Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1293 855169 850708 2026-04-30T10:28:05Z Egzs 88168 855169 wikitext text/x-wiki :''"Монгол Ардын Хувьсгалт Нам" нь энэ хуудсанд шууд холбогджээ. 2010 онд байгуулагдсан Монгол Ардын Хувьсгалт Намын тухай [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|эндээс]] үзнэ үү.'' {{Инфобокс нам | name = Монгол Ардын Нам | native_name = {{MongolUnicode|<big>ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ <br>ᠠᠷᠠᠳ {{zwj}}ᠤᠨ <br>ᠨᠠᠮ</big>}} | native_name_lang = | abbreviation = {{lang|mn|МАН}} | logo = Logo of the Mongolian People's Party.svg | chairperson = [[Ням-Осорын Учрал]] | secretary_general = [[Янгугийн Содбаатар]] | foundation = {{start date|1920|6|25|df=yes}} | dissolution = | headquarters = [[Улаанбаатар]] | newspaper = ''[[Монголын үнэн]]'' | student_wing = Социал-Демократ Монголын Оюутны Холбоо | youth_wing = Социал-Демократ Монголын Залуучуудын Холбоо | womens_wing = Нийгмийн Ардчилал Монголын Эмэгтэйчүүдийн Холбоо | membership_year = 2023 | membership = 287,283 | ideology = {{ubl|class=nowrap | [[Социал демократ]] | '''1990–2010:''' | [[Ардчилсан социализм]] | '''1920–1990:''' | [[Коммунизм]] | [[Марксизм–Ленинизм]] }} | position = {{ubl|class=nowrap | [[Төв-зүүний улс төр|Төв-зүүн]] | '''1990–2010:''' | [[Зүүн жигүүрийн улс төр|Зүүний жигүүр]] | '''1920–1990:''' | [[Хэт зүүний улс төр|Хэт зүүн]] }} | national = | international = [[Социалист Интернационал]]<ref>[https://www.socialistinternational.org/committees/asia-pacific-1999-2011/strengthening-democracy-and-pursuing-sustainable-and-fair-economic-growth-in-the-asia-pacific-region/statement-on-mongolia/ Statement on Mongolia, 7-8 October 2011]</ref><br />[[Прогрессив холбоо (улс төрийн интернационал)|Прогрессив холбоо]]<ref>{{cite web|url=http://progressive-alliance.info/network/parties-and-organisations/|title=Participants - Progressive Alliance|work=progressive-alliance.info|access-date=14 February 2017|archive-date=6 Гуравдугаар сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306042542/http://progressive-alliance.info/network/parties-and-organisations/|url-status=dead}}</ref> | colors = {{color box|{{Монгол Ардын Нам/meta/color}}|border=darkgray}} [[Улаан]] | colorcode = {{Монгол Ардын Нам/meta/color}} | seats1_title = [[Улсын Их Хурал]] | seats1 = {{composition bar|68|126|hex={{Монгол Ардын Нам/meta/color}}}} | flag = [[File:Mongolian People's Party flag.svg|Official flag of the Mongolian People's Party|border|200px]] | website = {{URL|mpp.mn}} | country = Монголын | footnotes = {{center|Хуучин нэршил<br />'''Монгол Ардын Хувьсгалт Нам'''<br />(1924–2011)}} }} '''Монгол Ардын Нам''' (Товчлол: '''МАН'''), [[1921]] оны [[3 сарын 1]]-нд байгуулагдсан, [[Монгол Улс|Монголын]] хамгийн том улс төрийн ууган хүчин юм. 1920 оны 1-р сарын 5-нд болсон хоёр бүлгэмийн хуралдаанаар дан гагц харьяат Монголын шашин үндэс ба олон түмэн ардыг гал усны гашуун зовлонгоос гэтэлгэж, амар түвшнийг олох замыг нээгдүүлэн соёрх хэмээх үгийг хадагт сүүгээр бичиж, Хүрээний улаан сахиусанд өргөн, зорьсон хэрэгтээ няцалт буцалтгүй зүтгэхээр тангараг тавьсанаар Монгол Ардын Намын анхын суурь бүрэлдэн тогтсон. ==Түүх== [[Файл:MAN baiguulgdsan ni 1919.png|left|thumb|250px|Хүрээнд хувьсгалт бүлэгүүд байгуулагдсан нь (1919 он)]] {{Гол|Ардын хувьсгал}} Үндэсний засаг төрөө сэргээхээр хүчээ нэгтгэсэн [[Улаанбаатар|Хүрээ]]<nowiki/>ний ба Консулын 2 бүлгэм 1920 оны 6 сарын 25-нд “Монгол Ардын нам” нэртэй улс төрийн нэгэн байгууллага болж, тус байгууллагын нэрийн өмнөөс [[Большевик|ОК(б)Н]]-ын Сибирийн товчоо, Зөвлөлт засгийн газартай хэлэлцээр хийж тусламж авсан билээ. 1921 оны 3 дугаар сарын 1-3-нд болсон зөвлөлгөөнөөр удирдах байгууллага-Төв хороог сонгон, мөрийн хөтөлбөр “Монгол Ардын намаас түмэнд тунхаглан зарлах бичиг”-ийг баталснаар улс төрийн намын шинжийг бүрнээ олжээ. МАН, АТЗГ эх орноо чөлөөлөх тэмцэлд ард түмнээ удирдаж, 1921 оны хувьсгалыг ялалтад хүргэснээр улс үндэснийхээ тусгаар байдлыг сэргээн тогтоож, нийгмийн шинэчлэлийн үйл хэргийг эхлүүлсэн түүхтэй. 1924 оноос тус намын дэргэд олон улсын коммжнист хөдөлгөөний байгууллага - Коминтерний төлөөлөгч суух болж, үндэстний ардчилсан үзлийг баримталсан МАН 1925 онд мөрийн хөтөлбөр, дүрэмд өөрчлөлт оруулж, нэрийг '''Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (МАХН)''' болгон өөрчилжээ. МАХН нь [[Монгол Улс|Монголын]] тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдлыг сэргээн бататгаж, олон улсад хүлээн зөвшөөрүүлэх, нийгэм төрөө шинэчлэн хөгжүүлэх их үйлсийг удирдаж, улс үндэстнээ орчин үеийн соёл иргэншилд хүргэхэд түүхэн үүрэг гүйцэтгэсэн юм.Үүний хамт нийгмийг удирдан чиглүүлэгч хүчний хувьд түүхийн тодорхой үед гадаад, дотоод ээдрээтэй нөхцөл байдлын улмаас Монгол оронд гарсан сөрөг үйл явдлууд, нийгмийг хэт үзэл сурталжуулах, нийгмийн гишүүдийг үзэл бодлоор хяхан хавчих үйл ажиллагаанаас ангид байсангүй. Монгол улс түүхэн сонголтын заагт ирсэн 1980-аад оны дундаас МАХН нийгмийн өөрчлөлт, шинэчлэлийн бодлогыг эхлүүлж, ардчилсан үйл явцыг эргэлт буцалтгүй болгосон улс төрийн шинэ хүчнүүдийн шаардлагыг хүлээн авсан юм. 1990 оны 3 дугаар сард эрх баригч МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцорч, [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Үндсэн хуулийн “Улсын ба хөдөлмөрчдийн олон түмний бүх байгууллагын манлайлагч бөгөөд жолоодогч Монгол Ардын Хувьсгалт нам” гэсэн заалтаас татгалзсанаар улс төрийн шинэ тогтолцоог төлөвшүүлэх өргөн бололцоог нээж өгчээ. МАХН-ын Онц их хурлаар намын үзэл баримтлал, зохион байгуулалт, мөрийн хөтөлбөр дүрмээ өөрчлөн шинэчилж, 2003 онд [[Социалист Интернационал|Социалист Интернационалийн]] бүрэн эрхт гишүүнээр элсэв. 2010 онд хуралдсан МАХН-ын XXVI их хурлаас “...Монгол улсынхаа тусгаар тогтнол, эрх чөлөө, шударга ёс, эв нэгдэл, үндэсний язгуур эрх ашгийг эрхэмлэн дээдэлсэн, нийгмийн ардчиллын үзэл баримтлал бүхий зүүн төвийн нам мөн" хэмээн зарлаж, '''Монгол Ардын Нам (МАН)''' нэрийг сэргээжээ.