {{MAR}} || 17 325 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 58 || {{MAC}} || 16 600 || 2012 12 |- | 59 || {{SRB}} || 16 200 || 2012 12 |- | 60 || {{NZL}} || 16 008 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 61 || {{BGD}} || 14 829 || 2013 04<ref> [http://www.bb.org.bd/econdata/intreserve.php Bangladesh Bank]</ref> |- | 62 || {{HRV}} || 14 572 || 2013 02<ref name="imf"/> |- | 63 || {{BOL}} || 13 620 || 2012 12<ref>{{cite web|url=http://www.bcb.gob.bo/?q=Adm%20de%20Reservas%20Internacionales-Gr%C3%A1ficas%20de%20Evoluci%C3%B3n |title=Banco de Bolivia |publisher=Bcb.gob.bo |date=2012-12-27 |accessdate=2013-01-01}}</ref> |- | 64 || {{EGY}} || 13 500 || 2013 02<ref>[http://www.reuters.com/article/2013/03/28/us-egypt-economy-reserves-idUSBRE92R0U920130328 "Egypt forex reserves did not fall significantly in March: central bank | Reuters"]</ref> |- | 65 || {{flagcountry|Уругвай}} || 12 743 || 2013 01<ref name="imf"/> |- | 66 || {{PAK}} || 11 764 || 2013 04<ref>[http://dawn.com/2013/05/02/pakistans-forex-reserves-fall-to-11-764-bn "Pakistan’s forex reserves fall to $11.764 bn | Business | DAWN.COM"]</ref> |- | 67 || {{FIN}} || 10 713 || 2013 02<ref name="imf"/> |- | 68 || {{flagcountry|Тринидад ба Тобаго}} || 10 650 || 2012 12 |- | 69 || {{AZE}} || 9 870 || 2012 12 |- | 70 || {{JOR}} || 8 814 || 2012 12<ref name="imf"/> |- | 71 || {{LTU}} || 8 530 || 2012 12<ref name="imf"/> |- | 72 || {{flagcountry|Беларусь}} || 8 027 || 2012 05<ref name="imf"/> |- | 73 || {{flagcountry|Коста-Рика}} || 7 960 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 74 || {{LVA}} || 7 609 || 2013 05<ref name="imf"/> |- | 75 || {{flagcountry|Шри Ланка}} || 7 400 || 2012 12 |- | 76 || {{flagcountry|Гватемал}} || 7 217 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 77 || {{flagcountry|Грек}} || 6 570 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 78 || {{flagcountry|Парагвай}} || 5 326 || 2012 12 |- | 79 || {{DOM}} || 4 317 || 2012 12 |- | 80 || {{flagcountry|Исланд}} || 4 098 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 81 || {{flagcountry|Камбож}} || 3 732 || 2012 12 |- | 82 || {{flagcountry|Балба}} || 3 631 || 2012 12 |- | 83 || {{flagcountry|Монгол}} || 1 605 || 2014 05<ref>[http://www.mongolbank.mn/eng/dbgrossreserves.aspx "Bank of Mongolia statistics"]</ref> |- | 84 || {{flagcountry|Сальвадор}} || 3 143 || 2012 12<ref name="imf"/> |- | 85 || {{flagcountry|Маврики}} || 2 991 || 2012 11<ref name="imf"/> |- | 86 || {{flagcountry|Гүрж}} || 2 872 || 2012 12<ref name="imf"/> |- | 87 || {{flagcountry|Молдав}} || 2 515 || 2012 12<ref name="imf"/> |- | 88 || {{SVK}} || 2 508 || 2012 12<ref name="imf"/> |- | 89 || {{HND}} || 2 425 || 2013 02<ref name="imf"/> |- | 90 || {{flagcountry|Киргиз}} || 2 067 || 2013 01<ref name="imf"/> |- | 91 || {{flagcountry|Никарагуа}} || 1 887 || 2012 12<ref name="imf"/> |- | 92 || {{IRL}} || 1 664 || 2013 03<ref name="imf"/> |- | 93 || {{ARM}} || 1 631 || 2013 03<ref name="imf"/> |- | 94 || {{CYP}} || 1 116 || 2013 03<ref name="imf"/> |- | 95 || {{flagcountry|Люксембург}} || 968 || 2013 03<ref name="imf"/> |- | 96 || {{flagcountry|Словени}} || 770 || 2013 05<ref name="imf"/> |- | 97 || {{flagcountry|Даос}} || 822 || 2012 12 |- | 98 || {{flagcountry|Мальта}} || 622 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 99 || {{EST}} || 285 || 2013 04<ref name="imf"/> |} {{clr}} ==Бусад үзэх== [[Дэлхийн улсуудын баялагийн нөөцийн сан]] ==Эшлэл== {{Reflist|3}} [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт]] [[Ангилал:Эдийн засгийн жагсаалт]] qxcz22wbl43m85hwck40seo4ad1csio 0 34580 854811 851335 2026-04-27T03:13:02Z Bayarkhangai 1129 854811 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн | name = Лхүнрэвийн Даваадорж | image = | caption = | birth_name = | birth_date = 1926 он | birth_place = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Хөвсгөл]]<br/>аймгийн [[Бүрэн сум]] (одоо<br/>[[Төмөрбулаг сум|Төмөрбулаг сум]])-ы нутаг,<br/>Эрчмийн нурууны<br/>Донхор гэдэг газар | death_date = {{death date and age|1948|07|08|1926}} | death_place = [[Мэргэн уул]] | death_cause = | allegiance = [[Монголын Ардын Арми]] | branch = Хилийн цэрэг | branch_label = <!--"Branch" or "Service"--> | rank = | rank_label = | battles = [[Байтаг Богдын хилийн мөргөлдөөн]]<br/>[[Мэргэн уулын тулалдаан]]<br/> бусад хилийн тулгаралтууд | awards = [[БНМАУ]]-ын баатар (1949 он) | spouse = <!--{{marriage|name|start date|end date}}; add spouse if reliably sourced--> | children = }} '''Лхүнрэвийн Даваадорж''' гэж 1948 онд 22 насандаа [[Монгол улс]] ([[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]) , [[Хятад улс]] ([[Дундад Иргэн Улс|ДИУ]]) хоёрын хилийн маргаантай байсан 1940-оод онд [[Баруун хилийн хамгаалалт]]д удаа дараа оролцож, тухай бүрт нь үүргээ чадварлаг биелүүлж байсан бөгөөд [[Байтаг Богдын хилийн мөргөлдөөн]]д [[казахын дээрэмчид]]тэй тулалдаж яваад эрэлхэгээр байлдан амь үрэгдээд [[Монгол улсын баатар]] цолоор нэхэн шагнагдсан хүн юм. ==Бага нас== Даваадорж [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] аймгийн Бүрэн сум, одоогийнхоор мөн аймгийн [[Төмөрбулаг сум]]ын нутаг Эрчимийн нурууны Донхорын эх хэмээх газар ганц бие эмэгтэй Аюушийн хүү болон төржээ. Хоёр сартайдаа Лхүнрэв малчныд өргөгдөж, бага насаа [[Дэлгэрмөрөн]]ий хөвөөнд хонь мал хариулж, аав ээждээ туслан өнгөрүүлжээ. ==Хилчин== 20 настай Даваадорж 1946 онд эр цэргийн албанд мордож, [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] аймгийн [[Эрдэнэцагаан сум|Эрдэнэцагааны]] отрядад алба хааж байгаад баруун хилийн байдал хүндрэхэд [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Алтай сум]]ын Буданчийн хөх толгойн хилийн заставт очжээ. Энэ хугацаанд Даваадорж хилчин хөнгөн пулемётын наводчик болсон байв. 1948 оны 7–р сарын 6-наас цугласан Хятадын 150 гаруй цэрэг болон Казахын дээрэмчид тодорхой бус шалтгаанаар Монгол улсын хилийг сэтлэн дайрахад арваадхан байсан Монголын хилчид амиа тавин эцсийн мөч хүртэл эрэлхэгээр тулалджээ. Тэр тулалдаанаас төрөн гарсан баатруудаас Монгол улс (БНМАУ)-ын баатар цолыг [[Баянбалын Тэгшээ]], Лхүнрэвийн Даваадорж хоёрт 1949 нэгдүгээр сарын 28-нд, [[Бэгзийн Гиваан]]д 1971 оны 10 сарын 13-нд нэхэн олгожээ. ==Баатрын дурсгал== * Хөвсгөл аймгийн төв талбайг Даваадоржийн талбай гэж саяхныг хүртэл нэрийдэж байсан. * Дээрх төв талбайн голд 1968 онд Даваадоржийн хөшөө босчээ. Саяхан буулгагдсан. * 1998 онд анх алба хаасан Сүхбаатар аймаг дахь Эрдэнэцагааны отрядын Тэрэгтийн застав түүний нэрэмжит болсон. ==Эх сурвалж == * [https://web.archive.org/web/20140820053145/http://bpo.gov.mn/aboutus/famous/1301150004/detail Лхүнрэвийн Даваадорж] * [https://web.archive.org/web/20140820030103/http://www.khuvsgulnews.mn/pride.php?view=content&type=content&id=6 Зоригт хилчин Улсын баатар Л.Даваадорж] {{Navbox |name = Монголын Улсын баатрууд |title = [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын [[Баатар#Монгол|Баатар]] |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |list1 = *[[Дамдины Сүхбаатар]]<!-- (1936.02.21) --> *[[Хатанбаатар Магсаржав]]<!-- (1936 он) --> *[[Шагдарын Гонгор]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамчаагийн Дэмбэрэл]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Лодонгийн Дандар]]<!-- (1979 он) --> *[[Цэндийн Олзвой]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Чойбалсан]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]]<!-- (1979 он) --> *[[Сангийн Дампил]]<!-- (1979 он) --> *[[Дашийн Данзанваанчиг]]<!-- (1979 он) --> *[[Самданжамцын Лхагвадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Баянбалын Тэгшээ]]<!-- (1979 он) --> *[[Лхүнрэвийн Даваадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Сталин, Иосиф Виссарионович]]<!-- (1979 он) --> *[[Ворошилов, Климент Ефремович]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Дамба]]<!-- (1979 он) --> *[[Титов, Герман Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Жадамбын Нэхийт]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Николаев, Андриян Григорьевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]<!-- (1979 он) --> *[[Беляев, Павел Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Баясгалангийн Бадам]]<!-- (1979 он) --> *[[Жуков, Георгий Константинович]]<!-- (1979 он) --> *[[Чойн Дугаржав]]<!-- (1979 он) --> *[[Даржаагийн Хаянхярваа]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Чогдон]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Конев, Иван Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Плиев, Исса Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Судец, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Горбатко, Виктор Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Түвдэнгийн Бор]]<!-- (1979 он) --> *[[Бэгзийн Гиваан]]<!-- (1979 он) --> *[[Рукавишников, Николай Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Дуламдоржийн Самдан]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Гуулин]]<!-- (1979 он) --> *[[Гомбын Цэнд]]<!-- (1979 он) --> *[[Батын Дорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Федюнинский, Иван Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Магсарын Жанчив]]<!-- (1979 он) --> *[[Брежнев, Леонид Ильич]]<!-- (1979 он) --> *[[Косыгин, Алексей Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Норпилийн Жамбаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Самдангийн Төмөрбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Мазимын Экей]]<!-- (1979 он) --> *[[Бутачийн Цог]]<!-- (1979 он) --> *[[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Жанибеков, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Устинов, Дмитрий Фёдорович]]<!-- (1979 он) --> *[[Коваленок, Владимир Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Савиных, Виктор Петрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамдины Намнан]]<!-- (1979 он) --> *[[Энхийн Шийлэг]]<!-- (1979 он) --> *[[Ванчинжавын Шарав]]<!-- (1979 он) --> *[[Түүвэйн Дүүдэй]]<!-- (1979 он) --> *[[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Дугарын Гунгаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Эрдэнийн Бат-Үүл]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Ундрахын Доржпалам]]<!-- (1979 он) --> }} <noinclude> [[Ангилал:Загвар:Зэвсэгт хүчин|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Хүмүүс|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монгол|Баатар]] </noinclude> {{DEFAULTSORT:Даваадорж, Лхүнрэвийн}} [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:Монголын хилчин]] [[Ангилал:Төмөрбулагийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1926 онд төрсөн]] [[Ангилал:1948 онд өнгөрсөн]] ac1nqdzf50fj96a8whyy3yr47gfll9d 0 34774 854792 854609 2026-04-27T02:22:31Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854792 wikitext text/x-wiki {{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{lang|de|Deutsches Reich}}<!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --> | conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн<!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --> | common_name = Ваймарын Бүгд Найрамдах | p1 = Германы эзэнт гүрэн | flag_p1 = Flag of Germany (1867–1918).svg | s1 = Нацист Герман | flag_s1 = Flag of Germany (1933–1935).svg | image_flag = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg | flag_type = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]<br>(1919–1933) | image_coat = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]<br>(1919–1928) | national_anthem = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}<br />"Германчуудын дуу"<br /> (1922 оноос)<ref name="faz-20120904">{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}<!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --></ref><br> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}</div> | image_map = Weimar Republic 1930.svg | map_width = 250px | image_map_caption = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд | image_map2 = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg | image_map2_caption = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд | population_density_km2 = 133.129 | capital = [[Берлин]] | coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт Герман хэл|Герман]] | common_languages = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}} | religion = 1925 оны тоолого:<ref>[http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.</ref>{{plainlist| * 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]]) * 32.4% [[Ромын Католик]] * 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]] * 2.6% Бусад}} | demonym = Германчууд | government_type = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] * [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}} * ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}} | title_leader = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]] | year_leader1 = 1919–1925 | leader1 = [[Фридрих Эберт]] | year_leader2 = 1925–1933 | leader2 = [[Паул фон Хинденбург]] | title_deputy = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]] | year_deputy1 = 1918 (анхны) | deputy1 = [[Friedrich Ebert]] | year_deputy2 = 1933 (сүүлийн) | deputy2 = [[Адольф Хитлер]] | era = [[Дайны хоорондын үе]] | event_start = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]] | date_start = 11 сарын 9, | year_start = 1918 | event1 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | date_event1 = 8 сарын 11, 1919 | event2 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн | date_event2 = 9 сарын 8, 1926 | event3 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв | date_event3 = 3 сарын 29, 1930<ref name="Adam-2005"/> | event4 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]] | date_event4 = 1 сарын 30, 1933 | event5 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]] | date_event5 = 2 сарын 28, 1933 | event_end = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]] | date_end = 3 сарын 23, | year_end = 1933<ref>{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |wayback=20190311083054 |text=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |archiv-bot=2026-04-27 02:22:31 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}</ref> | legislature = [[Хоёр танхимт]] | house1 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)'' | type_house1 = [[Дээд танхим]] | house2 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]] | type_house2 = [[Доод танхим]] | stat_year1 = 1925 | stat_area1 = 468787 | ref_area1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik">{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}</ref> | stat_pop1 = 62,411,000 | ref_pop1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik" /> | currency = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|"Цаасан марк" (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}} | today = {{plainlist| * [[Герман]] * [[Польш]] * [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}} * [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}} *[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}} }} '''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}} * {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}} * Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{reflist}} [[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]] [[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]] [[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]] 6lugeqzhfgedoobm3cawjpghvcck64s 0 35417 854824 854751 2026-04-27T05:10:23Z Zorigt 49 854824 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Mongolia XVII.png|thumb|Монгол улсууд 17-р зуунд: [[Монгол Улс 1368-1691|Монгол Улс]], [[Зүүнгар]], [[Хошуудын хант улс]], [[Хотгойд]]ын хант улс, [[Халимаг]]ийн хант улс, [[Моголистан]]]] '''Дээд монголчууд''' нь баруун хойд [[Хятад]]ын Цинхай буюу монголоор [[Хөхнуур муж]]ид [[Төвөд үндэстэн|төвөд]], [[Хятад үндэстэн|хятад]] болон [[казахууд|казах]], [[Хотон (үндэстэн)|хуй]], [[салар]] үндэстэн лалын шашинтнуудын дунд аж төрдөг монголчууд юм. Тэдний ихэнх нь [[хошууд]] хүмүүс бол үлдсэн цөөнх нь [[халх]], [[цорос]], [[торгууд]]ууд юм. Цинхай мужид [[Баянхар уул]], [[Голмуд]] хот (олон тооны гол мөрөн гэсэн утгатай), [[Цайдам]] гэх мэт монгол нэртэй газар усны нэр олон бий. ==Түүх== ===Хошуудын хант улс === {{Гол|Хошуудын хант улс}} {{Загвар:Монголчуудын түүх}} Хошуудын хант улс нь анх (1642-1716) 1642 онд хошуудын [[Гүш хаан]]ы Төвөдийн өндөрлөгт байгуулсан улс юм. Хошуудын улс байгуулагдсан нь шарын шашин Төвөд орныг эрхшээх эхлэл болсон. Хошуудын хант улсаас өмнө Хүннү [[Цинхай]] мужийн зүүн хэсгийг, дараа нь [[Сяньби]]йн угсааны [[Тугухунь]] улс Хөх нуурыг хэдэн зуун жил захирч байсан бөгөөд Тугухуний хил уртаашаа 1500 км, хойноос урагш 1000 км үргэлжилж байжээ. Тугухунь улсын сяньбичууд яваандаа монгор гэж нэрлэгдэх болсон бөгөөд Их Монгол Улс унасны дараа ноёд нь хятадын [[Мин улс]]ад дагаар оржээ. [[:en:Hexi Corridor|Хэсигийн]] уйгурууд 11-р зууны дунд үед Тангудын хаант улсын захиргаанд орж яваандаа Хөх нуур, Ганьсу орчмын бусад үндэстэнтэй холилдон [[шар югур]] үндэстнийг бүрэлдүүлсэн байна. 1509 онд Өмнөд Монголын нэгэн ноён өөрийн цэргийг авч Хөх нуур луу довтлон орж суурьшсан нь Их Монгол Улсаас хойш монголчууд Хөх нуур орчмыг захирах болсон анхны тохиолдол болжээ. 1566 оны Сэцэн гүний, 1573 онд Түмэдийн Алтан ханы цэргүүд нэмэгдэн ирж монголчуудын нөлөө Хөх нуур орчим улам бэхэжсэн байна. 1633 онд Хошуудын Гүш хааны цэрэг тэнд очсоноор Хошуудын улсын үндсийг тавьжээ. 1636 онд Гүүш хан [[:en:Kham|Камыг]], 1642 онд Төвөдийн төв хэсгийг эзэлснээр Хошуудын нөлөө Төвөдөд бүрэн тогтсон байна. 1637 онд [[Халх]]ын [[Цогт хунтайж]] [[Хөхнуур]]т хяналтаа тогтоогоод Төвөд рүү довтлох үед шарын шашны толгойлогч [[IV Банчинбогд]] болон [[5-р Далай лам|V Далай лам]] [[Хошууд]]ын удирдагч Төрбайхыг Төвөдөд морилохыг урьсан. Улмаар тус ондоо [[Ойрад]]ын цэрэг ирж Цогт хунтайжийн цэргийг бут цохин устгаснаар Төвөдөд хяналтаа тогтоох эхлэлийг тавьсан. 1641 онд Төрбайх Төвөдийн Замба хааныг довтолж ,1642 онд Замба хаан ялагдаж алагдсан. Үүний дараагаар Төрбайх бүх Төвөдийг эзэлж өөрөө Шигаце орчиыг хяналтдаа байлгаж, ууган хүү Даян ханаар [[Лхас]] орчмыг захируулжээ. Ийнхүү тэрээр Төвөдийн хаан болсон ба шарын шашныг мандуулагч сахиус хэмээн алдаршжээ. Тэрбээр найман хүүтэй байсан ба тэд бүгд Хөхнуурт үлдэж хаант улсаа хамгаалах хүнд үүрэг хүлээсэн учраас түүхэнд найман тайш хэмээх нэрээр үлджээ. 1716 онд [[Зүүнгар]]ын цэрэг [[Төвөд]]ийг довтолсноор [[Лхазан хан]] алагдаж Хошуудын хант улс мөхсөн түүхтэй. ===Хошуудын хант улсын дараах үе === Ижил мөрний зүг нүүдэллэсэн Хошуудын зарим нь 1771 онд Торгуудын хамт [[Шинжаан]]гийн нутагт буцаж ирсэн нь өнөөгийн Хятадын Шинжаангийн хошууд нар юм. Энэхүү Хошуудын 1 хошуу Булган голын хавьд байсан агаад тэд өнөөгийн Монгол улсын [[Ховд]] аймгийн Булган сумын нэг багийг бүрдүүлдэг. Манж нар XVIII зууны эхээр [[Хөхнуур муж|Хөх нуур]]ын Хошуудыг эрхэндээ оруулаад, 21 хошуу болгон зохион байгуулсан нь өнөөгийн Хятадын Хөх нуурын Хошууд юм. Түүнээс гадна Манжийн эрхшээлийн үед [[Алшаа аймаг|Алашан]]ы 1 хошуу, Шинжаангийн Бат сэтгэлт чуулганы 3 хошуу, Чин сэтгэлт чуулганы 1 хошуу нь Хошууд байв. Үүнээс гадна Цахарт Хошууд нар сууж байжээ. Цахарын Хошууд, Хөх нуурын Хошуудын 21 хошууны засаг ноёд нь [[Гүш хаан]]ы 10 хөвгүүний угсааныхан юм. Харин Шинжаангийн Хошуудын 4 хошууны засаг ноёд нь Гүүш ханы ах Хүндлэн убашийн угсааныхан ажээ. Алашаны Хошуудын засаг ноёд нь Гүш хааны ах Байбагас баатрын өргөмөл хүү Баян авхай Аюуш (бас Далай убаши гэдэг)-ийн ахмад хөвгүүн Баатар эрх жонон Хоролын угсааныхан юм. == Нутгийн хуваарь == Дээд монголчуудад [[Хошууд]] овог аймгийн 21 хошуу, [[Торгууд]] овог аймгийн 4 хошуу, [[Цорос]] овог аймгийн 2 хошуу, [[Хойд]] овог аймгийн 1 хошуу, [[Халх]] овог аймгийн 1 хошуу, [[Цагаан номун ханы хошуу]] багтдаг. Чин гүрний үед Дээд монголчуудын тоо цөөрсөөр байв. 1724 онд [[Дашбаатарын Лувсанданзан|Лувсанданзан]]ы бослогыг дарсны дараа Чин гүрэн Дээд монголчуудад харгис ноёрхол эхлүүлжээ. Энэхүү бослогын дараа Дээд монголчуудын хүн ам зугтаж эсвэл алагдаж, 17-р зууны дунд үед 200,000 гаруй байсан бол 100,000 гаруй болж буурсан.<ref name="qinghai"/> Чин гүрний ордон төвөд болон монгол угсаатны бүлгүүдийн хил хязгаарыг тогтоож, хоёр угсаатны малчдыг хилээр нэвтрэхийг хориглосон. Гэсэн хэдий ч үндэстэн хоорондын мөргөлдөөний үеэр Чин гүрэн төвөдүүдийг нууцаар дэмжиж байв. Төвөдийн овог аймгууд өсөн нэмэгдэхийн хэрээр тэд Монголын бэлчээрт халдаж эхлэв. 19-р зууны дунд үед монголчууд төвөдүүдийн эсрэг тэмцэлдээ ялагдаж, найман Төвөдийн овог аймаг Хөхнуурын эрэг дагуух бэлчээрийг амжилттай эзэмшиж, Чин гүрний ордноос хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Эдгээр найман овог аймгийг "Хуанхай 8 овог" (环海八族) гэж нэрлэдэг байв.<ref>{{cite web |author1=孙凯佳 |author2=黄伟 |title=清代青海蒙古族社会变迁研究 |url=http://www.nopss.gov.cn/n1/2024/0425/c373410-40223673.html |website=全国哲学社会科学工作办公室 |language=zh}}</ref> Эхэндээ Чингийн ордон Дээд монголчуудад өөрийн гэсэн чөлгөн даргатай байхыг зөвшөөрөөгүй бөгөөд Шининд Захиран Шийтгэх Сайдад (西寧辦事大臣) суугаа амбан сайдаас бүх явдлыг нь хариулж байжээ. 1823 онд Чин улсын шүүхээс Шар мөрний хойд талын 24 хошуунд [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган|зүүн гарын чуулган]], [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган|баруун гарын чуулган]]ыг байгуулжээ. Хоёр чуулган тус бүрийг нэг дарга, нэг дэд дарга тэргүүлдэг байсан боловч нэрийн төдий оршиж байсан. [[Шар мөрөн (Хатан гол)|Шар мөрний]] өмнөд хэсэгт орших дөрвөн хошуунд Чуулган дарга байхыг зөвшөөрөөгүй хэвээр байгаа. Түүнчлэн, үндэстний зөрчилдөөний улмаас зарим монгол овог аймгууд [[Ганьсу]], [[Өвөр Монгол]] руу нүүж ирсэн. 1929 онд [[Хөхнуур муж]] байгуулагдахад Дээд монголчууд ам ердөө 30,000 гаруй байсан. 20-р зууны эхээр тус бүс нутгийг захирч байсан мусульман дэглэмийн хавчлагын улмаас Дээд монголчууд ам улам бүр цөөрсөн. Хөхнуур мужийн захирагч Ма Буфан (馬步芳) мусульман шашинтан байсан бөгөөд тэрээр Дээд монголчуудад янз бүрийн өндөр татвар ногдуулдаг байсан бөгөөд засаг ноёдын мөлжлөгтэй хавсарч малчдын амьдрал туйлын хүнд байв. БНХАУ байгуулагдсаны дараа Дээд монголчууд ам 20,000-аас цөөн байв. Өмнө нь хүн ам ихтэй байсан [[Хошуудын зүүн дээд хошуу|Хошуудын зүүн дээд]] болон [[Халхын өмнөд баруун хошуу]]нууд одоо байхгүй болсон бөгөөд [[Цагаан номун ханы хошуу]]ны хүн ам бараг бүхэлдээ [[Төвөдүүд|Төвөд үндэстнүүд]] юм.<ref name="qinghai">{{cite book|title = 青海省藏族蒙古族社会历史调查|author=青海省编辑组|publisher=青海人民出版社|year=1985|page=139-145 |language=zh}}</ref> {| class="wikitable" |- ! rowspan="2"| № ! rowspan="2"| Хошууны нэр ! rowspan="2"| Товч нэр ! rowspan="2"| Байгуулагдсан ! rowspan="2"| Анхны засаг ноён ! colspan="2"| Өрхийн тоо<ref name="qinghai"/> ! rowspan="2"| Тайлбар |- ! Байгуулагдсан он ! 1938 оноос өмнө |- |1 |[[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] | Хөхнуур вангийн хошуу |1725 |Засаг, төрийн жүн ван Пунцагванжил | 1200 | 500 | |- |2 |[[Хошуудын баруун хойд хошуу]] | Хөхөд бэйлийн хошуу |1725 |Засаг, төрийн бэйл Дашцэрэн |1350 |600 | |- |3 |[[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] | Хүрлэг бэйсийн хошуу |1725 |Засаг, хошууны бэйс Сономдаш |450 |1300-3000 | |- |4 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] | Ах гүний хошуу |1725 |Засаг, улсын түшээ гүн Галдандаш |200 |150 | |- |5 |[[Хошуудын умард өмнө хошуу]] | Бух гүний хошуу |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Цэрэн |300 |500 | |- |6 |[[Хошуудын өмнөд баруун гаран хойд хошуу]] | Том гүний хошуу |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Норовпунцаг |200 |50 | |- |7 |[[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] | Зүлэг засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Жигжиджав |150 |60 | |- |8 |[[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]] | Тайж нар засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цэрэннамжил |1200 |1050 | |- |9 |[[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] | Давсан нуур засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Ишдоржжав |180 |60 | |- |10 |[[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] | Хүрлэг засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Дамринсэвдэн |350 |300 | |- |11 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] | Морь вангийн хошуу |1725 |Засаг, төрийн жүн ван Эрдэнэ-Эрхтогтонай |600 |130 | |- |12 |[[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] | Морь засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Равдан |1200 |500 | |- |13 |[[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] | Баян нуур засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Жаб |өгөгдөл байхгүй |өгөгдөл байхгүй | |- |14 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] | Цегур засгийн хошуу |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Лувсанцагаан |300 |100 | |- |15 |[[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] | Зүүн засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Харгас |500 |150 | |- |16 |[[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] | Баруун засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сэвдэн-бошигт |500 |300 | |- |17 |[[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] | Зүүн бэйсийн хошуу |1725 |Засаг, хошууны бэйс Дамба |900 |40 | |- |18 |[[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] | Хөнань чин вангийн хошуу |1725 |Засаг, хошой чин ван Цагаанданзан |1650 |2000-3000 | |- |19 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] | Ража засгийн хошуу |1731 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цагаанравдан |2000 |160 | |- |20 |[[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] | Дацан засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Равданжамц |200 (эсвэл 750) |400 | |- |21 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] | |1746 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цэрэндорж |өгөгдөл байхгүй |өгөгдөл байхгүй | 1806 онд хүчингүй болсон |- |22 |[[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] | Жонан засгийн хошуу |1724 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Данзан |500 |130 | |- |23 |[[Торгуудын баруун хошуу]] | Толиных засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сэтэрбум |300 |60 | |- |24 |[[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] | Дамба засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сономравдандорж |600 |150 | |- |25 |[[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] | Толиных засгийн хошуу |1731 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Даржаа |1000 |300 | |- |26 |[[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] | Эрх бэйлийн хошуу |1725 |Засаг, төрийн жүн ван Сэвдэнжал |600 |150 | |- |27 |[[Цоросын умард дундад хошуу]] | Харгт бэйсийн хошуу, Шуйся бэйсийн хошуу |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Равдан |375 |200 | |- |28 |[[Хойдын өмнө хошуу]] | Донтох гүний хошуу |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Гүнгэ |150 |150 | |- |29 |[[Халхын өмнөд баруун хошуу]] | Халх засгийн хошуу |1765 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Дашдондов |1000 (эсвэл 300) |2 | |- |30 |[[Цагаан номун ханы хошуу]] | |1705 | 3-р [[Цагаан номун хан хутагт]] Агваанлувсандамбийжанцан |өгөгдөл байхгүй |өгөгдөл байхгүй | Цагаан номун хан хутагтын шавь |- |} == Нэмж унших == *[[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь]] *[[Төвөдийн түүх]] == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == *[https://web.archive.org/web/20130322081724/http://mdokhams.gmxhome.de/Amdo.pdf Amdo] [[Ангилал:Ойрад]] is9lwt4whl5k4lp4mpu0b95672dyjir 0 35807 854823 841123 2026-04-27T04:58:20Z AloeAngel 104208 854823 wikitext text/x-wiki {{Short description|1368-1398 онуудад Хятадын эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Хунъү хаан<br />{{langn|zh|洪武帝}} | birth_name = Жү Чунба{{efn-lr|{{zh|c=朱重八|p=Zhū Chóngbā}}}} | temple name = Тайзү{{efn-lr|{{zh|c=太祖|p=Tàizǔ}}}} | image = Portrait assis de l'empereur Ming Taizu.jpg | caption = ''Мин улсын хаан Тайзүгийн сууж буй хөрөг'', {{circa|1377}}{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=258–259}} | alt = Хунъү хааны сэнтийд сууж буй хөрөг | succession = [[Мин улсын эзэн хаадын жагсаалт|Мин улсын эзэн хаан]] | reign = 1368 оны 1 сарын 23{{efn-lr|Жү Юаньжан 1356 оноос хойш [[Наньжин]] хотыг аль хэдийн хянаж байсан бөгөөд 1361 онд босогчдын удирдагч Хань Линъер ({{zhi|t=韓林兒}}) түүнд "Вүгийн гүн" ({{zhi|t=吳國公}}) цол олгосон. Тэрээр 1364 оны 2 сарын 4-нд өөрийгөө "[[Вүгийн хаан]]" гэж тунхаглаж, автономит засаглалыг эхлүүлсэн. Түүнийг 1368 оны 1 сарын 23-нд эзэн хаан хэмээн тунхаглаж, тэр өдөртөө [[Мин улс]]ыг байгуулжээ.}} – 1398 оны 6 сарын 24 | coronation = 1368 оны 1 сарын 23 | cor-type = Хаан ширээнд заларсан | successor = [[Жяньвэнь]] | succession1 = [[Хятадын эзэн хаан]] | reign1 = 1368–1398 | predecessor1 = [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр]] ([[Юань улс]]) | successor1 = Жяньвэнь хаан | full name = {{ubl|Жү Шинзун,{{efn-lr|{{zh|t=朱興宗|s=朱兴宗|p=Zhū Xìngzōng}}}}|хожуу Жү Юаньжан{{efn-lr|{{zh|c=朱元璋|p=Zhū Yuánzhāng}}}}}} | posthumous name = {{ubl|Чиньмин Чиюнь Жүньдэ Чэнгун Тунтянь Дашяо Гяо хаан{{efn-lr|{{zh|t=欽明啟運俊德成功統天大孝高皇帝|s=钦明启运俊德成功统天大孝高皇帝}} (1398 онд [[Жяньвэнь]] хаан олгосон){{sfnp|Moule|1957|p=106}}}}|Шэншэнт Вэньвү Чиньмин Чиюнь Жүндэ Чэнгун Тунтянь Дашяо Гяо хаан{{efn-lr|{{zh|t=聖神文武欽明啟運俊德成功統天大孝高皇帝|s=圣神文武钦明启运俊德成功统天大孝高皇帝}} (1403 онд [[Юнлө]] хаан олгосон){{sfnp|Moule|1957|p=106}}}}|Кайтянь Шиндао Жаожи Лижи Дашэн Жишэнь Рэньвэнь Ивү Жүньдэ Чэнгун Гао хаан{{efn-lr|{{zh|t=開天行道肇紀立極大聖至神仁文義武俊德成功高皇帝|s=开天行道肇纪立极大圣至神仁文义武俊德成功高皇帝}} (1538 онд [[Жяжин]] хаан өөрчилсөн){{sfnp|Moule|1957|p=106}}}}}} | era dates = {{ubl|Ү:{{efn-lr|{{zh|t=吳|s=吴|p=Wú}}}} 1367 оны 1 сарын 31 – 1368 оны 1 сарын 23{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=xxi}}|Хунъү:{{efn-lr|{{zh|c=洪武|p=Hóngwǔ}}}} 1368 оны 1 сарын 23 – 1399 оны 2 сарын 5{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=xxi}}}} | house = Жү | dynasty = [[Мин улс|Мин]] | father = [[Жү Шижэнь]] | mother = Чэнь Эрнян | birth_date = 1328 оны 10 сарын 21 | birth_place = [[Хаожоу]], Хөнань Жянбэй (одоогийн [[Фөнъян хошуу]], Аньхуй){{sfnp|Tsai|2001|p=28}}{{sfnp|Becker|1998|p=131}}{{sfnp|Becker|2007|p=167}} | death_date = {{Death date and age|1398|6|24|1328|10|21}} | death_place = [[Мин ордон]], Жили (одоогийн [[Наньжин]]) | burial_date = 1398 оны 6 сарын 30 | burial_place = [[Шяо бунхан]], Наньжин | religion = [[Буддын шашин]] | signature = [[File:Hongwu Emperor signature (Kao).svg|50px]] | spouse = {{Marriage|[[Ма хатан (Хунъү)|Шяоцигао хатан]]|1352|1382|end=н}} | spouse-type = Хатан | issue-link = #Гэр бүл | issue = {{plainlist| * [[Жү Бяо]] * [[Жү Шуан]] * [[Жү Ган]] * [[Юнлө]] * [[Жү Сү]] * [[Жү Жэнь (Мин улс)|Жү Жэнь]] * [[Жү Фү (Мин улс)|Жү Фү]] * [[Жү Гүэй (ханхүү)|Жү Гүэй]] * [[Жү Жи (ханхүү)|Жү Жи]] * [[Жү Чюань]] * [[Жү Мо]] *[[Линьань гүнж]] *[[Нингуо гүнж]] *[[Аньчин гүнж]] *[[Хуайчин гүнж]] }} | module = {{Инфобокс Хятад хэл |child= yes | c = 洪武帝 | l = | p = Hóngwǔ Dì | w = Hung²-wu³ Ti⁴ | mi = {{IPAc-cmn|h|ong|2|.|wu|3|-|d|i|4}} | j = Hung4-mou5 dai3 | y = Hùhng-móuh dai | tl = Âng-bú tē }} }} '''Хунъү''' (<small>овог нэр:</small> '''Жү Юаньжан'''; 1328 оны 10-р сарын 21-нд төрсөн -1398 оны 6-р сарын 24-нд нас барсан) — 1368-1398 онд төр барьсан [[Мин улс]]ын үндэслэгч анхны '''[[хаан]]''' байв. == Бага нас == Жү Юаньжан өнөөгийн [[Аньхуй]] мужийн Фөнъян хошууны нутаг Жунли сууринд ядуу [[хятад үндэстэн|хятад]] тариачны хүү болон төржээ. Эцгийг нь Жү Шижэнь, эхийг нь Чэнь Эрнян хэмээн судар бичигт тэмдэглэсэн ба тэднийх найман хүүхэдтэй айл байв. Түүнийг 16 настай байхад [[Хуай]] мөрөн эргээсээ хальж тэднийхийг хаман үерлэсэн бөгөөд нэг дүүгээс бусад нь тахлаар өөд болсонд гэр бүлийнхнийгээ оршуулаад 24 нас хүртэл буддын сүмд шавилан сууж, уншиж бичиж сурсан. Тэгж байтал тухайн мужид өлсгөлөн гарч сүсэгтэн олны аж амьдрал сүмд тахил өргөх байтугай өөрсдөө ч идэх хоолгүй болтол доройтсон тул Жү овогтын байсан сүмийг тухайн нутгийн босогчид дээрэмдэн сүйтгэсэнд сүм нь хаагдаж тэнүүчлэн амьдрах болж зам тоссон дээрэмчин хүртэл болж үзжээ. [[Зураг:%E5%B8%B8%E9%81%87%E6%98%A5.jpg|thumb|left|140px|Монголыг хөөсөн Чан Юйчүнь жанжин]] == Бослого == Жү овогт [[монгол үндэстэн|монгол]] хаантай [[Юань улс]]ын эсрэг чиглэсэн бослогод нэгдэн орсон бөгөөд удалгүй зэрэг дэвшиж цэрэг захирах болов. Түүний элссэн бүлэг [[Улаан алчууртны бослого]]д нийлжээ. 1356 онд Жү Юаньжангийн цэрэг [[Наньжин]]г эзлэн төв болгон суужээ. Юань улсын төр засаг босогчид гэхээсээ илүү дотроо улс төрийн хямралдаа ихээхэн анхаарал хандуулж байснаас цаг ихээхэн алдаж нэгэнт газар авсан бослогыг дарж чадахгүй доройтсон байсан бөгөөд Жүгийн удирдсан бүлэг [[Хөх мөрөн]] хавийн [[Чэнь Юлян]]гийн босогчдын хэсэг байсан бөгөөд тэднээс гадна Хятадын өмнөд, төв нутагт босогчдын холбоо харилцаагүй бүлгүүд таруу байдалтай байв. Жү Юаньжангийн уран илтгэх чадвар бусдыг татаж, нэр хүнд өсч байлаа.Тэгэж байгаад бослогын өөр нэг удирдагч Чэн овогтой хагаралдав. 1360-аад оноос Жү болон Чэнь овогт хоёрын хэн нь ноёлох вэ гэсэн асуулт гарч ирсэн ба 1363 онд [[Пуян]] нуурнаа байлдаж Жүгийн илгээсэн 20 түмэн цэрэг дийлж Чэнь сарын дараа нас баржээ. 1367 онд Жүгийн цэрэг Сүжоуд төвлөсөн Жан Шичөн, Ханжоуд төвлөсөн бус хүчнийг дийлж Хөх мөрөн хавийг бүрэн мэдэлдээ оруулсан ба 1368 онд Мин улсыг байгуулснаа зарлан тунхаглажээ. == Хаан == Мин (гэрэлт) улсыг байгуулж, хааны цолыг ''Тайзу'', оны цолыг ''Хунъү'' (их тулаанч?) хэмээжээ. Мингийн цэрэг 1368 онд Юань улсыг мөхөөн [[Дайду]]гаас [[Тогоонтөмөр хаан]]ы монголчуудыг уг нутаг руу нь одуулжээ. 1371 онд Хунъү хааны хүү Жү Шуан монголын [[Хөхтөмөр]] жанжны дүүтэй гэрлэсэн. Мингийн хятадууд хойш одсон монголын нийслэл [[Хархорум]]ыг хоёронтоо довтлон сүйтгэж, үлдэгдэл цэрэг нь өмнөд [[Юньнань]]д бүгсэнийг 1381 онд даран устгажээ. [[Зураг:Ming_Xiaoling_Mausoleum,_Nanjing.jpg|thumb|left|150px|Хунъүгийн бунхан]] Хунъү хаан хятадын үндсэн үзлийг төрийн хэрэгт авчирч хятад түшмэд, күнзийн суртлыг дээдлэн үзэж төрийн түшмэдийг сонгож байв. Хунъү ядуу тариачны татвар албын дарамтыг чөлөөлж, тариачинд газар олгох гэх мэт шинэтгэл явуулсан. 1364 онд хууль цаазын бичиг зохиосон бол 1384 онд исламын одон орны хүснэгтийг хятадаар орчуулахыг зарлигдсан нь 18-р зуун хүртэл хэрэглэгджээ. Түүхчид "ядуу тариачин гаралтай, 11 жилийн дотор ламаас хүчирхэг цэргийн бүлэглэлийн толгойлогч, ахиад 5 жилийн дотор эзэн хаан" хэмээн онцолдог Хунъү хаан 1398 онд 69 хүрээд нас барахад Наньжингийн дорнод талын Жижинь уулнаа бунхан барин оршуулжээ. == Тэмдэглэл == {{notelist-lr}} == Эшлэл == {{Reflist}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал= [[Хятад хаадын жагсаалт|Мин улсын эзэн хаан]] |он= 1368–1398 он |өмнө= [[Тогоонтөмөр хаан]] ([[Монгол]]ын [[Юань улс]]) |дараа= [[Жяньвэнь]] }} {{end}} [[Ангилал:1328 онд төрсөн]] [[Ангилал:1398 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Мингийн хаан]] 4fu8d3jjl2r5h2t76k1x0aehan5teb5 0 36205 854821 853828 2026-04-27T04:47:13Z Bayarkhangai 1129 854821 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн |conflict=Таван замын тулаан |partof= [[Монгол-Хятадын дайнууд]] |campaign=Таван замын байлдаан |image=[[Зураг:Mongolian_soldiers.jpg|300px]] |caption=Өвөр монголыг чөлөөлөх дайны үеийн монгол цэргүүд |date=1912-1915 он |place=[[БНХАУ]], [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын өөртөө засах орон]], [[Шинжаан|Шинжааны өөртөө засах тойрог]] |casus= |territory=[[Өвөр Монгол]] болон бусад монголчууд амьдардаг нутгийг алдсан ба хожим [[Хятад]]ын нутаг болсон |result= Гурван улсын [[Хиагтын хэлэлцээр]] |combatant1=[[Зураг:Flag_of_Mongolia_(1911-1921).svg|22px]] [[Богд Хаант Монгол Улс]] |combatant2= [[Зураг:Flag of China (1912–1928).svg|border|22px]] [[Дундад Иргэн Улс|Дундад иргэн улс]] |commander1=[[Зураг:Flag_of_Mongolia_(1911-1921).svg|22px]]<br />[[Манлайбаатар Дамдинсүрэн]],<br /> бэйсийн зэрэг туслагч гүн [[Чимидцэрэн]],<br />дэс түшмэл чин зүтгэлт [[гүн]] [[Хайсан]], <br />дэд сайд [[Бавуужав]],<br />дэд сайд бишрэлт [[бэйс]] [[Насан-Аривжих]],<br />сайд гүн [[Сономдорж]],<br />дэд түшмэл Зүтгэлт гүн [[Лаварын Сумъяа]] |commander2=[[Зураг:Flag of China (1912–1928).svg|border|22px]]<br />маршал [[:zh:王怀庆|Ван Хуайчин]] |strength1=[[Богд Хаант Монгол Улсын цэргийн тагнуул|Богд Хаант Монгол Улсын арми]], <br />[[Өвөр Монголын сайн дурын цэрэг]]ийн ангиуд нийтдээ 10000 орчим цэрэг |strength2=70000 [[цэрэг]],<br />янз бүрийн калибрийн 146 [[их буу]]<br />, 80-90 пулемёт |casualties1=алуулсан 400 орчим, <br />олзлуулсан 60<br />шархадсан 48 |casualties2=алуулсан 3795,<br />олзлуулсан 76<br />зөвхөн 3 тулалдаанд 4-8 их буу,410-аад их бууны сум,<br />7 пулемёт түүний 5000 сум,<br />1080 буу, 85600 ширхэг сум, <br />421 сэлэм олзлуулсан. }} [[Файл:Манлайбаатар Дамдинсүрэн.jpg|thumb|right|200px|Манлайбаатар Дамдинсүрэн]] '''Таван замын байлдаан'''- Монгол-хятадын хооронд 1912-1915 онуудад болсон дайныг хэлдэг бөгөөд [[Монгол]]ын тал [[Өвөр Монгол]]ын нутгийг [[хятад]]ын цэргээс чөлөөлөн өөртөө нэгтгэх зорилготой байсан бол [[Хятад]]ын тал Өвөр монголыг алдахгүй байх төдийгүй [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Богд Хаант Монгол Улсыг]] устган түүний нутгийг булаан эзлэх зорилготой байжээ. Энэ дайныг хятадад "[[Үхэр жилийн үймээн]]" гэж нэрлэдэг бөгөөд дайны үед хятадын үлэмж давуу цэргийн байлдааны ажиллагаанууд нь бүтэлгүй болж ихэвчлэн ялагдаж байсан тул гүнзгийрүүлэн судалдаггүй бөгөөд эх сурвалжуудад ялагдлуудаа [[ялалт]] болгон хуурамчаар тэмдэглэсэн байдаг онцлогтой. Таван замын байлдааны үед [[Ховдын хязгаар]]ыг хамгаалах [[Баруун Монгол]] буюу [[Шинжаан]]ыг [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|хятадаас чөлөөлөх зорилго]]ор [[Богд хааны Засгийн газар]] Гурван замаар цэрэг хуваан оруулсан байна. Энэ тухай судалгаа бараг байдаггүй бөгөөд эх сурвалжуудад цөөн тооны мэдээлэл байдаг. Энэхүү таван замын байлдаанаас тусдаа явагдсан [[Монгол-хятадын дайн]]ыг [[Гурван замын байлдаан]] гэж нэрлэн оруулав. [[Богд Хаант Монгол Улс]] байгуулагдаж зарлан тунхагласан явдалд [[Өвөр Монгол]]ын [[Зуу Үд]], [[Зост]], [[Жирэм]], [[Шилийн гол]], [[Улаанцав]], [[Их зуу]] зэрэг 6 чуулган [[Хөх хот]]ын Түмэдийн зүүн баруун гарын засаг Хар мөрний их мянган, [[Өөлд]]ийн засаг, [[Алшаа]], [[Ар хорчин]], [[Или мөрөн|Илийн мөрний]] [[Цахар]] зүүн гар болон [[Тарвагатай]]н аймгийн хошууд талархан дагаж баясахаа илэрхийлж, [[Нийслэл хүрээ]]нээс [[цэрэг]] илгээж, Өвөр Монголыг бүхэлд нь Хятадын дарлалаас чөлөөлөхийг хүсэн гуйжээ. Хөлөнбуйрын Барга, Өвөр зургаан чуулганы 49 хошууны 36 нь Монгол улсад нэгдсэнээс гадна Хөх нуурын 24 хошуу, Цахар 8 хошуу, Или мөрөн болон Тарвагатайн 16 хошуу дагаар орж албан ёсоор нэгдэхээ илэрхийлсэн юм. [[Богд хаан]]ы [[зарлиг]]аар [[1913]] оны [[долоодугаар сар|7-р сар]]д зүүн хязгаарын хэргийг захиран шийтгэх тусгай газар байгуулагдаж, [[Сайд]]аар нь [[цэцэн хан аймаг]]ийн харьяат [[Егүзэр хутагт|Егүзэр ачит зан бадарсан эрдэнэ мэргэн хамба]] [[Галсандаш]]ийг томилсон. ==Урьдчилсан нөхцөл== [[Файл:Бавуужав.png|thumb|left|200px|Шударга баатар Бавуужав]] [[Богд Хаант Монгол Улс]] байгуулагдсаны дараа [[Монгол үндэстэн]]г нэгтгэн Нэгдмэл Монгол Улс байгуулахыг [[Монгол]]ын тухайн үеийн эрх баригчид эрмэлзэж байв. Богд Хаант Монгол Улсад Өвөр Монгол болон бусад монголчууд нэгдэх эрмэлзлээ илэрхийлж, хуучин [[Манж Чин гүрэн|Манж Чин улсын]] харъяаны Монголчуудын хэмжээнд [[бослого]], хөдөлгөөнүүд газар сайгүй өрнөж байлаа. Үүнийг эсэргүүцэн [[Манж Чин гүрэн|Манж Чин улсын]] дарлалыг авч хаян [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн улс]]ыг байгуулсан [[Хятад|Хятадууд]] өөрсдийгөө манж нарын өв залгамжлагч гэж үзэн хуучин Манж Чин улсын нутагт гарсан үндэстэнүүдийн тусгаар тогтнох эрмэлзэл бүхий эсэргүүцэл, тэмцлийг цэрэг, зэвсгийн хүчээр нухчин дарж хэлсэн. Түүхийн ийм эгзэгтэй үед Богд хаан Монгол улс, Өвөр монголчуудыг Хятадын дарлалаас чөлөөлөх, өөрт сайн дураар нэгдсэн монголчуудыг нэгтгэж, хязгаар нутгаа батлан хамгаалах зорилгоор [[Чуулалт хаалга]], Бат хаалга ([[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу|Дархан Мумянган хошуу]]), [[Долнуур]], [[Хөх хот]], [[Бугат]] хотын чиглэлд таван замаар их цэрэг хөдөлгөв. ==Монголын тал== ===Монгол дах нөхцөл байдал=== Богд Хаант Монгол Улс байгуулагдсанаас эхлэн түүний Засгийн газраас Ар ба Өвөр Монгол төдийгүй нийт Монголчуудыг нэгтгэн Их Монгол улсыг байгуулахыг өөрийн үндсэн бодлого болгон хэрэгжүүлж эхэлсэн байна. Энэхүү бодлогын дагуу Өвөр Монголын олон түмэнд хандан “Манай засгийн газраас их цэргийг томилж дотоод Монголд сэргийлэн суулгасан хятад цэргүүд лүгээ байлдаж Хятад түшмэл цэргийг бүрмөсөн гаргасугай хэмээмой. Их цэрэг хүрэхийг үзэж хүчин хавсран газар орноо эзлэн авсугай. Бид язгуураас нэгэн үндэстэн тул зовлон жаргаланг хамтатгаваас зохимой” хэмээн ухуулан таниулах зарыг түгээн дэлгэрүүлж байв<ref>Ж.Урангуа: “ХХ зууны эхэн үеийн Монгол улс 1911-1919”, Улаанбаатар, 2006 он. Тал 47</ref> Монголын засгийн газар нь Манж чин гүрэн задран унасан учир Манж нарын нэгтгэсэн Монгол, Хятад, Түвд болон бусад үндэстэнгүүд өөрийн тусгаар улсыг байгуулах эрхтэй гэсэн түүхэн үндэс бүхий зарчмын дагуу Манж нарын эрхийг шууд залгамжлан авах гэсэн Хятадын үндэслэлгүй их гүрний дээрэнгүй бодлогыг эрс эсэргүүцэн дээрх бодлогыг сөргүүлэн дэвшүүлжээ. Мөн тэд өөрийн дээрх бодлогыг хэрэгжүүлэхэд Оросын тусламжид түшиглэхээр тооцоолж байжээ. Гэхдээ Богд хаан болон түүний Засгийн газрын эрх бүхий ноёд барууны дипломат ёс гэж нэрлэдэг гадаад өнгөндөө найрсаг мэт боловч хүчтэй нь хүчгүйгээ дарладаг зарчим бүхий өөрийн их гүрний эрх ашгийг бүхний тэргүүнд тавьдаг тэрхүү ёс зүйг мэдэхгүйн улмаас Оросын эрх ашиг юу болохыг танин мэдэж чадалгүй хэт найдлага тавин хүлээж байсан байна. Монголын талын энэхүү найдварыг ашиглан өөрсдийнхөө Монгол дахь эрх ашиг ба худалдааны хэргийг завдан тогтоох гэсэн Оросын засгийн газрын ажиллагаа нь эрчимтэй болж, гадаад явдлын тэргүүн сайд Сазанов 1912 оны есдүгээр сарын 3-нд хаандаа бичиг өргөж, “Монголд онц элч томилон, Орос-Монголын найрамдлын гэрээг тогтоох учир бол Оросод туйлын чухал ашигтай явдал болно” гээд онц элчийн тушаалд Хаант засгийн Алс Дорнодын гадаад харилцааны томоохон зүтгэлтэн Кростовецыг томилох хэргийг хаандаа зөвлөжээ. Ийнхүү Гадаад яамны тэргүүн сайдын саналаар хаант Оросын бүрэн эрхт онц элчийн хувиар Кростовец Монголтой хэлэлцээр хийхээр болж Нийслэл хүрээнээ ирсэн байна. Гэрээ байгуулах хэлэлцээнд Монголын талын төлөөлөгч Сайн ноѐн хан Намнансүрэн, Да лам Цэрэнчимэд нараас “Монголын засгийн газраас бүх монгол үндэстнийг нэгтгэсэн тусгай бүрэн эрхт эзэнт улс төр байгуулах явдалд их Орос улсаас зүйл бүрийн тусламж үзүүлэх ба, хятад улсаар зөвшөөрүүлэхийг хүсмой” хэмээсэнд Оросын талын төлөөлөгч Кростовецоос “Монгол овогтон бүхнийг нэгтгэх явдал болвоос тус улсын засгийн бодлоготой харшилдах бөгөөд Ар Монголын өөртөө эзэрхэх эрхээ олох нь маш чухал тул одоо үүнийг даруй хэлэлцвээс зохимой” гэж хэлэлцээрийн агуулгыг зөвхөн Ар Монголын тухай ярихаас биш Өвөр Монголд холбогдуулж болохгүй гэж анхааруулсан байна. Үүнд Да лам Цэрэнчимэдээс “1911 онд миний бие Ханддоржийн хамт Оросын засгийн газар лугаа Монгол овогтныг нэгтгэсэн улс төр байгуулахыг илэрхийлж тусламж гуйхад Орос улсаас зөвшөөрөн хүлээсэн байгаад одоо яагаад ийнхүү санал гаргасан бэ. Үүнийг бид зөвшөөрч чадахгүй. Хэрвээ Гадаад Монгол тусгаарлаж Дотоод Монгол Хятад улсад хэвээр эзлэгдэх аваас үнэхээр ашиггүй явдал болмой. Энэ учраас Монголын цэрэг нь хятад лугаа байлдахад гагцхүү Орос улсын тусламжийг түших юм. Ингэж сая бидний хүсэл биелэгдэж Монгол овогтон бүгдээрээ нэгдэж нэгэн улс болж чадмой. Учир иймээс Ар, Өвөр Монголыг салгаж болохгүй” гэжээ. Орос улсын төлөөлөгч Кростовецоос мөн Ар, Өвөр Монгол нэгдсэн улс байгуулах явдалд Орос улсын талаас туслаж болохгүйн учир шалтгааныг тайлбарлан хэлээд гэрээ бичгийн эхийг тус тус бэлтгэснээ дахин ярилцахаар тогтоод анхны хурал дуусжээ. Дараагийн хуралд Монголын талын дэвшүүлсэн бичигт “Монголчууд Манж, Хятадын эрх мэдлийг устгаж бүх Монголыг нэгтгэсэн бүрэн эрхт их улсыг байгуулсан явдлыг Орос улсаас эн тэргүүнд зөвшөөрч цаашдаа эрхбиш хамгаалах үүргийг хүлээн гүйцээх хэрэгтэй. Түүний дараа, бид бас бусад гадаад улсуудаар тусгаар тогтносон эрхээ зөвшөөрүүлнэ” гэж дурджээ. Эдгээр шаардлага нь Оросын засгийн газрын бодлоготой нийцэхгүй болохоор Оросын төлөөлөгчид зөвшөөрөхгүй гэдгээ илэрхийлжээ. Хоѐр этгээдийн ширүүн маргалдааны дунд Да лам Цэрэнчимэд “Манж, Хятадын захиргаанаас гараад дахиад бас Оросын боол болохыг бид хүсэхгүй. Тус хэлэлцээрийг зогсоож, Бээжингийн засгийн газраас өөрийн Монгол төлөөлөгч Наянт ванг ирүүлж хэлэлцээр хийх нь зөв байна” гэж хэлсэнд Оросын төлөөлөгч Кростовиец ихэд уурлаж, Монголын бэлтгэсэн бичгийг шалан дээр хаяж, “Гэрээний хурлыг харшилсан хариуцлагыг Монголын тал үүрэх хэрэгтэй. Тус төлөөлөгч би Да ламын гүжир үгүүдийг хүлээж чадахгүй учрыг өөрийн улсын хаан эзэн ба засгийн газартаа мэдүүлнэ”гэж хурлыг хаян гарсан байна. Ийнхүү хэлэлцээрт хямрал гарч ямарч бүтэмжгүй байгаад хэдэн өдрийн дараа, Оросын төлөөлөгч Кростовец урам зориггүй тархаж явсан Монголын тэргүүн сайдуудыг дуудан аваачиж “Сая хүлээн авсан мэдээнээс үзэхэд Хятад улсын Монголыг байлдах их цэргүүд Монголын баруун хязгаарын Ховд, Алтайн замаар нэгэнтээ ойртож ирсэн болохыг манай хязгаар захын албан газруудаас цахилгаан мэдээгээр надад хэд удаа мэдүүлж ирсэн бөгөөд тэдгээр хятад цэргийн тоо маш их бөгөөд зэвсэг хэрэглэл хурц чадамгай хэмээх тул түүн лүгээ эсэргүүцэн тулах арга бодлогыг бэлтгэвээс зохимой” гэсэнд Монголын сайд ноѐд нар ихэд айн сүрдэж зэр зэвсгийн тусламж гуйсанд Оросын төлөөлөгч Кростовецоос “Хоѐр улсын найрамлын гэрээ бичгийг гарын үсэг зурахын өмнө ямар ч тусламжыг үзүүлж үл болмой. Хэрвээ бичгийг одоо даруй миний төлөвлөгөөгөөр зөвшөөрөн тогтоох юм бол цэрэг зэвсгийн тусламж хамгааллыг үтэр түргэн үзүүлж,тэдгээр хятад цэргийг Монголын хязгаарт оруулахгүй болгохыг миний бие батлан хүлээж авмой” гэжээ. Энэ үед Монголын талын хүмүүс өөр аргагүй байдалд орж, Кростовецын зохиосон гэрээ бичиг дээр гарын үсгүүдээ зурж батлан тогтоожээ.<ref>L.DINDUB, A Brief History of Mongolia in the Autonomous period, Mongolian Text, with an Introduction and index in English by Gombojab Hangin, Indiana University, Indiana, 1977, P63.</ref> [[Файл:Карта к статье «Монголия». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|450px|thumb|Монгол улсын газрын зураг (1913)]] Ийнхүү -Орос-Монголын найрамдлын гэрээ нь 1912 оны арваннэгдүгээр сарын 3-нд Нийслэл Хүрээнд байгуулагджээ. Найрамдлын гэрээ дөрвөн хэсэг, хавсралт арван долоон зүйлсээс бүрдэнэ Тус гэрээний хэлэлцээр хийхэд Өвөр Монголын асуудлаар хоѐр талын төлөөлөгчдийн хооронд зарчимын чанартай санал зөрөлдөөн байсан нь тодорхой мэдэгдэж байна. Богд хааны засгийн газар нь Өвөр Монголыг багтаасан нэгдмэл улсыг байгуулахыг зорьж байхад, хаант Оросын засгийн газар зөвхөн Ар Монголын өөртөө эзэрхэх эрхийг батлах саналыг баримталжээ. Гарын үсэг зурж батлагдсан гэрээгээр Орос улс, Монголыг үндэстний цэрэг анги байгуулж болох, хятад улсын цэргийг Монголын хилд оруулахгүй, нүүдлийн иргэдийг өөрийн нутагт суурьшуулахгүй байх эрх бүхий автономит орон гэж хүлээн зөвшөөрчээ. Мөн Оросын хөрөнгөтнүүдийн капиталыг Монголд татваргүй чөлөөтэй нэвтрэх бололцоог олсон байна. ===Монголын талын төлөвлөгөө=== Богд хааны засгийн газар нь Ар, Өвөр Монголыг нэгтгэх бодлогоо шаргуу явуулж өөрийн төлөөлөгчидөө Петирбургт удаа дараа явуулж дэмжлэг тусламж олох гэж оролдсон боловч Орос улс хүлээн авахгүй татгалзаж ганц Армонголыг хятад улсын түрэмгийлллээс хамгаалахад зориулан зэвсгийн тусламж үзүүлсэн байна<ref>Ц. Пунцагноров: “Богд Хаант Монгол Улсын гадаад бодлогын тухай 1911-1919”, Олон улсын монголч эрдэмтдийн зургаадугаар их хуралд тавьсан илтгэл. Улаанбаатар, 1992 оны найман сар.</ref> Богд хааны засгийн газар,1912 оны [[Монгол-Оросын 1912 оны гэрээ|Орос-Монголын гэрээ]] байгуулагдсаны дараа уг гэрээний зарим зүйлд түшиглэн Өвөр Монголыг хятадаас чөлөөлөн авч Монгол улстай нэгтгэх зорилгоор цэрэг мордуулах, Гадаад явдлын яамны тэргүүн сайд Ханддорж тэргүүтэй төлөөлөгчдийг Хаант Орос ба Европын зарим улсад явуулах, Төвдтэй найрамдлын харилцан туслалцах гэрээ байгуулах, Дотоод явдлын яамны тэргүүн сайд Цэрэнчимэд тэргүүтэй төлөөлөгчдийг Японд томилох зэрэг арга хэмжээг яаравчлан авчээ. Монголын Засгийн газар, ялангуяа Цэргийн яам нь Өвөр Монголоос дүрвэж ирсэн монголчуудаас тухайн орон нутгийн байдал% хүн амын санаа сэтгэл, хятад цэргийн тоо байрлал зэргийг тодруулахаас гадна туршуул илгээн тагнуулын мэдээлэл цуглуулж байв. эдгээр мэдээлэлд үндэслэн цэргийн яамнаас Өвөр Монголыг чөлөөлөх байлдааны ажиллагааны төлөвлөгөөг боловсруулсан байна. Төлөвлөгөөнд оросоос авсан зэр зэвсгийн хэмжээнд түшиглэн бэлтгэх боломжтой цэргүүдийг 5 чиглэлд анги болгон зохион байгуулах, тэдгээрийг унаа уналга, хоол хүнсээр орон нутгйин бололцоог ашиглан хангахаар тооцоолсон байна. Мөн таван замын цэргийг еранхийлөн удирдах командлагчийг сонгон томилсон ба бусад ангиудын захирагч болон туслах жанжин нарыг томилжээ. ==Хятадын тал== ===Хятад дах нөхцөл байдал=== 1912 оны сүүлч болоход Өвөр Монголын улс төрийн байдал Бээжингийн засгийн газарт хүнд чухал асуудал болж тулгамдаж байжээ. Засгийн газарт Монголын асуудлаар Зэвсэгт хүчнийг хэрэглэхээр санаачилсан бүлэг болон үүний эсрэг аядуу бүлэг гэсэн 2 бүлэг байсан байна. Гэхдээ эдгээр бүлгүүд нь Монголыг бүхэлд нь өвөр, ар гэлгүй бүгдийг нь хятадын захиргаанд нэгтгэх зорилготой байсан ба зөвхөн түүнийг хэрэгжүүлэх арга замын хувьд зөрчилтэй байсан байжээ. Зэвсэгт хүчнийг хэрэглэхээр санаачилсан бүлэг нь Монголыг дайлах цэргээ томилон Монголыг дайран цохих чиглэлээ бататгажээ. Ийнхүү Монголыг дайлах цэргийг томилохын дагуу Бээжингийн засгийн газрын дотоодод тун ширүүн яриа хэлэлцээр болжээ. Энэхүү санал зөвлөгөөн нь юуны урьд Төрийн явдлын хорооны хянан тогтоолыгхүлээх хэрэгтэй байжээ. Есдүгээр сарын 16-ны өдрийн зөвлөгөөний хорооны цэргийн явдлын нууц хуралдаан дээр хатуу бүлэг болох хуурай замын цэргийн ерөнхий дарга Дуан Чирүи болон энх бүлэг болох төрийн явдлын сайд Жао Бинжүн санал зөрөн маргалдаж, эцсийн дүнд гадаад харилцааны хэлэлцээр хийх шийдвэрлэх санал нь засгийн газрын зөвлөгөөнөөр батлагджээ. Үүний зэрэгцээ [[Юань Шикай]] ерөнхийлөгчөөс Өвөр Монголын Гүнсэнноров ван болон Ар монголын Наянт вантай уулзан ярилцжээ. Тэгээд есдүгээр сарын 25-ны өдрийн төрийн явдлын хуралдаанд Юань Шикай 16-ны өдрийн зөвлөгөөний хорооны нууц хуралдаан дээр батлагдсан засгийн газрын тогтоол болон Монголын ван гүн нарт зөвшөөрөгдсөн саналыг үндэслэж, Монголын асуудлыг шийдвэрлэх аядуу арга бодлогыг илэрхийлжээ. Гэвч хуралд оролцогсодын олонх нь эсэргүүцсэн. Тухайн үед Бээжингийн засгийн газрын дотоодод Юань Шикай, Жао Бинжүн нарын саналаар төлөөлүүлсэн зэвсэгт хүчнийг хэрэгжүүлэхийг эсэргүүцэх санал зөвлөгөө байхад Дуан Чирүи, Шүи Шүжан (Хуурай замын цэргийн газрын товчоон дарга), Иан Шишань (Шаньши дүдү) мэтийн цэрэг дайнаар дайлан дагуулахыг санаачилсан цэрэг засгийн ноѐд түшмэд нэлээд байсан мөртлөө энэхүү цэрэг дайны хүчинд түшиглэн Монголын тусгаар тогтнолыг устгахыг санаачилсан хүчин нь олонхи байж хүчтэй байжээ. Гацхүү цэрэг засгийн хэмжээнд биш, улсын дотоод дахь энгийн хүн амын хувьд чгэсэн Монголын тусгаар тогтнолыг эсэргүүцэх санал илэрхий давуу байжээ. Тэд Монгол бол манай нутаг дэвсгэр, Төвдийн нэг хэсэг бол үнэндээ хятад хүний манасан газар учраас Монгол болон Төвд нь яриангүй Дундад иргэн улсад харъяалагдах ѐстой. Эдгээр орны тусгаар тогтнол гэгч ёсонд үл нийцэх ялт ажиллагаа" гэж эсэргүүцсэн санал давамгайлж байсан байна. <ref>“Иргэн улсын Жинши зохиол найруулал”, тал 666, 677</ref> Юань Шикайн аядуу бүлгийг дэмжиж байсан нь Тэр үед Бээжингийн засгийн газар Оросын Хаант Улстай гадаад харилцааны хэлэлцээр хийхээр бэлтгэж байсан тул цэргийн хүч хэрэглэн Монголын асуудлыг шийдвэрлэхээс түр татгалзан хойшлуулах үндсэн шалтгаан болсон байна. 1912 оны арван хоѐрдугаар сарын 3-ны өдрийн “Мүгдэний цагийн сонин”-ы “Иргэн улсын чухал мэдээ”-д доорх мэт өгүүлж, Монгол тусгаарласанд чанга эсэргүүцэл тавьж байх нийгмийн сэтгэлгээг тусгажээ. Сонин мэдээнд эл газрын байдал тусгагдаж “...Шаньдун-д... Бүх улсын ах дүү нар хүчин хамтран дайтахаар зорьж буй. Гэхдээ дайн хийхэд сүйтгэл их. Ах дүү нар бүх хүчнээр зоос мөнгө цуглуулж тус болох нь зохистой. Сонсохоор мужийн төвийн нэгэн Чин овогт авхай эх улсаа хайрлах баатар хөвгүүдийн зориг санаагаар хүчир бэрхшээлийг хайхралгүй боомтын гадна үхэж сэхэхээ үзэлцье хэмээн, эмэгтэйчүүд буу зэвсэг үүрч дайн байлдаанд эрчүүдтэй адил явж дийлэхгүй тул онцгойлон цэргийн ам хүнс цуглуулах бүлгэм байгуулахаар уриалж, далайд дусал нэмэх хувь нэмэр үзүүлэх гэсэн...” “...Шандунь мужийн Жинан хотод эмэгтэйчүүдийн цэрэг зохион байгуулж Монголыг дайлах дайнд оролцохоор бэлтгэж буй...” гэж мэдээлж байжээ. ===Хятадын талын төлөвлөгөө=== 1911 оны байдлаар Оросуудын хийсэн судалгаанд Манж Чин улс нь нийт 160 мянган явган цэрэгтэй, 285 батальоноос бүрдэх 11 дивиз, үүнд тусгай 25 бригадтай байсан. Манж чин улсын хаант төр мөхсөнөөр түүнийг шахан зайлуулж гарсан Дундад иргэн улс 1913 он гэхэд хятадын хуурай замын цэрэг дотооддоо олон үймээн самуунд оролцчихсон туршлагатай, чадварлаг арми болсон байлаа гэж тэмдэглэснийг иш татав. 1912 оны 10-р сараас Өвөр Монголд болсон зэвсэгт мөргөлдөөн улмаар хурцдаж байжээ. Дундад Иргэн улсын сэргийлэлтийн цэрэг анги нь Богд Хаант Монгол Улсын цэргийг дайрахын зэрэгцээгээр Өвөр Монголын дотоод дахь бослогыг дарангуйлан дарахаар бэлтгэж байжээ. Иргэн улсын талаас жилийн эцэс болтол цэргийн хүчнээ байрлуулж дуусаад, дайтах төлөвлөгөөг дараагын шатанд оржээ. Тухайлбал, цэгцлэн тохируулсан Монголыг дайлах цэрэг нь тохиолыг хүлээж давшилт хийхэд бэлэн болжээ. 1913 оны эхээр Дундад Иргэн улсын цэргийн дайтах цэрэг ангийн цэгцлэн тохируулсан байдлыг Японы гадаад явдлын яамны тэмдэглэлээс нарийн ойлгож болно. Түүнийг үндэслэн ДИУ-ын цэргийн Өвөр Монгол хилийн ойр хавийн газар оронд тохируулсан цэргийн хүчний байдлыг ажиглан мэдэж болно. Ар, Өвөр Монголын хамаа бүхий газар оронд эл улсын цэрэг байрлуулсан байдал. (1913 оны нэгдүгээр сарын цэргийн захиргааны данс эвхмэл)д доорх мэт тэмдэглэж байна. *Хөх хотын чиглэл (Өвөр Монголын баруун хэсгээр): Явган цэрэг: 5 860 хүн Морьт цэрэг: 1 400 хүн Хөх хотын буут цэрэг: 230 хүн, 15 их буу, 6 пулѐмот *Чуулалт хаалганы чиглэл (Өвөр Монголынбаруун хэсгээр): Явган цэрэг: 4 120 хүн Морьт цэрэг: 2 470 хүн Буут цэрэг: 400 хүн, 24 их буу Барилгын цэрэг: 220 хүн Пулѐмёт: 22 <ref>Японы гадаад явдлын яамны тэмдэглэл “Монголын мэдээ”, гуравдугаар боть, Дайшѐо-гын 2-р оны хоѐрдугаар сараас додоодугаар сар, данс эвхмэлийн дугаар 1-6-1-5-7</ref> Хүнд, хөнгөн (?) цэрэг: 100 хүн *Чэндэ (Халуун гол)-ийн чиглэл(Өвөр Монголын дунд хэсэг) Явган цэрэг: 7 720 хүн Морьт цэрэг: 1 650 хүн Буут цэрэг: 230 хүн, 14 их буу Инжнерийн цэрэг: 100 хүн Пулѐмёт: 12 *Кайлү-гийн чиглэл: (Өвөр Монголын дунд зүүн өмнө хэсгээр) Явган цэрэг: 4 340 хүн Морьт цэрэг: 1 590 хүн Буут цэрэг: 250 хүн, 27 их буу Пулѐмот: 24 *Таонон (Шаазгай хот<ref>[http://eagle.mn/r/67647 Тогтох тайжийн тухай хоёр дуу] Одоогийн Таононфу гэж буй хотыг монголчууд Шаазгай хот гэдэг байжээ.</ref>)-ын чилэл: (Өвөр Монголын зүүн хэсгээр) Явган цэрэг: 1 600 хүн Морьт цэрэг: 900 хүн Буут цэрэг: 100 хүн, 6 их бууд *Манжуур-Хайлаар-Цичигарын чиглэл: (Өвөр Монголын зүүн хойд хэсгээр) Төмөр замыг сахих ангийн, явган цэргийн 6 холбоот анги, морьт цэргийн 6 холбоот анги, буут цэргийн 4 дунд анги, барилгын цэрэг 1 дунд анги, төмөр замын 64 дунд анги, Энд Манжуур-Хайлаар-Цичигарын чиглэлд байгаа бодит тоог тэмдэглээгүй. Эл чиглэлийн бүх цэргийн хүчин (нийт тоо нь)-ний тухай Өвөр Монголд суугаан хятад цэргийн ерөнхий тооны их төлөв бүртгэл: цэрэг 33 460 хүн, 85 их буу, 54 пулѐмот гэж тэмдэглэж байна. Энэ нь "Монгол газрын ойллого"д тэмдэглэж байгаа *Нийт цэргийн хүчин 39 900 гаруй хүн, их буу 54, пулѐмот 4<ref>Монгол газрын ойллого‖-ын 1554-р нүүр</ref> байна. Японы гадаад явдлын архивын материалын дагалт зурагт, дайтах цэрэг анги зургаан бүлэг хувааж байх бөгөөд тус тусын цэрэглэн харалт нь тодорхой бий. Үүнийг монголын талын түүхэн материалтай харьцуулж үзвэл, ДИУ-ын цэргийг зургаан бүлэг хуваасан учир бол Монголын цэрэг таван бүлэг болж ёиглэл гарган байсны эсрэг авсан төлөвлөлт ажээ. Ингэж Дундад улсын засгийн газар нууцаар цэрэг томилон Өвөр Монголд хувиарлан суулгаж бага багаар нэмэгдүүлж байжээ. Чуулалт хаалганы зүүн хэсэгт суугаа цэрэг гурав, дөрвөн мянгаас нэмэгдээд хоѐр түм гаруй болж, Монголыг дайлах хошууч цэрэг анги нэгэнтээ бэлтгэлээ дуусгаж төвийн шилжүүлэн томилохыг хүлээж байсан байна. Энэ үед ДИУ-ын цэрэг нь Өвөр Монголд дайтахаар бэлтгэсэн ѐсоор Өвөр Монголын эл газар цаашлан Ар монголд дайран орохоор төлөвлөж байсан байна. Бээжингийн засгийн газарт ―Ерөнхийлөгчийн ордон өдөр дараалан хуралдаж, бүр л цэрэг татан шилжүүлэх ба цэргийн сүйтгэл цуглуулах хоѐр учирт зүтгэлцэн, цэрэг ба санхүүгийн хоѐр яамыг тусгайлан хариуцуулахаар зарлигджээ. Дуан (Дуан Чириү) ерөнхий дарга ойрд зөвлөгчийн газартай ярилцан зөвлөж одоогийн эл мужийн дүдү нар тус тус цахилгаан мэдээ ирүүлж "Монголыг дайлах зориг санаа чанга байх нь эрхэм. Эл муж урьдаар өөрийн сэргийлэлтээ чангатгаж, үнэхээр дайны явдал үүсвэл даруй түр умард орны эл мужийн цэргийг шилжүүлнэ. Бусад өмнөд орны эл мужид хөдлөхгүй. Гэвч эл муж шилдэг хүчтэнийг шилэн сонгож чанга боловсруулж төвийн зарлигийг сонсохоор үүрэг болгох хэрэгтэй" гэж тохируулжээ. Бээжингийн засгийн газар нь хуурай замын цэргийн ерөнхий дарга Дуан Чириү-гийн шаардлага доор эцэстээ Монголд зэвсэгт хүчин хэрэглэх горьдлогоо дахин дурдаж, нэгэнтээ тогтсон төсвийн хувиар ерөнхийлөгчийн ордонд батлагджээ. ДИУ хүчирхэг цэрэг ангиа төвлөрүүлж зүүн хэсэг орноос дайралт хийх гэж байжээ. Үүний тухай "Мүгдэний цагийн сонин"-д доорх мэт тэмдэглэж байна:-"Гадаад Монголыг эрхшээхэд урьдаар Өвөр Монголын зүүн монгол, зүүн хойдын гурван мужаас гар орох хэрэгтэй, сэргийлэлтээ чангатгах хэрэгтэй, сэргийлж дийлсэний дараа сая дайтаж дийлнэ. Одоо нэгэнтээ бэлтгэж дуусчээ" Тухайлбал, Ар монголыг дайлах үед урьдаар Өвөр Монголын зүүн хэсгээс эхлэх гэсэн байлдах бодлогийн чиглэлийг арван хоѐр сарын эхний үеэр нэгэнт тогтжээ. ==Эхлэл, тулалдагч талуудын хүчний харьцаа== Өвөр Монголыг чөлөөлөх таван замын цэргийг ерөнхийлөн захирагч жанжнаар [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн]]г зарлигаар томилсон. Таван замын цэргийг дараах байдлаар хуваан мордуулсан байна. Үүнд: *Нэгдүгээр зам: [[Егүзэрийн хийд]]ийн чиглэлд бэйсийн зэрэг туслагч гүн [[Чимидцэрэн]]гийн удирдсан [[цэрэг]] *Хоёрдугаар зам: [[Дарьганга|Дарьганг]]ын чиглэлд дэс түшмэл чин зүтгэлт [[гүн]] [[Хайсан]], [[дэд сайд]] [[Бавуужав]] нарын цэрэг *Гуравдугаар зам: [[Сөнөд]]ийн хоёр [[хошуу]], [[Дөрвөд|дөрвед]] вангийн чиглэлд дэд сайд, бишрэлт [[бэйс]] [[Насан-Аривжих]]ын цэрэг *Дөрөвдүгээр зам: [[Хөх хот]]ын чиглэлд, [[сайд]] [[гүн]] [[Сономдорж]]ийн цэрэг *Тавдугаар зам: [[Урад]]ын гурван гүн, [[Хатан гол]]ын чиглэлд, дэд зэрэг түшмэл Зүтгэлтийн цэрэг тус тус хөдлөх болсон ажээ. Эдгээр чиглэлүүдэд нийтдээ 10000 цэрэг байсан гэж үздэг. [[Файл:With the Russians in Mongolia 192.png|thumb|250px|Өвөр монголыг чөлөөлөх дайны үеийн монгол цэргүүд]] 1913 оны дунд үеийн Монгол цэргийн тоог 4300 гаруй, түүн дээр 3500 орчим орон нутгийн [[Өвөр Монголын сайн дурын цэрэг|сайн дурын цэрэг]] байсан гэж үздэг. [[Дундад Иргэн Улс|Дундад иргэн улс]]ын [[ерөнхийлөгч]] [[Юан Ши Кай]] Монголын эсрэг 70 000 цэрэг татаж, их буу, явган цэргээс бүрдсэн орчин үеийн зэвсэглэл бүхий [[арми]]йг эмхлэн байгуулж, [[маршал]] Ван Хуайчинаар удирдуулан хөдөлгөлөө. Тэр маршалд өгсөн бас нэг нууц даалгавар нь [[Дэмчигдонров ван]]гийн өргөөнд хадгалагдаж буй [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] тамгыг ямар ч хамаагүй аргаар авчрах явдал байв. [[Дундад Иргэн Улс|Хятадын]] цэргийн байдлыг авч үзвэл: 1912 оны намар Дарьгангын чиглэлд 500-аад, [[Цагаан Түн]]гийн чиглэлд 1-2 мянга орчим, [[Цицикар]]т, [[Хөлөнбуйр]]ын чиглэлд 4 мянга гаруй хүнтэй холимог бригад, [[Жиримийн чуулган]]ы нутаг, Таононфу гэж буй (Шаазгай) хотноо 10 мянга орчим цэрэг байрлуулжээ. Өөрөөр хэлбэл, Дундад иргэн улс 1912 оны адаг, 1913 оны эх гэхэд Жиримийн чуулган, Цицикар, Шаазгай хот орчим 14 мянгаад цэрэг (зүүн чиглэл), Өмнөд Монгол буюу Хөх хот, Хаалган боомт, Долоннуур, Бяруу зэрэг хотод 39 мянган цэрэг (төвийн чиглэл), харин Цагаан Түн, [[Алтайн Шар сүм]], [[Чингэл]] зэрэг газраар 6 мянгаад цэргийг байрлуулсан мэдээ бий. Эдгээр бүлэглэл нийт янз бүрийн калибрийн 146 [[их буу]], 80-90 [[пулемёт]]той байв. Харин 1913 оны 9, 10 дугаар сарын үед [[Шаньси]] мужийн умард хилийн нутгаар 23 янз бүрийн анги нэгтэл, 28 их буу, 4 пулёмёттой 9500 явган, 1500 морьт цэрэг байрлаж байсан бол Хаалган, Долоннуур зэрэг хотын чиглэлийн цэргийн бүлэглэлд 30 их буу, 16 пулёмёт бүхий 35 батальон (20 мянган хүнтэй) [[явган цэрэг]], 9 [[дивизион]] (2500 хүнтэй) [[морин цэрэг]]тэй анги, салбарууд байрлаж байжээ. [[Файл:Mongolian_soldiers1.jpg|thumb|250px|Өвөр монголыг чөлөөлөх дайны үеийн монгол цэргүүд]] ==Байлдаан эхлэх үеийн цагийн байдал == 1912 оны сүүлийн хагас жил хятадын цэрэг Өвөр Монголын олон газарт улмаар давшин орж бэхлэн суужээ. Нөгөөтэйгүүр, мөн оны есдүгээр сард "Монгол-Оросын гэрээ" байгуулахаар зөвшилдөж байсан үед Богд хааны засгийн газар дотооддоо Өвөр Монголд цэрэг оруулах төлөвлөгөө зохиож эхлэв. Ингээд ДИУ болон Монголын хоорондох зөрчил ихээр хурцдаж асуудлыг хэлцлийн шуагмаар шийдэх боломжгүй болж цэрэг дайны ажиллагаагаар шийдэхэд хүргэх болов. 1912 оны сүүлчээс эхлэн жил гаруйн хугацаанд Хятад улсын Бээжингийн засгийн газар ба Монголын Богд хааны засгийн газар Өвөр Монголын тойронд байлдаан болжээ. Монголын цэрэг Өвөр Монголд байгаа Хятадын цэрэгтэй тулалдаж эхлэн Эзний гол, Ноён уул, [[Алшаа зүүн хошуу|Алшаагийн яамд хот]]ын орчим, Шандын гол, Үхэрчин уул, Тэнгэр элс, Сургага Хөөрөг, Дархан уул, [[Шулуун хөх хошуу]], [[Долнуур]], [[Бяруу]] хот, [[Хөх хот]]ын орчим, [[Хөвөөт шар хошуу]] зэрэг олон газар ялалт байгууллаа. Энэ явдлыг Лондон «Times», [[Япон]]ы «Manshū Nichi-Nichi Shimbun» зэрэг олон [[сонин]] [[дэлхий]] нийтэд зарлаж байсан ба [[Оросын Хаант Улс]] «Танай улс учиргүй их улс болохыг бүү яар. Гагцхүү тогтнохыг хичээх нь эрхэм!» гэж зөвлөж, цэргээ татахыг Хятадын засгийн газрын түлхээсээр шаардаж байсан. ===Байлдааны ажиллагааны эхлэл=== ДИУ болон Монголын цэргийн анхны байлдаан Өвөр Монголд хэзээ болсон цаг нь тодорхойгүй боловч Японы гадаад яамны Дайшѐо- гын тэргүүн он (大正元年-1912)-ы есдүгээр сарын 9-ний өдрийн тэмдэглэлд "Жэн Жиатүнд бэлгийн улиралын долоон сарын 8-наа хятад монгол хоѐр цэргийн хооронд нэгэн их дайн болов" <ref>“Японы гадаад явдлын яамны тэмдэглэл” (日本外务省记录，明治45年1月-大正元年9月) 《蒙古情报，第一卷》(Монголын мэдээ нэгдүгээр боть), 1-6-1-57 号 机密公第257号，大正元年9月10日 外务省政务局接受件。</ref>гэсэн мэдээ бий. Энэ нь Өвөр Монголд болсон ДИУ-ын цэрэг болон Монгол цэргийн хамгийн анхны зэвсэгт мөргөлдөөн. 1912 оны арван сарын 11-ний өдөр Оросын элчингийн Бээжийнгээс явуулсан цахилгаанд: "Дундад улсын сонин мэдээнийхний ба нам бүлгийнхэн Оросын эсрэг ухуулгаа үргэлжлүүлэн чангатгаж байна. Хүрээг дайлах аян цэрэг (远征军)-ийг зэвсэглэхээр илээр хандивын мөнгө цуглуулж <ref>Ш. Бира: “БНМАУ-ын түүх”, Монгол улсын соѐл гэгээрлийн яамны сурах бичиг сэтгүүл хэвлэх товчоо, 1987, тал 146</ref><ref>Ш. Нацагдорж: “Дамдинсүрэнгийн намтар”, Улаанбаатар, 1946 он, тал 34-35</ref><ref>《盛京时报》(Мүгдэний цагийн сонин) 1912年12月3日，第三面，《国务院对库政策志略》。</ref> байна. Зөвлөгөөний хурлын даргаар тэргүүлүүлсэн улс төрчид цөм энэхүү учирт оролцов. Засгийн газар яг улсын доторх цэргийн зээллэгийн төсвийг ярилцаж аян цэргийн төлөвлөгөө хийж эл газарт үүний төлөө идэвхтэй бэлтгэл арга авч байна."<ref>“Оросын гадаад харилцааны архивын сонгомол орчуулга-Монгол тухай асуудал”, орчуулсан Чэн Чүнхуа, Хармөрний сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо, 1991, тал 136</ref> гэжээ. Бээжингийн засгийн газрын зөвлөгчийн яам ба хуурай цэргийн яамны удирдлага дор, юуны өмнө Дарьгангад дайран Монголын цэргийг устгах дайны зорилгийг тогтоов. Залгаад Халуун гол (Рехэ), Цахар, Шианши, Сиүюаньд суугаа цэргийн дайралт бараг адилхан цагт эхэлсэн байв<ref>Дундад улсын орчин үеийн дайны түүх”, гуравдугаар дэвтэр, цэргийн явдлын шинжлэх ухааны хэвлэлийн хороо, Бээжин, 1985, тал 306</ref>. Дарьгангын дайралтад Иргэн улсын цэрэг ихэд ялагдаж, Дарьгангын өмнө талд байгаа Шилийн голын газар Монголын цэрэгт эзлэгдэв. Энэ үед Иргэн улсын цэрэг бараг цөм Шилийн голоос ухарсан байв. Тэгээд ―Хятадын засгийн газар Улаанхад ба Кайлү-д цэргийн байрлуулт хийж Дарьгангыг эзэлсэн Гадаад Монголын цэргийг хөөн гаргахаар Жинжоү-гээс И Жүн (毅军) цэргийн явган цэрэг 2 000, морьт цэрэг нэг дунд анги, буут анги нэг дунд ангийг, Халуун голоос И Жүн цэрэг 2 000, Хуай Жүн (淮军) цэрэг 1 000, шадар цэрэг хоѐр хороог, Жан Чигү-гээс 500-г, Гүй Хуачэн хотоос шадар цэрэг хоѐр хороог, жич Шианши-гийн хуурай замын цэргийн нийлмэг багаас нэг бригадыг татан төвлөрүүлж Дарьгангийг дайрах хүчнээ чангатгав. <ref>“Японы гадаад явдлын яамны тэмдэглэл” (日本外务省记录，明治45年1月-大正元年9月) 《蒙古情报，第一卷》(Монголын мэдээтнэгдүгээр боть), 1-6-1-57 号 ”Квантуны армийн захиргааны яамнытмэдүүлэлт”</ref> Хэдийн тэгсэн боловч 1919 оны арван нэдүгээр сард Армонголын өөртөө засахыг үгүйсгэх болтол, Иргэн улсын цэрэг Дарьгангад орж чадаагүй. Анхан шатны баруун талын дайн нь бараг цөм Шилийн голын хэмжээнд явагдав. 1912 оны сүүлчээр Иргэн улс ба Монголын хоорондох хоѐр цэргийн мөргөлдөөн үүссэнээс нааш, Шилийн голын чуулган ба зүүн талын Зуу-Удын чуулган тун бачим байдалд ороод байв. Энэ хоѐр чуулган нь Хөлөнбуйрынх шиг Богд хаант засгийг дагахаар эрс тэс хөдлөөгүй бөгөөд Цахарын зарим хэсэг мэтээр эсрэг зогсолт бас аваагүй юм. Мөн бас Их зуу,Улаанцавын чуулган мэт өнгөн дээрээ Иргэн улсыг дагаад үнэндээ Богд хаант засаг лугаа үргэлжлэн харилцаж байсан ч биш, өдөр тутам бачуурч байгаа байдалд энэ хоѐр чуулган ямар овроор хандвал зохихоо өөрсдөө тогтоож чадалгүй хар шар нийгмээрээ самгардаж байв. Гэхдээ 1913 оны зэвсэгт мөргөлдөөнд хамгийн их хохирол амссан нь ч энэ хоѐр чуулган юм. Шилийн голын чуулганы нутаг нь дунд ба баруун Өвөр Монголын хойд хэсгийг бүрхэж Армонгол лугаа шууд залгалдаж байдаг. Тухайн чуулган нь Иргэн улс ба Монголын хоорондох халхавч орон болж байсан учраас түүний өмнөх Цахар орон цохилтонд учирсан боловч хохирол нь бага байв. Монголын талаас Шилийн голын дайнд оролцсон нь Дамдинсүрэнгийн удирдсан баруун замын цэрэг болон Бавуужав, Хайсан хоѐрын удирдсан дунд замын цэрэг байв. Дамдинсүрэнгий доор байсан 1 000 цэрэг бүгд Өвөр Монголын хүн бөгөөд Дамдинсүрэн 1912 онд тэднийг Хөлөнбуйр, Шилийн гол, Цахараас элсүүлэн авсан<ref>Hyer, Paul: The role of inner Mongolia in the Independence Movement,1911-1914, Studies on Mongolia: proceedings of the First North American Conference on Mongolian Studies. Bellinghan: Western Washington Univ,Press, 1979.p.92.</ref> 1913 оны нэгдүгээр сарын дунджаар Дамдинсүрэнгийн удирдсан цэрэг нь Иргэн улсын цэргийн Долон нуурын хуарныг авахаар довтлоход Иргэн улсын талаас умардын шинэ цэргийн нэгдүгээр дивиз (дарга нь Хэ Зүнлиан 何宗莲)-г хөдөлгөж Долон нуурын баруун хойнох элсэрхэг газарт ширүүн дайн хийв. Монгол цэргийн дайралт эхэлмэгц хөдөлгөөн шаламгай Монголын морьт цэргийн салбар анги Долон нуур орчим шувтлан орж Иргэн улсын цэргийн буцах замыг тасалсан тул Иргэн улсын цэрэг бүслэгдсэн байдалд орж ширүүн дайнд хагас тооны цэрэг нь алагдаж, үхэж шархдагсад зууны наяд хүрч тун ихээр хохирсон байна<ref>“Японы гадаад явдлын яамны тэмдэглэл” (日本外务省记录，明治45年1月-大正元年9月) 《蒙古情报，第三卷》(Монголын мэдээ гуравдугаар боть), Дайшѐо-гын хоѐрдугаар оны хоѐрдугаар сараас долдугаар сар 1-6-1-57号, мөн дээрх Heyr, Paul –ын ном, р 92</ref> Иргэн улсын талынхан энэхүү учрыг чухал болгон тухайн газрын цэрэгт гол хүчний шинэ цэрэг хүрэхээс өмнө дайсны дайралтыг Шангуан гол (闪光河, Долон нуурын хойгуур урсах гол)д хориглох хэрэгтэй гэж тушааж байв. Тэгээд умардын хуурай замын цэрэг (北洋陆军)-ын гуравдугаар дивизын гурав дугаар бригад (дарга нь 卢永祥 Лү Еншиан), наймдугаар дивизын 16-р нийлмэл бригад (дарга нь 王汝贤 Ван Рүшиан), Хуайжиүн цэргийн морьт цэргийн нэгдүгээр бригад (дарга нь 陈文运 Цен Венюунь)-ыг Долон нуур орчим томилоод, бас Халуун голын И Жиүн цэргийг байлдааны байдлыг очиж туслуулахаар дайны бэлтгэл хийлгэв.Энэ үед 1913 оны эхэнд Цахарын зүүн хэсэг ба Халуун голын хойд хэсэгт Иргэн улсын цэргийн хүч 21 400 хүн болсон. Долон нуурын батлан сахих сайд Ван Хуайчин (王怀庆) Монгол цэргийг эвдэхээр шуудаж, буут цэргийн галлалтын хамгаалалт доор давуулга олон цэргийн хүчнээр гэдрэг дайралт хийв. Гэвч илэрхий ялалт олсон байдал мэдэгдэхгүй<ref>“Дундад улсын орчин үеийн дайны түүх”, гуравдугаар дэвтэр, цэргийн явдлын шинжлэх ухааны хэвлэлийн хороо, Бээжин, 1985, тал 306</ref>. Тус газарт суугаа Иргэн улсын цэрэг явган, морьт, буут ангийг хамтруулсан 4 000 хүн олноор дайнд гарсан гэдэг боловч магад тоо нь мэдэгдэхгүй бөгөөд ерөнхийдөө цэргийн сүр алдагдсан байна<ref>190 “Японы гадаад явдлын яамны тэмдэглэл” (日本外务省记录，明治45年1月-大正元年9月) 《蒙古情报，第三卷》(Монголын мэдээ гуравдугаар боть)</ref> 1913 оны эхэнд Бавуужав, Хайсан, Наваангомбо нарын удирдсан Дарьгангийн чиглэлийн цэрэг, Өвөр Монголыг дахин давтан дайрч байв. Эдгээр цэрэг юуны өмнө нэгдүгээр сард Дарьгангийг дайраад ялалт олж, Бэйсийн сүм (贝子庙，Одоогын Шилийн голын төв Шилийн хот жич түүний орчим)-ээр гарч зүүн өмнөш урагшлав. Бавуужав Лиан Күйсү (梁魁苏) нар хэдэн мянган цэргийн хүчээр Бэйсийн сүмийг довтолсон нь Иргэн улсын цэрэг болон Монгол цэргийн эсэргүүлэн байлдсан хамгийн анхны дайн болсон бөгөөд түүнээс хойш Монгол цэрэг Шилийн голын Үзэмчин хийгээд Зуу-Удын Их вангийн сүм (大王庙), Мисан сүм (米僧庙), Шавартай, Шар даваа зэрэг газрыг эзлэж байв. Бэйсийн сүмийн байлдаанаас хойш Иргэн улсын сахих цэрэг удаа дараалан ялагдан ухарч байв. 1912 оны 4 дүгээр сар болохоос өмнө, Шилийн голын зүүн хэсэг Зуу-Уд аймгийн Хишигтэн хошуу Монгол цэрэгт эзлэгдэв.аравдугаар сарын үеэс Монголын цэрэг Шилийн гол дэх Иргэн улсын цэргийн хуарныг голчлон сөнөөгөөд, хэдэн салбар салж Цахар оронд түрж, Зуу-Удын хойд хэсэгт гүн орж, Шилийн голын бүх нутгийг эзэлсэн байв. Иргэн улсын цэрэг дайн эхэлснээс нааш үндсэндээ ялагдав. шаламгайлан урагшлах Богд хааны засгийн газрын цэргийн ажиллагааны тухай өгүүлэхдээ: "Монгол цэрэг монголын бүх нутгийг дэвжээрүүлэв"гэж гайхсан Оуэн Латтимор (Owen Lattimore) бас Богд хааны засгийн газрын цэргийн тухай ―Хүрээнээс томилсон аян цэрэг бүмэтжгүй биш‖ гэж байсан бөгөөд ―Тэд нар хүрсэн газар бүрдээ хятадын цэргийг эвдсэн бөгөөд түр зуураа Жанчхүүгээс умарших дайнд их ялалт олж" байсан гэж тэмдэглэжээ. Түүний хэлэхээр Иргэн улсын цэрэг шинээр сургуулалт хүртэж шинэ маягын зэвсгээр зэвсэглэсэн тухай үеийн шилдэг цэрэг анги байсан боловч байлдах бүрд ялагдаад байсан тул аргагүй эвсэхийг хүсэх болов гэдэг. Ийнхүү явцад Иргэн улсын төлөөлөгч болон Монгол цэргийн хошууч ангийн дарга Дамдинсүрэнгийн хооронд хэлэлцээр хийх болов. Тэр үед Иргэн улсын төлөөлөгч "Дамдинсүрэн хэрвээ Иргэн улсыг дагавал Их Жунтан өөрийн биеэрээ вангийн зэрэг хүртээж ѐсныг гүйцэтгэн угтах болно" гэж Бээжингийн саналыг уламжлав Дамдинсүрэн Бээжингийн саналыг хүлээн авсангүй тул хэлэлцээр нь бүтэлгүй төгсөв<ref>Ш. Нацагдорж. “Дамдинсүрэнгийн намтар”, Улаанбаатар, 1946, тал 40</ref> Иргэн улсын эвсэх "Зөөлөн бодлого" нь Дамдинсүрэнд үйлдэл гаргасангүй боловч, бусад талаар харин бүтэмжтэй байв. Жишээлбэл, тэр үед Сөнөдийн талын цэргийн ерөнхий жолоодогч байсан Насанравжих 208 Иргэн улсын талын хүсэлтийг хүлээж Бээжингийн засагт орж өгөв. Насанравжих "Үндэсний чөлөөлөлтийн хөдөлгөөн"-өөс урвав гэсэн мэдээ нь Богд хааны засгийн газрыг ихэд цочоов. Энэ нь Богд хааны засгийн цэргийг тун ашиггүй байдалд оруулав. Түүний дараа баруун хэсгийн дайны Монгол цэрэг эмх дэглэмгүй байдалд орсноос ялагдаж эхэлсэн нь Богд хааны цэргийн явдлын төлөвлөгөөнд оролцож байсан Насанравжихын урвасантай холбоотой. Нөгөө талаар Бээжингийн засгийн газар, Иргэн улсын цэрэг Өвөр Монголын дайнд удаа дараалан ялагдсаныг чухал том хэрэг болгон үзэж, цэргийн хүчээ зузаатгахаар чармайж сэргийлэлтээ чангатгав. Түүнчлэн 1913 оны наймаас есөн сарын завсрын үеэс зүүн хэсгийн дайны байдалд эргэлт гарав. Тухайлбал, Иргэн улсын цэрэг хамгаалалтаас дайралтад шилжиж байв. Онцгойлон баруун хэсэгт мөн тэр намраас Богд хааны цэргийн хүнс хангалт бэрхдэж эхлэв. Байлдааны газраас Богд хааны засгийн газарт хандан, буу сум хурдан хүргэж ирүүлтүгэй гэсэн бачим шаардлагуудыг дахин давтан гаргаж байсан боловч засгийн газраасаа хариу олсонгүй. Энэ үед Богд хааны засгийн газар Оросын шаардлагаар Иргэн улс лугаа Өвөр Монголын дайныг зогсоохоор хэлэлцэж байсан. Нөгөөтэйгүүр мөн 1913 оны сүүлчийн хагасаас Орос, Хятад, Япон зэрэг улсуудад яаж хандах тухай Богд хааны засгийн газрын ноѐдын санал нэгдэлгүй болж улс төр улам будлиантай байдалд орж байв. ===Байлдааны ажиллагааны өрнөл буюу дунд үе=== 1913 оны 6 сард Богд Хаант Монгол Улсын засгийн газар Жанчхүүгээс ирсэн туршуулын мэдээнээс Иргэн улс буюу хятадын цэрэг өвөр монголыг эзэлсэний дараа давшилт хийн Монгол газар орж Хүрээг эзлэхээр төлөвлөж байгааг мэдсэний үндсэн дээр цэргийн нууц хурал хуралдуулж хятад цэргийн давшилтыг хориглоход бараг гурван түм таван мянган цэргийг дайчлах шаардлагатайг тул холбогдох арга хэмжээг авсан байна .<ref>“Оросын гадаад харилцааны архивын сонгомол орчуулга-Монгол тухай асуудал”, орчуулсан Чэн Чүнхуа, Хармөрний сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо, 1991, тал 191</ref> ДИУ “Зөөлөн илбэлэх”-ийн эвсэх бодлогын дагуу, дайны бодлогоо шинээр төлөвлөжээ. Төлөвлөгөө нь: '''Нэг'''. Жанчхүүгээс Долон нуур, Бяруу балгас зэрэг Монголын чухал боомт газар хүрэх замд уулын морин улааг хаяж хурдхан цахилгаан утас тавин цэргийн хөдөлбөрийг хурдатгах хэрэгтэй. '''Хоёр'''. Үүнээс хойш Жанчхүүд суусан нэгдүгээр дивизыг цөм Монгол газар суулгаж, Жанчхүү орчимд гуравдугаар дивизын тавдугаар нийллэг бригадыг байршуулна. '''Гурав'''. Монголын байдал улам бачим болж Монголын эл газар суух цэрэг нэмэгдэн байгаа тул урьдын цэргийн өртөөний дүрэм бэрх болов. Жанчхүүд хурдхан цэргийн өртөө гаргаж зөөвөрлөх байгууламжийг бүрдүүлэн, эл газрын цэргийг хангах хэрэгтэй. '''Дөрөв'''. Уулын Монголыг дайлах цэрэг нь Цахар, Халуун гол, Сиүюань хэмээх гурван газрын цэрэгт хуваагдаж байх тул тус тусдаа хөдөлж хоорондоо ямарч холбоогүй байсан шалтгаанаар удаа дараалан ялагдав. Иймээс хойшдоо гурван замын цэргийн хуаран нягт холбоо авч хөдөлгөөнөө хамтруулж байдлаа хоорондоо мэдэгдэх хэрэгтэй<ref name=Япон></ref>. Монголын Засгийн газар Ар монгол болон Өвөр Монгол нийлэх зорилтыг хурдхан биелүүлэхээр түшмэд, сайд, ван, гүн нарыг цуглуулан төрийн хурал хийв. Хурлаас цэргийн бэлтгэл хийж, элч нарыг хошуудад мордуулан, өмнө зүг дайлахад хэрэглэх морь, тэмээ, хөсөг, хүнсийг цуглуулахын хамт, Өвөр Монголын нутагт хоѐр хүн томилон очуулж тэндэх ван гүн нартай уулзуулан Хүрээнд нийлэхийг уриалж, болох эсэхийг арван өдрийн дотор тогтоох болов<ref name=Япон> “Японы гадаад явдлын яамны тэмдэглэл” (Дайшѐо-гын хоѐрдугаар оны наймдугаар сараас аравдугаар сар) “Монголын мэдээ” дөрөвдүгээр боть 1-6-1-57 号, (уг баримт бичгийн номер: 《蒙古情报》，第41号, 大正2年8月-10月，秘受4886号), “Өвөр Монголд айх Хятад Монгол хоѐр цэргийн ажиллагааг харуулсан хүснэгт”,“зургаан сарын дундаж Хутагтын “Ар, Өвөр Монголыг нийлүүлэхи төсөл”</ref>. Энэ үед Монгол цэргийн давшилт амжилттай байлаа. Зургаадугаар сарын 4-ний өдрийн Монгол цэргийн дайралт Цахарын чиглэлд амжилттай байсан байна. Японы Гадаад яамны тэмдэглэлээс үзвэл, хятад улс “Зургаадугаар сарын хуучдаар Цахарын цэргийн төлөвлөгөө”-г батлав. Үүнд: “Цахар аймагт тэргүүн фронтын байдал өдөр тутам бачим болсон бөгөөд олон мэдээнээс үзвэл Хүрээний цэрэг өмнөшлөх буюу эсвэл төсөөлөшгүй учир гарч мэдэх тул гуравдугаар дивизын тавдугаар бригадын дарга Лү Шаожиан (卢少将)-ийг Цахарыг сахих командлагчаар дэвшүүлж, цэргийн гол хүчнээ Шавартай орчимд төвлөрүүлж, Долон нуур ба Хүрээ-Жанчхүүгийн зам зүгийн алинд ч боловч тохиол алдахгүй хөдөлж болохоор төлөвлөсөн” гэж бий. Монголын тал тавдугаар сарын хуучдаар Тогтох, Хайсаны удирдсан зургаан мянган хүнтэй цэргийг Дарьгангад байршуулсан байна Тогтох, Хайсан нарын цэрэг Дарьгангад ар талын хүчнийг чангатгаж байхад Бавуужав Дарьгангын тэргүүн фронтын цэргийг удирдаж хошуучлан байлдсан байна. Тухайлбал, Бавуужавын цэрэг Зуу-Уд чуулган зүг дахин дайрсан байна. <ref>《林西县志》(Линшишианы ойллого) Өвөр Монголын номын сангийн хадгаламж (бичмэл) тал 11</ref> Зуу-Уд зүг дайрсан Монгол цэргийн тэргүүн фронтын салбар анги нь Хурх сүм, Тата сүм (塔塔庙), Шавартай зэрэг газрын хэдэн удаагын байлдаанд олон хүнээ алджээ. Хятад тал тулалдаанд өөрийн шавхагдашгүй хүний нөөцөөс Монголын талаас олон дахин давуу том цэргийн хүчнийг төвлөрүүлэн оруулав.<ref>“Дундад улсын орчин үеийн дайны түүх”, гуравдугаар дэвтэр, цэргийн явдлын шинжлэх ухааны хэвлэлийн хороо, Бээжин, 1985,тал 313</ref> Монгол цэргийн анги нь Богд хааны зарлигаар дайны талбараас Шилийн голын баруун сөнөд дэх Монголын цэргийн суурин зүг буцаж ирэв. Үүнд хятад эх сурвалжид: “Зургаан сарын 23-нд, явган цэргийн гуравдугаар хорооны гол нь болох Гүн (宫)-ийн салбар анги болон морьт цэргийн хорооны Мэн (孟) даргын удирдсан цэрэг баруун Сөнөдийг эзэлсэн бараг 400 монгол дээрмийг дайлж хэдэн цаг байлдсаны эцэст тэднийг цохин ухруулав. Монгол цэргийн үхэж шархдагсад зуу гаруй, хятад цэргийн үхэж шархдагсад дөч гаруй болов” бий.<ref>“Японы гадаад явдлын яамны тэмдэглэл” (Дайшѐо-гын хоѐрдугаар оны наймдугаар сараас аравдугаар сар) “Монголын мэдээ” дөрөвдүгээр боть 1-6-1-57 号, (уг баримт бичгийн номер: 《蒙古情 报》，第41 号, 大正2 年8 月-10 月，秘受4886 号), “Өвөр Монголд байх Хятад Монгол хоѐр цэргийн ажиллагааг харуулсан хүснэгт”, “Зургаан сарын хуучдаар Тогтох өмнөш халдахаар бэлтгэв”</ref> Мөн энэ үед Хайсаны цэрэг Дарьгангаас Хөх хотын баруун биеэр орж лагерь байгуулжээ. Долдугаар сарын 18-ны өдөр, Булан (布兰, Бугатаас баруунш бараг наян газрын зайд бий) гэдэг газарт умард Шиан Ши-гийн командлагч Лиү Тинсэн (晋北司令官刘廷森)-ий удирдсан явган цэрэг нэг хороо, морьт цэрэг гурван суман, буут цэрэг нэг салаа болон хоѐр пулѐмёт Хүрээний дээрэмд (Хайсаны харъяанд байгаа цэргүүд) их төлөв 1 200 хүнтэй мөргөлдөөн болж зургаан цаг илүү явагдсан ширүүн байлдааны эцэст Хятад цэргүүд ихэд ялагдаж 400 хүн шархадсан бөгөөд их буу 1, винтов 180-тай Тулуй худаг (托雷井, Бугатаас дөчин газар зайтай)-д ухарч одов. <ref> “Долоон сарын 18-ны Булангын байлдаан” </ref> Энэ мэтээр Жанчхүү-Хүрээний зам дагуу Хөх хот, Зуу-Удын Их вангийн сүм орчмын байлдаан ширүүн болов. Энэ үед хятадын морьт цэрэг, их буугаар дэмжүүлэн умард хил дагуу төвлөрч эхлэв. Долдугаар сарын 18-нд морьт цэргийн гуравдугаар бригад (Морьт цэргийн зургаадугаар хороо)-ны явган цэргийн нэг суман туршихын зорилгоор Цахараас Ар Монгол руу давшилтанд оров. Урагшлах замдаа тэд “Мөн хошуу (Цахарын хөвөөт шар)-наас умарш хорин газрын үзүүрт 500 орчим Монгол дээрэмтэй тааралдаж тэднийг ухруулав. Монгол дээрэм 30 гаруй үхдэлээ орхиж алс умарш ухрав” гэж бий<ref>“Долоон шарын 18, Хөвөөт шарын байлдаан”__</ref>. Энэ мэтээр зунд дулаан улирлыг ашиглан хятадын хэсэг цэрэг хилийн бүсэд оров. Долдугаар сарын үед Монгол цэрэг Өвөр Монголын олон газрыг эзлээд байсан тул Богд хааны засаг Дарьгангад байсан Монгол цэргийн “Өмнөш дайлах захиргааны газар”-ыг хилээс урагшлуулах хэрэгцээтэй болов. Долдугаар сарын эхээр Агваандорж захирсан 800 гаруй монгол цэрэг Зайр Ус орчим ирж довтлоод тухайн газрыг эзлэж, хөмрөг барьж, өмнө хилийг хамгаалах хязгаарын хэргийн товчоо байгуулах зэргээр бэлтгэл хийв. Үүнд Сүи Юань хотын жанжин Жан Шаоцэн (张绍曾) нэгэн салбар ангийг томилж (Долдугаар сарын) хорин гурванд тэднийг довтлон ширүүн байлдаан хийжээ. Хүчний хувьд хэт давуу хятад цэрэг тухайн газрыг дахин эзэлжээ. Хятад сурвалжид монгол цэрэг 30, 40 хүнээ алдаад умард зүг ухарсан гэжээ. Долоон сарын дундуур Монгол цэрэг их вангийн сүмийг дахин довтолж, 22-ны өдөр түүнийг эзлэв. Наймдугаар сард хоѐр талын цэргийн Жанчхүүгийн төлөө тулалдаан ширүүсэв. Гэвч хүн хүчээр дутуу, сум хэрэгсэл дууссан тул 10-ны өдөр Монгол цэрэг ухрав Наймдугаар сарын сүүлийн хагасын байлдаанд хятадууд удаа дараа нэмэлт цэргийг татан хүчээ эрс нэмэгдүүлэн цэргийн хүчин давуу болж ирэв. Олноо өргөгдсөний гуравдугаар оны долоон сарын 9-д Богд хаан Өвөр Монголд байлдаж байгаа Монгол цэрэгт зарлиг буулгав. Зарлигт: “Улсын мандаж мөхөх нь тэнгэрийн цагийг дагана... хэрвээ энэхэн чөлөөг алдвал гэмшвээс юуны тус...Монгол газартаа хүрвээс барваа, бусдын газар нутагт халдаж эс болмой” гэжээ<ref>Монгол Улсын Түүхийн төв архив, 5-29-80 номерт, “БНМАУ-ын түүх”, хоѐрдугаар боть (доод)</ref>. Дайны дунд шатанд хятад улсын цэрэг дайсны эсэргүүцлийг бут цохих шинэ бодлогыг тогтоож цэргийн ажиллагаагаа явуулсанаар фронтын шугамыг ухруулж эрс бэхжүүлсэнээс болж цэрэг дайны байдал монголын талд ашиггүй болж байгааг мэдсэн монголын тал ч байдалд тохирхоо больсон дайны төлөвлөгөөгөө дахин хянаж нэмэлт өөрчлөлт хийсэн байв. ===Байлдааны ажиллагааны сүүлийн шат=== Хятадын тал Монгол цэргийг ухруулсан байдлаа ашиглан 1913 оны есдүгээр сард Монголыг дайлах цэргийн захиргаагаа Улаанхадад шилжүүлжээ. Наймдугаар сарын 14-нд зүүн Сөнөдийн зүүн өмнө байгаа Шулуун хөх орчимд Хуай Жиүн цэргийн үндсэн анги болон Монгол цэргийн гол хүчин (Мянга шахам хүн) тулалдав. Энэхүү ширүүн тулалдаанд хятад цэрэг Монгол цэргийг ухруулсан байна.<ref>“Японы гадаад явдлын яамны тэмдэглэл” (Дайшѐо-гын хоѐрдугаар оны наймдугаар сараас аравдугаар сар) “Монголын мэдээ” дөрөвдүгээр боть 1-6-1-57 号, (уг баримт бичгийн номер: 《蒙古情报》，第41 号, 大正2 年8 月-10 月，秘受4886 号), “Өвөр Монголд байх Хятад Монгол хоѐр цэргийн ажиллагааг харуулсан хүснэгт”, </ref> “Найман сарын 14, Шулуун хөхийн байлдаан” Мөн Шулуун шарын чиглэлд болсон тулалдаанд Монгол цэрэг ухарсан байна<ref>Японы гадаад явдлын яамны тэмдэглэл” (Дайшѐо-гын хоѐрдугаар оны наймдугаар сараас аравдугаар сар) “Монголын мэдээ” дөрөвдүгээр боть 1-6-1-57 号, (уг баримт бичгийн номер: 《蒙古情报》，第41 号, 大正2 年8 月-10 月，秘受4886 号),. “Найман сарын 20, Шулуун шарын байлдаан</ref>. Монгол цэрэг энэ үед сум хэрэгслээр гачигдан хүнд байдалтай байсан боловч хятад цэргийн эсрэг сөрөг довтолгоонуудыг амжилттай хийсэн байна. Есөн сарын 11-нд Монгол цэрэг Бяруу хот, Долон нуур зүг довтолсонд тухайн газрын батлан сахих сайд Ван Хуайчин (宣化镇守使王怀庆) өөрийн хятад цэргийг шаардсан боловч Хятад цэрэг ялагдсан буюу хүнд байдалд орсрн байжээ<ref>(Дайшѐо-гын хоѐрдугаар оны наймдугаар сараас аравдугаар сар) “Монголын мэдээ” дөрөвдүгээр боть 1-6-1-57 号, (уг баримт бичгийн номер: 《蒙古情报》，第41 号, 大正2 年8 月-10 月，秘受4886 号),. “Есөн сарын 16, Долон нуурын байлдаан”</ref>. Энэ үеийн дайны тухай хэдэн зүйлийн сурвалж материал байх боловч Японы гадаад явдлын яамны тэмдэглэл болон хятадын эх сжрвалжид тэмдэглэгдсэн агуулга хоорондоо тун их зөрөөтэй<ref>“Японы гадаад явдлын яамны тэмдэглэл” (Дайшѐо-гын хоѐрдугаар оны наймдугаар сараас аравдугаар сар) “Монголын мэдээ” дөрөвдүгээр боть 1-6-1-57 号, (уг баримт бичгийн номер: 《蒙古情报》，第41 号, 大正2 年8 月-10 月，秘受4886 号), “Өвөр Монголд байх Хятад Монгол хоѐр цэргийн ажиллагааг харуулсан хүснэгт</ref>. Хятад эх сурвалжид Хятад цэрэг есөн сараас эхлэн бүх талын дайралт хийж Монгол цэргийг мөхтөл цохьсон байна. Гэвч тухайн үеийн дайныг бараг л өдөр бүр тодорхой мэдээлж байсан Японы гадаад яамны тэмдэглэлд Хятад цэрэг Цахараас хойшх газарт нэг л хэсэг цэрэг оруулсан төдий байв. Богд хааны засгийн газрын цэрэг дайралтаа үргэлжлүүлж арван нэгдүгээр сарын эхнээс хориглолтын байдалд орсон боловч эзэлсэн газраасаа бараг ухраагүй сэргийлэн сахьсаар байжээ. Мөн гадаад яамны тэмдэглэлээс үзвэл аравдугаар сард Богд хааны цэрэг Зуу-Удын чуулганы баруун захаас дайрч тус чуулганы Баарин хошууны газарт Хятадын цэрэгтэй дахин тулалдаж байжээ. Үүний тухай 1913 оны аравдугаар сарын 22-ны өдөр илгээсэн ―Квантуны захирагчын мэдээлэлд “(关东都督报告)-д Линшигийн зүгийн Монгол хулгайн дайралтын байдал” гэдэг гарчигаар доорх мэт тэмдэглэж байна: “Есдүгээр сарын 30-ны шөнө Лиү Жиаинз (刘家营子)-ийг сахисан И Жиүн цэргийн салбар ангиас томилсон бага суман дарга Лиү Жиүнши (少佐刘君实)-гийн удирдсан хоѐр зуун цэрэг мөн тэр газарт найман зуу гаруй монгол цэрэгт дайрагдаж Лиу ангийн дарга байлдаанд үхсэн бөгөөд үхэж шархадсан цэрэг ная шахаж эдүгээ мөн Лиу Жиаинз-ыг бат сахисаар байна” гэжээ. Түүний дараа өдөр нь “Аравдугаар сарын 1-ний өдөр Монгол цэрэг Лиү Жиаинз-ийг дайран байлдаан бүхэл өдөр үргэлжлэн бага суман дарга ч байлдаанд үхэж үхдэл шархдал үлэмж гарсан” байв.<ref>Мөн тэнд: “Квантуны захиргааны ордонд мэдүүлсэн мэдүүлэлт” (Дайшѐо-гын хоѐрдугаар оны арван сарын 22-ны өдөр илгээв)</ref> Юань Шикайн бичээч Цай Тинганд өгсөн Моррисоны 1913 оны арван нэгдүгээр сарын 28-ны захидал болон дурдатгалд, тухайн үеийн Хятадын цэргийн “Дайны ялалтын мэдээлэл”-ийг ярихдаа: “Тэр бол зэвсэггүй Өвөр Монголын ардыг дарангуйлсан төдий юм. Монгол цэргийн дайралтыг тэд мөн л эсэргүүцэж чадахгүй байсаар” гэж хатуу шүүмжилж байв<ref>Edited by Lo Hui-min, 1978, 《The Correspondence of G.E.Morrison II, 1912-1920》, Camdridje University press, p.269</ref>. Тэрээр “Монголын байдал гэвэл миний хэлснээс нэн муу байна... Хаалган (Жанчхүү)-аас Урга (одоогын Улаанбаатар), Долон нуур, Гүй Хуачэн хүртэлх зам үнэхээр муу” гэж, чухал чухал газраас Монгол цэргийг ухруулж чадсангүй гэдгийг ярьсан нь тухайн үеийн зөв мэдээлэл юм. Моррисон дайны байдлыг задлан шинжилж үзээд хүнд хэцүү байгалийн орчин бол хятад улсын цэргийн ялагдсан нэгэн шалтгаан мөн гэжээ. Мөн тэрээр “Монгол цэрэг тухайн газрын уур амьсгалд тэсвэртэй боловч ―хятад цэрэг уур амьсгал ус шороонд дасаагүй нь хятад цэрэгт тун ашиггүй” байгааг дурдав. Моррисон тэдгээр шалтгааныг үндэслэн “Хятадын цэргийн байлдах арга ба цэргийн сэтгэл санааг эртхэн өөрчлөхгүй бол Өвөр Монгол бас тусгаар тогтнох аюултай” гэж Хятадын засгийн газарт чанга сануулга өгч байв.) Хүйтэн улирал болоход хоѐр талын цэрэг хатуу байдалд оров. Хятадын цэрэг дахин давтан дайрсан боловч амжилтгүй болж бүх дайралт давшилтыг нь монгол цэрэг амжилттай няцаан цохисон байна. Гэвч хятадын хохирол нь Богд хааны бага байв. Богд хааны цэрэг давшилтаас хориглолт хамгаалалтанд орж дайны явц байршлын буюу сунжирсан дайны байдалтай болов. Хүйтэн өвлөөс өмнө дайныг дуусгах гэсэн Хятадын цэргийн Ү Жиүншэн (吴俊升) гийн дайралт нь амжилтгүй болжээ. Энэ бол таван замын байлдааны зүүн хэсгийн цэрэг дайны байдал а. Хоёр тал хориглолтонд орсноор фронтын шугам тогтворжсон байна. Байлдааны ажиллагааны баруун хэсэгт, тэр намрын тэргүүн сард Цахарын чиглэлд Монгол цэрэгт сум дарь зэрэг зэвсэглэл ихэд дутагдаж, зэр зэвсэг нэмж нийлүүлэхийг хүссэн хүсэлтийг удаа дараа Хөх хотын тэндээс Богд хааны засгийн газарт хүрч ирж байв.<ref>Монголын академын түүх судлах газар: “БНМАУ-ын түүх” II боть (доод), монгол бичгийн хэвлэл, 1986, тал 1704</ref> Гэвч энэ үед Богд хааны засгийн газар, Өвөр Монголын дайны хэрэгцээг хангах үлэмж хэмжээний тусламжийн төсвөө батлаж чадаагүй тул Монгол цэргийн байлдааны ажиллагааг үргэлжлүүлж чадахгүй байдалд оров. Үүний шалтгаан нь Орос улсаас авахаар төлөвлөсөн байсан зээлийн асуудал байсан боловч Хаант оросын засгийн газар урьд нь өгөхөөр амалсан зээлээ өгөхгүй болсон явдал байлаа. Мөн Хаант Орос улс Өвөр монголыг чөлөөлөх дайнаа зогсоохыг шаардан Богд хааны засгийн газарт эдийн засаг, улс төрийн болон бусал бүх талын шахалт дарамтыг үзүүлсэн байдаг. Аравдугаар сараас хойш Богд хааны засгийн газар Өвөр Монголын дайныг амжилттай дуусгах тусламж хүсэхээр Японтой дахин харилцахаар шийдэж Богд хаанаас Японы хаанд өгсөн гарын бичиг (1913 оны арван нэгдүгээр сарын 16)-ийг Токиод хүргэв.<ref>“Оросын гадаад харилцааны архивын сонгомол орчуулга-Монгол тухай асуудал”, орчуулсан Чэн Чүнхуа, Хармөрний сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо, 1991, тал 247-249</ref> Тэр бичигт хятад цэргийг Өвөр Монголоос татаж гаргахад Японы засгийн газрыг туслахыг хүссэн байв. Гэвч Японы засгийн газар тэрхүү хутагтын гарын бичгийг нээж ч үзсэнгүй, битүүмжилсэн хэвээр нь Оросын элчин сайд Малевский Малевичаар дамжуулж 1914 оны нэгдүгээр сарын 19-ны өдөр Богд хаанд буцаав. Жилийн эцэс болтол байдал онцгой сайжрахгүй байсанд Богд хааны засгийн газар Өвөр Монголын дайныг түр шийдвэрлэхийн төлөө дайны хугацааг уртасгах төлөвлөгөөгөө орхив. Тэгээд Оросын дарамт шаардлагын дагуу Өвөр Монголын дайныг зогсоох хэлэлцээр хийх хэмжээнд хүрчээ. <ref>“Оросын гадаад харилцааны архивын сонгомол орчуулга-Монгол тухай асуудал”, орчуулсан Чэн Чүнхуа, Хармөрний сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо, 1991, “Токиод суух элчин сайдын нууц цахилгаан” 1914 оны нэгдүгээр сарын 15, 16</ref> Учир нь өмнө нь Хаант Орос улс болон Японы Эзэн хаант улсуудын засгийн газрууд нууц гэрээ хийсэн явдал байв. Энэ нууц гэрээнд хоёр тал Монгол улсыг хүлээн зөвшөөрөхгүй байх ба Ар монгол нь оросын нөлөөний бүс болох ба Өвөр монгол нь японы нөлөөний бүс болохыг талууд хүлээн зөвшөөрчээ. Оросын засгийн газар Монголд суугаа Оросын гадаад явдлын төлөөлөгч, генерал консул Миллер Александр Яковлевичид Арван нэгдүгээр сарын 10-ны өдөр нууц цахилгаан илгээжээ. Түүнд: “Монголын засгийг шийдвэртэй ятгаж Өвөр Монголын цэргийн ажиллагааг нь зогсоотугай” гэж шаардаад “... хятад цэргийн дайралт энэ мэт үргэлжилвэл Монгол цэрэг мөхөн сүйрэх аюултай гэсэн байдлаар баталгаа гарган сануулж шаардах арга хэрэглэхийг ...” дурдсан байна.<ref>“Оросын гадаад харилцааны архивын сонгомол орчуулга-Монгол тухай асуудал”, орчуулсан Чэн Чүнхуа, Хармөрний сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо, 1991, “Гадаад явдлын орлогч сайдаас Монголд суугаа гадаад явдлын төлөөлөгчид илгээсэн нууц цахилгаан” 1913 оны арваннэгдүгээр сарын 10</ref> Оросын тал Богд хааны засгийн газрын гуйсан зэвсгийн тусламжийг Өвөр Монголын дайнаас монголын цэргийг татуулах дарамт болгон олгосонгүй. Хүсэж байсан Оросын зэвсгийн тусламж биелэгдсэнгүй тул Өвөр Монгол дах монгол цэргийн зэвсэг хамгамжийн байдал улам хүндэрч, Богд хааны засгийн газар Өвөр Монголоос цэргээ татахгүй байхын аргагүй болгов. Богд хааны засгийн газар Японтой харилцаж үзэхийн зэрэгцээгээр Оросын засгийн газарт Өвөр Монголын байдлыг мэдүүлэн, Хятадын цэргүүд өвөр монголын энгийн ардуудыг олноор хомроглон хядаж байгааг дурдсан байна. Монгол цэрэг ухарсан Өвөр Монголын Зуу-Удын чуулганы Баарин аймаг болон бусад чуулганы нутагт Хятад цэрэг давшин орсоны дараа монголчуудыг үй олноор хомроглон хядсан байна. <ref>“Оросын гадаад харилцааны архивын сонгомол орчуулга-Монгол тухай асуудал”, орчуулсан Чэн Чүнхуа, Хармөрний сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо, 1991, “Гадаад явдлын орлогч сайдаас Монголд суугаа гадаад явдлын төлөөлөгчид илгээсэн нууц цахилгаан” тал 193</ref>. Оросын засгийн газар Монголыг ятгаж цэрэг татуулахын зэрэгцээгээр Бээжингийн засгийн газарт ч Өвөр Монголоос цэргээ татахыг ятгав. Оросын тал Бээжинд хандан: “...хятад улсын цэрэг Монгол ардыг ихээр хядсан явдлыг Дундад улсын засгийн газар чухалчлан үзэх хэрэгтэй. Ийм байдлыг зөвшөөрч болохгүй...” гэжээ. Мөн шахалт үзүүлэх зорилгоор “...Хэрэв Бээжингийнхэн үгийг сонсохгүй үргэлжлэн хөдөлвөл Оросын засгийн газрын хувьд бид монгол цэргийн дахин дайрахыг хориглож чадахгүй...” гэх зэргээр ятгаж байжээ <ref>“Оросын гадаад харилцааны архивын сонгомол орчуулга-Монгол тухай асуудал”, орчуулсан Чэн Чүнхуа, Хармөрний сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо, 1991, тал 196, “Гадаад явдлын орлогч сайдаас Бээжинд суугаа консулд илгээсэн нууц цахилгаан” 1913 оны арваннэгдүгээр сарын 13</ref> Гэвч Өвөр Монголоос цэрэг татуулах гэсэн Оросын талын саналыг Хятадын тал хүлээн авахгүй байсан тул нууц гэрээний дагуу өвөр монгол нь Японы талын нөлөөний бүс тул Японы элчин сайдаар дамжуулан нөлөөлөх бодлогийг ч анхаарч байжээ. Гэтэл Бээжинд суугаа элчин сайд Крупенский арван нэгдүгээр сарын 15-ны өдөр Оросын засгийн газарт өгсөн нууц цахилгаандаа “...Японтой хамжилцаж болохгүй...” гэж байв. Оросын гадаад яамны сайд Сазанова арван нэгдүгээр сарын 18-нд Крупенскийд илгээсэн нууц цахилгаанд “... Хятад цэргийг Өвөр Монголоос ухруулах хэлэлцээрт Японыг оролцуулахгүй...” гэсэн албаны саналыг уламжлав<ref>“Оросын гадаад харилцааны архивын сонгомол орчуулга-Монгол тухай асуудал”, орчуулсан Чэн Чүнхуа, Хармөрний сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо, 1991, “Гадаад явдлын тэргүүн сайдаас Бээжинд суугаа консулд илгээсэн нууц цахилгаан” 1913 оны арван нэгэн сарын 18</ref>. Оросын тал эцэст нь энэ асуудалд японы талыг оролцуулахгүй бодлогыг баримтлах болсон нь хятад болон японы тал хамтрах улмаар хятад дах японы нөлөөлөл ихсэхээс болгоомжилсон байна. Бээжин Оросоор дамжуулж Богд хааны засгийн газарт даралт учруулах ажиллагаагаа илт идэвхижүүлсэн байна<ref>“Оросын гадаад харилцааны архивын сонгомол орчуулга-Монгол тухай асуудал”, орчуулсан Чэн Чүнхуа, Хармөрний сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо, 1991, тал 225-226 “Бээжинд суугаа консулын нууц цахилгаан” 1913 оны арван хоѐр сарын 28</ref>. Тал талын дарамт шахалт болон байлдааны ажиллагаагаа үргэлжлүүлэн явуулах зэр зэвсгийн хангамжийн асуудлыг шийдэх боломжгүй болсон зэрэг нь Богд хааны засгийн газар Оросын шаардлагийг хүлээн авахаас өөр аргагүй болгосон байна. Ингээд Монголын засгийн газрын ерөнхий сайд Намнансүрэн Оросын засгийн газарт Арван хоѐрдугаар сарын 16-ны өдөр Богд хааны засгийн газар Өвөр Монголоос цэрэг татахаа илэрхийлсэн албан бичиг илгээв. Энэхүү албан бичигт “...(Орос, Хятад, Монгол) гурван талын хуралдаанаар Монголын асуудлыг шийдвэрлэхийг зорьсон Орос, Хятадын хүсэлтийг хүлээж, Хятад, Монголд бүр ашиггүй энэ их дайныг бүх хүчнээрээ эцэслүүлж, дайн зогсоох зарлиг нийтлэж цэргээ дайны талбараас татан авчирна...” гэжээ. Үүний хамт “...Дундад улс ч байран дороо манай нэг угсааны Өвөр Монголын нутгаас цэргээ татах хэрэгтэй...” гэж шаардав<ref>“Оросын гадаад харилцааны архивын сонгомол орчуулга-Монгол тухай асуудал”, орчуулсан Чэн Чүнхуа, Хармөрний сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо, 1991, тал 222 “Монголын онц элчингээс гадаад яамны сайд Сазановад өгсөн захидал, орчуулга” 1913 оны арван хоѐр сарын 19</ref> Энэхүү шаардлагыг Оросоор дамжуулж Бээжинд мэдэгдэв. Амлалтын дагуу Богд хааны засгийн газар Өвөр Монголд байсан Монгол цэргийг татаж, Өвөр Монголоос элссэн цэргийг нутагт нь буцаахаар тушааж, цэргийн удирдагчдыг Хүрээнд дуудан аваачив<ref>Ш. Нацагдорж. “Дамдинсүрэнгийн намтар”, Улаанбаатар, 1946, тал</ref>. Богд хааны зарлигийн дагуу Арван хоѐрдугаар сарын сүүлчээр Монгол цэргүүд байлдааны талбараас буцаж эхлэв. Богдын цэрэгт ороод байсан Өвөр Монголын цэргийн зарим нь их цэргээ дагаж Ар монголд очсон бол зарим нь цэргээс халагдаж нутагтаа буцав. Монголын тал дайныг зогсоохоор цэрэг татаж байхад хятадын тал харин том хэрэг үйлдэж байв. Тухайн үед хятадын цэрэг монгол цэргийн буцсаныг далимдуулан урагш давшин өвөр монголын нутгийг эзлэн хот сууринг галдан шатааж дээрэм тонуул аллага хийж эхэлжээ. тухайлбал: “Баарин вангийн ордныг галдаж, дөчин байшинг шатааж үнсэн товрог болгохын энгийн монгол ардыг жаран хэдийг хядаж, үхэр мал гурван түмийг булаасан” гэх мэтийн харшилт хэргүүд Өвөр Монголын хошуу чуулганд олон удаа гарч байв<ref>“Японы гадаад явдлын яамны тэмдэглэл” (Дайшѐо-гын хоѐрдугаар оны наймдугаар сараас аравдугаар сар) “Монголын мэдээ” дөрөвдүгээр боть 1-6-1-57 号, (уг баримт бичгийн номер: 《蒙古情报》，第5 卷，第81 报, 大正3 年1 月-9 日，)</ref> Хятад цэргүүдийн энэхүү байдлыг Намнансүрэнгээс Оросын гадаад яамны тэргүүн сайд Сазановад өгсөн бичигтээ: “Монгол цэрэг ухарч гарсаны хойно, Хятадын цэрэг довтлон дайрч Авга да вангийн хошууны Дархан уул сүм жич Батхаалга сүмд гэнэт хүрч ирээд сүмийг галдан, ламыг булааж аливааг сүйтгэв. Баарин, Сөнөд, Үзэмчин зэрэг хошууд гайд дайрагдав...” гэж бичиж байв. Монголын тал ганцаараа цэргээ татсан ажээ. Гэвч Богд хааны цэрэг Өвөр Монголоос ухарч гарах явц дайны дараах байдалд ч тийм шулуун биш байжээ. Богд хааны цэрэг Халх нутаг руу ухарч гарахдаа эцсийн нэг өдөр болтлоо Хятадын цэрэг ангийг байлдаж байжээ. Арван нэгдүгээр сарын эцсээр Богдын цэрэг Улаанцавын чуулга, Чуулалт хаалгаас умарших оронд Хятад цэрэг рүү дахин ширүүн довтолгоон явуулж хэдэн зуун хүнийг нь олзолжээ. 1913 оны арван хоѐрдугаар сараас 1914 оны нэгдүгээр сарын хооронд Богдын цэрэг Өвөр Монголын нутаг дэвсгэрийг орхижээ<ref>Оросын Э.А.Белов “1912-1913 онд Халхын цэрэг Өвөр Монголд цэрэглэсэн нь” (“Монгол түүх судлал” наймдугаар товхимол, Өвөр Монголын Их Сургуулийн хэвлэлийн хороо, 2005) дансны дугаар 882, хуудасны дугаар 5</ref>. Энэ үед Богд хааны цэргийн хамт Өвөр Монголын цэрэг ард 2 000 орчим хүн Халх руу явсан байна. Тэд нутагтаа үлдвэл Хятадын засгийн газрын дарангуйлалд учрахаас болгоомжилжээ. Гэвт тэд Халхад очоод бас амьдрал ахуйн хүнд байдалд орсон байна. Богд хааны засгийн газрын эрх баригчид тэдэнд хөлс мөнгө, мал унаа ба тариалах нутаг (учир нь тэдгээр Түмэдчүүд болон хэсэг Цахарууд тариалан амьдарч байжээ) өгсөнгүй. Үүнээс болж тэд нарын дундаас хэсэг хүмүүс өөрийн уг нутагтаа харихыг хүсэж, Хятадын эрх баригчидтай хэлэлцээ хийхээр есөн хүнийг төлөөлөгчөөр томилжээ. Гэвч хятад улсын тал тэднийг баривчлан алсан төдийгүй бас тэдний зүрхийг нь сугалж харгисалсан байна. 273 1914 оны есөн сараас Орос, Дундад, Монгол гурван этгээдийн хэлэлцээр Хиагтад эхэлжээ. Богд хааны зарлигаар 1914 онд Халх дахь Өвөр Монголчуудад мал унаа болон тариан газар өгсөн бөгөөд 1915 оны Хиагтын гэрээ ёсоор Хятадын засгийн газар тэднээс ял асуухгүй хэмээн амлажээ. ==Байлдааны ажиллагаанууд== ===1913 оны 8 сарын 13. Шандын тал. ”Бух чичүүр” ажиллагаа=== Манлай ван Дамдинсүрэнгийн цэрэг Долнуураас гарсан их цэргийг угтаж, [[сар]] битүүрэхийг хүлээж байгаад харанхуй [[шөнө]] болох үед хурдан шалмаг [[морь]] сайтай, газрын баримжаа мэдэх нутгийн 50 цэрэг, [[Халх]] 50 цэрэгтэй хамт их цэргийн тэг голоор зүсэн гарч, хоёр тийшээгээ буудсаар, нэвт гарлаа. Энэ үед сандарч тэвдсэн Хятад цэргүүд эмх замбараагаа алдаж, буун дуу гарсан зүг рүү хариу буудсаар үүр цайх үед өөрөө өөрсөдтэйгөө тулалджээ. Цаг уурын байдал, шөнийн нөхцөлд тоогоор цөөн цэргээр их хүчийг гэнэт довтлон сандаргасан энэ тактикийг Зоригт баатар [[Лаварын Сумъяа]] дурсамждаа ”Бид [[бух чичүүр]], [[галзуу барын дайралт]] хэмээх аргыг хэрэглэсэн” гэсэн байна. ===1913 оны 8 сарын 30. Хүйсийн тал. ”Галзуу барын дайралт” ажиллагаа=== Энэ нь нилээд шийдвэрлэх тулалдаан төдийгүй хамгийн анхаарал татсан тулалдаан. Энэ тал уг нь [[Ганган тал]] нэртэй байжээ. Элсэрхэг [[хөрс]]тэй, битүү [[ой]] байсан энэ [[хөндий]]н [[салхи]]ны дээр нь [[өндөрлөг]] газар [[Монголчууд]] байрласан бол яг эсрэг нам дор, зүүн өмнө зүгээс [[Хятад]]ын [[цэрэг]] давшин гарч ирж. [[Эмгэнт Манхан]] хэмээх толгой дээр [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн]] байрлан, яг байлдаанд цэргээ удирдаж байгаа мэт тугаар дохио зангаа хийнэ. Үүнийг нь харсан [[Ван Хуайчин]] жанжин их бууны шуурган галаар моддын оройгоор үзэгдэх [[туг]]нууд руу, Монголын цэргүүд өөд өдөржин галлаж давших явцаа удаашруулсан байна. Монгол цэргүүдээс цөөн хэдэн цэрэг далд байрлалд зөвхөн тугаараа давших ухрах хөдөлгөөнийг хийж хуурч байсныг мэдээгүй хятад цэргүүд өдрийн хагас буудалцаад эцэст нь хооллож байсан бйана. Яг энэ үед өлийн салхи гарч, Монгол газрын хүчит салхи баруун хойноосоо лэрхийн бослоо. Үүнтэй зэрэгцэн өтгөн сахлаг хуурай модонд тавьсан түймэр, давхиж яваа морьтноос ч хурданаар Хятад цэргүүдийг нөмрөн авсан байна. Түймрийн галаас зулбан гарах цэргүүдийг Монгол цэргүүд цавчихыг нь цавчиж, буудахыг нь буудсаар улмаар тэдний дунд зүсэн орж, эргэн тойрон цавчиж, яг л галзуу бар шиг аашиллаа. Ийнхүү 2 өдөр шөнө зууралдан байлдаж, [[түймэр]]тэй хамтран тэднийг ухраан цохисоор Үхэрчин овоо, Шанд нийслэлийн туурь, Зуу найман сүм өнгөрч, Долоннуур хотод тулж очжээ. Энэ тактикийг [[”Галзуу барын дайралт”]] гэж нэрлэсэн байна. Харин гүн [[Лаварын Сумъяа]]гийн анги давшисаар [[Зуу-Удын чуулган]]ы [[Бяруу]] хотыг эзэлж, улмаар [[Жанчхүү]]гийн зүг хөдөлж, замын дагуу байсан Хятад цэрэгтэй байлдахдаа тэр үед нэрлэгдсэнээр [[галзуу барын дайралт|«галзуу барын дайралт»]], [[хорт могойн ороолт|«хорт могойн ороолт»]] гэх зэрэг тактикийг хэрэглэжээ ===Бат хаалганы чиглэлийн байлдааны ажиллагаа=== Баруун өмнө хязгаарыг сэргийлэн хамгаалах цэргийг захирах сайд гүн Сономдоржоос 1913 оны Наймдугаар сарын 6-нд Богд хаанд ийнхүү өргөн мэдүүлжээ :“Зарлигийг дагаж өмнө хязгаарыг сэргийлэн хамгаалах 4 дүгээр хорооны 100 цэрэг, нэмэн захируулсан 3 дугаар хорооны 65 цэрэг, орос багш Ихбаярын хамт ирсэн 8 цэрэг, их буу хамгаалж ирсэн 14 цэрэг, Улаанцав чуулганы Дөрвөд вангийн хошуу, Муу мянганы хошуу, Дархан чин вангий хошуудаас гаргасан тус бүр 20цэрэг, Богд эзний соёлд дагаар орж зүтгэе гэж тосон ирсэн 123 цэрэгтэй хамтарч нийт 370 цэргийн хүчээр [[Дархан чин вангийн хошуу|Дархан Бэйлийн хошуу]]ны “Бат хаалга” сүм хүртэл гамингуудтай байлдаж “Цагаан чулуут”, “Цэцэн” хэмээх газар очиж 5-р сарын 17-ны өдрий могой цагт гэнэт өмнө зүгээс 2000 орчим гамин цэрэг халдаж ирсэнд манай цэргүүд гамин цэргүүдтэй нар шингэтэл байлдаж ихэнхийг алж маргааш нь дахин байлдаж үд болоход гамин цэрэг буруулан зугтаж одов. Ингэж уг үүргээ гүйцэтгээд “Амгалант довон” гэдэг газар буудаллаж цэргээн тоолж үзэхэд Монголын 370 цэргээс 3 цэрэг амь эрсдэж нэг шархадсан байхад гамингийн 2000 орчим цэргээс 800 гаруй нь тулалдааны талбарт алагджээ” хэмээн бичжээ. ==Төгсгөл, үр дүн== Энэхүү [[таван замын байлдаан]] гэж нэрлэсэн [[чөлөөлөх дайн]] 1914-1915 онд [[Хиагт]]ад болсон [[Оросын Хаант Улс|хаант Орос]], [[Хятад]] хоёр улсын ил далд хуйвалдсан [[Хиагтын гэрээ|гурван улсын хэлэлцээр]]ийн дараа зогссон байна. 1913 онд [[хил хязгаар]]аа батлан хамгаалахаар таван замаар давшсан Монгол цэргүүд их бага нийлсэн 100 орчим [[тулалдаан]] хийсэн гэж үздэг боловч судлаачдын үздэгээр 1913 оноос хойш дуусах хүртэлх хугацаанд 58 орчим [[зэвсэгт мөргөлдөөн]] хийсэн байдаг. Эдгээрийн 33-т нь монголчууд амжилт олсон бол 11-д нь хятадууд ялсан бөгөөд 14 мөргөлдөөн яаж төгссөн нь тодорхойгүй байна. Түүнчлэн хятадын талаас 2000-аас дээш 5-7 мянган цэрэг, Монголын талаас 220-иос 1712 хүртэлх цэрэг оролцсон томоохон тулалдаан 11 удаа болсон бол 600-1000 Хятад цэрэг, Монголын 200-аас дээш хүн оролцсон бага хэмжээний 5 тулалдаан болжээ.. Таван замын байлдааны ажиллагаа нь хамрах нутаг дэвсгэрийн хүрээгээрээ зүүнээс баруунаа 1000 шахам [[км]], хойноос урагшаа 144-480 км-ийг хамарсан бүс нутагт болж өнгөрсөн. Энэ [[дайн]] байлдааны үед Монголчууд хятад цэргийг [[марш]] үйлдэх үед нь хоёр ч удаа довтолсон ба [[шөнийн байлдаан]] мөн хоёр удаа болсон талаар тэр үеийн баримтуудад тэмдэглэсэн байдаг. Монголын талаас дайн байлдаанд алагдан олзлогдсон тухай баримт тун ховор ч түүвэрлэвэл 400 орчим цэрэг алагдсан гэх нэг удаагийн тохиолдлын тоог эс тооцвол 3 тулалдаанд 16 хүн алагдсан. Харин нэг тулалдаанд 60 гаруй хүн олзлуулсан мэдээ байдаг бол 3 тулалдаанд 48 орчим хүн шархтсан тухай сурвалжууд өгүүлдэг. Гэтэл хятадын талаас 12 тулалдаанд нийт дүнгээр 3795 цэрэг алагдсан бол 4 тулалдаанд 76 хүнээ монголчуудад олзлуулсан аж. Монголын цэргийн олзолсон зэвсгийн тухайд гэвэл 5 зэвсэгт мөргөлдөөнөөс 1080 [[буу]], 2 [[казах тэрэг]], мөн 85600 [[ширхэг]] [[сум]], 3 тулалдаанд 7 [[пулемёт]] түүний 5000 сум, 4-8 [[их буу]], 410-аад сум, 421 эсвэл 343 ширхэг сэлмийг хятад цэргээс олзолжээ. [[Богд Хаант Монгол Улсын цэргийн тагнуул|Монголын цэрэг]] 1913 оны байлдаанд [[партизаны дайн]]ы маягаар байлдааны ажиллагааг өрнүүлсэн. ==Урвалт== [[Монгол цэрэг|Монгол цэргүүд]] 1913 оны намар [[Шилийн голын чуулган]], [[Цахар]] нутгаас хятадын цэргийг хөөн гаргаж Шилийн голын чуулганы нутагт удтал байрлаж байх үед нь цэргийн бүх хэрэглэлийг нутгийн ардуудаас гаргуулж чирэгдэл учруулж, цэргүүд [[хоол хүнс]]ээр дутагдсанаас санаа сэтгэл нь алдагдах явдал гарч байжээ. Мөн [[сум хэрэгсэл]] зэрэг [[цэргийн хангамж]] муудсан байна. Үүнээс гадна хятадын тал “[[Зөөлөн бодлого]]”-ын нэг зүйл болох [[монгол цэргийн жанжин]] нарыг өөрийн талд урвуулан авахаар [[хэргэм зэрэг]], [[мөнгө]] шан амалж байсан нь зарим талаар хэрэгжиж байжээ. Энэ мэт байдлаас болон Хятадуудыг дийлэхгүй гэж [[Өвөр Монгол]]ын нэг бүлэг [[ван]] [[гүн]] нар сэтгэн хятад улсад [[Бууж өгөх (дайн)|бууж өгөх]], [[урвах]] тохиолдол гарсан байна. 1913 оны есдүгээр сард Архуа бэйс [[Насан-Аривжих]] хятадын цэрэгт бууж өгсөн байна. Түүнтэй хамт дээд тушаалтай [[цэргийн ноѐн]] болон [[энгийн цэрэг]] 100 хүн мөн бууж өгчээ.<ref>Оросын цэргийн түүхийн архив, Э.А.Беловын зохиол. №2000 бүрэн боть, хуудасны дугаар 145</ref> Тэрээр урвасаны дараа өөрийн мэдэж байсан цэргийн төлөвлөгөөний нууцыг хятадын талд задалсан байна. Үүний хорт уршигаар Таван замын цэргийн Өвөр Монголын фронтын баруун жигүүрийн буюу Насан-Аривжихын хариуцан командалж байсан чиглэлийн эсрэг хятадын цэргийн давуу хүчийг яаралтай хуримтлуулан монгол цэргийн сул хэсгүүдийн эсрэг хүчтэй [[давшилт]] хийсэн байна. Хятадын цэргийн давшилт зарим талаар амжилттай болж хэд хэдэн тулалдаанд командлагчгүй монгол цэрэг цохигдон ухарсан байна. Командлагчгүй болсон Насан-Аривжихын цэрэг хятадын цэргийн давшилтын эсрэг сул эсэргүүцсэн ба захиргаагүй болж тархаж явсан тул [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн|жанжин Дамдинсүрэн]] тэдгээрийг цуглуулж авахаар нэлээд хүч цаг зарцуулжээ. Үүний дараа Хятадын хувьд Монгол улсын цэргийн эрх баригчдыг урьж зусар үгээр илбэн дагуулахыг ихээр оролдох болсон байв. Юань Шикайн улс төрийн зөвлөгч [[Жорж Эрнэст Моррисон|Моррисон]] хятад улсын талд чухал зөвлөгөө өгч Монгол цэргийн ноѐдыг хятадын талд татаж оруулахаар бүтэмжтэй ажиллаж байжээ гэдгийг түүхэн баримтууд гэрчилж байна. Хятад улсын ноѐн, [[Хөвөөт шар хошуу]]ны Үхэр хонин сүргийн хоѐр [[түшмэл]]ийг зарж Дамдинсүрэнд хэлүүлсэн нь “Үүний урьд бидэнд дагаж орсон бэйл Насан-Аривжихад ерөнхийлөгчөөс жүн ван цол өргөмжилсөн. Хэрвээ Дамдинсүрэн манай [[Дундад Иргэн Улс]]ад дагаж орвоос [[ван]]гийн хэргэмээр шагнамой” гэжээ. Үүний хариуд Дамдинсүрэн “Манай улс хэрхэвч [[Дундад Иргэн Улс]]тай нийлэхгүй. Нэгэн аймаг шарын шашныг олон Монгол аймгийг бүрнээ хураамжилж тусгаар улс болон зогсочихуй. Намайг [[чоно]] шиг[[хулгай]] Насанравжихтай бүү адилтгахтун. Танай [[Юань Шикай|жунтун]]гын өргөмжлөх вангийн хэргэмийг жанжин би [[ванбаа]] хэмээх [[мэлхий]]д ч хүрэхгүй гэж санамой” гэж хариулаад “Та нар Монголын ард байтлаа харин Хятадын баширлах үгэнд итгэж нэг биеийн ашиг зэргийг хичээн Монгол аймгийг хятад улсад дагуулж, Монгол газар орныг хятад хүнд эзлүүлж хойд өдөр Монголын хүүхэд дүү нарыг өөр аймгийн дотор үүрд дарлуулъя хэмээмүй” гэж ихэд буруушааж, ирсэн хоѐр түшмэлийг хөөж явуулсан байна. <ref>Ш. Нацагдорж: “Манлай баатар Дамдинсүрэнгийн товч намтар”, Улаанбаатар, 1946, тал 40</ref> Сүүлд нь [[Бавуужав]]ын цэргийн [[Мурунгаа]] гэдэг [[Цахар цэргийн ноѐн]] хятадад урважээ. Тэгэхэд мөн Цахар цэргийн жанжин [[Лувсан-Очиржамц]] Хүрээний нууц зарлигаар тусгай цэргийн ангийг бүрдүүлэн Мурунгаагийн урвасан цэргийг нэхэн хөөж бут цохин түүнийг олзлон авч цаазалсан байна.<ref>Хаант Оросын гадаад бодлогын архив, Дундад улсын бүрэн эмхэтгэл, Э.А.Белов “1912- 1913 оны хооронд Халхын цэрэг Өвөр Монголд цэрэглэсэн нь” дансны дугаар 882, хуудасны дугаар 11</ref> Жанжин Лувсан-Очиржамцын Мурунгаагийн урвасан цэргийг нэхэн хөөж бут цохисон тусгай цэргийн ангид [[Дамирангийн Нанзад|Нанзад баатар]] оролцож байсан байна. ==Үнэлгээ== Таван замын байлдаан буюу Монгол-хятадын 1912-1915 оны дайныг дүгнэн үзвэл: * Дайны эхний шатанд Монголын цэрэг давших байлдааны ажиллагааг өөрийн дайны үндсэн стратеги болгон хэрэгжүүлсэн нь амжилттай болсон төдийгүй Өвөр Монголын нутгийг бараг бүрэн чөлөөлж чадсан байна. энэ үед хүн хүчний харьцаа төдийгүй зэвсэг техник, цэргийн сургалт, хангамжийн хувьд хятадын цэрэг эгнэшгүй давуу байсан боловч тулалдаан бүхэнд тоогоор цөөн монголын цэрэг ялалт байгуулсан онцлогтой. * Дайны дунд үед зарим нэг монголын цэргийн жанжид урваж, монголын байлдааны төлөвлөгөөний нууцыг хятадын талд задалсан байна. Үүний улмаас монгол цэргийн байлдааны зарим ажиллагаа бүтэлгүй болж, ялагдал хүлээсэн тохиолдол гарчээ. Үүнд хятадын тал цэргийн тоо, зэвсэг техникээ хэд дахин нэмэгдүүлж, монголчуудаас үлэмж давуу хүчийг байлдааны ажиллагааны талбарт хуримтлуулсан явдал төлийгүй монголын цэрэг сум хэрэгслээр тогтмол байнга хангагдаж чадахгүй байсан явдал нөлөөлсөн байна. Монголчуудын байлдааны ажиллагааны нууцыг мэдсэн хятадууд өөрийн байлдааны ажиллагааг шинээр төлөвлөн түүний зарим хэсгийг хэрэгжүүлж чаджээ. Монголын тал ч байдалтай хурдан зохицсон арга хэмжээг авч байлдааны төлөвлөгөөг шинээр хийсэн байна. Үүний үр дүнд хятадын цэргийн давшилтыг зогсоон амжилттай сөрөг довтолгооныг хийсэн байна. Ингээд байлдааны фронтын шугмыг тогтворжуулж чадсан байна. Ингэснээр дайны ажиллагааг сунжирсан байршлын шинжтэй болсон байна. * Төгсгөлийн шатанд дайн ажиллагаа урьдын хэвээр байрлалын шинжтэй байж, фронтын шугам тогтвортой байсан байна. Хятадын цэргийн давшилтууд ээлж дараалан амжилтгүй болж байсан бөгөөд монголын цэрэг тэдний давшилтыг амжилттай няцаан цохиж байсан төдийгүй сөрөг довтолгоонуудыг мөн амжилттай хийж байсан байна. Гэхдээ Оросын үйл ажиллагаанаас шалтгаалан монгол цэргийн сум хэрэгсэл, зэр зэвсэгийн хангамж улам муудсаар бараг зогссон байна. Түүнээс гадна улс төр, эдийн засгийн байнгын дарамт шахалт өсөн нэмэгдсээр байжээ. [[Цэргийн түүхч]] [[Ж.Базарсүрэн]]гийн судалгаагаар таван замын цэргийн хэрэглэж байсан байлдааны ов мэх, арга нь “уламжлалт морьт цэргийн урлаг зонхилсон хэвээр байсан”, голомтын чанартай төвүүдэд болсноор онцлог. ==Баатрууд== [[Богд хаан]] 1911 оноос эхлээд таван замын байлдааны ажиллагааг дуусан дуустал улс үндэстнийхээ төлөө гарамгай гавъяа байгуулсан 101 хүнд [[баатар]] цол олгожээ.<ref>{{Cite web |url=http://mongolianshaman.com/index.php/2018-04-09-02-09-34/%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D1%82%D0%BB%D1%8D%D0%BB%2C-%D1%8F%D1%80%D0%B8%D0%BB%D1%86%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B0/2306-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D1%86%D0%BE%D0%BB |title=МОНГОЛ УЛСЫН БААТАР ЦОЛ |access-date=2022-08-28 |archive-date=2022-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220828095017/http://mongolianshaman.com/index.php/2018-04-09-02-09-34/%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D1%82%D0%BB%D1%8D%D0%BB,-%D1%8F%D1%80%D0%B8%D0%BB%D1%86%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B0/2306-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D1%86%D0%BE%D0%BB |url-status=dead }}</ref> Үүнд: {{col-begin}} {{col-3}} 1. [[Авирмэд]]-Сэцэн хан аймгийн Эрдэнэ ваны хошуу. 2. [[Бавуужав]]-Шударга Баатар-Өвөр Монголын Жирэмийн Чуулганы өмнөд Горлос хошуу. 3. [[Бадрах]]-Түшээт хан аймгийн Бадрах гүны хошуу. 4. [[Сономцэрэний Базарваань|Базарваань, Сономцэрэний]]-Засагт хан аймаг. 5. [[Зэвэгийн Балдан|Балдан, Зэвэгийн]]-Түшээт хан аймаг, Эрдэнэ ваны хошуу. 6. [[Баяр Түрэмгий баатар|Баяр, Борхонуудын]]-Түрэмгий баатар-Өвөр Монгол. 7. [[Бирваарагчаа]]-Сайн ноён хан аймаг. 8. [[Божи]]-Өвөр Монголын Зүүн үзэмчин, жүн ван Гомбосүрэний хошуу. 9. [[Бумжаргал]]-Шударга Баатар-Сэцэн хан аймгийн Жанжин бишрэлт бэйлийн хошуу. 10. [[Ванчиндорж]]-Зүтгэлт Баатар-Сайн ноён хан аймгийн Бишрэлт бэйлийн хошуу. 11. [[Волинган]]-Өвөр Монголын Харчин гүны хошуу. 12. [[Галсанцампантүгжням]]-Ялгуулсан Баатар-Өвөр Монголын Жирэмийн чуулганы Хорчин хошуу. 13. [[Гомбо-Идшин, Лхамсүрэний]]-Хичээнгүй Баатар-Сэцэн хан аймгийн Ачит ваны хошуу. 14. [[Гомбожав]]-Сэцэн хан аймгийн Үйзэн бэйсийн хошуу. 15. [[Гочоо]]-Шулуун Баатар-Түшээт хан аймгийн Дайчин бэйсийн хошуу. 16. [[Гэлэнгүж]]-Хавтай Баатар-Өвөр Монголын Хөлөнбуйр. 17. [[Гэлүүсүхэн]]. 18. [[Гэндэн]]-Сайн ноён хан аймаг, мэргэн гүн Мөнх-Очирын хошуу. 19. [[Даваа, Төмөрын]] буюу [[Дамбийжанцан]]-Догшин ноён Хутагт-Түшээт хан аймгийн Бадрах гүны хошуу. 20. [[Дагва]]-Зүтгэлт Баатар-Засагт хан аймгийн дархан гүн Маньбазарын хошуу. 21. [[Дагдан]]-Засагт хан аймгийн Жалханз хутагтын Урианхайн киргиз сум. 22. [[Далай, Жамъяны]]-Шаламгай Баатар-Сайн ноён хан аймгийн Итгэмжит бэйсийн хошуу. 23. [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн|Дамдинсүрэн, Жамсраны]]-Манлай Баатар-Өвөр Монгол, Хөлөнбуйр. 24. [[Даш]]-Шударга Баатар- 25. [[Дашдэндэв]]-Чамбай Баатар-Сэцэн хан аймгийн хурц бэйс Түвдэны хошуу. 26. [[Долгор]]-Шаламгай Баатар-Өвөр Монголын Жирэмийн чуулганы чин ваны хошуу. 27. [[Дорждэрэм, Мөнхийн]]-Түшээт хан аймгийн Дайчин бэйсийн хошуу. 28. [[Доржпалам]]-Зоригт Баатар-Өвөр Монголын Хөлөнбуйр. 29. [[Дугаржав]]-Хянамгай Баатар-Өвөр Монголын цахар. 30. [[Дугаржав, Нараны]]-Хичээнгүй Баатар-Сэцэн хан аймгийн Илдэн ваны хошуу. 31. [[Дуваа, Донойн]]-Түшээт хан аймгийн Эрдэнэ ваны хошуу. 32. ?-Өвөр Монголын зүүн Үзэмчиний жүн ван Гомбосүрэний хошуу. 33. [[Дэндэв]]-Сайн ноён хан аймгийн Бишрэлт бэйлийн хошуу. 34. [[Дэчинган]]- {{col-3}} 35. [[Дэчинлхаажид]]-Хурц Баатар-Сэцэн хан аймгийн Үнэн сүжигт Илдэн ваны хошуу. 36. [[Жагшимбуу]]-Хурц Баатар-Өвөр Монголын цэргийн хорооны дарга. 37. [[Жамц]]-Зоригт Баатар-Цэргийн Яамны дэс түшмэл, Зүүн өмнө хязгаарыг Захирах Цэргииг захирах түшмэл. 38. [[Жамц]]-Түшээт хан аймгийн Чин ван Ханддоржийн хошуу. 39. [[Жамсран]]-Шулуун Баатар-Түшээт хан аймгийн Дайчин бэйсийн хошуу. 40. [[Жамъян]]-Сэцэн хан аймгийн Бэйлын зэрэг засаг, Улсад туслагч гүн. 41. [[Заяат]]-Хичээнгүй Баатар-Өвөр Монголын Цахар- 42. [[Илүү]]-Шударга Баатар-Өвөр Монголын Хөх хотын Түмэдийн хороо. 43. [[Лайсан]]-Хурц Баатар-Сэцэн хан аймгийн Доржпаламын хошуу, жагсаалын дарга. 44. [[Лувсан]]-Зоригт Баатар-Урианхай 45. [[Лхам]]-Сэцэн хан аймгийн засаг тэргүүн зэргийн тайж. 46. [[Мааньжав, Балданы]]-Өвөр Монголын харчин. 47. [[Хатанбаатар Магсаржав|Магсаржав, Сандагдоржийн]]-Хатан Баатар-Сайн ноён хан аймгийн Итгэмжит бэйсийн хошуу. 48. [[Манажав]]-Өвөр Монголын Шилийн голын чуулганы баруун үзэмчин чин ван Содномравданы хошуу. 49. [[Мандах залан]]-Өлзийт Баатар- 50. [[Мурунгаа]]-Шалгарсан Баатар-Өвөр Монголын Зостын чуулганы Монголжин хошуу. 51. [[Мутунбунга]]а-Шалгарсан Баатар-хорооны дарга. 52. [[Мөнхравдан]]-Саруул Баатар- 53. [[Мянбуу]]-Мэргэн Баатар-Өвөр Монгол-Хар мөрөн муж. 54. [[Наваан]]-Шулуун Баатар- 55. [[Наваан-Юндэн]]-Түшээт хан аймгийн Наваан-Юндэний хошуу, жүн ван. 56. [[Шаравын Найданжав|Найданжав, Шаравын]]-Хичээнгүй Баатар-Өвөр Монгол. 57. [[Нанзад/Барман хэмээгч/]]-Түргэн Баатар-Түшээт хан аймгийн Чин ван Ханддоржийн хошуу. 58. [[Дамирангийн Нанзад|Нанзад, Дамираны]]-Түргэн Баатар-Түшээт хан аймгийн Чин ван Ханддоржийн хошуу. 59. [[Насан тогтох]]-Хорооны дарга. 60. [[Норов]]-Өвөр Монгол-Зуудын чуулганы Ар хорчин да ваны хошуу. 61. [[Нолгар]]-Шаламгай Баатар- 62. [[Өлзийбадрах]]-Дэс Баатар-Өвөр Монгол- 63. [[Өлзийдүүрэн]]-Хянамгай Баатар-Сайн ноён ханы хошуу. 64. [[Өлзий-Орших]]-Шулуун Баатар-Өвөр Монголын Зарууд хошуу. 65. [[Пунцаг, Базарын]]-Хичээнгүй Баатар-Сэцэн хан аймгийн Лха жононы хошуу. 66. [[Пунцаг-Шаламгай Баата]]р-Түшээт хан аймгийн Далай гүн Алтанхуягийн хошуу. 67. [[Пунцаг]]-Шаламгай Баатар-Өвөр Монгол, барга, хорооны жагсаалын занги. 68. [[Пүрэв]]-Захчин гүн Цэрэндоржийн хошуу, тайж. {{col-3}} 69. [[Саван]]-Өвөр Монголын баруун Баарин ваны хошуу. 70. [[Сандагдорж]]-Өвөр Монголын Жирэмийн чуулганы Горлос хошуу, хороон дарга. 71. [[Содномдаржаа]]-Түшээт хан аймаг, Улсад туслагч гүн. 72. [[Соном]]-Зоригт Баатар-Сайн ноён хан аймгийн зоригт гүн. 73. [[Лаварын Сумъяа|Сумъяа, Лаварын]]-Ялгуун Баатар-Шинжаан мужийн Ил тарвагатайн хошууны харъяат. 74. [[Сундуйжав]]-Өвөр монгол- 75. [[Сэргэлэн]]-Эвтэй Баатар-Өвөр Монголын Шинэ баргын Хошуу цагааны харъяат, хороон дарга. 76. [[Тогтох гүн|Тогтох, Энхбилэгтийн]]-Зоригт Баатар-Өвөр Монголын Жирэмийн чуулганы өмнөд Горлос хошууны харъяат. 77. [[Төмөр]]-Өвөр Монголын Түшээт хошууны харъяат, хороон дарга. 78. [[Төмөр]]-Шулуун Баатар-Түшээт хан аймгийн Дайчин бэйсийн хошууны харъяат. 79. [[Түмэннаст]]- 80. [[Хайдав]]-Өлзийт Баатар-Сайн ноён аймгийн сайд, бэйс Цогт-Очирын хошууны харъяат, ангийн дарга. 81. [[Хишигжаргал]]-Сайн ноён хан аймгийн Бишрэлт бэйл Бадамгаравын хошууны харъяат, ангийн дарга. 82. [[Хорлоо]]-Шулуунбаатар-Түшээт хан Аймгийн Дайчин бэйсийн хошуу. 83. [[Хохлин]]-Засагт хан Аймгийн жанжин Далай гүны хошуу. 84. [[Цогт]]-Зүүн Үзэмчины жүн ван Гомбосүрэны хошуу. 85. [[Бодлогот Баатар Цэнд Гүн|Цэнд]]-Бодлогот Баатар-Сангийн Яамны дэд Сайд, Өвөр Монголын Хөлөнбуйрын харъяат. 86. [[Чагдарсүрэн]]. 87. [[Чимэд]]-Хурц Баатар-Түшээт хан аймгийн Дайчин бэйсийн хошуу. 88. [[Чимэд]]-Сэцэн хан Аймгийн Үнэн сүжигт Илдэн ваны хошуу. 89. [[Чованлүн]]-Өвөр Монголын Жирэмийн чуулганы Бодлогот ваны хошуу. 90. [[Чойжамц]]-Цогтой Баатар-Сэцэн хан Аймгийн Мэргэн засагийн хошуу. 91. [[Чойж]]. 92. [[Чулуу]]н-Өвөр Монголын Зост Чуулганы Түмэдийн хошуу, ангийн дарга. 93. [[Чулуун]], Өлзийтийн-Сэцэн хан Аймгийн Сүжигт ваны хошуу. 94. [[Шагдар]]-Засагт хан Аймгийн Дайчин ваны хошуу. 95. [[Шарав]]-аравны дарга. 96. [[Шаарийбуу]]-Өвөр Монголын Жирэмийн чуулганы сайд Раашминжүүрийн хошуу. 97. [[Шимихи]]-Засагт хан аймгийн цогт гүн Дамдинбаашийн хошуу. 98. [[Ринчин]]-Сэцэн хан аймгийн Сэцэн чин ваны хошуу. 99. [[Эрэнцэн]]-Өвөр Монголын Цахар хошуу. 100. [[Ядамсүрэн]] Цэнгэлын-Сайн ноён хан аймгийн Түшээт гүний хошуу. 101. [[Яринбаатар|Ярин, Мятавын]]-Хурц Баатар-Түшээт хан аймгийн Говийн Со засгийн хошуу {{col-end}} ==Он дарааллын хэлхээс== *1911 он :6 дугаар сарын 1. Оросын Амар орны бүгдийг захирагч ноѐн зарлиг буулган Хятадууд Оросын хилд орохыг цаазлав. Мөн сарын 11-ний өдөр Бээжин Петербугын хоѐр этгээдийн төлөөлөгч Цичигард хуралдаж, Эргүнэ гол орчмын хоѐр улсын хилийг хайн тогтоохоор хэлэлцээ хийв. :6 дугаар сар. Халхын дөрвөн аймгийн хан, чуулган дарга жанжин тэргүүтэй лам нар Богдод Бат Оршил өргөхөөр Их хүрээнд цугларч, Эрдэнэ Шанзудбын яаманд нууц зөвлөлгөөн хийжээ. :7 дугаар сар. Халхын дөрвөн хан тэргүүтэй Монголын зарим ноѐд лам нар Богд уулын модонд гэр барин нууц зөвлөлгөө хийжээ. :8 дугаар сар. Монголын төлөөлөгч Ханддорж, Цэрэнчимэд, Хайсан нар Петербургт очив. :10 дугаар сарын 10. Учаны бослого үүсчээ. :11 дүгээр сарын эх. Ханддорж, Цэрэнчимэд, Хайсан зэрэг долоон хүн "Монголын түр засгийн газар"-ыг зохион байгуулж, Хүрээний хэрэг эрхлэх Их сайд Сандог үлдэн хөөхөөр тунхаглахын хамт, Өвөр Монгол, Алшаа, Дарьганга, Барга зэрэг газруудын ван гүн нарт бүх Монгол нэгдэх тухай Богдын бичгийг уламжлан илгээв. :11 дүгээр сарын 30. Монгол "Тусгаар тогтнох"-оо тунхаглаж, Сандо амбан Оросын элчин сайдын газар далдлан орж, удалгүй Орос, Монгол цэргийн хамгаалал дор Хиагтаар хил гарч улсдаа буцах болжээ. :12 дугаар сарын 4. Сандо амбаныг цэрэгтэй нь хамт хилээс үлдэн гаргав. :12 дугаар сарын 6. Монголын "Тусгаар тогтнол"-той дуу хоолой авалцсан Хөлөнбуйрын "тусгаар тогтнох" бүлэгтэн цэрэг томилон Орос цэргийн дэмжлэгээр Манжуурыг довтолсон байна. :12 дугаар сарын 16. "Тусгаар тогтнох" бүлэгтэн Манжуурыг эзлэн авч, голын дээд урсгалын олон харуулын газруудыг ч байлдан эзэлжээ. :12 дугаар сарын 16. Жавзундамба Хутагт Хүрээнд хаан суурнаа сууж "Их монгол улсын наран гэрэлт хаан" хэмээгдэж "Олноо өргөгдсөн"-өөр оны цолоо болгов. :12 дугаар сар. Богд хааны засгийн газраас Өвөр Монголын эл хошуу чуулганы олон ван гүн нарт уриалгын бичиг илгээв. Улиастайн жанжин ч Монголын цэрэгт үлдэгдэн гарав. Улиастайд Оросын Консулын газар байгуулагдав.