<ref>[https://mongoltoli.mn/history/h/852 Монгол ардын нам] Монголын түүхийн цахим тайлбар толь. 2016.</ref> ==Монгол Ардын Намын далбаа== Монгол Ардын Намын далбаа улаан, цагаан, хөх хосолсон өнгөтэй, урт, өргөн нь 2:1-ийн харьцаатай байна. Далбааны гуравны нэгийн хэмжээстэй эхний хэсэг нь Монгол Улсын тусгаар тогтнол, мандан бадрахын бэлгэдэл улаан, дунд хэсэг нь шударга ёс, эв нэгдэл, ариун нандины бэлгэдэл цагаан, төгсгөл хэсэг нь хөгжил дэвшил, төрт ёсны бэлгэдэл мөнх тэнгэрийн хөх өнгөтэй байна. Далбааны төв хэсэг дэх цагаан дэвсгэрийн дунд Монгол Ардын Намын бэлгэдлийг байрлуулна. == Харилцаа == [[Зураг:12468-1.jpg|thumb|right|250px|МАН-ын төв байр - Тусгаар тогтнолын ордон]] Монгол Улсын Засаг захиргааны бүх нэгжид МАН-ын анхан шатны байгууллагууд байршин ажилладаг ба нийтдээ 121 мянга орчим гишүүнтэй. МАН-ын дэргэд [[Нийгмийн Ардчилал, Монголын Залуучуудын Холбоо]], [[Нийгмийн Ардчилал, Монголын Эмэгтэйчүүдийн Холбоо]], [[МАСОХ]], МАН-ыг дэмжигч ахмадын холбоо зэрэг олон нийтийн байгууллага ажиллаж байна. МАН нь уламжлалт харилцаатай [[ОХУ]], [[БНХАУ]]-ын эрх баригч болон зүүний чиглэлийн намуудтай харилцаагаа хөгжүүлж байна. Түүнчлэн [[АНУ]], [[Япон]], [[ХБНГУ]], [[Англи]], [[Франц]], [[БНСУ]], [[Энэтхэг]], [[Вьетнам]], [[Лаос]] зэрэг орны улс төрийн олон намуудтай хамтын ажиллагаатай бөгөөд сүүлийн жилүүдэд АНУ-ын Бүгд Найрамдахчуудын Олон улсын хүрээлэн, [[Герман|ХБНГУ-ын]] Социал Демократ Намын дэргэдэх Эбертийн сан, архив зэрэг олон улсын байгууллагатай хамтран ажиллаж байна. == Намын дарга нар == {| {{prettytable}} !д.д.||Нэр||Сонгогдсон огноо||Огцорсон огноо||Тайлбар |- |1||[[Солийн Данзан]]||[[1921]] оны 3 сарын 3||1921 оны 9 сарын 26 | |- |||[[Догсомын Бодоо]]{{ref|1}}||[[1921]] оны 9 сарын 27||1921 оны 11 сарын 22 | |- |2||[[Цэрэн-Очирын Дамбадорж]]||[[1921]] оны 11 сарын 22||1923 оны 1 сарын 12||Нарийн бичгийн дарга (1922 оны 3 сарын 7 хүртэл үүрэг гүйцэтгэгч) |- |3||[[Ажвагийн Данзан]]||[[1923]] оны 1 сарын 12||1924 оны 8 сарын 31||"Япон" Данзан |- |4||Цэрэн-Очирын Дамбадорж||[[1924]] оны 8 сарын 31||1928 оны 10 сар | |- |5||[[Өлзийтийн Бадрах]]||[[1928]] оны 11 сарын 12||1932 оны 1 сарын 30||Адил эрхтэй 3 нарийн бичгийн даргын нэг |- |6||[[Бат-Очирын Элдэв-Очир]]||[[1928]] оны 11 сарын 12||1930 оны 3 сарын 13||Адил эрхтэй 3 нарийн бичгийн даргын нэг |- |7||[[Пэлжидийн Гэндэн]]||[[1928]] оны 11 сарын 12||1932 оны 6 сарын 30||Адил эрхтэй 3 нарийн бичгийн даргын нэг |- |8||[[Золбингийн Шижээ]]||[[1930]] оны 3 сарын 13||1932 оны 6 сарын 30||Адил эрхтэй 3 нарийн бичгийн даргын нэг |- |9||Бат-Очирын Элдэв-Очир||[[1932]] оны 6 сарын 30||1937||Адил эрхтэй 3 нарийн бичгийн даргын нэг |- |10||[[Жамбын Лүмбэ]]||[[1932]] оны 6 сарын 30||1933||Адил эрхтэй 3 нарийн бичгийн даргын нэг |- |11||[[Доржжавын Лувсаншарав]]||[[1932]] оны 6 сарын 30||1937||Адил эрхтэй 3 нарийн бичгийн даргын нэг |- |12||[[Хас-Очирын Лувсандорж]]||[[1934]] оны 10 сарын 5||1936 оны 8 сарын 15||Адил эрхтэй 3 нарийн бичгийн даргын нэг |- |13||[[Банзаржавын Баасанжав]]||[[1936]] оны 10 сарын 7||1940 оны 2 сарын 22||Адил эрхтэй 3 нарийн бичгийн даргын нэг |- |14||[[Дашийн Дамба]]||[[1932]] оны 7 сарын 4||1940 оны 4 сарын 8||Адил эрхтэй 3 нарийн бичгийн даргын нэг |- |15||[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]||1940 оны 4 сарын 8||1954 оны 4 сарын 4||Ерөнхий нарийн бичгийн дарга |- |16||Дашийн Дамба||[[1954]] оны 4 сарын 4||1958 оны 11 сарын 22||1-р нарийн бичгийн дарга |- |17||Юмжаагийн Цэдэнбал||1958 оны 11 сарын 22||1984 оны 8 сарын 24||Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (1981 оны 5 сарын 30 хүртэл 1-р нарийн бичгийн дарга) |- |18||[[Жамбын Батмөнх]]||1984 оны 8 сарын 24||1990 оны 3 сарын 14||Ерөнхий нарийн бичгийн дарга |- |19||[[Гомбожавын Очирбат]]||1990 оны 3 сарын 14||1991 оны 2 сарын 28||1990 оны 4 сар хүртэл Ерөнхий нарийн бичгийн дарга |- |20||[[Бүдрагчаагийн Даш-Ёндон]]||1991 оны 2 сарын 28||1996 оны 10 сарын 5 |- |21||[[Намбарын Энхбаяр]]||1996 оны 10 сарын 5||1997 оны 2 сар||Ерөнхий нарийн бичгийн дарга |- |22||[[Нацагийн Багабанди]]||1997 оны 2 сар||1997 оны 6 сарын 6 | |- |23||Намбарын Энхбаяр||1997 оны 6 сарын 6||2005 | |- |24||[[Миеэгомбын Энхболд]]||2005||2007 оны 11 сар | |- |25||[[Санжаагийн Баяр]]||[[2007]] оны 11 сар||2010 оны 4 сарын 8 | |- |26||[[Сүхбаатарын Батболд]]||[[2010]] оны 4 сарын 8||2012 оны 7 сарын 25 | |- |27||[[Өлзийсайханы Энхтүвшин]]||[[2012]] оны 7 сарын 25||2013 | |- |28||Миеэгомбын Энхболд||[[2013]] оны 11-р сар || 2017 оны 11 сарын 21 | |- |29||[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]||2017 оны 11 сарын 21 || 2021 оны 6 сарын 9 | |- |30||[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]||2021 оны 6 сарын 9|| 2025 оны 9 сарын 28 | |- |31 |[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |2025 оны 9 сарын 28 |2025 оны 11 сарын 17 | |- |32 |[[Ням-Осорын Учрал]] |2025 оны 11 сарын 17 |Одоо хүртэл |2025 оны 11 сарын 15-17 нд хуралдсан намын 31-р их хуралд оролцсон нийт төлөөлөгчийн 94.95 хувийн саналаар сонгов.