Цагаагчин гахай жилийн хувьсгалын нөлөөгөөр Түмэд хошууны нэгэн салаа цэрэг Батхаалгад умардын цэргийн эрхтэнийг эсэргүүцэх зэвсэгт бослого гаргав. Умардын цэргийн эрхтэн ч их цэрэг томилон Жи Нин, Гүэй Сүй, Бугат гурван замаар Улаанцавын чуулганд довтлон орж бослогийг дарангуйлаад, Батхаалгын сүмийг галдав. Алшаагын Гө Лу Хуй эвлэлийн түрүү Жан Жин Мин-ээс Нин Ши Ан-ын Гө Лу Хуй-ын түрүү Лиү Хуа Тан-ыг хавсарч Инчуаныг дайран эзлэхээр төлөвлөж байгаад нууц нь задран Алшаа Чин ван Даваанбүлүгжала ба Хөх нуурын Ма Чи-ын дарангуйлалд учирч ялагдав. Мөн оны арван хоѐрдугаар сард Шинжаны Монголчууд Чингийн засгийг эсэргүүцэх тэмцэл гаргажээ. * 1912 он :1 дүгээр сарын 14. Оросын Хайлаарт суугаа Консул Усад-ын дэмжлэг дор Өөлдийн ерөнхий захирагч ноѐн Шинфү, Хуучин Баргын ерөнхий захирагч Цэгц ба Шолон хошууны ерөнхий захирагч Чөн Дө зэрэг хүмүүс орчмын эл хошуудын Монгол цэрэг мянга гаруй хүнийг цогцлуулж, Оросын тусалсан таван зуу гаруй буугаар зэвсэглээд ―Чин хаант гүрний журмын цэрэг‖ хэмээн алдаршуулж Бүгд найрамдахыг эсэргүүцэж эхэлсэн байна. Мөн өдрийн орой Хөлөн хотыг довтлон эхлэж арван тавны өдөр хотыг эзлэн авч Хятад ноѐдыг үлдэн Хөлөнбуйрын ―Тусгаар тогтносон‖-ыг тунхаглаж, Хүрээний Богд хааны засгийн газарт харъяалагдах засгийн ордон байгуулж Манжуур зүг үргэлжлэн цэрэглэсэн байна. :1 дүгээр сарын 20. Хөлөнбуйрын Монгол цэргүүд Мөнхшил харуулын газрыг довтлон эзлэв. :1 дүгээр сарын 23. Оросын Гадаад явдлын яамны сайд Хаандаа айлтгал өргөж, одооны ашигтай цагийн байдлыг завдаж Манж орон дахь нөлөөгөө чангатгах ѐстой гэсэн бөгөөд мөн өдөр Сазановагаас Цагаан хаанд Оросоос Монголыг хамгаалан Дундад улсаас тусгаарлуулах хэрэгтэй гэж дурьдсанд Цагаан хаан эдгээр саналыг зөвшөөрсөн. :Мөн сарын сүүлч. Хар мөрөн мужийн цагдан захирагч сайдаас түшмэл томилож Хөлөн хотноо хүрч Шинфү нарыг ятган ―Тусгаар тогтнох‖-ыг нь хүчингүй болготол, Хайлаарт суугаа Оросын Консул Усад яаравчлан ирж Шин фү зэрэг хүмүүсийг зэвсэг, мөнгө бодисын тусламжаа зогсоох зэрэг зүйлээр гачин шахаж байгаад энэ нэг бодлыг нь хаяуулсан байв. :2 дугаар сарын 12. Жоу Чүн Фан-аас харъяат цэргээ дагуулан Хөлөнбуйрын тусгаар тогтносон Монгол цэргүүдтэй Жи Лалин орчим ихээр байлдаж ялагдан ухрав. :3 дугаар сар. Хөлөнбуйрын тусгаар тогтносон засгийн ордны тэргүүлэгч, Хөлөнбуйр газрын бүгдийн дарга Шин фү зэрэг хүмүүс Жибзундамба Хутагтын өргөмжлөлийг хүлээн авч жинхнээр Монгол улсад даган оров. :4 дүгээр сар. Хүрээнээс ирүүлсэн Монголын―Тусгаар тогтнолын тунхаг‖-ыг хүлээн авсан Хөвсгөл нуурын Урианхайн бүгдийн дарга Хишигжаргал, Дарьгангын бүгдийн дарга Содномдовдон, Шилийн голын чуулганы зүүн Хуучид ван Салнунточал нараас өөр өөрийн харъяат олон ардаа авч эн түрүүнээ Богд хааны засгийн газарт дагаар орж хүч нийлэх гэсэн өргөдлийг Хүрээний эрх баригчид хүлээн зөвшөөрчээ. :4 дүгээр сар. Хорчин баруун гарын өмнөд хошууны Удай вангаас туслагч тайж Нучинга, Вангийн сүмийн ширээт лам Бөхбуян ба Чимэдсүрэн гурван хүнийг Халхад элчээр илгээж Богд хаант засгийн газрыг дагах бичгээ дэвшүүлэв. Тэгээд Жибзундамба Удай ванг ―Дундад иргэн улсыг довтлох нэгдүгээр замын ерөнхий жанжин‖-аар томилож, зэр зэвсэг туслан Жирмийн чуулганы арван хошууг дагуулан урвалга гаргахаар зааварлав. :4 дүгээр сар. Хятад худалдаачдын пүүсийг довтлон дайрах ажил ширүүсч байв. :4 дүгээр сар. Бинт ван Гончигсүрэн Хүрээнд явав. :5 дугаар сар. Богд хааны засгийн газраас Өвөр Монголын зарим газарт хоѐрдахь удааны уриалгын бичгийг илгээв. :5 дугаар сарын 17. Бээжингийн засгийн газраас Торгууд ван Балтыг Алтайн хэрэг эрхлэх сайдаар томилов. :7 дугаар сар. Монгол цэрэг Даргангыг эзлэв. Юань Шикай Богд хааны засгийн газарт цахилгаан явуулж Дарьгангыг эзэлсэн учраар эсэргүүцэл гаргаж төлбөр өгөх хэрэгтай гэв. :7 дугаар сарын 8. Гуравдугаар удаагын ―Япон Оросын нууц гэрээ‖ байгуулагдаж, Бээжингийн уртрагын шугамаар Өвөр Монголыг зүүн баруун хоѐр хэсэг хувааж баруун хэсгийг Оросын, зүүн хэсгийг Японы хүчний хүрээ болгохоор тохиролцжээ. Шилийн голын чуулганы баруун Хуучид вангийн хошуу, Авгын зүүн баруун хошуу, Үзэмчины зүүн баруун хошуу, Сөнөдын зүүн баруу хошуу, Авга нарын зүүн баруун хошуу, Жирмийн чуулганы засагт вангийн хошуу, Бинт чин вангийн хошуу, Ерөөлт вангийн хошуу, Бодолгот вангийн хошуу, Нарангэрэл вангийн хошуу, Засаг Пунцагийн хошуу, Жалайд хошуу, Зуу-Удын чуулганы Ар Хорчин хошуу, Баарины зүүн баруу хошуу, Жарууд хошуу, Дархан бэйсийн хошуу, Хишигтэн хошуу, Их Зуугийн чуулганы ван Арвинбаяр нарын таван хошуу, Улаанцавын чуулганы таван хошуу, Зостын чуулганы Харчин вангийн хошуу, Ван Цэдэннамжалванбуугын хошуу, Цахар найман хошуу, Дөрвөд Далай хан аймгийн арван хоѐр хошуу, Дөрвөд баруун гарын дөрвөн хошуу, Захчин хоѐр хошуу, Алтайн Урианхайн долоон хошуу, Торгуудын гурван хошуу, Хошууд нэгэн хошуу, Ар Илигийн Цахар нэгэн хошуу, Тагнын Салжиг, Дочи хоѐр хошуу, Хасгийн хэдэн хошуудын ноѐд түргүүлэгчдээс харъяалах ардын хамтаар удаа дараагаар ―Монгол улс‖-д дагаар орж тамагт бичиг ба билэг ѐслолыг хүргэж ирснийг Богд хааны засгийн газар хүлээн авч, хэргэм зэрэг шагнаад, эдгээр хошуудын язгуурын нутгийг хэвээр захиран шийтгэх эрх тушаалыг баталсан бөгөөд нэг бүлэг захирах дарга ба туслан шийтгэх сайдыг шинээр томилжээ. :8 дугаар сарын 20. Хорчин баруун гарын өмнөд хошууны Удай ван хошууныхаа гурван мянга гаруй хүнтэй зэвсэгт хүчээ дагуулж сүмд ―Тусгаар тогтонигсон‖-оо тунхаглаж, ―Зүүн Монголын Тусгаар тогтнолын тунхаг‖ыыг нийтлэж гурван замын цэрэг томилон Тао Нан, Кай Тун, Түчүан зэрэг газрыг довтлов. Хорчин баруун гарын хойд хошууны Рашминжүүр гүн ч идэвхитэйгээр цуурайтаж Удайн цэрэгтэй нийлэв. Зүүн хойтын гурван мужийн бүгдийг захирагч ноѐноос Ү Жүншөн нарын их цэргийг томилон дарангуйлан цохисонд Удай нар Солон ууланд зугтаан оров. :8 дугаар сарын 19. Иргэн улсын засгийн газар ―Монголыг үзэх хууль зүйл‖-ыг нийтэлж, Монгол ван гүн нарын уул эрх ашгийг хэв ѐсоор байлгахыг амлаж илбэн татах бодлогийг эрчимтэй явуулсан байна. :8 дугаар сарын 20. Хайсан, Дамдинсүрэн нарын удирдсан Монголын цэрэг хоѐр сар гаруй бүслэн дайралт хийж Ховд хотыг эзлэв. :9 дүгээр сарын 8. Удай вангийн цэрэг, Жөн Дүн Шиан-д эсрэг этгээдтэйгээ ширүүн тулалдаан болж, мөн сарын сүүлчээр Удай, Рашминжүүр нар Оросын хамгаалал дор Хайлаараар дамжиж Халхад зугтаан очив. Удайн бослогийг дарсны дараа, Иргэн улсын засгийн газар нэг түм таван мянган хүний цэрэг ангийг томилон Тоа Нанфү орчим байрлуулжээ. :10 дугаар сарын 27. Монгол цэрэг Шилийн голын чуулганы баруун Үзэмчин ба Сөнөд зэрэг хошуудаар довтлон орж ирэв, Цахарын Дүтүн түшмэл Хө Жүн Лиян цэргээ дайчлан хориглож байлдаад Дарьганга орчим ялагдан ухарчээ. :10 дугаар сар. Тогтохын хүү цэрэг дайчлаж Шилийн голд орж ирээд Авга вангийн ордныг дайрч мал хөрөнгийг нь булаан авч Авга ван Янсаныг баривчлаж Хүрээнд аваачив. :10 дугаар сар. Жарууд зүүн хошуунд Богд хааны засгийн газрыг дагах бослого гарчээ. :10 дугаар сарын 28. Бээжингийн засгийн газраас тусгай тушаалтан томилж Чанчүнд Жирмийн чууулганы арван хошууны Ван гүн нарын хуралдааныг хуралдуулж Иргэн улсыг хүрээлэх, дураар харь улсын банкнаас зоос зээлэхийг цаазлах зэрэг арван зурвас тогтоолыг тогтоосон байна. :11 дүгээр сарын 3. Монгол ба Орос жинхэнээр ―Орос Монголын хэлэлцээр‖ ба арилжааны тухай тусгай гэрээнд гарын үсэг зурав. :11 дүгээр сарын 7. Бээжингийн засгийн газаас Оросын элчин сайдын газар нот бичиг гардуулж ―Орос Монголын хэлэлцээр‖-ын тухай чанга эсэргүүцэл тавьсан бөгөөд Оросын Монгол лугаа тогтоосон аливаа гэрээг хүлээн зөвшөөрөхгүй гэдгээ илэрхийлсэн байна. :11дүгээр сарын 13. Улаанцавын чуулганы зургаан хошууны засаг нэр холбон бичиг өргөж Бүгд Найрамдахыг эсэргүүцэн Ар Монголтой нийлэх гэж дурьдсанд хол дахиныг амаржуулагч жанжин Жан Шоу Жөн Улаанцавын чуулганы дарга Леванноров, Их зуугийн чуулганы дарга Арвинбаяр нарыг хотондоо авчирч ―Баруун Монголын ван гүн нарын хуралдаан‖- ны урагштай биелэгдэхэд бэлтгэл хийжээ. :12 дугаар сарын 9. Хол дахиныг амаржуулах жанжин Жан Шоу Жөн Түмэд хошууны цэргийн даргаас Монголын цэрэг Билгийн улиралын арван нэгэн сарын үеэр Өвөр Монгол зүг довтлох чимээг олж сонсоод цэргээ гурван зам хуваан сахин суулгасан байна. :12 дугаар сар. Богд хаант улсын засгийн газар Ханддорж, Ширнандамдин, Чен Дө (Хөлөнбуйрын) нараар толгойлуулсан төлөөлөгчдийн бүлгэмийг Орост томилон хэлэлцээ хийлгэхээр мордуулав. Мөн оны зун, ДИУ-ын засгийн газар Өвөр Монголын бослогыг дарахын тулд үлэмжхэн цэргийг Чуулалт хаалга, Батхаалга, Долоннуур, Хөххот, Бугат хотын чиглэлд таван замаар анги хуваан түлхэн оруулав. Мөн үеэр Өвөр Монголчууд Богд хааны засгийн газарт айлтгал өргөдөл дэвшүүлж, Хятадын цэргийн эрхтний дарлалаас чөлөөлж авахыг гуйв. Мөн оны өвөл, Богд хааны засгийн газарт Өвөр Монголд цэрэг орох нууц хуралдаан болжээ. *1913 он :1 дүгээр сар. Монголын таван замын цэрэг Өвөр Монголд оров. Үүнд: Нэгдүгээр зам нь: Егүзэрийн хийдийн чиглэлд бэйсийн зэрэг туслагч Чимэдцэрэнигйн удирдсан цэрэг. Хоѐрдугаар зам нь: Дарьганга--Шилийн гол-- Зуу-Удын чиглэлд дэс түшмэл чин зүтгэлт гүн Хайсан, дэд сайд шударга баатар Бавуужавын удирдсан цэрэг. Гуравдугаар зам нь: Сөнөдийн хоѐр хошуу, Дөрвөд вангийн чиглэлд цэргийн яамны дэд сайд Бишрэлт бэйс Насан-Аривжихын удирдсан цэрэг. Дөрөвдүгээр зам нь: Хөх хотын чиглэлд, сайд гүн Сономдоржийн удирдсан цэрэг. Тавдугаар зам нь: Урадын гурван гүн, Хатан голын чиглэлэд их цэргийн дэд зэргийн түшмэл Зүтгэлтийн удирдсан цэрэг тус тус хөдлөх болсон юм. Дамдинсүрэнг зүүн өмнө зүгийн цэргийг дайчлан захирах ерөнхий захирах жанжнаар тохоон томилжээ. Зоритг баатар Тогтохыг энэ удаа томилсонгүй, Их цэргийн зөвлөгч бөгөөд Богд хааны сэргийлэн хамгаалах цэргийн даргаар Хүрээнд хоцроов. :1 дүгээр сар. Өвөр Монгол руу хөдөлсөн Богд хааны цэрэг нийт нэг түм байв. Цэргийн захирагчид нь голдуу Өвөр Монголоос дагаар ороод дахиад нутагтаа байлдахаар ирсэн хүмүүс байлаа. Богд хааны засгийн газар зэвсгийн хүчээр Өвөр Монголыг эзлэх бодлогтоо үйлчлэхийн төлөө ухуулга нэвтрүүлгэ хийж, дагаар орохоор ирсэн ба ирээгүй Монгол овогтонд зориулан ухуулан зарлах бичиг тархааж байлаа. Мөн Өвөр Монголд цэрэглэх зам зуураа болон хүрсэн газраасааа цэрэг нэмэн элсүүлж байв. :1 дүгээр сарын 10. Богд гэгээн Жибзундамба Юан Шикай-д цахилгаан явуулж, Монголыг улс болон тогтнохыг харшлах хэрэггүй хэмээсэнд Юан Шикай ч хариу цахилгаан явуулж, Монгол ДИУ тусгаарлах нь зүй бус, нэгдвэл зохино гэсэн байна. :1 дүгээр сар. ―Монгол Төвдийн найрамдлын гэрээ‖ байгуулагдав. :1 дүгээр сарын 23. ―Баруун Монголын ван гүн нарын хуралдаан‖ Хол дахиныг амаржуулах хотноо хуралдаж, Улаанцав, Их зуугийн чуулганы ван гүн нар, Иргэн улсыг хүрээлж, Монголын ―Тусгаар тогтнол‖-ыг эсэргүүцэхээ илэрхийлжээ. Мөн өдөр Богдын засгийн газрын ерөнхий сайд Сайн ноѐн хан Намнансүрэн тэргүүтэй төлөөлөгчдийн бүлгэм Орос зүг мордож, Оросын дэмжлэгт талархал дэвшүүлэхийн хамт цэрэг дайны тусламж олохоор чармайжээ. :2 дугаар сар. Бээжингийн засгийн газрын хуурай замын цэргийн яамнаас томилсон тагнуулууд Богд хааны цэрэг зам хуваан Өвөр Монголд орсон байлдааны төсвийг мэдэв. :3 дугаар сарын 31. Богд хааны засгийн газраас таван замын Их цэргийн тохиолдсон олон монголчуудаас хүчин хавсарч байлдахыг уриалсан ―Өвөр Монголын нийт оронд зарлагдсан бичиг‖ гэгчийг нийтлэв. :3 дугаар сар. Иргэн улсын засгаас Богд хааны цэргийн дайралт ба Өвөр Монголын ван гүн нарын тусгаар тогтнох хөдөлгөөнийг сэргийлэх зорилгоор И Жүн цэргийн дэд Силин, Рехө-ийн дэд дүтүн түшмэл Ми Жэн Био-ийг Линши-ын сахин дарангуйлах ноѐноор томилж, арван хоѐр анги, дөрвөн түм гаруй цэргийг захируулан Линши, Бор хот, Улаанхад зэрэг газрыг сахин суулгав. :3 дугаар сарын 8. Хүрээнд Монгол цэргийн бригад байгуулах тухай Орос–Монголын хэлэлцээр тогтоогдож, Богд хааны засгийн газар Орос жанжин Кристоферыг ерөнхий сургагчаар урьж ―Эл аймгийн цэргийг тэд захирах эрх‖- тэй гэж тогтоосон байна. :3 дугаар сарын 24. Богдын цэрэг Да Ван Миао сүмийг довтолсонд Хуай Жүн цэрэг тосон байлдаж Хишигтний Бяруу балгасны дөчин газрын цаанах элсэнд цохиж ухруулав. :4 дүгээр сарын 3. Шилийн голын Эрчээл гэдэг газар болсон тулалдаанд Иргэн улсын 500 зуун цэрэг сүйджээ. :4 дүгээр сарын 4. Богдын цэрэг Өвөр Монголын зүүн хэсгийн олон газар дайралт хийв. :4 дүгээр сар. Баруун Сөнөдийн нутагт ширүүн тулалдаан болж Иргэн улсын 150 цэргийг устгав. :4 дүгээр сарын 8. Бугатын чиглэлд Шан Ши цэргийн ширүүн дайралтад Монголын цэрэг 30 гаруй хүн алагдаж ухрав. :5 дугаар сар. Оросын засгийн газар Богд хааны засгийн газартай Хиагтаас Хүрээ хүрэх Төмөр зам засах гэрээ тогтоов. :5 дугаар сарын 16. Богдын цэрэг Шандуг эзлэв. Тав дугаар сарын 25-нд Богдын цэргийн долоон зуй гаруй хүн Жирмийн чуулганы хилд довтлон оров. Рехө-гийн Дүтүн-гийн И Жүн цэрэг Улаанхад оронд орж сахин суув. :6 дугаар сар. Богдын цэрэг дахин гурван замаар довтлон эхлэж Баруун зам нь Бор тохойг чиглэн, дунд зам нь Хөх хот зүг довтлон, зүүн зам нь Сөнөд хошуу зүг давшжээ, Хятад цэргийн Ми Жүн Биу-гийн бүлэг Давааны ард гарч өвөл гол орчим Найданжавын цэрэгтэй байлдаж, Бавуужав, Хайсангын цэрэг харин завшаанаар Бяруу балгасыг эзлэв. Адилхан хугацаанд Вангийн Жоу-гийн Ванданям, Далаад хошууны Баян гүн, Хангин хошууны Цолмон, Гирины Монгол Бао Жай Шан нар цэрэг дагуулан Их Зуу аймгийн хойд хэсгийг байлдан эзлэв. Иргэн улсын цэрэг бүх талаар ялагдалд учирсан тул Хөбэй, Шан Шиг-аас дахин их цэрэг татаж туслан байлдуулав. :6 дугаар сар. Жирмийн чуулганы газар Богдын цэрэг болон Иргэн улсын цэргийн хооронд ширүүн тулалдаан болжээ. Энэ удаагын их тулалдаанд Монголын талаас Чимэдцэрэн, Найданжав, Насан- Аривжих, Морьжав болон Бавуужавын удирдсан цэрэг анги оролцсон байна. Мөн энэ үеэр Ар Өвөр Монголын уулзуур оронд Солон уулын тулалдаан болжээ. Нийт 1 800 цэрэг тус тулалдаанд оролцов. Мөн оны зун Богд хааны засгийн газраас цэргийн яамны их сайд Далай ван Гомбосүрэнг Өвөр Монголын байлдаанд томилжээ. :7 дугаар сарын эх. Иргэн улсын цэрэг 2 000 хүн болон Богдын цэрэг 800 хүн Шилийн голын хил дотор тулалдаад хоѐр талд бүр хохирол гарав. :7 дугаар сар. Богдын цэрэг ба Иргэн улсын цэрэг Үзэмчиний Өвөл гол, Сөнөд, Байшинт уулын ам, Дамбын даваа, Линши, Долоннуур, Батхаалга- ын орчин зэрэг газруудаар байлдаж байв. Долоо найман сарын үеэр Богдын цэрэг үндсэндээ Шилийн голын нутгийг бүр эзлэв. :7 дугаар сарын 13. Богдын цэрэг Долоннуурын боомт газар—Дархан уул сүмийг эзлэв. Тэнд байсан Иргэн улсын 2 000 сэргийлэн сахих цэрэг арга бус ухарч гарав. :8 дугаар сарын 1. Богд хааны засгийн газрын эрхшээлд орсон газар орны хэргийг тусгайлан хамаарахын төлөө, Богд хааны зарлигаар Егүзэр Хутагт Галсандашийг зүүн хязгаарын хэргийг захиран шийтгэх сайдаар Өвөр Монгол руу томилов. :8 дугаар сар. Богдын цэрэг Да Ван Миао Сүмийг дайран эзлэж, Бяруу балгас зүг давшив. Иргэн улсын Долоннуурыг дарангуйлан сахигч түшмэл ван Хуай Чин, Хуай Жүн цэргийг томилон гэдрэг довтлон, мөн сарын дунджаар Да Ван Миао сүмийг булаан авч, Богдын цэрэг ухрав. :8 дугаар сар. Долоннуурын талбарт Насан- Аривжихын дайчилсан 1 200 цэрэг Иргэн улсын 7 000 цэрэгтэй ширүүн тулалдаан хийв. :8 дугаар сарын дундаж. Зүүн хойд орноос томилсон Иргэн улсын туслах цэрэг Өвөр Монголд орж ирэв. :8 дугаар сарын сүүлч. Богдын цэрэг Цахарын Лав худаг, Халх тал ба Хүйс зэрэг газраар Иргэн улсын цэрэгтэй тулалдаж байв. Мөн сар, Найданжавын дайчилсан Богдын цэрэг хоѐр зам хуваан Линши тавин гэр, Зулчин сүмийг довтлон эзлэв. Мөн сар, Дамдинсүрэнгийн дайчилсан Богдын цэрэг Шулуун Хөх хошууг эзлэв. :9 дүгээр сар. Богдын цэрэг Жарууд ба Ар Хорчинг эзлэв. :9 дүгээр сар. Бээжингийн засгийн газар Өвөр Монголын байлдаанд туслах цэрэг 12 хороо морьт цэрэг ба явган цэргийг томилжээ. Мөн оны намар. Богдын цэрэг Цахарын нутгийг эзлэж дуусгаад улмаар Цагаан Хэрмийн зарим боомт газраар тулж очоод сэргийлэн хамгаалалт хийж байжээ. :9 дүгээр сарын 18. Зүүн Сөнөдийн Засаг Сүржав ард олноо дагуулан Богдын засгийг дагахаар зугтаасанд Юан Шикай зарлиг буулган Чин вангийн хэргэмийг нь хасав. :9 дүгээр сарын 21. Бавуужавын дагуулсан Богдын цэрэг Бяруу балгасыг дайран эзлэж, хорин гурваны өдөр Да Ван Миао сүмийг дахин эзлэв. :9 дүгээр сар. Архуа гүн Насан-Аривжих цэрэг түшмэд 100 хүнийг дагуулан Иргэн улсын талд урважээ. Мөн энэ үеэр Богдын цэргийн удирдагч Мөрөнга учир битүүлгээр хорлогдов. :10 дугаар сарын 29. Баруун замын И Жүн цэргийн Ми Жен Биу-ийн хүчин туслахаар ирсэн зүүн хойдын цэргийн У Жүн Шин-ий цэрэгтэй хамтран Бяруу балгасыг буцаан авч, удалгүй Да Ван Миао сүм ба Түлхэн сүм зэрэг газрыг ч буцаан авав. Умард замын И Жүн цэргийн Чен Де Шен-ий цэрэг Найданжавын цэргийг ялаад Зулчин, Шивэртэй, Тавин гэр зэрэг газрыг буцаан авч, Даваан ар хүртэл гэдрэг довтлов. Намар Долоннуурын баруун хойд их элсэнд тулалдаан болж Иргэн улсын цэрэг мянга шахам хүн сүйдэв. Мөн Бавуужавын хороо Шандугийн гол, Үхэрчин уул зэрэг газарт ширүүн довтлолт явуулав. :11 дүгээр сарын 3. Иргэн улсын цэрэг Долннуурт довтлоод Богдын цэргийг цохин гаргаж Цахарын зуун найман сүм хотыг эзлэв. :11 дүгээр сарын 5. Хаант Орос улс ба Дундад иргэн улс ухуулан тунхаглах бичигт гарын үсэг зурсан байна. Энэхүү тунхаг бичигт, Орос улс Иргэн улсын Гадаад Монголыг хэмжээтэй эзэрхэх эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрсөн бөгөөд Иргэн улс Ар Монголын өөртөө засах эрх (Автономит засаг) 1912 оны 10 сарын 21 өдрийн ―Орос Монголын худалдааны хэргийн тухай зүйл‖-ийг журамлан хэлэлцэж Иргэн Улс ба Ар Монголын холбогдлыг тодорхойлон тогтоохыг хүлээн зөвшөөрөв. :11 дүгээр сарын 9. Богд хааны цэрэг хэдэн мянган хүн их буутай өмнөш дахин довтлож 15-ны өдөр Батхаалга зэрэг газрыг эзэлсэн боловч удсангүй Хол дахиныг амаржууулах хотын Иргэн улсын цэргийн гэдрэг дайралтад найман зуу гаруй хүн үрэгдэж ухрав. Мөн сарын эхэнд хоѐр мянга найман зуу гаруй Богдын цэрэг Чуулалт Хаалганаас умар байсан Хятад цэргийг хүчтэй довтлон таван зуу гаруй хүнийг алж шархдуулав. :11 дүгээр сарын 19. У Жүн Шөн, Ми Жен Биу нар Богдын цэргийн гараас Да Ван Миао сүмийг дахинт буцаан авав. Мөн өвөл Тогтох цэрэг дайчлан дахин өмнөш довтлож Батхаалгыг эзлэв. Гэвч хэдэн өдрийн дараа Иргэн улсын цэрэгт булаагдав. :12 дугаар сарын 16. Богд хааны засгийн газар цэргээ Ар Монголын хил тийшээ татах тухай шийдвэрээ илэрхийлэв. Мөн оны сүүлч, Богдын цэрэг идэг идэгээр Монголын хил зүг ухрав. Энэ үеэр Иргэн улсын цэргийн гэдрэг дайрах хүчин нь нэмэгдэж ялалттайгаар давшиж Богдын цэрэгт эзлэгдсэн газруудыг дахин булаан авч эхлэв. Нийслэл Хүрээнд ―Шинэ толь‖ сэтгүүл хэвлэгдэж эхэлсэн бөгөөд орчин цагийн анхны сургууль байгуулагдав. :1913 оны эцэс 1914 оны эхээр, Монгол улсын ерөнхий сайд Т.Намнансүрэн тэргүүтэй төлөөлөгчид Хаант Орост айлчлав. *1914он :1 дүгээр сар. ДИУ-ын засгийн ордон Сүйюаны онцгой засаг захиргааны орон байгуулахаар болж жанжныг дүтүн ноѐн болгон хувируулан томилож, уулын Гүйсүй Дао (道)-д харъяалагдаж байсан арван хоѐр шиан, Улаанцавын чуулганы зургаан хошуу, Их Зуугийн чуулганы долоон хошууг ерөнхийлөн захируулав. :2 дугаар сар. ДИУ-ын засгийн газар Рехө-гийн онцгой засаг захиргааны орныг байгуулахаар болж, дүтүн ноѐн томилон Зостын чуулганы долоон хошуу, Зуу-Удын чуулганы арван хоѐр хошууг ерөнхийлөн захируулав. :2 дугаар сарын 6. Иргэн улсын цэрэг гэнэт Ар Монголын хилд цөмрөн орж Галсандашийн сайдын яамыг бүслэн дайрав. :3 дугаар сарын 9. Богд хааны засгийн газраас Оросын консулд бичиг өгч, Дундад Оросын хэлэлцээрийн ѐсыг зөрчиж түрэмгийлэл явуулж байгаа Хятад цэргийг тэд ухруулж, баривчлагдсан сайд Галсандашийн биеийг тавиулах тухай хатуу шаардлага тавив. Мөн оны эхээр Халхад байсан Өвөр Монголчууд элдэв зүйлийн хүчирдэлд орсноос нэг бүлэг хүмүүс уг нутагтаа буцаж ирэх хүсэлтээр Иргэн улсын засгийн газартай хэлэлцээ хийхийн төлөө 9 хүний төлөөлөгчийн бүлгэм томилов. Иргэн улсынхан тэд нарыг баривчилж есүүлийг цөм алав. :6 дугаар сарын 14. ДИУ-ын засгийн газар Цахарын онцгой засаг захиргааны орныг байгуулан дүтүн ноѐн томилож Фенчен, Лианчен зэрэг долоон шиан, Цахарын зүүн баруун гарын найман хошуу, жич дөрвөн малжлын сүрэг, Шилийн голын чуулганы арван хошууг ерөнхийлөн захируулав. :8 дугаар сарын 1. ДИУ-ын ордноос Алшаа, Эзнээ хоѐр хошууны цэрэг дайны сэргийлэлтийн явдлыг Ниншиан мужийн цэргийг захирагч түшмэлээр хариуцуулахаар тогтоов. Юан Шикайгаас Алшаа чин ван Даванбүлүгжилыг Баруун Монголын тохинуулах сайдаар томилов. Үүшин хошууны туслагч Түмэн- Очир чуулганы дарга, Сүйюаны дарангуйлан сахигч яамтай хуйвалдаж байгаад ―ардыг өдөөн урвуулсан‖ ялаар Шинэ ламыг баривчлаж, Үүшиний ―дугуйлан‖- гуудыг тархаав. :9 дүгээр сарын 8. Дундад, Орос, Монгол гурван этгээдийн Хиагтийн хуралдаан эхлэв. :9 дүгээр сарын 20. ―Дундад Орос Монголын хэлэлцээр‖-ын анхны төсөл байгуулагдаж, Монголыг ДИУ-ын нэгэн хэсэг, Монгол улсын нэр, хааны цол, оны цолоо хүчингүй болгох асуудал дээр санал нэгдэхгүй байжээ. Мөн сарын гучны өдөр Оросын консулаас Монголын эрх баригчидтай ―Төмөр замын гэрээ‖ ба ―Цахилгаан утасны гэрээ‖ тогтоож Оросоос Монголд төмөр зам засах эрх ба холбоо мэдээний цахилгаан утас татах эрх олов. *1915 он :3 дугаар сарын 16. Бавуужав нарын дагуулсан Богдын цэрэг Кайлу орчим довтлов. 5 дугаар сарын 9. Юан Шикайн засгийн газар японтой ―Хорин нэгэн зурвас‖-ыг тогтоож Өвөр Монголын зүүн хэсгийн их хэмжээний эрх мэдлийг Японд өгчээ. :6 дугаар сарын 7. Хиагтын гурван этгээдийнн хуралдаан эцэстээ шийдвэр гарч ―Дундад Орос Монголын хэлэлцээр‖-ын хорин хоѐр зурвасыг жинхэнээр гарын үсэг зуран батлав. Мөн сарын 9- ны өдөр Жибзундамбаас Монголын тусгаар тогтнолыг хүчингүй болгохоо тунхаглаж, арван хоѐрны өдөр Юан Шикай зарлиг нийтлэж Монгол ван гүн нарын уулын хэргэм цол уул ѐсоор хүчинтэй гэдгийг нотлож, хамтат нь бас Жибзундамбыг Хутагт хан өргөмжилсөн байна. :6 дугаар сарын 16. Бээжингийн засгийн ордноос Чен Лү-г ерөнхийлөн захирагч сайдаар Хүрээнд томилсон байна. :9 дүгээр сар. Халхын цэргийн явдлын журганы түшмэд Бавуужавтай нууцаар зөвлөлцөн Өвөр Монголын зүг дахин довтлохоор болж, Бавуужавт гурван түмэн рублын зардал хангав. 10 дугаар сарын 28. Удай Ван Фентиан мужийн дурдсан долоон зурвас буцан орж өгөх нөхцлийг хүлээн аваад Бээжинд хүрч ирэв, арван нэгдүгээр сарын 4-ний өдөр Юан Шикай түүний уул хэргэмийг сэргээн өгөв. :10 дугаар сарын 29. Бээжингээс Хүрээний хэрэг эрхлэгч сайддаа цахилгаан мэдээ явуулж, Өвөр Монголыг түйвээж байгаа Бавуужавыг Хүрээний засгийн газар хавсран дарангуйлахыг шаартагтун гэв. :11 дүгээр сарын 6. Бээжингийн засгийн ордоны төлөөлөгч, Оросын элчин сайд Кропенскийтай Бээжинд ―Дундад Оросын Хөлөнбуйрын асуудлын тухай тогтоол‖-ыг тогтоож Хөлөнбуйрын ―Онцгой орон‖-ны байр суурийг мэдрэв. Мөн сарын арван зургаанд Юан Шикайгаагаас Шинфүг Хөлөнбуйрын дэд дүтүнгээр томилов. :11 дүгээр сарын 23. Иргэн улсын цэрэг Егүзэр Хутагтын сүмийг байлдан эзлэж Бавуужавын цэргийг таван зуу гаруй алж шахрдуулж, Егүзэр Хутагтыг бас барьж аваачив. Мөн жилийн өвөл, Бавуужав хэдэн мянган цэргээ дагуулж нутагтаа буцах нэрээр Өвөр Монголын зүүн хэсэг оронд орж ирээд зэвсэгт ажиллагаагаа үргэлжлүүлэв. Бээжингийн засгийн газраас Ма Чи ( 马麒)-ыг Хөхнуурын Монгол Төдвийг тохинуулах сайд ба Гансу, Ниншиан, Хөхнуур зэрэг муж орныг дарангуйлан сахигч түшмэлээр хавсарган томилов. Ингээд Ма овогт цэргийн эрхтний Хөхнуур дахь дөч гаруй жилийн ноѐрхол эхэлсэн байна. Оросын хөрөнгөтнүүд Хүрээнд ―Монголын үндэстний банк‖-ыг байгуулав. *1916 он :5 дугаар сарын 27. Бавуужав Халх голын Амгалантад тэнгэр газрыг тахиж, Чин улсыг тэтгэн босгох уриа дурьдан, Юан Шикайг эсэргүүцэхээр уриалж ―Хаан төрөө тэтгэх цэрэг‖ хэмээн байгуулав. Долдугаар сарын 1-нд Бавуужав гар доорхи гурван мянга гаруй хүнээ дагуулж Японы этгээдийн дэмжлэгээр цэргийн зөвлөгч Аоянаки-ын жолоодлого дор Халх голоос өмнөш довтолж Тао Нан зүг урагшлан, хорин дөрөвний өдөр Түчиүэн шианы хотыг эзэлжээ. Ү жүн шөнгийн цэрэг хориглон байлдаж таван зуу гаруй Монгол цэргийг устгаж цохин ухруулав. :6 дугаар сарын 6. Юан Шикай үхэв. :8 дугаар сарын 7. Оросын Бээжинд суугаа элчин сайдаас Дундад улсын гадаад явдлын сайдад нот бичиг гардуулж, Дундад улсын засгийн газраас Халх Монголоос сонгох зөвлөлгөөний гишүүнээ хасаж хаяахыг шаардсанд Дундад улсын талаас өөрийн нутаг дэвсгэрээсээ зөвлөлгөөний гишүүн сонгох нь зүй ѐсны эрх хэмээн няцаасан байна. :9 дүгээр сарын 3. Япон цэрэг Бавуужавын цэргийг хамгаалан дэмжиж Гүн Зу Лин-аар өнгөрөхөд Фентианы зүүн хойд цэрэг тосон байлдав. Мөн сарын хорин таванд Бавуужавын цэрэг Кайлу хотыг дахин довтлоод Хармөрөн, Фентиан хоѐр мужийн цэрэгт хавчин цохигдож хоѐр мянга гаруй хүн үхэн шархдаж, үлдэгсэд нь зугтаав. :10 дугаар сарын 8. Бавуужавын цэрэг Линши шианы хотыг довтолж байх зуураа Бавуужав суманд оногдон үхэв. Үлдсэн олон нь Чадраабал Шебжингээ нарын дагууллага дор Зүүн Үзэмчин орчмын оронд хорогдож байгаад Цахар, Рехө-гийн цэрэгт цохигдож Халх ба Хөлөнбуйр зүг зугтаав. *1917 он :6 дугаар сарын 16. Талжын дээрэм Хөлөн хотыг дайран эзлэж зам дагуу дахь олон харуулын цэгүүд цохигдон сүйдэж, Хөлөнбуйрын дэд дүтүн түшмэл Шинфү зугтан дутааж Оросын түрээсний газарт зайлав. :9 дүгээр сарын 30. Оросын цэрэг Хайлаар орчим мянга гаруй Монгол дээрмүүдтэй тулалдаан болж, Оросын цэрэг дээрмийг нэхэмжлэх нэрээр тус орныг эзлэв. Бээжингийн засгийн газраас хүн томилон харилцаж хилээс гарахыг шаардсан боловч Орос цэрэг зөвшөөрсөнгүй. Мөн сард Бавуужавын үлдэгдэл хүч болох Шебжингээн бүлэг Хөлөнбуйрын нутгийн цэрэгт хөөгдөж Халх гол орчим хүрээд Халхын цэрэгт амдан цохигдож, бүх цэрэг үндсэндээ сөнөөгдсөн байна. :11 дүгээр сарын 7. Чадраабал зэрэг хүмүүс Солон уулнаа долоон мянга шахам хүн цуглуулж дахин бослого гаргасанд Хармөрөн мужийн цэрэг ба Фентиан мужийн цэрэг урьд хожид хавчин цохиж, Жалайдаас баруунш үлдэн явуулсан байна. ДИУ-ын засгийн газар Орост ―Арван сарын хувьсгал‖ үүссэн дашрамыг завдаж Жун Дүн төмөр замын засаг захиргааны эрхийг буцаан авч, Манжуурт цэрэг суулган хамгаалуулав. Цаг төрийн үймээнээс дүрвэсэн малчин ард малаа туугаад Халхад зайлан одов<ref>Ө.Тайван. Үхэр жилийн үймээний гэрэл, сүүдэр. Хөх хот. 1996 он</ref>. ==Түүхэн баримтууд== ===Улс төрийн баримтууд=== ====Богд хааны уриалга==== :1913 онд Монголоос таван замын их цэргийг гаргаж тохиолдсон Монголчуудаас хүчин хавсрахыг уриалж ашиг тусыг тайлбарлан Өвөр Монголын олон нийтэд зарласан бичиг :Монгол улсын засгийн хэргийг эрхлэх газраас дотоод Монгол зургаан чуулган дөчин есөн хошууны олон лам хар ард нар ба Хөх хотын Түмэд, Цахар сүргүүдийн ард нар, Илийн харъяат Монгол, бас Алашаа ба Хөх нуурын зэрэг нарын найман сумын Монгол Өөлд Ширээт хүрээ зэргийн олон Монголчуудын шар хар бүхэн дор ухуулах ану: Бидний аймаг язгуураас хүчирхэг идэрхэг хойтох газрыг эзлэн сууж, дэлхий дахины олон аймаг дор дарагдсангүй, хэдий Манж улс хараахан мандах үес дор ах дүү нөхөр гийчин ѐсоор түмэнтээ харилцан ураг барьж, ямагт сайныг үзүүлэхийн тулд олон Монгол аймаг харъяат болон дагасан боловч газар орны эрх ашгийг эзэлсэн газаргүй, олон засаг хошуу болгож, өөр өөрийн харъяат албат газар орныг эзэрхэн захируулсан бөлгөө. Ойрхи хэдэн жилээс иргэн зальхай түшмэд эрхийг эзлэж, шинэ засгийг явуулмой хэмээн Монгол газар иргэн элсээн, тариа хаглуулж газар орны ашгийг эзлэж эрх эзэрхлийг булааж халдан дарлах төдийгүй, бас бурхны шашныг хөнгөлж, Монголын хуучин ѐсыг халсугай хэмээгээд бидний Монгол ард үл хорссоноор үгүй, уржинан жил өвөл цагт дотоод муж дор Гамин цэрэг хуралдаж Манж улсын ѐсыгхалж, бүгдээр найрамдах улс болмой хэмээх тухай манай гадаад Монголын дөрвөн аймгийн чуулганы олон ван гүн засагуудын өөрчлөн улс төр байгуулахыг бүгдээр зөвлөлдөж, Очирдара Богд гэгээнийг Монгол улсын хаан хэмээн өргөмжилж, эрдэнийн сууринд залж, Их Юан улсын хуучин ѐсыг дахин гийгүүлж, өөр аймгийн дотор дарлагдахаас үүрд мултарч, олон аймгийн хойч үеийн ичингүйрлэлийг үгүй болгосугай хэмээсэн нь эдүгээ хол ойр газрын олон Монголчууд дараа дараагаар ирэх нь тасралтгүй. Санаваас дотоод Монголын олон ван гүн тайж бүрнээр Юан улсын Тайзу хааны хүүхэд үрсийн тулд зүй нь нэгэн сэтгэлээр бүгдээр нийлж, зүтгэн хүчлэх болвоос урьд өвгөдийн ѐсыг тахиулж, угаас байсан газар орноо өөр аймгийн ардад эзлэгдэхгүй, мөхсөн Зан То Бу Ла (?) ард мэт боол шивэгчин мэт халдуулахаас хэлтэрвээс болмой. Эдүгээ заримууд нь бидний доторхи Монголын түшмэд лам нар Хятад ардын баширлах, худал урихан үгс буюу хуурмаглах зальхай арга дор ташааран орж бидний Монголыг өөрчлөн улс төр байгуулахыг байлгаж, Дундад Иргэний таван аймаг бүгдээр найрамдах улс хамт нийлбээс бид нар Монгол аймаг ард цөм нэгэн адил ашиг буй агаад үүнээс хойш үүнд энэхүү түвшин жаргалыг эдэлмой хэмээн бичиг илгээн ирэх нь амой. Иймийн тул манай засгийн хэрэг шийтгэх газраас Хятад улсын хамт нийлбээс хойч өдөр бидний Монгол дор зовлон болох хэдэн зүйлийг гарган бичиж, олон дор дурьдан сонсгосугай. Байцаабаасуу, Оу Жу Ми Жоу газрын олон гадаад улс дор бүгдээр найрамдах улс хэд хэдэн буй амой. Тэдний хууль болбаас улсын харъяат газар орноо бүрнээр албаны болгож, харяъат иргэд газар орон дор гэр байгуулж, тариа тарьбаасуу зоос гаргаж албан дор тушаасны хойно сая өөрийн хөрөнгө болгомой. Эдүүгээ Иргэн улс лугаа нийлбээсүү Монголын газар орон цөм тэдний улс төрийн болохын тулд дотоод газар дор багталцахгүй ядуу иргэдийг шилжүүлэн суулгаж, гаал хөлс хураан тариа хаглуулахыг зүйгээр хориглон зогсоовоос, зохилдохгүй агсаар өвгөдийн үлдээсэн газар орныг өөр аймаг дор бүрнээр эзлүүлж, харин ч бид зоос гаргаж худалдан авхад хүрмүй. Тэр дээр бидний Монгол болбоос язгуураас саруул хөдөө талд дор хэн алиныг ялгахгүй санааны дураар адуулан аж төрж ирсэн бөгөөд аж төрөхөд мөн залхуу цалгайгаар хойч өдөр улс бүхэн дор энэ мэт хуулийг нийтээр явуулах цаг дор хүрсэн хойно Монгол аймгийн ард шөвөг хатгах газар харинолохгүй зовлон болох нь энэ нэг. Түүнээс урьд Манж улсын цаг дор бидний Монголчуудын гааль гувчуур хураахыг үүрд хэлтрүүлсэн бөлгөө. Эдүгээ бүгдээр найрамдах Иргэн улс, Манж улсын гадаад улсаас агсан авсан төлөөгүй өр найман зуу илүү сая одоо шинэ агсан авах мөнгө зургаан зуу илүү сая үнийг бүрнээр Бүгдээр найрамдах Иргэн улсаас төлсүгэй хэмээн нэгэнт олон улс дор зарлажээ. Бидний Монгол хэрвээ Иргэн хамт нийлбээс, дараа төлөх хугацаа хүрсэн цаг дор эрхгүй элдэв зүйлийн нэр зохион таван аймгийн иргэнээс нэгэн адил тэгшхэн хурааж төлмой. Нэгэнт улсын иргэн болсны тул зүй дор төлөхгүй хэмээн үл чадмой. Иргэнйи нэгэн адил тэсгэн хураах дор хүрвээс, хэд хэдэн зуун он болтол гааль гувчуур өгсөнгүй Монгол аймаг энэ зэргийн хүнд татвар тохиолдвоос, аж төрөн чадахгүй ядуурах мохохын туйл дор хүрмүй. Зовлон болох нь энэ хоѐр. Эдүгээ абасу таван аймаг нийлсэн Дундад иргэн улс болов хэмээвч өмнөх хойтох муж цөм хятад нэгэн аймаг бөгөөд харилцан эрх мэдлийг тэмцэн нэрт сайд их түшмэдийг битүүлгээр алж, харилцан өшөө дайсан болж эдүгээ болтол тогтоогүй байна. Бидний Монгол язгуураас өөр аймаг, зан сургаал, үг өгүүлэл, бичиг үсэг адилгүй. Дараа засаг явуулахад бүрнээр Хятад бичгийн төдий хэрэглэмой. Бидний Монгол дор Хятад бичиг нэвтэрхий мэдэх эрдэмтэй ард цөөн, түшмэл дарга нар болбоос бүрнээр эрдмийг үзэж, өргөн хэрэглэх тул нийтээр цөм Хятад хүмүүс болмой. Монгол ард Иргэн Хятад нарын хамт зарга зальхай зэрэг ял хэрэг буй бөгөөс үг үсэг нэвтрэхгүй. Бас аймаг намыг хэлбийн өмгөөлж мушгайтсан газар агсан хэмээн дийлэн хэлэхгүй энэ мэт хэрэг бүхнийг эрх биш үгүй болгож чадахгүй. Дотоод Монгол хошуунд тариа хаглуулж Иргэн түшмэд суулгасан газар энэ зэрэг хилсгүй мушгиж өвөрлснийг үзэж мэдсээр хэрэг. Зовлон болох нь энэ гурав. Түүнээс Хан улсын цагаас нааш Хятадын газар бурхан шашныг эрхэмнэж одоо дор хүрч ирсэн бөгөөд эдүгээ шинэ засаг явуулахыг үзвээс бурхны шашныг асар хүндэтгэхгүй, зарим нэгэн дотоод газар урьд байгуулсан тайх тахиглах сүм хийдийн бурхны хөргийг хараахан орхиж, (цэргийн сургуулал)-ын тэнхим болгон жич хийд сүмийн хүж зулын тариалангийн газрыг сургууллын тариалан болгосон нь нэлээд бүхүйг нүдээр үзэж чихээр сонссон нь тодорхой. Хятад ард гагцхүү бидний Монголын бурхны шашныг яахан эрхэмлэн үүрд агуулж буй зээ. Иргэний хамт нийлбээс хойч өдөр жил удаад Монголын хуучин ѐсыг өөрсдөө халуулж, бурхны ариун шашин сөнөхөд хүрмүй. Зовлон болох нь энэ дөрөв.Тэдний дотоод Монгол язгуураас Цагаан хэрэмийн заагаар суусан Дундад Хятад улст ойр холилцон суусан тул энэ зэргийг нэн ухуулан дурьдахгүйгээр учрыг мэдэх нь бидний гадаад Монголоос нэн ч тодорхой. Бидний язгуураас нэгэн угсааны яс махны төрөл, дотоод гадаад хэмээн ялгаваас зохихгүй.Тэд Иргэн дор ойр суусан тул тэдний сүр хүчин дор айн түтгэлзэн бүхүйг манай засгийн хэрэг шийтгэх газар мөн мэдмой. Эдүгээ цагийн байдлыг үзвээс, Дундад улсыг тойрон хүчирхэг гадаад улс барс мэт хэлэлцмой. Тэр дээр улсын өрийн тоо тэнцүү үлэмж бөгөөд дотоодын самуун бас тогтоогүй. Бидний Монгол бүгдээр нийлж, нэгэн улс болж, язгуураас байсан газар орон зах хэлхээг эзлэн илүү гүний газрыг тэмцэхгүй болбоос Дундад улсын дайлах цэрэг гарбаас олон гадаад улсууд шударгийг барьж, шүүмжлэх буй за. Эдүгээ манай Монгол улсын их цэрэг таван зам хуваан урагш одож, дотоод гадаад Монголын газар дор сэргийлэн суусан Хятад цэргүүд лугаа хэдэн удаа байлдаад цөм дийлжээ. Удахгүй урагш давшин Монгол газрын зүүн баруун өмнөд зах хязгаарууд хүртэл байлдсаар Хятадын түшмэл цэргийг Монголын хязгаараас гаргасугай хэмээмүй. Та өөр өөрийн хошууны зах дор их цэрэг хүрэхийг үзэж гар хөдлөн байлдаж Хятадын түшмэл цэргийг хөөн илгээх бөгөөд тус бүрийн хүчийг нэгтгэж, эртхэн шаламгайлан газар орноо эзлэн авсугай. Боо Хятадын омогтой үгийг сонсч, нэгэн аймгийн дотор харилцан өшөө дайсан болоход хүргүүлэгтүн. Бид язгуураас нэгэн үндэстний тул зүй нь жаргав ч зовов ч үхэв ч нэгэн хамт байваас зохимой. Бас бидний Богд эзэн гагцхүү өршөөл эрдмийг гол болгох бөгөөд Иргэн улсын түшмэл цэргээс бус ажил үйлдвэрийн ядуу иргэдийг халдан зовоовоос үл болмой хэмээн удаа дараагаар зарлиг буулгаж ухуулсаар буй тул бидний улс төрд мөчөөрхөн хорлохгүй энгийн номхон иргэдийг алив газар дор хэвээр агуулан, харин өршөөн хамгаалбаас зохих явдлыг хамтад гаргаж, басхүү манай засгийн газраас албан бичгээр харъяат олон чуулганы хошуун дор ухуулан зарласан нь олон боловч эдүгээ хүртэл дагахаар ирээгүй нь бас буй тул дахин ашиг зовлонгийг сэнхрүүлэн дагаж орсон ба дагаж орон завдаагүй нийт Монгол овогтон дор нийгмээр ухуулан бичиг зарлав. Магад үнэмчлэн хичээн дагаж явагтун. Үүний тул зарлал явуулав. ===Цэргийн түүхэн баримтууд=== ====Цэргийн төлөвлөгөөний түүхэн баримт 1==== Өмнө хязгаар түгшүүртэй учир цэрэг мордуулж газар орныг хамгаалах тухай цэргийн яамны айлтгалыг ѐсоор болгосон бичиг<ref>Монголын шинжлэх ухааны академийн түүхийн хүрээлэн. Монголын ард түмний 1911 оны үндэстний эрх чөлөө тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл - Баримт бичгийн эмхтгэл 1900-1914. Улаанбаатар. 1982 он.</ref> :Цэргийн хэргийг бүгд захиран шийтгэгч яамны бичиг. Бүгд ерөнхийлөн захирах сайдын яамнаа өргөн илгээв. Явуулах учир: Эдүгээ манай цэргийн яамнаас өвлийн сүүл сарын арван наймны бичин цаг айлтгасан нь: Өмнө зүгийн олон хязгаарт Хятад цэрэг хуралдсан түгшүүртэй мэдээ буй тул, их цэргийг таван замд хуваан мордуулж, газар орныг сэргийлэн хамгаалуулж, дайсныг тосон сөнөөх явдлыг төлөвлүүлсэн нь болох ба үл болохыг хичээнгүйлэн нугалбар бичиж айлтгаад, Богд эзэн гэгээнээр толилож, заан сургахыг гуйхын учир: Мөнөөхөн зарлигаар гаргасан Егүзэр хутагт Галсандаш, Дарьганга зэрэг газруудыг сэргийлэн хамгаалах цэргийг сахих сайд Эрдэнэ бэйс Шүхэрноров, өмнө хязгаарыг сэргийлэн хамгаалах цэргийг захирах дэд сайд гүн Сономдорж нарын газраас Монгол олон чуулганы ойр ба зах нийлэх Хятадын бага хотод маш үлэмж цэрэг хуралдан, бас өмнө зүгийн Харчин өртөөнүүдийн газар ирж буй ба бас Шилийн голын чуулганы зүүн, баруун Сөнид ван, Улаанцавын чуулганы дарга, Дөрвөн хүүхэд нарын ван нарыг барьж аваачив хэмээсэн зэрэг удаа дараа тодорхойлон гаргаж, газар орныг хамгаалан сэргийлэн бэлтгэх баатар мэргэн цэрэг хурц зэвсэг олгуулахыг эрж, бичиг захидал хүргэж ирснийг шавь боолчууд үзэж хянабаас цаана дашаас тийнхүү Хятад цэрэг халдахаар ирж, өмнө зүгийн алив олон Монголчуудад зовлон самууныг дэгдээн бүхүй нь үнэхээрийн түгшүүртэй бөгөөд нигүүслэлтэй тул, үүнийг урьдхан дэд сайд Бишрэлт бэйс Насан-Аривжахаас тусгайлан салсан дэд зэрэг түшмэл Бавуужав харъяат цэрэг нэгэн зуу шахамыг өдөр дараалан хориодоор өртөөлөн довтолгон мэдүүлж, урьдчилан Дарьгангын газар илгээх ба бас урьд Түшээт хан, Сайн ноѐн хан аймгаас түүгээр дайчлан, цэрэг гурван зуугийн дээр сургуулийн цэрэг хоѐр зууг нэмэн томилж илгээхэд сая буулгасан зарлигийг дагаж, дэд сайд гүн Сономдоржыг бүгд ерөнхийлөн захирах сайд, Сэцэн хан аймгийн Эрдэнэ гүн Пунцагдэжидыг таслан захирах сайдаар тавьж, бүх таван зуун цэргийг захиран мэдүүлэх зэрэг явдлыг нэгэнт бичиг шийтгэж, зохих газруудад явуулан тушаасны дээр, бусад цэргүүдээс зүг нэмэн мордуулахыг томилон завдаж бүхүй атал, энэ завсар бас Хятад цэрэг улмаар нааш давшин хандаж буй хэмээх тул, одоо зүй нь бүх олон газрын түшмэл цэргээс бүгд таван зам анги хуваан томилон мордуулбаас зохихын тулд, оролсон дэд сайд Засагт чин ван Удайн харъяат цэргийг бэйсийн зэрэг туслагч Чимэдсүрэнд захиргаж, дэс түшмэл зоригт баатар гүн Тогтохыг харъяат цэргийн хамтаар Егүзэр хутагт Галсандашын хүрээ зүг, дэд сайд Бишрэлт бээс Насан-Арвижахад харъяат цэргүүдийг захирган хоѐр Сөнид, Дөрвөд вангийн зүг Халхын сургуулийн цэргээс мордуулах хоѐр зуун цэргийг урьд явуулан тушаасан хэвээр сайд гүн Сономдорж нар лугаа нийлүүлэн Хөх хотын зүг, дэд зэрэг түшмэл Зүтгэлтийг харъяат цэргүүдийг захирган авахуулж, Урадын гурван гүн, Хатан голын зүг ийм таван зам анги хуваан дараа дараагаар дайчлан мордуулж, өөр өөрийн заасан газар гүйцэн хүргүүлж, цааш улмаар давшуулан дайсны цэргийг тосон дайлж хядан сөнөөж, газар орныг батлан тохинуулах явдлыг байдлыг үзэж, тухайд нийлүүлэн хянан шийтгүүлбээс болох мэт боловч, шавь боолчуудын зоригоор авчих хэрэг бусын тулд, хичээнгүйлэн нугалбар бичиж айлтгаад гуйх нь: Богд эзэн гэгээнээр толилж, заан сургаж дагаж явуулах ажаамуй. Хэрвээ гуйсан ѐсоор болгон явуулбаас тухайд эл түшмэл цэргүүдийг дан ганц өртөөлөн явуулахад цагийн гачаалд өртөөний хүчин тэсэхгүйн тулд, тусгай уналга, ачлага барих майхан, жич цалинг зүйлийг сангийн яамнаас бэлтгүүлэн нийлүүлэн олгуулж мордуулах ба бас уул газруудад хүрсний хойно унах агт морьдыг тохиолдсон эл газрын ван, гүн, хөрөнгө баялаг лам нар, түшмэд ардад учрыг дурьдан ухуулж, туслан бариулаад дараа нь сайшаан хөхүүлэхийг үзүүлэх буюу эс бөгөөс хэрхэн зүй ѐсоор хүрэлцүүлэн бэлтгүүлэх явдлыг шавь боолчуудын газраас төсөвлөн хянаж, өөр гүйцэтгэн шийдвээс, болох ба үл болох явдлыг хамтаар гаргаж, үүний тул хичээнгүйлэн айлтгав. Зарлигийг гуймуй хэмээн айлтгасанд мөнхүү өдөр цагт хүлээн авсан уг нугалбарт улаан бийрээр цохсон зарлиг, Тогтохын биеийг энэ удаа мордуулахыг түтгэлзэж түүний цэргийг Найданжавд захирган мордуул, бусдыг хэлэлцсэн ѐсоор болгогтун хэмээснийг хичээнгүйлэн дагаж, үүнийг зарлигаар гаргасан Егүзэр хутагт, Дарьгангын зэрэг газрыг сэргийлэн хамгаалах цэргийг захирах сайд Эрдэнэ бэйс Шүхэрноров, өмнө хязгаарыг сэргийлэн хамгаалах цэргийг бүгд ерөнхийлөн захирах сайд гүн Сономдорж, Шилийн гол, Улаанцавын чуулганы дарга, Дарьгангын бүгдийн тэргүүн гүн Сономдовдон нарт хуваан довтолгон явуулан тушаагаад нэгэн адил хичээнгүйлэн дагаж, эдний олон ангийн түшмэл цэргүүдийг өөр өөрийн харъяат газар хүрсний хойно бүгдээр хамт нийлж, боловсрол зөвлөлдөж, хэний цэргийг аль хошууны хязгаарын боомт болгох чухам ямар байдалтай газар сэргийлүүлэн хамгаалуулж суулгах ба тэдний барих гэр, уналага агт морьдыг тохиолдсон эл газрын ван, гүн, засаг лам нар, түшмэл ардад учрыг дурьдан ухуулж туслан бариулаад дараа зохих газруудаас тодорхойлон өргөж, сайшаан хөхүүлэхийг үзүүлэх, эсбэсүү хэрхэн нийгэм тэгшийг үзэж, зүй зохисоор хүрэлцүүлэн бэлтгүүлбээс болохыг сайнаар төлөвлөн гүйцэтгэн шийтгүүлж, хэрхэвчээр үлэмж илүү дээш томилож, түрэмгийлэн хөөн авах зэргээр олон дордосыг албадан гасалган зовооход хүргүүлэхгүй болох явдлыг урьдаас хянан тогтоож, уламжлан зохих газар түүгээр зарлан явуулан тушааж, журамлан дагаж шийтгүүлсүгэй. Үүнийг басхүү бэйсийн зэргэ туслагч тайж Чимэдсүрэн, дэс түшмэл зоригт баатар гүн Тогтох, Хичээнгүй баатар гүн Найданжав, Дэс түшмэл чин зэргэ Бавуужав, Дэд сайд Бишрэлт, бэйс Насан-Аривжах, дэд зэрэг түшмэл Зүтгэлт нарт довтолгон тушаан явуулаад, уг айлтгасан хэрэг, буулгасан зарлигийг хянан үзэж, хичээнгүйлэн дагаж, эдүгээ даруй засажагаан завдаж, урьд нэгэнт өртөөлөн мордож бүхүй түшмэл Бавуужав, дуудлагаар өртөөлөн мордох Зоригт баатарын цэргээс бусад нь бичиг хүлээн авсан өдрөөс таван майхан, уналга ачилга, цалин хүнс зүйлийг түүгээр хүлээн авч, өөр өөрийн харъяат цэргийг гавшгайлан мордож, шаардан явж, арван таван өдрийн дотор тус тусын нэр заасан зүгийн газраа одох ба түшмэл Зүтгэлт, цэргүүд Урадын дунд гүнгийн Бавуудоржийн газраа тус тус гүйцэн хүрэх зэрэг явдлыг эдүгээгийн заан гаргасан ѐсоор шийтгэн дагаж шийтгүүлэн олон хязгаарыг батлан сэргийлэн хамгаалж, цаггүй цагдан байцааж, хэрэв дайсны цэрэг халдахаар ирэх нь болахул мэдүүлбээс зохих олон газраа харилцан мэдээлж, хүчин туслалцуулан эрхгүй нэгэн сэтгэл хүчээр байлдан сөнөөж, газар орныг ариутган тохниулж, гавъяа байгуулан, улсын сүрийг мандуулж удаа бүр учрыг тодорхойлон мэдүүлэн ирүүлэх ба жич харъяат түшмэл цэргүүд хүрсэн эл газарт номхон шударгаар амьдрах алив ардыг өчүүхэн төдий халдан дарлаж гаслаан зовоохгүй, бүгдээр үнэн санаагаар хүчлэн зүтгэж, чухам тус зүйн хэргийг хичээн ѐс журам цэвэр ичимтгийг сахин явж, гавъяаг илэрхийлбээс зохино. Ийн тушаасан хойно цэргийг чангалан баримтлан захирахгүй осолдон цалгардаж дураар тавин явуулж, ѐс бусчилан хэрэг халдахад хүргүүлбээс саадгүй чангалан ял хэлэлцэх явдлыг хамтаар ухуулсугай. Үүнийг басхүү Сангийн хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамнаа явуулаад байцаан үзэж, одоогийн мордуулах олон ангийн түшмэл цэргийн барих майхан, уналага ачилга зэргийг олон цөөнд тохируулан төсөвлөн бэлтгэж, бүх цалинг зүйлийн хамтаар нийлүүлэн тавин олгуулах ажаамуй. Үүнийг нэгэнтэйгүүр Бүгд ерөнхийлөн захирах зэрэг бусад таван яамнаа, баруун хязгаар, Хөлөн буйрын сайдуудад нэгэн адил явуулаад байцаан үзүүлэхээс гадна, дөрвөн аймгийн жанжин чуулганы дарга нарт хуваан тушаан явуулаад тухайг үзэж хянан шийтгүүлсүгэй. Үүний тул өргөн илгээв. Олноо өргөгдсөний хоѐрдугаар он, арван хоѐр сарын хорин нэгэн. ====Цэргийн төлөвлөгөөний түүхэн баримт 2==== Монгол цэргүүдийн байрлалыг шинэчлэн зохион байгуулах тухай бичиг Цэргийн хэргийг бүгдийг захиран шийтгэгч яамны бичиг.<ref>Монгол Улсын Төв Архивын ФА-2. ХН-92.Б.14. Эх нугалбар</ref> Харъяат цэргүүдийг бүрнээ хойш ухруулан, бас ч цэргүүдээс татан буулгаж цөөрүүлэн суулгаваас олон монголчуудад зовлон бас болохын тул манай яамнаас олон хязгаарын цэрэг бүхий нутгийн түшмэл, ардад ухуулга ба жич цаадах хятад цэргийн захирлуудад мэдээлэн өгөх бичгийн эх зохиож, өөр өөрийн бичгийн дугтуйд углаж хүргүүлсэн тул үүнийг баруун өмнөд хязгаарын цэргийн хэргийг бүгд захирч олон монголчуудыг илбэн тохинуулах хэргийг хамаарсан сайд, мэргэн жүн ван Цэсэнжав, түшмэл Зүтгэлт, зүүн өмнө хязгаарын цэрэг захирсан жанжин Манлайбаатар бэйл Дамдинсүрэн, гүн Сумъяа, бүгд захирагч дарга гүн Найданжав, хорооны дарга бэйс Чимэдцэрэн нарт хуваан довтолгон явуулан тушаагаад, хүрмэгц бичгийн доторх хэргийг хянан үзэж, ухуулах ба мэдээлэх бичгүүдийг даруй ѐсчлон бичүүлж улмаар гүйцэтгэн, өөр өөрийн харъяат цэргүүдийг захиран авч, нам гүмээр эргэж хойш суулга. Үүнд, урьд сайд жанжин Манлайбаатар бэйл Дамдинсүрэнгээс бие өвдсөн учир олгуулахыг ирж мэдүүлснийг чөлөө олгож, уг цэргүүдийг түшмэл Бавуужаваар ерөнхийлөн, Модонбунгаагаар дэслэн захируулах явдлыг айлтгаад, зарлиг ѐсоор болсон тул, харъяат сайд бэйл бүх цэргийг ухруулан суулгах хийгээд татах зэрэг хэргийг гүйцэтгэн шийтгэсэн хойно бэйс Чимэдцэрэнгийн хамтаар нийслэл хүрээнд хүрч ирвээс зохино. Бэйс Чимэдцэрэнгийн цэргийг бүрмөсөн татан буулгаваас уул сайдын цэрэгт нийлүүлэхийг мөн сайд жанжин бэйлийн газраас түүгээр эрхлэн гүйцэтгэн шийтгэх, олон сайд, дарга нарын тус тус захирсан цэргээс олон цэрэгтэйгээс нь гурваад хороо, цөөхөн цэрэгтэйгээс нь хошоод хороо үлдээж, гүн Найданжавын цэргийг ихэмсэг бэйл Цэрэннямын нутгийн өмнө захын Өрөмтэй худагтад, сайд гүн Сумъяагийн цэргийг Дарьгангын өмнө захад, түшмэл Бавуужав нарын цэргийг хурц бэйс Түдэнгийн хошууны өмнө захад, ван Цэсэнжав нарын цэргүүдийг Мэргэн вангийн хошууны нутгийн өмнө Сулхээр зэрэг газарт, түшмэл Зүтгэлтийн цэргийг сайд Түшээт вангийн хошууны өмнө захад Аваргахүрд, Хар-Ус зэрэг газар тус тус суулгаж, уул цэргүүдийг аль аймаг чуулганы цэргүүдийг буулгах суулгах зэргийг харъяат захирсан сайд түшмэл эрхлэн шийтгэж, татаж буулгах цэрэгт сан ба аймаг хошуунаас олгосон хувцас ба агт морь, гэр хэрэглэлийг хүрэлцэхээр үлдээж, сэргийлж суулгах цэрэгт шилжүүлэн олгож, зэвсгийг бүрнээ хураан авч захирах түшмэлд авуулан цэргийн яамнаа хүргэн ирүүлж, бүртгэн хураалгая. Басхүү үлдээж сэргийлэн суулгах ба буулгах цэрэгт аль аймаг чуулган хошууны цэргээс үлдээсэн буулгасан нэр тоо зэргийг тус бүр тодорхой цэс үйлдэж, жич буулгасан цэргүүдийг хэн хэн түшмэлд тушаан өгч, аль газраар буцаасан зэргийг хамтаар тус тус мэдүүлэн ирүүлээд байцаахад бэлтгэе. Үүнийг шалгарсан баатар дарга гүн Мөрөнгаад тушаан явуулаад, харъяат бүх цэргүүдийг захиран авч, манай яамнаас дахин тушаахын инару байлдах хэрэг үүсгэхгүй, сахин сэргийлж суугаасай. Бас ч сайд Егүзэр хутагт Галсандашд явуулаад журамлан дагаж шийтгүүлье. Үүнийг басхүү дөрвөн аймгийн жанжин, чуулганы дарга нарт тушаан явуулаад тус тусын аймгийн нутгийн захыг сэргийлэн суулгасан цэргүүдийг бүрнээ татан буулгаж, захирагсдад олгосон тэмдэгийг хурааж мэдүүлье. Хүргэж ирүүлье. Ийнхүү явуулан тушаасан, үүнийг Бүгд ерөнхийлөн захирах зэрэг таван яамнаа явуулан байцаан үзүүлье хэмээн өргөжээ. Үүний тул өргөн илгээв. Олноо өргөгдсөний гуравдугаар оны арван нэгэн сарын шинийн долоон (1913 оны арван хоѐрдугаар сарын 4-ний өдөр.) == Урлагийн бүтээлүүд == ===Баримтат кино=== * [[Хоржийлоо]] [[Баримтат кино]] ===Уран зохиол=== * [[Бямбын Ринчен|Б.Ренчин]]. [[Үүрийн туяа]]. [[роман]] * [[Дүгэржавын Маам|Д.Маам]]. [[Газар шороо]]. роман == Эх сурвалж == * [https://web.archive.org/web/20190805043216/http://iccs.aichi-u.ac.jp/archives/report/057/5c4a92eccc970.pdf ボグド・ハーン政権軍南進作戦に関する一考察 ―阿爾花(アルファ)公・ナスンアリビジフの帰還問題を中心に―] * Л. Дэндэв, “Монголын товч түүх” Монголын түүхэн сурвалж бичгийн цуврал-29 дүгээр боть, Улаанбаатар, 2006, * БНМАУ-ын Шинжлэх Ухааны Академ, “Бүгд Найрамдах Монгол ард улсын түүх”. Гурван боть. УБ. 1968 он. * БНМАУ-ын Шинжлэх Ухааны Академ, “В.Котвичийн хувийн архиваас олдсон Монголын түүхэнд холбогдох зарим бичиг”, хэвлэлд бэлтгэсэн Б.Ширэндэв, Шинжлэх Ухааны Академийн хэвлэл, Улаанбаатар, 1972, тал 23-39. * EDITED BV LO HUI MIN: THE CORRESPONDENCE OF G.E.MORISSON II, CAMBRIDGE UNIVERSITY PRISS 1978, P 48 * Монгол улсын түүхийн төв архив. ‘’ Баримт бичгийн эмхтгэл 1900-1914’’. ТТА. ФА-4. НХ-656. * Ш. Нацагдорж. Манлайбаатар Дамдинсүрэнгийн товч намтар, Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн хэвлэх үйлдвэр, УБ., 1946 он. * Монгол ардын журамт цэргийн дуртгалууд, гуравдугаар дэвтэр, Улсын хэвлэлийн газар, УБ., 1986. * Монгол улсын түүх Ү боть. ХХ зуун, Монгол улсын шинжлэх ухааны академийн Түүхийн хүрээлэн, УБ., 2004. * Японы Гадаад Харилцааны Түүхийн Архив. Гадаад явдлын яамны тэмдэглэлийн баримт бичгүүд. (Дайшѐ-гын хуучин цэс) * Японы сэргийлэн хамгаалах тэнхимийн сэргийлэн хамгаалах институтын материал. Хуучин далайн цэргийн яамны архивын материал. * Ө. Тайван. Үхэр жилийн үймээний гэрэл, сүүдэр. Хөх хот. 1996 он == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [https://mongoltoli.mn/history/h/187 Таван замын байлдаан] {{Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс}} [[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын түүх]] [[Ангилал:Дайнууд]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын дайнууд]] [[Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэл]] [[Ангилал:Монголын түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:Өвөр Монголыг чөлөөлөх дайн]] 858nfnzd59hrie4c36jsopnd4czmwor 0 36889 854802 700259 2026-04-27T03:09:19Z Bayarkhangai 1129 854802 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Чоймболын Шагдарсүрэн | image = | caption = | birth_year = | birth_place = [[Монгол улс]] | death = [[1938]] он | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = нисгэгч | agent = | alma_mater = | spouseэхнэр = | children = }} [[Зураг:R-5-1-razvedchik.jpg|thumb|right|200px|Р-5 нислэгт]] '''Чоймболын Шагдарсүрэн''' ('''Агаарын зоригт баатар''' гэж алдаршсан) нь [[БНМАУ]]-ын буюу [[Монгол]]ын ууган [[нисгэгч]]дийн нэг, агаарын зоригт байлдагч баатар юм. Ч.Шагдарсүрэн нь 1930-1932 онд [[ЗХУ]]-д [[нисэхийн сургууль]]д суралцан нисгэгчээр төгсөж ирсэн байна. 1935-1936 онуудад [[Япон]] болон [[Манж-Го улс]]ын зүгээс БНМАУ-ын дорнод хилийн [[Адагдулаан]],[[Буландэрс]]ийн болон [[Халхын сүмийн мөргөлдөөн]]үүдэд [[ардын арми]]йн [[нисэх отряд]]ын бүрэлдхүүнд нисгэгчээр оролцон японы хэд хэдэн онгоцыг устгасан төдийгүй ардын цэргийн газрын ангиудыг дэмжин япон-манж-гогийн цэргийн байрлал, цэрэг, зэвсгийг агаараас тагнах, бөмбөгдөх зэргээр агаараас дэмжих үйл ажиллагаануудад идэвхитэй оролцсон байна. БНМАУ-ын Агаарын хилийг баатарлагаар хамгаалсанд нь Монголын төр Ч.Шагдарсүрэн, Д. Дэмбэрэл тэргүүтэй нисгэгчдэд [[БНМАУ-ын Агаарын зоригт баатар]] цолыг олгон [[цэргийн гавъяаны одон]]гуудаар шагнажээ. Монголын Ардын цэргийн агаарын хүч нь ЗХу-ын онгоцны зохион бүтээгч Н.И.[[Николай Поликарпов|Поликарпов]]ын зохион бүтээсэн олон талын зориулалтын [[Р-5 онгоц]]оор зэвсэглэсэн байжээ. Ч.Шагдарсүрэн нь [[Их Хэлмэгдүүлэлт]]ийн үед 1938 онд хилсээр хэлмэгдүүлэн хороосон байна. Гэхдээ түүхийн энэхүү үнэнийг нуун БНМАУ-ын Агаарын зоригт баатар Ч.Шагдарсүрэнг [[Халын голын байлдаан]]ы үед агаарын хүч тэнцвэргүй тулалдаанд амь үрэгдсэн гэж домог зохиосон байдаг {{Navbox |name = Монголын Улсын баатрууд |title = [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын [[Баатар#Монгол|Баатар]] |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |list1 = *[[Дамдины Сүхбаатар]]<!-- (1936.02.21) --> *[[Хатанбаатар Магсаржав]]<!-- (1936 он) --> *[[Шагдарын Гонгор]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамчаагийн Дэмбэрэл]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Лодонгийн Дандар]]<!-- (1979 он) --> *[[Цэндийн Олзвой]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Чойбалсан]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]]<!-- (1979 он) --> *[[Сангийн Дампил]]<!-- (1979 он) --> *[[Дашийн Данзанваанчиг]]<!-- (1979 он) --> *[[Самданжамцын Лхагвадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Баянбалын Тэгшээ]]<!-- (1979 он) --> *[[Лхүнрэвийн Даваадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Сталин, Иосиф Виссарионович]]<!-- (1979 он) --> *[[Ворошилов, Климент Ефремович]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Дамба]]<!-- (1979 он) --> *[[Титов, Герман Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Жадамбын Нэхийт]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Николаев, Андриян Григорьевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]<!-- (1979 он) --> *[[Беляев, Павел Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Баясгалангийн Бадам]]<!-- (1979 он) --> *[[Жуков, Георгий Константинович]]<!-- (1979 он) --> *[[Чойн Дугаржав]]<!-- (1979 он) --> *[[Даржаагийн Хаянхярваа]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Чогдон]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Конев, Иван Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Плиев, Исса Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Судец, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Горбатко, Виктор Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Түвдэнгийн Бор]]<!-- (1979 он) --> *[[Бэгзийн Гиваан]]<!-- (1979 он) --> *[[Рукавишников, Николай Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Дуламдоржийн Самдан]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Гуулин]]<!-- (1979 он) --> *[[Гомбын Цэнд]]<!-- (1979 он) --> *[[Батын Дорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Федюнинский, Иван Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Магсарын Жанчив]]<!-- (1979 он) --> *[[Брежнев, Леонид Ильич]]<!-- (1979 он) --> *[[Косыгин, Алексей Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Норпилийн Жамбаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Самдангийн Төмөрбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Мазимын Экей]]<!-- (1979 он) --> *[[Бутачийн Цог]]<!-- (1979 он) --> *[[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Жанибеков, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Устинов, Дмитрий Фёдорович]]<!-- (1979 он) --> *[[Коваленок, Владимир Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Савиных, Виктор Петрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамдины Намнан]]<!-- (1979 он) --> *[[Энхийн Шийлэг]]<!-- (1979 он) --> *[[Ванчинжавын Шарав]]<!-- (1979 он) --> *[[Түүвэйн Дүүдэй]]<!-- (1979 он) --> *[[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Дугарын Гунгаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Эрдэнийн Бат-Үүл]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Ундрахын Доржпалам]]<!-- (1979 он) --> }} <noinclude> [[Ангилал:Загвар:Зэвсэгт хүчин|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Хүмүүс|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монгол|Баатар]] </noinclude> {{DEFAULTSORT:Шагдарсүрэн, Чоймболын}} [[Ангилал:Монголын агаарын зэвсэгт хүчний нисгэгч]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний нисгэгч]] [[Ангилал:Монголын нисгэгч]] [[Ангилал:Монголын Цэргийн гавьяаны одон шагналтан]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:Монголын Цэргийн гавьяаны одон шагналтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:19-р эсвэл 20-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1938 онд өнгөрсөн]] 9q6bue854u93au0nq8vrrw5zdrrru6z 0 38026 854815 854611 2026-04-27T03:34:23Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854815 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dijkstra Animation.gif|thumb|right]] '''Дижикстрагийн алгоритм''', Dijkstra –ийн алгоритмыг 1956 онд Нидерландын компьютерын эрдэмтэн судлаач Edsger Dijkstra үүсгэн томъёолсон ба 1959 онд нийтлүүлсэн. Графийн хайлтийн алгоритм бөгөөд нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдвэрлэдэг. Графийн ирмэгүүд нь сөрөг биш утгатай нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдсэн бөгөөд хамгийн богино замын модыг гаргаж өгдөг. Энэ алгоритм нь хамгийн бага замыг олохдоо эхний цэгээс графын зангилаа бүрээр дайрдаг. Алгоритм нь нэг зангилаанаас өөр нэг зангилаа очих хамгийн богино замыг олохоор ажиллах ба хамгийн дөт замыг олмогц програм зогсоно. Жишээлбэл: Дижикстрагийн алгоритм нь нэг хотоос өөр нэг хотруу холбосон эхлэлийн цэг болон төгсгөлийн цэгийн хоорондох зай хамгийн богино байхаар тооцон олдог. Улмаар , хамгийн эхний богино зам бол сүлжээний шугамын протоколуудад өргөн ашигладаг, тухайлбал IS-IS ба OSPF(нээлттэй хамгийн эхний богино зам) юм. Дижикстрагийн анхны алгоритмийн бага эрэмбийг олох дараалалд O(|V2|) –ийг хэрэглэдэггүй. V нь координатын босоо тэнхлэг дэх тоо. Энэ алгоритмын санааг Leyzorek бас дэвшүүлж байсан. Бага эрэмбэтэй дараалал дээр суурилсан Fibonacci-ийн овоолго байдлаар O(|E|+|V|log|V|) томёонд хэрэгжүүлсэн. E- эрмэгийн тоо Энэ нь шинж тэмдэггүй ,сөрөг биш утгагай, нэг эхтэй ,богино замаа хамгийн хурдан мэдэх алгоритм юм. == 1.Алгоритм == [[Image:Dijkstras progress animation.gif|thumb|Illustration of Dijkstra's algorithm search for finding path from a start node (lower left, red) to a goal node (upper right, green) in a [[robotics|robot]] [[motion planning]] problem. Open nodes represent the "tentative" set. Filled nodes are visited ones, with color representing the distance: the greener, the farther. Nodes in all the different directions are explored uniformly, appearing as a more-or-less circular [[wavefront]] as Dijkstra's algorithm uses a [[consistent heuristic|heuristic]] identically equal to 0.]] Бид одоо анхны гэж нэрлэгдсэн зангилаанаас эхэлнэ. Заннгилааны зайг Y үсгээр тэмдэглэнэ. Анхны зангилаанаас Y хүртэлхийг зай гэдэг. Дижикстрагийн алгоритмаар зарим анхдагч зайн утгуудыг оноож өгдөг, алхам алхмаар сайжруулдаг. 1. Эхлээд бүх зангилаандаа анхны утгыг олгоно: Тэр нь манай анхны зангилаанаас бусад зангилаанд тодорхойгүй буюу тэг гэдэг утга өгнө. 2. Анхдагч зангилааг тухайн зангилаа болгож авна. Бүх зангилааг агуулсан зочлоогүй зангилаануудын олонлогыг үүсгэнэ. 3. Тухайн зангилааны хувьд хөрш зангилаануудад анхааран тэдрээрийг урьдчилан бодож тооцоолно. Одоогийн а зангилаа 6-ийн урттай гэж тэмдэглэгдсэн, түүний b хөрш зангилаатай холбогдсон ирмэгийн урт нь 2 бол b хүртэлх урт нь (6+2=8) болно. Хэрэв энэ зай нь өмнө b хүртэлх урьдчилсан зайнаас бага бол түүнийг дарж бичнэ. Шалгаж үзсэн ч гэсэн (зочилсон ) гэж тэмдэглээгүй бол тэр зангилаа зочлоогүй олонлогт байсаар байна. 4. Тухайн зангилааны бүх хөршүүдийг авч үзсэний дараа тухайн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглээд зочлоогүй олонлогоос хасна. Зочилсон зангилааг дахин хэзээ ч шалгахгүй. 5. Хэрвээ очих ёстой эцсийн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглэсэн бол (2 зангилааны хоорондох зам) тодорхойлогдсон, хэрэв зочлоогүй олонлог дахь зангилаануудын урьдчилсан хамгийн бага зай нь тодорхойгүй бол (төлөвлөгдсөн нэвтрэлт дууссан эсвэл анхны зангилаа болон үндсэн зочлоогүй зангилааны хооронд холбоо байхгүй байна). Тэгээд алгоритм дуусна. 6. Хамгийн бага урьдчилсан зайтай зочлоогүй зангилааг шинэ тухайн зангилаа болгоод 3-р алхам руу буцаана. == Тайлбар/description/ == :Та хотын газрын зургаас нэг газарт хүрэх хамгийн богино замыг олохын тулд анх эхлэх газар болон явах замаа тодорхойлох хэрэгтэй. Явах замаа тодорхойлохдоо: эхлэх цэгээс очих газар хүртлээ шулуунаар холбоно. Үүнийг хязгааргүй орон зайд ашиглах боломжгүй гэхдээ очоогүй газруудаа хаяглалгүй үлдээдэг.... == Ажиллах, гүйцэтгэх хугацаа == Дижикстрагын алгоритмын дээд хугацааг тооцоолохдоо төгсгөлийн тоо/E/ ба оройн тоо/V/ дүрсэлж болох ба функцээр илэрхийлэхэд |E|, |V| гэж тэмдэглэдэг. Ямарч oройн Q олонлогийн явах хугацаа О(|E|*dkq + |V|*emq) dkq ба emq нь хамгийн цөөн үйлдэл ба бага хугацаа зарах үйлдлүүд юм. Хамгиин хялбар Дижикстрагын алгоритмын хэрэглээ бол Q-г жирийн хэлхээтэй жагсаалт эсвэл цуваанд хадгалж, хамгийн бага хугацааг гаргах бол Q дэх оройнуудаас шугаман хайлт хийх юм. Энэ тохиолдолд явах хугацаа О(|E|+|V|^2)=O(|V|^2). Сийрэг граф-д Дижисктрагын алгоритмыг холбоост листэнд хийж хоёртын модны хайлт, хоёртын овоолго эсвэл фибонакын овоолгын анхдагч дарааллаар ашиглаж хамгийн бага хугацаа олохыг хурдан болгож алгоритмаа үр дүнтэйгээр шийдвэрлэсэн. Хоёртын модны хайлт эсвэл , хоёртын овоолго хэрэглэж хугацааг О((|E|+|V|)log|V|) олно. Энэ нь O(|E|log|V|)-ээр граф холбоостой үед дийлэгддэг. Энгийн хоёртын овоолго дээр О(|V|)хугацааг хэмнэхийн тулд oрой болгоны заагчийг овоолгын заагчтай хамт санах хэрэгтэй (бас анхны дараалал Q өөрчлөгдөхөд хугацаа хоцрогдолгүй байх ). Тэгэхлээр зөвхөн O(lov|V|)цаг авна. Фибонакын овоолго үүнийг O(|E|+|V|log|V|) болгож сайжруулна. Чиглэл нь тодорхой бус график зурган дээр хамгийн богино замыг шугаман хугацаанд олох боломжтой, оройнуудыг хамгийн богино хугацаанд бага зам туулхаар тооцоолон бодохдоо математикийн дүрмийн боловсруулалтыг ашигладаг. ==Тэмдэглэл== {{reflist}} == Эшлэл == * {{cite journal | authorlink = Edsger W. Dijkstra | first1 = E. W. | last1 = Dijkstra | url = http://www-m3.ma.tum.de/twiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | title = A note on two problems in connexion with graphs | journal = Numerische Mathematik | volume = 1 | year = 1959 | pages = 269–271 | ref = harv | doi = 10.1007/BF01386390 | access-date = 2013-12-06 | archive-date = 2020-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200123110037/http://www-m3.ma.tum.de/foswiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | url-status = dead }} * {{cite book | author1-link = Thomas H. Cormen | first1 = Thomas H. | last1 = Cormen | author2-link = Charles E. Leiserson | first2 = Charles E. | last2 = Leiserson | author3-link = Ronald L. Rivest | first3 = Ronald L. | last3 = Rivest | author4-link = Clifford Stein | first4 = Clifford | last4 = Stein | title = [[Introduction to Algorithms]] | edition = Second | publisher = [[MIT Press]] and [[McGraw–Hill]] | year = 2001 | isbn = 0-262-03293-7 | chapter = Section 24.3: Dijkstra's algorithm | pages = 595–601}} * {{cite conference|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|conference=25th Annual Symposium on Foundations of Computer Science|year=1984|publisher=[[IEEE]]|pages=338&ndash;346|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934|ref=harv|doi=10.1109/SFCS.1984.715934}} {{Webarchiv|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934 |wayback=20121011090757 |text=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms |archiv-bot=2026-04-27 03:34:23 InternetArchiveBot }} * {{cite journal|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|journal=Journal of the Association for Computing Machinery|volume=34|year=1987|pages=596&ndash;615|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=28874|ref=harv|doi=10.1145/28869.28874|issue=3}} * {{cite journal | first1 = F. Benjamin | last1 = Zhan | first2 = Charles E. | last2 = Noon | month =February | year = 1998 | title = Shortest Path Algorithms: An Evaluation Using Real Road Networks | journal = [[Transportation Science]] | volume = 32 | issue = 1 | pages = 65–73 | doi = 10.1287/trsc.32.1.65}} * {{cite book|first1=M.|last1=Leyzorek|first2=R. S.|last2=Gray|first3=A. A.|last3=Johnson|first4=W. C.|last4=Ladew|first5=S. R.|last5=Meaker, Jr.|first6=R. M.|last6=Petry|first7=R. N.|last7=Seitz|title=Investigation of Model Techniques &mdash; First Annual Report &mdash; 6 June 1956 &mdash; 1 July 1957 &mdash; A Study of Model Techniques for Communication Systems|publisher=Case Institute of Technology|location=Cleveland, Ohio|year=1957|ref=harv}} * {{cite journal|first1=D.E.|last1=[[Donald_Knuth|Knuth]]|title=A Generalization of Dijkstra's Algorithm|journal=[[Information Processing Letters]]|volume=6|number=1|pages=1–5|year=1977}} == Холбоос == {{linkfarm|date=September 2012}} {{Commons category|Dijkstra's algorithm}} * C/C++ ** [https://github.com/xtaci/algorithms/blob/master/include/dijkstra.h Dijkstra's Algorithm in C++] ** [http://www.boost.org/doc/libs/1_43_0/libs/graph/doc/dijkstra_shortest_paths.html Implementation in Boost C++ library] ** [https://web.archive.org/web/20141231054104/http://www.rawbytes.com/dijkstras-algorithm-in-c/ Dijkstra's Algorithm in C Programming Language] * Java ** [http://www.dgp.toronto.edu/people/JamesStewart/270/9798s/Laffra/DijkstraApplet.html Applet by Carla Laffra of Pace University] ** [https://web.archive.org/web/20200217212029/http://students.ceid.upatras.gr/~papagel/english/java_docs/minDijk.htm Visualization of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20070927234553/http://www-b2.is.tokushima-u.ac.jp/~ikeda/suuri/dijkstra/Dijkstra.shtml Shortest Path Problem: Dijkstra's Algorithm] ** [http://www.unf.edu/~wkloster/foundations/DijkstraApplet/DijkstraApplet.htm Dijkstra's Algorithm Applet] ** [http://code.google.com/p/annas/ Open Source Java Graph package with implementation of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20150307205448/http://www.stackframe.com/software/PathFinder A Java library for path finding with Dijkstra's Algorithm and example Applet] ** [https://github.com/graphhopper/graphhopper/tree/90879ad05c4dfedf0390d44525065f727b043357/core/src/main/java/com/graphhopper/routing Dijkstra's algorithm as bidirectional version in Java] * C#/.Net ** [https://web.archive.org/web/20081202152613/http://www.codeproject.com/KB/recipes/ShortestPathCalculation.aspx Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20111229201146/http://www.codeproject.com/KB/recipes/FastHeapDijkstra.aspx Fast Priority Queue Implementation of Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20180121140629/http://quickgraph.codeplex.com/ QuickGraph, Graph Data Structures and Algorithms for .NET] * [https://web.archive.org/web/20141220002741/http://optlab-server.sce.carleton.ca/POAnimations2007/DijkstrasAlgo.html Dijkstra's Algorithm Simulation] * [http://purl.umn.edu/107247 Oral history interview with Edsger W. Dijkstra], [[Charles Babbage Institute]] University of Minnesota, Minneapolis. * [http://www.cs.sunysb.edu/~skiena/combinatorica/animations/dijkstra.html Animation of Dijkstra's algorithm] * [http://bonsaicode.wordpress.com/2011/01/04/programming-praxis-dijkstra’s-algorithm/ Haskell implementation of Dijkstra's Algorithm] on Bonsai code * [http://hansolav.net/sql/graphs.html Implementation in T-SQL] * [https://web.archive.org/web/20121218050306/http://www.mathworks.com/matlabcentral/fileexchange/20025-advanced-dijkstras-minimum-path-algorithm A MATLAB program for Dijkstra's algorithm] * [https://web.archive.org/web/20140116200833/http://www.turb0js.com/a/Dijkstra%27s_Algorithm Step through Dijkstra's Algorithm in an online JavaScript Debugger] [[Ангилал:Оновчлолын алгоритм]] [[Ангилал:Граф хайлтын алгоритм]] [[Ангилал:Routing]] [[Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт]] 8btq825g87jry5q0r9m9z66rchd9zh4 0 38313 854862 843466 2026-04-27T10:48:22Z Avirmed Batsaikhan 53733 854862 wikitext text/x-wiki {{short description|Financial and business cable news channel}} {{Инфобокс телевизийн суваг | name = Блүүмбэрг Телевиз<br/>{{nobold|Bloomberg Television}} | logo = [[File:New Bloomberg Logo.svg|frameless|class=skin-invert]] | image = | launch_date = {{Start date and age|1994|06}} | closed_date = | picture_format = '''АНУ, Канад''' <br />[[1080i]] [[Өндөр нягтралтай телевизор|HDTV]]<br />(SDTV сувгуудын хувьд [[леттербокс]] [[480i]] болгон багасгасан)<br />'''Олон улсын тэжээл''' <br />[[1080i]] [[Өндөр нягтралтай телевизор|HDTV]]<br />([[SDTV]] сувгуудын хувьд [[16:9]] [[480i]]/[[576i]] болгож багасгасан) <br />'''Самсунг ТВ Plus''' <br /> 2160p [[4K нарийвчлал|4K]]<ref name="4kbroadbandtv">{{cite press release|title=Bloomberg TV+ in Full 4K UHD on Samsung TV Plus|publisher=Broadband TV News|date=2020-05-21|url=https://www.broadbandtvnews.com/2020/05/21/bloomberg-tv-in-full-4k-uhd-on-samsung-tv-plus/|access-date=2025-11-12}}</ref> | owner = [[Майкл Блүүмбэрг]] (88%) ба [[Bank of America]] (12%; [[Меррилл Линч]]ээр дамжуулан) | parent = [[Блүүмбэрг]] | country = Америкийн Нэгдсэн Улс | language = Англи | area = Олон улсад | headquarters = [[Блүүмбэрг цамхаг]], [[Лексингтон өргөн чөлөө 731]], [[Манхэттен]], [[Нью-Йорк хот]]<br />[[Блүүмбэрг Лондон]] ([[Лондон]] ба [[Европ]])<br/>[[Марина Бэй Санхүүгийн Төв]], [[Сингапур]] ([[Ази-Номхон далай]])<br>[[Петронас цамхаг]], [[Куала Лумпур хотын төв]], [[Куала Лумпур]] ([[Ази-Номхон далай]])<br>[[Пасифик Плэйс Жакарта]], [[Судирман төв бизнес дүүрэг]], [[Жакарта]] ([[Ази-Номхон далай]])<ref name="getsatellite.com">{{cite news|title=Bloomberg Television on DISH Network|url=http://www.getsatellite.com/Satellite-TV-Packages/channels/Bloomberg-Television/|access-date=2025-11-12|newspaper=DISH|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303194932/http://www.getsatellite.com/Satellite-TV-Packages/channels/Bloomberg-Television/|url-status=dead}}</ref> | former_names = Bloomberg Direct (1994–1995)<br>Bloomberg Information TV (1995–1997) | replaced = | replaced_by = | sister_channels = [[#Сувгууд|Сувгууд]] | website = {{URL|https://www.bloomberg.com/}} | timeshift_service = | online_serv_1 = Bloomberg.com | online_chan_1 = [https://www.bloomberg.com/live/ Шууд үзэх] | online_serv_2 = Canaldigitaal Live | online_chan_2 = }} '''Блүүмбэрг Телевиз''' (Bloomberg Television) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Нью-Йорк]] хотод төвтэй санхүү, эдийн засаг зэрэг мэдээллийг шуурхай хүргэдэг [[телевиз]], дэлхий даяар цацдаг уг телевиз нь мөн Европ тивийн [[Лондон]], Азийн [[Хонконг|Хонконгод]] салбартай юм. 1994 онд байгуулагдсан. == Одоогоор ажиллаж байгаа сувгууд == * Bloomberg Television (АНУ-с) * Bloomberg TV India * Bloomberg International * Bloomberg Asia Pacific (Хонконгоос) * Bloomberg Europe (Лондон хотоос) * Bloomberg HaberTurk (Станбулаас) (Турк Хэлээр цацдаг) * Bloomberg TV Mongolia (Улаанбаатараас) (Монгол хэлээр цацдаг) * Bloomberg Australia (2012 оны 6-р сараас цацна) * Bloomberg Indonesia (2013 оны 1-р сараас цацна) * Bloomberg TV Africa (2013 оны 10-р сараас цацна) == Цахим холбоос == * [https://www.bloomberg.com/ Bloomberg.com] * [https://web.archive.org/web/20210101083348/https://www.bloomberg.co.jp/ Bloomberg.co.jp] [[Ангилал:Блүүмбэрг]] [[Ангилал:Монгол хэлээрх телевизийн суваг]] [[Ангилал:Телевизийн суваг]] [[Ангилал:Эдийн засгийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл]] deup8gety2h4zxiob0ffqv6tznqpo93 0 47294 854810 813913 2026-04-27T03:12:41Z Bayarkhangai 1129 854810 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Баянбалын Тэгшээ | image = | caption = | birth_year = [[1926]] он | birth_place = [[Монгол улс]]ын [[Ховд]] аймгийн [[Чандмань сум]] | death = {{death date and age2|1948|07|23|1926|1|1|mf=y}} | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = цэргийн зүтгэлтэн, хилчин | agent = | alma_mater = | spouseэхнэр = | children = }} '''Баянбалын Тэгшээ''' - БНМАУ-ын [[Улсын баатар]], хилчин. ==Намтар== * Баянбалын Тэгшээ 1926 онд Ховд аймгийн Чандмань суманд төрсөн. 1946 онд цэрэгт татагдан Ховдын хилийн отрядод алба хааж эхэлсэн. Тухайн үед Хасагийн дээрэмчид улсын хил зөрчих нь ихэссэн ба цагийн байдал нэн хурцадсан тул олон удаагийн тулгаралт, байлдаанд тэрээр оролцож тагнуулын үүрэг даалгаврыг удаа дараа сайн гүйцэтгэж амьд хэл олзолж байсан байна. * 1948 онд ахлах дэслэгч Г.Хаянхярваагийн удирдлаганд арвуул Бүдүүнхаргайтад хилийн манаанд гарч байхдаа Гоминданы цэргийн миномёт, хүнд хөнгөн пулемётоор зэвсэглэсэн 130 гаруй хүнтэй давуу хүчний эсрэг алтан амиа өргөжээ. Б.Тэгшээ тасгийн дарга [[Бэгзийн Гиваан|Б.Гиваан]], туслах наводчик [[Лхүнрэвийн Даваадорж|Л.Даваадорж]] хамт хойт өндөрлөгт хориглон дайсанд хохирол учруулсан ч, газрын бартаа хүний олон, зэвсгийн хүчний давуугаар дайсан хилчдийг бүслэн амьдаар нь барихаар дайрахад нь эцсийн мөчид гранатаа тэслэн хамт амь үрэгджээ. Түүний баруун хөл нь миномётын суманд өртөн тасарч, яс нь ёрдойн гарч газар зурагдсаар мөлийж чөмгөнд нь шороо чулуу чихэгдсэн, 15х15м газар цусаа гоожуулан тулалдсан байдалтай, пулемётын сум нь дууссан тул буугаа хад саван эвдээд амь үрэгдсэн байжээ. ==Гавьяа Шагнал== * БНМАУ-ын [[Улсын баатар]] - УБХТ-ийн 1949 оны 6-р хурлын тогтоолоор нэхэн олгож төрсөн нутагт нь хөшөөг нь босгожээ. ==Гэгээн дурсгал== * Хилийн цэргийн 65 жилийн ойг тохиолдуулан Засгийн газрын 1998 оны 169-р тогтоолоор хилийн 0130-р ангийн ...-р заставыг түүний нэрэмжит болгожээ. {{Navbox |name = Монголын Улсын баатрууд |title = [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын [[Баатар#Монгол|Баатар]] |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |list1 = *[[Дамдины Сүхбаатар]]<!-- (1936.02.21) --> *[[Хатанбаатар Магсаржав]]<!-- (1936 он) --> *[[Шагдарын Гонгор]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамчаагийн Дэмбэрэл]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Лодонгийн Дандар]]<!-- (1979 он) --> *[[Цэндийн Олзвой]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Чойбалсан]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]]<!-- (1979 он) --> *[[Сангийн Дампил]]<!-- (1979 он) --> *[[Дашийн Данзанваанчиг]]<!-- (1979 он) --> *[[Самданжамцын Лхагвадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Баянбалын Тэгшээ]]<!-- (1979 он) --> *[[Лхүнрэвийн Даваадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Сталин, Иосиф Виссарионович]]<!-- (1979 он) --> *[[Ворошилов, Климент Ефремович]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Дамба]]<!-- (1979 он) --> *[[Титов, Герман Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Жадамбын Нэхийт]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Николаев, Андриян Григорьевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]<!-- (1979 он) --> *[[Беляев, Павел Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Баясгалангийн Бадам]]<!-- (1979 он) --> *[[Жуков, Георгий Константинович]]<!-- (1979 он) --> *[[Чойн Дугаржав]]<!-- (1979 он) --> *[[Даржаагийн Хаянхярваа]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Чогдон]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Конев, Иван Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Плиев, Исса Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Судец, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Горбатко, Виктор Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Түвдэнгийн Бор]]<!-- (1979 он) --> *[[Бэгзийн Гиваан]]<!-- (1979 он) --> *[[Рукавишников, Николай Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Дуламдоржийн Самдан]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Гуулин]]<!-- (1979 он) --> *[[Гомбын Цэнд]]<!-- (1979 он) --> *[[Батын Дорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Федюнинский, Иван Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Магсарын Жанчив]]<!-- (1979 он) --> *[[Брежнев, Леонид Ильич]]<!-- (1979 он) --> *[[Косыгин, Алексей Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Норпилийн Жамбаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Самдангийн Төмөрбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Мазимын Экей]]<!-- (1979 он) --> *[[Бутачийн Цог]]<!-- (1979 он) --> *[[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Жанибеков, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Устинов, Дмитрий Фёдорович]]<!-- (1979 он) --> *[[Коваленок, Владимир Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Савиных, Виктор Петрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамдины Намнан]]<!-- (1979 он) --> *[[Энхийн Шийлэг]]<!-- (1979 он) --> *[[Ванчинжавын Шарав]]<!-- (1979 он) --> *[[Түүвэйн Дүүдэй]]<!-- (1979 он) --> *[[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Дугарын Гунгаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Эрдэнийн Бат-Үүл]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Ундрахын Доржпалам]]<!-- (1979 он) --> }} <noinclude> [[Ангилал:Загвар:Зэвсэгт хүчин|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Хүмүүс|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монгол|Баатар]] </noinclude> {{DEFAULTSORT:Тэгшээ, Баянбалын}} [[Ангилал:Монголын хилчин]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:Чандманийн (Ховд) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1926 онд төрсөн]] [[Ангилал:1948 онд өнгөрсөн]] {{bio-stub}} 5oqshzcflgf5f9iews9jd5fc40pkiv4 0 47299 854794 802737 2026-04-27T02:38:53Z Bayarkhangai 1129 854794 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Infobox person | name = Цэндийн Олзвой | image = Цэндийн Олзвой.jpg | caption = | birth_year = {{Birth date|1914|12|21}} | birth_place = [[Монгол улс]]ын [[Ховд]] аймгийн [[Манхан сум]] | death = {{death date and age2|1941|07|23|1914|12|21|mf=y}} | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = цэргийн зүтгэлтэн | agent = | alma_mater = | spouseэхнэр = | children = }} '''Цэндийн Олзвой''' - БНМАУ-ын [[Улсын баатар]], тагнуулч, байлдагч. ==Намтар== Олзвой [[1914]] онд [[Засагт хан]] аймгийн Маньбадар гүнгийн хошуу, одоогийн [[Ховд]] аймгийн Манхан сумын нутагт малчин ард Цэндийн ууган хүү болон төржээ. Нутагтаа мал маллаж байгаад 1937 онд цэргийн албанд татагдан ирсэн байна. Түүнээс хойш МАХЦ-ийн армид алба хааж, Тамсагбулаг дахь VI морьт дивизийн 17 дугаар хорооны I суманд шилжин иржээ. Удалгүй 1939 оны тавдугаар сарын 17-нд VI морьт дивизийн 17 дугаар хороо шийдвэрлэх тулаанд оролцохоор Хайлаастайн голд хүрч ашигтай байрлал эзлэхээр дөхөж очтол Японы арми гэнэт өөдөөс нь их буу, пулемётоор ширүүн гал нээжээ. Ц.Олзвой хороон дарга [[Лодонгийн Дандар]]ын "ашигтай байр эзэлтэл дайсны хүчийг барьж" байх тушаалаар тэрээр хөнгөн пулемётын мэргэн галаар дайсны хүнд пулемётыг салаа цэргийн хамт устгажээ. 1939 оны 5-р сард болсон ширүүн тулаанд манай нэг суман дайсны 3 сумантай тулжээ. Олзвойн мэргэн галд 90 гаруй дайсан өртжээ. 4 нөхдийн хамт тагнан байлдах үүрэгтэй явах үедээ 50 гаруй хүнтэй холбоо тагнуулын заставыг бүслэн хааж жагсаалаас гаргасан нь ангийнхаа давших нөхцөлийг хангаж өгчээ. 1939 оны 7-р сард болсон тулааны үед дайсны талын их бууны дуранг туслах буучийн хамтаар уран аргаар олзлон авчирч байжээ. Өөрийн сайн анд байлдагч Лундаажанцангийн хамтаар тагнуулд явах үедээ дайсны 2 машин цэрэгтэй таарч, ихэнхийг нь усгаад үлдсэнийг нь баривчлан авчирч байсан баатарлаг байлдагч байжээ. Мөн 1939 оны наймдугаар сарын 21-нд Зөвлөлт-Монголын цэргийн их давшилтын үед 17 дугаар хорооны даргын тушаалаар тагнуулч, пулемётчин Ц.Олзвой тагнуулын хэсгийг ахлан явж, элсэн манхан дотор Японы хоёр машин цэрэг явж байгааг илрүүлэн тосч, нэг машин цэргийг нь устгасан. Улмаар нөгөө машины цэргүүдийг мориор хөөж буудалцсаар тэн хагасыг нь устгаж, машин, зэр зэвсгийг нь олзлон авч байжээ. Цаашлан дайсны гүнд нэвтрэн, Японы тагнуулын албаны том тушаалтныг усгаж, байлдааны нууц материалыг олзлон авчирч байжээ. ==Гавьяа Шагнал== * БНМАУ-ын [[Улсын баатар]] (УБХ-ын тэргүүлэгчдийн 1939 оны 10 сарын 21-ний өдрийн 71-р тогтоол) * Цэргийн гавьяаны улаан тугийн нэгдүгээр одон ==Гэгээн дурсгал== Түүний дурсгалын хөшөөг төрсөн нутаг Ховд аймгийн Манхан сумын төвд босгож, цэрэг ба НАХЯ-ны сайдын 1958 оны 42 дугаар тушаалаар түүний суралцаж байсан ЦЕС-ийн Ерөнхий цэргийн I курсийн I тасагт Олзвойг “Хүндэт байлдагч”-аар бүртгэж алдрыг нь мөнхжүүлсэн юм. {{Navbox |name = Монголын Улсын баатрууд |title = [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын [[Баатар#Монгол|Баатар]] |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |list1 = *[[Хатанбаатар Магсаржав]]<!-- (1936.02.21) --> *[[Хорлоогийн Чойбалсан]]<!-- (1936 он) --> *[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]<!-- (1979 он) --> }} <noinclude> [[Ангилал:Загвар:Зэвсэгт хүчин|Монголын маршал]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Хүмүүс|Монголын маршал]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монгол|Маршал]] </noinclude> {{DEFAULTSORT:Олзвой, Цэндийн}} [[Ангилал:Монголын тагнуулч]] [[Ангилал:Халхын голын дайны хүн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:Цэргийн гавьяаны 1-р зэргийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Манханы хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1914 онд төрсөн]] [[Ангилал:1941 онд өнгөрсөн]] fhrfb24ym4qr8ln43u5wt77qoezsw1r 854797 854794 2026-04-27T03:05:20Z Bayarkhangai 1129 854797 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Infobox person | name = Цэндийн Олзвой | image = Цэндийн Олзвой.jpg | caption = | birth_year = {{Birth date|1914|12|21}} | birth_place = [[Монгол улс]]ын [[Ховд]] аймгийн [[Манхан сум]] | death = {{death date and age2|1941|07|23|1914|12|21|mf=y}} | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = цэргийн зүтгэлтэн | agent = | alma_mater = | spouseэхнэр = | children = }} '''Цэндийн Олзвой''' - БНМАУ-ын [[Улсын баатар]], тагнуулч, байлдагч. ==Намтар== Олзвой [[1914]] онд [[Засагт хан]] аймгийн Маньбадар гүнгийн хошуу, одоогийн [[Ховд]] аймгийн Манхан сумын нутагт малчин ард Цэндийн ууган хүү болон төржээ. Нутагтаа мал маллаж байгаад 1937 онд цэргийн албанд татагдан ирсэн байна. Түүнээс хойш МАХЦ-ийн армид алба хааж, Тамсагбулаг дахь VI морьт дивизийн 17 дугаар хорооны I суманд шилжин иржээ. Удалгүй 1939 оны тавдугаар сарын 17-нд VI морьт дивизийн 17 дугаар хороо шийдвэрлэх тулаанд оролцохоор Хайлаастайн голд хүрч ашигтай байрлал эзлэхээр дөхөж очтол Японы арми гэнэт өөдөөс нь их буу, пулемётоор ширүүн гал нээжээ. Ц.Олзвой хороон дарга [[Лодонгийн Дандар]]ын "ашигтай байр эзэлтэл дайсны хүчийг барьж" байх тушаалаар тэрээр хөнгөн пулемётын мэргэн галаар дайсны хүнд пулемётыг салаа цэргийн хамт устгажээ. 1939 оны 5-р сард болсон ширүүн тулаанд манай нэг суман дайсны 3 сумантай тулжээ. Олзвойн мэргэн галд 90 гаруй дайсан өртжээ. 4 нөхдийн хамт тагнан байлдах үүрэгтэй явах үедээ 50 гаруй хүнтэй холбоо тагнуулын заставыг бүслэн хааж жагсаалаас гаргасан нь ангийнхаа давших нөхцөлийг хангаж өгчээ. 1939 оны 7-р сард болсон тулааны үед дайсны талын их бууны дуранг туслах буучийн хамтаар уран аргаар олзлон авчирч байжээ. Өөрийн сайн анд байлдагч Лундаажанцангийн хамтаар тагнуулд явах үедээ дайсны 2 машин цэрэгтэй таарч, ихэнхийг нь усгаад үлдсэнийг нь баривчлан авчирч байсан баатарлаг байлдагч байжээ. Мөн 1939 оны наймдугаар сарын 21-нд Зөвлөлт-Монголын цэргийн их давшилтын үед 17 дугаар хорооны даргын тушаалаар тагнуулч, пулемётчин Ц.Олзвой тагнуулын хэсгийг ахлан явж, элсэн манхан дотор Японы хоёр машин цэрэг явж байгааг илрүүлэн тосч, нэг машин цэргийг нь устгасан. Улмаар нөгөө машины цэргүүдийг мориор хөөж буудалцсаар тэн хагасыг нь устгаж, машин, зэр зэвсгийг нь олзлон авч байжээ. Цаашлан дайсны гүнд нэвтрэн, Японы тагнуулын албаны том тушаалтныг усгаж, байлдааны нууц материалыг олзлон авчирч байжээ. ==Гавьяа Шагнал== * БНМАУ-ын [[Улсын баатар]] (УБХ-ын тэргүүлэгчдийн 1939 оны 10 сарын 21-ний өдрийн 71-р тогтоол) * Цэргийн гавьяаны улаан тугийн нэгдүгээр одон ==Гэгээн дурсгал== Түүний дурсгалын хөшөөг төрсөн нутаг Ховд аймгийн Манхан сумын төвд босгож, цэрэг ба НАХЯ-ны сайдын 1958 оны 42 дугаар тушаалаар түүний суралцаж байсан ЦЕС-ийн Ерөнхий цэргийн I курсийн I тасагт Олзвойг “Хүндэт байлдагч”-аар бүртгэж алдрыг нь мөнхжүүлсэн юм. {{Navbox |name = Монголын Улсын баатрууд |title = [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын [[Баатар#Монгол|Баатар]] |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |list1 = *[[Дамдины Сүхбаатар]]<!-- (1936.02.21) --> *[[Хатанбаатар Магсаржав]]<!-- (1936 он) --> *[[Шагдарын Гонгор]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамчаагийн Дэмбэрэл]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Лодонгийн Дандар]]<!-- (1979 он) --> *[[Цэндийн Олзвой]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Чойбалсан]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]]<!-- (1979 он) --> *[[Сангийн Дампил]]<!-- (1979 он) --> *[[Дашийн Данзанваанчиг]]<!-- (1979 он) --> *[[Самданжамцын Лхагвадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Баянбалын Тэгшээ]]<!-- (1979 он) --> *[[Лхүнрэвийн Даваадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Сталин, Иосиф Виссарионович]]<!-- (1979 он) --> *[[Ворошилов, Климент Ефремович]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Дамба]]<!-- (1979 он) --> *[[Титов, Герман Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Жадамбын Нэхийт]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Николаев, Андриян Григорьевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]<!-- (1979 он) --> *[[Беляев, Павел Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Баясгалангийн Бадам]]<!-- (1979 он) --> *[[Жуков, Георгий Константинович]]<!-- (1979 он) --> *[[Чойн Дугаржав]]<!-- (1979 он) --> *[[Даржаагийн Хаянхярваа]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Чогдон]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Конев, Иван Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Плиев, Исса Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Судец, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Горбатко, Виктор Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Түвдэнгийн Бор]]<!-- (1979 он) --> *[[Бэгзийн Гиваан]]<!-- (1979 он) --> *[[Рукавишников, Николай Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Дуламдоржийн Самдан]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Гуулин]]<!-- (1979 он) --> *[[Гомбын Цэнд]]<!-- (1979 он) --> *[[Батын Дорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Федюнинский, Иван Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Магсарын Жанчив]]<!-- (1979 он) --> *[[Брежнев, Леонид Ильич]]<!-- (1979 он) --> *[[Косыгин, Алексей Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Норпилийн Жамбаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Самдангийн Төмөрбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Мазимын Экей]]<!-- (1979 он) --> *[[Бутачийн Цог]]<!-- (1979 он) --> *[[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Жанибеков, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Устинов, Дмитрий Фёдорович]]<!-- (1979 он) --> *[[Коваленок, Владимир Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Савиных, Виктор Петрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамдины Намнан]]<!-- (1979 он) --> *[[Энхийн Шийлэг]]<!-- (1979 он) --> *[[Ванчинжавын Шарав]]<!-- (1979 он) --> *[[Түүвэйн Дүүдэй]]<!-- (1979 он) --> *[[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Дугарын Гунгаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Эрдэнийн Бат-Үүл]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Ундрахын Доржпалам]]<!-- (1979 он) --> }} <noinclude> [[Ангилал:Загвар:Зэвсэгт хүчин|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Хүмүүс|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монгол|Баатар]] </noinclude> {{DEFAULTSORT:Олзвой, Цэндийн}} [[Ангилал:Монголын тагнуулч]] [[Ангилал:Халхын голын дайны хүн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:Цэргийн гавьяаны 1-р зэргийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Манханы хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1914 онд төрсөн]] [[Ангилал:1941 онд өнгөрсөн]] oqao0q9e7rm585o7kuzb61bjc58zy83 854842 854797 2026-04-27T05:58:08Z Avirmed Batsaikhan 53733 854842 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Infobox person | name = Цэндийн Олзвой | image = Цэндийн Олзвой.jpg | caption = | birth_year = {{Birth date|1914|12|21}} | birth_place = [[Монгол улс]]ын [[Ховд]] аймгийн [[Манхан сум]] | death = {{death date and age2|1941|07|23|1914|12|21|mf=y}} | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = цэргийн зүтгэлтэн | agent = | alma_mater = | spouseэхнэр = | children = }} '''Цэндийн Олзвой''' ([[1914]] онд [[Засагт хан]] аймгийн Маньбадар гүнгийн хошуу, одоогийн [[Ховд]] аймгийн Манхан сумын нутагт төрсөн- 1944 он орчим нас барсан) БНМАУ-ын [[Улсын баатар]], тагнуулч, байлдагч. ==Намтар== Ц.Олзвой 1914 онд малчин ард Цэндийн ууган хүү болон төржээ. Нутагтаа мал маллаж байгаад 1937 онд цэргийн албанд татагдан ирсэн байна. Түүнээс хойш МАХЦ-ийн армид алба хааж, Тамсагбулаг дахь VI морьт дивизийн 17 дугаар хорооны I суманд шилжин иржээ. Удалгүй 1939 оны 5-р сарын 17-нд VI морьт дивизийн 17 дугаар хороо шийдвэрлэх тулаанд оролцохоор Хайлаастайн голд хүрч ашигтай байрлал эзлэхээр дөхөж очтол Японы арми гэнэт өөдөөс нь их буу, пулемётоор ширүүн гал нээжээ. Ц.Олзвой хороон дарга [[Лодонгийн Дандар]]ын "ашигтай байр эзэлтэл дайсны хүчийг барьж" байх тушаалаар тэрээр хөнгөн пулемётын мэргэн галаар дайсны хүнд пулемётыг салаа цэргийн хамт устгажээ. 1939 оны 5-р сард болсон ширүүн тулаанд манай нэг суман дайсны 3 сумантай тулжээ. Олзвойн мэргэн галд 90 гаруй дайсан өртжээ. 4 нөхдийн хамт тагнан байлдах үүрэгтэй явах үедээ 50 гаруй хүнтэй холбоо тагнуулын заставыг бүслэн хааж жагсаалаас гаргасан нь ангийнхаа давших нөхцөлийг хангаж өгчээ. 1939 оны 7-р сард болсон тулааны үед дайсны талын их бууны дуранг туслах буучийн хамтаар уран аргаар олзлон авчирч байжээ. Өөрийн сайн анд байлдагч Лундаажанцангийн хамтаар тагнуулд явах үедээ дайсны 2 машин цэрэгтэй таарч, ихэнхийг нь усгаад үлдсэнийг нь баривчлан авчирч байсан баатарлаг байлдагч байжээ. Мөн 1939 оны 8-р сарын 21-нд Зөвлөлт-Монголын цэргийн их давшилтын үед 17 дугаар хорооны даргын тушаалаар тагнуулч, пулемётчин Ц.Олзвой тагнуулын хэсгийг ахлан явж, элсэн манхан дотор Японы хоёр машин цэрэг явж байгааг илрүүлэн тосч, нэг машин цэргийг нь устгасан. Улмаар нөгөө машины цэргүүдийг мориор хөөж буудалцсаар тэн хагасыг нь устгаж, машин, зэр зэвсгийг нь олзлон авч байжээ. Цаашлан дайсны гүнд нэвтрэн, Японы тагнуулын албаны том тушаалтныг устгаж, байлдааны нууц материалыг олзлон авчирч байсан гавьяатай хүн юм. ==Гавьяа Шагнал== * БНМАУ-ын [[Улсын баатар]] (УБХ-ын тэргүүлэгчдийн 1939 оны 10 сарын 21-ний өдрийн 71-р тогтоол) * Цэргийн гавьяаны улаан тугийн нэгдүгээр одон ==Гэгээн дурсгал== Түүний дурсгалын хөшөөг төрсөн нутаг Ховд аймгийн Манхан сумын төвд босгож, цэрэг ба НАХЯ-ны сайдын 1958 оны 42 дугаар тушаалаар түүний суралцаж байсан ЦЕС-ийн Ерөнхий цэргийн I курсийн I тасагт Олзвойг “Хүндэт байлдагч”-аар бүртгэж алдрыг нь мөнхжүүлсэн юм. {{Navbox |name = Монголын Улсын баатрууд |title = [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын [[Баатар#Монгол|Баатар]] |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |list1 = *[[Дамдины Сүхбаатар]]<!-- (1936.02.21) --> *[[Хатанбаатар Магсаржав]]<!-- (1936 он) --> *[[Шагдарын Гонгор]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамчаагийн Дэмбэрэл]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Лодонгийн Дандар]]<!-- (1979 он) --> *[[Цэндийн Олзвой]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Чойбалсан]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]]<!-- (1979 он) --> *[[Сангийн Дампил]]<!-- (1979 он) --> *[[Дашийн Данзанваанчиг]]<!-- (1979 он) --> *[[Самданжамцын Лхагвадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Баянбалын Тэгшээ]]<!-- (1979 он) --> *[[Лхүнрэвийн Даваадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Сталин, Иосиф Виссарионович]]<!-- (1979 он) --> *[[Ворошилов, Климент Ефремович]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Дамба]]<!-- (1979 он) --> *[[Титов, Герман Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Жадамбын Нэхийт]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Николаев, Андриян Григорьевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]<!-- (1979 он) --> *[[Беляев, Павел Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Баясгалангийн Бадам]]<!-- (1979 он) --> *[[Жуков, Георгий Константинович]]<!-- (1979 он) --> *[[Чойн Дугаржав]]<!-- (1979 он) --> *[[Даржаагийн Хаянхярваа]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Чогдон]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Конев, Иван Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Плиев, Исса Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Судец, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Горбатко, Виктор Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Түвдэнгийн Бор]]<!-- (1979 он) --> *[[Бэгзийн Гиваан]]<!-- (1979 он) --> *[[Рукавишников, Николай Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Дуламдоржийн Самдан]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Гуулин]]<!-- (1979 он) --> *[[Гомбын Цэнд]]<!-- (1979 он) --> *[[Батын Дорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Федюнинский, Иван Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Магсарын Жанчив]]<!-- (1979 он) --> *[[Брежнев, Леонид Ильич]]<!-- (1979 он) --> *[[Косыгин, Алексей Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Норпилийн Жамбаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Самдангийн Төмөрбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Мазимын Экей]]<!-- (1979 он) --> *[[Бутачийн Цог]]<!-- (1979 он) --> *[[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Жанибеков, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Устинов, Дмитрий Фёдорович]]<!-- (1979 он) --> *[[Коваленок, Владимир Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Савиных, Виктор Петрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамдины Намнан]]<!-- (1979 он) --> *[[Энхийн Шийлэг]]<!-- (1979 он) --> *[[Ванчинжавын Шарав]]<!-- (1979 он) --> *[[Түүвэйн Дүүдэй]]<!-- (1979 он) --> *[[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Дугарын Гунгаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Эрдэнийн Бат-Үүл]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Ундрахын Доржпалам]]<!-- (1979 он) --> }} <noinclude> [[Ангилал:Загвар:Зэвсэгт хүчин|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Хүмүүс|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монгол|Баатар]] </noinclude> {{DEFAULTSORT:Олзвой, Цэндийн}} [[Ангилал:Монголын тагнуулч]] [[Ангилал:Халхын голын дайны хүн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:Цэргийн гавьяаны 1-р зэргийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Манханы хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1914 онд төрсөн]] [[Ангилал:1941 онд өнгөрсөн]] 77qrhs3cna22dwwrem18avrffo44dty 0 47300 854803 837807 2026-04-27T03:09:52Z Bayarkhangai 1129 854803 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн | нэр = Гарамгай баатар Лондонгийн Дандар | зураг = | зургийн_тайлбар = | төрсөн_он_сар_өдөр = 1914 он | нас барсан_он_сар_өдөр= 1986 он | оршуулсан_газар_нэр = БНМАУ, Улаанбаатар хот, Алтан-Өлгий | төрсөн_газар = Булган аймаг, Бүрэгхангай сум, Рашаант | нас барсан_газар = БНМАУ, Улаанбаатар хот, | алдаршсан_нэр = Алаг морьт баатар | бүтэн_нэр = Лодонгийн Дандар | эх_орон = БНМАУ | салбар = морьт цэрэг | албан_он_жилүүд = 1935-1946 | цол_хэргэм = хурандаа | ажиллагааны_тоо = | нэгж = | албан_тушаал = 6 дугаар морьт дивизийн захирагч | тулалдаанууд = Халхын голын байлдаан, 1945 оны Чөлөөлөх дайн | тулалдааны_нэр = | шагналууд = БНМАУ-ын Гарамгай баатар, Сүхбаатрын одон, Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон | харилцаа = | бусад_үйл = }} [[Файл:Dandar_2.jpg|thumb|Дандар баатар өөрийн алаг морьтойгоо хамт. Халхын гол. 1939 он]] Дандар баатар заримдаа Алаг морьт баатар гэж алдаршсан '''Лодонгийн Дандар''' (1914 онд [[Булган]] аймгийн [[Бүрэгхангай сум]]ын Рашаант гэдэг газар төрсөн- 1986 оны 12-р сард нас барсан) [[Монголын Ардын арми]]йн захирагч бөгөөд [[монгол]]ын тусгаар тогтнол бүрэн эрхт байдлын төлөө тэмцэгч, монголын ард түмний дунд '''''Алаг морьт Дандар баатар''''' гэх нэрээрээ алдаршсан монголын цэргийн зүтгэлтэн байсан юм.Гэр бүл үр хүүхдүүд Өргөмөл хүү Ганбаатар . Төрсөн хүү Дашдэндэв ==Намтар== Лодонгийн Дандар нь 1914 онд одоогийн Булган аймгийн Бүрэгхангай сумын нутаг "Рашаант" гэдэг газар ядуу эмэгтэй Чойдогийн Аюушийн ууган хүү болон мэндэлжээ. Найман нас хүртлээ төрсөн эхийнхээ гар дээр хүмүүжиж байгаад Лодонгийн Лувсан гэгчид үрчлэгджээ. Лувсан бол эхнэр хүүхэдтэй байхыг эгнэгт цээрлэн үздэг, угийн гэлэн санваартан тул Дандарыг өөрийнхөө эцэг Лодонгоороо овоглуулсан байна.<ref>{{Cite web |url=http://www.todmagnai.mn/news.aspx?vid=481 |title=todmagnai.mn: ''Алаг морьт Л.Дандар баатар'' |access-date=2015-01-14 |archive-date=2015-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150417113954/http://todmagnai.mn/News.aspx?vid=481 |url-status=dead }}</ref> 1935 онд цэрэгт татагдсан ба улмаар [[ЗХУ]]-ын [[Тамбов хот]]ын [[морин цэргийн дунд сургууль]]д суралцахаар томилогджээ. 1935-1938 онд энэхүү сургуульд суралцан төгсгөөд эх орондоо ирэхэд нь [[дэслэгч]] цол олгон [[Монголын Ардын арми]]йн [[6 дугаар морь дивиз]]ийн [[17 дугаар морьт хороо]]ны захирагчаар томилсон. Дандар баатар нь энэ хорооны захирагч байхад 1939 оны 5 сараас [[Япон]]чуудын өдөөсөн [[Халхын голын байлдаан]] эхэлжээ. Л.Дандар нь 5 сард болсон тулалдаануудад өөрийн хороог онцгой сайн командлан олон удаагийн тулалдаанд ялалт байгуулж байсан. 1939 оны 5 сарын нэгэн тулалдаанд 6 дугаар дивизийн захирагч [[Шаарийбуу]] баатарлагаар амь үрэгдсэний дараа энэ дивизийн захирагчаар Дандарыг томилсон байна. Халхын голын тулалдаануудад Дандар олон удаагийн морин дайралтыг биечлэн удирдаж байсан бөгөөд сэлмээр гарамгай цавчдаг байсан нь монгол-зөвлөлтийн цэргүүдийн дунд төдийгүй [[япон]]<nowiki/>чуудын дунд ихэд алдаршуулсан ба түүнийг унасан мориор нь [[Алаг морьт баатар]] гэж нэрлэдэг байжээ. Олон удаагийн тулалдаанд баатарлаг гавьяа байгуулсныг нь үнэлэн 1939 оны [[5 сарын 29|5 дугаар сарын 29]]-нд Улсын бага хурлын Тэргүүлэгчдийн зарлигаар [[Сүхбаатарын одон]], [[Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон]]гоор шагнасны дээр 1939 оны [[9 сарын 27|9 дүгээр сарын 27]]-ны өдөр [[БНМАУ]]-ын Бага хурлын Тэргүүлэгчид, Ардын сайд нарын зөвлөлийн гишүүдийн хамтарсан 60 дугаар тогтоолоор [[БНМАУ-ын Гарамгай баатар]] цолыг олгосон байна. Гарамгай гэсэн чимгийг [[Хорлоогийн Чойбалсан|Маршал Х.Чойбалсан]]гийн биечлэн оролцсоноор тусгайлан тодотгон олгожээ. 1941 онд [[ЗХУ]]-д цэргийн академид суралцахаар очсон боловч фашистын [[герман]] довтолж [[Аугаа их Эх орны дайн]] эхэлсэнтэй холбогдуулан буцаан татаж ирүүлсэн. [[1945 оны Чөлөөлөх дайн]]д [[дэд хурандаа]] цолтойгоор морьт хороо командлан оролцож [[хятадын цагаан хэрэм]] тултал тулалдсан. Дайны сүүлээр [[ЗХУ]]-ын цэргийн даргатай цэргийн бэлтгэлийн мал булаалдсан хэрэг үүсгэсэн байна. 1946 онд түүнд олгосон [[БНМАУ]]-ын Гарамгай баатар цол бусад шагналыг нь хурааж ял эдлүүлж эхэлсэн байдаг. Чухам ямар учир шалтгаанаар түүнийг ингэж хорьсон нь тодорхой бус зөвхөн хүмүүсийн ам дамжсан яриа байдаг. Хоригдол байхад нь тусгайлан 3 удаа Баруун хязгаарт томилон хасгийн дээрэмчдийн толгойлогч [[Оспан батыр]]ын эсрэг явуулсан тусгай үйл ажиллагаануудад оролцсон байна. Хоригдол байхдаа сал бэлтгэх, хот хоорондын тээврийн жолооч зэрэг ажил хийж, хөдөлмөрийн өндөр амжилтуудыг тогтоож байсан. БНМАУ-ын Дээд шүүхийн Бүгд Хурлын 1964 оны [[9 сарын 7|9 дүгээр сарын 07]]-ны өдөр Л.Дандарыг урьд шийтгүүлсэн эрүүгийн гэмт хэрэгт нь холбогдолгүй болгон цагаатгасан. Үүний дараа БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын тэргүүлэгчдийн 1964 оны [[9 сарын 29|9 дүгээр сарын 29]]-ний өдрийн 172-р зарлигаар Л.Дандарт БНМАУ-ын гарамгай баатар цол, бүх одон медалиудыг буцаан олгожээ. БНМАУ-ын гарамгай баатар Лодонгийн Дандар 1986 оны 12 дугаар сард өвчний улмаас таалан төгссөн. [[Файл:Dandar_1.jpg|thumb|Л.Дандар баатар, маршал Чойбалсан, хорооны комиссар Пэлжээ нар. Халхын гол. 1939 он]] ==Сонирхолтой баримтууд== Л.Дандар баатрын унаж байсан Алаг морь нь [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] аймгийн [[Эрдэнэцагаан сум|Эрдэнэцагаан]] сумын ард Дамдинжавын адуу бөгөөд цэргийн агтнаас Дандар баатар өөрөө сонгож авч унажээ. Алаг морь нь 1945 оны Чөлөөлөх дайны үед цэргийн ачаа хөсөг чирэн Хянганы нурууг давах үед хавцал уруу унаж осолдсон байна. ==Мөн үзэх== *[[Бүрэгхангай сум]] ==Уран зохиол== *[[1968 он|1968]] онд Г.Сэсмээ. Уулын бүргэд салхи сөрөн ниснэ. баримтат тууж, УБ хот *2009 онд Сүхийн Орсоо "Гарамгай баатар Лодонгийн Дандар" ном, *[[2019 он|2019]] оны [[5 сарын 28|5 дугаар сарын 28]]-нд Г.Гангамөрөн “Домогт баатар Дандар” номын нээлт ==Цахим холбоос== * [https://web.archive.org/web/20150417113954/http://todmagnai.mn/News.aspx?vid=481 АЛАГ МОРЬТ Л.ДАНДАР БААТАР] * [https://montsame.mn/mn/read/207033 МОНЦАМЭ: Л.Дандар баатрын тухай анхны кино дэлгэцэнд гарлаа] * [https://web.archive.org/web/20240716125748/http://www.touristinfocenter.mn/cate1_more.aspx?ItemID=516 ХАЛХГОЛ - ДАНДАР БААТРЫН АЛДРЫН ТЭМДЭГТ] * [https://ikon.mn/n/1l52 ФОТО: Л.Дандар баатрын эрэлхэг гавьяа, амьдрал тэмцлийн түүх] * [https://montsame.mn/en/read/190880 Л.Дандар баатар энэ өдрийг төрсөн өдрөө болгон тэмдэглэдэг байжээ] * [http://www.ubheritage.mn/ub/heritage/101 Дандар баатарын хөшөө]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==Эх сурвалж== <references /> {{Navbox |name = Монголын Улсын баатрууд |title = [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын [[Баатар#Монгол|Баатар]] |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |list1 = *[[Дамдины Сүхбаатар]]<!-- (1936.02.21) --> *[[Хатанбаатар Магсаржав]]<!-- (1936 он) --> *[[Шагдарын Гонгор]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамчаагийн Дэмбэрэл]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Лодонгийн Дандар]]<!-- (1979 он) --> *[[Цэндийн Олзвой]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Чойбалсан]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]]<!-- (1979 он) --> *[[Сангийн Дампил]]<!-- (1979 он) --> *[[Дашийн Данзанваанчиг]]<!-- (1979 он) --> *[[Самданжамцын Лхагвадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Баянбалын Тэгшээ]]<!-- (1979 он) --> *[[Лхүнрэвийн Даваадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Сталин, Иосиф Виссарионович]]<!-- (1979 он) --> *[[Ворошилов, Климент Ефремович]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Дамба]]<!-- (1979 он) --> *[[Титов, Герман Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Жадамбын Нэхийт]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Николаев, Андриян Григорьевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]<!-- (1979 он) --> *[[Беляев, Павел Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Баясгалангийн Бадам]]<!-- (1979 он) --> *[[Жуков, Георгий Константинович]]<!-- (1979 он) --> *[[Чойн Дугаржав]]<!-- (1979 он) --> *[[Даржаагийн Хаянхярваа]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Чогдон]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Конев, Иван Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Плиев, Исса Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Судец, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Горбатко, Виктор Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Түвдэнгийн Бор]]<!-- (1979 он) --> *[[Бэгзийн Гиваан]]<!-- (1979 он) --> *[[Рукавишников, Николай Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Дуламдоржийн Самдан]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Гуулин]]<!-- (1979 он) --> *[[Гомбын Цэнд]]<!-- (1979 он) --> *[[Батын Дорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Федюнинский, Иван Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Магсарын Жанчив]]<!-- (1979 он) --> *[[Брежнев, Леонид Ильич]]<!-- (1979 он) --> *[[Косыгин, Алексей Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Норпилийн Жамбаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Самдангийн Төмөрбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Мазимын Экей]]<!-- (1979 он) --> *[[Бутачийн Цог]]<!-- (1979 он) --> *[[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Жанибеков, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Устинов, Дмитрий Фёдорович]]<!-- (1979 он) --> *[[Коваленок, Владимир Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Савиных, Виктор Петрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамдины Намнан]]<!-- (1979 он) --> *[[Энхийн Шийлэг]]<!-- (1979 он) --> *[[Ванчинжавын Шарав]]<!-- (1979 он) --> *[[Түүвэйн Дүүдэй]]<!-- (1979 он) --> *[[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Дугарын Гунгаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Эрдэнийн Бат-Үүл]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Ундрахын Доржпалам]]<!-- (1979 он) --> }} <noinclude> [[Ангилал:Загвар:Зэвсэгт хүчин|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Хүмүүс|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монгол|Баатар]] </noinclude> {{DEFAULTSORT:Дандар, Лодонгийн}} [[Ангилал:Халхын голын дайны хүн]] [[Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан]] [[Ангилал:Монголын ардын армийн фронтын удирдагч]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1914 онд төрсөн]] [[Ангилал:1986 онд өнгөрсөн]] fnaxc6j2za0k14uhml0uexzhztr0eeu 0 47302 854800 851330 2026-04-27T03:08:34Z Bayarkhangai 1129 854800 wikitext text/x-wiki {{Хувь хүн таниулах маягт |зураг = |бүтэн_нэр = |төрсөн_он = [[1912 он]] |төрсөн_газар = одоогийнхоор [[Монгол улс]]ын <br> [[Хэнтий]] аймгийн [[Баянхутаг сум]] |өнгөрсөн_өдөр = {{death date and age2|1992|07|23|1912|1|1|mf=y}} |өнгөрсөн_газар= |яс_үндэс = [[монгол үндэстэн]] |улс_иргэн = {{flag|БНМАУ}} |ажил_үйл = цэргийн зүтгэлтэн }} '''Шагдарын Гонгор''' - БНМАУ-ын анхны [[Улсын баатар]], хурандаа. ==Намтар== * 1933 оноос цэрэг, тасгийн захирагч, салаан захирагчийн туслахаар алба хааж * 1943-1944 онд [[ЗХУ]]-д М.Фрунзийн нэрэмжит цэргийн академид суралцаж төгссөн. 1936 оны I сарын 28-ны шөнө 6-р дивизийн харьяа Буландэрсний харуулаас зүүн хойшоо 7км-т орших Цагаан-Ухаа дээр гарч байсан манаанд салааны туслах дарга Ш.Гонгор хоёр цэргийн хамт үүрэг гүцэтгэж байв. 21 цаг 40 минутын үед дайсны зэвсэгт арван морьтой хүн явгалан манаа руу давшин буудахад Гонгор нэг цэргийг холбоо, нөгөөгөөр нь морьдоо бариулж ганцаараа 2 цаг тулалдаж дайсны цэргийн заримыг устгаж, буу зэвсгийг нь олзлон авч, бусдыг нь хөөж гаргажээ. * 1939 онд Халх голын тулалдаанд Хуягт бригад командлан оролцсон. * 1943 онд "Хувсгалт Монгол" танкийн бригад, "Монгол Ард" эскадрилийг хүлээлгэн өгөх Засгийн газрын бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр явжээ. * 1946 оноос цэргийн албанаас халагдан олон нийтийн байгууллагад ажилласан. ==Гавьяа Шагнал== * БНМАУ-ын [[Улсын баатар]] - Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн (УБХТ) 1936 оны I сарын 29-ний өдрийн 4-р тогтоолоор * Цэргийн гавьяаны I зэргийн одон болон бусад медалиудаар шагнагджээ. ==Гэгээн дурсгал== {{Navbox |name = Монголын Улсын баатрууд |title = [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын [[Баатар#Монгол|Баатар]] |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |list1 = *[[Дамдины Сүхбаатар]]<!-- (1936.02.21) --> *[[Хатанбаатар Магсаржав]]<!-- (1936 он) --> *[[Шагдарын Гонгор]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамчаагийн Дэмбэрэл]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Лодонгийн Дандар]]<!-- (1979 он) --> *[[Цэндийн Олзвой]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Чойбалсан]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]]<!-- (1979 он) --> *[[Сангийн Дампил]]<!-- (1979 он) --> *[[Дашийн Данзанваанчиг]]<!-- (1979 он) --> *[[Самданжамцын Лхагвадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Баянбалын Тэгшээ]]<!-- (1979 он) --> *[[Лхүнрэвийн Даваадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Сталин, Иосиф Виссарионович]]<!-- (1979 он) --> *[[Ворошилов, Климент Ефремович]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Дамба]]<!-- (1979 он) --> *[[Титов, Герман Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Жадамбын Нэхийт]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Николаев, Андриян Григорьевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]<!-- (1979 он) --> *[[Беляев, Павел Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Баясгалангийн Бадам]]<!-- (1979 он) --> *[[Жуков, Георгий Константинович]]<!-- (1979 он) --> *[[Чойн Дугаржав]]<!-- (1979 он) --> *[[Даржаагийн Хаянхярваа]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Чогдон]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Конев, Иван Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Плиев, Исса Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Судец, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Горбатко, Виктор Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Түвдэнгийн Бор]]<!-- (1979 он) --> *[[Бэгзийн Гиваан]]<!-- (1979 он) --> *[[Рукавишников, Николай Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Дуламдоржийн Самдан]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Гуулин]]<!-- (1979 он) --> *[[Гомбын Цэнд]]<!-- (1979 он) --> *[[Батын Дорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Федюнинский, Иван Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Магсарын Жанчив]]<!-- (1979 он) --> *[[Брежнев, Леонид Ильич]]<!-- (1979 он) --> *[[Косыгин, Алексей Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Норпилийн Жамбаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Самдангийн Төмөрбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Мазимын Экей]]<!-- (1979 он) --> *[[Бутачийн Цог]]<!-- (1979 он) --> *[[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Жанибеков, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Устинов, Дмитрий Фёдорович]]<!-- (1979 он) --> *[[Коваленок, Владимир Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Савиных, Виктор Петрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамдины Намнан]]<!-- (1979 он) --> *[[Энхийн Шийлэг]]<!-- (1979 он) --> *[[Ванчинжавын Шарав]]<!-- (1979 он) --> *[[Түүвэйн Дүүдэй]]<!-- (1979 он) --> *[[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Дугарын Гунгаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Эрдэнийн Бат-Үүл]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Ундрахын Доржпалам]]<!-- (1979 он) --> }} <noinclude> [[Ангилал:Загвар:Зэвсэгт хүчин|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Хүмүүс|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монгол|Баатар]] </noinclude> {{DEFAULTSORT:Гонгор, Шагдарын}} [[Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Халхын голын дайны хүн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:Цэргийн гавьяаны 1-р зэргийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Фрунзегийн нэрэмжит цэргийн академийн төгсөгч]] [[Ангилал:Баянхутагийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1912 онд төрсөн]] [[Ангилал:1992 онд өнгөрсөн]] d0lro1y0y0zppotopffs9eck10w2xht 0 47303 854801 713389 2026-04-27T03:08:59Z Bayarkhangai 1129 854801 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Дамчаагийн Дэмбэрэл | image = Дамчаагийн Дэмбэрэл.jpg | caption = | birth_year = [[1903]] он | birth_place = [[Монгол улс]]ын [[Сэлэнгэ]] аймгийн [[Зүүнбүрэн сум]] | death = {{death date and age2|1939|07|23|1903|1|1|mf=y}} | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = цэргийн зүтгэлтэн, нисгэгч | agent = | alma_mater = | spouseэхнэр = | children = }} [[Зураг:R-5-1-razvedchik.jpg|thumb|right|200px|Р-5 нислэгт]] '''Дамчаагийн Дэмбэрэл''' - БНМАУ-ын [[Улсын баатар|Агаарын зоригт баатар]], ууган нисгэгчдийн нэг. ==Намтар== Түшээт хан аймгийн Эрдэнэ вангийн хошууны Илдэн сум, одоогийн Сэлэнгэ аймгийн Зүүнбүрэн сумын нутагт малчин ард Дамчаагийн хүү болон төрсөн Дэмбэрэл 10 настайдаа эцэг эхээсээ хагацаж өнчин хоцорсон дүү нараа тэжээхийн тулд нутгийн баячуудад зарцлагдан амьдардаг байжээ. * 1921 онд ардын журамт цэрэгт элсэн Хиагт, Нийслэл хүрээг чөлөөлөхөд оролцсон партизан ажээ. Тэндээс цэргийн албыг улиран хааж * 1924 онд хуягт тэрэгний хороонд шилжин очиж хуягт машины жолооч, байлдааны машины дарга болжээ. * 1929-1932 онд ЗХУ-ын Перьм хотын Нисэхийн техникчийн дунд сургуульд суралцан онгоцны техникч мэрэгжил эзэмшсэн байна. МАХЦ-ийн шинэ төрөл, нисэх хүчнийг бэхжүүлэх, үндэсний нисгэгч, техникч, мэргэжилтнүүдтэй болох бодлогыг хэрэгжүүлэх явцад залуу партизан нисгэгч болж, хос мэргэжил эзэмшжээ. * 1933 онд Улаанбаатар хотод нисэгчийн сургууль төгсчээ. Монгол ардын цэргийн нисэх хүчинд жирийн нисэгчээс нисэх отрядын дарга хүртэл дэвшсэн байна. 1935-1936 онуудад [[Япон]] болон [[Манж-Го улс]]ын зүгээс БНМАУ-ын дорнод хилийн [[Адагдулаан]],[[Буландэрс]]ийн болон [[Халхын сүмийн мөргөлдөөн]]үүдэд [[ардын арми]]йн [[нисэх отряд]]ын дарга-нисгэгчээр оролцон агаарын тулалдаанд японы хэд хэдэн онгоцыг устгасан төдийгүй ардын цэргийн газрын ангиудыг дэмжин япон-манж-гогийн цэргийн байрлал, цэрэг, зэвсгийг агаараас тагнах, бөмбөгдөх зэргээр агаараас дэмжих үйл ажиллагаануудыг идэвхитэй зохион байгуулж, өөрөө биечлэн оролцсон байна. 1936 оны хавар Японы милитаристууд манай улсын дархан хилийг зөрчин Тамсагбулагийн районоор моторчилсон их хүчээр халдан довтлоход агаарын болон газрын хүчийг нь эсэргүүцсэн тулалдаануудад оролцож өдөрт 3-4 удаа байлдааны ба тагнуулын нислэг хийж, заримдаа агаарт 7-8 цаг ажиллаж байжээ. Булан дэрс, Адаг дулааны районд болсон тулалдаанд дайсны 3 онгоцтой ганцаараа тулалдаж нэгийг сөнөөж, хоёрыг эргүүлэн хөөж, онгоцондоо 29 сумны “шархтайгаар” эндэлгүй газардуулж байсан, нэг удаа дайсны 92 автомашинтай томоохон ангийг агаараас илрүүлэн бөмбөгдөж хэдэн арван машиныг жагсаалаас гаргасан, дайсны талаар олон чухал мэдээ цуглуулж өөрийн газар дээрх ангиудад чадамгай дамжуулсан зэргээр байлдааны үүргийг гарамгай биелүүлсэн байна. ==Гавъяа== Дэмбэрэл 1936 оны хоёрдугаар сарын 12-ны өдөр 25 машинтай 500 гаруй цэрэг, 3 их буу, 40 гаруй пулемёт, 2 онгоц, 2 танк бүхий хүчээр Япон, Манжийн 100 шахам цэрэг Булан дэрсний харуул руу довтолсон тулалдаанд хянагч Г.Доржийн хамт байлдааны үүргийг амжилттай биелүүлж, чадварлаг нисэгч болсноо харуулсан байдаг. Д.Дэмбэрэл дайсны хөдөлгөөнт цувааг оновчтой бөмбөгдөн, олон техник, амьд хүчийг жагсаалаас гаргаж, 5 дахин илүү хүчтэй дайсныг бут цохих ялалтыг байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. Хилийн зөрчил, тулгаралт даамжирсан 3 дугаар сарын 29-ний өдөр ачааны 7, суудлын нэг, хүнд, хөнгөн пулемётуудаар зэвсэглэсэн дайсан Адагдулааны чиглэлээр нэвтэрсэн байна. Бүх цэргийн жанжин Г.Дэмид цагийн байдалтай нарийвчлан танилцаж 6 дугаар морьт дивизээс Р-5 онгоц 2, хуягт машин 4-ийг хилийн харуулд хүч нэмэгдүүлэн сөрөг талыг устгах тушаал өгч, Тамсагбулагаас нисгэгч Д.Дэмбэрэл, Д.Жамбаа нар нисч дайсанд ихээхэн хохирол учруулжээ. Тус байлдаанд Д.Жамбаагийн онгоц 29, Д.Дэмбэрэлийн онгоц 30 удаа буудлагын зэвсгийн суманд өртөж, гэмтсэн ч жагсаалаас гаралгүй тулалдааныг дуусгажээ. ==Шагнал== * Цусан гавъяаны 2 дугаар зэргийн одон - БНМАУ-ын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн 11 дүгээр тогтоолоор нисгэгч Д.Дэмбэрэл, Д.Жамбаа нарыг, * БНМАУ-ын [[Улсын баатар|Агаарын зоригт баатар]] цол - Шинэ монголын “шонхорууд” гялалзсан амжилт гаргасан тул БНМАУ-ын Бага Хурлын Тэргүүлэгчид, Ардын Сайд нарын Зөвлөлийн 1936 оны 4 дүгээр сарын 7-ны өдрийн 17 дугаар хурлын тогтоолоор “Дайсан этгээдэд туйлын хатуу цохилтыг өгч цаг тухай дор няцаан устгаж чадсаны дээр өөрийн улсын тусгаар тогтносон байдал ба эрх чөлөөт үндсэн газар нутгаа хатуу чийргээр хамгаалж, Монгол Улсын эртний үеийн эрэлхэг түүхт байлдааны их сүр хөгжлийг дайсны өмнө ил тодоор үзүүлж чадсан” учир 2 дугаар морьт корпусын агаарын отрядын штабын дарга, нисгэгч Д.Дэмбэрэлд * Улаан тугийн 3 дугаар зэргийн одон - 1936 * 1934 онд партизаны хувьд үнэ бүхий зүйлээр тус тус шагнажээ. ==Сонирхолтой баримтууд== * Тухайн үед Монголын Ардын цэргийн агаарын хүч нь ЗХУ-ын онгоцны зохион бүтээгч Н.И.[[Николай Поликарпов|Поликарпов]]ын зохион бүтээсэн олон талын зориулалтын [[Р-5 онгоц]]оор зэвсэглэсэн байжээ. ==Хэлмэгдүүлэлт== Дорнодын Баянтүмэн дэх Нисэх сургуулийн захирал байхад нь [[Их Хэлмэгдүүлэлт]]ийн 1937 оны сүүлчээр баривчлан, 1938 оны 3 дугаар сард хуулийн дээд хэмжээгээр хилсээр шийтгэсэн байна. Энэхүү хэлмэгдүүлэлтийг 1962 оны 2 дугаар сарын 13-нд АИХ-ын тэргүүлэгчдийн цагаатгах комиссын хурлаар түүнийг цагаатгаж, нэр төрийг нь сэргээсэн. {{Navbox |name = Монголын Улсын баатрууд |title = [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын [[Баатар#Монгол|Баатар]] |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |list1 = *[[Дамдины Сүхбаатар]]<!-- (1936.02.21) --> *[[Хатанбаатар Магсаржав]]<!-- (1936 он) --> *[[Шагдарын Гонгор]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамчаагийн Дэмбэрэл]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Лодонгийн Дандар]]<!-- (1979 он) --> *[[Цэндийн Олзвой]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Чойбалсан]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]]<!-- (1979 он) --> *[[Сангийн Дампил]]<!-- (1979 он) --> *[[Дашийн Данзанваанчиг]]<!-- (1979 он) --> *[[Самданжамцын Лхагвадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Баянбалын Тэгшээ]]<!-- (1979 он) --> *[[Лхүнрэвийн Даваадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Сталин, Иосиф Виссарионович]]<!-- (1979 он) --> *[[Ворошилов, Климент Ефремович]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Дамба]]<!-- (1979 он) --> *[[Титов, Герман Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Жадамбын Нэхийт]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Николаев, Андриян Григорьевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]<!-- (1979 он) --> *[[Беляев, Павел Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Баясгалангийн Бадам]]<!-- (1979 он) --> *[[Жуков, Георгий Константинович]]<!-- (1979 он) --> *[[Чойн Дугаржав]]<!-- (1979 он) --> *[[Даржаагийн Хаянхярваа]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Чогдон]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Конев, Иван Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Плиев, Исса Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Судец, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Горбатко, Виктор Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Түвдэнгийн Бор]]<!-- (1979 он) --> *[[Бэгзийн Гиваан]]<!-- (1979 он) --> *[[Рукавишников, Николай Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Дуламдоржийн Самдан]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Гуулин]]<!-- (1979 он) --> *[[Гомбын Цэнд]]<!-- (1979 он) --> *[[Батын Дорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Федюнинский, Иван Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Магсарын Жанчив]]<!-- (1979 он) --> *[[Брежнев, Леонид Ильич]]<!-- (1979 он) --> *[[Косыгин, Алексей Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Норпилийн Жамбаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Самдангийн Төмөрбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Мазимын Экей]]<!-- (1979 он) --> *[[Бутачийн Цог]]<!-- (1979 он) --> *[[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Жанибеков, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Устинов, Дмитрий Фёдорович]]<!-- (1979 он) --> *[[Коваленок, Владимир Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Савиных, Виктор Петрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамдины Намнан]]<!-- (1979 он) --> *[[Энхийн Шийлэг]]<!-- (1979 он) --> *[[Ванчинжавын Шарав]]<!-- (1979 он) --> *[[Түүвэйн Дүүдэй]]<!-- (1979 он) --> *[[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Дугарын Гунгаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Эрдэнийн Бат-Үүл]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Ундрахын Доржпалам]]<!-- (1979 он) --> }} <noinclude> [[Ангилал:Загвар:Зэвсэгт хүчин|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Хүмүүс|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монгол|Баатар]] </noinclude> {{DEFAULTSORT:Дэмбэрэл, Дамчаагийн}} [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:Монголын агаарын зэвсэгт хүчний нисгэгч]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний нисгэгч]] [[Ангилал:Монголын их хядлагын хэлмэгдэгч]] [[Ангилал:Зүүнбүрэний хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1919 онд төрсөн]] [[Ангилал:1943 онд өнгөрсөн]] smbkgulldpn916hhhrs47ds9o9m0xdt 0 50797 854806 774380 2026-04-27T03:11:00Z Bayarkhangai 1129 854806 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Лувсанцэрэнгийн Аюуш | image = | caption = Лувсанцэрэнгийн Аюуш | birth_year = [[1922]]<ref>[http://www.baatar.pms.mn/index.php?module=menu&cmd=content&id=227&menu_id=235 baatar.pms.mn:] ''Лувсанцэрэнгийн Аюуш''</ref> он | birth_place = [[Монгол улс]] | death = | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = цэргийн зүтгэлтэн | agent = | spouseэхнэр = | children = }} '''Лувсанцэрэнгийн Аюуш''' (* [[1922 он]]д [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Төгрөг сум (Өвөрхангай)|Төгрөг сум]]анд; † [[1945 он]]ы [[8 сарын 19]]-нд [[Чуулалт Хаалга]]нд) нь [[Монголын Ардын арми|Монгол ардын армийн]] байлдагчаар цэргийн алба хааж байхдаа 1945 оны чөлөөлөх дайнд оролцож Жанчхүүгийн давааны их бэхлэлтийг тагнах үүргийг наймдугаар сарын 19-нд авч их хүчээсээ түрүүлж дайсны пулемётын галын цэгүүдийг устгасаар 11 удаа шархадсан ч дайсантай баатарлагаар тулалдсаар амь үрэгджээ. Түүнд 1945 оны 09 дүгээр сарын 26-нд Монгол Улсын баатар цол хүртээсэн. == Эшлэл == {{reflist}} {{Navbox |name = Монголын Улсын баатрууд |title = [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын [[Баатар#Монгол|Баатар]] |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |list1 = *[[Дамдины Сүхбаатар]]<!-- (1936.02.21) --> *[[Хатанбаатар Магсаржав]]<!-- (1936 он) --> *[[Шагдарын Гонгор]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамчаагийн Дэмбэрэл]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Лодонгийн Дандар]]<!-- (1979 он) --> *[[Цэндийн Олзвой]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Чойбалсан]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]]<!-- (1979 он) --> *[[Сангийн Дампил]]<!-- (1979 он) --> *[[Дашийн Данзанваанчиг]]<!-- (1979 он) --> *[[Самданжамцын Лхагвадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Баянбалын Тэгшээ]]<!-- (1979 он) --> *[[Лхүнрэвийн Даваадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Сталин, Иосиф Виссарионович]]<!-- (1979 он) --> *[[Ворошилов, Климент Ефремович]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Дамба]]<!-- (1979 он) --> *[[Титов, Герман Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Жадамбын Нэхийт]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Николаев, Андриян Григорьевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]<!-- (1979 он) --> *[[Беляев, Павел Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Баясгалангийн Бадам]]<!-- (1979 он) --> *[[Жуков, Георгий Константинович]]<!-- (1979 он) --> *[[Чойн Дугаржав]]<!-- (1979 он) --> *[[Даржаагийн Хаянхярваа]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Чогдон]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Конев, Иван Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Плиев, Исса Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Судец, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Горбатко, Виктор Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Түвдэнгийн Бор]]<!-- (1979 он) --> *[[Бэгзийн Гиваан]]<!-- (1979 он) --> *[[Рукавишников, Николай Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Дуламдоржийн Самдан]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Гуулин]]<!-- (1979 он) --> *[[Гомбын Цэнд]]<!-- (1979 он) --> *[[Батын Дорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Федюнинский, Иван Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Магсарын Жанчив]]<!-- (1979 он) --> *[[Брежнев, Леонид Ильич]]<!-- (1979 он) --> *[[Косыгин, Алексей Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Норпилийн Жамбаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Самдангийн Төмөрбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Мазимын Экей]]<!-- (1979 он) --> *[[Бутачийн Цог]]<!-- (1979 он) --> *[[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Жанибеков, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Устинов, Дмитрий Фёдорович]]<!-- (1979 он) --> *[[Коваленок, Владимир Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Савиных, Виктор Петрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамдины Намнан]]<!-- (1979 он) --> *[[Энхийн Шийлэг]]<!-- (1979 он) --> *[[Ванчинжавын Шарав]]<!-- (1979 он) --> *[[Түүвэйн Дүүдэй]]<!-- (1979 он) --> *[[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Дугарын Гунгаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Эрдэнийн Бат-Үүл]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Ундрахын Доржпалам]]<!-- (1979 он) --> }} <noinclude> [[Ангилал:Загвар:Зэвсэгт хүчин|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Хүмүүс|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монгол|Баатар]] </noinclude> {{DEFAULTSORT:Аюуш, Лувсанцэрэн}} [[Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:1945 оны чөлөөлөх дайны хүн]] [[Ангилал:Халхын голын дайны хүн]] [[Ангилал:Төгрөгийн (Өвөрхангай) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1922 онд төрсөн]] [[Ангилал:1945 онд өнгөрсөн]] elo421r9dzxbfix714vszj2ayqgz7zc 0 50798 854809 795692 2026-04-27T03:12:24Z Bayarkhangai 1129 854809 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Самданжамцын Лхагвадорж | image = | caption = | birth_year = [[1919]] он | birth_place = [[Монгол улс]] | death = 1948 | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = цэргийн зүтгэлтэн | agent = | alma_mater = | spouseэхнэр = | children = }} '''Самданжамцын Лхагвадорж''' (1919 онд [[Булган аймаг|Булган аймгийн]] [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан суманд]] төрсөн-1948 онд нас барсан) БНМАУ-ын баатар. ==Намтар== 1927-1931 онд бага сургууль, 1939-1941 онд ДЯЯ-ы төв сургуульд суралцан төгссөн. 1941-1948 онд Замын-Үүдийн отрядын 3-р заставын дарга байсан. 1945 оны 2-р сард Дорноговийн Баянмөнх сумын нутагт Хэнтий, Төв, Дорноговь аймгуудын 70 гаруй мянган адуу үргэлжилсэн цасан шуурганд хөөгдөн хил давах гэж байсныг 3 өдөр, шөнө тэмцэлдэн тогтоож эргүүлжээ. 1945 онд УБХТ-ийн тогтоолоор “Хөдөлмөрийн гавъяаны улаан тугийн одон”-гоор шагнуулсан байна. 1948 онд Бодончийн 6-р отрядын штабын хилийн албаны туслахаар ажиллаж байсан. Дайсны элдэв өдөөн хатгалга, зэвсэгт халдлагыг цаг тухайд нь няцаан, тагнуул туршуулуудыг нь олон удаа илрүүлэн баривчилж байсан бөгөөд 1948 оны 6 сарын 2-нд ”Оспаны 22 баатар” гэгчтэй Мэргэн ууланд баатарлагаар тулалдаж яваад амь үрэгджээ. ==Гавьяа Шагнал== С.Лхагвадоржид 1949 онд “Улсын баатар” цол нэхэн хүртээжээ. ==Гэгээн дурсгал== Хилийн 0286 дугаар анги нь 2012 онд Монгол Улсын баатар С.Лхагвадоржийн нэрэмжит болсон юм. 1970 онд Булган аймгийн төвд хөшөөг нь босгож, алба хааж байсан Дорноговийн отрядын Үзүүр-Усны заставыг АИХТ-ийн 1973 оны 217-р зарлигаар мөн Хууль сахиулах их сургуулийн Хилийн албаны  сургуулийг НИТХ-ын 2006 оны 139 дүгээр зарлигаар тус тус түүний нэрэмжит болгожээ. {{Navbox |name = Монголын Улсын баатрууд |title = [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын [[Баатар#Монгол|Баатар]] |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |list1 = *[[Дамдины Сүхбаатар]]<!-- (1936.02.21) --> *[[Хатанбаатар Магсаржав]]<!-- (1936 он) --> *[[Шагдарын Гонгор]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамчаагийн Дэмбэрэл]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Лодонгийн Дандар]]<!-- (1979 он) --> *[[Цэндийн Олзвой]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Чойбалсан]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]]<!-- (1979 он) --> *[[Сангийн Дампил]]<!-- (1979 он) --> *[[Дашийн Данзанваанчиг]]<!-- (1979 он) --> *[[Самданжамцын Лхагвадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Баянбалын Тэгшээ]]<!-- (1979 он) --> *[[Лхүнрэвийн Даваадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Сталин, Иосиф Виссарионович]]<!-- (1979 он) --> *[[Ворошилов, Климент Ефремович]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Дамба]]<!-- (1979 он) --> *[[Титов, Герман Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Жадамбын Нэхийт]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Николаев, Андриян Григорьевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]<!-- (1979 он) --> *[[Беляев, Павел Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Баясгалангийн Бадам]]<!-- (1979 он) --> *[[Жуков, Георгий Константинович]]<!-- (1979 он) --> *[[Чойн Дугаржав]]<!-- (1979 он) --> *[[Даржаагийн Хаянхярваа]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Чогдон]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Конев, Иван Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Плиев, Исса Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Судец, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Горбатко, Виктор Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Түвдэнгийн Бор]]<!-- (1979 он) --> *[[Бэгзийн Гиваан]]<!-- (1979 он) --> *[[Рукавишников, Николай Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Дуламдоржийн Самдан]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Гуулин]]<!-- (1979 он) --> *[[Гомбын Цэнд]]<!-- (1979 он) --> *[[Батын Дорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Федюнинский, Иван Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Магсарын Жанчив]]<!-- (1979 он) --> *[[Брежнев, Леонид Ильич]]<!-- (1979 он) --> *[[Косыгин, Алексей Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Норпилийн Жамбаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Самдангийн Төмөрбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Мазимын Экей]]<!-- (1979 он) --> *[[Бутачийн Цог]]<!-- (1979 он) --> *[[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Жанибеков, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Устинов, Дмитрий Фёдорович]]<!-- (1979 он) --> *[[Коваленок, Владимир Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Савиных, Виктор Петрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамдины Намнан]]<!-- (1979 он) --> *[[Энхийн Шийлэг]]<!-- (1979 он) --> *[[Ванчинжавын Шарав]]<!-- (1979 он) --> *[[Түүвэйн Дүүдэй]]<!-- (1979 он) --> *[[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Дугарын Гунгаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Эрдэнийн Бат-Үүл]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Ундрахын Доржпалам]]<!-- (1979 он) --> }} <noinclude> [[Ангилал:Загвар:Зэвсэгт хүчин|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Хүмүүс|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монгол|Баатар]] </noinclude> {{DEFAULTSORT:Лхагвадорж, Самданжамцын}} [[Ангилал:1919 онд төрсөн]] [[Ангилал:1948 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:Монголчууд]] h60zpddttae730q4skrk83rumv850r5 0 50799 854807 774379 2026-04-27T03:11:19Z Bayarkhangai 1129 854807 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Сангийн Дампил | image = | caption = | birth_year = [[1922]] он | birth_place = [[Монгол улс]] | death = 1991 | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = цэргийн зүтгэлтэн | agent = | alma_mater = | spouseэхнэр = | children = }} '''Сангийн Дампил''' [[Монголын Ардын арми|Монгол Ардын Арми]]йн хуягт бригадад цэргийн алба хааж хөнгөн пулемётын наводчик байхдаа 1945 оны чөлөөлөх дайнд оролцож Жанчхүүгийн давааны их бэхлэлтийг сэтлэн давах ширүүн тулалдааны үед баатарлаг гавьяа байгуулсан байна. Түүнд 1945 оны 9 дүгээр сарын 26-нд Монгол Улсын баатар цол хүртээсэн. ==Намтар== ==Гавьяа Шагнал== ==Гэгээн дурсгал== {{Navbox |name = Монголын Улсын баатрууд |title = [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын [[Баатар#Монгол|Баатар]] |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |list1 = *[[Дамдины Сүхбаатар]]<!-- (1936.02.21) --> *[[Хатанбаатар Магсаржав]]<!-- (1936 он) --> *[[Шагдарын Гонгор]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамчаагийн Дэмбэрэл]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Лодонгийн Дандар]]<!-- (1979 он) --> *[[Цэндийн Олзвой]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Чойбалсан]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]]<!-- (1979 он) --> *[[Сангийн Дампил]]<!-- (1979 он) --> *[[Дашийн Данзанваанчиг]]<!-- (1979 он) --> *[[Самданжамцын Лхагвадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Баянбалын Тэгшээ]]<!-- (1979 он) --> *[[Лхүнрэвийн Даваадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Сталин, Иосиф Виссарионович]]<!-- (1979 он) --> *[[Ворошилов, Климент Ефремович]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Дамба]]<!-- (1979 он) --> *[[Титов, Герман Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Жадамбын Нэхийт]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Николаев, Андриян Григорьевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]<!-- (1979 он) --> *[[Беляев, Павел Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Баясгалангийн Бадам]]<!-- (1979 он) --> *[[Жуков, Георгий Константинович]]<!-- (1979 он) --> *[[Чойн Дугаржав]]<!-- (1979 он) --> *[[Даржаагийн Хаянхярваа]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Чогдон]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Конев, Иван Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Плиев, Исса Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Судец, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Горбатко, Виктор Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Түвдэнгийн Бор]]<!-- (1979 он) --> *[[Бэгзийн Гиваан]]<!-- (1979 он) --> *[[Рукавишников, Николай Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Дуламдоржийн Самдан]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Гуулин]]<!-- (1979 он) --> *[[Гомбын Цэнд]]<!-- (1979 он) --> *[[Батын Дорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Федюнинский, Иван Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Магсарын Жанчив]]<!-- (1979 он) --> *[[Брежнев, Леонид Ильич]]<!-- (1979 он) --> *[[Косыгин, Алексей Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Норпилийн Жамбаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Самдангийн Төмөрбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Мазимын Экей]]<!-- (1979 он) --> *[[Бутачийн Цог]]<!-- (1979 он) --> *[[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Жанибеков, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Устинов, Дмитрий Фёдорович]]<!-- (1979 он) --> *[[Коваленок, Владимир Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Савиных, Виктор Петрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамдины Намнан]]<!-- (1979 он) --> *[[Энхийн Шийлэг]]<!-- (1979 он) --> *[[Ванчинжавын Шарав]]<!-- (1979 он) --> *[[Түүвэйн Дүүдэй]]<!-- (1979 он) --> *[[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Дугарын Гунгаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Эрдэнийн Бат-Үүл]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Ундрахын Доржпалам]]<!