<ref>{{Cite web |date=2025-11-18 |title=Монгол Ардын Нам |url=http://nam.mn/v9 }}{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |} {{note|1}} - ''Үүрэг гүйцэтгэгч'' == Мөн үзэх == * [[Анхны долоо]] * [[Монголын намын жагсаалт]] * [[Улс төрийн нам]] * [[Социализм]] * [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] * [[Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны Улс төрийн товчоо]] ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{commonscat}} *[https://web.archive.org/web/20210328135210/http://www.nam.mn/ Албан ёсны сайт] {{Монголын нам}} [[Ангилал:Монгол Ардын Нам| ]] [[Ангилал:Монголын нам]] [[Ангилал:Коммунист нам]] [[Ангилал:Социал демократ нам]] [[Ангилал:Социалист нам]] [[Ангилал:Коминтерний салбар]] [[Ангилал:1921 онд байгуулагдсан]] 2oei5yoycbjcjycz1cms8kknpk5djc4 0 2091 855089 828825 2026-04-30T05:35:28Z HorseBro the hemionus 100126 855089 wikitext text/x-wiki {{Short description|Европ дахь Монгол угсаатны бүлэг}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Халимагууд | native_name = {{lang|xal|Хальмгуд}}<br>{{small|{{transliteration|xal|Khalmgud}}}} | image = Чаепитие калмыков.jpg | caption = Хожуу 19-р зууны үеийн Халимагууд | popplace = {{flag|Халимаг}} ([[Орос]]) | population = {{circa}} 195,000 | region1 = {{flag|Орос}} | pop1 = 179,547 | ref1 = <ref name="gks.ru">https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx. Бүх Оросын хүн амын тооллого, 2021</ref> | region2 = {{flag|Киргиз}} | pop2 = 12,000 | ref2 = <ref>{{cite web|url=http://www.president.mn/eng/newsCenter/viewNews.php?newsId=697|title=PRESIDENT.MN|access-date=2025-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206105008/http://www.president.mn/eng/newsCenter/viewNews.php?newsId=697|archive-date=2016-12-06|url-status=dead}}</ref> | region3 = {{flag|Украин}} | pop3 = 325 | ref3 = <ref>[http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/nationality_population/nationality_popul1/select_5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=25&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20&n_page=2 Украины Улсын статистикийн хороо - Хүн амын үндэсний бүтэц, 2001 оны тооллого] (Украин хэлээр)</ref> | region4 = {{flag|АНУ}} | pop4 = 3,000<ref>{{cite journal |last1=Гучинова|first1=Эльза-Блэр М. |date=2002 |title=АНУ дахь халимагууд |url=https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.2753/AAE1061-195941027 |journal=Anthropology & Archeology of Eurasia |volume=41 |issue=2 |pages=8 |doi=10.2753/AAE1061-195941027 |s2cid=144027029 |access-date=2025-05-31|url-access=subscription }}</ref> | ref4 = | rels = Голдуу [[Төвөдийн Буддизм]]<br />Цөөнх [[Үнэн алдартны шашин]], [[Тэнгэр шүтлэг]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Ислам]]<ref name="books.google.de">{{cite book|title=Культурное наследие народов Центральной Азии. Выпуск 3: сборник статей|author1=Содномпилова, М.М.|author2=Нанзатов, Б.З.|publisher=Imbt|isbn=9785792503649|url=https://books.google.com/books?id=-hvpYMc71IQC|page=34|access-date=2025-05-31}}</ref> | langs = Голдуу [[Халимаг Ойрад хэл|Халимаг Ойрад]] болон [[Орос хэл]]<br>[[Америкийн англи хэл]] (АНУ-д) | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} [[Файл:Halimag 1600-1730.png|thumb|right|250px|1600-1730 онд Халимаг]] '''Халимаг''' ([[олон тоо|о.т.]] ''Халимагууд''; [[Халимаг хэл|халимагаар]] ''хальмг'' - [хальмъг], о.т. ''хальмгуд'', ''хальмг улс''; [[Орос хэл|оросоор]] ''калмык'', о.т. ''калмыки''; [[англи хэл|англиар]] о.т. ''Kalmyk people'', ''Kalmyks'') — [[Монгол хэлний бүлэг|Монгол хэл]]-[[Монгол угсаатан|угсааны]], [[Ойрад]]ын бүлэгт багтдаг, [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-ын харьяа болох монгол [[ард түмэн]], 190 мянга орчим хүнтэй [[ястан]]. 17-р зууны эхэнд [[Торгууд]]ын [[Хо өрлөг]] [[Эрчис мөрөн|Эрчисийг]] уруудан баруунш алслаж [[казахууд|казах]], [[татар]] зэрэг олон улс түмэнтэй байлдан нүүсээр [[Ногайн Орд|Ногайн улс]]ыг мөхөөгөөд газар орныг нь эзлэн сууснаас эхлэсэн 9 хэсэг нүүдэл, 1771 оных гэх мэт [[Зүүнгар]] руу буцсан 4 нүүдлийн дараа [[Ижил мөрөн|Ижилийн]] хөвөөнд хоцорсон нь Халимаг болон үлджээ.<ref> ''На. Сүхбаатар'':[http://www.oirad.mn/2011/12/%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D0%B0%D0%B6-%D0%BD%D1%83%D1%85%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D1%87-%D3%A9%D0%B2%D0%B4%D3%A9%D0%B3-%D1%81%D3%A9%D1%85%D1%80%D3%A9%D3%A9%D0%B3%D2%AF/ Дарагдаж нухлагдсан ч өвдөг сөхрөөгүй Халимагууд минь]</ref> Монголчуудын нэгэн адил [[Шарын шашин|Шарын шашныг]] шүтдэг. Нүүдэлчин боловч аажмаар нилээд хэсэг нь хот сууринд амьдрах болжээ. [[Халимаг хэл]]ний кирилл бичгийн дүрэм [[ЗХУ]]-ын үед зохиогдож 1942 оноос [[кирилл үсэг]] хэрэглэж эхэлжээ. 1631-ээс 1771 он хүртэл «Ижилийн Ойрадын улс» ({{lang-ru|Калмыцкое ханство}}) тусгаар тогтнож байсан хэдий ч 1771 оноос [[Оросын Хаант Улс]]ын Астрахань мужийн харьяанд 9 улс болон хуваагдаж оржээ. Хожим 1920 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]], түүний [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|ЗСБНХОУ]]-ын доор «Халимагийн автономит муж» байгуулагдаж, 1935 онд «Зөвлөлт Социалист Автономит Бүгд Найрамдах Халимаг Улс» (1944 онд татан буугдаж, 1957 онд сэргээгдсэн) болсон ба ОХУ байгуулагдахад 1992 оноос [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]] (''Республика Калмыкия'', ''Хальмг Таңһч'') болжээ. Өдгөө энэхүү Халимаг орны хүн амын 57.4%-ыг 162,740 (Орос дахь бүх халимагийн 88.7%) Халимаг хүн бүрдүүлж байна. Орос хэлний ''"калмыки"'' гэдэг оноосон нэр ЗХУ-ын бүрэлдэхүүн дэх Ойрадыг хэлэх ерөнхий нэр болсноор алс хол ч гэсэндээ [[Киргиз|Киргиз улс]]ад байгаа 4,188 [[Сарт халимаг]]ийг мөн л ''калмыки'' гэж бүртгэдэг хэвээрээ байна. Орост 2010 онд 80,546 хүн [[Халимаг хэл]]тэй болохоо мэдүүлсэн нь бүртгэгдсэн 183,372 Халимагийн 43.9%-тай тэнцэнэ.<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls Перепись-2010]</ref> == Нэр == '''Халимаг''' ({{lang-bxr|хальмаг}}; {{lang-xal|хальмг}}) хэмээх нэр бол ''калмак'' гэх [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг]] (татар, казах г.м), ''калмык'' гэх орос үгний хожмын монгол хувилбар юм. Ижил мөрөний Ойрадууд өөрсдийгөө [[торгууд]], [[дөрвөд]] г.м-ээр овог аймгийн нэрээр тодорхойлдог байв. Оросууд тэднийг ''калмык'' гэдэг болсон нь «үлдсэн», «гээгдсэн» гэсэн утгатай ''калмак'' гэх [[татар хэл|татар]] тэмдэг нэрээс уламжласныг 1761 онд Оросын түшмэл [[Василий Бакунин|В.Бакунин]] бичиж үлдээсэн.<ref>Цит. по: [http://kalmyki.narod.ru/projects/kalmykia2005/html/ocherki_1/1_II_1.htm Исторические предпосылки сложения калмыцкой народности] // Очерки истории Калмыцкой АССР. Дооктябрьский период. — М.: Наука, 1967.