-- (1979 он) --> }} <noinclude> [[Ангилал:Загвар:Зэвсэгт хүчин|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Хүмүүс|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монгол|Баатар]] </noinclude> {{DEFAULTSORT:Дампил, Сангийн}} [[Ангилал:1922 онд төрсөн]] [[Ангилал:1991 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:Монголчууд]] dtc6klbxiyskyt9g6j4o0eqvhir7yyy 0 50800 854808 824531 2026-04-27T03:11:37Z Bayarkhangai 1129 854808 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Дашийн Данзанваанчиг | image =Dashiin_Danzanvaanchig.jpg | caption =Сайншандад босгосон хөшөө | birth_year = [[1918]] он | birth_place = [[Монгол улс]], [[Дорноговь аймаг|Дорноговь аймгийн]] [[Иххэт сум]] | death = [[1981]] он | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = цэргийн зүтгэлтэн | agent = | alma_mater = | spouseэхнэр = | children = }} '''Дашийн Данзанваанчиг''' (1918 онд [[Дорноговь аймаг|Дорноговь аймгийн]] [[Иххэт сум|Иххэт сумын]] I багийн нутаг Эрдэнэцогт гэдэг газар төрсөн- 1981 онд нас барсан) - [[Монголын Ардын Арми]]йн хуягт бригадын миномёт пулемётын наводчик байхдаа [[1945 оны чөлөөлөх дайн|1945 оны чөлөөлөх дайнд]] оролцож [[Жанчхүүгийн даваа|Жанчхүүгийн давааны]] их бэхлэлтийг цөмлөн [[Япон|Японы]] миллитаристуудыг бут цохиход баатарлаг байлдаж таван удаа шархадсан ч тулалдаж гарамгай гавьяа байгуулжээ. 1945 оны [[9 сарын 26]]-нд Монгол [[Улсын баатар]] цолоор шагнагдсан. == Намтар == Ард малчин Дашийн 10 дахь хүү болж 1918 онд [[Дорноговь аймаг]], [[Иххэт сум|Иххэт]] суманд төрсөн. Эцэг эхийн гар дээр бага насаа өнгөрөөж улмаар Ширийн чулуу гэдэг газар шавилан суусан боловч лам болох сонирхолгүй тул гэртээ харихын мөрөөс болсоор цагаан сараар харьж хийдэд дахин очоогүй гэдэг. Арванхоёр настайдаа тухайн үеийн тэнхимд сууж суралцсан бөгөөд ардын цэргийн алба хаах хүртлээ ах эгч нарынхаа хамт гэрийн ажилд туслах, мал маллах ан гөрөө хийх, аян [[Тэмээн жин|жин тээх]] зэргээр малч уламжлалаар хүмүүжсэн байна. Цэрэгт мордохынхоо өмнө малч, хөдөлмөрч, нямбай гэж шагшигдсан нутгийн бүсгүй Бортоогийн Цэгмидтэй ханилан суужээ.1939 онд 21 настайдаа нас бие тэнцэн цэргийн албанд татагдаж Улаанбаатар хотноо Цэргийн их бууны төв складад жагсаалын цэрэг болов. 1941 онд хүнд өвчний улмаас чөлөөлөгдөж орон нутагтаа буцаж очоод мал маллах, мал эмнэлгийн санитар хийх зэргээр  ажиллаж байгаад 1944 онд дахин эх орны дуудлагаар цэргийн албанд татагдан Сайншандын төвд байрлаж байсан 7 дугаар хуягт бригадын нэгдүгээр батальоны миномёт салаанд хуваарилагдан 50 мм миномёт бууны туслахаар суралцав. Өөрт буй зэвсгээ онц сайн эзэмшсэн учир 1945 онд жинхэнэ наводчикоор ажиллаж 1945 оны чөлөөлөх дайнд оролцсон байна. Дайнд оролцож явахдаа  ангидаа аюул учруулж байсан 10 гаруй цэг тоотыг устгаж таван удаа хүнд шархадсан гэдэг. Ингээд салаан даргаасаа ар тийш гарах үүрэг аваад хэвтэж байх үед мөлхөж ирсэн дайсныг өөрт байсан ганц зэвсэг болох нагаан буугаар устгажээ. [[1946 он|1946]] онд Батлан хамгаалах яамны Сайдын тушаалаар офицерийн албанд дэвшин Цэргийн дээд сургуулийн салааны дарга нарыг бэлтгэх нэг жилийн курст суралцан бичээчийн Салаан дарга, армийн Төв складын даргын алба хашиж байгаад 1954 онд орон тоогоор  халагдаж нутагтаа буцсан байна. 1952-1962 он хүртэл Дорноговь аймгийнхаа Номын сангийн эрхлэгчээр ажиллав. 1962 онд Офицеруудын ордны Номын сангийн  эрхлэгч, 1967 оноос Армийн Музейн фондын эрхлэгчээр ажиллаж байгаад 1972 онд тусгай тэтгэвэрт гарчээ. Тэрээр 1981 онд нас баржээ. ==Гэгээн дурсгал== Эх орны чөлөөлөх дайнд оролцсон түүнд болон тэдний ангийн таван баатарт Дорноговь аймгийн Сайншанд сумын төвд зургаан баатрын хөшөөг босгожээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.mod.gov.mn/index.php?com=news&id=789 |wayback=20200709134216 |text=Батлах Хамгаалах Яам: ''Баатруудын гавьяаг мартах учиргүй'' |archiv-bot=2024-03-12 03:24:41 InternetArchiveBot }}, нийтэлсэн Энхтүвшин, нийтлэгдсэн 2015 оны наймдугаар сарын 26, хандсан 2020 оны долоодугаар сарын 7</ref> Түүхт баатрын хөшөөг барималч Б.Мөнхтөр, С.Оюунтуяа нар урлажээ. Түүний хүү Монголын эстрадын амьд домог, ОХУ-ын Буриадын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, СУИС-ийн хүндэт профессор, Олон улсын дуучдын шүүгч, Ардын жүжигчин [[Данзанваанчигийн Ухнаа|Данзанванчигийн Ухнаа]] билээ.   == Эшлэл == {{Reflist}} {{Navbox |name = Монголын Улсын баатрууд |title = [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын [[Баатар#Монгол|Баатар]] |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |list1 = *[[Дамдины Сүхбаатар]]<!-- (1936.02.21) --> *[[Хатанбаатар Магсаржав]]<!-- (1936 он) --> *[[Шагдарын Гонгор]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамчаагийн Дэмбэрэл]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Лодонгийн Дандар]]<!-- (1979 он) --> *[[Цэндийн Олзвой]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Чойбалсан]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]]<!-- (1979 он) --> *[[Сангийн Дампил]]<!-- (1979 он) --> *[[Дашийн Данзанваанчиг]]<!-- (1979 он) --> *[[Самданжамцын Лхагвадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Баянбалын Тэгшээ]]<!-- (1979 он) --> *[[Лхүнрэвийн Даваадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Сталин, Иосиф Виссарионович]]<!-- (1979 он) --> *[[Ворошилов, Климент Ефремович]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Дамба]]<!-- (1979 он) --> *[[Титов, Герман Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Жадамбын Нэхийт]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Николаев, Андриян Григорьевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]<!-- (1979 он) --> *[[Беляев, Павел Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Баясгалангийн Бадам]]<!-- (1979 он) --> *[[Жуков, Георгий Константинович]]<!-- (1979 он) --> *[[Чойн Дугаржав]]<!-- (1979 он) --> *[[Даржаагийн Хаянхярваа]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Чогдон]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Конев, Иван Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Плиев, Исса Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Судец, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Горбатко, Виктор Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Түвдэнгийн Бор]]<!-- (1979 он) --> *[[Бэгзийн Гиваан]]<!-- (1979 он) --> *[[Рукавишников, Николай Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Дуламдоржийн Самдан]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Гуулин]]<!-- (1979 он) --> *[[Гомбын Цэнд]]<!-- (1979 он) --> *[[Батын Дорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Федюнинский, Иван Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Магсарын Жанчив]]<!-- (1979 он) --> *[[Брежнев, Леонид Ильич]]<!-- (1979 он) --> *[[Косыгин, Алексей Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Норпилийн Жамбаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Самдангийн Төмөрбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Мазимын Экей]]<!-- (1979 он) --> *[[Бутачийн Цог]]<!-- (1979 он) --> *[[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Жанибеков, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Устинов, Дмитрий Фёдорович]]<!-- (1979 он) --> *[[Коваленок, Владимир Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Савиных, Виктор Петрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамдины Намнан]]<!-- (1979 он) --> *[[Энхийн Шийлэг]]<!-- (1979 он) --> *[[Ванчинжавын Шарав]]<!-- (1979 он) --> *[[Түүвэйн Дүүдэй]]<!-- (1979 он) --> *[[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Дугарын Гунгаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Эрдэнийн Бат-Үүл]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Ундрахын Доржпалам]]<!-- (1979 он) --> }} <noinclude> [[Ангилал:Загвар:Зэвсэгт хүчин|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Хүмүүс|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монгол|Баатар]] </noinclude> {{DEFAULTSORT:Данзанваанчиг, Дашийн}} [[Ангилал:1945 оны чөлөөлөх дайны хүн]] [[Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Халхын голын дайны хүн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:Иххэтийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1918 онд төрсөн]] [[Ангилал:1981 онд өнгөрсөн]] hxc00obffm0ox04iw6pkf0he9fg3fwo 14 59825 854836 854750 2026-04-27T05:44:17Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-25421-33|~2026-25421-33]] ([[User talk:~2026-25421-33|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Munkhzaya.E|Munkhzaya.E]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 687529 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Монголын одон ба хүндэтгэлийн медальтан|Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Төрийн шагнал|шагналтан]] a0lxnnpau9ujnbj4as5rzqgp7dg4lxj 0 66085 854784 854605 2026-04-26T23:38:50Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854784 wikitext text/x-wiki {{Infobox programming language | name = R хэл | logo = [[File:R logo.svg|200px|Лого]] | released = {{Start date and age|1993|08}}<ref name="Interface98">{{cite techreport |url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Interface98.pdf |title=R : Past and Future History |first=Ross |last=Ihaka |institution=Statistics Department, The University of Auckland, Auckland, New Zealand |conference=Interface '98 |year=1998}}</ref> | designer = [[wikisource:en:Ross Ihaka|Ross Ihaka]] and [[wikisource:en:Robert Gentleman (statistician)|Robert Gentleman]] | developer = R Core Team<ref>{{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ |at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}</ref> | typing = [[wikisource:en:dynamic typing|Dynamic]] | implementations = | dialects = | influenced = | license = [[GNU GPL#Version 2|GNU GPL v2]]<ref>{{cite web |url=https://www.r-project.org/COPYING |title=R license |publisher=r-project |access-date=6 June 2016}}</ref> | website = [https://www.r-project.org/ www.r-project.org] | wikibooks = | paradigms = [[Multi-paradigm programming language|Multi-paradigm]]: [[Array programming|Array]], [[Object-oriented programming|object-oriented]], [[Imperative programming|imperative]], [[Functional programming|functional]], [[Procedural programming|procedural]], [[Reflective programming|reflective]] | latest_release_version = 3.4.0 (You Stupid Darkness)<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-devel/NEWS.html|title=R News|website=CRAN|access-date=22 April 2017}}</ref> | latest_release_date = {{Start date and age|2017|04|21}} | latest_test_version = | latest_test_date = | influenced_by = | file_ext = .r, .R, .RData, .rds, .rda }} R нь статистик тооцоолол, график дүрслэлд зоиулагдсан нээлттэй эх бүхий [[программчлалын хэл]] болон програм хангамж бөгөөд Статистик Тооцооллын R Сан дээр түшиглэдэг.{{refn| R language and environment * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ| at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} R Foundation * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-the-R-Foundation_003f |title=R FAQ |at=2.13 What is the R Foundation? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} The R Core Team [https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Citing-R asks authors who use R in their data analysis] to cite the software using: * R Core Team (2016). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL http://www.R-project.org/. }} R хэлийг статистикчид, [[Data mining|өгөгдлийн уурхайчид]] статистикийн програм хангамж{{refn| widely used * {{cite journal | author1 = Fox, John | author2 = Andersen, Robert | lastauthoramp = yes | title = Using the R Statistical Computing Environment to Teach Social Statistics Courses | publisher = Department of Sociology, McMaster University | date = January 2005 | url = http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | format = PDF | accessdate = 2006-08-03 | archive-date = 2016-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160611085820/http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | url-status = dead }} * {{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html |title=Data Analysts Captivated by R's Power | date=2009-01-06 | accessdate=2009-04-28|last=Vance| first=Ashlee |work=[[New York Times]]| quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}} }} зохиох, мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html|title=Data Analysts Captivated by R's Power|date=2009-01-06|accessdate=2009-04-28|last=Vance|first=Ashlee|work=[[New York Times]]|quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}</ref> зэрэгт өргөн хэрэглэхийн зэрэгцээ сүүлийн жилүүдэд түүний хэрэглээ бусад чиглэлд ч хурдацтай өсөн нэмэгдэж байна.{{refn| R's popularity * David Smith (2012); [http://java.sys-con.com/node/2288420 ''R Tops Data Mining Software Poll''], Java Developers Journal, May 31, 2012. * Karl Rexer, Heather Allen, & Paul Gearan (2011); [http://www.rexeranalytics.com/Data-Miner-Survey-Results-2011.html ''2011 Data Miner Survey Summary''], presented at Predictive Analytics World, Oct. 2011. * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} }} R бол GNU програм хангамж юм.{{refn| GNU project * {{cite web | url=http://directory.fsf.org/project/gnur/ | publisher=Free Software Foundation (FSF) Free Software Directory|title=GNU R |date=19 July 2010|accessdate=13 November 2012}} * {{cite web | author=R Project|date=n.d.|url=https://www.r-project.org/about.html | title=What is R? | accessdate=2009-04-28}} }} R програмын эх код [[Си хэл|C]], [[Фортран|Fortran]], R хэл дээр бичигдсэн.<ref>{{cite web|author="Wrathematics"|url=http://librestats.com/2011/08/27/how-much-of-r-is-written-in-r/|title=How Much of R Is Written in R|date=27 August 2011|accessdate=2011-12-01|publisher=librestats}}</ref> R програмыг [[GNU General Public License|GNU GPL Олон Нийтийн Лиценз]]-ээр голлох [[Үйлдлийн систем|үйлдлийн системүүд]] дээр үнэ төлбөргүй ашиглах боломжтой. Мөн R нь командын мөрнөөс ажилладаг тул зориулалтын [[Хэрэглэгчийн график интерфейс|график интерфейс]] бүхий програмаар дамжуулан ашиглах нь зүйтэй.<ref name="R_gui">{{cite web|title=7 of the Best Free Graphical User Interfaces for R|url=http://www.linuxlinks.com/article/20110306113701179/GUIsforR.html|website=linuxlinks.com|accessdate=9 February 2016}}</ref> == Түүх == R нь John Chambers гэдэг хүний Bell Labs-д ажиллаж байх үедээ зохиосон [[wikisource:en:S (programming language)|програмчлалын S хэл]] дээр тулгуурласан. Эдгээрийн хооронд хэдэн чухал ялгаа байдаг ч S хэлээр бичигдсэн кодын ихэнх нь R дээр шууд ажилладаг.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/about.html|title=R: What is R?|website=R-Project|accessdate=7 February 2016}}</ref> R програмыг Росс Ihaka , Роберт Gentleman<ref>{{cite web|url=http://myprofile.cos.com/rgentleman|title=Individual Expertise profile of Robert Gentleman|last=Gentleman|first=Robert|date=9 December 2006|accessdate=2009-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723215206/http://myprofile.cos.com/rgentleman|archivedate=23 July 2011}}</ref> нар Шинэ Зеландын Веллингтон Их Сургууль-д байх үедээ зохиосон бөгөөд одоогоор ''R Development Core Team'' хөгжүүлж байна. S хэлний зохиогч Chambers уг багийн нэг гишүүн юм. R гэх нэр нь түүнийг анхлан зохиогчдын нэр болон гол суурь нь болсон S хэлний нэртэй холбоотой.<ref>{{cite book|url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Why-is-R-named-R_003f|title=The R FAQ: Why is R named R?|isbn=3-900051-08-9|author=Kurt Hornik|accessdate=2008-01-29}}</ref> Төсөл 1992 онд санаачлагдсан бол анхны хувилбар нь 1995 онд гарсан. Харин тогтвортой beta хувилбар нь 2000 онд гарсан.<ref>{{Cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/html/interface98-paper/paper_2.html|title=R : Past and Future History -- A Free Software Project|website=cran.r-project.org|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|title=Over 16 years of R Project history|website=Revolutions|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Massey.pdf|title=The R Project: A Brief History and Thoughts About the Future|last=Ihaka|first=Ross|date=|website=stat.auckland.ac.nz|publisher=|access-date=}}</ref> == R програм Монгол улсад == R програмыг хэрэглэх, R хэлийг судлах явдал [[Монгол улс]]ад улам бүр дэлгэрч буй бөгөөд үүнийг гэрчлэх мэдээ материал<ref>{{Cite web|url=http://news.num.edu.mn/?p=38344|title=Судалгаанд статистикийн аргыг хэрэглэх нь сэдэвт сургалт амжилттай болж өндөрлөлөө|website=news.num.edu.mn|access-date=2016-11-29}}</ref>, нийгмийн сүлжээний бүлгэмүүд<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/238749916309897/|title=Монголын R хэрэглэгчдийн групп|website=facebook.com|access-date=2017-05-19}}</ref> цөөнгүй байна. Зарим их, дээд сургууль сургалтын хөтөлбөртөө R програмыг нэвтрүүлснээс тухайлан [[Монгол Улсын Их Сургууль]] дээр хэрэгжиж буй Статистик хөтөлбөрийг дурдаж болно.{{citation needed|date=May 2017}} Монгол хэл дээрх ном, сурах бичиг, гарын авлагын хувьд [https://web.archive.org/web/20171129163653/http://galaa.mn/ Г.Махгал], Ш.Мөнгөнсүх нар бичиж Б.Магсаржав хянан тохиолдуулсан [https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html Статистик програмчлалын R хэл] сурах бичиг хэвлэгдэн гарчээ.<ref>{{Cite web|url=http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|title=МУИС Пресс хэвлэлийн газар|website=mongolbooks.com|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519163835/http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://magadlal.mn/books/id-2.html|title=www.magadlal.mn|website=magadlal.mn|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html|url-status=dead}}</ref> == Статистикийн зүгээс онцлох зүйлс == R, түүний сангууд олон янзын статистик болон график хэрэгсэл агуулдаг. Тухайлбал шугаман болон шугаман бус загвар, статистик шинжүүрүүд, хугацаан цувааны шинжилгээ, бүлэглэх, ангилах болон бусад олон шинжилгээ дурдаж болно. Мөн R програмын нэмэлт багцууд олон янзын функц болон бусад зүйлс агуулдаг. R хэлний стандарт функцүүдийн олонх нь R хэл дээрээ бичигдсэн бөгөөд нэмэлтээр [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээрх код оруулан ажиллуулж болдог. Өндөр мэдлэг чадвартай хэрэглэгчид C, C++,<ref>{{cite journal|url=http://www.jstatsoft.org/v40/i08|title=Rcpp: Seamless R and C++ Integration|first1=Dirk|last1=Eddelbuettel|first2=Romain|last2=Francois|journal=[[Journal of Statistical Software]]|volume=40|issue=8|year=2011|doi=10.18637/jss.v040.i08}}</ref> [[Java]],<ref>{{cite web|title=Calling R from Java|first=Duncan|last=Temple Lang|url=http://www.nuiton.org/attachments/168/RFromJava.pdf|date=6 November 2010|accessdate=18 September 2013|publisher=Nuiton}}</ref> [[.NET Фрэймворк|.NET]]{{refn| .NET Framework * {{cite web |title=Making GUIs using C# and R with the help of R.NET |url = http://psychwire.wordpress.com/2011/06/19/making-guis-using-c-and-r-with-the-help-of-r-net/}} * {{cite web |title=R.NET homepage |url=http://rdotnet.codeplex.com/ |access-date=2017-05-18 |archive-date=2015-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013020201/http://rdotnet.codeplex.com/ |url-status=dead }} * {{cite conference |url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |title=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |last1=Haynold |first1=Oliver M. |date=April 2011 |conference=R/Finance 2011 |conference-url=http://www.rinfinance.com/RinFinance2011/agenda/ |publisher= |book-title= |pages= |location=Chicago, IL, USA |id= }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-26 23:38:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-24 00:34:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-23 18:36:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-20 20:14:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-04 03:21:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-31 23:46:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-29 01:12:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 23:40:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 15:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-20 22:50:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-17 23:46:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-14 22:54:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-11 23:57:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-08 23:22:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-05 23:40:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-02 22:48:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-27 23:49:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-24 22:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-21 23:32:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-18 23:02:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-15 23:30:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-12 22:45:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-09 23:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-06 23:31:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-03 22:53:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-31 23:53:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-28 22:54:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-25 23:32:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-22 23:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-19 23:35:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-16 22:55:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 23:22:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 03:16:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-10 04:04:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-05 22:44:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-02 21:42:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-31 00:40:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-27 22:10:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-24 22:29:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-21 21:38:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-18 22:42:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-15 21:36:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-12 22:21:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 22:02:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 03:45:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-05 21:09:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-02 19:51:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-25 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-21 23:47:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-15 18:28:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-12 17:33:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-09 18:20:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-06 17:56:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-03 18:15:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-31 17:30:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-28 18:41:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-25 18:26:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-22 19:11:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 17:21:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 11:24:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 02:49:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-14 21:41:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 20:40:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 14:14:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 07:33:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-07 22:30:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-04 21:50:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-01 21:57:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-28 22:26:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-25 21:31:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-22 22:20:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-19 21:38:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-17 02:50:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-13 22:36:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-10 22:11:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-07 23:03:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 22:07:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 15:38:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-01 16:55:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-29 15:32:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 16:17:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 05:15:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-23 08:15:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-20 00:58:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-16 23:37:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-14 01:18:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-10 23:56:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-08 00:11:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-05 00:39:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-01 23:58:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-30 00:38:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 23:52:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 09:26:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-23 08:56:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-20 08:08:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-17 09:00:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-13 02:17:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 12:20:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 07:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 03:51:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-11 22:54:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-09 17:17:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 22:40:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 15:10:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 05:45:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 21:39:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 08:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-23 17:13:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 20:09:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 00:21:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-19 00:48:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-17 00:06:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 12:49:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 04:39:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 09:35:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 00:55:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-12 01:56:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-09 01:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-06 02:10:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-04 21:26:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-29 00:04:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-26 00:51:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-23 00:06:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-20 02:24:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-17 00:55:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-14 00:10:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-11 00:45:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-08 00:19:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-05 00:52:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-01 23:56:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-29 01:00:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-26 00:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-23 00:44:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 23:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 21:44:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 19:51:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 17:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 16:01:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 14:02:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 12:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 10:14:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 08:24:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 06:31:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 04:38:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 02:34:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-17 22:09:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-07 21:38:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-04 20:50:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-01 22:11:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-29 20:49:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-26 21:49:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-23 21:06:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-20 21:41:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-17 20:54:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-14 21:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-11 20:48:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-08 21:41:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 20:55:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 14:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 07:26:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 01:27:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-01 22:19:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-26 23:16:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-23 22:32:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-20 22:59:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-17 22:13:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-14 23:11:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-11 22:21:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-08 22:50:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-05 22:25:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-02 23:03:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-30 22:09:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-29 19:19:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-24 22:21:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 22:54:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 17:03:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-18 17:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 17:33:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 11:02:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-11 21:07:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-08 21:55:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-05 21:02:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-02 21:53:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-30 21:14:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-27 21:46:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-24 20:59:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-21 22:01:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-18 21:06:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-15 21:41:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-12 21:15:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-09 22:36:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-06 21:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-03 21:52:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-30 20:59:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-27 21:53:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-24 21:25:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 21:36:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 15:16:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-18 15:56:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-15 15:31:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-12 16:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-09 17:02:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-06 18:17:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-20 23:39:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-18 22:35:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-08 00:12:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-05 00:41:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-01 23:54:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-29 01:10:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-26 00:54:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-23 00:42:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-20 00:16:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-17 00:39:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-13 23:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-11 01:00:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-07 23:55:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-05 00:50:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-02 00:13:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-30 00:43:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-27 00:02:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-24 00:51:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-20 23:52:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-18 00:48:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 23:48:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 19:34:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 14:52:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 12:21:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 09:07:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-10 16:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-07 15:01:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-04 16:35:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-31 09:33:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-28 12:22:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-25 09:51:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-22 09:58:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-17 13:54:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-14 14:33:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-11 13:16:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-08 15:15:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-05 13:29:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-02 14:31:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-29 14:02:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-26 13:52:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-24 18:03:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-20 11:07:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-17 11:47:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-14 11:19:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-11 11:45:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-08 10:54:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-05 11:53:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-02 10:48:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-30 11:46:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-27 11:12:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-24 11:42:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-21 11:41:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-18 12:34:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-15 11:55:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-12 10:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-09 11:53:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-08 10:54:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-07 08:13:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-06 00:38:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-04 23:27:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-02 01:42:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-29 00:14:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-26 01:43:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-23 00:59:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-20 00:07:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-17 00:48:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-14 00:20:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-11 00:57:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-07 20:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-04 18:23:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-01 20:05:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-29 19:22:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-27 03:09:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 17:56:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 05:41:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-22 02:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-21 08:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 14:08:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 01:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-19 12:23:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-18 12:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-17 20:04:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-14 21:51:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-11 21:02:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-08 21:37:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-05 20:47:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-02 21:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-28 21:02:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-25 21:36:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-22 21:10:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-19 21:40:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-16 21:01:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-13 21:44:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-10 20:53:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-07 21:24:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-04 20:40:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-01 21:47:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 19:37:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 03:10:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-28 03:40:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-27 08:11:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-26 15:41:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-25 23:48:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 23:22:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 03:04:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-23 10:42:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-22 16:16:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-21 15:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 20:27:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 05:13:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-19 13:05:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-18 13:06:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 16:34:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 00:43:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-16 09:14:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-13 01:25:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-10 07:39:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-07 00:41:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-04 00:02:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-01 00:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-28 23:55:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-26 00:48:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-22 23:59:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-20 00:42:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-16 23:59:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-14 00:46:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-10 23:47:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-08 01:13:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-05 00:45:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-01 23:52:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-29 01:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-25 23:51:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-23 00:47:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-20 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-17 00:36:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-13 23:55:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-11 00:55:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-07 23:50:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-05 19:50:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-02 00:06:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-30 01:23:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-26 23:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-24 01:20:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-20 23:50:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-18 00:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-15 00:08:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-12 00:39:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-08 23:53:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-06 01:17:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-02 23:50:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-30 01:05:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 23:46:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 05:10:10 InternetArchiveBot }} }} болон [[Python]] зэрэг хэл дээр R хэлний объект уруу шууд хандаж ажиллах код бичдэг.<ref name="SASvsR">{{cite web|url=https://intellipaat.com/blog/choosing-between-sas-r-and-python-for-big-data-solution/|title=Choosing between SAS, R and Python for Big Data Solution - Intellipaat Blog|first=|last=Intellipaat|work=intellipaat.com|accessdate=2 December 2016}}</ref> Статистик тооцооллын бусад хэлнүүдээс ялгарах гол давуу тал бол R хэлний [[Объект хандалтат програмчлал|объект-хандалтат]] чанар бөгөөд энэ нь S хэлнээс түүнд дамжсэн билээ. R хэлний бас нэг онцлог lexical scoping зарчмыг хэрэгжүүлсэн явдал юм.<ref>{{cite journal|last=Jackman|first=Simon|title=R For the Political Methodologist|journal=The Political Methodologist|volume=11|issue=1|pages=20–22|date=Spring 2003|publisher=Political Methodology Section, [[American Political Science Association]]|url=http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|format=PDF|accessdate=2006-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060721143309/http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|archivedate=2006-07-21}}</ref> Түүний өөр нэг давуу тал бол математикийн тэмдэгт агуулсан, хэвлэлийн шаардлагад нийцэх график диаграм байгуулдаг явдал юм. Мөн нэмэлт багцуудын тусламжтай динамик болон интерактив график диаграм ч байгуулах боломжтой.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|title=CRAN Task View: Graphic Displays & Dynamic Graphics & Graphic Devices & Visualization|publisher=The Comprehensive R Archive Network|accessdate=2011-08-01|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926233106/https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|url-status=dead}}</ref> R програм өөрийн баримт бичиг боловсруулалтын [[LaTeX]] төст Rd гэх форматтай.<ref name="R_Rd">{{cite web|title=Rd format|url=http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|website=hep.by|accessdate=9 February 2016|archive-date=13 Есдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913185536/http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|url-status=dead}}</ref> == Програмчлалын зүгээс онцлох зүйлс == R нь шууд хөрвүүлэгдэн ажилладаг хэл бөгөөд хэрэглэгчид түүнийг командын мөрний хөрвүүлэгчээр дамжуулж ашигладаг. Хэрэв хэрэглэгч R хэлний командын мөрөнд <code>2+2</code> гэж бичээд enter дарвал компьютер доор үзүүлсэн шиг 4 гэсэн хариу өгнө:<source lang="rout"> > 2+2 [1] 4 </source>R програм энэ тооцоог тус бүр нэг элементтэй хоёр векторын нийлбэр гэж ойлгох тул үр дүн нь нэг элементтэй вектор байна. <code>[1]</code> угтвар векторын эхний элемент хэвлэгдсэнийг илтгэнэ (энэ нь тооцооны үр дүн олон мөр дамнан хэвлэгдэх үед илүү ашиг тустай байдаг). APL , MATLAB зэрэгтэй адил R хэл матриц дээрх арифметик үйлдлүүдийг дэмждэг. R-ын [[Өгөгдлийн бүтэц|өгөгдлийн бүтцэд]] вектор, матриц, массив, датафрейм (өгөгдлийн сангийн хүснэгттэй төстэй), лист зэрэг багтдаг.<ref>{{cite book|last=Dalgaard|first=Peter|title=Introductory Statistics with R|year=2002|publisher=Springer-Verlag|location=New York, Berlin, Heidelberg|isbn=0387954759|pages=10–18, 34}}</ref> Эдгээр объектуудаас гадна регрессийн загвар, хугацаан цуваа болон гео-орон зайн координат зэрэг өөр бусад төрлийн объектууд байдаг. Мөн хэрэглэгч өөрөө шинээр объектын класс тодорхойлж ашиглах боломжтой. Скаляр төрлийн өгөгдлийн хувьд энэ нь бие даасан өгөгдлийн бүтэц болдоггүй.<ref>{{cite journal|last=Ihaka|first=Ross|last2=Gentlman|first2=Robert|date=Sep 1996|title=R: A Language for Data Analysis and Graphics|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/R-paper.pdf|journal=Journal of Computational and Graphical Statistics|publisher=American Statistical Association|volume=5|issue=3|pages=299–314|doi=10.2307/1390807|accessdate=2014-05-12}}</ref> Үүний оронд скаляр утгыг нэг урттай вектор гэж үздэг.<ref>{{Cite web|url=http://adv-r.had.co.nz/Data-structures.html|title=Data structures · Advanced R.|website=adv-r.had.co.nz|access-date=2016-09-26}}</ref> R нь зарим функцийн хувьд функц бүхий [[процедур хандалтат програмчлал]] болон ерөнхий функц бүхий [[объект хандалтат програмчлал]]<nowiki/>ын аль алийг дэмждэг. Ерөнхий функц нь түүний аргументаар дамжин ирсэн объектын классаас хамааран ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл ерөнхий функц объектын классыг ялгаад улмаар харгалзах функц уруу замчилж өгдөг. Жишээлбэл <code>print</code> нэртэй ерөнхий функц ашиглан бараг бүх төрлийн объектын утгыг хэвлэх тушаалыг  <code>print(objectname)</code>  хэлбэрээр өгч болдог.<ref name="help_print">{{cite web|last1=R Core Team|title=Print Values|url=https://stat.ethz.ch/R-manual/R-devel/library/base/html/print.html|website=R Documentation|publisher=R Foundation for Statistical Computing|accessdate=30 May 2016}}</ref> == Багц == R програмын боломж бололцоог хэрэглэгчдийн үүсгэсэн ''багц'' нэмж суулгах замаар жишээлбэл мэргэжлийн статистикийн арга техник, график төхөөрөмж (тухайлбал ggplot2 багц, зохиогч нь Hadley Wickham), импорт/экспортын боломжууд, тайлан гаргах хэрэгсэл (knitr, Sweave) гэх мэтээр өргөтгөх боломжтой. Тэдгээр багцууд голдуу R заримдаа [[Java]], [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээр бичигдсэн байдаг.{{citation needed|date=January 2016}} R програмын суулгацад агуулагдах үндсэн багцуудаас гадна Comprehensive R Archive Network (CRAN),<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/|title=The Comprehensive R Archive Network|publisher=}}</ref> Bioconductor, Omegahat,<ref>{{cite web|url=http://www.omegahat.net/|title=Omegahat.net|publisher=Omegahat.net|date=|accessdate=2016-09-09}}</ref> GitHub болон бусад агуулахуудад (2017 оны 4 сарын байдлаар) 10500 нэмэлт багц байна.{{refn| packages available from repositories * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} * {{Cite web|url = http://www.rdocumentation.org/|title = <nowiki>Search all R packages and function manuals | Rdocumentation</nowiki>|date = 2014-06-16|accessdate = 2014-06-16|website = Rdocumentation|publisher = }} }} == Гол үе шатууд == R програмын өөрчлөлтийн түүхчилсэн жагсаалт CRAN дээр хадгалагдаж байдаг.<ref name="RNews">Changes in versions 3.0.0 onward: </ref> Тэдгээрээс заримыг онцлон дор жагсаав. {| class="wikitable" |- ! Release ! Date ! Description |- ! 0.16 | |This is the last [[Alpha test|alpha]] version developed primarily by Ihaka and Gentleman. Much of the basic functionality from the "White Book" (see [[S (programming language)#History|S history]]) was implemented. The mailing lists commenced on April 1, 1997. |- ! 0.49 | style="white-space:nowrap;"|1997-04-23 | This is the oldest [[Source code|source]] release which is currently available on CRAN.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/src/base/R-0/|title=Index of /src/base/R-0|publisher=}}</ref> CRAN is started on this date, with 3 mirrors that initially hosted 12 packages.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/1997/000001.html|title=ANNOUNCE: CRAN|publisher=}}</ref> Alpha versions of R for Microsoft Windows and the [[classic Mac OS]] are made available shortly after this version.{{citation needed|reason=the CRAN announcement does not specifically mention Windows or Mac OS|date=October 2015}} |- ! 0.60 | 1997-12-05 | R becomes an official part of the [[GNU Project]]. The code is hosted and maintained on [[Concurrent Versions System|CVS]]. |- ! 0.65.1 | style="white-space:nowrap;"|1999-10-07 | First versions of update.packages and install.packages functions for downloading and installing packages from CRAN.<ref>https://cran.r-project.org/src/base/NEWS.0</ref> |- ! 1.0 | 2000-02-29 | Considered by its developers stable enough for production use.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/2000/000127.html|title=R-1.0.0 is released|author=Peter Dalgaard|accessdate=2009-06-06}}</ref> |- ! 1.4 | 2001-12-19 | S4 methods are introduced and the first version for [[macOS|Mac OS X]] is made available soon after. |- ! 2.0 | 2004-10-04 | Introduced [[lazy loading]], which enables fast loading of data with minimal expense of system memory. |- ! 2.1 | 2005-04-18 | Support for [[UTF-8]] encoding, and the beginnings of [[internationalization and localization]] for different languages. |- ! 2.11 | 2010-04-22 | Support for Windows 64 bit systems. |- ! 2.13 | 2011-04-14 | Adding a new compiler function that allows speeding up functions by converting them to byte-code. |- ! 2.14 | 2011-10-31 | Added mandatory namespaces for packages. Added a new parallel package. |- ! 2.15 | 2012-03-30 | New load balancing functions. Improved serialization speed for long vectors. |- ! 3.0 | 2013-04-03 | Support for numeric index values 2³¹ and larger on 64 bit systems. |} == Интерфейсүүд == Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг R хэлний график интерфэйс бүхий хөгжүүлэлтийн цогц орчин бол RStudio юм. Үүнтэй ижил төстэй интерфэйс гэвэл R Tools for Visual Studio програмыг нэрлэж болно. R хэлэнд зориулагдсан интерфейст мөн Crackle GUI, R Commander, RKWard багтана. Өргөн хэрэглэгддэг зарим редактор R хэлийг дэмждэг. Тухайлбал Eclipse,<ref>{{cite web|url=http://www.walware.de/goto/statet|title=StatET for R|author=Unknown|access-date=2017-05-18|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926134541/http://www.walware.de/goto/statet|url-status=dead}}</ref> Emacs, Кейт,<ref>{{cite web|url=http://kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|title=Syntax Highlighting|publisher=Kate Development Team|accessdate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707062903/http://www.kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|archivedate=2008-07-07|url-status=dead}}</ref> LyX.<ref>{{cite web|url=http://wiki.lyx.org/LyX/LyxWithRThroughSweave|title=LyX with R through Sweave|author=Paul E. Johnson and Gregor Gorjanc|accessdate=2017-04-04}}</ref> Notepad++,<ref>{{cite web|url=http://sourceforge.net/projects/npptor/|title=NppToR: R in Notepad++|publisher=sourceforge.net|accessdate=2013-09-18|date=8 May 2013}}</ref> WinEdt,<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/packages/RWinEdt/index.html|title=RWinEdt: R Interface to 'WinEdt'|author=Uwe Ligges|accessdate=2017-04-04}}</ref> Tinn-Р.<ref>{{cite web|url=http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|title=Tinn-R|accessdate=2017-04-04|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713103753/http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|url-status=dead}}</ref> R хэлийг [[Python]],<ref>{{cite web|url=http://rpy.sourceforge.net|title=A simple and efficient access to R from Python|accessdate=18 September 2013|date=21 October 2012|first=Laurent|last=Gautier}}</ref> Perl,<ref>{{cite web|url=https://metacpan.org/module/Statistics::R|title=Statistics::R - Perl interface with the R statistical program - metacpan.org|author=Florent Angly|publisher=}}</ref> Ruby,<ref>{{cite web|url=https://github.com/alexgutteridge/rsruby|title=GitHub - alexgutteridge/rsruby: Ruby - R bridge.|author=alexgutteridge|work=GitHub}}</ref> F#<ref>{{cite web|url=http://bluemountaincapital.github.io/FSharpRProvider/|title=F# R Type Provider|author=BlueMountain Capital|publisher=}}</ref> , Julia<ref>{{cite web|url=https://github.com/JuliaInterop/RCall.jl}}</ref> зэрэг хэд хэдэн скрипт хэлнээс хандаж ашиглах боломжтой байдаг. == useR! хурал == R хэрэглэгчдийн албан ёсны жил тутмын цугларалт бол  "[https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html useR!]" юм.<ref name="user">"useR!"</ref> Үүний анхны арга хэмжээ [https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/ useR! 2004] 2004 оны тав дугаар сард Австри улсын [[Вена]] хотноо зохион байгуулагдсан.<ref>{{cite web|url=http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|title=useR! 2004 - The R User Conference|accessdate=2013-09-18|date=27 May 2004|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|url-status=dead}}</ref> Уг арга хэмжээ 2005 онд өнжсөнөөс хойш жил бүр Европ болон Хойд Америкт ээлжлэн зохион байгуулагдаж байна.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/conferences.html|title=R-related Conferences|author=R Project|date=9 August 2013|accessdate=2013-09-18|archive-date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html|url-status=dead}}</ref> Дараагийн хурлуудыг дор жагсаав: * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2006/ useR! 2006, Vienna, Austria] * [https://web.archive.org/web/20161031082351/http://user2007.org/ useR! 2007, Ames, Iowa, USA] * [https://web.archive.org/web/20170603005926/http://www.statistik.uni-dortmund.de/useR-2008/ useR! 2008, Dortmund, Germany] * [https://web.archive.org/web/20161206224014/http://math.agrocampus-ouest.fr/infoglueDeliverLive/evenements/useR2009 useR! 2009, Rennes, France] * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2010/ useR! 2010, Gaithersburg, Maryland, USA] * [https://web.archive.org/web/20170421113054/http://web.warwick.ac.uk/statsdept/useR-2011/ useR! 2011, Coventry, United Kingdom] * [https://web.archive.org/web/20161103201807/http://biostat.mc.vanderbilt.edu/wiki/Main/UseR-2012 useR! 2012, Nashville, Tennessee, USA] * [https://web.archive.org/web/20161103062642/http://www.edii.uclm.es/~useR-2013// useR! 2013, Albacete, Spain] * [https://web.archive.org/web/20190107054408/http://user2014.stat.ucla.edu/ useR! 2014, Los Angeles, California, USA] * [http://user2015.math.aau.dk// useR! 2015, Aalborg, Denmark] *[https://user2016.r-project.org// useR! 2016, Stanford, California, USA] * [http://user2017.brussels/ useR! 2017, Brussels, Belgium] *[https://user2018.r-project.org/ useR! 2018, Brisbane, Australia] *[https://web.archive.org/web/20191202142748/http://www.user2019.fr/ useR! 2019, Toulouse, France] *[https://user2020.r-project.org/ useR! 2020, St. Louis, Missouri, USA] == R сэтгүүл == ''R сэтгүүл'' нь R төслийн нээлттэй хандалттай, хөндлөнгийн хяналттай сэтгүүл юм. Энд R програмын хэрэглээ болон хөгжүүлэлт тухайлбал R хэлний багц, програмчлалын зөвлөмж, мэдээ зэрэг зүйлс хэвлэгддэг. == SAS, SPSS болон Stata програмуудтай харьцуулахад == R програмыг SAS, SPSS, Stata зэрэг өргөн тархсан статистикийн програмуудтай нарийвчлан харьцуулах нь зүйтэй.<ref>{{cite web|url=http://www.burns-stat.com/pages/Tutor/R_relative_statpack.pdf|title= Comparison of R to SAS, Stata and SPSS|first=Patrick|last=Burns|date=27 February 2007|accessdate=2013-09-18}}</ref> R нь статистикийн програмуудын харьцуулалт дээр статистикийн шилдэг програмуудтай хамт тэргүүн эгнээнд жагсдаг. ''New York Times'' сонины 2009 оны 1 дүгээр сарын дугаарт өгөгдөл шинжээчдийн дунд R програм хүлээн зөвшөөрөгдөхийн зэрэгцээ SAS зэрэг арилжааны чанартай статистикийн програмын зах зээлд болзошгүй аюул учруулж буй талаар нийтлэл хэвлэгдсэн байдаг.{{refn | R as competition for commercial statistical packages * {{cite news| url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=Data Analysts Are Mesmerized by the Power of Program R: [Business/Financial Desk] | date=2009-01-07}} * {{cite news| url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/01/08/r-you-ready-for-r/ | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=R You Ready for R? | date=2009-01-08}} }} == Жишээ == === Бичигдэх хэлбэр === Дараах жишээнд уг [[Синтакс|хэлний бичигдэх хэлбэр]] болон командын мөрнөөс ажиллах байдлыг харууллаа.{{citation needed|date=January 2016}} R хэлэнд утга оноох оператор болох = тэмдэгтийн оронд <- хоёр тэмдэгтээс тогтох сумыг өргөн хэрэглэдэг.<ref>{{cite web|author=R Development Core Team|title=Assignments with the = Operator|url=https://developer.r-project.org/equalAssign.html|accessdate=14 June 2012}}</ref><source lang="rout"> > x <- c(1,2,3,4,5,6) # Create ordered collection (vector) > y <- x^2 # Square the elements of x > print(y) # print (vector) y [1] 1 4 9 16 25 36 > mean(y) # Calculate average (arithmetic mean) of (vector) y; result is scalar [1] 15.16667 > var(y) # Calculate sample variance [1] 178.9667 > lm_1 <- lm(y ~ x) # Fit a linear regression model "y = f(x)" or "y = B0 + (B1 * x)" # store the results as lm_1 > print(lm_1) # Print the model from the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Coefficients: (Intercept) x -9.333 7.000 > summary(lm_1) # Compute and print statistics for the fit # of the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Residuals: 1 2 3 4 5 6 3.3333 -0.6667 -2.6667 -2.6667 -0.6667 3.3333 Coefficients: Estimate Std. Error t value Pr(>|t|) (Intercept) -9.3333 2.8441 -3.282 0.030453 * x 7.0000 0.7303 9.585 0.000662 *** --- Signif. codes: 0 ‘***’ 0.001 ‘**’ 0.01 ‘*’ 0.05 ‘.’ 0.1 ‘ ’ 1 Residual standard error: 3.055 on 4 degrees of freedom Multiple R-squared: 0.9583, Adjusted R-squared: 0.9478 F-statistic: 91.88 on 1 and 4 DF, p-value: 0.000662 > par(mfrow=c(2, 2)) # Request 2x2 plot layout > plot(lm_1) # Diagnostic plot of regression model </source>[[Файл:Plots_from_lm_example.svg]] === Функцийн бүтэц === Хэрэглэгчийн функц зохиоход хялбар байдал нь R хэлний нэг давуу тал юм. Функцийн бие доторх объект функцийн дотоод хувьсагч болохын зэрэгцээ функцийн буцаах утга өгөгдлийн аль ч төрөл хэлбэрт байж болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.statmethods.net/management/userfunctions.html|title=Quick-R: User-Defined Functions|first=Robert|last=Kabacoff|year=2012|accessdate=2013-10-28|website=statmethods.net}}</ref> Функцийн бүтцийг харуулсан жишээг дор өгөв:<source lang="r"> functionname <- function(arg1, arg2, ... ){ # функцийн нэр болон аргументуудыг зарлаж байна statements # тушаалууд return(object) # object объектыг функцийн утга болгон буцааж байна } sumofsquares <- function(x){ # хэрэглэгчийн үүсгэсэн функц return(sum(x^2)) # x векторын элементүүдийн квадратуудын нийлбэрийг буцааж байна } </source><source lang="rout"> > sumofsquares(1:3) [1] 14 </source> === Mandelbrot олонлог === R хэл дээрх дараах богинохон код ''c'' комплекс тогтмолын янз бүрийн утганд харгалзах ''z'' = ''z''² + ''c'' тэгшитгэлийн эхний 20 итерацаар Mandelbrot олонлогийг дүрслэн үзүүлнэ. Мөн энэ жишээ дараах зүйлсийг харуулна: * энд caTools багцын хэрэглээ * [[комплекс тоо]]<nowiki/>н дээрх үйлдэл * тоон элементүүдээс тогтох олон хэмжээст массивын хэрэглээ (<code>C</code>, <code>Z</code> , <code>X</code>).<source lang="r"> install.packages("caTools") # багц суулгах тушаал library(caTools) # write.gif функц ашиглахаар харгалзах багцыг дуудаж байна jet.colors <- colorRampPalette(c("#00007F", "blue", "#007FFF", "cyan", "#7FFF7F", "yellow", "#FF7F00", "red", "#7F0000")) dx <- 400 # урт dy <- 400 # өргөн C <- complex( real=rep(seq(-2.2, 1.0, length.out=dx), each=dy ), imag=rep(seq(-1.2, 1.2, length.out=dy), dx ) ) C <- matrix(C,dy,dx) # комплекс тоонуудыг матриц хэлбэрт шилжүүлэх Z <- 0 # Z хувьсагчид 0 утга оноох X <- array(0, c(dy,dx,20)) # гаралтанд ашиглах 3 хэмжээст массивыг үүсгэж байна for (k in 1:20) { # 20 итерац бүхий давталт Z <- Z^2+C # итерац X[,,k] <- exp(-abs(Z)) # үр дүнг хадгалах } write.gif(X, "Mandelbrot.gif", col=jet.colors, delay=900) </source>[[Файл:Mandelbrot_Creation_Animation.gif|400x400px]] == Санал болгох бусад мэдээлэл == * [[wikisource:en:Comparison of numerical analysis software|Comparison of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:Comparison of statistical packages|Comparison of statistical packages]] * [[wikisource:en:List of numerical analysis software|List of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:List of statistical packages|List of statistical packages]] * [[wikisource:en:Programming with Big Data in R|Programming with Big Data in R]] (pbdR)<ref>{{cite web|author=Ostrouchov, G., Chen, W.-C., Schmidt, D., Patel, P.|title=Programming with Big Data in R|year=2012|url=http://r-pbd.org/}}</ref> * [[wikisource:en:Rmetrics|Rmetrics]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|GNU R|R}} * [https://www.r-project.org/ R төслийн албан ёсны веб сайт] * [https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-release/R-intro.html An Introduction to R] * [https://www.r-project.org/doc/bib/R-books.html R books], has extensive list (with brief comments) of R-related books * [http://www.r-bloggers.com/ R-bloggers], a daily news site about R, with 10,000+ articles, tutorials and case-studies, contributed by over 450 R bloggers. * [https://web.archive.org/web/20121206104812/http://rgm3.lab.nig.ac.jp/RGM/ The R Graphical Manual], a collection of R graphics from all R packages, and an index to all functions in all R packages * [http://rseek.org R seek], a custom frontend to Google search engine, to assist in finding results related to the R language * [https://web.archive.org/web/20061004131509/http://addictedtor.free.fr/graphiques/index.php R Graph Gallery] == Ашигласан материал == {{Reflist|3}} [[Ангилал:Статистикийн программчлалын хэл]] [[Ангилал:Чөлөөт статистикийн программ хангамж]] [[Ангилал:Чөлөөт тоон программ хангамж]] [[Ангилал:GNU багц]] o04plid45k3i9rgthphzpczz1y2kzmy 10 96566 854773 701436 2026-04-26T14:43:27Z 唐吉訶德的侍從 5036 854773 wikitext text/x-wiki {{Navbox | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | name = Манжийн үеийн Монгол | title = [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Манж]] [[Чин улс|Дайчин гүрний]] үеийн Монгол | imagestyle = padding: 0 0.5em; | image = [[Файл:Flag of China (1862–1889).svg |center|100px]] | listclass = hlist | group1 = ''' [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|Түүх]] ''' | list1 = * [[Есөн цагааны алба]] * [[Долоннуурын чуулган]] * [[Хиагтын гэрээ (1727 он)]] * [[Манжийн эсрэг Монголчуудын 1776-1778 оны зэвсэгт бослого|1776-1778 оны зэвсэгт бослого]] * [[Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг бослого|Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг бослого]] * [[Цэрэг Онолтын Улиастайн бослого]] * [[Жиньдандаогийн хядлага]] * [[Шинэ засгийн бодлого]] * [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал]] | group2 = ''' Засгийн газар ''' | list2 = * [[Амбан]] ([[Ховдын манж сайдын газар|Ховд]] * [[Хүрээний хэрэг шийтгэгч сайдын газар|Хүрээ]]) * [[Жанжин]]（[[Улиастайн жанжны газар|Улиастай]] * Суйюань) * [[Засаг ноён]] ([[Хан]] * [[Чин ван]] * [[Жүн ван]] * [[Бэйл]] * [[Бэйс]] * [[Гүн]] * [[Тайж]]) | group3 = ''' [[Халх журам XYIII зууны үеийн монголын хууль цааз|Хууль]] ''' | list3 = * [[Монгол цаазын бичиг]] * [[Халх журам]] | group4 = ''' Аймаг & чуулган ''' | list4 = {{Navbox|child |groupstyle= text-align: center; |group1 = [[Өвөр Монгол|Дотоод <br> Монгол]] |list1 = * [[Жиримийн чуулган]] * [[Зостын чуулган]] * [[Зуу Удын чуулган]] * [[Шилийн Голын чуулган|Шилийн голын чуулган]] * [[Улаанцавын чуулган]] * [[Их Зуугийн чуулган]] |group2 = [[Ар Монгол|Гадаад <br> Монгол]] |list2 = * [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Түшээт хан) * [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотын чуулган]] (Сэцэн хан) * [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Бидэрьяа нуурын чуулган]] (Засагт хан) * [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Сайн ноён) |group3 = [[Ховдын хязгаар|Ховд]] |list3 = * [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн чуулган]] (Далай хан) * [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] (Үнэн Зоригт хан) |group4 = [[Хөхнуур муж|Хөхнуур]] |list4 = * [[Дээд монголчууд|Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] * [[Дээд монголчууд|Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] |group5 = [[Шинжаан]] |list5 = * [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] * [[Үнэн сүсэгтийн чуулган]] (Зоригт хан) }} | group5 = ''' [[Зүүнгар-Чин улсын дайн|Дайн]] ''' | list5 = * [[Халх-Зүүнгарын дайнууд]] * [[Улаанбудангийн тулаан]] * [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан]] * [[Хотон нуурын тулалдаан]] | group6 = ''' [[Монголд Бурханы шашин дэлгэрсэн түүх|Буддын шашин]] ''' | list6 = {{Navbox|child |groupstyle= text-align: center; |group1 = Хутагт |list1 = * [[Жавзандамба хутагт]] * [[Зангиа хутагт]] * [[Догшин ноён хутагт]] |group2 = [[Хийд]] |list2 = * [[Амарбаясгалант хийд]] * [[Эрдэнэ Зуу хийд]] * [[Гандантэгчэнлин хийд]] * [[Чойжин ламын сүм музей|Өршөөлийг хөгжүүлэгч сүм]] }} }} <noinclude> [[Ангилал:Загвар:Монголын түүх|Манжийн үе]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Түүх]] </noinclude> fq9n8eqsf8y6me4ids03kj1irlzorx5 854774 854773 2026-04-26T14:45:10Z 唐吉訶德的侍從 5036 854774 wikitext text/x-wiki {{Navbox | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | name = Манжийн үеийн Монгол | title = [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Манж]] [[Чин улс|Дайчин гүрний]] үеийн Монгол | imagestyle = padding: 0 0.5em; | image = [[Файл:Flag of China (1862–1889).svg |center|100px]] | listclass = hlist | group1 = ''' [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|Түүх]] ''' | list1 = * [[Есөн цагааны алба]] * [[Долоннуурын чуулган]] * [[Хиагтын гэрээ (1727 он)]] * [[Манжийн эсрэг Монголчуудын 1776-1778 оны зэвсэгт бослого|1776-1778 оны зэвсэгт бослого]] * [[Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг бослого|Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг бослого]] * [[Цэрэг Онолтын Улиастайн бослого]] * [[Жиньдандаогийн хядлага]] * [[Шинэ засгийн бодлого]] * [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал]] | group2 = ''' Засгийн газар ''' | list2 = * [[Амбан]] ([[Ховдын манж сайдын газар|Ховд]] * [[Хүрээний хэрэг шийтгэгч сайдын газар|Хүрээ]]) * [[Жанжин]]（[[Улиастайн жанжны газар|Улиастай]] * Суйюань) * [[Засаг ноён]] ([[Хан]] * [[Чин ван]] * [[Жүн ван]] * [[Бэйл]] * [[Бэйс]] * [[Гүн]] * [[Тайж]]) | group3 = ''' [[Халх журам XYIII зууны үеийн монголын хууль цааз|Хууль]] ''' | list3 = * [[Монгол цаазын бичиг]] * [[Халх журам]] | group4 = ''' Аймаг & чуулган ''' | list4 = {{Navbox|child |groupstyle= text-align: center; |group1 = [[Өвөр Монгол|Дотоод <br> Монгол]] |list1 = * [[Жиримийн чуулган]] * [[Зостын чуулган]] * [[Зуу Удын чуулган]] * [[Шилийн Голын чуулган|Шилийн голын чуулган]] * [[Улаанцавын чуулган]] * [[Их Зуугийн чуулган]] |group2 = [[Ар Монгол|Гадаад <br> Монгол]] |list2 = * [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Түшээт хан) * [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотын чуулган]] (Сэцэн хан) * [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Бидэрьяа нуурын чуулган]] (Засагт хан) * [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Сайн ноён) |group3 = [[Ховдын хязгаар|Ховд]] |list3 = * [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн чуулган]] (Далай хан) * [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] (Үнэн Зоригт хан) * [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] |group4 = [[Хөхнуур муж|Хөхнуур]] |list4 = * [[Дээд монголчууд|Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] * [[Дээд монголчууд|Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] |group5 = [[Шинжаан]] |list5 = * [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] * [[Үнэн сүсэгтийн чуулган]] (Зоригт хан) }} | group5 = ''' [[Зүүнгар-Чин улсын дайн|Дайн]] ''' | list5 = * [[Халх-Зүүнгарын дайнууд]] * [[Улаанбудангийн тулаан]] * [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан]] * [[Хотон нуурын тулалдаан]] | group6 = ''' [[Монголд Бурханы шашин дэлгэрсэн түүх|Буддын шашин]] ''' | list6 = {{Navbox|child |groupstyle= text-align: center; |group1 = Хутагт |list1 = * [[Жавзандамба хутагт]] * [[Зангиа хутагт]] * [[Догшин ноён хутагт]] |group2 = [[Хийд]] |list2 = * [[Амарбаясгалант хийд]] * [[Эрдэнэ Зуу хийд]] * [[Гандантэгчэнлин хийд]] * [[Чойжин ламын сүм музей|Өршөөлийг хөгжүүлэгч сүм]] }} }} <noinclude> [[Ангилал:Загвар:Монголын түүх|Манжийн үе]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Түүх]] </noinclude> 68dtwsvwjlo2myhk3rlol1tzi6hzc1n 0 109739 854845 852477 2026-04-27T06:25:53Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854845 wikitext text/x-wiki {{Short description|2021-2025 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайд}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ | image = Luvsannamsrain Oyun-Erdene, Prime Minister of Mongolia at The Pentagon, USA on August 3, 2023 (cropped).jpg | caption = Оюун-Эрдэнэ 2023 онд | office = [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] | term_start = 2021 оны 1 сарын 27 | term_end = 2025 оны 6 сарын 12 | president = {{ubl | [[Халтмаагийн Баттулга]] | [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] }} | deputy = {{ubl | [[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] | [[Чимэдийн Хүрэлбаатар]] | [[Тогмидын Доржханд]] }} | predecessor = Ухнаагийн Хүрэлсүх | successor = [[Гомбожавын Занданшатар]] | office1 = [[Монгол Ардын Намын дарга]] | term_start1 = 2021 оны 6 сарын 25 | term_end1 = 2025 оны 11 сарын 15 | predecessor1 = Ухнаагийн Хүрэлсүх | successor1 = [[Ням-Осорын Учрал]] | office2 = [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]] | term_start2 = 2019 оны 2 сарын 2 | term_end2 = 2021 оны 1 сарын 27 | prime_minister2 = Ухнаагийн Хүрэлсүх | predecessor2 = Гомбожавын Занданшатар | successor2 = [[Цэндийн Нямдорж]] | office3 = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн | term_start3 = 2016 оны 7 сарын 5 | term_end3 = | constituency3 = {{ubli | 6-р, [[Дорнод аймаг|Дорнод]], [[Хэнтий аймаг|Хэнтий]], [[Сүхбаатар аймаг]]<br>([[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|2024–2028]]) | 18-р, [[Хэнтий аймаг]]<br>([[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024|2020–2024]]) | 41-р, [[Хэнтий аймаг]]<br>([[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2012–2016|2016–2020]]) }} | office4 = Нийгмийн Ардчилал Монголын Залуучуудын Холбооны Ерөнхийлөгч | term_start4 = 2010 оны 9 сар | term_end4 = 2015 оны 6 сарын 21 | 1blankname4 = [[Монгол Ардын Намын дарга|Дарга]] | 1namedata4 = [[Сүхбаатарын Батболд]]<br>[[Өлзийсайханы Энхтүвшин]] | predecessor4 = Гомбожавын Занданшатар | successor4 = [[Ганзоригийн Тэмүүлэн]] | birth_date = {{birth date and age|1980|6|29}} | birth_place = [[Улаанбаатар]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]] | party = [[Монгол Ардын Нам]] | spouse = Болдын Туул | children = 3 | website = {{Official URL}} | signature = Oyun-Erdene Luvsannamsrain signature.png | alma_mater = Бэрх Дээд Сургууль (BA)<br>[[Монгол Улсын Их Сургууль]] (BA)<br>[[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль]] (MA)<br>[[Харвардын их сургууль]] (MA) }} '''Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ''' 1980 оны 6 сарын 29-нд төрсөн. Л.Оюун-Эрдэнэ 2021 оны 1 сарын 27 - 2025 оны 6 сарын 3-ны өдрийг хүртэл [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|'''Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар''']] томилогдсон бөгөөд 2016 оноос хойш [[Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн|Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр]] сонгогдон ажиллаж байна. Тэрбээр Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар томилогдохоос өмнө [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга|Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргаар]] 2019 оны 2 сарын 2-ноос 2021 оны 1 сарын 27 хүртэл ажилласан. == Хүүхэд нас == Л.Оюун-Эрдэнэ 1980 оны 6 сарын 29-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн. Бага насанд эцэг, эх нь салсан учраас тэрбээр өвөө, эмээтэйгээ өссөн. Түүний аав нь сурган хүмүүжүүлэгч мөн зураач бөгөөд 1996 онд “Монгени” дунд сургуулийн цогцолборыг байгуулж Монголын боловсролын салбарын шинэчлэлд хувь нэмрээ оруулсан хүн юм. Ээж нь хөгжимчин, Сонгодог урлагийн академик театрт кларинет хөгжим тоглодог байсан. Тэрбээр гавьяаны амралтаа авсны дараа Монголын сонгодог урлагийн хөгжилд хувь нэмрээ оруулахыг зорин “Соёл” санг үүсгэн байгуулжээ. Түүний өвөө Хэнтий аймгийн Мөрөн сумын сургуулийн анхны хичээлийн эрхлэгчээр ажиллаж байлаа. Тэрбээр Л.Оюун-Эрдэнийг бага насанд нь бие даан Төвд болон Монгол бичиг үзэж, шатар тоглож сурахад чиглүүлсэн хүн юм. Л.Оюун-Эрдэнэ Улаанбаатар хотын 28-р сургуульд анх суралцсан боловч 1990 онд эмээ нь мөнх бусыг үзүүлсний дараа өвөөтэйгээ амьдрахаар Хэнтий аймаг руу шилжиж тэндээ дунд сургуулиа төгссөн юм. Л.Оюун-Эрдэнийн өвөө Лувсаннамсрай нь Буддын шашны хамба лам байсан бөгөөд шатар гарамгай тоглодог төдийгүй тооны ухаан, монгол хэл, монгол бичгийн багш хүн байсан. Тэрбээр Монголын утга зохиолын тод төлөөлөгч, нэрт  зохиолч Дарамын Батбаярыг ихэд хүндэлдэг байсан бөгөөд зээ хүүгээ утга зохиолын хүн болгохоор Дарамын Батбаярт хандаж, Л.Оюун-Эрдэнэ түүний үүсгэн байгуулсан “Бэрс” дээд сургуульд суралцаж Сэтгүүлч мэргэжил эзэмшжээ. Л.Оюун-Эрдэнэ  2005 онд “Алсын хараа” гэж анхны номоо бичсэн. 2015 онд Харвардын их сургуулийг төгссөний дараа “Азийн хүлэг улс” гэх хоёр дахь номоо хэвлүүлэв. Энэ номдоо тэрбээр Монгол Улсын 30 жилийн хөгжлийн бодлогыг тусгасан байна. Номоо хэвлүүлсэн жилдээ “Азийн хүлэг улс” хэмээх бодлогын судалгааны хүрээлэн байгуулсан. Л.Оюун-Эрдэнэ 21 насандаа Хэнтий аймгийн [[Бэрх (тосгон)|Бэрх тосгоны]] Тамгын газрын даргаар томилогдов. Орон нутагтаа олон улсын байгууллагын төсөл хэрэгжүүлэх зорилгоор “Дэлхийн зөн” ОУБ-ын төлөөлөгчдөд мэдээлэл танилцуулсны дараа тус байгууллагын хүмүүс түүнд ажлын санал тавьжээ.  Ийнхүү тэрбээр “Дэлхийн зөн”-д зургаан жил гаруй хугацаанд ажиллаж олон нийтэд түшиглэсэн хөгжлийн бодлогод мэргэшсэн байна. Энэ хугацаанд тэрбээр “Дэлхийн зөн”-гөөс Мэльбурны их сургуультай хамтран зохион байгуулсан олон улсын хөгжлийн байгууллагын ажилтнуудыг мэргэшүүлэх сургалтад хамрагдаж улмаар Филиппин болон Тайланд Улсад энэ чиглэлээр богино хугацаанд ажилласан байна. == Боловсрол == Л.Оюун-Эрдэнэ нь 2001 онд Бэрс дээд сургуулийг сэтгүүлч мэргэжлээр Бакалаврын зэрэгтэй төгссөн.<ref name=":0">{{Cite web |date=2025-06-03 |title=Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-06-04 |website=mongolia.gov.mn |language=mn |archive-date=2025-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602132049/https://mongolia.gov.mn/page/3 |url-status=dead }}</ref> 2008 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их сургуулийн Хууль зүйн сургуулийг]] Эрхзүйч мэргэжлээр Бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. Улмаар 2011 онд Монгол Улсын Их сургуулийн Улс төр, нийгмийн шинжлэх ухааны сургуульд Улс төр судлаачын Магистрын зэрэг хамгаалсан.<ref name=":0" /> 2015 онд [[Харвардын Кеннед нэрэмжит сургууль|Харвардын Кеннедийн нэрэмжит төрийн удирдлагын сургуулийг]] төрийн удирдлагын чиглэлээр магистрын зэрэгтэй төгссөн.<ref name=":0" /> Харвардын их сургуульд суралцсанаар төрд зүтгэх мэдлэг, чадвар, итгэл үнэмшлээ илүү их олж авсан гэж тэрбээр олзуурхдаг. == Ажлын туршлага == * 2001 он Хэнтий аймгийн Бэрх хотын захирагчийн албанд Тамгын газрын дарга * 2002 он “Дэлхийн Зөн Монгол” ОУБ-ын Хэнтий салбарын захирал * 2006 он “Дэлхийн Зөн Монгол” ОУБ-ын Бүс хариуцсан Захирал * 2008 онд Нийслэлийн Баянзүрх дүүрэгт Нийгмийн хөгжлийн хэлтсийн дарга * 2009 онд Монгол Ардын Намын Удирдах Зөвлөлийн Хэрэг эрхлэх газрын дарга * 2010-2014 он Нийгмийн Ардчилал Монголын Залуучуудын холбооны Ерөнхийлөгч * 2011 он [[Монгол Ардын Намын Нарийн бичгийн дарга]] * 2012 он Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын үүрэг гүйцэтгэгч * 2016 оноос [[Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] * 2019 оноос Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга * 2020 оноос [[Монгол Ардын Нам|Монгол Улсын Их Хурлын]] гишүүн * 2021 оны 1 дүгээр сарын 25-ны өдрөөс [[2025 он|2025 оны]] 6 сарын 3-ны өдрийг хүртэл [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол улсын 32 дахь Ерөнхий сайдаар]] ажиллаж байсан. *2021 оны 6 дугаар сарны 25-нд [[МАН-ын XI Бага хурал]] хуралдаж, Л.Оюун-Эрдэнийг МАН-ын даргаар сонгосон байна. == Сонгуульт ажил == * “JCI Монгол” Үндэсний байгууллагын Эрх зүйн зөвлөх * “Азийн хүлэг улс” бодлогын судалгааны хүрээлэнгийн үүсгэн байгуулагч * “Монголын зүрх Хэнтий” төслийн удирдагч == Бүтээл == * “Алсын хараа” ном 2005 * “Азийн хүлэг улс” ном 2015 он {{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} {{Хөтлөгч мөр Монгол Ардын Намын дарга}} {{DEFAULTSORT:Оюун-Эрдэнэ, Лувсаннамсрайн}} [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Харвардын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1980 онд төрсөн]] ihj9cu87rardyh275842oc9nfrknsf0 0 114443 854851 842703 2026-04-27T08:14:12Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854851 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | зураг = Tuvshinhuu.jpg | төрсөн_он = 1974 | төрсөн_газар = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Сэлэнгэ]]<br>аймгийн [[Ерөө сум]] | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{flag|Монгол}} | ажил_үйл = Жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = дэлгэц (УСК, ОАК), тайз (жүжиг) | дүр_маяг = | сургууль = Соёл Урлагийн Их сургууль | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шагнал'''<br>Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан <br>[[Монгол улсын гавьяат жүжигчин]] (2025) }} '''Мөнхзаяагийн Түвшинхүү''' нь [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин]],[[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]], найруулагч. 1974 онд Сэлэнгэ аймагт төрсөн. 1993-1997 онд СУИС-ийн кино, драмын жүжигчний ангид, 1997-1998 онд мөн сургуулийн найруулагчийн ангид суралцжээ. 1997-2000 онд Монгол телевизэд “Хар энтертайнмент” студид найруулагч, 2000 оноос одоог хүртэл УДЭТ-ын Уран бүтээлийн хэлтэст жүжигчнээр ажиллаж байна. == Уран бүтээлүүд == === Тайзны уран бүтээлүүд === # Өрлөг жанжны өчил - Баяр гүн # Цусан тахилга - Масс # Цуст хурим - Олны хэсэг # Үгүйлэгдсэн хайр - Ахмад занд # Хайрын виз - Барны эзэн, аав # Диваажингийн хаалга # Хаан түүх - Олны хэсэг # Улаан дарвуулт хөлөг - Петрик # Тамгагүй төр - Олны хэсэг # Тэмүүжин - Есүхэй # Тэмүүжин - Таргудай # Тэмүүжин - Яргачин зарц # Эрлэгийн данс - Туслах найруулагч # Эрлэгийн данс - Шүүгч # Чиний эхнэр минийх - Феликс # Аавын хонгорхон үрс - Сем # Надаар тоглосон хайр - Амьдрал # Садар эрийг номхотгосон нь - Туслах найруулагч # Садар эрийг номхотгосон нь - Тариачин # Хүйтэн сэнтий - Мишиг гэгээн # Бардам туулай - Анчин # Ашгүй бүх юм дууслаа - Петер # Чимээгүй шөнө - Чинхэм хаан # Үгүйлэгдсэн хайр - Ахмад Зандраа # Эдип хаан - Эдип хаан # Ромео Джульетта - Олны хэсэг # Саранхөхөө - Галбын тэмээчин # Цагаан дарь эх - Эрлэг номун хаан # Хар санаа Хайр сэтгэл - Ерөнхийлөгч # Эр хүн болгож өгөөч - Олны хэсэг # Амьгүй албат - Собакевич # Тотынхон - Туслах найруулагч # Тотынхон - Насосчин # Нүцгэн дурлал - Том эгч # Атга нөж - Бэлгүдэй # Амьдрал чиний төлөө - Сургагч # Харц хатан - Манж түшмэл # Манайд амьдаръя - Дима # Сарны цагаан цус - Хариг өрлөг # Нэргүй од - Гэриг # Гол дүрийн амрагууд - Франк # Лусын дагина - Цэргийн сайд # Эдип - Түшмэл # Гамлет - Фортенбрас # Тэнгэрийн хүү - Кушаны хаан Дэргү # Парисийн дарь эхийн сүм - Феб Шатофер # Эсрэг дурлал - Хаан # Кихот ноён - Герцог # Нора - Хельмер === Дэлгэцийн уран бүтээл === # Ач тус (Хятад монголын хамтарсан) - Батаа # Ханддорж Чин ван - Манж түшмэл # Сарлаг тоших цагаар - Баатар # Нэгэн шөнийн явдал - Мөнхөө # Хохирогч - Мялзан # Хүннү - Модун шанью # Сайхан бүсгүй жаргадаггүй - Батаа # Нулимс амталсан хайр - Жаргал # Удам - Ачигай баатар # Миний монгол - Үл мартана # Хэен хуар - Нямаа # Тэнгэрийн андгай - Бэлгүдэй # По велинею Чингисхана(ОХУ Саха Якут) - Таргудай # Сарны нулимс I, II хэсэг - Тулга # Үхэж үл болно - Чингис хаан # Франц үнсэлт # Салхин хаан - Хантөмөр === Тоглосон, найруулсан дууны клип === # МУГЖ Т.Ариунаа - Чимээгүй шөнө # МУГЖ Сарантуяа - Жаргах гэж дурладаг уу # Батчулуун - Сайхан Бурмаа # МУГЖ Т.Ариунаа - Хөх монголын үр сад # Салхи хамтлаг - Дурсамж # МУГЖ Бүрнээбаяр - Чамдаа дуулъя # Отгонцэцэг - Говийн өндөр # Ice top - Чамайгаа бодон бодсоор # Хоёр хүү хамтлаг - Баргар амьдрал # S and I - Beby # Дуучин Solo - Solo # СТА Соёлмаа - Чэлүгэн # Шилтгээн - Урт наслаарай ээжээ - Найруулсан # Дуучин Уянга-болор - Би чинь дуулъя - Найруулсан # Дуучин Одгэрэл - Залуу нас - Найруулсан # Дуучин Отгонгэрэл # Хөсөгтөн # УГЖ  Ганзориг - Сэтгэлд ойрхон нутаг === Оролцсон цэнгүүн, фестиваль, аялан тоглолт === # Бөмбөгөр ногооныхон - Дөшин жирэм # Бөмбөгөр ногооныхон - Үнэн # АЖ Гомбосүрэн - Мянган дүртэй хүн # АЖ Чимэд-осор - Урлагт хайртай зайран # АЖ П.Цэрэндагва - Төрийн сүлд өршөө # АЖ Д.Мэндбаяр - Миний амьдралын зуун жил # Яруу найрагч Нарангэрэл - Цэнгүүн # УГЖ Ч.Алтан-өлзий - Өнөр бүл # ТС Н.Сувд - Хатан сүлд ижий # С.Дамдин - Сөгдөж амьдарснаас сөрж үх # АЖ Ц.Гантөмөр - Хүний мөр миний мөр # АЖ Гомбосүрэн - Дүрд хувилахуйн ухаан” # А.П.Чехов - XIX зуун # УГЖ Зориг - Дурсамж # Ардын хувьсгалын 82 жилийн баяр наадам - Найруулагчаар # Оросын холбооны Буриад улсын Улан -үд “Желан0ный берег голубой” ОУ-ын фестиваль # ОХолбооны Саха якутад Соёлын сайдын урилгаар # ОХУ, Тува Кызылд 13 орны Чингисүүд уулзалт === Телевизийн найруулсан, оролцон тоглосон бүтээлүүд === # 1993, 1994, 1995 онуудын баярын мишээл # "Нөхөөс” Шороотын Цэвээн # “Нөхөөс” Цэвээний паян # Телевизийн сонгодог инээд  # Үрэгдэгсдийг хүлээгч - Ахмад Лутаа # Сумын атаман - Баяраа # Би чадна” цэнгээнт хөтөлбөр # Их тугийн домог - Цагаан сарын баярын мишээл # 10 хоромч # Төөрсөөр төрөлдөө # Зүүн өмнөд Азийн YIII тоглолт” # Зууны манлай Ажнай / Цуврал / == Гавьяа, шагнал == *2006 онд Оросын холбооны Саха улсын Соёлын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг *2006 онд Монголын залуучуудын холбооны “Тэргүүний залуу” алтан медаль *2008 онд Соёлын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг *2013 онд Төрийн дээд шагнал "Алтан гадас" одон *2025 онд Төрийн дээд шагнал “ [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин]]” цол == Эх сурвалж == • [https://mdt.moc.gov.mn/team/%d0%bc-%d1%82%d2%af%d0%b2%d1%88%d0%b8%d0%bd%d1%85%d2%af%d2%af/ Улсын Драмын Эрдмийн театрын албан ёсны хуудас]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{DEFAULTSORT:Түвшинхүү, Мөнхзаяагийн}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монголын найруулагч]] [[Ангилал:Сэлэнгийнхэн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1974 онд төрсөн]] 20f9ftn8ttqv8kdc2qiyy09ea87efzn 0 124740 854771 719264 2026-04-26T14:00:27Z ~2026-25573-12 104196 854771 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хамтлаг | нэр = Ана Мена Рохас | зураг = {{Wikidata|property|raw|P18}} | зур_тайл = | зур_хэм = | хүрээ = | нэр_ж = Ана Мена Рохас | нэр_т = | төрсөн = 1997 оны 2 сарын 25 <br/> Эстепона, [[Испани]] | нас_бар = | угсаа = | хөгжим = | хоолой = | урсгал = [[Поп]] | мэргэжил = Дуучин | хугацаа = 2006-одоо | студи = | вэб = [http://www.anamenamusic.com/ www.anamenamusic.com] | гишүүд_о = | гишүүд_ө = }} '''Ана Мена Рохас''' ({{lang-es|Ana Mena Rojas}}) нь [[Испани]]йн дуучин юм. ==Бүтээлүүд== ===Цомог=== {| class="wikitable sortable" |- ! Он: !! Испани нэр!! Монгол нэр |- |align=center|[[2018]]||align=center|''Index''<ref>https://elrescatemusical.com/ana-mena-index/</ref>||align=center| |} ===Кино жүжигчнээр=== {| class="wikitable sortable" |+ Television ! Жил ! Нэр ! Role ! class="unsortable" | Notes |- | 2009 | ''[[Marisol, la película]]'' | Pepi | |- | 2022 | ''[[Bienvenidos a Edén]]''<ref>https://www.diezminutos.es/teleprograma/series-tv/a40042502/bienvenidos-a-eden-reparto-netflix/</ref> | Judith | [[Нетфликс]] |} == Эшлэл == [[Ангилал:Испанийн дуучин]] [[Ангилал:Испанийн хөгжимчин]] [[Ангилал:Испанийн кино жүжигчин]] [[Ангилал:Испаничууд]] [[Ангилал:1997 онд төрсөн]] 6x0nxeq8qixxek04z23frs602pjx9xn 0 126543 854778 789974 2026-04-26T18:01:59Z Niegodzisie 57491 854778 wikitext text/x-wiki {{Ижил нэрийн тайлбар}} {{Infobox person|name=Лана Дел Рей|image=Lana Del Rey @ Grammy Museum 10 13 2019 (49311023203).jpg <!-- Please do not change the image without consensus.-->|caption=Лана Дел Рей [[Гремми музей Лос Анжелес|Grammy Museum]] 2019 онд|birth_date={{Birth date and age|mf=yes|1985|6|21}}|birth_place=Нью-Йорк хот, АНУ|occupation={{hlist|Дуучин|ая зохиогч}}<!-- The goal is to highlight what she's known for, not give an exhaustive record of her abilities. Also please refrain from adding "poet" to her occupations. For more info, visit the talk page. When you add something sere, It is a good practice to seek other's opinions first. -->|years_active=2005–одоо|alma_mater=[[Фордхам Их Сургууль]] ([[Урлагийн бакалавр|BA]])|awards=[[List of awards and nominations received by Lana Del Rey|Full list]]|module={{Infobox musical artist | embed = yes | origin = <!--BBC article says she "got her start in London," i.e. she first gained traction there professionally; however, her origin is not London. She began her musical career in New York City, which doesn't need listed here as it is already denoted as her birthplace: <ref name="BBC News">{{cite web |last1=Savage |first1=Mark |title=Lana Del Rey wins song of the decade at Q Awards |url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-50080526 |website=Bbc.com|access-date=November 17, 2019 |language=en |date=October 17, 2019}}</ref>--> | genre = <!-- Consensus was established in December 2019 and October 2022 to display four genres: alternative pop, baroque pop, dream pop, rock. Until 2019, when users discussed and reached a first consensus, there were several edit wars in this article: please discuss in the talk page before any genre change-->{{Hlist|[[Alt-pop]]|[[baroque pop]]|[[Rock music|rock]]|[[dream pop]]}} | instrument = Vocals<!--- For instrument(s) that the artist is primarily known for using, per reliable sources. The instruments infobox parameter is not intended as a WP:COATRACK for every instrument the subject has ever used. If you think an instrument should be listed or removed, a discussion to reach consensus is needed first per: https://en.wikipedia.org/wiki/Template:Infobox_musical_artist#instrument.---> | label = {{Hlist|{{nowrap|5 Points}}|Stranger|[[Polydor Records|Polydor]]|[[Interscope Records|Interscope]]<!-- Reorganized to the order that the artist signed to. Polydor is a label distributed and operated Interscope.-->}} | website = {{URL|lanadelrey.com}} | associated_acts = {{Hlist|[[Rick Nowels]]|[[ASAP Rocky]]|[[Emile Haynie]]|[[Jack Antonoff]]|[[The Weeknd]]|[[Dan Auerbach]]|[[Bobby Womack]]}} }}|signature=Lana Del Rey signature.svg|signature_size=100px|Хөгжмийн урсгал=трип-хоп, барокко-поп, инди-поп, дрим-поп, психоделик рок, арт-поп|website=lanadelrey.com}} '''Элизабет Вулридж Грант''' (1985 оны 6-р сарын 21-нд төрсөн) буюу '''Лана Дел Рей''' нэрээр алдартай Америкийн дуучин, дууны шүлэг зохиогч юм. Түүний хөгжим нь эмгэнэлт романс, [[гламур]], меланхоли зэрэг сэдвүүдийг орчин үеийн болон 1950-1960-аад оны Америкийн поп соёлтой байнга ишлэж кино урлагийн чанартай дурдаж харуулсан гэдгээрээ өндөр үнэлэгддэг. <ref name="all">{{Cite web |last=[[Stephen Thomas Erlewine|Erlewine, Stephen Thomas]] |title=Lana Del Rey &#124; Biography & History |url=https://www.allmusic.com/artist/lana-del-rey-mn0002784799/biography |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160628023832/http://www.allmusic.com/artist/lana-del-rey-mn0002784799/biography |archive-date=June 28, 2016 |access-date=June 29, 2016 |publisher=[[AllMusic]]}}</ref> Тэрээр 6 удаа Грэмми [[Алтан бөмбөрцөг|, Алтан бөмбөрцөг шагналд]] нэр дэвшсэнээс гадна [[Бритийн шагнал|Brit Awards]], [[Хөгжим дэх биллбордын эмэгтэйчүүд|''Billboard'' Women in Music]], [[MTV Европын хөгжмийн шагнал|MTV Europe Music Awards]] тус тус 2 удаа, [[Хиймэл дагуулын шагнал|Satellite Award]] зэрэг төрөл бүрийн шагналын эзэн юм. Түүнийг "21-р зууны хамгийн нөлөө бүхий дуу зохиогчдын нэг" хэмээн [[Төрөл бүрийн хитмейкерүүд|Hitmakers Awards]] дээр [[:en:Variety_(magazine)|''Variety'']] сэтгүүлээс онцолсон. ''[[Өнхөрч буй чулуу|Rolling Stone]]'' Дел Рэйг бүх цаг үеийн хамгийн н шилдэг 200 дуучны жагсаалтад оруулсан (2023), мөн ''[[Өнхөрч буй чулуу|Их Британийн Rolling Stone сэтгүүл]]'' түүнийг 21-р зууны Америкийн шилдэг дуу зохиогчоор нэрлэсэн (2023). <ref>Ewens, Hannah (March 8, 2023). "[https://www.rollingstone.co.uk/music/features/lana-del-rey-she-does-it-for-the-girls-album-27426/ Lana Del Rey: she does it for the girls"]. ''Rolling Stone''. Retrieved May 20, 2023.</ref> <ref>[https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-singers-all-time-1234642307/lana-del-rey-14-1234642409/]"The 200 Greatest Singers of All Time". ''Rolling Stone''. January 1, 2023. Retrieved February 17, 2023.</ref> ''[[Цаг (сэтгүүл)|Time]]'' сэтгүүл 2012 онд Дел Рэйг [[Цаг 100|дэлхийн хамгийн нөлөө бүхий 100 хүний]] нэгээр нэрлэжээ <ref>[https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2107952_2107953_2109593,00.html "The 2012 TIME 100 Poll". ''Time''.] March 29, 2012. Retrieved May 20, 2023.</ref> == Урлаг == === Хөгжмийн хэв маяг === Дел Рэйг " [[Альтернатив рок|alt-pop]] " <ref>Shouneyia, Alexa (November 21, 2019). [https://www.billboard.com/music/music-news/lana-del-rey-born-to-die-songs-that-defined-the-decade-8544101/ "Songs That Defined the Decade: Lana Del Rey's 'Born to Die'".] [[:en:Billboard_(magazine)|''Billboard''.]] Retrieved October 23, 2022.</ref> эсвэл альтернатив поп уран бүтээлч гэж нэрлэсэн. <ref>{{Cite web |date=April 28, 2021 |title=Lana Del Rey Sets New Album 'Blue Banisters' |url=http://www.billboard.com/amp/articles/news/9564193/lana-del-rey-new-album-blue-banisters |access-date=2021-10-31 |website=www.billboard.com |language=en}}</ref> Түүний уран бүтээлүүдийг [[трип хоп]], <ref>Sheffield, Rob (January 30, 2012). [https://www.rollingstone.com/music/music-album-reviews/born-to-die-2-247383/ "Born To Die&nbsp;– Album Reviews".] ''Rolling Stone''. [https://web.archive.org/web/20130927092825/http://www.rollingstone.com/music/albumreviews/born-to-die-20120130 Archived] from the original on September 27, 2013. Retrieved September 11, 2013.</ref> [[Хип хоп хөгжим|хип хоп]], <ref>{{Cite web |last=Rice |first=Paul |date=February 8, 2012 |title=Lana Del Rey's Feminist Problem |url=https://www.slantmagazine.com/house/2013/16/lana-del-reys-feminist-problem |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927052919/http://www.slantmagazine.com/house/2013/16/lana-del-reys-feminist-problem |archive-date=September 27, 2013 |access-date=June 6, 2013 |website=[[Slant Magazine|Slant]]}}</ref> [[Lo-fi хөгжим|lo-fi]], <ref name="NME">{{Cite web |last=Williams |first=Mike |date=July 21, 2017 |title=Lana Del Rey: Music and witchcraft – read the exclusive NME interview |url=https://www.nme.com/features/lana-del-rey-interview-lust-for-life-2017-2113496 |access-date=June 25, 2019 |website=[[NME]] |language=en}}</ref> болон [[трап]] элементүүдтэй хослуулан поп, <ref>Burks, Tosten (August 5, 2019). [https://www.spin.com/2019/08/lana-del-rey-looking-for-america-video/ "Lana Del Rey Previews New Song About Mass Shootings in America"]. ''Spin''. Retrieved October 7, 2019. <q>The pop singer shared an in-studio recording of the track Monday night on Instagram</q></ref> рок, <ref>[https://web.archive.org/web/20141128045003/http://www.maxim.com/stars/sex-lies-and-lana-del-rey "Sex, Lies, and Lana Del Rey".] [[:en:Maxim_(magazine)|''Maxim''.]] Archived from the [https://www.maxim.com/stars/sex-lies-and-lana-del-rey original] on November 28, 2014. Retrieved December 8, 2014. <q>Lana Del Rey is America's sultriest and edgiest pop-music sensation ... [and] America's most enigmatic, controversial, and seductive rock star.</q></ref> [[Мөрөөдлийн поп|дрим-поп]], <ref>Levine, Nick (September 17, 2015). [https://www.timeout.com/music/lana-del-rey-honeymoon-album-review "Lana Del Rey 'Honeymoon' album review"]. ''Time Out London''. Archived from the original on August 3, 2016.</ref> [[Барокко поп|барокко-поп]], <ref>[https://www.billboard.com/music/pop/lana-del-rey-drops-west-coast-listen-6052258/ "Lana Del Rey Drops 'West Coast': Listen".] ''Billboard''. April 14, 2014. Archived from the original on November 16, 2016. Retrieved June 29, 2016.</ref> [[Инди поп|инди-поп]], [[Психеделик рок|психоделик рок]], <ref>{{Cite web |last=Lappin |first=Erick |title=Is Lana Del Rey Pop or Alternative? |url=https://www.vix.com/en/ovs/music/9800/is-lana-del-rey-pop-or-alternative |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210425151811/https://www.vix.com/en/ovs/music/9800/is-lana-del-rey-pop-or-alternative |archive-date=April 25, 2021 |access-date=September 27, 2019 |website=[[Vix.com|Vix]]}}</ref> гэж янз бүрээр ангилдаг. Дебют нээлтээ хийхдээ зарим шүүмжлэгчид Лана Дел Рэй-ийн хөгжмийг "Холливудын [[Садкор|sadcore]] " гэж тодорхойлсон. <ref>James, Nicole. "New Video: Lana Del Rey, 'Blue Jeans'". MTV. Archived from the original on May 29, 2012. Retrieved October 5, 2012.</ref> Дел Рэй-ийн уран бүтээлүүд [[Америк (соёл)|Америкийн 1950, 1960-аад оны хөгжмийг]] санагдуулам танил, хуучны ч гэж хэлж болохуйц өнгө аяс бүхий хүчтэй элементүүд нь ''Idolator-'' ийг [[Альтернатив рок|альтернатив поп]] гэж ангилахад хүргэсэн. <ref>{{Cite web |last=Williott |first=Carl |date=March 9, 2016 |title=Silent Shout: It's Time To Stop Calling Stuff 'Dark Pop' |url=https://www.idolator.com/7625496/dark-pop-songs-retire-genre-label-alt-pop |access-date=September 10, 2019 |website=Idolator }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Лана [[Уран бүтээлч|Artistdirect]] сэтгүүлд өгсөн ярилцлагадаа "Би 50-иад онд төрөөгүй ч тэнд байсан юм шиг санагдаж байна" хэмээн дэлгэрүүлж ярьжээ. <ref name="Fellini">{{Cite web |last=Sciarretto |first=Amy |date=January 20, 2015 |title=Lana Del Rey Is Working on New Music and Shared Some Hints About It |url=http://www.artistdirect.com/entertainment-news/article/lana-del-rey-is-working-on-new-music-and-shared-some-hints-about-it/11313805 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160224065550/http://www.artistdirect.com/entertainment-news/article/lana-del-rey-is-working-on-new-music-and-shared-some-hints-about-it/11313805 |archive-date=February 24, 2016 |access-date=February 16, 2016 |website=[[Artistdirect]]}}</ref> == Ном зүй == # [[Stephen Thomas Erlewine|Erlewine, Stephen Thomas]]''.'' "Lana Del Rey &#x7C; Biography & History"''.'' [[AllMusic]]''.'' Archived ''from the original on June 28, 2016. Retrieved June 29, 2016.'' # Ewens, Hannah (March 8, 2023). "Lana Del Rey: she does it for the girls". ''Rolling Stone''. Retrieved May 20, 2023. # "The 200 Greatest Singers of All Time". ''Rolling Stone''. January 1, 2023. Retrieved February 17, 2023. # "The 2012 TIME 100 Poll". ''Time''. March 29, 2012. Retrieved May 20, 2023. # Shouneyia, Alexa (November 21, 2019). "Songs That Defined the Decade: Lana Del Rey's 'Born to Die'". ''Billboard''. Retrieved October 23, 2022. # "Lana Del Rey Sets New Album 'Blue Banisters'". ''www.billboard.com''. April 28, 2021. Retrieved October 31, 2021. # Sheffield, Rob (January 30, 2012). "Born To Die&nbsp;– Album Reviews". ''Rolling Stone''. Archived from the original on September 27, 2013. Retrieved September 11, 2013. # Rice, Paul (February 8, 2012). "Lana Del Rey's Feminist Problem". ''Slant''. Archived from the original on September 27, 2013. Retrieved June 6, 2013. # ''Williams, Mike (July 21, 2017).'' "Lana Del Rey: Music and witchcraft – read the exclusive NME interview"''. [[NME]] (in англи). Retrieved June 25, 2019.'' # Burks, Tosten (August 5, 2019). "Lana Del Rey Previews New Song About Mass Shootings in America". ''Spin''. Retrieved October 7, 2019. <q>The pop singer shared an in-studio recording of the track Monday night on Instagram</q> # "Sex, Lies, and Lana Del Rey". ''Maxim''. Archived from the original on November 28, 2014. Retrieved December 8, 2014. <q>Lana Del Rey is America's sultriest and edgiest pop-music sensation ... [and] America's most enigmatic, controversial, and seductive rock star.</q> # Levine, Nick (September 17, 2015). "Lana Del Rey 'Honeymoon' album review". ''Time Out London''. Archived from the original on August 3, 2016. # "Lana Del Rey Drops 'West Coast': Listen". ''Billboard''. April 14, 2014. Archived from the original on November 16, 2016. Retrieved June 29, 2016. # ''Lappin, Erick.'' "Is Lana Del Rey Pop or Alternative?"''. [[Vix.com|Vix]]. Archived from'' the original ''on April 25, 2021. Retrieved September 27, 2019.'' # James, Nicole. "New Video: Lana Del Rey, 'Blue Jeans'". MTV. Archived from the original on May 29, 2012. Retrieved October 5, 2012. # Williott, Carl (March 9, 2016). "Silent Shout: It's Time To Stop Calling Stuff 'Dark Pop'". ''Idolator''. Retrieved September 10, 2019. # ''Sciarretto, Amy (January 20, 2015).'' "Lana Del Rey Is Working on New Music and Shared Some Hints About It"''. [[Artistdirect]].'' Archived ''from the original on February 24, 2016. Retrieved February 16, 2016.'' [[Category:Biography with signature]] [[Category:Articles with hCards]] [[Ангилал:Айвор-Новелло шагналтан]] [[Ангилал:BRIT Award шагналтан]] [[Ангилал:1985 онд төрсөн]] [[Ангилал:Articles with hCards]] [[Ангилал:Short description is different from Wikidata]] il7pllh0w115d404jnkqlcx9mpb76w5 854779 854778 2026-04-26T18:02:09Z KiranBOT 97633 removed AMP tracking from URLs ([[:m:User:KiranBOT/AMP|details]]) ([[User talk:Usernamekiran|report error]]) v2.2.9s 854779 wikitext text/x-wiki {{Ижил нэрийн тайлбар}} {{Infobox person|name=Лана Дел Рей|image=Lana Del Rey @ Grammy Museum 10 13 2019 (49311023203).jpg <!-- Please do not change the image without consensus.-->|caption=Лана Дел Рей [[Гремми музей Лос Анжелес|Grammy Museum]] 2019 онд|birth_date={{Birth date and age|mf=yes|1985|6|21}}|birth_place=Нью-Йорк хот, АНУ|occupation={{hlist|Дуучин|ая зохиогч}}<!-- The goal is to highlight what she's known for, not give an exhaustive record of her abilities. Also please refrain from adding "poet" to her occupations. For more info, visit the talk page. When you add something sere, It is a good practice to seek other's opinions first. -->|years_active=2005–одоо|alma_mater=[[Фордхам Их Сургууль]] ([[Урлагийн бакалавр|BA]])|awards=[[List of awards and nominations received by Lana Del Rey|Full list]]|module={{Infobox musical artist | embed = yes | origin = <!--BBC article says she "got her start in London," i.e. she first gained traction there professionally; however, her origin is not London. She began her musical career in New York City, which doesn't need listed here as it is already denoted as her birthplace: <ref name="BBC News">{{cite web |last1=Savage |first1=Mark |title=Lana Del Rey wins song of the decade at Q Awards |url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-50080526 |website=Bbc.com|access-date=November 17, 2019 |language=en |date=October 17, 2019}}</ref>--> | genre = <!-- Consensus was established in December 2019 and October 2022 to display four genres: alternative pop, baroque pop, dream pop, rock. Until 2019, when users discussed and reached a first consensus, there were several edit wars in this article: please discuss in the talk page before any genre change-->{{Hlist|[[Alt-pop]]|[[baroque pop]]|[[Rock music|rock]]|[[dream pop]]}} | instrument = Vocals<!--- For instrument(s) that the artist is primarily known for using, per reliable sources. The instruments infobox parameter is not intended as a WP:COATRACK for every instrument the subject has ever used. If you think an instrument should be listed or removed, a discussion to reach consensus is needed first per: https://en.wikipedia.org/wiki/Template:Infobox_musical_artist#instrument.---> | label = {{Hlist|{{nowrap|5 Points}}|Stranger|[[Polydor Records|Polydor]]|[[Interscope Records|Interscope]]<!-- Reorganized to the order that the artist signed to. Polydor is a label distributed and operated Interscope.-->}} | website = {{URL|lanadelrey.com}} | associated_acts = {{Hlist|[[Rick Nowels]]|[[ASAP Rocky]]|[[Emile Haynie]]|[[Jack Antonoff]]|[[The Weeknd]]|[[Dan Auerbach]]|[[Bobby Womack]]}} }}|signature=Lana Del Rey signature.svg|signature_size=100px|Хөгжмийн урсгал=трип-хоп, барокко-поп, инди-поп, дрим-поп, психоделик рок, арт-поп|website=lanadelrey.com}} '''Элизабет Вулридж Грант''' (1985 оны 6-р сарын 21-нд төрсөн) буюу '''Лана Дел Рей''' нэрээр алдартай Америкийн дуучин, дууны шүлэг зохиогч юм. Түүний хөгжим нь эмгэнэлт романс, [[гламур]], меланхоли зэрэг сэдвүүдийг орчин үеийн болон 1950-1960-аад оны Америкийн поп соёлтой байнга ишлэж кино урлагийн чанартай дурдаж харуулсан гэдгээрээ өндөр үнэлэгддэг. <ref name="all">{{Cite web |last=[[Stephen Thomas Erlewine|Erlewine, Stephen Thomas]] |title=Lana Del Rey &#124; Biography & History |url=https://www.allmusic.com/artist/lana-del-rey-mn0002784799/biography |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160628023832/http://www.allmusic.com/artist/lana-del-rey-mn0002784799/biography |archive-date=June 28, 2016 |access-date=June 29, 2016 |publisher=[[AllMusic]]}}</ref> Тэрээр 6 удаа Грэмми [[Алтан бөмбөрцөг|, Алтан бөмбөрцөг шагналд]] нэр дэвшсэнээс гадна [[Бритийн шагнал|Brit Awards]], [[Хөгжим дэх биллбордын эмэгтэйчүүд|''Billboard'' Women in Music]], [[MTV Европын хөгжмийн шагнал|MTV Europe Music Awards]] тус тус 2 удаа, [[Хиймэл дагуулын шагнал|Satellite Award]] зэрэг төрөл бүрийн шагналын эзэн юм. Түүнийг "21-р зууны хамгийн нөлөө бүхий дуу зохиогчдын нэг" хэмээн [[Төрөл бүрийн хитмейкерүүд|Hitmakers Awards]] дээр [[:en:Variety_(magazine)|''Variety'']] сэтгүүлээс онцолсон. ''[[Өнхөрч буй чулуу|Rolling Stone]]'' Дел Рэйг бүх цаг үеийн хамгийн н шилдэг 200 дуучны жагсаалтад оруулсан (2023), мөн ''[[Өнхөрч буй чулуу|Их Британийн Rolling Stone сэтгүүл]]'' түүнийг 21-р зууны Америкийн шилдэг дуу зохиогчоор нэрлэсэн (2023). <ref>Ewens, Hannah (March 8, 2023). "[https://www.rollingstone.co.uk/music/features/lana-del-rey-she-does-it-for-the-girls-album-27426/ Lana Del Rey: she does it for the girls"]. ''Rolling Stone''. Retrieved May 20, 2023.</ref> <ref>[https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-singers-all-time-1234642307/lana-del-rey-14-1234642409/]"The 200 Greatest Singers of All Time". ''Rolling Stone''. January 1, 2023. Retrieved February 17, 2023.</ref> ''[[Цаг (сэтгүүл)|Time]]'' сэтгүүл 2012 онд Дел Рэйг [[Цаг 100|дэлхийн хамгийн нөлөө бүхий 100 хүний]] нэгээр нэрлэжээ <ref>[https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2107952_2107953_2109593,00.html "The 2012 TIME 100 Poll". ''Time''.] March 29, 2012. Retrieved May 20, 2023.</ref> == Урлаг == === Хөгжмийн хэв маяг === Дел Рэйг " [[Альтернатив рок|alt-pop]] " <ref>Shouneyia, Alexa (November 21, 2019). [https://www.billboard.com/music/music-news/lana-del-rey-born-to-die-songs-that-defined-the-decade-8544101/ "Songs That Defined the Decade: Lana Del Rey's 'Born to Die'".] [[:en:Billboard_(magazine)|''Billboard''.]] Retrieved October 23, 2022.</ref> эсвэл альтернатив поп уран бүтээлч гэж нэрлэсэн. <ref>{{Cite web |date=April 28, 2021 |title=Lana Del Rey Sets New Album 'Blue Banisters' |url=https://www.billboard.com/music/music-news/lana-del-rey-new-album-blue-banisters-9564193 |access-date=2021-10-31 |website=www.billboard.com |language=en}}</ref> Түүний уран бүтээлүүдийг [[трип хоп]], <ref>Sheffield, Rob (January 30, 2012). [https://www.rollingstone.com/music/music-album-reviews/born-to-die-2-247383/ "Born To Die&nbsp;– Album Reviews".] ''Rolling Stone''. [https://web.archive.org/web/20130927092825/http://www.rollingstone.com/music/albumreviews/born-to-die-20120130 Archived] from the original on September 27, 2013. Retrieved September 11, 2013.</ref> [[Хип хоп хөгжим|хип хоп]], <ref>{{Cite web |last=Rice |first=Paul |date=February 8, 2012 |title=Lana Del Rey's Feminist Problem |url=https://www.slantmagazine.com/house/2013/16/lana-del-reys-feminist-problem |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927052919/http://www.slantmagazine.com/house/2013/16/lana-del-reys-feminist-problem |archive-date=September 27, 2013 |access-date=June 6, 2013 |website=[[Slant Magazine|Slant]]}}</ref> [[Lo-fi хөгжим|lo-fi]], <ref name="NME">{{Cite web |last=Williams |first=Mike |date=July 21, 2017 |title=Lana Del Rey: Music and witchcraft – read the exclusive NME interview |url=https://www.nme.com/features/lana-del-rey-interview-lust-for-life-2017-2113496 |access-date=June 25, 2019 |website=[[NME]] |language=en}}</ref> болон [[трап]] элементүүдтэй хослуулан поп, <ref>Burks, Tosten (August 5, 2019). [https://www.spin.com/2019/08/lana-del-rey-looking-for-america-video/ "Lana Del Rey Previews New Song About Mass Shootings in America"]. ''Spin''. Retrieved October 7, 2019. <q>The pop singer shared an in-studio recording of the track Monday night on Instagram</q></ref> рок, <ref>[https://web.archive.org/web/20141128045003/http://www.maxim.com/stars/sex-lies-and-lana-del-rey "Sex, Lies, and Lana Del Rey".] [[:en:Maxim_(magazine)|''Maxim''.]] Archived from the [https://www.maxim.com/stars/sex-lies-and-lana-del-rey original] on November 28, 2014. Retrieved December 8, 2014. <q>Lana Del Rey is America's sultriest and edgiest pop-music sensation ... [and] America's most enigmatic, controversial, and seductive rock star.</q></ref> [[Мөрөөдлийн поп|дрим-поп]], <ref>Levine, Nick (September 17, 2015). [https://www.timeout.com/music/lana-del-rey-honeymoon-album-review "Lana Del Rey 'Honeymoon' album review"]. ''Time Out London''. Archived from the original on August 3, 2016.</ref> [[Барокко поп|барокко-поп]], <ref>[https://www.billboard.com/music/pop/lana-del-rey-drops-west-coast-listen-6052258/ "Lana Del Rey Drops 'West Coast': Listen".] ''Billboard''. April 14, 2014. Archived from the original on November 16, 2016. Retrieved June 29, 2016.</ref> [[Инди поп|инди-поп]], [[Психеделик рок|психоделик рок]], <ref>{{Cite web |last=Lappin |first=Erick |title=Is Lana Del Rey Pop or Alternative? |url=https://www.vix.com/en/ovs/music/9800/is-lana-del-rey-pop-or-alternative |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210425151811/https://www.vix.com/en/ovs/music/9800/is-lana-del-rey-pop-or-alternative |archive-date=April 25, 2021 |access-date=September 27, 2019 |website=[[Vix.com|Vix]]}}</ref> гэж янз бүрээр ангилдаг. Дебют нээлтээ хийхдээ зарим шүүмжлэгчид Лана Дел Рэй-ийн хөгжмийг "Холливудын [[Садкор|sadcore]] " гэж тодорхойлсон. <ref>James, Nicole. "New Video: Lana Del Rey, 'Blue Jeans'". MTV. Archived from the original on May 29, 2012. Retrieved October 5, 2012.</ref> Дел Рэй-ийн уран бүтээлүүд [[Америк (соёл)|Америкийн 1950, 1960-аад оны хөгжмийг]] санагдуулам танил, хуучны ч гэж хэлж болохуйц өнгө аяс бүхий хүчтэй элементүүд нь ''Idolator-'' ийг [[Альтернатив рок|альтернатив поп]] гэж ангилахад хүргэсэн. <ref>{{Cite web |last=Williott |first=Carl |date=March 9, 2016 |title=Silent Shout: It's Time To Stop Calling Stuff 'Dark Pop' |url=https://www.idolator.com/7625496/dark-pop-songs-retire-genre-label-alt-pop |access-date=September 10, 2019 |website=Idolator }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Лана [[Уран бүтээлч|Artistdirect]] сэтгүүлд өгсөн ярилцлагадаа "Би 50-иад онд төрөөгүй ч тэнд байсан юм шиг санагдаж байна" хэмээн дэлгэрүүлж ярьжээ. <ref name="Fellini">{{Cite web |last=Sciarretto |first=Amy |date=January 20, 2015 |title=Lana Del Rey Is Working on New Music and Shared Some Hints About It |url=http://www.artistdirect.com/entertainment-news/article/lana-del-rey-is-working-on-new-music-and-shared-some-hints-about-it/11313805 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160224065550/http://www.artistdirect.com/entertainment-news/article/lana-del-rey-is-working-on-new-music-and-shared-some-hints-about-it/11313805 |archive-date=February 24, 2016 |access-date=February 16, 2016 |website=[[Artistdirect]]}}</ref> == Ном зүй == # [[Stephen Thomas Erlewine|Erlewine, Stephen Thomas]]''.'' "Lana Del Rey &#x7C; Biography & History"''.'' [[AllMusic]]''.'' Archived ''from the original on June 28, 2016. Retrieved June 29, 2016.'' # Ewens, Hannah (March 8, 2023). "Lana Del Rey: she does it for the girls". ''Rolling Stone''. Retrieved May 20, 2023. # "The 200 Greatest Singers of All Time". ''Rolling Stone''. January 1, 2023. Retrieved February 17, 2023. # "The 2012 TIME 100 Poll". ''Time''. March 29, 2012. Retrieved May 20, 2023. # Shouneyia, Alexa (November 21, 2019). "Songs That Defined the Decade: Lana Del Rey's 'Born to Die'". ''Billboard''. Retrieved October 23, 2022. # "Lana Del Rey Sets New Album 'Blue Banisters'". ''www.billboard.com''. April 28, 2021. Retrieved October 31, 2021. # Sheffield, Rob (January 30, 2012). "Born To Die&nbsp;– Album Reviews". ''Rolling Stone''. Archived from the original on September 27, 2013. Retrieved September 11, 2013. # Rice, Paul (February 8, 2012). "Lana Del Rey's Feminist Problem". ''Slant''. Archived from the original on September 27, 2013. Retrieved June 6, 2013. # ''Williams, Mike (July 21, 2017).'' "Lana Del Rey: Music and witchcraft – read the exclusive NME interview"''. [[NME]] (in англи). Retrieved June 25, 2019.'' # Burks, Tosten (August 5, 2019). "Lana Del Rey Previews New Song About Mass Shootings in America". ''Spin''. Retrieved October 7, 2019. <q>The pop singer shared an in-studio recording of the track Monday night on Instagram</q> # "Sex, Lies, and Lana Del Rey". ''Maxim''. Archived from the original on November 28, 2014. Retrieved December 8, 2014. <q>Lana Del Rey is America's sultriest and edgiest pop-music sensation ... [and] America's most enigmatic, controversial, and seductive rock star.</q> # Levine, Nick (September 17, 2015). "Lana Del Rey 'Honeymoon' album review". ''Time Out London''. Archived from the original on August 3, 2016. # "Lana Del Rey Drops 'West Coast': Listen". ''Billboard''. April 14, 2014. Archived from the original on November 16, 2016. Retrieved June 29, 2016. # ''Lappin, Erick.'' "Is Lana Del Rey Pop or Alternative?"''. [[Vix.com|Vix]]. Archived from'' the original ''on April 25, 2021. Retrieved September 27, 2019.'' # James, Nicole. "New Video: Lana Del Rey, 'Blue Jeans'". MTV. Archived from the original on May 29, 2012. Retrieved October 5, 2012. # Williott, Carl (March 9, 2016). "Silent Shout: It's Time To Stop Calling Stuff 'Dark Pop'". ''Idolator''. Retrieved September 10, 2019. # ''Sciarretto, Amy (January 20, 2015).'' "Lana Del Rey Is Working on New Music and Shared Some Hints About It"''. [[Artistdirect]].'' Archived ''from the original on February 24, 2016. Retrieved February 16, 2016.'' [[Category:Biography with signature]] [[Category:Articles with hCards]] [[Ангилал:Айвор-Новелло шагналтан]] [[Ангилал:BRIT Award шагналтан]] [[Ангилал:1985 онд төрсөн]] [[Ангилал:Articles with hCards]] [[Ангилал:Short description is different from Wikidata]] sr3sdlbtc96l0lago80kio80hotjc6p 0 128018 854859 800079 2026-04-27T10:38:57Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854859 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин |official_name = Сахма |other_name = |native_name = Сахма |nickname = |settlement_type = Суурин |image_skyline = |image_caption = |pushpin_map = Орос Астрахань муж#Орос |pushpin_label_position = |pushpin_mapsize = |pushpin_map_caption = |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Орос}} |subdivision_type1 = [[ОХУ-ын нутаг дэвсгэрийн хуваарь|Холбооны субъект]] |subdivision_name1 = [[Астрахань муж]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |subdivision_type3 = [[Оросын район|Район]] |subdivision_name3 = [[Володарский район, Астрахань муж|Володарский район]] |subdivision_type4 = [[Оросын хот захиргааны жагсаалт|Хотын захиргаа]] |subdivision_name4 = |timezone1 = |utc_offset1 = +4:00 |timezone1_DST = |utc_offset1_DST = |postal_code_type = |postal_code = |elevation_m = -26 |elevation_footnotes = |population_footnotes = |population_as_of = 2010 |population_total = 379 |population_density_km2 = auto |population_note = |coordinates = {{coord|46|14|N|48|27|E|display=inline}}<ref>[https://mapdata.ru/astrahanskaya-oblast/volodarskiy-rayon/selo-sahma/ Карта села Сахма в Астраханской области]</ref> }} '''Сахма''' ({{lang-ru|Сахма}}) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Астрахань муж]]ийн [[Володарский район]]ы [[Сизый Бугор сум]] дахь 379 хүнтэй гацаа. ==Газар дайд== Сахма гацаа районыхоо төв [[Володарский]] суурингаас баруун өмнө зүгт 19 километр зайд оршдог. [[Астрахань]] хотоос 39 километр зайтай. == Угсаатны бүрэлдэхүүн == {| class="wikitable" ! align=center colspan=3 | Жижиг ястан, угсаатнууд (өөрсдийн тодорхойлолт), 2010 оны тооллого<ref>{{cite web|title = Astrakhan Oblast. Ethnic composition (noisy data from census microdata base), all places: 2010 census|website = Population statistics of Eastern Europe & former USSR|url = http://pop-stat.mashke.org/russia-census-2010-ethnic/astrahanskaja.htm|access-date = 2023-08-27|archive-date = 2020-09-16|archive-url = https://web.archive.org/web/20200916085434/http://pop-stat.mashke.org/russia-census-2010-ethnic/astrahanskaja.htm|url-status = dead}}</ref> |- ! Ястан, угсаатан !! Хүн ам !! Эзлэх хувь |- | [[Казахууд]] || 343 || 91,5% |- | [[Оросууд]] || 32 || 8,5% |- | Нийт хүн ам || 375 || 100% |} == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Астрахань мужийн суурин]] eoc7o01gz3byt3c2ma7hx1fwhydrndd 0 132559 854782 799650 2026-04-26T22:18:50Z Dostojewskij 30144 + Ангилал:1891 онд төрсөн + Ангилал:1953 онд өнгөрсөн 854782 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sergei Prokofiev 02.jpg|thumb|296x296px|Сергей Прокофьев]] '''Сергей Прокофьев''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Сергей Сергеевич Прокофьев,'' 1891 оны 4-р сарын 11-нд [[Оросын Хаант Улс|Оросын хаант улсын]] Екатеринослав мужийн Сонцовка тосгонд төрсөн - 1953 оны 3-р сарын 5-нд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]], [[Москва]] хотод нас барсан) - Орос ба Зөвлөлтийн хөгжмийн зохиолч, төгөлдөр хуурч, хөгжмийн удирдаач бөгөөд зохиолч, нэгдүгээр зэргийн шатарчин. Зөвлөлт Оросын Ардын жүжигчин (1947). Лениний шагнал (1957), Сталины шагнал (1943, 1946 - гурван удаа, 1947, 1952) 6 удаа хүртсэн. Прокофьев орчин үеийн хөгжмийн бүх төрлөөр зохиолоо бичсэн уран бүтээлч юм. Тэрээр 8 дуурь, 8 балет, 7 симфони болон найрал хөгжмийн бусад бүтээл, гоцлол хөгжим, найрал хөгжимд зориулсан 9 концерт, төгөлдөр хуурын 9 сонат, мөн оратори, кантата, цөөхүүл дуулаачийн болон дан хөгжмийн зэмсгийн бүтээл, кино болон театрт зориулсан хөгжим бүтээжээ. == Намтар == '''БАГА НАС'''. Түүний эцэг Сергей Алексеевич Прокофьев (1846-1910) худалдаачны гэр бүлээс гаралтай, Москвад Петровскийн Хөдөө аж ахуйн академид суралцсан (1867-1871). Эх нь Мария Григорьевна (төрөхдөө Житкова, 1855-1924) Санкт-Петербургт төрсөн, дунд сургуулиа алтан медальтай төгссөн. Түүний эцэг нь Шереметев гүний хамжлага байсан бөгөөд 19-р зууны дундуур Санкт-Петербург руу нүүж, хотын эмэгтэйтэй гэрлэжээ. Түүний эх Мария Григорьевна ихэнхдээ төгөлдөр хуур хөгжим дээр [[Людвиг ван Бетховен]], [[Фредерик Шопен]] хоёрын бүтээлийг голчлон тоглодог байсан ба энэ нь бяцхан хүүгийн сонирхлыг ихээхэн татдаг байжээ. Сергей эхлээд хөгжмийг сонсдон байсан бол аажмаар төгөлдөр хуурын хажууд суугаад товчлууруудыг цохиж эхэлжээ. Эх Мария Григорьевна сайн төгөлдөр хуурч байсан бөгөөд ирээдүйн хөгжмийн зохиолчийн анхны хөгжмийн багш байсан хэрэг. Сергей хүүгийн хөгжмийн чадвар нь бага наснаасаа илэрч, таван настайдаа "Индиан галоп" хэмээх төгөлдөр хуурт зориулсан анхны бяцхан бүтээлээ зохиосон. Харин тэрхүү бяцхан зохиолыг нь түүний э Мария Григорьевна эхэндээ ноотлож байсан бол аажмаар ноотонд суралцсан тэрээр рондо, вальс зэрэг дуунуудаа өөрөө ноотлож эхэлсэн нь түүнийг "вундеркинд" гэж нэрлэхэд хүргэж байв. Улмаар эцэг нь хүүдээ математикийн хичээл зааж эхэлсэн бөгөөд эх нь түүнд франц, герман хэл зааж өгчээ. 1900 оны 1-р сард Москвад жаал хүү Сергей Прокофьев анх удаа "Фауст", "Игорь ван" дуурийг сонсож, "Нойрсож буй гүнж" балетыг үзэж сонссон ба тэндээс санаа аван дуурь бичих анхныхаа оролдлогуудыг эхэлсэн байдаг. 1900 оны 6-р сард "Великан"(Аварга хүн) дууриа зохиожээ. 1901 онд "На пустынных островах" (Эзэнгүй арлууд дээр) хэмээх хоёр дахь дууриа бичсэн боловч дуусгалгүйгээр зөвхөн нэгдүгээр үзэгдлийг бичсэнээр өндөрлөжээ. Түүний эх Мария Григорьевна хүүгийнхээ цаашдын хөгжмийн боловсролд анхаарал тавьж хүүг 1902 онд Москвагийн консерваторийн багш С.И.Танеевд танилцуулж зохиолуудыг нь үзүүлэв. Хүүгийн хөгжмийн авьяасыг хүндэтгэсэн тэрээр хөгжмийн зохиолч Р.М.Глиэртэй хөгжмийн зохиомжийн төрлөөр хичээллэхийг зөвлөсөн байна. '''КОНСЕРВАТОРИ''' Прокофьевынхан Петербургт нүүж ирсэнээр Сергей хүүгийн хувьд шинэ амьдрал эхэлсэн юм. Санкт-Петербургийн консерваторид элсэхээр ирэхдээ тэрээр дөрвөн дуурь, хоёр сонат, нэг симфони, төгөлдөр хуурт зориулсан дуунууд бүхий хоёр хавтсыг комисст танилцуулав. Эдгээр бүтээлүүд нь хөгжмийн зохиолчийн зохиол бүтээлийн жагсаалтад ороогүй болно. Ийнхүү 1904 оноос Санкт-Петербургийн консерваторид суралцах болсон ба Н.А.Римский-Корсаковын зэмсэг судлалын хичээл, А.К.Лядов дээр зохиомжийн хичээл, Ю.Витолын хөгжмийн онолын хичээлүүд, А.Н.Есиповагаар мэргэжлийн төгөлдөр хуур, Н.Н.Черепнинагийн удирдаачийн хичээл заалгах зэргээр суралцжээ. 1909 онд консерваторийг хөгжмийн зохиолч мэргэжлээр, 1914 онд төгөлдөр хуурч мэргэжлээр төгссөн ба төгсөх ангийн шилдэг таван оюутны дунд зохиогдсон уралдаанд өөрийнхөө "Төгөлдөр хуурын анхны концерт”-оо тоглож тэргүүн байр эзлэн алтан медаль хүртэж А.Г.Рубинштейн нэрэмжит хүндэт шагнал болон "Шрёдер" үйлдвэрийн том төгөлдөр хуураар шагнуулжээ. Тэр үеийн Санкт-Петербургийнхэн залуу хөгжмийн зохиолч, төгөлдөр хуурчид томоохон ирээдүй байгаад итгэж байв. 1917 он хүртэл тэрээр консерваторид орган хөгжмөөр үргэлжлүүлэн суралцаж байсан юм. Консерваторид суралцаж байх хугацаандаа хөгжмийн зохиолч Николай Мясковский, Борис Асафьев нартай найрсаг харилцаа бий болгон нөхөрлөхийн зэрэгцээ [[Сергей Рахманинов|Сергей Рахманиновтой]] танилцсан байдаг бол 1910 оны 4-р сард тэрээр Игорь Стравинскийтэй уулзаж танилцав. Сүүлчийн хоёр хөгжмийн зохиолчийн амьдралын урт удаан хугацаанд уран бүтээлийн өрсөлдөөний талбарт “тус бүр юу хийснээрээ нөгөөгийнхөө уран бүтээл, амжилтаар үнэлж дүгнэгдэж байсан байдаг. Түүний хөгжимдөх ур чадварын ахиц дэвшлийг Петербургийн "Орчин үеийн хөгжмийн үдэш" дугуйлантай холбож үздэг ба 1908 оны 12 сарын 18-нд тэрээр анх удаа төгөлдөр хуурч, хөгжмийн зохиолчийн хувьд тоглолт хийжээ. Тоглолт амжилттай болсон бол 1911 онд хийсэн тоглолт дээрээ А.Шёнбергийн зохиолуудыг хөгжимдөж 1913 онд Орос оронд ирээд байсан К.Дебюссигийн өмнө хөгжимджээ. 1913 оны 2 сард Прокофьев, удирдаач, хөгжмийн зохиолч С.А.Кусевицкийтэй танилцсан ба 1917 оноос эхлэн түүний хамаарал бүхий "А.Гутхейль" ноот хэвлэлийн газарт зохиол бүтээлээ хэвлүүлж эхэлжээ. С.А.Кусевицкий өөрөө Прокофьевын зарим найрал хөгжмийн зарим зохиолуудыг удирдан тоглуулах зэргээр тэдний хамтын ажил 20 гаруй жил үргэлжилсэн ажээ. 1913 онд тэрээр өөрийнхөө төгөлдөр хуур, найрал хөгжимд зориулсан 2-р концертоо тоглосон нь олон нийтийн зүгээс "кубист, футурист" гэх зэргээр ихээхэн хурц шүүмжлэлийг дагуулсан бол нөгөө талдаа шинэ хөгжим гэдэг утгаараа багагүй дэмжлэг, талархлыг хүртэв. 1914 оны 6 сард Прокофьев Лондон руу аялсан бөгөөд энд байхдаа [[Сергей Дягилев|Сергей Дягилевтай]] танилцаж ажил хэргийн холбоотой болсон ба 1929 онд түүнийг(С.Дягилев) нас барах хүртэл хамтран ажиллажээ. С.Дягилевын удирдсан "Русские балеты" тоглолтод зориулан "Ала ба Лоллий", "Шут", "Стальной скок", "Блудный сын" зэрэг 4 балетын хөгжим зохиосон ба эдгээрээс "Ала ба Лоллий" балет нь тайзнаа тавигдаагүй юм. С.Дягилев залуу хөгжмийн зохиолчийн балетын хөгжимтэй танилцахын тулд түүнийг Италид дуудан ирүүлсэн боловч "Ала ба Лоллий" балетыг тавихаас татгалзсан бол харин шинээр "Сказка про шута, семерых шутов перешутившего"("Шут") гэдэг балетын хөгжим захиалсан байна. 1915 оны 2-р сарын 22(3- сарын 7) нд [[Ром]] хотод Прокофьевын хилийн чанад дахь анхны концертыг зохион байгуулсан ба энэхүү тоглолтод Бернардино Молинарийн удирдлага дор түүний төгөлдөр хуур найрал хөгжимд зориулсан 2-р концертыг тоглуулжээ. '''ХУВЬСГАЛ БА ДАЙНЫ ЖИЛҮҮД''' Өрнөдөд дэлхийн нэгдүгээр дайн эхэлж Орос орон түүнд татагдан орсон ба залуу Прокофьев айлын ганц хүү гэдэг утгаараа цэрэгт татагдсангүй үлджээ. 1917 оны сүүлчээр Орос орноо орхихоор шийдээд 1918 оны 5-р сарын 5-н.д Москвагаас Сибирийн хурдан галт тэргээр гарч 6-р сарын 1-нд Токиод иржээ. Тэндээ 2 сар АНУ-ын виз хөөцлдөж 8-р сарын 2-нд усан онгоцоор гараад 9-р сарын 6-нд [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотод]] иржээ. 1920-иод оны хоёрдугаар хагас, 1930-аад оны эхний хагаст Прокофьев төгөлдөр хуурчаар Америк, Европоор идэвхтэй аялан тоглосон (голчлон өөрийнхөө зохиолыг тоглодог байв). Дээр дурдсан "Ала ба Лоллий" балетын хөгжмийг дахин найруулан засварлаж симфони найралд зориулсан "Скифская сюйта" хэмээх зохиол болгожээ. Энэхүү зохиолын анхны тоглолт нь 1916 оны 1-р сарын 29-нд болж хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр ихээхэн шуугиан тарьжээ. Хөгжмийн зохиолч Прокофьевын 1916 онд зохиогдож 1929 онд дахин засварлагдсан "Игрок" дуурь мөн л шуугиан тарьсан байдаг. Уран сайхны багагүй ач холбогдол бүхий түүний төгөлдөр хуурт зориулсан жижиг хэлбэрийн бүтээлүүд болох «Сарказмы» хэмээх цуврал зохиол, төгөлдөр хуурт зориулсан «Гадкий утёнок» хэмээх хөгжмийн үлгэр, [[Анна Ахматова|Анна Ахматовагийн]] шүлгээр бичсэн «Мимолётности» op. 27, цуврал романсуудыг энд дурдах хэрэгтэй юм. Хэдийгээр модернист хандлагатай хөгжим зохиож байсан боловч түүний, өрнийн болоод оросын сонгодог уламжлалыг баримталсан хийл, найрал хөгжим д зориулсан 1-р концерт, Б. В. Асафьевт зориулсан "Классическая симфония" №1 зэрэг бүтээлүүдээ туурвижээ. '''ХИЛИЙН ЧАНАДАД''' С.С.Прокофьев 1917 оны төгсгөлөөр Орос орноос явах бодлоо хэрэгжүүлэхээр зориглосон байдаг. Тэрээр энэ тухайгаа тэмдэглэлдээ бичсэн нь:<blockquote>Ехать в Америку! Конечно! Здесь — закисание, там — жизнь ключом, здесь — резня и дичь, там — культурная жизнь, здесь — жалкие концерты в Кисловодске, там — Нью-Йорк, Чикаго. Колебаний нет. Весной я еду. Лишь бы Америка не чувствовала вражды к сепаратным русским! И вот под этим флагом я встретил Новый год. Неужели он провалит мои желания? — </blockquote>С.С.Прокофьев 1918 оны 5-р сарын 7-ны галт тэрэгэнд сууж Москвагаас гарч дорнод сибирийн төмөр замаар явж 6-р сарын 1-н гэхэд Японы [[Токио]] хотод иржээ. Тэрээр Японы Токио болон [[Ёкохама]] хотуудад тоглолт хийсэн боловч өмнөх цаг үеийнхээ амжилтыг давж гараагүй юм. 2 сар орчим хөөцөлдсөний эцэст америкийн авснаар 8-р сарын 2 гэхэд АНУ руу хөлөг онгоцоор гарав. Сарын дараа тэрээр Нью-Йоркт ирсэн бол тун удалгүй хилийн чанад дахь анхны зохиол болох «Сказки старой бабушки» хэмээх зохиолоо бичжээ. АНУ-аас эх орондоо эргэж очих хүртлээ тэр Парист А. Кусевицкийн тусламжтайгаар амьдарч, уран бүтээлээ туурвиж байсан юм. Парис байхдаа Н. Я. Мясковскийтай байнга захидлаар харилцаж ЗӨвлөлт орны тухай, эх орондоо эргэн очиход хүлээж авах эсэх талаар санал солилцож байв. Парист францын хөгжмийн зохиолчидтой танилцаж байсан бол Бельги, Герман, Англи орнуудад өөрийнхөө төгөлдөр хуур, найрал хөгжимд зориулсан 3-р концертоороо аялан тоглолт хийж байлаа. Мөн Парист байхдаа Дягилевтай хамтарч балетын уран бүтээлээ үргэлжлүүлж байв. {{DEFAULTSORT:Прокофьев, Сергей}} [[Ангилал:1891 онд төрсөн]] [[Ангилал:1953 онд өнгөрсөн]] 71707v48o9q84w19rkhgwjdzut5hqn3 854844 854782 2026-04-27T06:19:13Z Avirmed Batsaikhan 53733 854844 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sergei Prokofiev 02.jpg|thumb|296x296px|Сергей Прокофьев]] '''Сергей Прокофьев''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Сергей Сергеевич Прокофьев,'' 1891 оны 4-р сарын 11-нд [[Оросын Хаант Улс|Оросын хаант улсын]] Екатеринослав мужийн Сонцовка тосгонд төрсөн - 1953 оны 3-р сарын 5-нд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]], [[Москва]] хотод нас барсан) - Орос ба Зөвлөлтийн хөгжмийн зохиолч, төгөлдөр хуурч, хөгжмийн удирдаач бөгөөд зохиолч, нэгдүгээр зэргийн шатарчин. Зөвлөлт Оросын Ардын жүжигчин (1947). Лениний шагнал (1957), Сталины шагнал (1943, 1946 - гурван удаа, 1947, 1952) 6 удаа хүртсэн. Прокофьев орчин үеийн хөгжмийн бүх төрлөөр зохиолоо бичсэн уран бүтээлч юм. Тэрээр 8 дуурь, 8 балет, 7 симфони болон найрал хөгжмийн бусад бүтээл, гоцлол хөгжим, найрал хөгжимд зориулсан 9 концерт, төгөлдөр хуурын 9 сонат, мөн оратори, кантата, цөөхүүл дуулаачийн болон дан хөгжмийн зэмсгийн бүтээл, кино болон театрт зориулсан хөгжим бүтээжээ. == Намтар == '''БАГА НАС'''. Түүний эцэг Сергей Алексеевич Прокофьев (1846-1910) худалдаачны гэр бүлээс гаралтай, Москвад Петровскийн Хөдөө аж ахуйн академид суралцсан (1867-1871). Эх нь Мария Григорьевна (төрөхдөө Житкова, 1855-1924) Санкт-Петербургт төрсөн, дунд сургуулиа алтан медальтай төгссөн. Түүний эцэг нь Шереметьев гүний хамжлага байсан бөгөөд 19-р зууны дундуур Санкт-Петербург руу нүүж, хотын эмэгтэйтэй гэрлэжээ. Түүний эх Мария Григорьевна ихэнхдээ төгөлдөр хуур хөгжим дээр [[Людвиг ван Бетховен]], [[Фредерик Шопен]] хоёрын бүтээлийг голчлон тоглодог байсан ба энэ нь бяцхан Сергей хүүгийн сонирхлыг ихээхэн татдаг байжээ. Сергей эхлээд хөгжмийг сонсдон байсан бол аажмаар төгөлдөр хуурын хажууд суугаад товчлууруудыг цохиж эхэлжээ. Эх Мария Григорьевна сайн төгөлдөр хуурч байсан бөгөөд ирээдүйн хөгжмийн зохиолчийн анхны хөгжмийн багш байсан хэрэг. Сергей хүүгийн хөгжмийн чадвар нь бага наснаасаа илэрч, таван настайдаа "Индиан галоп" хэмээх төгөлдөр хуурт зориулсан анхны бяцхан бүтээлээ зохиосон. Харин тэрхүү бяцхан зохиолыг нь түүний эх Мария Григорьевна эхэндээ ноотлож байсан бол аажмаар ноотонд суралцсан тэрээр рондо, вальс зэрэг дуунуудаа өөрөө ноотлож эхэлсэн нь түүнийг "гоц аьяастан" гэж нэрлэхэд хүргэж байв. Улмаар эцэг нь хүүдээ математикийн хичээл зааж эхэлсэн бөгөөд эх нь түүнд франц, герман хэл зааж өгчээ. 