</ref> == Тархалт == Халимагууд одоо [[Астрахань муж]]ид багтсан 10 аймаг, Ойрадын Батут, Хэрэйд, Дөрвөд, Хошууд, Харнууд, Тэлэнгэд овог, ястнууд багтсан ОХУ-ын харъяа 179 мянга орчим хүн амтай, өөртөө засах эрх бүхий [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]]ад амьдарч байна. 2020 оны Оросын хүн амын тооллогоор 179 мянган хүн болдыр, бузав, халимаг хэлтэй казак, халимаг-ойрд, ойрд, ойрд-халимаг, торгууд, хальмг, хойт зэрэг ястан гэж бүртгүүлжээ. == Түүх == {{гол|Халимагийн хант улс}} [[Хо өрлөг]]өөр ахлуулсан [[Торгууд]], [[Дөрвөд]] аймгийнханаас ихэвчлэн бүрдсэн Ойрад нь [[1607]] онд баруун зүг нүүдэллэн одсон бөгөөд цааш нүүсээр [[Ижил мөрөн]]д [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|суурьшиж]] [[Халимагийн хант улс]]ыг байгуулжээ. Тэд [[1655]] онд Оросын хаанд элч илгээн холбоотон нь болжээ. Халимагийн [[Аюук хан|Аюук]] (1670-1724) [[I Пётр|I Пётр хаан]]тай гэрээ байгуулан Оросын өмнөд хилийг [[Кавказ]]ынхан, [[Турк]]уудээс хамгаалах болсноор Оросын цэргийн гол холбоотон болжээ. Халимагууд Оросын харъяанд байсан жирийн нэгэн жижиг угсаатан байсангүй 1681 онд Башкирыг Орост нэгтгэхэд, 1710 онд [[Турк]]ийн эсрэг дайнд, 1709 онд [[Швед]]тэй хийсэн [[Полтавын тулалдаан]]д, [[1728]] онд [[Персийн дайн]]д, 1786 онд Оросууд Кавказыг эзлэн авч [[Крымын ханлиг]]ийг бут цохиход, 1810-1814 оны [[Орос-Францын дайн]]д (Ялангуяа алдарт [[Бородины тулалдаан]]д) Оросын гол холбоотон болж оролцож байжээ. [[Наполеон I Бонапарт]] "хүн төрөлхтөн дайн байлдааны үед жигд цэмцгэр хувцас, ёслол төгөлдөр жагсаал, нижгэр бөмбөр гэх мэт цэргийн урлагийн соёлыг харуулах ёстой. Оросын армийн дунд хүн иддэг зэрлэгүүд байгаа ба тэдгээр махчидаас болж эр цэрэг ид хаваа үзүүлж чадахгүйд хүрч байна. Та тэр зэрлэгүүдийг турхирч араас нь Оросын армийн хүч чадал гэж хийрхэж буй нь инээдэмтэй хэрэг. Харин би тэр зэрлэгүүдтэй бус тантай, Оросуудтай тулалдахыг хүснэ" гэж Оросын хаан [[I Александр]]т захидал илгээж байлаа. Энэ дайнд халимагийн Түндэв, Цэрэнжав, [[Ойрад|баруун Монгол]]оос ирсэн Жамъян, Цэвэгжав нарын удирдсан Халимаг цэргүүд Оросын армийн бүрэлдхүүнд явж [[Австри]] хүртэл тулалдаж Оросын хаанаас их шан харамж авчээ. Иймээс их [[яруу найрагч]] [[Александр Сергеевич Пушкин|А.С.Пушкин]] өөрийн шүлэгтээ "Тал нутгийн нөхөр Халимаг" гэж онцлон тэмдэглэсэн байдаг. [[Халимагийн зэвсэгт бослого|1917 оны хувьсгал]]ын дараа Халимагийн олон язгууртан, ноёд [[Франц]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] руу цагаачилсан бөгөөд Ижил мөрөндөө үлдэн өлсгөлөнд нэрвэгдсэн халимаг ах дүү нартаа 1922-1923 онд Монголын АЗГ-аас тусламж үзүүлж байсан тухай архивын мэдээ байдаг. [[Октябрийн хувьсгал]]ын дараа халимагууд бие даах зорилгын үүднээс 1917 онд ван [[Тундутов]]ын удирдлагаар [[Халимагийн зэвсэгт бослого]] гаргасан ба зөвлөлтжүүлэх үйл явцын эсрэг 1930-д онд мөн зэвсэгт бослого гарган эсэргүүцэж байсныг [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] өөрийн [[Улаан Арми]]йн хүчээр цус урсган хүчээр дарж байжээ. [[Лев Гумилёв|Лев Гумилеваас]] ямар ард түмнийг хамгийн их хүндэлдэг гэж асуухад халимаг болон Умард Америкийн индианчууд, учир нь тэд боол болсноос үхсэн нь дээр гэж үздэг гэж хариулж байжээ. Америкийн сэтгүүлч Анна-Луиза Стронг 1945 онд "Зөвлөлтийн ард түмнүүд" номондоо Берлиний сонингууд халимагуудын хэтэрхий гэмээр эрэлхэг зоригийг онцгойлон бичиж байсан гэжээ.<ref>[http://vk.com/notes5161025] Лев Гумилев на вопрос: "Какой из народов мира вы уважаете больше всех?" ответил: "Калмыков и Северо-американских индейцев,они предпочитают погибнуть,чем стать рабами..." ... мнение независимой американской журналистки Анны-Луизы Стронг, которая в своей книге «Народы Советского Союза», изданной в 1945 году, писала: «…по странной иронии судьбы первые красноармейцы, упомянутые в берлинской прессе за „сумасшедший героизм“, были калмыки…».</ref> 1943 оны 12-р сард [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталины]] тушаалаар халимагудыг хэлмэгдүүлж үйл олноор нь Сибирь рүү цөлж байжээ. Үүнийг Зөвлөлт засгийг олноороо эсэргүүцсэн, Улаан армийн эсрэг тэмцсэний төлөөх шийтгэлийн арга хэмжээ гэж үздэг байв. Энэхүү албадан цөлөх нь үндэсний хэмжээний сүйрэл болжээ. Цөллөгө эхлэхээс өмнө буюу 1946 оны 4-р сар хүртэл 14343 халимагууд суурин амьдарч байжээ. Үүний зэрэгцээ халимагуудын төрөлт туйлын бага байв. 1943-1950 онд цөллөгт байсан 97-98 мянган халимагуудаас 40 мянга гаруй нь нас баржээ. Халимагуудын нийт хохирол нь түүний нийт тооны талаас илүү хувийг эзэлжээ. Халимагийн ард түмнийг цөлсөнөөр үндэсний автономийг устгахад хүргэв. 1944 онд Халимагийн Автономит БНУ оршин тогтнохоо больсон. Тэдний нутгийг хөрш зэргэлдээх бүс нутгуудын засаг захиргааны харьяанд хэсэгчлэн оруулсан байв. Зөвхөн 1956 онд И.Сталиныг нас барсаны дараа Халимагууд цагаатгагдсан байна. == Халимаг овгууд == [[Файл:Die Gartenlaube (1880) b 817.jpg|thumb|Халимаг хуримын цуваа. 1880 он]] Халимагийн үндсэн угсаатны дэд бүлгүүд байдаг: [[Баатууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойт]], [[Хошууд]], [[Өөлд]], [[Торгууд]], Бузаав. Торгууд, Дөрвөдүүд тоон үзүүлэлтээрээ давамгайлж байна. Бузаавчууд бол цөөнх бөгөөд хамгийн оросжсон Халимагт тооцогддог. == Мөн үзэх == *[[Зүүнгарын Хаант Улс]] *[[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]] == Цахим холбоос == *[http://books.google.mn/books?id=d2WcCIm6WaQC&pg=PA882&dq=Encyclopedia+of+the+Stateless+Nations:+D-K&source=gbs_toc_r&cad=4#v=onepage&q=Encyclopedia%20of%20the%20Stateless%20Nations%3A%20D-K&f=false Encyclopedia of the Stateless Nations: Kalmyks] *[https://web.archive.org/web/20160305121639/http://cs7056.vk.me/c7008/v7008422/254bd/I9eID1pVK9k.jpg Халимаг, буриадын түүхэн хүн ам зүй] == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Халимаг ястан| ]] [[Ангилал:Монгол угсаатан]] [[Ангилал:Ази дахь угсаатан]] [[Ангилал:Европ дахь угсаатан]] [[Ангилал:Оросын ард түмэн]] [[Ангилал:Нүүдэлчид]] [[Ангилал:Шинжаан дахь угсаатан]] [[Ангилал:Халимаг]] [[Ангилал:Монгол үндэстэн]] [[Ангилал:Киргиз дэх угсаатан]] [[Ангилал:Оросын буддын шашин]] [[Ангилал:Халимагийн