1900 оны 1-р сард Москвад жаал хүү Сергей Прокофьев анх удаа "Фауст", "Игорь ван" дуурийг сонсож, "Нойрсож буй гүнж" балетыг үзэж сонссон ба тэндээс санаа аван дуурь бичих анхныхаа оролдлогуудыг эхэлсэн байдаг. 1900 оны 6-р сард "Великан"(Аварга хүн) дууриа зохиожээ. 1901 онд "На пустынных островах" (Эзэнгүй арлууд дээр) хэмээх хоёр дахь дууриа бичсэн боловч дуусгалгүйгээр зөвхөн нэгдүгээр үзэгдлийг бичсэнээр өндөрлөжээ. Түүний эх Мария Григорьевна хүүгийнхээ цаашдын хөгжмийн боловсролд анхаарал тавьж хүүг 1902 онд Москвагийн консерваторийн багш С.И.Танеевд танилцуулж зохиолуудыг нь үзүүлэв. Хүүгийн хөгжмийн авьяасыг хүндэтгэсэн тэрээр хөгжмийн зохиолч Р.М.Глиэртэй хөгжмийн зохиомжийн төрлөөр хичээллэхийг зөвлөсөн байна. '''КОНСЕРВАТОРИ''' Прокофьевынхан Петербургт нүүж ирсэнээр Сергей хүүгийн хувьд шинэ амьдрал эхэлсэн юм. Санкт-Петербургийн консерваторид элсэхээр ирэхдээ тэрээр дөрвөн дуурь, хоёр сонат, нэг симфони, төгөлдөр хуурт зориулсан дуунууд бүхий хоёр хавтсыг комисст танилцуулав. Эдгээр бүтээлүүд нь хөгжмийн зохиолчийн зохиол бүтээлийн жагсаалтад ороогүй болно. Ийнхүү 1904 оноос Санкт-Петербургийн консерваторид суралцах болсон ба Н.А.Римский-Корсаковын зэмсэг судлалын хичээл, А.К.Лядов дээр зохиомжийн хичээл, Ю.Витолын хөгжмийн онолын хичээлүүд, А.Н.Есиповагаар мэргэжлийн төгөлдөр хуур, Н.Н.Черепнинагийн удирдаачийн хичээл заалгаж байжээ. 1909 онд консерваторийг хөгжмийн зохиолч мэргэжлээр, 1914 онд төгөлдөр хуурч мэргэжлээр төгссөн ба төгсөх ангийн шилдэг 5 оюутны дунд зохиогдсон уралдаанд өөрийнхөө "Төгөлдөр хуурын анхны концерт”-оо тоглож тэргүүн байр эзлэн алтан медаль хүртэж А.Г.Рубинштейн нэрэмжит хүндэт шагнал болон "Шрёдер" үйлдвэрийн том төгөлдөр хуураар шагнуулжээ. Тэр үеийн Санкт-Петербургийнхэн залуу хөгжмийн зохиолч, төгөлдөр хуурчид томоохон ирээдүй байгаад итгэж байв. 1917 он хүртэл тэрээр консерваторид орган хөгжмөөр үргэлжлүүлэн суралцаж байсан юм. Консерваторид суралцаж байх хугацаандаа хөгжмийн зохиолч Николай Мясковский, Борис Асафьев нартай найрсаг харилцаа бий болгон нөхөрлөхийн зэрэгцээ [[Сергей Рахманинов|Сергей Рахманиновтой]] танилцсан байдаг бол 1910 оны 4-р сард тэрээр Игорь Стравинскийтэй уулзаж танилцжээ. Сүүлчийн хоёр хөгжмийн зохиолчийн амьдралын урт удаан хугацаанд уран бүтээлийн өрсөлдөөний талбарт “тус бүр юу хийснээрээ нөгөөгийнхөө уран бүтээл, амжилтаар үнэлж дүгнэгдэж байсан байдаг. Түүний хөгжимдөх ур чадварын ахиц дэвшлийг Петербургийн "Орчин үеийн хөгжмийн үдэш" дугуйлантай холбож үздэг ба 1908 оны 12-р сарын 18-нд тэрээр анх удаа төгөлдөр хуурч, хөгжмийн зохиолчийн хувьд тоглолт хийжээ. Тоглолт амжилттай болсон бол 1911 онд хийсэн тоглолт дээрээ А.Шёнбергийн зохиолуудыг хөгжимдөж 1913 онд Орос оронд ирээд байсан К.Дебюссигийн өмнө хөгжимджээ. 1913 оны 2 сард Прокофьев, удирдаач, хөгжмийн зохиолч С.А.Кусевицкийтэй танилцсан ба 1917 оноос эхлэн түүний хамаарал бүхий "А.Гутхейль" ноот хэвлэлийн газарт зохиол бүтээлээ хэвлүүлж эхэлжээ. С.А.Кусевицкий өөрөө Прокофьевын зарим найрал хөгжмийн зарим зохиолуудыг удирдан тоглуулах зэргээр тэдний хамтын ажил 20 гаруй жил үргэлжилсэн ажээ. 1913 онд тэрээр өөрийнхөө төгөлдөр хуур, найрал хөгжимд зориулсан 2-р концертоо тоглосон нь олон нийтийн зүгээс "кубист, футурист" гэх зэргээр ихээхэн хурц шүүмжлэлийг дагуулсан бол нөгөө талдаа шинэ хөгжим гэдэг утгаараа багагүй дэмжлэг, талархлыг хүртэв. 1914 оны 6 сард Прокофьев [[Лондон]] руу аялсан бөгөөд энд байхдаа [[Сергей Дягилев|Сергей Дягилевтай]] танилцаж ажил хэргийн холбоотой болсон ба 1929 онд түүнийг(С.Дягилев) нас барах хүртэл хамтран ажиллажээ. С.Дягилевын удирдсан "Русские балеты" тоглолтод зориулан "Ала ба Лоллий", "Шут", "Стальной скок", "Блудный сын" зэрэг 4 балетын хөгжим зохиосон ба эдгээрээс "Ала ба Лоллий" балет нь тайзнаа тавигдаагүй юм. С.Дягилев залуу хөгжмийн зохиолчийн балетын хөгжимтэй танилцахын тулд түүнийг Италид дуудан ирүүлсэн боловч "Ала ба Лоллий" балетыг тавихаас татгалзсан бол харин шинээр "Сказка про шута, семерых шутов перешутившего"("Шут") гэдэг балетын хөгжим захиалсан байна. 1915 оны 2-р сарын 22(3- сарын 7) нд [[Ром]] хотод Прокофьевын хилийн чанад дахь анхны концертыг зохион байгуулсан ба энэхүү тоглолтод Бернардино Молинарийн удирдлага дор түүний төгөлдөр хуур найрал хөгжимд зориулсан 2-р концертыг тоглуулжээ. '''ХУВЬСГАЛ БА ДАЙНЫ ЖИЛҮҮД''' Өрнөдөд [[дэлхийн нэгдүгээр дайн]] эхэлж Орос орон түүнд татагдан орсон ба залуу Прокофьев айлын ганц хүү гэдэг утгаараа цэрэгт татагдсангүй үлджээ. 1917 оны сүүлчээр Орос орноо орхихоор шийдээд 1918 оны 5-р сарын 5-нд Москвагаас Сибирийн хурдан галт тэргээр гарч явсаар 6-р сарын 1-нд Токиод иржээ. Тэндээ 2 сар АНУ-ын виз хөөцлдөж 8-р сарын 2-нд усан онгоцоор гараад 9-р сарын 6-нд [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотод]] иржээ. 1920-иод оны хоёрдугаар хагас, 1930-аад оны эхний хагаст Прокофьев төгөлдөр хуурчаар Америк, Европоор идэвхтэй аялан тоглосон (голчлон өөрийнхөө зохиолыг тоглодог байв). Дээр дурдсан "Ала ба Лоллий" балетын хөгжмийг дахин найруулан засварлаж симфони найралд зориулсан "Скифская сюйта" хэмээх зохиол болгожээ. Энэхүү зохиолын анхны тоглолт нь 1916 оны 1-р сарын 29-нд болж хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр ихээхэн шуугиан тарьжээ. Хөгжмийн зохиолч Прокофьевын 1916 онд зохиогдож 1929 онд дахин засварлагдсан "Игрок" дуурь мөн л шуугиан тарьсан байдаг. Уран сайхны багагүй ач холбогдол бүхий түүний төгөлдөр хуурт зориулсан жижиг хэлбэрийн бүтээлүүд болох «Сарказмы» хэмээх цуврал зохиол, төгөлдөр хуурт зориулсан «Гадкий утёнок» хэмээх хөгжмийн үлгэр, [[Анна Ахматова|Анна Ахматовагийн]] шүлгээр бичсэн «Мимолётности» op. 27, цуврал романсуудыг энд дурдах хэрэгтэй юм. Хэдийгээр модернист хандлагатай хөгжим зохиож байсан боловч түүний, өрнийн болоод оросын сонгодог уламжлалыг баримталсан хийл, найрал хөгжим д зориулсан 1-р концерт, Б. В. Асафьевт зориулсан "Классическая симфония" №1 зэрэг бүтээлүүдээ туурвижээ. '''ХИЛИЙН ЧАНАДАД''' С.С.Прокофьев 1917 оны төгсгөлөөр Орос орноос явах бодлоо хэрэгжүүлэхээр зориглосон байдаг. Тэрээр энэ тухайгаа тэмдэглэлдээ бичсэн нь:<blockquote>Ехать в Америку! Конечно! Здесь — закисание, там — жизнь ключом, здесь — резня и дичь, там — культурная жизнь, здесь — жалкие концерты в Кисловодске, там — Нью-Йорк, Чикаго. Колебаний нет. Весной я еду. Лишь бы Америка не чувствовала вражды к сепаратным русским! И вот под этим флагом я встретил Новый год. Неужели он провалит мои желания? — </blockquote>С.С.Прокофьев 1918 оны 5-р сарын 7-ны галт тэрэгэнд сууж Москвагаас гарч дорнод сибирийн төмөр замаар явж 6-р сарын 1-н гэхэд Японы [[Токио]] хотод иржээ. Тэрээр Японы Токио болон [[Ёкохама]] хотуудад тоглолт хийсэн боловч өмнөх цаг үеийнхээ амжилтыг давж гараагүй юм. 2 сар орчим хөөцөлдсөний эцэст америкийн виз авснаар 8-р сарын 2 гэхэд АНУ руу хөлөг онгоцоор гарав. Сарын дараа тэрээр Нью-Йоркт ирсэн бол тун удалгүй хилийн чанад дахь анхны зохиол болох «Сказки старой бабушки» хэмээх зохиолоо бичжээ. АНУ-аас эх орондоо эргэж очих хүртлээ тэр Парис хотод А. Кусевицкийн тусламжтайгаар амьдарч, уран бүтээлээ туурвиж байсан юм. Парист байхдаа Н. Я. Мясковскийтай байнга захидлаар харилцаж Зөвлөлт орны тухай, эх орондоо эргэн очиход хүлээж авах эсэх талаар санал солилцож байв. Парист францын хөгжмийн зохиолчидтой танилцаж байсан бол Бельги, Герман, Англи орнуудад өөрийнхөө төгөлдөр хуур, найрал хөгжимд зориулсан 3-р концертоороо аялан тоглолт хийж байлаа. Мөн Парист байхдаа Дягилевтай хамтарч балетын уран бүтээлээ үргэлжлүүлж байв. 1936 онд Прокофьев гэр бүлийнхэнтэйгээ ЗХУ руу бүрмөсөн буцаад нүүж, Москвад суурьшжээ. Хөгжмийн зохиолч дараа нь гадаад руу ердөө хоёр удаа аялсан: 1936/37 болон 1938/39 оны улиралд. 1936 онд Наталья Сацын санаачилгаар Төв Хүүхдийн Театрт зориулж "Петр ба чоно" симфони үлгэрийг бичсэн (анхны тоглолт нь 1936 оны 5-р сарын 2-нд болсон). Үүний гол зорилго нь симфони найрал хөгжмийн хөгжмийн зэмсгийг үзүүлэх явдал байв. Зөвлөлтийн 1941-1945 оны Аугаа их Эх орны дайны үеэр С.Прокофьев "Үнсгэлжин" балет, түүний 5-р симфони, 7, 8, 9-р төгөлдөр хуурын сонатууд, лимбэ, төгөлдөр хуурын сонат дээр өргөн ажилласан. Кшиштоф Мейерийн хэлснээр Прокофьевын Тавдугаар симфони нь "Дэлхийн 2-р дайны эмгэнэлт явдалтай холбоотой сэдэвчилсэн хамгийн гайхалтай бүтээлүүдийн нэг юм." Дайны үеийн хамгийн чухал бүтээл бол [[Лев Толстой|Лев Толстойн]] ижил нэртэй романаас сэдэвлэсэн "Дайн ба энх" дуурь байв. Прокофьев "Александр Невский" (1938) болон "Иван Аймшигт" (хоёр хэсэгтэй, 1944-1945) кинонуудын хөгжмийг бичсэн. Сергей Прокофьев 1953 оны 3-р сарын 5-нд Москвад Камергерскийн гудамжны нийтийн орон сууцанд цусны даралт ихсэлтийн хямралаас болж нас баржээ. Тэрээр [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталинтай]] нэг өдөр нас барсан тул түүний нас барсаныг анзаараагүй бөгөөд гэр бүл, хамт ажиллагсад нь оршуулгын ёслолыг зохион байгуулахад ихээхэн бэрхшээлтэй тулгарсан юм.{{DEFAULTSORT:Прокофьев, Сергей}} [[Ангилал:1891 онд төрсөн]] [[Ангилал:1953 онд өнгөрсөн]] 6opiah6vuz8b8tn31zsmwci6a34wxa9 0 135887 854848 788056 2026-04-27T07:11:34Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854848 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | зураг = Toogii.jpg | төрсөн_өдөр = 1984 | төрсөн_газар = | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = Жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК, ОАК) | театр = Улсын драмын эрдмийн театр | төгссөн_нь = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]] | эх = | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шагнал'''<br />Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан ( 2014 ) }} == Намтар == '''Минжбадгарын Тогтохжаргал''' нь 1984 онд Улаанбаатар хотноо төрсөн. == Боловсрол == * '''1984 онд''' Улаанбаатар хотод төрсөн. * '''2002-2006 онд''' СУИС-ийг жүжигчин мэргэжлээр суралцаж төгссөн. * '''2020- 2022 онд''' Удирдлагын академид төрийн удирдлагын чиглэлээр магистрын зэрэг хамгаалсан. == Ажил == • '''2005-2006 онд''' “Шинэ үе” продакшнд жүжигчнээр, 2007-2008 онд “Соёмбо” телевизэд хөтлөгчөөр ажилласан. • '''2008 оны''' 10-р сараас УДЭТ-ын Уран бүтээлийн хэлтэст жүжигчнээр ажиллаж байна. == Уран бүтээл == ==== Тайзны уран бүтээл : ==== * 2008 Л.Толстой “Алтан түлхүүр” жүжгийн Малевина * 2008 А.П.Чехов “Хурим” жүжгийн Ээж * 2009 Б.Лхагвасүрэн “Тамгагүй төр” жүжгийн Гүргэл бага хатан * 2009 Х.Андерсен “Лусын дагина” жүжгийн Хувирдаг гүнж, хоёрдугаар эгч * 2009 Софокл “Эдип хаан” жүжгийн Олны хэсэг * 2009 Б.Галаарид “Шар тэнгисийн тарчлаан” Анар * 2010 Б.Лхагвасүрэн “Атга нөж” жүжгийн Бөртэ хатны шивэгчин * 2010 С.Жаргалсайхан “Нууц амраг чинь болъё” жүжгийн Хулан * 2010 В.Хюго “Парисын дарь эхийн сүм” жүжгийн Мишель тэнэмэл * 2010 С.Михалков “Бардам туулай” жүжгийн Хоёрдугаар бүжин * 2010 В.Красногоров “Диваажингийн хаалга” Гол дүрийн бүсгүй * 2011 Д.Мэндсайхан “Ээжээ” жүжгийн Ариунаа * 2011 Б.Цогнэмэх “Тэнгэрийн хүү” Кушаны гүнж Бүни * 2011 Б.Шүүдэрцэцэг “Ану хатан” жүжгийн Мааяа * 2011 Д.Намдаг “Оролмаа эх” жүжгийн Хүүхнээ * 2011 В.Красногоров “Би ч гэсэн жаргамаар байна” жүжгийн Эмэгтэй * 2012 У.Шекспир “Гамлет” жүжнийн Олны хэсэг, Офелия * 2013 Ф.Шиллер “Хар санаа хайр сэтгэл” жүжгийн Луйза * 2013 Д.Содномдорж “Норовын намтар” жүжгийн Математикийн дэвтэр * 2013 М.Сервантес “Кихот ноён” жүжгийн Буурчийн газрын бүжигчин * 2013 Р.Куни “Эцсийн зогсоол зөвхөн чи” жүжгийн Линда * 2014 Г.Ибсен “Нора” жүжгийн Элена * 2014 Х.Пинтер “Yesterday” жүжгийн Сара * 2014 Г.Х.Андерсон “Үнсгэлжин” жүжгийн Олны хэсэг * 2015 У.Шекспир “Ромео, Жульетта” жүжгийн Розалина * 2015 Б.Лхагвасүрэн “Үгүйлэгдсэн хайр” жүжгийн Нарийн бичиг * 2016 Д.Равжаа “Саран хөхөө” жүжгийн Элиг хатан, хар нөмрөгт * 2017 Ш.Гүрбазар “Надаар тоглосон хайр” жүжгийн Цолмонгийн найз * 2017 Д.Намдаг “Жаргаагүй нар” жүжгийн Нина, Нансалмаа * 2017 Д.Мягмар “Найрын ширээний ууц” жүжгийн Одмаа * 2017 К.Драгунская “Онц сурлагтанууд орохыг хориглоно” жүжгийн Ану * 2017 Ц.Балдорж “Хайрын виз” жүжгийн Сүндэр * 2017 Я.Баяраа “Царцаа Намжил” жүжгийн Хэрээ * 2017 Л.Толстой “Адууны түүх” жүжгийн Хулангоо * 2018 Кен Людвиг “Оддын өвчин” жүжгийн Мария * 2018 Э.Оюун “Би эндээс явахгүй” жүжгийн Дэжид * 2019 Л.Өлзийтөгс “Бүсгүйн зурвас” жүжгийн Итгэл * 2019 О.Элбэгтөгс “Надтай үлдээч” жүжгийн Анужин * 2020 Л.Н.Толстой “Анна Каренина” жүжгийн Бетси Тверская * 2021 Б.Цогнэмэх “Хаадын хаан. Андгай” жүжгийн Хадаан * 2022 Б.Брехт “Сычуаны сайн хүн” жүжгийн Хижээл эм * 2023 Ш.Гүрбазар “Нулимс унахаа нүднээс асуудаггүй” бэсрэг драм * 2023 В.Красногоров “Би ч гэсэн жаргамаар байна” жүжиг Эхнэрийн найз /Увс аймгийн “Ойрад” театр/ * 2023 Б.Цогнэмэх “Асарын өндөр” жүжгийн Хасун хатан /Завхан аймгийн Хөгжимт жүжгийн театр/ * 2023 В.Красногоров “Би ч гэсэн жаргамаар байна” жүжиг Эхнэрийн найз /Булган аймгийн Хөгжимт жүжгийн театр/ * 2023 У.Шекспир “Гамлет-перформанс” Олны хэсэг * 2024 Л.Н.Толстой “Анна Каренина” жүжгийн Бетси Тверская зэрэг тус тус дүрүүдийг бүтээсэн. ==== Дэлгэцийн уран бүтээл : ==== * 2009 “Хайрлаагүй амь” МУСК Нараа * 2009 “Цэцэг нялхарсан зун” богино хэмжээний кино Дэнсмаа * 2009 “Дэв” МУСК Навчаа * 2010 “Үл таних эмэгтэй” МУСК Ариунаа * 2010 “Өвгөн шувуу” УСК Лхажавын эхнэр /Монгол-ӨМӨЗО/ * 2011 “Өдөр өдрийн нар” ОАК Эмч Сараа * 2012 “Ерөнхийлөгчийн туслах” МУСК Багш * 2012 “Хоёр гүүрний цаана” МУСК Эмч * 2013 “Шинэ бэр” богино хэмжээний кино Бэр * 2015 “Нэгэн нарны дор” ОАК /ӨМӨЗО-ы “Одон” телевиз/ * 2015 “Сүүлчийн шөнө” МУСК Эхнэр * 2017 “Зангараг” МУСК * 2017 “Эрдэнэсийн өв” МУСК * 2018 “Love&sex” цуврал кино * 2018 “Солонго үүл” МУСК * 2019 “Торгон цэргүүд” ОАК Цэргийн эмч Ариунаа, гүйцэтгэх продюсер * 2019 “Бэрүүд” ОАК Хулан /UBS телевиз/ * 2020 “Дурсаж яваарай” МУСК * 2020 “Хэвтрийн хүн” МУСК * 2020 “Interactive” МУСК * 2021 “Ганцхан шалтгаан” МУСК * 2021 “Чи миний дуршил” МУСК * 2021 “Нэг талын тасалбар” ОАК Гийлэн * 2021 “Карентин 21” контент * 2021 “Өглөөний мэнд” ОАК Багш * 2021 “Карентины хүүхдүүд” контент * 2022 “11-р дүүрэг” МУСК Ундраа * 2022 “Төгөлдөр хуур” МУСК * 2022 “Пост” МУСК * 2022 “Алтаргана” МУСК Юмжаан /UBS телевиз/ * 2023 “Girls-3,4” ОАК * 2023 “Zura-3: Цэвэрлэгээ” МУСК Шүүгч Тунгалаг ==== Радио жүжиг : ==== * 2010 онд Толстой “Алтан түлхүүр” жүжгийн МҮОНР ТВ-д Малевинагийн дүрээр бичүүлсэн. * 2012 онд Краснагоров “Би ч гэсэн жаргамаар байна” жүжгийг театрын архивт радио жүжгийн хэлбэрээр бичүүлсэн. * 2023 онд Г. Ибсен “Нора” жүжгийн Эленагийн дүрээр бичүүлсэн. ==== Бусад : ==== * “Алтан үе”, “Бид мартахгүй” дурсамж тоглолтууд * Ардын жүжигчин Ж.Лхамхүүгийн “Багшийн эрдэм шавиас” тайлан тоглолт * Л.Ванганы мэндэлсний 90 жилийн ойн тоглолт * “Дээлтэй Монгол” өдөрлөг * “Динза Цондоолойг аварсан нь” * Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүдэд зориулсан үлгэрийн цоморлиг * Жуулчдад зориулсан “Цагаан сарын ёс заншил” тоглолт * Б.Галаарид “Шар тэнгисийн тарчлаан” жүжгийн хэсэг “Улаанбаатар” ресторанд * Гавьяат жүжигчин С.Дамдины уран бүтээлийн цэнгүүн * “Миний гудамж” нээлтийн арга хэмжээнд “Норовын намтар” жүжгийн бүжиг * “Театрын уран зургийн хөгжлийн асуудал” эрдэм шинжилгээний бага хурал * Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, найруулагч Б.Мөнхдорж “Монголын театрын оршин тогтносон үүсэл хөгжил” эрдэм шинжилгээний бага хурал * Дүрийн уралдаан “Парисийн дарь эхийн сүм” жүжгийн Эсмеральдагийн дүрээр оролцсон. * Б.Лхагвасүрэн “Би цаг тооны үргэлжлэл” уран бүтээлийн цэнгүүн “Тамгагүй төр” жүжгийн хэсгээс * Ардын жүжигчин С.Сарантуяа “Зүрхнээс зүрхэнд” цэнгүүн * Төрийн соёрхолт Ш.Гүрбазарын цэнгүүн  гэх мэтчилэн 2008 оноос хойш одоог хүртэл УДЭТ-ын хавар, намрын аялан тоглолтууд болоод “Алтан үеийн дурсамж” тоглолтууд гээд бүхий л төлөвлөгөөт ажлуудад оролцсоор байна. == Гавьяа, шагнал == * 2011 “Шилдэг залуу” алтан медаль * 2013 Соёл, спорт, аялал жуулчлалын яамны “Жуух бичиг” * 2014 Монгол Улсын Соёлын тэргүүний ажилтан == Цахим хуудас == • [https://www.facebook.com/toogii.minjee Facebook] == Эх сурвалж == [https://mdt.moc.gov.mn/team/%d0%bc-%d1%82%d0%be%d0%b3%d1%82%d0%be%d1%85%d0%b6%d0%b0%d1%80%d0%b3%d0%b0%d0%bb/ Улсын драмын эрдмийн театрын албан ёсны хуудас]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 6grvr8v8v0dvxlwje7pn39lt91skyhs 0 135900 854786 812374 2026-04-27T01:16:52Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854786 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | зураг = Shinebayar.jpg | төрсөн_өдөр = 1992 | төрсөн_газар = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Дорноговь]]<br>аймаг | яс_үндэс = [[Халх]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = Жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК, ОАК) | театр = Улсын драмын эрдмийн театр | төгссөн_нь = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]] | эх = | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шагнал'''<br />Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан ( 2018 ) }} == Намтар == '''Баасанбуугийн Шинэбаяр''' нь 1992 онд Дорноговь аймагт төрсөн. == Боловсрол == • '''2013 онд''' Соёл Урлагийн их сургуулийг жүжигчний мэргэжлээр төгссөн. == Ажил == • '''2014 оноос''' хойш Улсын Драмын Эрдмийн театрын Уран бүтээлийн хэлтэст жүжигчнээр ажиллаж байна == Уран бүтээл == ==== Тайзны уран бүтээл ==== * У.Шекспир “Ромео, Жульетта” Ромео * Ш.Гүрбазар “Жаргаагүй нар” Нацагдорж * С.Михалков “Бардам туулай” Бардам туулай * Б.Цогнэмэх “Тэнгэрийн хүү” Аравт * Б.Шүүдэрцэцэг “Домогт Ану хатан” Элч * Д.Равжаа “Саран хөхөө” Хөтлөгч, Дэрмэ түшмэл * Д.Намдаг “Оролмаа эх” Олны хэсэг * У.Шекспир “Гамлет” Гильденштрен * В.Хыго “Парисын Дарь эхийн сүм” Залуу лам * Т.Габбе “Үнсгэлжин” Түшмэл * С.Драгунсгая “Онц сурлагатнууд орохыг хориглоно” Эмээ * М.Сервантес “Кихот ноён” Янгус, Мөргөлчин * Б.Лхагвасүрэн “Тамгагүй төр” Олны хэсэг * Ч.Түвшин “Норовын намтар” Математикийн дэвтэр * Софокл “Эдип хаан” олны хэсэг * Л.Н.Толстой “Адууны түүх” Офицер, Жанжаа * О.Элбэгтөгс “Надтай үлдээч” Хосбаяр * Л.Н.Толстой “Анна Каренина” Офицер * Б.Брехт “Сычуаны сайн хүн” Шу Фу * Н.Гоголь “Тоглоомчид” Ихарев * Б.Лхагвасүрэн “Тамгагүй төр” Хүчир * Л.Н.Толстой “Анна Каренина” Константин Левин * Б.Цогнэмэх “Тэнгэрийн хүү” Модун Шаньюй ==== Дэлгэцийн уран бүтээл ==== * 2014 он “Хязгааргүй” МУСК * 2015 он “Аав” МУСК * 2015 он “Учрал” МУСК * 2016 он “Атганд үлдсэн эрдэнэ” МУСК * 2016 он “Намайг хайрла” МУСК * 2016 он “Цагаан хадаг” МУСК * 2016 он “Нүдээ аниад төсөөл” МУСК * 2017 он “Хуримын даашинзтай бүсгүй” МУСК * 2018 он “Тэрбумын хэрэг” МУСК * 2022 он “Хөх тавилан” МУСК * 2022 он “Тэгри чину” МУСК == Гавьяа, шагнал == * 2016 Монголын залуучуудын холбооны “Хөдөлмөрийн алдар” цол тэмдэг * 2016 Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын яамны “Жуух бичиг” * 2018 Монгол Улсын Соёлын тэргүүний ажилтан == Цахим хуудас == • [https://www.facebook.com/vita.dolce.393 Facebook] == Эх сурвалж == [https://web.archive.org/web/20240801054026/https://mdt.moc.gov.mn/team/%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%83%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%88%D0%B8%D0%BD%D1%8D%D0%B1%D0%B0%D1%8F%D1%80/ Улсын Драмын Эрдмийн театрын албан ёсны хуудас] rkuru7wbadg8r9hibg6bqtweqsp5nch 0 135902 854858 788103 2026-04-27T09:36:04Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854858 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | зураг = Maidarravjaa.jpg | төрсөн_өдөр = 1991 | төрсөн_газар = [[Монгол улс|Монгол]] улс [[Ховд]]<br>аймаг | яс_үндэс = [[Халх]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = Жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК, ОАК) | театр = Улсын драмын эрдмийн театр | төгссөн_нь = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]] | эх = | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шагнал'''<br />Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан ( 2023 ) }} == Намтар == '''Оюунтунгалагийн Майдарравжаа''' нь 1991 онд Ховд аймагт төрсөн. == Боловсрол == * '''2009 онд''' Соёлын коллежийг найрал хөгжмийн хөгжимчнөөр төгссөн. * '''2013 онд''' Соёлын дээд сургуулийг дуу хөгжмийн багш мэргэжлээр төгссөн. * '''2018 онд''' Соёл Урлагийн Их сургуулийг жүжигчин мэргэжлээр төгссөн. == Ажил == * '''2019 оны''' 1-р сараас Улсын Драмын Эрдмийн театрын Уран бүтээлийн хэлтэст жүжигчнээр ажиллаж байна. == Уран бүтээл == ==== Тайзны уран бүтээл ==== * '''2019 онд''' У.Шекспир “Ромео Жульетта” жүжгийн Тибальтын дагуул * '''2019 онд''' Л.Өлзийтөгс “Бүсгүйн зурвас” жүжгийн Олны хэсэг * '''2019 онд''' Ц.Балдорж “Хайрын виз” жүжгийн Цэнгэл * '''2020 онд''' Л.Н.Толстой “Анна Каренина” жүжгийн Олны хэсэгт * '''2021 онд''' Б.Цогнэмэх “Хаадын хаан. Андгай” жүжгийн Жамух Гүр хаан, Аргасун хуурч болон Зэлмэ * '''2022 онд''' Берхольт Брехт “Сычуаны сайн хүн” жүжгийн Гэр бүл * '''2024 онд''' Л.Н.Толстой “Анна Каренина” жүжгийн Олны хэсэгт == Гавьяа, шагнал == • '''2023 он''' Монгол Улсын Соёлын Тэргүүний ажилтан == Эх сурвалж == [https://mdt.moc.gov.mn/team/%d0%be-%d0%bc%d0%b0%d0%b9%d0%b4%d0%b0%d1%80%d1%80%d0%b0%d0%b2%d0%b6%d0%b0%d0%b0/ Улсын Драмын Эрдмийн театрын албан ёсны хуудас]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 2dvskh53uov5xb2aejd0ig5u9sqzogr 0 135904 854790 788108 2026-04-27T01:40:51Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854790 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Зохиолч | нэр = Батжаргалын Сандуйжав | зураг = Sanduijav.jpg | жинхэнэ нэр = | нууц нэр = | жинхэнэ нэр = | төрсөн огноо = 1982 он | төрсөн газар = [[Завхан]] аймаг [[Улиастай]] сум | нас барсан огноо = | нас барсан газар = | мэргэжил = Жүжигчин, Найруулагч | гарал үүсэл = | яс үндэс = | иргэний харъяалал = [[Монгол Улс]] | боловсрол = Магистр | төрөл = Театр | субъект = | урсгал = | хамтрагч = | залгамжлагч = | шагналууд = Монгол улсын Соёлын тэргүүний ажилтан (2013) | гарын үсэг = | вэбсайт = }} == Намтар == '''Батжаргалын Сандуйжав''' нь 1982 онд Завхан аймгийн Улиастай суманд төрсөн. == Боловсрол == * '''1990-2000 онд''' Улиастай хотын нэгдүгээр 10 жилийн сургуулийг дүүргэсэн. * '''2000-2003 онд''' СУИС-д жүжигчин, найруулагч мэргэжлээр суралцсан. * '''2017-2019 онд''' “Сити” их сургуульд урлаг судлалын магистрын зэрэг хамгаалсан. == Ажил == * '''2003-2010 онд''' Завхан аймгийн Хөгжимт жүжгийн театрт жүжигчнээр ажилласан. * '''2010-2012 онд''' МҮОНТ-д туслах найруулагч, “Өнгөт инээд” хамтлагт жүжигчин, “Semoon” студид туслах найруулагчаар тус тус ажилласан. * '''2013-2022 онд''' Завхан аймгийн Хөгжимт жүжгийн театрт ерөнхий найруулагчаар ажилласан. * '''2023 оноос''' УДЭТ-т туслах найруулагчаар ажиллаж байна. == Уран бүтээл == ==== Жүжигчнээр ==== * А.П.Федаров “Сүй тависан паян” жүжгийн Гол дүр * П.Батсайхан “Сохор хууль” жүжгийн Довчинжамц * Л.Лхагважав” Үйлийн үр” жүжгийн Байцаагч * Б.Лхагвасүрэн “Чимээгүй шөнө” жүжгийн Хаан * К.Гольдони “Буудлын авхай” жүжгийн Тайж * Ж.Барамсай “Баян хүний мөрий” жүжгийн Нярав өвгөн * С.Наранжаргал “Нэг л өдөр” жүжгийн Аав * Д.Урианхай “Уураг сүүний домог” жүжгийн Хан хүү * Н.Ганхуяг “Эх орондоо эсэн мэнд харих болтугай” жүжгийн Өвсчин өвгөн, Барилгачин хятад * А.П.Чехов “Хунгийн сүүлчийн дуу” жүжгийн гол дүр Ивонович * А.П.Чехов “Тэнэг хүүхэн, тэтгэврийн ахмад” жүжгийн Тэтгэврийн ахмад * А.П.Чехов “Ваня ах” жүжгийн Нагац Ваня * Ц.Хүсэлбаатар “Амьдрал өөрөө хичээл” жүжгийн Мухар * Ш.Гүрбазар “Сүүлчийн хичээлийн дараа хаачих вэ” жүжгийн Сургуулийн жижүүр * А.П.Ванпилов “6-р сарын салалт” жүжгийн Золутаев * Л.Ванган “Майга бор, цагаан хүзүүт хоёр” жүжгийн Бэлтрэг * Ц.Бавуудорж “Өндөр гэгээн” дуулалт жүжгийн Тойн лам, Номууны нөхөр * ӨМӨЗО-ы “Ордос хурим” бүжгэн жүжгийн Хонжин өвгөн * Ц.Бавуудорж “Өндөр гэгээн” дуулалт жүжиг * Д.Мэндсайхан “Жангар” хүүхдийн жүжгийн гол дүрүүдэд тус тус тоглосон ==== Найруулагчаар ==== * Л.Лхаасүрэн “Сар нуугдсан шөнө” жүжиг – найруулагч * Ч.Лодойдамба “Гарын таван хуруу” мюзикл жүжиг – найруулагч * Л.Лхаасүрэн”Баавгай дуулах уу” хүүхдийн жүжиг – найруулагч * Ц.Бавуудорж “Өндөр гэгээн” дуулалт жүжиг – туслах найруулагч * “Өдөр өдөрийн нар” ОАК – туслах найруулагч * “Сар анх мандсан нутаг” баримтат кино – туслах найруулагч * “Зөвхөн намайг үхсэний дараа” баримтат кино – туслах найруулагч * “Би монгол хүн” баримтат кино – туслах найруулагч * “Миний аз жаргал уйтгар гуниг” баримтат кино – туслах найруулагч ==== Бие даасан уран бүтээлүүд ==== * “Шинэ жил гоё” хүүхдийн жүжиг * “Юуны төлөө” моно драм * “Зөвхөн монголдоо” инээдэмийн бүрэн хэмжээний кино зохиол * “Цас” мюзикл ==== '''Бусад:''' ==== * Ардын хувьсгалын 99 жил, Завхан аймгийн 97 жилийн ойн баяр наадмын нээлтийн ерөнхий найруулагч * Ардын хувьсгалын 100, 101 жилийн Улсын баяр наадмын нээлтийн үйл ажлгааны туслах найруулагчаар тус тус ажилласан. * 2019 онд Завхан аймагт “Алтан өргөө” хүүхэлдэйн театрыг байруулсан. == Гавьяа, шагнал == * '''2013 он''' Монгол Улсын Соёлын тэргүүний ажилтан * '''2018 он''' Хөдөлмөрийн хүндэт медаль == Эх сурвалж == [https://mdt.moc.gov.mn/team/%d0%b1-%d1%81%d0%b0%d0%bd%d0%b4%d1%83%d0%b9%d0%b6%d0%b0%d0%b2/ Улсын Драмын Эрдмийн театрын албан ёсны хуудас]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ee2lbrj79s0wik90jwnzdjjc3j8mvf0 0 137422 854849 821551 2026-04-27T07:17:10Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854849 wikitext text/x-wiki [[Файл:Michel Sogny b.jpg|thumb|250px|Мишель Соньи]] '''Мишель Соньи''' ({{lang-fr|Michel Sogny}}, 1947 оны 11 сарын 21) нь [[Унгар]] гаралтай [[Франц|Францын]] төгөлдөр хуурч, хөгжмийн зохиолч, зохиолч юм. Тэрээр төгөлдөр хуур заах шинэ арга барилыг боловсруулсан.<ref>Valérie Sasportas (23 April 2010). [http://www.lefigaro.fr/livres/2010/04/22/03005-20100422ARTFIG00623-michel-sogny-la-musique-sans-soupir-.php «&nbsp;Michel Sogny, La musique sans soupirs&nbsp;»]. ''[[Le Figaro]]''.</ref><ref>Radio Classique (December 2015). [http://www.radioclassique.fr/actu-classique/dossiers/dossiers-detail/lart-et-la-methode-de-michel-sogny.html "L’art et la Méthode de Michel Sogny"].</ref> Түүний арга нь төгөлдөр хуурыг хүүхэд насанд сураагүй бол эзэмшихэд хэцүү гэж үздэг байсан ч насны хязгааргүйгээр олон сурагчдад энэ хөгжмийг сурах боломжийг олгосон юм.<ref>«&nbsp;L'histoire d'une adulte prodige&nbsp;», Piano n°19, 2005–2006.</ref> ==Намтар== Мишель Соньи Парисын Хөгжмийн Ердийн Сургууль (École Normale de Musique de Paris)-д суралцаж, Жюль Жантил болон Ивонн Деспортесийн удирдлаган дор төгөлдөр хуурын суралцсан. Тэрээр сэтгэл судлалын магистр, утга зохиолын бакалавр, мөн 1974 онд Сорбонны их сургуульд Владимир Жанкелевичийн удирдлаган дор философийн докторын зэрэг хамгаалсан.<ref>''Le Processus de l'esprit créateur chez Liszt'' {{SUDOC|040853942}}</ref> Мишель Соньи нь SOS Talents сангийн үүсгэн байгуулагч юм. Валери Жискар д'Эстэн болон Франц Листийн гуч охин Бландин Оливье де Прево нартай хамтран Соньи нь Францын Франц Лист Нийгэмлэгийн үүсгэн байгуулагчдын нэг байв.<ref>Association française Franz Liszt 1972 », Documentation Association Franz Liszt,‎ octobre 1972</ref><ref>{{cite news |title=Une Association Franz Liszt|work=[[Le Figaro]]|date=16 October 1973|page=29|url=https://www.flickr.com/photos/60784876@N06/49472640182/in/dateposted-public}}</ref> ==Мишель Соньигийн төгөлдөр хуурын арга== Соньигийн аргачлалыг түүний Парис болон Женев дэх сургуулиудад заадаг. 1974 оноос хойш 20,000 гаруй сурагч Соньигийн аргаар төгөлдөр хуур тоглохыг эзэмшсэн байна.<ref>{{cite news |first=Thierry |last=Hillériteau|title=Les antiques accords de Michel Sogny|work=[[Le Figaro]]|date=2 May 2014|url=http://www.lefigaro.fr/mon-figaro/2014/05/02/10001-20140502ARTFIG00286-les-antiques-accords-de-michel-sogny.php}}</ref><ref>{{cite news |title=L'HUMANISTEDE LA MUSIQUE|date=18 May 2017|url=https://studylibfr.com/doc/5076546/de-la-musique---%C3%A9ditions-michel-de-maule}}</ref> Энэхүү арга нь хоёр үндсэн хэсгээс бүрддэг: Жижиг дасгалуудаас бүрдсэн сургалтын бүтээл – Пролегомен.<ref>François Lancel, "En avant la musique", ''Le Parisien'',‎ mai 1981</ref> Пролегомен нь хөгжмийн симфони болон дууны мэдрэмжийг хөгжүүлдэг.<ref>Stephan Friedrich, ''"L'Art et la Méthode", Classica L'Express"'',‎ décembre 2015, p. 4</ref> Хоёр дахь чиглэл нь этюдийн мөчлөгөөс бүрддэг бөгөөд гарын хөдөлгөөн, байрлал зэрэг техникийн ур чадварыг хөгжүүлэхэд анхаардаг.<ref>Georges Hilleret, "Le bonheur de jouer Bach après quelques mois de pratique", Télé 7 Jours,‎ 26 mai 1984</ref> Соньигийн нэг сурагч болох Францын хэлний профессор Мишель Парис нь насанд хүрсэн үедээ төгөлдөр хуур сурж эхэлсэн.<ref>Stephan Friedrich, ''"Michèle Paris – L'adulte prodige"'', Classica L'Express,‎ décembre 2014, p. 9</ref> Соньигийн 4 жилийн аргачлалын сургалтыг дүүргэсний дараа 30 настайдаа Соёлын яамны ивээл дор Шанз-Элизе театрт бие даан тоглолт хийжээ.<ref>Edgar Schneider, ''"Jours de France"'', Le Carnet de la Semaine,‎ 3 mai 1980</ref> Мишель Соньигийн өөр нэгэн амжилттай сурагч нь Клодин Зевако бөгөөд тэрээр 1983, 1984 онуудад Шанз-Элизе театрт тоглолт хийсэн байна.<ref>"En Bref- Récital à la Fondation Cziffra", ''Le Monde'',‎ 26 mai 1984</ref> 1981 онд Сенат Соёлын сайд Жак Лангтай Мишель Соньигийн аргачлалыг Франц даяар нэвтрүүлэх асуудлыг албан ёсоор хэлэлцсэн байна.<ref>{{cite news |title=Enseignement de la musique : extension du centre Michel Sogny – Sénat|url=https://www.flickr.com/photos/60784876@N06/25294925464}}</ref> == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20221017174615/http://www.michelsogny.ch/ Michel Sogny Official Website] * [https://www.lefigaro.fr/musique/michel-sogny-l-art-de-la-resilience-20220605 Michel Sogny, l’art de la résilience] [[Le Figaro]] * [https://web.archive.org/web/20221017174620/http://www.academie-michel-sogny.ch/ Michel Sogny Academy] * [http://www.michelsogny.com Michel Sogny Personal Website] * [https://web.archive.org/web/20221021030101/http://www.sos-talents.ch/ SOS Talents Foundation] * [https://web.archive.org/web/20150822211931/http://www.artchipel.net/fr/compositeur/sogny-michel/ Works at Artchipel] * [https://www.laflutedepan.com/recherche?Effiltre=1&Effiltre2=0&tri=0&page=0001&boutique=&instrument=&style=&motcle=michel+sogny laflutedepan.com] == Зүүлтийн тайлбар == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Соньи, Мишель}} [[Ангилал:1947 онд төрсөн]] [[Ангилал:Францын хөгжмийн зохиолч]] tsyhqkn2ex6l6fot90ot3u4t3at7hhh 0 138706 854796 854254 2026-04-27T03:03:48Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854796 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Гуанши | native_name = 广西 | other_name = | native_name_lang = zh-Hans | settlement_type = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] | translit_lang1 = Хятад | translit_lang1_type = {{nobold|Хятад ханз}} | translit_lang1_info = {{lang|zh-Hans-CN|广西壮族自治区}} | translit_lang1_type1 = {{nobold|[[Пиньинь]]}} | translit_lang1_info1 = {{tlit|zh|Guǎngxī zhuàngzú zìzhìqū}} | translit_lang1_type2 = {{nobold|Товчлол}} | translit_lang1_info2 = {{linktext|lang=zh|桂}} ({{tlit|zh|Guì}}) | translit_lang2 = Жуан | translit_lang2_type = {{nobold|[[Жуан хэл]]}} | translit_lang2_info = {{lang|za|Gvangjsih Bouxcuengh Swcigih}} | translit_lang2_type1 = {{nobold|Товчлол}} | translit_lang2_info1 = {{lang|za|Gvei}} | image_map = Guangxi in China (+all claims hatched).svg | mapsize = 275px | map_caption = Гуанши өөртөө засах орны газрын зураг дээрх байрлал | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хятад}} | named_for = | seat_type = Нийслэл<br /><span style="font-weight:normal;">(ба томоохон хт)</span> | seat = [[Наньнин]] | parts_type = Divisions | parts_style = para | p1 = 14 [[Хятадын тойрог|тойрог]] | p2 = 109 [[Шянь|хошуу]] | p3 = 1396 [[Хятадын суурингууд|суурингууд]] | government_type = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] | governing_body = Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орны ардын их хурал | leader_title = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]] | leader_name = | leader_title1 = Хурлын дарга | leader_name1 = | leader_title2 = Засгийн газрын дарга | leader_name2 = | leader_title3 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] аймгийн дарга | leader_name3 = | area_total_km2 = 237600 | area_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (газар нутгийн хэмжээгээр)|9-р байр]] | elevation_max_m = 2141 | elevation_max_point = [[Kitten Mountain]] | population_footnotes = <ref>{{Cite web|date=11 May 2021|title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 3)|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html|access-date=11 May 2021|publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]}}</ref> | population_total = 50,126,804 | population_as_of = 2020 | population_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|11-р байр]] | population_density_km2 = auto | population_density_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын нягтаршлаар)|20-р байр]] | demographics_type1 = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | iso_code = CN-GX | blank_name_sec1 = [[ДНБ]] <span style="font-weight: normal;">(2023)</span><ref name="GDPdata">{{cite web|url=https://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0103|title=National Data|publisher=[[National Bureau of Statistics of China|China NBS]]|date=March 2024|access-date=June 22, 2024}} see also {{cite web|url=http://tjj.gxzf.gov.cn/tjsj/tjgb/qqgb/t18207923.shtml|title=zh: 2023年广西壮族自治区国民经济和社会发展统计公报|publisher=guangxi.gov.cn|date=March 30, 2024|access-date=June 22, 2024|archive-date=Зургадугаар сар 11, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240611184352/http://tjj.gxzf.gov.cn/tjsj/tjgb/qqgb/t18207923.shtml|url-status=dead}} The average exchange rate of 2023 was CNY 7.0467 to 1 USD dollar {{cite press release| url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202402/t20240228_1947918.html| title=Statistical communiqué of the People's Republic of China on the 2023 national economic and social development| publisher=China NBS| date=February 29, 2024| access-date=June 22, 2024}}</ref> | blank_info_sec1 = [[CN¥]] 2,720 тэрбум (19-т) <br />[[US$]] 386 тэрбум | blank1_name_sec1 = ДНБ нэг хүнд ноогдох | blank1_info_sec1 = CN¥ 54,005 (29-д) <br />US$ 7,664 | blank2_name_sec1 = ДНБ өсөлт | blank2_info_sec1 = {{increase}} 4.1% | blank4_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2022) | blank4_info_sec2 = 0.751<ref name="SHDI">{{cite web |title=Human Development Indices (8.0)- China |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/CHN/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0 |access-date=23 September 2024 |website=Global Data Lab}}</ref> (26-д) – {{color|#090|өндөр}} | website = {{URL|http://www.gxzf.gov.cn/}} | official_name = Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орон | image_skyline = 1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg | image_alt = | image_caption = Гуанши нутаг }} '''Гуанши''' буюу албан ёсоор '''Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орон''' ([[Хятад хэл|хятад]]. 广西壮族自治区, [[пиньинь]] ''Guǎngxī Zhuàngzú Zìzhìqū'' ; жуан хэл. ''Gvangjsih Bouxcuengh Swcigih'') — БНХАУ-ын зүүн өмнөд хэсэгт орших өөртөө засах орон. Захиргааны төв болон хамгийн том хот нь [[Наньнин]] юм. Гуанши өөртөө засах оронд 2020 оны байдлаар 50,126 сая хүн оршин сууж байсан. БНХАУ-ын зүүн өмнөд хэсэгт орших тус өөртөө засах орон [[Өмнөд Хятадын тэнгис|Өмнөд хятадын тэнгисийн]] [[Тонкины булан]] руу гарцтай. Уг өөртөө засах орон зүүн өмнөд хэсгээрээ [[Гуандун муж|Гуандун]], зүүн хойгуураа [[Хэнань муж|Хэнань]], хойгуураа [[Гуйжоу муж|Гуйжоу]], баруун хэсгээрээ [[Юньнань муж|Юньнань]] муж тус тус хиллэдэг бөгөөд баруун өмнүүрээ [[Вьетнам]] улстай хил залгадаг. 1999 оноос хойш Гуаншийн гадаад худалдааны хамгийн том түнш нь Вьетнам улс юм. Мөн Хятадын зах зээл рүү шар айраг, кофе, уул уурхайн түүхий эд экспортолж, электрон бараа, үйлдвэрийн тоног төхөөрөмж, цай импортолдог [[Лаос]] улстай худалдаа хийдэг ажээ. 2023 онд Гуанши орны гадаад худалдааны нийт хэмжээ 693 тэрбум 650 сая юань буюу 97 тэрбум 510 сая ам.долларт хүрсэн байна. Гуанши бол олон үндэстний нутаг юм. Хүн амын дийлэнх нь [[Хятадууд|хятад]] үндэстэн (62%), хоёр дахь том үндэстэн бол [[Жуан үндэстэн|Жуан]] (34%) бөгөөд энэ нь бүс нутгийн бүтэн нэрд тусгагдсан байдаг. Мөн [[Яо үндэстэн|Яо]], [[Мяо үндэстэн|Мяо]], Дун, Мулао, Маонан, Хүй, Буйи, Вьетнам, Шүй, И, Гэ Лао, Манж зэрэг үндэстнүүдий төлөөлөл бий. == Нутгийн хуваарь == Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орон нь 14 тойргийн энтэй хот хуваагдана. * [[Наньнин|Наньнин хот]] ({{lang|zh-hans|南宁市}}, {{lang|za|Namzningz Si}}) * [[Люжоу хот]] ({{lang|zh-hans|柳州市}}, {{lang|za|Liujcouh Si}}) * [[Гуйлин хот]] ({{lang|zh-hans|桂林市}}, {{lang|za|Gveilinz Si}}) * [[Ужоу хот]] ({{lang|zh-hans|梧州市}}, {{lang|za|Vuzcouh Si}}) * [[Бэйхай хот]] ({{lang|zh-hans|北海市}}, {{lang|za|Bwzhaij Si}}) * [[Фанчэнган хот]] ({{lang|zh-hans|防城港市}}, {{lang|za|Fangzcwngzgangj Si}}) * [[Цинжоу хот]] ({{lang|zh-hans|钦州市}}, {{lang|za|Ginhcouh Si}}) * [[Гуйган хот]] ({{lang|zh-hans|贵港市}}, {{lang|za|Gveigangj Si}}) * [[Юйлин хот]] ({{lang|zh-hans|玉林市}}, {{lang|za|Yilinz Si}}) * [[Байсе хот]] ({{lang|zh-hans|百色市}}, {{lang|za|Bwzswz Si}}) * [[Хэжоу хот]] ({{lang|zh-hans|贺州市}}, {{lang|za|Hocouh Si}}) * [[Хэчи хот]] ({{lang|zh-hans|河池市}}, {{lang|za|Hozciz Si}}) * [[Лайбин хот]] ({{lang|zh-hans|来宾市}}, {{lang|za|Laizbinh Si}}) * [[Чонзуо хот]] ({{lang|zh-hans|崇左市}}, {{lang|za|Cungzcoj Si}}) == Эшлэл == {{reflist}} {{БНХАУ-ын дээд нутаг}} [[Ангилал:Гуанши| ]] 9m0cgulghjb4v8j6lj2brs3r53jxjrg 0 143045 854865 837958 2026-04-27T11:12:46Z Avirmed Batsaikhan 53733 854865 wikitext text/x-wiki {{unreferenced}} [[Файл:Buckingham Palace, London - April 2009.jpg|thumb|385x385px|Бакинхэмын ордон]] '''Бакинхэмын ордон''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Buckingham Palace'' [ˈbʌkɪŋəm ˈpælɪs]) — Британийн хаадын [[Лондон]] хот дахь албан ёсны өргөө бөгөөд хаант засаглалын захиргааны төв байр юм. Уг хааны ордон Лондон хотын "The Mall" болон "Green Park" гудамжнуудын эсрэг талд байрладаг бөгөөд Хатан хаан [[Викториа (Их Британийн хатан хаан)|Викториагийн]] цагаан гантигаар хийж алтадсан хөшөө бий. Британийн хааныг тус өргөөндөө байх үед ордны орой дээр хааны далбааг мандуулдаг уламжлалтай. [[Файл:Plan of Buckingham palace.gif|thumb]] Бакинхэмын ордон анх "Бакинхэм-Хаус" нэртэй байсан бөгөөд Бакинхэмын 1-р херцог Жон Шеффилд, Норманби нар (1703 оноос хойш)-т зориулж барьсан ажээ. Үүнийг 1762 онд Английн [[III Жорж]] хааны ирээдүйн хувийн өргөө болгон худалдаж авсан (түүний албан ёсны оршин сууж байсан Гэгээн Жеймсийн ордон нь хэмжээ, засал чимэглэлийн хувьд түүнд тохирохгүй болсон) байна. Улмаар дараагийн 75 жилийн хугацаанд ордныг өргөтгөж, сэргээн засварлажээ. Хатан хаан [[Викториа (Их Британийн хатан хаан)|Викториа]] 1837 онд хаан ширээнд суусан цагаас тус ордныг албан ёсоор Британийн хаант засаглалын гол оршин суух өргөө хэмээн зарласан. Хатан хаан Викториагийн хөшөө ордны гол хаалганы өмнө босгосон байна. Барилгын засварын нийт зардал нь 700,000 фунт стерлинг болсон ажээ. [[Файл:Louis Haghe The New Ballroom 1856.jpg|thumb|Ballroom]] 1853 он гэхэд ордны хамгийн өргөн, гоёмсог тансаг чимэглэсэн өрөө болох Багт наадмын танхим -"Ballroom"-ийг барьж дуусгажээ. Энэ нь 36 метр урт, 18 метр өргөн юм. Хатан хаан Викториагийн захиалгаар баригдсан бөгөөд анх 1856 онд "Крымын дайн" дууссаныг бэлгэдэж хүлээн авалт хийхэд ашиглаж байжээ. Викториа хатан хааны хүү, өв залгамжлагч хаан [[VII Эдвард]] 1841 онд энэ ордонд төрж, 1910 онд тэндээ нас баржээ. == Орчин үе == Одоогийн байдлаар ордон нь төрийн 19 өрөө, хааны болон зочны өрөө 52, ажилчдын 188 өрөө, 92 албан тасалгаа, 72 ариун цэврийн өрөө зэрэг нийт 775 өрөөтэй ажээ. Энэ ордон 20 га талбайг эзэлдэг бөгөөд үүний 17 нь цэцэрлэгт хүрээлэн юм. Бакинхэмын ордны цэцэрлэгүүд нь Лондоны хамгийн том хувийн цэцэрлэгт хүрээлэн юм. 1828 онд том хиймэл цөөрөм баригдаж дуусгасан. Бакинхэмын ордныг Хишигтэн харуул, Хатан хааны морин харуулаас бүрдсэн Хааны цэргийн анги хамгаалдаг. 4-р сараас 8-р сар хүртэл өдөр бүр 11:30 цагт (үлдсэн саруудад өдөр өнжөөд) харуул солих ёслол болдог. Энэ нь магадгүй Лондоны хамгийн алдартай ёслол болдог бөгөөд олон гадаад, дотоодын жуулчдыг татдаг байна. {{commonscat}} [[Ангилал:1837 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Лондоны барилга байгууламж]] [[Ангилал:Их Британийн музей]] t10hfosulxpd066kada51bt64f0znd3 0 143219 854789 849665 2026-04-27T01:33:27Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 854789 wikitext text/x-wiki '''Баруун Филиппиний тэнгис''' ({{lang-en|West Philippine Sea}}; {{lang-fil|Kanlurang Dagat ng Pilipinas}}<ref>{{cite web |title=Senate Bill No. 405, 19th Congress |url=https://legacy.senate.gov.ph/lisdata/3816634606!.pdf |publisher=[[19th Congress of the Philippines]] |access-date=2024-08-27 |language=en |date=2022-07-01}}</ref><ref>{{cite web |title=Pnoy, naalala sa tensyon sa China |url=https://www.philstar.com/pilipino-star-ngayon/showbiz/2024/06/25/2365382/pnoy-naalala-sa-tensyon-sa-china |publisher=Philstar.com |access-date=2024-08-27 |language=tl |date=2024-06-25 |quote=}}</ref> буюу Karagatang Kanlurang Pilipinas<ref>{{cite web |title=Ang West Philippine Sea: Isang Sipat |url=https://dfa.gov.ph/images/2015/center/doc/WPS_Isang%20Sipat.pdf |publisher=[[Department of Foreign Affairs (Philippines)]] |access-date=2022-02-18 |language=fil |date=2014-12-01 |page=2 |quote= |archive-date=2022-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220306100315/https://dfa.gov.ph/images/2015/center/doc/WPS_Isang%20Sipat.pdf |url-status=dead }}</ref>; товчоор '''WPS''') нь [[Филиппин]] улсын [[Засгийн газар]]-аас улсын [[онцгой эдийн засгийн бүс]]эд багтдаг [[Өмнөд Хятадын тэнгис]]ийн хэсгүүдэд хэрэглэдэг нэр юм. Энэхүү нэршлийг анх 1960-аад онд Филиппиний зүүн эрэг орчмын тэнгисийг заахад ашиглаж байжээ. Харин 2000-аад оны дунд үеэс уг нэрийг Филиппин улс баруун талд орших, [[Спратли арлууд]] болон [[Скарборо хадан арал]]-ыг хүрээлсэн усан орчныг нэрлэх зорилгоор дахин хэрэглэх болсон нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]-тай газар нутгийн маргаан үүссэнтэй холбоотой байв. [[Филиппин улсын Засгийн газар]] 2012 онд "Баруун Филиппиний тэнгис" нэрийг албан ёсоор хэрэглэхийг заавал болгосон юм. [[File:West Philippine Sea.svg|thumb|Баруун Филиппиний тэнгисийн албан ёсны хязгаарт харгалзах ойролцоох бүсийг харуулсан хуучирсан газрын зураг. Мөн олон улсын гэрээний хязгаарууд (улаан шугам — [[Парисын гэрээ (1898)|1898 оны Парисын гэрээ]]-ийн дагуу) болон [[Спратли арлууд]] (Филиппиний газрын зургууд дээр ихэвчлэн [[Калаяан арлын бүлэг]] гэж нэрлэгддэг) багтсан байдаг (ногоон шугам — 1978 оны 6 дугаар сарын 11-нд батлагдсан Ерөнхийлөгчийн 1596 дугаар зарлигийн дагуу<ref>{{cite web |title=Presidential Decree No. 1596, s. 1978 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1978/06/11/presidential-decree-no-1596-s-1978/ |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |access-date=2024-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170714060036/https://www.officialgazette.gov.ph/1978/06/11/presidential-decree-no-1596-s-1978/ |archive-date=2017-07-14 |date=1978-06-11}}</ref>). [[Вашингтоны гэрээ (1900)]]-ийн дагуух олон улсын гэрээний хязгаарууд, 1898 оны Парисын гэрээний гадна үлдсэн захын газар нутгийг буцаан оруулсан бөгөөд энэ нь [[Скарборо хадан арал]] болон [[Спратли арлууд]] дахь Филиппиний нэхэмжлэлийн олон үндэслэлийн нэг юм, гэхдээ энэхүү хуучирсан зурагт багтаагүй байна.<ref>{{Cite web |last=Bondoc |first=Jarius |title=Carpio debunks China lie about owning Spratlys |url=https://www.philstar.com/opinion/2023/10/18/2304571/carpio-debunks-china-lie-about-owning-spratlys |access-date=2024-08-02 |website=Philstar.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Vega |first=Chito de la |date=2023-11-11 |title=Analysis: The most complicated dispute in the world |url=https://www.rappler.com/voices/thought-leaders/analysis-the-most-complicated-dispute-in-the-world/ |access-date=2024-08-02 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref><ref name="mb.com.ph">{{Cite web |title='Amplifying the true narrative of the West Philippine Sea' |url=https://mb.com.ph/2024/2/9/amplifying-the-true-narrative-of-the-west-philippine-sea |access-date=2024-08-02 |website=Manila Bulletin |language=en}}</ref>]] == Түүх == === Үндэслэл === "Баруун Филиппиний тэнгис" хэмээх нэр томъёог олон улсын хамтын нийгэмлэг дор хаяж 1961 оноос эхлэн ашиглаж ирсэн бөгөөд геологи болон далай судлалын эрдэм шинжилгээний өгүүллүүдэд дурдагддаг байв. Гэхдээ тухайн үед энэ нэрийг Филиппиний арлуудын зүүн талд орших [[Филиппиний тэнгис]]ийн баруун хэсгийг заахад ашиглаж байсан юм.<ref name="aGuyotatNorthMargin">{{cite journal |last1=Sato |first1=T. |title=A guyot at the north margin of the West Philippine Sea Basin |journal=Japanese Journal of Geology and Geography |date=1961 |volume=32 |issue=2 |language=en}}</ref><ref name="structureOfEastChinaSeaWestPhilippineSea">{{cite journal |last1=Ludwig |first1=W.J. |title=Structure of East China Sea-West Philippine Sea Margin off southern Kyushu, Japan |journal=[[Journal of Geophysical Research]] |date=1973-05-10 |volume=78 |issue=14 |pages=2526–2536 |doi=10.1029/JB078i014p02526 |url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/JB078i014p02526 |language=en}}</ref><ref name="originOfMarginalSeas">{{cite journal |last1=Correspondent |first1=A |title=Origin of Marginal Seas |url=https://www.nature.com/articles/246447a0 |journal=[[Nature]] |date=1973-12-21 |volume=246 |issue=5434 |pages=447–448 |doi=10.1038/246447a0 |url-access=subscription |language=en}}</ref> === Орчин үеийн хэрэглээ === [[Филиппиний Зэвсэгт хүчнийхэн]] 2006 оноос эхлэн маргаантай [[Спратли арлууд]] орчмын бүсийг Баруун Филиппиний тэнгис хэмээн нэрлэж эхэлсэн байна. 2011 онд Ерөнхийлөгч [[Бениньо Акино III]]-ийн засаг захиргааны үед Филиппиний үндэсний засгийн газар арлуудын баруун талд орших усан орчныг Баруун Филиппиний тэнгис гэж нэрлэхийг албан ёсоор эхлүүлжээ.<ref name="renames">{{cite web |author=[[Agence France-Presse]] |title=Philippines renames coast 'West Philippine Sea' |url=https://www.scmp.com/news/china/article/1035119/philippines-tags-coast-west-philippine-sea |access-date=2019-06-18 |website=[[South China Morning Post]] |date=2012-09-12 |url-access=subscription |language=en}}</ref> Шинэ нэрийн албан ёсоор заасан зорилго нь улсын газрын зургийн тогтолцоотой холбоотой байсан боловч,<ref name="AO29" /> бусад төрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр энэ нэрийг өөрчлөх шийдвэр нь [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]-тай нутаг дэвсгэрийн эрхийн талаар үүссэн санал зөрөлдөөнтэй холбоотой байжээ. [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим]]ын гишүүн [[Уолден Белло]]-гийн үзэж байгаагаар "Өмнөд Хятадын тэнгис" гэх нэр нь Хятадын өмчлөлтэй холбоотой далд утга илэрхийлдэг бөгөөд түүнийг "Баруун Филиппиний тэнгис" гэж нэрлэх нь Хятад улсад сэтгэлзүйн цохилт болсон гэжээ. Энэ нь [[Спратли арлууд]] дахь Филиппиний нутаг дэвсгэрийн нэхэмжлэлийг илэрхийлж, "Өмнөд Хятадын тэнгис" бүхэлдээ Хятад улсын бүрэн эрхийн мэдэлд хамаарна гэсэн үзэл санааг няцаах зорилготой байв. Филиппиний цэргийн байгууллагууд уг нэрийг ашиглахдаа ижил төстэй үндэслэлийг дурдсан байдаг. [[Филиппиний Зэвсэгт хүчнийхэн]]ийн хэвлэлийн төлөөлөгч Коммодор Мигель Хосе Родригес мөн "Өмнөд Хятадын тэнгис" нэршилд агуулагдах далд утгыг дурьдаад, бүс нутгийн усан орчинд улс бүр өөрийн нэршлийг ашигладаг хэмээн мэдэгджээ. Тиймээс Филиппин улс уг бүсийг Баруун Филиппиний тэнгис гэж нэрлэх ёстой бөгөөд цэргийн байгууллагууд дор хаяж 2000-аад оны дунд үеэс ийм нэршлийг ашиглаж ирсэн байна.<ref name="thediplomat">{{cite web |last1=Heydarian |first1=Javad |title=The West Philippine Sea? |url=https://thediplomat.com/2011/12/the-west-philippine-sea/ |website=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]] |access-date=2019-06-18 |date=2011-12-15 |language=en}}</ref> [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим]]д [[Акбаян]] намын төлөөлөгч [[Уолден Белло]] 2011 оны 6 дугаар сард "Өмнөд Хятадын тэнгис" нэрийг "Баруун Филиппиний тэнгис" (Western Philippine Sea) болгон өөрчлөх үйл явцыг судлахыг засгийн газарт уриалсан тогтоолын төслийг өргөн мэдүүлжээ.<ref>{{cite news |author=FRJ |title=Gawing Western Philippine Sea: Tawag sa South China Sea, pinapapalitan ng kongresista |trans-title=|url=https://www.gmanetwork.com/news/news/ulatfilipino/222475/gawing-western-philippine-sea-tawag-sa-south-china-sea-pinapapalitan-ng-kongresista/story/ |access-date=2021-06-09 |work=GMA News |date=2011-06-03 |language=tl}}</ref> Беллогийн хэлснээр Баруун Филиппиний тэнгис хэмээх нэр томъёо нь тодорхой газарзүйн зааг эсвэл орон зайн хил хязгаарыг илэрхийлдэггүй бөгөөд "Өмнөд Хятадын тэнгис" нь Хятад улсын тэнгис биш гэсэн санааг илтгэх зорилготой байжээ.<ref name="thediplomat" /> Далайд өөр нэршил хэрэглэх саналд [[Филиппиний Зэвсэгт хүчнийхэн]] дэмжлэг үзүүлсэн бөгөөд тэд 2000-аад оны дунд үеэс Баруун Филиппиний тэнгис гэсэн нэрийг ашиглаж ирсэн байна.<ref>{{cite news |last1=Evangelista |first1=Katherine |title=PH military favors calling South China Sea as Western Philippine Sea |url=https://globalnation.inquirer.net/3504/ph-military-favors-calling-south-china-sea-as-western-philippine-sea |access-date=2021-06-09 |newspaper=Philippine Daily Inquirer |date=2011-06-08 |language=en}}</ref> Энэ нэршлийг 2012 оны 9 дүгээр сард гарсан захиргааны тушаалаар хуульчилж, Филиппиний Засгийн газрын бүх яам, хэлтэс, агентлаг болон байгууллагууд уг нэрийг ашиглахыг заавал болгосон байна.<ref name="AO29" /> 2012 оны 9 дүгээр сард Филиппиний Засгийн газар улсын газрын зургууд, албан ёсны харилцаа болон баримт бичгүүдэд Филиппиний баруун талын усан орчныг Баруун Филиппиний тэнгис гэж нэрлэж эхлэхээ зарласан байна.<ref name="renames" /> Энэхүү нэр томъёоны хэрэглээг Филиппиний [[онцгой эдийн засгийн бүс]]ийн доторх усан орчинд хязгаарлагдана гэж тодорхой болгосон байна.<ref>{{cite web |url=https://www.ibp.ph/announcements/ibpstatement.html |title=IBP Statement on the West Philippine Sea |publisher=[[Integrated Bar of the Philippines]] |access-date=2025-03-15 |language=en }}{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === 2016 оны Байнгын Арбитрын шүүхийн шийдвэр === 2016 оны 7 дугаар сарын 12-нд [[Байнгын Арбитрын шүүх]] Филиппин улсын талд ашигтай шийдвэр гаргасан бөгөөд энэ нь нэршилтэй холбоотой асуудлыг хамраагүй юм. Шүүхийн тайлбарт “Шүүхээс талуудын хооронд, эсвэл Өмнөд Хятадын тэнгист хил залгаа бусад улсын хооронд ямар нэгэн далайн хил тогтоохыг хүсээгүй бөгөөд тийм үйлдэл хийхийг оролдсонгүй” гэж дурдсан байна.<ref>{{cite web |url=https://pca-cpa.org/wp-content/uploads/sites/175/2016/07/PH-CN-20160712-Award.pdf |title=The Republic of the Philippines v. The People's Republic of China |publisher=[[Permanent Court of Arbitration]] |access-date=2016-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129031833/https://pca-cpa.org/wp-content/uploads/sites/175/2016/07/PH-CN-20160712-Award.pdf |archive-date=2019-01-29 |language=en}}</ref><ref name="PCAPressRelease">{{cite web |url=https://pca-cpa.org/en/news/pca-press-release-the-south-china-sea-arbitration-the-republic-of-the-philippines-v-the-peoples-republic-of-china/ |title=PCA Press Release: The South China Sea Arbitration (The Republic of the Philippines v. The People's Republic of China) {{!}} PCA-CPA |website=pca-cpa.org |access-date=2016-07-12 |language=en}}</ref><ref name="Perlez2016">{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2016/07/13/world/asia/south-china-sea-hague-ruling-philippines.html |title=Tribunal Rejects Beijing's Claims in South China Sea |last=Perlez |first=Jane |date=2016-07-12 |website=[[The New York Times]] |issn=0362-4331|access-date=2016-07-12 |url-access=limited |language=en}}</ref> Шүүх мөн [[Хятад]] улс "есөн зураасны шугам" хэмээх газрын зурагт үндэслэн ямар ч түүхэн эрхгүй гэж дүгнэсэн байна.<ref name="PCAPressRelease" /><ref name="Perlez2016" /> == Хуулийн хамрах хүрээ == Өмнөд Хятадын тэнгист байрлах, Баруун Филиппиний тэнгисийг бүрдүүлдэг бүсийн хил хязгаарыг яг таг заагласан тодорхой шугам байхгүй.<ref name="thediplomat" /> Энэ бүсийг албан ёсоор нэрлэсэн захиргааны тушаалд дараах байдлаар тодорхойлсон байна: Филиппиний арлуудын баруун талын далайн бүсүүдийг Баруун Филиппиний тэнгис хэмээн нэрлэнэ. Эдгээр бүсэд [[Лусон тэнгис]] болон [[Калаяан арлын бүлэг]] болон [[Бахо де Масинлок]] (бас [[Скарборо хадан арал]] хэмээн нэрлэгддэг)-ийн орчмын усан орчин багтана. <br>— 2012 оны Захиргааны тушаал №29, 1 дүгээр зүйл<ref name="AO29">{{cite web |url=https://www.officialgazette.gov.ph/2012/09/05/administrative-order-no-29-s-2012/ |title=Administrative Order No. 29 : Naming the West Philippine Sea of the Republic of the Philippines, and for Other Purposes |date=2012-09-05 |work=Official Gazette |publisher=Government of the Philippines |language=en}}</ref> Филиппиний хуулийн дагуу Баруун Филиппиний тэнгис нь зөвхөн [[Өмнөд Хятадын тэнгис]]ийн тухайн хэсгийг илэрхийлдэг бөгөөд эдгээрийг Филиппиний Засгийн газар улсынхаа онцгой эдийн засгийн бүсийн (EEZ) бүрэлдэхүүн хэсэг гэж үздэг. Энэ бүс нутгийн нэршил нь 2012 оны 9 дугаар сарын 5-нд тухайн үеийн ерөнхийлөгч [[Бениньо Акино III]]-ийн гаргасан Захиргааны тушаал №29-аар албан ёсоор баталгаажсан. Уг тушаалд мөн 1978 онд тухайн үеийн ерөнхийлөгч [[Фердинанд Маркос]]ын үед гарсан Ерөнхийлөгчийн зарлиг №1599-г, түүнчлэн 2009 онд тухайн үеийн ерөнхийлөгч [[Глориа Макапагал Арройо]]-гийн засаглалын үед батлагдсан Бүгд Найрамдах Улсын Хууль №9522 буюу “[[Суурь шугамын тухай хууль]]”-ийг дурдсан бөгөөд уг хуулиар Филиппиний арлуудын суурь шугамыг тодорхойлсон байдаг.<ref name="itsofficial">{{cite news |last1=Ubac |first1=Michael Lim |date=2012-09-13 |title=It's official: Aquino signs order on West Philippine Sea |url=https://globalnation.inquirer.net/50012/its-official-aquino-signs-order-on-west-philippine-sea |archive-url=https://archive.today/20130222061857/http://globalnation.inquirer.net/50012/its-official-aquino-signs-order-on-west-philippine-sea |archive-date=2013-02-22 |access-date=2019-06-18 |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]]}}</ref> Уг захиргааны тушаал нь [[Өмнөд Хятадын тэнгис]] дэх Филиппиний онцгой эдийн засгийн бүс (EEZ)-д тавьж буй Филиппиний шаардлагыг баталгаажуулж, [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын тэнгисийн эрх зүйн тухай конвенц (1982)]]-ын дагуу Баруун Филиппиний тэнгисийн бүс нутагт Филиппиний Засгийн газар бүрэн эрхт эрхтэй болох байр сууриа илэрхийлсэн. Мөн уг тушаалд үндэсний газрын зураглалын системийн зорилгоор өөрийн далайн бүс нутгуудад зохих нэршлийг өгөх “төрийн төрөлхийн эрх ба бүрэн эрхт хүч чадал”-ыг Филиппин улс эдэлнэ гэж заасан байдаг.<ref name="itsofficial" /> == Хэрэглээ == [[File:Features in the West Philippine Sea (Portrait).jpg|thumb|Баруун Филиппиний тэнгис дэх газар нутаг, шинж чанаруудыг харуулсан [[NAMRIA]]-ийн албан бус газрын зураг. Эдгээр нэрс нь Филиппиний Засгийн газраас хүлээн зөвшөөрөгдсөн нэршлүүд юм.]] [[Захиргааны тушаал №29]]-ийн дагуу [[Үндэсний газрын зураг зүйн болон нөөцийн мэдээллийн газар]] (NAMRIA) нь төрийн байгууллагаас боловсруулж, нийтэлж буй бүх газрын зурагт Баруун Филиппиний тэнгис хэмээх нэршлийг ашиглах үүрэгтэй. Мөн бусад төрийн байгууллагууд энэ нэршлийг дотоод болон олон улсын түвшинд өргөн хэрэглээнд нэвтрүүлэх зорилгоор ашиглах ёстой гэж заасан байдаг.<ref name="itsofficial" /> Тушаал гарахаас өмнө, [[Филиппиний цаг уурын товчоо болох]] (PAGASA) нь 2011 онд тус улсын баруун талын усан бүсийг нэрлэхдээ “Баруун Филиппиний тэнгис” хэмээх нэршлийг ашиглаж эхэлсэн бөгөөд арлын зүүн талын усан бүсийг “[[Филиппиний тэнгис]]” гэж нэрлэхийг үргэлжлүүлэн хэрэглэж байсан юм.<ref>{{Cite web |title=South China Sea renamed in the Philippines |url=https://www.asiaone.com/News/Latest+News/Asia/Story/A1Story20110613-283772.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140830035716/http://news.asiaone.com/News/Latest+News/Asia/Story/A1Story20110613-283772.html |archive-date=2014-08-30 |website=AsiaOne |language=en}}</ref> Баруун Филиппиний тэнгис гэх нэршлийг зарим тохиолдолд бүхэлдээ [[Өмнөд Хятадын тэнгис]]ийг заахад хэрэглэдэг байсан боловч ийм хэрэглээг буруу гэж үзэн няцааж ирсэн байна.<ref>{{cite news |last1=Agcaoili |first1=John Gabriel |title=Panelo confuses West Philippine Sea with whole South China Sea |url=https://www.abs-cbn.com/news/05/25/21/panelo-confuses-west-philippine-sea-with-whole-south-china-sea |access-date=2025-1-8|work=ABS-CBN News |date=2021-5-25|language=en}}</ref> Баруун Филиппиний тэнгис гэх нэр томъёо [[Google Maps]]-д хайлт хийх боломжтой болсон. 2025-04 сард [[Google]] газрын зургаа шинэчилж, Баруун Филиппиний тэнгисийн илүү тодорхой шошгыг нэмсэн байна. [[Өмнөд Хятадын тэнгис]] гэсэн шошго нь шинэ шошгоны баруун хойд хэсэгт хэвээр байна.<ref name=":1">{{cite news |last=Dava |first=Bianca |date=2025-04-14 |title=West Philippine Sea is now on Google Maps |url=https://www.abs-cbn.com/news/nation/2025/4/14/west-philippine-sea-is-now-on-google-maps-1643 |archive-url=https://archive.today/20250421074158/https://www.abs-cbn.com/news/nation/2025/4/14/west-philippine-sea-is-now-on-google-maps-1643 |archive-date=2025-04-21 |access-date=2025-04-14 |work=ABS-CBN News |language=en}}</ref><ref name=france24>{{cite news |title='West Philippine Sea' now visible on Google Maps without specific search |url=https://www.france24.com/en/live-news/20250414-west-philippine-sea-now-visible-on-google-maps-without-specific-search |access-date=2025-04-21 |work=France 24 |date=2025-04-14 |language=en}}</ref> [[Филиппиний засгийн газар]] болон [[Филиппиний зэвсэгт хүчний ерөнхий штаб]] уг өөрчлөлтийг сайшаасан бол [[Хятадын Гадаад хэргийн яам]] эсэргүүцлээ илэрхийлжээ.<ref>{{cite news |url=https://www.rfa.org/english/southchinasea/2025/04/17/south-chia-sea-west-philippines-google-maps/ |title=Beijing, Manila at odds over Google Maps update on South China Sea |date=2025-04-16 |last=Kang |first=Taejun |work=Radio Free Asia |access-date=2025-04-27 |language=en}}</ref> Гэсэн хэдий ч уг тодорхой шошгыг түр хугацаанд устгасны дараа дахин харагдах болсон байна.<ref>{{cite news |last1=Argosino |first1=Faith |title=West Philippine Sea no longer visible on Google Maps |url=https://www.inquirer.net/438965/west-philippine-sea-no-longer-visible-on-google-maps/ |access-date=2025-04-30 |work=Philippine Daily Inquirer |date=2025-04-30 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last1=Dava |first1=Bianca |title='West Philippine Sea' no longer visible on Google Maps |url=https://www.abs-cbn.com/news/nation/2025/4/30/west-philippine-sea-no-longer-visible-on-google-maps-1704 |access-date=2025-04-30 |work=ABS-CBN News |date=2025-04-30 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Diana |first=Blanca |title='West Philippine Sea' label back on Google Maps after tech issue |url=https://www.abs-cbn.com/news/nation/2025/5/1/-west-philippine-sea-label-back-on-google-maps-after-tech-issue-1532 |date=2025-05-01 |work=ABS-CBN News |language=en}}</ref> == Эшлэл == {{reflist}} == Гаднын холбоос == * {{commonscat|West Philippine Sea|Баруун Филиппиний тэнгис}} * {{cite web|url=https://www.ac.upd.edu.ph/acmedia/images/books-monographs/FINAL_West%20Phil%20Sea%20Primer_UP_15_July_2013.pdf|title=The West Philippine Sea {{!}} The Territorial and Maritime Jurisdictional Disputes from a Filipino Perspective {{!}} A Primer|date=2013-07-15|publisher=Institute for Maritime Affairs and Law of the Sea {{!}} University of the Philippines|accessdate=2024-04-21}} [[Ангилал:Баруун Филиппиний тэнгис| ]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Филиппиний ус зүй]] 71i1coymn2c21hh88kh44cq0trzv4om 0 144755 854853 845328 2026-04-27T08:47:00Z Boston9 104215 picture swap (better quality) 854853 wikitext text/x-wiki [[Файл:Logo OSJD.png|thumb]] '''Төмөр Замуудын хамтын ажиллагааны байгууллага, ТЗХАБ''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Organisation for Cooperation between Railways, OSJD'') – 1956 оны 6-р сарын 28-нд [[Софи]] (Болгар) хотод болсон [[Болгар|Бүгд Найрамдах Болгар Ард Улс]], [[Унгар|Бүгд Найрамдах Унгар Ард Улс]], [[Зүүн Герман|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Герман Ард Улс]], [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улс]], [[Умард Солонгос|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]], [[Бүгд Найрамдах Польш Ард Улс]], [[Румын|Бүгд Найрамдах Румын Ард Улс]], [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улс]], [[Чехословак|Бүгд Найрамдах Чехословак Улс]] зэрэг орнуудын төмөр замын тээврийн асуудал хариуцсан сайд нарын бага хурлын үеэр байгуулагдсан олон улсын байгууллага юм. [[Файл:Budynek przy ulicy Hożej 63-67 w Warszawie 2026.jpg|thumb]] 2025 оны 11-р сарын байдлаар ТЗХАБ нь Европ, Азийн 30 улсыг нэгтгэж, 4 төмөр замын компани ажиглагчийн статустай, төмөр замын үйл ажиллагаатай шууд холбоотой 38 компани, байгууллага нь ТЗХАБ-ын харьяа аж ахуйн нэгжийн статустай байна. {| class="wikitable" |+ ! !