Хант Улс]] hytys5nfsvq99mwch97n2lq7qi8gs50 0 4609 855158 827593 2026-04-30T09:26:26Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855158 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс |conventional_long_name = Канад<br><span style="text-align:left;">{{MongolUnicode|ᠻᠠᠨᠠᠳ|size=1em}}</span> | native_name = Canada | image_flag = Flag of Canada (Pantone).svg | flag_type = [[Канадын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Canada.svg | symbol_type = [[Канадын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = {{lang|la|[[A mari usque ad mare]]}} ([[Латин хэл|Латинаар]])<br />"Далайгаас далай руу" | national_anthem = "[[Канад Улсын төрийн дуулал|O Canada]]"{{parabr}}{{center|[[File:"O Canada", performed by the United States Third Marine Aircraft Wing Band.oga]]}} | royal_anthem = "[[Их Британийн төрийн дуулал|God Save the King]]"<ref>{{cite web |title=Royal Anthem |date=August 11, 2017 |url=https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/services/royal-symbols-titles/royal-anthem.html |publisher=Government of Canada |access-date=Долдугаар сар 6, 2023 |archive-date=Арван хоёрдугаар сар 6, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201206190257/https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/services/royal-symbols-titles/royal-anthem.html |url-status=dead }}</ref>{{parabr}}{{center|[[File:Royal anthem Canada.ogg]]}}(Бурхан Хааныг Аврагтун) | image_map = CAN orthographic.svg | map_width = 220px | alt_map = | capital = [[Оттава]] | coordinates = {{Coord|45|24|N|75|40|W|type:city(1,000,000)_region:CA-ON}} | largest_city = [[Торонто]] | official_languages = {{hlist|[[Англи хэл]]|[[Франц хэл]]}} | demonym = [[Канадчууд]] | government_type = {{nowrap|[[Холбооны улс|Холбооны]] [[Парламентын засаглалын систем|парламентын]]}} [[үндсэн хуульт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Канадын хаант засаг|Хаан]] | leader_name1 = [[III Чарльз]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Канадын амбан захирагч|Амбан захирагч]]}} | leader_name2 = [[Мэри Саймон]] | leader_title3 = [[Канадын ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name3 = [[Марк Карни]] | legislature = [[Канадын Парламент|Парламент]] | upper_house = [[Канадын Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Канадын Нийтийн танхим|Нийтийн танхим]] | sovereignty_type = [[Канадын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Канадын Холбоо|Холбоо]] | established_date1 = 7 сарын 1, 1867 | established_event2 = ''[[Вэстминстрийн тогтоол (1931)|Вэстминстрийн тогтоол, 1931]]'' | established_date2 = 12 сарын 11, 1931 | established_event3 = [[1982 оны Канадын хууль|Канадын акт]] | established_date3 = 4 сарын 17, 1982 | area_km2 = 9,984,670 | area_label = Нийт газар нутаг | area_rank = 2 | area_sq_mi = 3,854,085<!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = 11.76 (2015)<ref>{{cite web |title=Surface water and surface water change |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER# |access-date=October 11, 2020 |publisher=[[OECD|Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)}}</ref> | area_label2 = Нийт нутаг дэвсгэр | area_data2 = 9,093,507 км² | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 39,858,480<ref name="2023 e844">{{cite web | title=Population estimates, quarterly | website=Statistics Canada | date=2023-06-28 | url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901 | access-date=2023-07-01}}</ref> | population_estimate_year = 2023 оны 2-р хагас | population_census = 36,991,981<ref>{{cite web |date=February 9, 2022 |title=Census Profile, 2021 Census of Population |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&DGUIDList=2021A000011124&GENDERList=1&STATISTICList=1&HEADERList=0&SearchText=Canada |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209165904/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&DGUIDList=2021A000011124&GENDERList=1&STATISTICList=1&HEADERList=0&SearchText=Canada |archive-date=February 9, 2022}}</ref> | population_census_year = [[2021 оны Канадын хүн амын тооллого|2021]] | population_estimate_rank = 37 | population_density_km2 = 4.2 | population_density_sq_mi = 10.9<!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = 236 | GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|$2.385&nbsp;их наяд<!--end nowrap:-->}}<ref name="IMFWEOCA">{{cite web |date=April 2023 |title=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=156,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPRPPPPC,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2015&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 15 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $60,177<ref name="IMFWEOCA" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 28 | GDP_nominal = {{decrease}} {{nowrap|$2.090{{nbsp}}их наяд}}<ref name="IMFWEOCA" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 9 | GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} $52,722<ref name="IMFWEOCA" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 18 | Gini = 30.3 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |title=Income inequality |url=https://data.oecd.org/chart/5OdN |access-date=July 16, 2021 |publisher=[[OECD]] |archive-date=Хоёрдугаар сар 6, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206153745/https://data.oecd.org/chart/5OdN |url-status=dead }}</ref> | HDI = 0.936 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |title=Human Development Report 2021/2022 |language=en |publisher=[[United Nations Development Programme]] |date=September 8, 2022}}</ref> | HDI_rank = 15 | currency = [[Канад доллар]] ($) | currency_code = CAD | utc_offset = −3.5-аас −8 | utc_offset_DST = −2.5-аас −7 | date_format = {{abbr|жжжж|жил}}-{{abbr|сс|сар}}-{{abbr|өө|өдөр}}&nbsp;([[Anno Domini|AD]])<ref>The [[Government of Canada]] and [[Standards Council of Canada]] prescribe [[ISO 8601]] as the country's official all-numeric date format: {{Cite book |author=Public Works and Government Services Canada Translation Bureau |author-link=Public Services and Procurement Canada |url=https://archive.org/details/canadianstylegui0000unse/page/97 |title=The Canadian style: A guide to writing and editing |year=1997 |publisher=Dundurn Press |isbn=978-1-55002-276-6 |edition=Revised |page=[https://archive.org/details/canadianstylegui0000unse/page/97 97] |chapter=5.14: Dates |chapter-url=http://www.btb.termiumplus.gc.ca/tcdnstyl-chap?lang=eng&lettr=chapsect5&info0=5.14}} The {{abbr|dd|day}}/{{abbr|mm|month}}/{{abbr|yy|year}} and {{abbr|mm|month}}/{{abbr|dd|day}}/{{abbr|yy|year}} formats also remain in common use; see [[Date and time notation in Canada]].</ref> | drives_on = баруун | calling_code = [[Канад дахь утасны дугаар|+1]] | cctld = [[.ca]] | status = | today = }} '''Канад''' ({{lang-en|Canada}}, {{lang-fr|Canada}}) нь Хойд Америкийн хойд хэсгийн ихэнх нутаг дэвсгэрийг эзлэн оршдог. Зүүн талаасаа [[Атлантын далай]], баруун талаараа [[Номхон далай]], хойд талаараа [[Умард мөсөн далай|Умард мөсөн далайнуудаар]] тус тус хүрээлэгдэнэ. Нутаг дэвсгэрээрээ дэлхийд хоёрт ордог<ref name="cia_factbook">{{cite web |author=Central Intelligence Agency |publisher=Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ca.html |title=The World Factbook: Canada |date=[[2006-05-16]] |accessdate=2007-05-06 |archive-date=2019-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190430234227/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ca.html |url-status=dead }}</ref>. Канад нь баруун хойд ба өмнөд талаараа [[АНУ]]-тай хил залгана. Хүн амын хувьд 74.3%-ийг ([[Канадын Европчууд|европчууд]]) 14.5%-ийг ([[Канадын азиуд|Азиуд]]) 5.1%-ийг индианчууд болох ууган америкийнхан 3.4%-ийг Карибийнхан мөн латин америкчууд 2.9%-ийг африкууд (хар арьстан) 0.2%-ийг далайн ард түмэн эзлэж байна Өнөөгийн Канадын нутаг дэвсгэрт олон мянган жилийн турш олон овог аймгийн уугуул иргэд амьдарч байжээ. XV зууны сүүлээс [[Британи]], [[Франц]]ын аялагч, судлаач нар [[Атлантын далай]]н эргийг судлаж, сүүлд нь суурьшжээ. [[Долоон жилийн дайн]]ы дараа 1763 онд Франц өөрийнхөө Хойд Америк дахь [[колони]]удаа бараг бүгдийг нь алдсан байна. 1867 онд Британийн гурван колони холбоо үүсгэснээр Канад нь дөрвөн мужаас тогтсон холбооны эзэмшил газар болжээ.<ref>{{cite web | title = Territorial evolution | work = Atlas of Canada | publisher = Natural Resources Canada | url = http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/anniversary_maps/terr_evol | format = html/pdf | accessdate = 2007-10-09 | quote = In 1867, the colonies of Canada, Nova Scotia and New Brunswick are united in a federal state, the Dominion of Canada.... | archive-date = 2007-08-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070809154930/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/anniversary_maps/terr_evol | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web| title = Canada: History| work = Country Profiles | publisher = Commonwealth Secretariat | url =http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/145152/history/ | format = html/pdf | accessdate = 2007-10-09| quote = The British North America Act of 1867 brought together four British colonies&nbsp;... in one federal Dominion under the name of Canada.}}</ref><ref>{{cite web | last = Hillmer | first = Norman | authorlink = | coauthors = W. David MacIntyre | title = Commonwealth | work = Canadian Encyclopedia | publisher = Historica Project | url = http://thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0001798 | format = html | accessdate = 2007-10-09 | quote = With CONFEDERATION in 1867, Canada became the first federation in the British Empire&nbsp;... | archive-date = 2005-03-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20050328234643/http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0001798 | url-status = dead }}</ref> Холбоонд бусад муж, нутаг бага багаар нэмэгдэн орсноор [[1931 оны Вэстминстрийн тогтоол]]оор Канад нь [[Нэгдсэн Вант Улс]]аас автономит байдлаа улам нэмэгдүүлжээ. 1982 онд [[Канадын акт]]аар Британийн парламентаас хууль зүйн хамаарлаа бүрэн тасалжээ. Канад нь арван муж, гурван хязгаараас тогтсон холбооны улс бөгөөд парламентын засаглалтай [[ардчилал|ардчилсан]], үндсэн хуульт хаант улс юм. Төрийн тэргүүн нь Хаан III Чарльз. [[Англи хэл|Англи]], [[Франц хэл|Франц]] гэсэн албан ёсны хоёр хэлтэй бөгөөд олон үндэстэн угсаатан амьдардаг. Канад нь технологийн хувьд өндөр хөгжсөн, аж үйлдвэржсэн орон бөгөөд ерөнхийдөө өөрийн байгалийн баялаг, мөн [[АНУ]]-тай хийдэг худалдаан дээрээ тулгуурласан эдийн засагтай юм. == Нэрийн гарал == [[Файл:Jacques Cartier 1851-1852.jpg|thumbnail|upright|left|[[Жак Картье]]]] ''Канад'' хэмээх нэр нь [[Гэгээн Лоренсийн Ирокезчууд]]ын хэлний "тосгон" буюу "суурин" хэмээх утгатай ''каната'' гэсэн үгнээс гаралтай. 1535 онд өнөөгийн [[Кэбэк хот]]ын бүс нутагт амьдарч байсан оршин суугчид судлаач [[Жак Картье]]д [[Стадакона]] тосгон хүрэх замыг заахдаа энэ үгийг хэрэглэжээ.<ref>{{cite book | first = Bruce G. |last = Trigger | coauthors = Pendergast, James F. | year = 1978 |chapter=Saint-Lawrence Iroquoians | title = Handbook of North American Indians Volume 15 | location= Washington |publisher= Smithsonian Institution | pages= pp. 357–361 | id = OCLC 58762737}}</ref> Картьер "Канад" гэдэг үгийг хэрэглэхдээ зөвхөн тэр тосгоныг бус Стадаконагийн ахлагч [[Доннакона]]д харъяалагдах бүх нутаг дэвсгэрт хамаатуулж хэрэглэжээ. 1545 он гэхэд Европын ном, газрын зураг дээр энэ бүс нутгийг Канад гэж бичиж эхлэх болов.<ref>{{cite web | url = http://www.gutenberg.org/files/12356/12356-h/12356-h.htm | title = Relation originale de Jacques Cartier | publisher = Tross (1863 edition) | author = Jacques Cartier | date = 1545 | accessdate = 2007-02-23}}</ref> Францын [[Шинэ Францын Канад|Канад]]ын колони гэж Гэгээн Лоренс голын дагуу орших Шинэ Францын хэсэг болон Их Нууруудын хойд эргийг хэлж байв. Сүүлд энэ газар нь [[Дээд Канад]], [[Доод Канад]] хэмээх Британийн хоёр колони болон хуваагдсан бөгөөд 1841 онд Британийн [[Канад муж]] болон нэгджээ. 