Төмөр Замуудын хамтын ажиллагааны байгууллага Организация сотрудничества железных дорог – ОСЖД <small>Organizacja Współpracy Kolei – OSŻD</small> <small>Organisation for Cooperation</small> <small>between Railways – OSJD, OSShD</small> |- |Ажлын хэл |хятад, орос, англи |- |Төв байр |'''ul. Hoza, 63/67''' '''PL-00-681 Warsaw''' |- |Гишүүд |30 улс, 38 нэгдсэн байгууллага |- |дарга |Мирослав Антонович |- |Байгуулагдсан он |1956 он |- | colspan="2" |албан ёсны цахим хуудас:- https://osjd.org/ |} [[Файл:Kolejowe korytarze transportowe OSŻD.png|thumb|559x559px]] ТЗХАБ-ын төмөр замын нийт ашиглалтын урт нь 340,000 км хүрдэг. Нийт талбай нь 37.5 сая хавтгай дөрвөлжин километрээс дээш, хүн ам нь 2 тэрбумаас давсан гишүүн орнуудад төмөр замын тээвэр жилд дунджаар 5.5 тэрбум зорчигч, 5.5 тэрбум тонн ачаа тээвэрлэдэг байна. == Удирдах байгууллага == ТЗХАБ-ын удирдах дээд байгууллага нь Сайд нарын бага хурал юм. Сайд нарын бага хурал нь ТЗХАБ-ын үйл ажиллагаатай холбоотой бүх асуудлыг засгийн газрын түвшинд авч үзэж, шийдвэр гаргадаг бөгөөд ТЗХАБ-ын Төмөр замын Ерөнхий захирлуудын (Эрх бүхий төлөөлөгчдийн) бага хурлын саналыг харгалзан үздэг. Төмөр замын аж ахуйн нэгжийн түвшний удирдах байгууллага нь ТЗХАБ-ын Төмөр замын (CGD) Ерөнхий захирлуудын (Эрх бүхий төлөөлөгчдийн) бага хурал юм. Бага хурал нь төмөр зам, төмөр замын аж ахуйн нэгжүүдийн эрх мэдлийн хүрээнд ТЗХАБ-ын үйл ажиллагаатай холбоотой асуудлаар ажлыг зохион байгуулж, шийдвэр гаргадаг. Сайд нарын бага хурал болон бага хурал нь тус тусын үйл ажиллагааны чиглэлийн хүрээнд ТЗХАБ болон түүний гүйцэтгэх байгууллага болох ТЗХАБ-ын хорооны үйл ажиллагаатай холбоотой асуудлаар шийдвэр гаргадаг бөгөөд үүнд байгууллагын ажлын болон бусад байгууллагуудыг байгуулах, ажлын байгууллагуудын үүрэг, ажлын хөтөлбөрийг тодорхойлох зэрэг орно. === ТЗХАБ-ын Хорооны дарга нар === * 1957–1965 – Хенрик Дронжкевич * 1976–1985 – Стефан Батковски * 1985–1990 – Рышард Ставровски * 1990–1998 – Анжей Голашевски * 1998–2020 – Тадеуш Шозда * 2020 оноос– Мирослав Антонович 6u1r9klgysarldzlo6trosbpjxltkvx 0 145435 854780 851733 2026-04-26T19:26:43Z Saruul 04 37290 Р.Амаржаргал 854780 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс сонгууль | country = Монгол | type = presidential | previous_election = 2021 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль | previous_year = 2021 | next_election = | next_year = ''2033'' | election_date = 2027 оны 6 сард | image1 = | nominee1 = | party1 = Монгол Ардын Нам | popular_vote1 = | percentage1 = | image2 = | nominee2 = | party2 = Ардчилсан Нам (Монгол) | popular_vote2 = | percentage2 = | image3 = | nominee3 = | party3 = ХҮН нам | popular_vote3 = | percentage3 = | image4 = | nominee4 = | party4 = Иргэний Зориг Ногоон Нам | popular_vote4 = | percentage4 = | image5 = | nominee5 = | party5 = Үндэсний Эвсэл (Монгол) | popular_vote5 = | percentage5 = | map_image = | map_caption = | title = Ерөнхийлөгч | before_election = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | before_party = Монгол Ардын Нам | after_election = | after_party = }} {{Монгол улсын улс төр}} '''Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2027 оны ээлжит сонгууль''' 2027 оны 06 дугаар сарын эхний хагасын аль нэг ажлын өдөр зохион байгуулагдана.<ref>{{Cite web | url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=16106891958781 | title=МОНГОЛ УЛСЫН ЕРӨНХИЙЛӨГЧИЙН СОНГУУЛИЙН ТУХАЙ ХУУЛЬ /Шинэчилсэн найруулга/ | website=legalinfo.mn | access-date=2026-03-15}}</ref> Энэ нь [[Монгол Улс]] 1992 онд [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулиа]] шинэчлэн баталснаас хойш 9 дэх удаагийн [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгчийн]] сонгууль болох юм. ==Сонгуулийн тогтолцоо== Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөр 50 нас хүрсэн, сүүлийн таваас доошгүй жил эх орондоо оршин суусан Монгол Улсын уугуул иргэнийг [[хоёр шатны тогтолцоо|хоёр шаттай]] сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар нэг удаа сонгоно. [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хуралд]] суудал бүхий нам дангаараа буюу хамтран Ерөнхийлөгчид тус бүр нэг хүний нэр дэвшүүлэх боломжтой бөгөөд сонгуульд Монгол Улсын сонгуулийн эрх бүхий иргэд нийтээрээ, чөлөөтэй, шууд сонгох эрхтэй оролцож, Ерөнхийлөгчид нэр дэвшигчийн талаар саналаа нууцаар гаргана. Анхан шатны сонгуулиас сонгуульд оролцсон нийт сонгогчийн олонхийн санал (50%+1) авсан нэр дэвшигчийг сонгогдсонд тооцох ба хэрэв нэр дэвшигчдийн хэн нь ч олонхийн санал аваагүй бол хамгийн олон санал авсан хоёр нэр дэвшигчийн дунд дахин санал хураалт явуулна. Хоёр дахь санал хураалтаар аль ч нэр дэвшигч олонхийн санал авахгүй тохиолдолд дахин сонгууль явуулна.<ref>{{Cite web | url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=367 | title=МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛЬ /Шинэчилсэн найруулга/ | website=legalinfo.mn | access-date=2026-03-15}}</ref> ==Нэр дэвшигч== Улсын Их Хурлын [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|9 дэх удаагийн сонгуульд]] суудал авсан [[Монгол Ардын Нам]], [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]], [[ХҮН нам]], [[Иргэний Зориг Ногоон Нам]] болон [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний эвсэл]] энэ сонгуульд дангаараа эсвэл хамтран нэр дэвшүүлэх боломжтой байна. ===Монгол Ардын Нам=== ====Хэвлэл, мэдээллээр таамаглаж буй нэр дэвшигч==== Дараах хүмүүсийг [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намаас]] нэр дэвшиж магадгүй гэж хэвлэл, мэдээлэл таамаглаж байна:<ref name="itoim">{{Cite web |author=Ч.Гангэрэл |date=2026-03-09 |title=Ерөнхийлөгчийн сонгуульд бүгд "харанхуй" орно |url=https://itoim.mn/a/2026/03/09/analyze/pba |access-date=2026-03-12 |website=itoim.mn |language=mn}}</ref>'' *[[Гомбожавын Занданшатар]], 2025 оноос [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]], 2019-2024 онд Улсын Их Хурлын дарга. *[[Янгугийн Содбаатар]], 2024 оноос Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга. *[[Жадамбаагийн Энхбаяр|Жадамбын Энхбаяр]], Улсын Их Хурлын гишүүн, 2025 оноос [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]]. *[[Сандагийн Бямбацогт]], Улсын Их Хурлын гишүүн, 2025 оноос Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]. *[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]], Улсын Их Хурлын гишүүн, 2021-2025 онд [[Монгол Улсын Шадар сайд]]. ===Ардчилсан Нам=== ====Боломжит нэр дэвшигч==== {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center;" ! colspan="2" style="width:150px; font-size:120%; color:black;" |''Намын дотоод сунгаанд оролцохоо мэдэгдсэн нэр дэвшигч'' |- ! scope="col" style="width:10em; font-size:120%; color:#fff; background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};"|[[Лувсаннямын Гантөмөр|<span style="display:none;">E</span> <span style="color:white;"><small>Лувсаннямын Гантөмөр</small></span>]] ! scope="col" style="width:10em; font-size:120%; color:#fff; background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};"|[[Норовын Алтанхуяг|<span style="display:none;">E</span> <span style="color:white;"><small>Норовын Алтанхуяг</small></span>]] |- |[[File:Luvsannyamyn Gantumur (2024) (cropped).png|90px]] |[[File:Norovyn Altankhuyag (cropped).png|90px]] |- |Улсын Их Хурлын гишүүн<br>{{small|(2004-2016, 2024 оноос)}}<br>[[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]]<br>{{small|(2024–2025)}}<br>Ардчилсан намын дарга<br>{{small|(2023–2025)}} |Улсын Их Хурлын гишүүн<br>{{small|(1996-2000, 2008-2016, 2020 оноос)}}<br>[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]<br>{{small|(2012–2014)}}<br>Ардчилсан намын дарга<br>{{small|(2008–2014)}} |- |} =====Л.Гантөмөр===== [[Лувсаннямын Гантөмөр]] нь Улсын Их Хурлын гишүүнээр 2004-2016 онд сонгогдон ажилласан бөгөөд 2024 онд мөн сонгогдон ажиллаж байна. 2023-2025 онд Ардчилсан намын даргаар, 2024-2025 онд [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайдаар]] ажилласан.<ref>{{cite web | url=https://www.parliament.mn/cv/338/ | title=Танилцуулга, Лувсаннямын ГАНТӨМӨР | website=www.parliament.mn | access-date=2026-03-15}}</ref> ''Өдрийн сонин''-д 2026 оны 02 дугаар сарын 25-ны өдөр нийтлэгдсэн ярилцлагадаа Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигчийг тодруулах намын дотоод сунгаанд оролцоно гэдгээ илэрхийлсэн.<ref>{{cite news | author=Т.Дарханхөвсгөл | date=2026-02-25 | title=Л.Гантөмөр: Ерөнхийлөгчид нэр дэвшигчийг тодруулах намынхаа дотоод сунгаанд оролцоно | newspaper=Өдрийн сонин | issue=034 #7886 | pages=1, 5}}</ref> =====Н.Алтанхуяг===== [[Норовын Алтанхуяг]] 2012-2014 онд [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайдын]], 2008-2012 онд [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайдын]] албыг хашсан. Улсын Их Хуралд өмнө нь 4 удаа сонгогдож байсан бөгөөд 2024 онд дахин сонгогдон ажиллаж байна. 2008-2014 онд Ардчилсан намын даргаар ажилласан.<ref>{{cite web | url=https://www.parliament.mn/cv/128/ | title=Танилцуулга, Норовын АЛТАНХУЯГ | website=www.parliament.mn | access-date=2026-03-15}}</ref> 2027 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд Ардчилсан намаас нэр дэвшигчийг тодруулах сунгаанд оролцоно гэдгээ 2026 оны 02 дугаар сарын 26-ны өдөр өөрийн сошиал хуудсаараа дамжуулан нийтэд мэдэгдсэн.<ref>{{cite web | url=https://ikon.mn/n/3ltf | title=О.Алтангэрэл: Н.Алтанхуяг Ерөнхийлөгчийн сонгуульд АН-аас нэр дэвших магадлалтай учир түүнийг цагаатгасан шийдвэрийг үл зөвшөөрч байна | date=2026-03-05 | author=А.Ням-Өлзий | website=ikon.mn | access-date=2026-03-15}}</ref> ====Хэвлэл, мэдээллээр таамаглаж буй нэр дэвшигч==== Дараах хүмүүсийг [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Намаас]] нэр дэвшиж магадгүй гэж хэвлэл, мэдээлэл таамаглаж байна:<ref name="itoim" /> *[[Сангажавын Баярцогт]], 2008–2012 онд [[Сангийн яам (Монгол)|Монгол Улсын Сангийн сайд]], 2014-2016 онд Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]. *[[Бөхчулууны Пүрэвдорж]], 2024 оноос Улсын Их Хурлын дэд дарга, 2016 оноос Улсын Их Хурлын гишүүн. *[[Хишигдэмбэрэлийн Тэмүүжин]], 2008-2016 он, 2024 оноос өнөөг хүртэл Улсын Их Хурлын гишүүн, 2012-2014 онд [[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүйн сайд]]. *[[Сайнхүүгийн Ганбаатар]], 2012-2016 он, 2020 оноос өнөөг хүртэл Улсын Их Хурлын гишүүн. ===ХҮН нам=== [[ХҮН нам|ХҮН намын]] дарга [[Тогмидын Доржханд|Т.Доржханд]] ''Лхагвын ТОЙМ'' ярилцлагын нэвтрүүлэгт орохдоо тус намаас Ерөнхийлөгчийн сонгуульд өрсөлдөх нэр дэвшигчийг [[2021 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2021 оны сонгуульд]] [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл|Зөв Хүн Электорат Эвслээс]] тодруулж байсантай адил зарчмаар буюу олон нийтийн санал асуулгаар тодруулах аян явуулна гэж мэдэгдсэн.<ref name=NTV>{{cite web | url=https://www.youtube.com/watch?v=kCVWzG9kyPM | date= 2026-01-28 | title= ЗОЧИН / Шадар сайд Т.Доржханд / ЛХАГВЫН ТОЙМ №76 | author=Г.Лхагвадорж | publisher=NTV | via=YouTube | access-date=2026-03-15}}</ref> ===Иргэний Зориг Ногоон Нам=== ====Боломжит нэр дэвшигч==== {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center;" ! style="width:150px; font-size:120%; color:black;" |''Нэр дэвшихээ илэрхийлсэн'' |- ! scope="col" style="width:10em; font-size:120%; color:#fff; background:{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}};"|[[Батын Батбаатар|<span style="display:none;">E</span> <span style="color:white;"><small>Батын Батбаатар</small></span>]] |- |[[File:Minister of Environment and Climate Change Batyn Batbaatar in January 2026.png|114x114px]] |- |Улсын Их Хурлын гишүүн<br>{{small|(2004-2008, 2024 оноос)}}<br>[[Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн сайд]]<br>{{small|(2025 оноос)}}<br>[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|Иргэний Зориг Ногоон Намын]] дарга<br>{{small|(2023 оноос)}} |} ===== Б.Батбаатар ===== [[Батын Батбаатар]] нь 2004-2008 онд Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдож байсан бөгөөд 2024 онд дахин сонгогдсон. 2023 оноос [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|Иргэний Зориг Ногоон Намын]] даргаар, 2025 оноос [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын Засгийн газарт]] [[Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн сайдаар]] ажиллаж байна.<ref>{{cite web | url=https://www.parliament.mn/cv/317/ | title=Танилцуулга, Батын БАТБААТАР | website=www.parliament.mn | access-date=2026-03-15}}</ref> Тэрээр намынхаа 26 жилийн ойн арга хэмжээний хуралд Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшихэд бэлэн гэдгээ зарласан боловч тус намын зарим гишүүд өөр газар намын онц их хурлаа зарлан хуралдуулж, түүнийг намаас хөөж, оронд нь Улсын Их Хурлын гишүүн Р.Батболдыг сонгосон байна.<ref>{{cite web | author=А.Ням-Өлзий | date=2026-03-10 |title=ИЗНН-ын дарга Б.Батбаатар Ерөнхийлөгчид нэр дэвшихээ мэдэгдсэн бол намын гишүүд нь түүнийг огцруулж, УИХ-ын гишүүн Р.Батболдыг намын даргаар сонгов | url=https://ikon.mn/n/3lwd | access-date=2026-03-12 | website=ikon.mn}}</ref> == Нэр дэвшихээс татгалзсан хүмүүс == Дараах хүмүүс 2027 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшихгүй гэдгээ илэрхийлсэн: *'''[[Тогмидын Доржханд]]''', [[ХҮН нам|ХҮН намын]] дарга, 2020 оноос Улсын Их Хурлын гишүүн, 2024 оноос [[Монгол Улсын Шадар сайд]]. Тэрээр ''Лхагвын ТОЙМ'' ярилцлагын нэвтрүүлгийн 2026 оны 01 дүгээр сарын 28-ны дугаарт оролцох үедээ намын даргын хувьд 2028 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд намаа удирдаж оролцох тул Ерөнхийлөгчид нэр дэвших бодолгүй гэдгээ илэрхийлсэн.<ref name=NTV /> *'''[[Санжаасүрэнгийн Оюун]]''', 2018 оноос Уур амьсгалын ногоон сан ([[Green Climate Fund]])-гийн Гадаад харилцааны захирал. Түүнийг урьд нь лидер нь байсан [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|Иргэний Зориг Ногоон Намаас]] Ерөнхийлөгчид өрсөлдөх хүсэлтийг тус намын дарга Б.Батбаатар хоёр ч удаа тавьсан, эцсийн хариу авахаар хүлээж байгаа талаар хэвлэлд өгсөн ярилцлагадаа илэрхийлж байв.<ref>{{Cite web | author=Д.Дарьсүрэн | date=2026-02-05 | title=Б.Батбаатар: С.Оюун даргад “ИЗНН-аас Ерөнхийлөгчид өрсөлдөөч“ гэсэн саналыг хоёр ч удаа тавиад, эцсийн хариугаа хүлээж байна. | url=https://ubn.mn/p/93796 | website=ubn.mn | access-date=2026-03-15}}</ref> С.Оюун өөрөө Ерөнхийлөгчид нэр дэвших бодолгүй, харин эмэгтэй нэр дэвшигчийг дэмжинэ гэдгээ [[Төрийн ордон|Төрийн ордонд]] 2026 оны 02 дугаар сарын 06-ны өдөр болсон хуралд оролцох үедээ сэтгүүлчийн асуултад хариулах байдлаар мэдэгдсэн юм.<ref>{{Cite web | author=Д.Дарьсүрэн | date=2026-02-06 | title=С.Оюун Ерөнхийлөгчид нэр дэвшихгүй гэдгээ илэрхийллээ. | url=https://ubn.mn/p/938416 | website=ubn.mn | access-date=2026-03-15 }}{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web | author=Б.Бадамгарав | date=2026-02-06 | title=С.Оюун: Би Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшихгүй | url=https://ikon.mn/n/3laa | website=ikon.mn | access-date=2026-03-15}}</ref> *'''[[Батмөнхийн Батцэцэг]]''', 2021 оноос [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд]], 2024 оноос Улсын Их Хурлын гишүүн. Тэрээр 2026 оны 02 дугаар сарын 11-ний өдөр сэтгүүлч нарт яриа өгөхдөө Ерөнхийлөгчийн сонгуульд өрсөлдөх бодолгүй, Улсын Их Хурлын гишүүн, Засгийн газрын гишүүний үүрэгт ажлаа сайн хийхэд анхаарч байна гэдгээ мэдэгдсэн.<ref>{{Cite web | author=Б.Бадамгарав | date=2026-02-11 | title=Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвших бодол байхгүй. УИХ-ын болон Засгийн газрын гишүүний ажлаа сайн хийхийг хичээнэ | url=https://ikon.mn/n/3le9 | website=ikon.mn | access-date=2026-03-15}}</ref> *'''[[Зандаахүүгийн Энхболд]]''', 2012-2016 онд Улсын Их Хурлын дарга, 2015-2016 онд Ардчилсан намын дарга. ''Өдрийн сонин''-ы 2026 оны 02 дугаар сарын 16-ны дугаарт нийтлэгдсэн ярилцлагадаа тэрээр 2027, 2028 оны сонгуульд өрсөлдөхгүй гэдгээ илэрхийлсэн.<ref>{{cite news | author=Э.Мөнхтүвшин | date=2026-02-16 | title=З.Энхболд: Монголын ард түмэн Ерөнхийлөгчөө сонгодог шиг АН даргаа сонгодог байсан дүрмийг өөрчилсөн нь буруу | newspaper=Өдрийн сонин | issue=031 #7882 | pages=1, 2, 5 }}</ref> *'''[[Эрдэнийн Бат-Үүл]]''', 2012-2016 онд [[Улаанбаатар хотын захирагч|Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагч]], [[Монгол Улсын баатар цол|Монгол Улсын баатар]] (2009). Тэрээр 2026 оны 02 дугаар сарын 26-ны өдөр сэтгүүлч нарт яриа өгөх үедээ сонгуульд өрсөлдөх бол [[Улаанбаатар]] хотын даргад л өрсөлдөнө гэж мэдэгдсэн.<ref>{{Cite web | author=Д.Дарьсүрэн | date=2026-02-05 | title=Э.Бат-Үүл: Би нэр дэвшвэл Хотын даргадаа л нэр дэвшинэ. | url=https://ubn.mn/p/94927 | website=ubn.mn | access-date=2026-03-15}}</ref> *'''[[Ринчиннямын Амаржаргал]]''', 1999-2000 онд [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]], 1996-2000, 2004-2016 онд Улсын Их Хурлын гишүүн. ''Лхагвын ТОЙМ'' ярилцлагын нэвтрүүлгийн 2026 оны 4 дүгээр сарын 22-ны дугаарт оролцох үедээ ерөнхийлөгчийн сонгуульд өрсөлдөх бодолгүй байгаагаа хэлсэн.<ref>{{cite web | url=https://www.youtube.com/watch?v=QmJdQhkV-YQ | date= 2026-04-22 | title= ЗОЧИН / Ерөнхий сайд асан Р.Амаржаргал / ЛХАГВЫН ТОЙМ №84 | author=Г.Лхагвадорж | publisher=NTV | via=YouTube | access-date=2026-04-27}}</ref> ==Эх сурвалж== {{Reflist}} {{Монголын сонгууль}} [[Ангилал:Монгол улсын ерөнхийлөгчийн сонгууль]] 4yecvywmvx4zkoxq2pnf1kcilmxctq9 0 146137 854827 854670 2026-04-27T05:14:05Z Zorigt 49 854827 wikitext text/x-wiki '''Олег Дерковский''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Оле́г Миха́йлович Дерко́вский,'' 1939 оны 8-р сарын 2-нд Зөвлөлт Украины [[Харьков]] хотод төрсөн — 2010 оны 11-р сарын 13-нд Москва хотод нас барсан) — Зөвлөлтийн болон Оросын мэргэжлийн дипломат. 1992 онд ОХУ-ын Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цол хүртсэн. 1999-2006 онд [[Монгол|Монгол Улсад]] Оросын Элчин сайдаар ажилласан. == Намтар == Олег Дерковский 1963 онд ЗХУ-ын Гадаад хэргийн яамны Москвагийн Олон улсын харилцааны дээд сургуулийг, 1976 онд ЗХУ-ын Гадаад хэргийн яамны Дипломат академийг төгссөн. Тэрээр ЗХУ/Оросын Гадаад хэргийн яаманд болон Ирак, Йемен, Египет, АНУ-ын Элчин сайдын яаманд янз бүрийн албан тушаал хашиж байсан. 1992-1998 оны 1-р сарын 30 хүртэл тэрээр ОХУ-аас [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Арабын Нэгдсэн Эмират Улсад]] суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайдаар ажиллаж байсан. 1998-1999 онд тэрээр [[Оросын Гадаад хэргийн яам|Оросын Гадаад хэргийн яамны]] [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|ТУХН]]-ийн орнуудын 4-р газрын захирлаар ажиллаж байсан. 1999 оны 10-р сарын 18-наас 2006 оны 3-р сарын 24 хүртэл тэрээр [[Оросын Холбооны Улс|Оросын Холбооны Улсаас]] [[Монгол Улс|Монгол Улсад]] суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайдаар ажилласан. Тэрээр [[Англи хэл|англи]], [[Араб хэл|араб]] хэлтэй байв. Тэрээр 2010 оны 11-р сарын 13-нд Москва хотод нас барсан. {{DEFAULTSORT:Дерковский, Олег}} [[Ангилал:Оросын дипломатч]] [[Ангилал:Монгол дахь Оросын элчин сайд]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1939 онд төрсөн]] [[Ангилал:2010 онд өнгөрсөн]] 1vifemjlgro4p0cxjfn7ttetv0mlla8 854841 854827 2026-04-27T05:52:59Z Avirmed Batsaikhan 53733 854841 wikitext text/x-wiki '''Олег Дерковский''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Оле́г Миха́йлович Дерко́вский,'' 1939 оны 8-р сарын 2-нд Зөвлөлт Украины [[Харьков]] хотод төрсөн — 2010 оны 11-р сарын 13-нд Москва хотод нас барсан) — Зөвлөлтийн болон Оросын мэргэжлийн дипломат. 1992 онд ОХУ-ын Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цол хүртсэн. 1999-2006 онд [[Монгол|Монгол Улсад]] Оросын Элчин сайдаар ажилласан. == Намтар == Олег Дерковский 1963 онд ЗХУ-ын Гадаад хэргийн яамны Москвагийн Олон улсын харилцааны дээд сургуулийг, 1976 онд ЗХУ-ын Гадаад хэргийн яамны Дипломат академийг төгссөн. Тэрээр ЗХУ/Оросын Гадаад хэргийн яаманд болон Ирак, Йемен, Египет, АНУ дахь ЗХУ-ын Элчин сайдын яамдад янз бүрийн дипломат албан тушаал хашиж байсан. 1992-1998 оны 1-р сарын 30 хүртэл тэрээр ОХУ-аас [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Арабын Нэгдсэн Эмират Улсад]] суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайдаар ажиллаж байсан. 1998-1999 онд тэрээр [[Оросын Гадаад хэргийн яам|Оросын Гадаад хэргийн яамны]] [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|ТУХН]]-ийн орнуудын 4-р газрын захирлаар ажиллаж байсан. 1999 оны 10-р сарын 18-наас 2006 оны 3-р сарын 24 хүртэл тэрээр [[Оросын Холбооны Улс|Оросын Холбооны Улсаас]] [[Монгол Улс|Монгол Улсад]] суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайдаар ажилласан. Тэрээр [[Англи хэл|англи]], [[Араб хэл|араб]] хэлтэй байв. Олег Дерковский 2010 оны 11-р сарын 13-нд Москва хотод нас барсан. {{DEFAULTSORT:Дерковский, Олег}} [[Ангилал:Оросын дипломатч]] [[Ангилал:Монгол дахь Оросын элчин сайд]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1939 онд төрсөн]] [[Ангилал:2010 онд өнгөрсөн]] emvc3kw6lvynsh1s3pdzzbypx1ins9x 0 146157 854828 854672 2026-04-27T05:16:31Z Zorigt 49 854828 wikitext text/x-wiki '''Алмаликийн Тлейхан''' (1953 онд [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий аймгийн]] [[Цэнгэл сум|Цэнгэл суманд]] төрсөн) - Монгол Улсын Аж Үйлдвэрийн гавьяат ажилтан, Удирдлагын ухааны доктор, Төр, нийгмийн зүтгэлтэн, казах үндсэтэн. == Намтар == Алмаликийн Тлейхан Өлгий хотын дунд сургууль, 1975 онд Монгол Улсын Их Сургуулийг үйлдвэрийн дулаан хангамжийн инженер мэргэжлээр төгссөн. * 1976–1996 онд Дулааны III цахилгаан станцад ээлжийн мастер, ахлах инженер, цехийн дарга, үйлдвэр техникийн хэлтсийн дарга, ерөнхий инженер, станцын дарга, * 1996–2004 онд ТЭХУГ-т албаны дарга, * 2004–2008 онд Эрчим хүчний судалгаа, хөгжлийн төвийн орлогч дарга, * 2008, 2012 онуудад Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр хоёр удаа сонгогдсон ба Нийгмийн бодлого, боловсрол шинжлэх ухааны байнгын хорооны даргаар ажилласан. {{DEFAULTSORT:Тлейхан, Алмаликийн}} [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монголын инженер]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:1953 онд төрсөн]] gfmburj6up4p35oib9jgvxj0obt3q1u 0 146158 854829 854676 2026-04-27T05:19:11Z Zorigt 49 854829 wikitext text/x-wiki '''Хавдисламын Баделхан''' (1954 онд [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий аймагт]] төрсөн) - Монгол Улсын төр нийгмийн зүтгэлтэн, [[Казахууд|казах]] үндэстэн. Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Барилга, хот байгуулалтын сайдаар ажиллаж байсан. == Намтар == * 1971 онд Өлгий сумын 10 жилийн 1-р дунд сургууль дүүргэсэн. * 1976 онд Политехникийн дээд сургууль төгссөн. * 1976-1978 онд Улаанбаатар хотын Автобус баазад инженер. * 1978-1988 онд Баян-Өлгий аймгийн Тээврийн удирдах газарт ерөнхий инженер, газрын дарга. * 1990 онд ЗХУ-ын Москва хотын удирдлагын академи төгссөн. * 1990-1991 онд Баян-Өлгий аймгийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн хуралд төрийн байгуулалтын хэлтсийн дарга. * 1991-1994 онд Гадаад худалдааны “Өркен” ХХК-ий захирал. * 1994-2000 онд Зам барилгын “Жол” ХХК-ний ерөнхий захирал. * 2000-2005 онд Баян-Өлгий аймгийн Засаг дарга. * 2008-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн. * 2012-2015 онд Монгол Улсын Их Хурал дахь Монгол Ардын намын бүлгийн ажлын албаны зөвлөх. * 2015-2016 онд Аж үйлдвэрийн дэд сайд. * 2016-2020 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн. * 2017 оноос Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Барилга, хот байгуулалтын сайд. * 2020 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн. {{DEFAULTSORT:Баделхан, Хавдисламын}} [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монголын инженер]] [[Ангилал:Монголын барилга хот байгуулалтын сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:1954 онд төрсөн]] k6xotegkxk6vrwoo2lvlzfz47fwb45w 0 146159 854830 854678 2026-04-27T05:23:32Z Zorigt 49 854830 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ербек Кошербаев.jpg|thumb]] '''Ермек Көшербаев''' ([[Казах хэл|казах.]] ''Ермек Беделбайұлы Көшербаев''; 1965 оны 5-р сарын 2-нд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын Зөвлөлт Казахстаны Алма-Ата хотод төрсөн) — Казахстаны улс төрч, дипломат. 2025 оноос Казахстаны Гадаад хэргийн сайд. 2023-2025 онд Казахстан улсын [[Дорнод Казахстан муж|Дорнод Казахстан мужийн]] Засаг дарга (Аким). == Намтар == Ермек Көшербаев 1988 онд Кировын нэрэмжит Казахын Улсын Их Сургуулийг түүхийн мэргэжлээр, гадаад хэлний түүхийн багш мэргэжлээр төгссөн. 1993 оны 4-р сард ОХУ-ын Гадаад хэргийн яамны Дипломат академийг Олон улсын харилцаа, гадаад бодлогын мэргэжлээр төгссөн. * Тэрээр 1988 оны 8-р сард ЗХУ-ын Зөвлөлт Казахстаны Гадаад хэргийн яаманд Нууц бүртгэлийн удирдлагын ахлах байцаагчаар ажлын гараагаа эхэлсэн. * 1988-1989 онд Зөвлөлт Казахстаны Гадаад хэргийн сайдын туслах. * 1989-1990 онд Зөвлөлт Казахстаны Гадаад хэргийн яамны Хэвлэл мэдээлэл, мэдээллийн газрын нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, * 1990- 1991 онд Зөвлөлт Казахстаны Гадаад хэргийн яамны Консулын газрын нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, * 1993 онд Казахстаны Гадаад хэргийн яамны Азийн орнуудын газрын нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, * 1993 оны 8-р сараас 12-р сар хүртэл Казахстаны ГХЯ-ны Төрийн ёслолын газрын нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, * 1993- 1994 онд Казахстаны Гадаад хэргийн яамны Төрийн ёслолын газрын хэлтсийн дарга. * 1994-1996 онд Казахстаны Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын Олон улсын хэлтэст зөвлөх. * 1996 оны 1-р сараас 4-р сар хүртэл тэрээр Казахстан Улсын Ерөнхийлөгчийн Ёслолын албаны даргын үүрэг гүйцэтгэгчээр ажиллаж байсан. * 1996- 1997 оны 8-р сар хүртэл тэрээр Швейцарын Берн дахь Казахстаны Элчин сайдын яамны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга. * 1997- 1999 онд Казахстаны Ерөнхий сайдын туслах. * 2001- 2002 онд "Газрын тос, хийн тээвэр" үндэсний хаалттай хувьцаат компанийн Тамгын газрын даргаар ажиллаж байсан. * 2002 оны 3-р сараас 2003 оны 12-р сар хүртэл тэрээр "КазМунайГаз" үндэсний хаалттай хувьцаат компанийн Тэргүүн дэд ерөнхийлөгчийн зөвлөх, Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргаар ажиллаж байсан. * 2003 оны 12-р сараас 2004 оны 5-р сар хүртэл тэрээр "Рауан Медиа Групп" хувьцаат компанийн ерөнхий захирлаар ажиллаж байсан. * 2004 оны 5-р сараас 8-р сар хүртэл тэрээр "Отан" Тамгын газрын Тэргүүн дэд даргаар ажиллаж байсан. * 2006- 2007 онд "Отан" Намын төв оффисын даргаар ажиллаж байсан. * 2007-2010 онд Астана дахь Казахстаны Газрын тос, хий, эрчим хүчний байгууллагуудын холбоо "KazEnergy"-ийн гүйцэтгэх захирал байсан. * 2010- 2014 он хүртэл Зүүн Казахстаны мужийн орлогч захирагч. * 2014-2016 онуудад тэрээр Казахстаны Хөдөө аж ахуйн дэд сайд. * 2016-2018 онуудад тэрээр Казахстаны Хөдөө аж ахуйн яамны гүйцэтгэх нарийн бичгийн дарга. * 2018-2019 онуудад тэрээр Казахстаны Гадаад хэргийн яамны гүйцэтгэх нарийн бичгийн дарга. * 2019-2020 онуудад тэрээр Казахстаны Гадаад хэргийн дэд сайд. * 2020 оны 1-р сарын 29-нөөс 2023 оны 6-р сарын 16 хүртэл тэрээр Казахстанаас Орос Улсад суугаа Элчин сайд. * 2023 -2025 оны Дорнод Казахстан мужийн захирагч. * 2025 оны 2-р сарын 14-нөөс Казахстаны Бүгд Найрамдах Улсын Шадар сайд. * 2025 оны 9-р сарын 26-наас Казахстаны Гадаад хэргийн сайдаар ажиллаж байна. Тэрээр казах, орос, англи, герман, солонгос хэлээр ярьдаг. {{DEFAULTSORT:Көшербаев, Ермек}} [[Ангилал:Казахстаны улс төрч]] [[Ангилал:Казахстаны дипломатч]] [[Ангилал:Казахстаны шадар сайд]] [[Ангилал:Казахстаны гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:1965 онд төрсөн]] aw762z5h32s4jpo6zuxic4nepc42s24 0 146161 854831 854691 2026-04-27T05:27:51Z Zorigt 49 854831 wikitext text/x-wiki '''Ли Зи чэн''' ([[Хятад хэл|хятад]]. 李自成, [[пиньинь]] Lĭ Zìchéng; 1606 оны 9-р сарын 22-ны орчим төрсөн — 1645 онд нас барсан) — [[Мин улс|Мин улсыг]] унахад хүргэсэн гол шалтгаан болсон Умард Хятад дахь тариачдын бослогын удирдагч. Энэхүү бослогыг [[Шэньси муж|Шэньси мужид]] гарсан өлсгөлөнгөөс улбаатай гэж үздэг юм. Тариачдын хамгийн чадварлаг дайчин Ли 1639 онд хэд хэдэн тэргүүлэх мандарин эрдэмтдийг хөдөлгөөндөө элсүүлж чадсан юм. Тэрээр харьяа албатууддаа дээрэм тонуул хийхийг хориглож, хүн амын хамгийн ядуу хэсэгт хоол хүнс тарааж нэр хүнд олсон юм. Ли Зи Чэний цэргүүд туршуулууд түүний гавьяаны алдар нэрийг Хятад даяар ам дамжин түгээсэн байна. 1644 онд Ли өөрийгөө Шунь улсын ([[Хятад хэл|хятад]]. 順朝, [[Пиньинь|пиньинь.]] ''Shùn cháo'') анхны эзэн хаан гэж зарлаж, албатууддаа сүрлэг цол хэргэм өгч, өөрийн зоосыг хүртэл цутгаж эхлэв. Тэрээр Бээжинд ойртоход бараг ямар ч тулаангүйгээр ордны тайганууд нь бууж өгсөн бол Чунжэнь эзэн хаан (Жу Южиан) эзэн хааны ордны хойд хэсэгт орших Жиншан уулын бэлд өөрийгөө дүүжлэн хороожээ. Энэ хооронд [[Мин улс|Мин улсын]] жанжин Ву Сангуй Манжтай холбоо тогтоосноор Хятад руу нэвтрэх боломжийг нээжээ. Нэг хувилбараар өөрийгөө эзэн хаан гэж тунхагласан жанжин болон түүний гэрт зочилж байсан Ли Зи чэн Ву Сангуйн гэрт зочилж байхдаа хайртай татвар эмийнх нь гоо үзэсгэлэнд татагдан зөрчилдөөн үүсгэжээ. Улмаар Ли Зи чэнгийн арми Шаньхайгуаны тулалдаанд бут цохигджээ. Мин, Чин улсын хүчний хамтарсан дарамтад Ли өмнө зүг рүү ухарч, Хэбэй мужид орон нутгийн иргэдтэй мөргөлдөөнд өртөж нас баржээ. rb136ltnf44iyv5w3sbvw56fdze66px 0 146163 854833 854710 2026-04-27T05:40:42Z Zorigt 49 854833 wikitext text/x-wiki [[Файл:Masutatsu Oyama karate.jpg|thumb|Оояма Масүтацү, 1954 он. ]] '''Оояма Масүтацү''', японоос бусад оронд '''Мас Ояма''' гэж нэрлэдэг ([[Япон хэл|япон.]] 大山倍達'','' 1923 оны 7-р сарын 27-нд Өмнөд Солонгосын Кунсан хотод төрсөн — 1994 оны 4-р сарын 26-нд [[Токио]] хотод нас барсан) — Солонгос гаралтай, Японы [[каратэ]]гийн багш бөгөөд мастер, тулааны урлагийн хамгийн алдартай багш нарын нэг. Тэрээр 10 дантай тамирчин байсан бөгөөд [[Киокушинкай]] каратэг үүсгэн байгуулагч юм. Япон болон бусад оронд каратэг түгээн дэлгэрүүлэгч, каратэгийн талаарх олон алдартай номын зохиогч, үндэсний болон олон улсын каратэгийн тэмцээнүүдийг зохион байгуулагч юм. "Хамгийн хүчтэй карате" гэдгээрээ хурдан нэр хүндтэй болсон өөрийн хэв маягийг үндэслэсэн Оояма 1994 онд нас барах хүртлээ Олон улсын Кёкүшинкай байгууллага (IKO)-г үүсгэн байгуулаад удирдаж байсан юм. hkvz5bpbzjdmtry3k5h448qqozsf9u6 854834 854833 2026-04-27T05:40:53Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Ояама Масүтацү]] to [[Оояма Масүтацү]] without leaving a redirect 854833 wikitext text/x-wiki [[Файл:Masutatsu Oyama karate.jpg|thumb|Оояма Масүтацү, 1954 он. ]] '''Оояма Масүтацү''', японоос бусад оронд '''Мас Ояма''' гэж нэрлэдэг ([[Япон хэл|япон.]] 大山倍達'','' 1923 оны 7-р сарын 27-нд Өмнөд Солонгосын Кунсан хотод төрсөн — 1994 оны 4-р сарын 26-нд [[Токио]] хотод нас барсан) — Солонгос гаралтай, Японы [[каратэ]]гийн багш бөгөөд мастер, тулааны урлагийн хамгийн алдартай багш нарын нэг. Тэрээр 10 дантай тамирчин байсан бөгөөд [[Киокушинкай]] каратэг үүсгэн байгуулагч юм. Япон болон бусад оронд каратэг түгээн дэлгэрүүлэгч, каратэгийн талаарх олон алдартай номын зохиогч, үндэсний болон олон улсын каратэгийн тэмцээнүүдийг зохион байгуулагч юм. "Хамгийн хүчтэй карате" гэдгээрээ хурдан нэр хүндтэй болсон өөрийн хэв маягийг үндэслэсэн Оояма 1994 онд нас барах хүртлээ Олон улсын Кёкүшинкай байгууллага (IKO)-г үүсгэн байгуулаад удирдаж байсан юм. hkvz5bpbzjdmtry3k5h448qqozsf9u6 0 146164 854838 854715 2026-04-27T05:48:25Z Avirmed Batsaikhan 53733 854838 wikitext text/x-wiki [[Файл:V.Bazhenov with family by I.Nekrasov (1770-80s, MUAR) detail 02.gif|thumb]] '''Василий Баженов''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Васи́лий Ива́нович Баже́нов,'' 1737 буюу 1738 онд [[Москва]] хотод төрсөн — 1799 оны 8-р сарын 13-нд [[Санкт-Петербург]] хотод нас барсан) — оросын уран барималч буюу архитектор, уран барилгын онолч ба сурган хүмүүжүүлэгч, сонгодог дэгийн төлөөлөгч. Оросын академийн гишүүн (1784), Оросын Урлагийн Академийн дэд ерөнхийлөгч (1799). Улсын жинхэнэ төрийн зөвлөх (1796). Тэрээр багаасаа эртний нийслэлийн бүх төрлийн барилгуудын зураг зурж, урлагийн төрөлхийн авьяас чадвараа харуулсан. Зураг зурах хүсэл тэмүүлэл нь 1754 онд Москвагийн Их Сургуулийн ерөнхий архитектор байсан гүн Дмитрий Ухтомскийн анхаарлыг татаж, түүнийг сургуульдаа элсүүлжээ. Түүний зөвлөмжийн дагуу Василий Баженов 1755 оны 4-р сард Москвагийн Их Сургуулийн гимназид орж, Урлагийн академид суралцахад бэлтгэх тусгай "урлагийн анги"-д элссэн. 1756 онд Иван Шуваловын санаачилгаар Баженов шилдэг 9 оюутны нэг болж, Санкт-Петербургийн академийн гимназид шилжсэн. 1758 оны 1-р сард нээгдсэний дараа түүнийг Урлагийн академийн оюутан болгон элсүүлжээ. Академид түүний архитектурын авьяас чадвар маш их цэцэглэн хөгжиж, архитектурын багш С.И.Чевакинский авьяаслаг залууг Гэгээн Николайгийн тэнгисийн цэргийн сүмийн барилгын ажлын үеэр туслахаар нь томилсон. 1760 оны 9-р сард Баженовыг архитектурын ур чадвараа сайжруулахаар Парис руу илгээж, А.П. Лосенкогийн хамт гадаадад илгээсэн Урлагийн академийн анхны тэтгэлэг хүртэгч болжээ. Профессор Чарльз Девайлид шавь орсноор Василий Баженов мод, үйсэн материалаар архитектурын эд ангийн загвар хийж эхэлсэн бөгөөд алдартай барилгуудын хэд хэдэн загварыг хийж дуусгасан. == Биелсэн төслүүд нь == * Михайловскийн цайз (1792) (зураг төслийг Винченцо Бренна шинэчилсэн) * Ходынка талбайн зураг төсөл (1775) (Орос-Туркийн дайны төгсгөлийг тэмдэглэх баяр ёслолтой холбогдуулан) * Царицино дахь цогцолбор (1776–1786) (ихэнх хэсгийг нь II Екатеринагийн тушаалаар бараг тэр даруй нураасан эсвэл дахин барьсан; хэд хэдэн барилга үлдсэн) * Пашковын байшин (1784–1786) * Юшковын байшин (1780-аад он) * Головкино тосгонд И.Г.Орловын хоёр давхар чулуун сүм, ордон (1785) * Хунтайж Павел Петровичийн Каменноостровскийн ордны төсөл (барилгын ажлыг Фелтен, Куаренги нар гүйцэтгэсэн) * Санкт-Петербург дахь зэвсгийн барилга (холбогдох, магадлал багатай; хадгалагдаагүй) * Л.И.Долговагийн байшин * Красное тосгон дахь Ермоловын эдлэн газар (1780-аад он) * Гатчина, Павловск дээрх ажил Ордонууд (1793-1796) (батлагдаагүй) * Тутолмин-Ярошенкийн эдлэн газар (1788-1901) (Казаковтой хамтран) * Маросейка дээрх Румянцевийн эдлэн газар (1782) (Казаковтой хамтран) * Большая Ордынка дээрх гунигтай сүм (1783-1791) (Бовегийн дуусгасан) * И.С.Гендриковын эдлэн газар (Спасскийн казарм) (1775) (Леграндтай хамтран) * Быково дахь Бурханы эхийн Владимир дүрсний сүм (Христийн мэндэлсний баяр) (1789) * Гэгээнтнүүдийн Борис ба Глебийн сүм (Белкино) 1773 — сүмийн зураг g48plcv5ekudl6r6uixvm6g1kd825n0 0 146165 854835 854717 2026-04-27T05:43:30Z Zorigt 49 854835 wikitext text/x-wiki '''Офшор бүс''' ([[Англи хэл|англи.]] ''off shore'' — эргээс гадуур, англи хэлэнд илүү ойлгомжтой «tax haven» — «татварын нуувч», «татварын эрэг», «татварын диваажин» гэсэн нэр томьёо хэрэглэдэг) — тухайн улсын нутаг дэвсгэр буюу түүний нэг хэсэг бөгөөд оршин суугч бус компаниудад тусгай хөнгөлөлттэй бүртгэл, лиценз, таатай татварын журам олгодог бөгөөд ихэвчлэн тэдний бизнесийн үйл ажиллагаа тухайн муж улсын хилээс гадуур явагддаг нөхцөлтэй байдаг. Офшор компани гэдэг нь татварын хөнгөлөлт үзүүлдэг улсад бүртгэлтэй, тодорхой өмчлөлийн хэлбэртэй, байгуулагдсан тухайн улсынхаа дотор бизнес эрхлэхэд хязгаарлалттай компани юм. Офшор компани нь байгуулагдсан газартаа жилийн тогтмол төлбөр төлөхийн зэрэгцээ олон улсын эдийн засгийн үйл ажиллагаа эрхлэхийг зөвшөөрдөг байна. 94g8emojt7tknsnfsr3x1w8hirxt04s 0 146170 854837 854758 2026-04-27T05:48:16Z Zorigt 49 854837 wikitext text/x-wiki [[Файл:Aljazeera eng.svg|thumb|324x324px]] '''Al Jazeera''' буюу '''«Аль-Жазира»''' ([[Араб хэл|араб.]] الجزيرة&#x200E;: [''аль-жазира''], {{lang-en|Al Jazeera}}''Al Jazeera'') — [[Катар|Катарын]] нийслэл [[Доха]] хотод төв байртай олон улсын телевизийн компани. 1996 онд Катарын Эмирийн шийдвэрээр байгуулагдсан компани. «Аль-Жазира» гэх нэр нь араб хэлнээс орчуулбал «арал» гэсэн утгатай. Катарын орших [[Арабын хойг|Арабын хойгийг]] الجزيرة العربية (аль-Жазира аль-Арабийя) гэж нэрлэдэг. == Al Jazeera сүлжээ == * «Al Jazeera» — араб хэлээрх мэдээллийн суваг. * «Al Jazeera English» — англи хэлээрх дэлхийн мэдээллийн суваг. * «Al Jazeera Documentary Channel» — араб хэлээр баримтат кино цацдаг суваг. * «Al Jazeera Sports» — араб хэлээрх спортын суваг. * «Al Jazeera Mubasher» (буюу «Al Jazeera Live») — Улс төрийн суваг (C-SPAN буюу BBC Parliament сувагтай адил). * «Al Jazeera Children’s Channel» — хүүхдүүдэд зориулсан суваг (2013 оноос «Жим» нэртэй болсон. * «Baraem» — араб хэлээрх сургуулийн өмнөх насныханд зориулсан суваг. * «Al Jazeera Balkans» — босни хэлээрх олон улсын мэдээллийн суваг. * «Аль-Жазира Америка» (''Al Jazeera America'') — АНУ дахь суваг; 2013 оны 8-р сард мэдээллээ цацаж эхлээд 2016 оны 4-р сард хаагдсан. * Rightly — 2021 оноос АНУ-д цацдаг суваг. Fox News-ийн консерватор үзэгчид рүү чиглэсэн суваг. Компани 2003 оноос интернэтэд англи хэлээр өөрийн «Al Jazeera English» нэртэй сайт ажиллуулдаг. == Сувгийг хориглосон улсууд == Израил болон 6 арабын улсад хориотой телевизийн компани юм. * [[Йордан|Йордан улс]] 2002 оны 8-р сарын 8-нд компанийн оффисыг хааж, итгэмжлэлийг нь цуцалсан; * [[Бахрейн]] улс 2010 оны 5-р сарын 19-нд "мэргэжлийн стандартыг зөрчсөн, сэтгүүл зүй, хэвлэх, хэвлэлийн үйл ажиллагааг зохицуулсан хууль тогтоомж, журмыг дагаж мөрдөөгүй" гэсэн үндэслэлээр орон нутгийн салбарыг тодорхойгүй хугацаагаар түдгэлзүүлсэн. * [[Кувейт]] улс 2010 оны 12-р сарын 13-нд орон нутгийн салбарыг хааж, итгэмжлэлийг нь цуцалсан; * [[Египет]] улс терроризмыг дэмжиж, худал мэдээ тараасан хэргээр 2017 оны 5-р сарын 25-нд компанийн вэбсайтыг хаасан; * [[Саудын Араб]] улс орон нутгийн салбарыг хааж, 2017 оны 6-р сарын 5-нд итгэмжлэлийг нь цуцалсан; * [[Израил]] улс 2024 оны 5-р сарын 5-нд компанийн оффисыг хаасан бөгөөд үүний дараа Израилд нэвтрүүлэг цацахыг хориглох хугацааг 45 хоног тутамд сунгадаг. * [[Палестин Улс|Палестины улс]] — 2009 онд Палестины засаг захиргаа (PA) Аль Жазира телевизийг өөрийн нутаг дэвсгэрт нэвтрүүлэг цацахыг өдөөн хатгасан хэргээр хориглосон боловч хэд хоногийн дараа хоригийг цуцалсан. 2024 оны 9-р сарын 22-нд Израилын Батлан ​​хамгаалах хүчин Израильд байсан шигээ Аль Жазирагийн Рамалла дахь оффисын үйл ажиллагааг 45 хоногийн хугацаатай түр зогсоосон. 2024 оны 12-р сарын 23-нд тус сувгийн Исламын бүлэглэл болох [[Хамас]] болон Палестины засаг захиргааг дэмжиж байгаатай холбогдуулан Палестины засгийн газар Аль Жазирагийн үйл ажиллагаанд хориг тавьсан гэж орон нутгийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд мэдээлэв. qmj1y1z4ypj06a4ipnou4gqf6b1exhs 0 146171 854772 854766 2026-04-26T14:28:19Z 唐吉訶德的侍從 5036 854772 wikitext text/x-wiki '''Үнэн сүсэгтийн чуулган''' нь [[Манж Чин улс]]ын үеийн [[Шинжаан]]ы [[Торгууд]]ын нэгэн чуулганы нэр. Тус чуулган нь 1771 онд байгуулагдсан. Тэр жил [[Убаши]] [[Халимаг ястан|Халимагийн]] 5 аймгийн 250,000 хүнийг [[Зүүнгар нутаг]] руу дагуулан иржээ. Тэд [[Орос]], [[Казахууд]]ын халдлагад өртөж, цар тахлын улмаас очих газраа ирэхэд ердөө 20,000 хүн үлдсэн тул Чин гүрний мэдэлд бууж өгөхөөс өөр аргагүй болжээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] гаднаасаа Убашид хамгийн өндөр хүндэтгэл үзүүлсэн боловч Торгууд бослого гаргана гэж айж байв. Тэрээр Манжийн түшмэдүүдэд Торгуудийг Шинжааны янз бүрийн хэсэгт суурьшуулж, тэднийг хоорондоо холбоо барихыг хориглохыг тушаажээ. Убашиг дагаад Зүүнгар нутагт ирсэн дөрвөн овог аймгийг Манжууд '''Хуучин Торгууд''' гэж нэрлэдэг байв. Хуучин Торгууд овог аймгууд нь Зүүн, Баруун, Өмнөд, Хойд гэсэн дөрвөн хэсэгт хуваагдан, тус тус [[Ховог сайр]], Баянбулаг ([[Хэжин]]), Жин ([[Жинхэ]]), Хар Ус ([[Ус хот]]) гэсэн дөрвөн газарт суурьшиж, [[Илийн жанжны газар|Илийн жанжин]]ын удирдлага, хяналтад байв. Шээрэн дагасан овог аймгуудыг Манжууд Шинэ Торгууд гэж нэрлэдэг байв. Тэд [[Булган гол]]ын сав газарт суурьшиж, [[Чин сэтгэлтийн чуулган]]ыг байгуулж, [[Ховдын манж сайдын газар|Ховдын манж сайдын газр]]ын захиргаа, хяналтад байв. Хуучин Торгуудын дөрвөн чуулган 1938 онд татан буугдах хүртэл оршин тогтнож байжээ. [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Шинжаан]] [[Ангилал:Торгууд]] 8vgggewonp880s644dvl8i2twl0mr6l 854775 854772 2026-04-26T15:41:08Z 唐吉訶德的侍從 5036 854775 wikitext text/x-wiki '''Үнэн сүсэгтийн чуулган''' нь [[Манж Чин улс]]ын үеийн [[Шинжаан]]ы [[Торгууд]]ын нэгэн чуулганы нэр. Тус чуулган нь 1771 онд байгуулагдсан. Тэр жил [[Убаши]] [[Халимаг ястан|Халимагийн]] 5 аймгийн 250,000 хүнийг [[Зүүнгар нутаг]] руу дагуулан иржээ. Тэд [[Орос]], [[Казахууд]]ын халдлагад өртөж, цар тахлын улмаас очих газраа ирэхэд ердөө 20,000 хүн үлдсэн тул Чин гүрний мэдэлд бууж өгөхөөс өөр аргагүй болжээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] гаднаасаа Убашид хамгийн өндөр хүндэтгэл үзүүлсэн боловч Торгууд бослого гаргана гэж айж байв. Тэрээр Манжийн түшмэдүүдэд Торгуудийг Шинжааны янз бүрийн хэсэгт суурьшуулж, тэднийг хоорондоо холбоо барихыг хориглохыг тушаажээ. Убашиг дагаад Зүүнгар нутагт ирсэн дөрвөн овог аймгийг Манжууд '''Хуучин Торгууд''' гэж нэрлэдэг байв. Хуучин Торгууд овог аймгууд нь Зүүн, Баруун, Өмнөд, Хойд гэсэн дөрвөн хэсэгт хуваагдан, тус тус [[Ховог сайр]], Баянбулаг ([[Хэжин]]), Жин ([[Жинхэ]]), Хар Ус ([[Ус хот]]) гэсэн дөрвөн газарт суурьшиж, [[Илийн жанжны газар|Илийн жанжин]]ын удирдлага, хяналтад байв. Шээрэн дагасан овог аймгуудыг Манжууд Шинэ Торгууд гэж нэрлэдэг байв. Тэд [[Булган гол]]ын сав газарт суурьшиж, [[Чин сэтгэлтийн чуулган]]ыг байгуулж, [[Ховдын манж сайдын газар|Ховдын манж сайдын газр]]ын захиргаа, хяналтад байв. Түүнчлэн, Убашигийн аян дайныг даган явсан [[Хошууд]] аймаг Шинжаанд суурьшиж, [[Бат сэтгэлтийн чуулган]]ыг байгуулсан. Энэ Хошууд аймгийг Чин гүрний үед "Илийн дундад замын хошууд" гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд тэдний бэлчээр нь мөн Баянбулагийн ойролцоо, Хуучин Торгуудын бэлчээрийн хажууд байв. 1820 оны Жахангир Хожагийн бослого (Jahangir Khoja's rebellion), 1864 оны Шинжааны Мусульманчуудын бослого, 1872 оны Якуб Бэгийн бослогын (Yakub Beg's rebellion) үеэр Торгуудчууд мусульман биш байсан тул мусульман босогчдод харгис хэрцгийгээр хядагдсан. Тиймээс Торгуудчууд Чин гүрний мусульманчуудын бослогыг дарахыг тууштай дэмжиж, Чингийн армийг дэмжихээр морин цэрэг илгээжээ. Хуучин Торгуудын дөрвөн чуулган 1939 онд татан буугдах хүртэл оршин тогтнож байжээ. [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Шинжаан]] [[Ангилал:Торгууд]] 0sss7loneh4l6j5qmm8lyxaf671d09k 854776 854775 2026-04-26T16:15:49Z 唐吉訶德的侍從 5036 854776 wikitext text/x-wiki '''Үнэн сүсэгтийн чуулган''' нь [[Манж Чин улс]]ын үеийн [[Шинжаан]]ы [[Торгууд]]ын нэгэн чуулганы нэр. Тус чуулган нь 1771 онд байгуулагдсан. Тэр жил [[Убаши]] [[Халимаг ястан|Халимагийн]] 5 аймгийн 250,000 хүнийг [[Зүүнгар нутаг]] руу дагуулан иржээ. Тэд [[Орос]], [[Казахууд]]ын халдлагад өртөж, цар тахлын улмаас очих газраа ирэхэд ердөө 20,000 хүн үлдсэн тул Чин гүрний мэдэлд бууж өгөхөөс өөр аргагүй болжээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] гаднаасаа Убашид хамгийн өндөр хүндэтгэл үзүүлсэн боловч Торгууд бослого гаргана гэж айж байв. Тэрээр Манжийн түшмэдүүдэд Торгуудийг Шинжааны янз бүрийн хэсэгт суурьшуулж, тэднийг хоорондоо холбоо барихыг хориглохыг тушаажээ. Убашиг дагаад Зүүнгар нутагт ирсэн дөрвөн овог аймгийг Манжууд '''Хуучин Торгууд''' гэж нэрлэдэг байв. Хуучин Торгууд овог аймгууд нь Зүүн, Баруун, Өмнөд, Хойд гэсэн дөрвөн хэсэгт хуваагдан, тус тус [[Ховог сайр]], Баянбулаг ([[Хэжин]]), Жин ([[Жинхэ]]), Хар Ус ([[Ус хот]]) гэсэн дөрвөн газарт суурьшиж, [[Илийн жанжны газар|Илийн жанжин]]ын удирдлага, хяналтад байв. Шээрэн дагасан овог аймгуудыг Манжууд Шинэ Торгууд гэж нэрлэдэг байв. Тэд [[Булган гол]]ын сав газарт суурьшиж, [[Чин сэтгэлтийн чуулган]]ыг байгуулж, [[Ховдын манж сайдын газар|Ховдын манж сайдын газр]]ын захиргаа, хяналтад байв. Түүнчлэн, Убашигийн аян дайныг даган явсан [[Хошууд]] аймаг Шинжаанд суурьшиж, [[Бат сэтгэлтийн чуулган]]ыг байгуулсан. Энэ Хошууд аймгийг Чин гүрний үед "Илийн дундад замын хошууд" гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд тэдний бэлчээр нь мөн Баянбулагийн ойролцоо, Хуучин Торгуудын бэлчээрийн хажууд байв. 1820 оны Жахангир Хожагийн бослого (Jahangir Khoja's rebellion), 1864 оны Шинжааны Мусульманчуудын бослого, 1872 оны Якуб Бэгийн бослогын (Yakub Beg's rebellion) үеэр Торгуудчууд мусульман биш байсан тул мусульман босогчдод харгис хэрцгийгээр хядагдсан. Тиймээс Торгуудчууд Чин гүрний мусульманчуудын бослогыг дарахыг тууштай дэмжиж, Чингийн армийг дэмжихээр морин цэрэг илгээжээ. Хуучин Торгуудын дөрвөн чуулган 1939 онд татан буугдах хүртэл оршин тогтнож байжээ. ==Үнэн сүсэгтийн чуулганы хошууд== {| class="wikitable" !№ ! style="width: 25%;"|Хошуу !Байгуулагдсан !Анхны засаг ноён ! style="width: 25%;"|Тайлбар |- !colspan="5"|Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган (Илийн өмнөд зам) |- |1 |[[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] |1771 | [[Убаши]] | |- |2 |[[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] |1771 | Эмгэн убаши | |- |3 |[[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] |1771 | Баяжих | |- |4 |[[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] |1771 | Бэр хашиха | |- !colspan="5"|Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган (Илийн умарт зам) |- |1 |[[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] |1771 | [[Цэвэгдорж]] | |- |2 |[[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] |1771 | Хирив | 1778 онд Цэвэгдорж нас барж, Хирив Цэвэгдоржийг залгамжилж, тус хошууг татан буулгасан. 1785 онд тус хошууг дахин байгуулж, Цэвэгдоржийн хүү [[Гүнгээцэрэн]]ыг засаг тэргүүн зэргийн тайжаар томилсон. |- |3 |[[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] |1785 | Агсахал | |- !colspan="5"|Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган (Илийн дорно зам) |- |1 |[[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] |1771 | [[Бамбар]] | |- |2 |[[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] |1771 | Цэвдэн | |- !colspan="5"|Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган (Илийн өрнөд зам) |- |1 |[[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] |1771 | [[Момонт]] | |- |} [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Шинжаан]] [[Ангилал:Торгууд]] tkubdr7byvd6pum3hv0ekmh7v0cd8g4 854777 854776 2026-04-26T16:28:14Z 唐吉訶德的侍從 5036 854777 wikitext text/x-wiki '''Үнэн сүсэгтийн чуулган''' нь [[Манж Чин улс]]ын үеийн [[Шинжаан]]ы [[Торгууд]]ын нэгэн чуулганы нэр. Тус чуулган нь 1771 онд байгуулагдсан. Тэр жил [[Убаши]] [[Халимаг ястан|Халимагийн]] 5 аймгийн 250,000 хүнийг [[Зүүнгар нутаг]] руу дагуулан иржээ. Тэд [[Орос]], [[Казахууд]]ын халдлагад өртөж, цар тахлын улмаас очих газраа ирэхэд ердөө 20,000 хүн үлдсэн тул Чин гүрний мэдэлд бууж өгөхөөс өөр аргагүй болжээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] гаднаасаа Убашид хамгийн өндөр хүндэтгэл үзүүлсэн боловч Торгууд бослого гаргана гэж айж байв. Тэрээр Манжийн түшмэдүүдэд Торгуудийг Шинжааны янз бүрийн хэсэгт суурьшуулж, тэднийг хоорондоо холбоо барихыг хориглохыг тушаажээ. Убашиг дагаад Зүүнгар нутагт ирсэн дөрвөн овог аймгийг Манжууд '''Хуучин Торгууд''' гэж нэрлэдэг байв. Хуучин Торгууд овог аймгууд нь Зүүн, Баруун, Өмнөд, Хойд гэсэн дөрвөн хэсэгт хуваагдан, тус тус [[Ховог сайр]], Баянбулаг ([[Хэжин]]), Жин ([[Жинхэ]]), Хар Ус ([[Ус хот]]) гэсэн дөрвөн газарт суурьшиж, [[Илийн жанжны газар|Илийн жанжин]]ын удирдлага, хяналтад байв. Шээрэн дагасан овог аймгуудыг Манжууд Шинэ Торгууд гэж нэрлэдэг байв. Тэд [[Булган гол]]ын сав газарт суурьшиж, [[Чин сэтгэлтийн чуулган]]ыг байгуулж, [[Ховдын манж сайдын газар|Ховдын манж сайдын газр]]ын захиргаа, хяналтад байв. Түүнчлэн, Убашигийн аян дайныг даган явсан [[Хошууд]] аймаг Шинжаанд суурьшиж, [[Бат сэтгэлтийн чуулган]]ыг байгуулсан. Энэ Хошууд аймгийг Чин гүрний үед "Илийн дундад замын хошууд" гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд тэдний бэлчээр нь мөн Баянбулагийн ойролцоо, Хуучин Торгуудын бэлчээрийн хажууд байв. 1820 оны Жахангир Хожагийн бослого (Jahangir Khoja's rebellion), 1864 оны Шинжааны Мусульманчуудын бослого, 1872 оны Якуб Бэгийн бослогын (Yakub Beg's rebellion) үеэр Торгуудчууд мусульман биш байсан тул мусульман босогчдод харгис хэрцгийгээр хядагдсан. Тиймээс Торгуудчууд Чин гүрний мусульманчуудын бослогыг дарахыг тууштай дэмжиж, Чингийн армийг дэмжихээр морин цэрэг илгээжээ. Хуучин Торгуудын дөрвөн чуулган 1939 онд татан буугдах хүртэл оршин тогтнож байжээ. ==Үнэн сүсэгтийн чуулганы хошууд== {| class="wikitable" !№ ! style="width: 25%;"|Хошуу !Байгуулагдсан !Анхны засаг ноён ! style="width: 25%;"|Тайлбар |- !colspan="5"|Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган (Илийн өмнөд зам) |- |1 |[[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] |1771 | Засаг, Зоригт хан [[Убаши]] | |- |2 |[[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] |1771 | Засаг, хошууны Баяр бэйс Эмгэн убаши | |- |3 |[[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] |1771 | Засаг, улсад туслагч гүн Баяжих | |- |4 |[[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] |1771 | Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бэр хашиха | |- !colspan="5"|Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган (Илийн умарт зам) |- |1 |[[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] |1771 | Засаг, хошой Буянт чин ван [[Цэвэгдорж]] | |- |2 |[[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] |1771 | Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Хирив | 1778 онд Цэвэгдорж нас барж, Хирив Цэвэгдоржийг залгамжилж, тус хошууг татан буулгасан. 1785 онд тус хошууг дахин байгуулж, Цэвэгдоржийн хүү [[Гүнгээцэрэн]]ыг засаг тэргүүн зэргийн тайжаар томилсон. |- |3 |[[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] |1785 | Засаг, улсад туслагч гүн Агсахал | |- !colspan="5"|Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган (Илийн дорно зам) |- |1 |[[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] |1771 | Засаг, төрийн Бишрэлт жүн ван [[Бамбар]] | |- |2 |[[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] |1771 | Засаг, хошууны Итгэл бэйс Цэвдэн | |- !colspan="5"|Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган (Илийн өрнөд зам) |- |1 |[[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] |1771 | Засаг, төрийн Жаргалан бэйл [[Момонт]] | |- |} [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Шинжаан]] [[Ангилал:Торгууд]] 6nkijiv9xb279kvf37ag347kyyxjmy5 0 146172 854769 2026-04-26T12:03:52Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "{{Short description|Казахуудын Бага Жузын хаан, 1693–1748}}{{Инфобокс хаан|2=Оффис байгуулагдсан|title=[[Хаан]]<br>Ханзада<br>Султан<br>Мирза<br>Шах-и-Туран|succession=Бага Жүзийн анхны [[хаан]]|image=Abulkhair Khan.jpg|caption=Абулхайр хааны хөрөг|child=Бухар Ахун|name=Абулхайр хаан|predecessor=Оффис байгуул..." 854769 wikitext text/x-wiki {{Short description|Казахуудын Бага Жузын хаан, 1693–1748}}{{Инфобокс хаан|2=Оффис байгуулагдсан|title=[[Хаан]]<br>Ханзада<br>Султан<br>Мирза<br>Шах-и-Туран|succession=Бага Жүзийн анхны [[хаан]]|image=Abulkhair Khan.jpg|caption=Абулхайр хааны хөрөг|child=Бухар Ахун|name=Абулхайр хаан|predecessor=Оффис байгуулагдсан|successor=Нурали Хан|reign=1718–1748|native_lang1=[[Казах хэл]]|native_lang1_name1=میرزا ابو الخیر خان بن حاجی عبد الله سلطان<br>Mırza Abū'l-Khair Mūhammed Khan bin Qājı Abdūllah Sultan|father=Кажы Абдулла Султан|religion=Суннит Ислам|royal house=[[Боржигин|Боржигины удам]]|dynasty=[[Төре]]<br/>[[Урус хаан|Урус хааны гэр]]|death_cause=Толгойг нь тасдсан|birth_place=[[Туркистан]]}} '''Мирза Абу'л-Хайр Мухаммед Хан бин Кажы Абдуллах Султан''', '''Абу'л-Хайр Хан''' гэсэн товч нэрээрээ алдаршсан (1693–1748) нь одоогийн баруун болон төв [[Казахстан]] дахь [[Казахууд]] Бага Жүзийн удирдагч байв. Энэ үед Бага Жүз нь голчлон Казахстаны томоохон нутаг дэвсгэрт хийсэн "[[Зүүнгарын Казахстан руу довтлох|Их гамшиг]]" Зүүнгарын довтолгооны өшөөг авахын тулд [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайнуудад]] оролцсон. Абулхайр хааны удирдлага дор [[Казахууд]] 1726 онд [[Булантын тулаан]], 1729 онд [[Аньракайн тулаан|Аньракайн тулаанд]] Зүүнгарын хүчийг ялсан. hymu7qqi5o6e7sgv8g30rpu4apnc9j8 0 146173 854770 2026-04-26T12:36:37Z Pmspam 103839 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1338363319|Bankhar dog]]" 854770 wikitext text/x-wiki '''Банхар нохой''' ( [[Буриад хэл|буриад]] : хотошо банхар, [[Монгол хэл|монгол]] : хоточ банхар, [[Орос хэл|орос]] : Бурят-монгольский волкодав ) нь газрын мал хариуцдаг нохой юм. Анх [[Буриад ястан|Буриад ард түмний]] гарал үүсэлтэй байсан тэдний амжилт нь 20-р зууны дунд үед бараг устаж үгүй болохоосоо өмнө [[Буриад]], [[Монгол]] болон зэргэлдээ бүс нутгуудад тархахад хувь нэмэр оруулсан. <ref name=":0">{{Cite web |last=Volkova |first=Olga |date=2011-05-20 |title=БМВ – настоящий друг человека |trans-title=BMW is a true friend of man |url=https://www.kommersant.ru/doc/1641268 |access-date=2022-03-31 |website=www.kommersant.ru |language=ru}}</ref> Банхар нохойнууд цаг агаарын хүнд нөхцөлд ч гэсэн оюун ухаан, тэсвэр тэвчээрээрээ үнэлэгддэг. <ref name=":1">{{Cite web |last=Parks |first=Shoshi |date=2021-02-23 |title=Can the Mighty Bankhar Dogs of Mongolia Save the Steppe? |url=http://www.atlasobscura.com/articles/mongolia-bankhar-dog |access-date=2022-03-31 |website=Atlas Obscura |language=en}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web |last=Vigovskaya |first=Anna |date=2020-11-18 |title=Лохматое счастье фермера Урбагаева |trans-title=Shaggy happiness of farmer Urbagaev |url=https://www.ogirk.ru/2020/11/18/lohmatoe-schaste-fermera-urbagaeva/ |access-date=2022-03-31 |website=www.ogirk.ru |language=ru}}</ref> Тэд гэр бүлдээ үнэнч, энхрий ханддаг ч хүн, чоно, бүргэд, цасны ирвэс зэрэг гадны хүмүүсийн эсрэг аймшигтай тэмцдэг. <ref name=":2" /> <ref name=":3">{{Cite web |last=Морозова |first=Татьяна |date=2017-12-05 |title=Добрый сторож: Общество: Облгазета |trans-title=Kind Watchman |url=https://www.oblgazeta.ru/society/36128/ |access-date=2022-03-31 |website=www.oblgazeta.ru |language=ru}}</ref> <ref name=":1" /> 1msag7ei6k3515rdj2fgc3qxv0y2uh7 0 146174 854813 2026-04-27T03:31:52Z Bayarkhangai 1129 Хуудас үүсгэв: "Аугаа Хойд дайн (Швед хэл: Stora nordiska kriget, Дани хэл: Den Store Nordiske Krig, Герман хэл: Großer Nordischer Krieg; Гуравдугаар Хойд дайн, гуравдугаар wojna północna-ийн тал хувь) нь Шведийн Вант Улс болон Хойд Европын улсуудын эвсэл (Саксония, Оросын Хаант Улс, Дани-Норвегийн Вант Улс, Пол..." 854813 wikitext text/x-wiki Аугаа Хойд дайн (Швед хэл: Stora nordiska kriget, Дани хэл: Den Store Nordiske Krig, Герман хэл: Großer Nordischer Krieg; Гуравдугаар Хойд дайн, гуравдугаар wojna północna-ийн тал хувь) нь Шведийн Вант Улс болон Хойд Европын улсуудын эвсэл (Саксония, Оросын Хаант Улс, Дани-Норвегийн Вант Улс, Польш-Литвийн Хамтын Нөхөрлөл болон бусад) хооронд Балтийн тэнгисийн нутгийг эзэмших, Балтийн тэнгис болон түүний эргийг ноёрхохын төлөө 1700-1721 онуудад үргэлжилсэн дайн байв. Энэ нь Шведийн ялагдлаар төгссөн бөгөөд Швед улс агуу гүрний статусаа бүрмөсөн алджээ.[10] Шведийн эсрэг дайныг анх 1699 онд Саксоны сонгогч, Польшийн хаан II Августусын санаачилгаар байгуулагдсан Хойд Холбоо зарласан. Гэсэн хэдий ч Польш-Литвийн Хамтын Нөхөрлөл Шведэд дайн зарлаагүй. "Хойд Холбоо"-нд мөн V Христийн хааны удирдсан Дани, Норвегийн хаант улс, Бүх Оросын хаан I Петрийн удирдсан Оросын эзэнт гүрэн багтжээ.[11][12] 1700 онд Шведийн хаант улсын хүчний цуврал хурдан ялалтын дараа "Хойд Холбоо" нуран унав. 1700 онд Дани улс, 1706 онд Саксония дайнаас гарсан. Үүний дараа 1709 онд "Хойд Холбоо" сэргээгдэх хүртэл Оросын эзэнт гүрэн Шведийн хаант улсын эсрэг ганцаараа тулалдсан. Янз бүрийн үе шатанд дараах улсууд дайнд оролцсон: Оросын талд Ханноверын сонгогчид, Голланд, Прусс; Шведийн талд Англи (1707 оноос хойш Их Британи), Оттоманы эзэнт гүрэн, Холштейн байв. Украины казакууд хуваагдан Швед, Туркийг хэсэгчлэн дэмжиж байсан ч Запорожье казакуудын дийлэнх нь Оросын цэргүүдийг дэмжиж байв. Дайны үеэр Туркийн нутаг дэвсгэрт суурьшсан Запорожье нам дор газрын цэргүүд Швед, Туркийн талд орсон.[13] 1721 онд дайн дууссанаар Оросын Хаант Улс 1617 оны 2-р сарын 27-нд (3-р сарын 9) Шведийн Вант Улстай байгуулсан Столбовогийн гэрээний нөхцлийн дагуу алдагдсан Балтийн тэнгис рүү нэвтрэх эрхээ хууль ёсоор баталгаажуулсан. Мөн Ингрия, Эстони арлууд, Ливони, Карелийн нэг хэсгийг эзэлж, Польш-Литвийн Хамтын Нөхөрлөлийн албан бус хамгаалалт тогтоосон.[14][15][16] 1717 оны Чимээгүй Сеймийн ачаар Польш-Литвийн Хамтын Нөхөрлөлийн хамгаалалт тогтоосон. 1721 онд Европт шинэ эзэнт гүрэн бий болсон бөгөөд энэ нь Оросын Хаант Улсаас өөрчлөгдөж, хүчирхэг тогтмол арми, тэнгисийн цэргийн хүчинтэй Оросын эзэнт гүрэн байв. Оросын эзэнт гүрний нийслэл нь хуучин Шведийн нутаг дэвсгэр дээр Нева мөрөн болон Балтийн тэнгисийн адагт байрладаг Санкт-Петербург хот[10] болжээ. 1729 оны 7-р сарын 25-нд Швед улс Саксонитой, 1732 оны 10-р сарын 7-нд Польш-Литвийн Хамтын нөхөрлөлтэй энхийн гэрээ байгуулав. Зөвхөн эдгээр гэрээнүүд л Хойд дайныг хууль ёсоор дуусгавар болгосон. 4y3l69exkpl98fk6ejbt2b3vrz5l5sw 0 146175 854814 2026-04-27T03:32:40Z Bayarkhangai 1129 Хуудас үүсгэв: "Полтавагийн тулаан (Украйн: Полтавська битва, Швед: Слагет вид Полтава) нь Их Хойд дайны үеэр I Петр хааны удирдлаган дор Оросын хүч болон XII Чарльзын удирдлаган дор Шведийн армийн хооронд болсон шийдвэрлэх тулаан юм. Энэхүү тулаан нь 1709 оны 6-р сарын 27-нд (7-..." 854814 wikitext text/x-wiki Полтавагийн тулаан (Украйн: Полтавська битва, Швед: Слагет вид Полтава) нь Их Хойд дайны үеэр I Петр хааны удирдлаган дор Оросын хүч болон XII Чарльзын удирдлаган дор Шведийн армийн хооронд болсон шийдвэрлэх тулаан юм. Энэхүү тулаан нь 1709 оны 6-р сарын 27-нд (7-р сарын 8) (Шведийн хуанлийн дагуу 6-р сарын 28) Полтава хотоос (Оросын Хаант улс) 6.5 км зайд болсон юм. Шведийн армийн ялагдал нь дайнд Оросын талд стратегийн эргэлт авчирч, эцэст нь Их Хойд дайнд ялалт байгуулсан юм. tgv7w80iq1x5fxfr173epsxpywx6kq9 0 146177 854863 2026-04-27T11:06:21Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Michael Bloomberg by Gage Skidmore (cropped).jpg|thumb|Майкл Блүмберг, 2019 он]] '''Майкл Ру́бенс Блүмберг''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Michael Rubens Bloomberg''; 1942 оны 2-р сарын 14-нд АНУ-ын Массачусеттс мужийн Бостон хотод төрсөн) — америкийн бизнесмен, улс төрч бөгөөд ивээн тэтгэгч. 2002-2013 онд Нь..." 854863 wikitext text/x-wiki [[Файл:Michael Bloomberg by Gage Skidmore (cropped).jpg|thumb|Майкл Блүмберг, 2019 он]] '''Майкл Ру́бенс Блүмберг''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Michael Rubens Bloomberg''; 1942 оны 2-р сарын 14-нд АНУ-ын Массачусеттс мужийн Бостон хотод төрсөн) — америкийн бизнесмен, улс төрч бөгөөд ивээн тэтгэгч. 2002-2013 онд Нью-Йорк хотын 108-р мэр байсан. Форбс сэтгүүлийн үзэж буйгаар дэлхийн хамгийн баян хүмүүсийн нэг, 2020 оны байдлаар тэр 48 тэрбус долларын хөрөнгөтэй 16-р байр эзэлж байгаа юм. == Намтар == М.Блүмберг еврей гэр бүлд төрсөн түүний эцэг Уильям Хенри Блумберг [[Массачусеттс]] мужийн Челси хотод төрсөн (1906 - 2011). Түүний эх Шарлотт Блумберг (төрсөн овог нь- Рубенс, 1909 - 2011) Нью Жерси мужид төрсөн. Тэрээр 1964 онд [[Жонс Хопкинс Их Сургууль]] болон Харвардын Бизнесийн Сургуулийг бакалаврын зэрэг, дараа нь MBA зэрэг хамгаалсан. Тэрээр Сюзан Браунтай гэрлэж, 1979 онд төрсөн Эмма, 1983 онд төрсөн Жоржина гэсэн хоёр охинтой. Тэрээр одоогоор салаад ганц бие байгаа юм. Майкл Блүмберг бизнесийн карьераа "Salomon Brothers" компанид эхлүүлж, хувьцааны арилжааг удирдаж, мэдээллийн системийг хариуцдаг байжээ. 1981 онд Salomon компанийг шинэ эзэмшигчид зарж, Блүмберг ажилгүй болжээ. Salomon компанийн хувьцааны борлуулалтаас олсон ашгийнхаа хувийг ашиглан тэр жилдээ санхүүгийн зах зээлийн мэдээллийг цуглуулж, шинжилж, борлуулдаг [[Bloomberg LP]] хэмээх өөрийн гэсэн компанийг байгуулжээ. Майкл Блүмберг арилжаачдад зориулсан мэдээллийг шинжлэх компьютерийн системийг биечлэн боловсруулж, дараа нь онлайн хувьцааны арилжааны үйлчилгээг эхлүүлжээ. Өрсөлдөгчид ажилдаа компьютер ховор ашигладаг байсан (1980-аад он одоохондоо эхэн үедээ байсан) бөгөөд компьютерийн сүлжээ бараг сонсогдоогүй байв. Өнөөдрийг хүртэл Bloomberg-ийн амжилт нь компьютерийн технологийг ашиглах тал дээр өрсөлдөгчдөөсөө мэдэгдэхүйц давуу талтай байдаг юм. Бизнесмэн нь телевизийн суваг, радио станц, дэлхийн хамгийн том санхүүгийн мэдээллийн агентлаг болох Bloomberg LP-ийн 88%-ийг эзэмшдэг. Одоогийн байдлаар тус компани нь дэлхийн тэргүүлэгч санхүү, эдийн засгийн мэдээллийн үйлчилгээ үзүүлэгчдийн нэг бөгөөд 130 оронд 9500 ажилтантай юм. 2020 оны байдлаар 325,000 үйлчлүүлэгчтэй байсан. 2018 оны 11-р сарын 19-нд тэрээр Жонс Хопкинсын Их Сургуульд 1.8 тэрбум доллар хандивласан. Энэ бол түүхэн дэх хамгийн том хандив юм. Энэхүү сан нь бага орлоготой өрхийн авьяаслаг оюутнуудад тэтгэлэг олгох зорилготой юм. rgzc0dzqjc2y89c2b2grt2prq5rr3p8 854864 854863 2026-04-27T11:07:17Z Avirmed Batsaikhan 53733 854864 wikitext text/x-wiki [[Файл:Michael Bloomberg by Gage Skidmore (cropped).jpg|thumb|Майкл Блүмберг, 2019 он]] '''Майкл Ру́бенс Блүмберг''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Michael Rubens Bloomberg''; 1942 оны 2-р сарын 14-нд АНУ-ын Массачусеттс мужийн Бостон хотод төрсөн) — америкийн бизнесмен, улс төрч бөгөөд ивээн тэтгэгч. 2002-2013 онд Нью-Йорк хотын 108-р мэр байсан. Форбс сэтгүүлийн үзэж буйгаар дэлхийн хамгийн баян хүмүүсийн нэг, 2020 оны байдлаар тэр 48 тэрбус долларын хөрөнгөтэй 16-р байр эзэлж байгаа юм. == Намтар == М.Блүмберг еврей гэр бүлд төрсөн түүний эцэг Уильям Хенри Блүмберг [[Массачусеттс]] мужийн Челси хотод төрсөн (1906 - 2011). Түүний эх Шарлотт Блүмберг (төрсөн овог нь- Рубенс, 1909 - 2011) [[Нью-Жерси|Нью Жерси]] мужид төрсөн. Тэрээр 1964 онд [[Жонс Хопкинс Их Сургууль]] болон Харвардын Бизнесийн Сургуулийг бакалаврын зэрэг, дараа нь MBA зэрэг хамгаалсан. Тэрээр Сюзан Браунтай гэрлэж, 1979 онд төрсөн Эмма, 1983 онд төрсөн Жоржина гэсэн хоёр охинтой. Тэрээр одоогоор салаад ганц бие байгаа юм. Майкл Блүмберг бизнесийн карьераа "Salomon Brothers" компанид эхлүүлж, хувьцааны арилжааг удирдаж, мэдээллийн системийг хариуцдаг байжээ. 1981 онд Salomon компанийг шинэ эзэмшигчид зарж, Блүмберг ажилгүй болжээ. Salomon компанийн хувьцааны борлуулалтаас олсон ашгийнхаа хувийг ашиглан тэр жилдээ санхүүгийн зах зээлийн мэдээллийг цуглуулж, шинжилж, борлуулдаг [[Bloomberg LP]] хэмээх өөрийн гэсэн компанийг байгуулжээ. Майкл Блүмберг арилжаачдад зориулсан мэдээллийг шинжлэх компьютерийн системийг биечлэн боловсруулж, дараа нь онлайн хувьцааны арилжааны үйлчилгээг эхлүүлжээ. Өрсөлдөгчид ажилдаа компьютер ховор ашигладаг байсан (1980-аад он одоохондоо эхэн үедээ байсан) бөгөөд компьютерийн сүлжээ бараг сонсогдоогүй байв. Өнөөдрийг хүртэл Bloomberg-ийн амжилт нь компьютерийн технологийг ашиглах тал дээр өрсөлдөгчдөөсөө мэдэгдэхүйц давуу талтай байдаг юм. Бизнесмэн нь телевизийн суваг, радио станц, дэлхийн хамгийн том санхүүгийн мэдээллийн агентлаг болох Bloomberg LP-ийн 88%-ийг эзэмшдэг. Одоогийн байдлаар тус компани нь дэлхийн тэргүүлэгч санхүү, эдийн засгийн мэдээллийн үйлчилгээ үзүүлэгчдийн нэг бөгөөд 130 оронд 9500 ажилтантай юм. 2020 оны байдлаар 325,000 үйлчлүүлэгчтэй байсан. 2018 оны 11-р сарын 19-нд тэрээр Жонс Хопкинсын Их Сургуульд 1.8 тэрбум доллар хандивласан. Энэ бол түүхэн дэх хамгийн том хандив юм. Энэхүү сан нь бага орлоготой өрхийн авьяаслаг оюутнуудад тэтгэлэг олгох зорилготой юм. g4qs022hkqntr4x1t8o1q935ldz0kl7