1867 онд [[Канадын Холбоо]] байгуулагдахад ''Канад'' хэмээх нэр бүхэл улсад хэрэглэгдэх болсон бөгөөд ''[[Доминион]]'' хэмээх нэрийг тус улсын цол болгон олгожээ.<ref>J. E. Hodgetts. 2004. "Dominion". ''Oxford Companion to Canadian History'', Gerald Hallowell, ed. (ISBN 0-19-541559-0) Toronto: Oxford University Press; p. 183: "The title conferred on Canada by the preamble to the Constitution Act, 1867, whereby the provinces declare 'their desire to be federally united into one Dominion under the Crown of the United Kingdom'."</ref> 1950-иад он хүртэл тус улсыг ''Канадын Доминион'' гэх нь түгээмэл байлаа. Канад Британиас улс төрийн автономит байдлаа баталгаажуулж авснаар холбооны засгийн газар хуулийн баримт бичиг, гэрээнүүдэд ''Канад'' хэмээх нэрийг улам бүр их хэрэглэх болсон. 1982 оны [[Канадын акт]]анд зөвхөн "Канад" гэсэн байх бөгөөд энэ нэр нь одоо цорын ганц хууль ёсны (хоёр хэлэн дээрхи) нэр болсон. 1982 онд тус улсын үндэсний баяр [[Доминионы өдөр|Доминионы өдрийг]] [[Канадын өдөр]] болгон нэрийг нь өөрчилснөөр энэхүү нэрийг бататгасан юм. == Түүх == {{main|Канадын түүх|Канадын түүхийн товчоон|Канадын нутаг дэвсгэрийн хувьсал}} [[Файл:Voyageur canoe.jpg|left|thumbnail|[[Ангийн үсний худалдаа]] XIX зуун хүртэл Канадын хамгийн чухал салбар байлаа]] [[Анхны үндэстнүүд|Анхны үндэстэн]] ба [[Инуйт]]ын уламжлалын дагуу уугуул иргэд цаг хугацааны эхэн үеэс хойш нутагтаа оршин суусаар иржээ. Археологийн судалгаанаас үзэхэд 26,500 жилийн өмнө хойд [[Юкон]]д, 9,500 жилийн өмнө өмнөд [[Онтарио]]д хүн байсныг баталдаг.<ref>{{cite journal | last = Cinq-Mars | first = J. | year = 2001 | title = On the significance of modified mammoth bones from eastern Beringia | journal = The World of Elephants&nbsp;– International Congress, Rome | url = http://www.cq.rm.cnr.it/elephants2001/pdf/424_428.pdf | accessdate = 2006-05-14 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20050105035411/http://www.cq.rm.cnr.it/elephants2001/pdf/424_428.pdf | archivedate = 2005-01-05 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |author=Wright, J.V |publisher= Canadian Museum of Civilization Corporation |url=http://www.civilization.ca/archeo/hnpc/npvol04e.html |title=A History of the Native People of Canada: Early and Middle Archaic Complexes|date=[[2001-09-27]]|accessdate=2006-05-14}}</ref> МЭ 1000 оны орчимд [[Викинг]]чүүд [[Ланс о Мэдоуз]]эд богино хугацаагаар суурьших үед [[Америкийг Европчууд колоничилсон нь|Европчууд анх Америкт]] хөл тавьжээ. Канадын Атлантын далайн эргийг дараа нь 1497 онд [[Жон Кабот]] [[Английн Вант улс|Английн]] төлөө нээж судалсан<ref>{{cite encyclopedia |year= |title = John Cabot = |encyclopedia= Encyclopædia Britannica Online |publisher= Encyclopædia Britannica | url = http://www.britannica.com/eb/article-9018457/John-Cabot}}</ref> бөгөөд 1534 онд [[Жак Картье]] Францын төлөө судалсан.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia= World book Encyclopedia |title= Cartier, Jacques |accessdate=2007-09-01 |publisher= World Book, Inc.|id= ISBN 0-7166-0101-X }}</ref> Нэг зууны турш [[Баск]]ын халим агнагчид болон загасчид [[Ньюфаундлэндийн Их Эрэг|Их Эрэг]], Кэбэкийн [[Тадуссак]]ын хоорондох бүс нутгийг улирлын чанартай ашиглаж байлаа.<ref>{{cite encyclopedia |year= 2007 |title= Basques |encyclopedia= The Canadian Encyclopedia |publisher= Historica |url= http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0000550 }}</ref> Францын судлаач [[Самуэл дэ Шамплэн]] 1603 онд ирж, 1605 онд [[Нова Скотиа]]гийн [[Порт Роял]] хот, 1608 онд [[Кэбэк хот]]ын суурийг тус тус тавьж Европын анхны байнгын суурин газруудыг байгуулжээ. Эдгээр нь сүүлд [[Акадиа]] ба Канадын нийслэл хотууд болсон. Шинэ Францын [[Америкийг Францчууд колоничилсон нь|Франц колоничлогчид]] болох ''Canadiens'' [[Гэгээн Лоренс гол]]ын хөндийд олноор суурьшсан бол Акадчууд одоогийн [[Далайн мужууд]]ад нутагласан. Үүний зэрэгцээ [[Францын үслэг эдлэлийн худалдаачид]] ба [[Рэнэ-Робер Кавельер, Сөр дэ Ля Салл|Католик миссионерүүд]] Их Нуурууд, [[Хадсон булан]], [[Миссиссиппи голын усны хагалбар|Миссиссиппийн усны хагалбараас]] эхлээд [[Луизиана (Шинэ Франц)|Луизиана]] хүртэл газар нутгийг нээн судалжээ. Үслэг эдлэлийн худалдаанд тавих хяналтаас болж [[Франц-Ирокезийн дайн]] дэгдсэн юм. [[Файл:Benjamin West 005.jpg|thumbnail|right|[[Франц-Индианы дайн|Долоон жилийн дайны]] нэг хэсэг болох 1759 онд Кэбэк хотод болсон [[Абрахамын талын тулалдаан]]ыг харуулсан ''[[Генерал Вольфегийн үхэл]]'' зураг]] Англичууд 1610 оны орчим [[Ньюфаундлэнд арал|Ньюфаундлэндэд]] загас агнуурын суурингууд байгуулж, өмнө зүгт [[арван гурван колони]]йг колоничилжээ. 1689-1763 онд [[Франц-Индианы дайн|Колони хоорондын дайн]] дөрвөн удаа гарсан. Эх газрын [[Нова Скотиа]] 1713 оны Утрехтийн гэрээгээр Британийн захиргаанд шилжсэн; [[Франц-Индианы дайн|Долоон жилийн дайны]] дараа [[1763 оны Парисын Гэрээ]]гээр Канад болон Шинэ Францын ихэнх хэсгийг [[Британийн Эзэнт Улс|Британид]] тавьж өгчээ. [[1763 оны Эзэн хааны тунхаглал]]аар Шинэ Францаас [[Кэбэк]] мужийг тасдан авч, [[Кэйп Бретон арал|Кэйп Бретон арлыг]] Нова Скотиад нэгтгэжээ. Түүнчлэн энэ тунхаглалаар [[франц-канад]]чуудын хэл, шашин шүтлэгийн эрхийг хязгаарласан байна. 1769 онд Сент-Жонс арал (одоогийн [[Принс Эдвардын арал]]) тусдаа колони болсон. Кэбэкт зөрчилдөөн гарахаас сэргийлж, 1774 онд [[Кэбэкийн тухай хууль]] гарган Кэбэкийн нутаг дэвсгэрийг Их Нуурууд болон [[Охайо гол|Охайо голын хөндий]] хүртэл тэлж, [[франц хэл]], [[католик шашин]], Францын иргэний эрх зүйг Кэбэкт сэргээжээ. Энэ арга хэмжээ нь Арвангурван колонийн олон оршин суугчдын уур хилэнг хөдөлгөж, [[Америкийн хувьсгал]] гарахад түлхэц болсон юм.<ref>{{cite web | author= |publisher= |title= Wars on Our Soil, earliest times to 1885 |accessdate=2006-08-21 |url=http://www.civilization.ca/cwm/gallery1/revolution2_e.html}}</ref> [[Парисын Гэрээ (1783)|1783 оны Парисын Гэрээгээр]] Америкийн тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрч, Их Нууруудаас өмнөх нутаг дэвсгэрийг Америкийн Нэгдсэн Улсад өгчээ. 50,000 орчим [[Нэгдсэн Эзэнт Улсын лоялистууд]] АНУ-аас дүрвэж Канад руу гарав.<ref name="moore">{{cite book |first= Christopher |last=Moore |year=1994 |title=The Loyalist: Revolution Exile Settlement |publisher=McClelland & Stewart |location= Toronto |id=ISBN 0-7710-6093-9}}</ref> [[Далайн мужууд]] дахь лоялистуудын суурингуудыг дахин зохион байгуулах хүрээнд [[Нью-Брансвик]]ийг Нова Скотиагаас салгасан. Кэбэк муж дахь англи хэлт лоялистуудын сэтгэл санааг түвшитгэхийн тулд, [[1791 оны Үндсэн хуулийн акт]]аар тус мужийг франц хэлт [[Доод Канад]], англи хэлт [[Дээд Канад]] хэмээн хувааж, тус бүрт нь өөрийн хууль тогтоох хуралтай байх эрхийг олгожээ. Канад (Дээд, Доод) нь АНУ болон Британийн Эзэнт Улсын хооронд дэгдсэн [[1812 оны дайн]]ы гол фронт болсон. Канадыг хамгаалсан нь Британы Хойд Америкчуудын дунд эв нэгдлийн мэдрэмж төрүүлжээ. 1815 онд Британи болон [[Ирланд]]аас маш олон цагаачид Канад руу цувах болов. XIX зууны эхэнд [[Мод бэлтгэх|модны аж ахуй]] ач холбогдлоороо ангийн үсний худалдаанаас давж гарсан байлаа. [[Файл:Fathers of Confederation LAC c001855.jpg|left|200px|thumbnail|[[Канадын Холбооны эцгүүд|Холбооны эцгүүд]], зураач Роберт Харрис, Чарлоттауны хурал ба Кэбэкийн хурлын нэгдэл]] Хариуцлагатай засгийн газрыг хүсэж байсан тул 1837 оны бослого дарагдахад хүрэв. Дөрхэмийн тайланд хариуцлагатай засгийн газрыг байгуулж, франц-канадчуудыг Британийн соёлд уусгахыг зөвлөсөн ажээ.<ref name="ce_durhamreport">{{cite web |author=David Mills |publisher= Historica Foundation of Canada |url=http://www.canadianencyclopedia.ca/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0002473 |title=Durham Report |accessdate=2006-05-18}}</ref> [[1840 оны Холбооны акт]] Канад мужуудыг [[Канадын муж|Канадын нэгдсэн муж]]ид нэгтгэсэн. Франц, англи-канадчууд Францчуудын эрхийг сэргээхийн төлөө Ассемблейд хамтдаа ажиллацгааж байв. 1849 он гэхэд Британийн Хойд Америкийн бүх мужийн хэмжээнд хариуцлагатай засгийн газар байгуулагдлаа. 1846 онд Британи, АНУ хоёр [[Орегоны гэрээ]]нд гарын үсэг зурснаар Орегоны хилийн маргааныг эцэс болгож, хилийг баруун зүгт 49-р өргөргийн дагуу тогтоож, [[Ванкувер арлын колони|Ванкувер арал]] болон [[Британийн Колумбийн колони|Британийн Колумби]] дахь Британийн колониудад зам гаргалаа. Канад Рупертийн газар болон Хойд Мөсөн Далайн бүс нутгийг эзэмшихийн тулд баруун зүгт хайгуулын цуврал экспедиц илгээжээ. Төрөлтийн хувь өндөр байсан тул Канадын хүн ам хурдан өссөн. Харин [[Их Британи|Британи]]<nowiki/>ас ирж байсан цагаачдын тоо Америкийн Нэгдсэн Улс руу гарах цагаачид, ялангуяа [[Шинэ Англи]] руу нүүж байсан франц-канадчуудын тоогоор тэглэгдэж байв. [[Файл:Canada provinces evolution.gif|thumbnail|right|Холбоо байгуулагдсанаас хойших Канадын нутаг дэвсгэрийн өөрчлөлтийг харуулсан хөдөлгөөнт газрын зураг]] Үндсэн хуулийн хэд хэдэн хурлын дараа, [[1867 оны Үндсэн хуулийн акт]]аар 1867 оны долдугаар сарын 1-нд Канад нэрийн дор [[Онтарио]], [[Кэбэк]], [[Нова Скотиа]], [[Нью Брансвик]] хэмээх дөрвөн муж бүхий нэг Доминион байгуулан Холбооны үндэс суурийг тавьжээ.<ref>{{cite book | last=Farthing |first= John |title= Freedom Wears a Crown |location= Toronto |publisher=Kingswood House |date=1957 |id = ASIN B0007JC4G2}}</ref> Канад Рупертийн газар болон Баруун хойд нутгийг хяналтдаа авч, [[Баруун Хойд Нутаг дэвсгэр]]ийг байгуулсан бөгөөд тэндхийн [[Метисчүүд|Метисчүүдийн]] дургүйцэл [[Улаан голын бослого]] гарахад хүргэсэн бөгөөд энэ бослогын дүнд 1870 оны долдугаар сард [[Манитоба]] мужийг байгуулжээ. Британийн Колумби ба Ванкувер арал (1866 онд нэгдэж Ванкувер арал ба Британийн Колумбийн Нэгдсэн колониуд болсон байлаа), [[Принс Эдвардын Арал|Принс Эдвардын арлын]] колони 1871, 1873 онд тус тус Холбоонд нэгдэцгээсэн. [[Канадын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] [[Жон А. Макдоналд]]ын удирдсан [[Канадын Консерватив Нам]] дөнгөж үүсэн бий болж байсан Канадын үйлдвэрлэлийн салбарыг хамгаалахын тулд тарифын үндэсний бодлого хэрэгжүүлсэн. Өрнөдийг нээхийн тулд засгийн газар тив дамнасан гурван төмөр замын (хамгийн алдартай нь [[Канадын Номхон Далайн төмөр зам]]) барилгын ажлыг санхүүжүүлж, [[Доминионы Газрын Тухай Акт]] гарган иргэдэд тал нутагт суурьших боломжийг нээж өгсөн бөгөөд энэхүү нутаг дэвсгэрт эрх мэдлээ бататгахын тулд [[Канадын Эзэн Хааны Морьт Цагдаа|Баруун-Хойд Нутаг Дэвсгэрийн Морьт Цагдаа]] байгуулжээ. 1898 онд Баруун Хойд Нутаг Дэвсгэрт гарсан [[Клондайкын алтны халуурал|Клондайкын алтны халуурлын]] дараа Канадын засгийн газар [[Юкон]]ы нутаг дэвсгэрийг байгуулсан. [[Канадын Либерал Нам|Либерал]] [[Канадын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] [[Вилфрид Лорьер]]ын удирдлага дор Европын эх газрын цагаачид тал нутагт суурьшсан агаад 1905 онд [[Альберта]], [[Саскачеван]] мужууд байгуулагджээ. [[Файл:Canadian tank and soldiers Vimy 1917.jpg|thumbnail|left|1917 онд Канадын цэргүүд [[Вимийн хярын тулалдаан]]д ялалт байгуулсан юм.]] 1914 онд Британи дайн зарлахад Канад Дэлхийн нэгдүгээр дайнд автоматаар орж, сайн дурынхныг Өрнөд фронт руу илгээсэн нь [[Вимийн хярын тулалдаан]]д томоохон үүрэг гүйцэтгэжээ. Канадын консерватив Ерөнхий сайд [[Роберт Борден]] франц хэлт кэбэкчүүдийн эсэргүүцлийг үл хайхран цэргийн албыг заавал хаах алба болгосноор [[1917 оны цэрэг татлагын хямрал]]ыг дэгдээв. 1919 онд Канад Британиас тусдаа [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн бөгөөд 1931 онд [[Вэстминстрийн тогтоол]]оор Канадын тусгаар тогтнолыг баталгаажуулжээe. [[Их уналт]] Канадын бүх нутагт эдийн засгийн хүндрэл авчирлаа. Үүний хариуд Альберта, Саскачеван дахь [[Хоршооллын Хамтын Нөхөрлөлийн Холбоо]] (ХХНХ) 1940-1950-иад онд Томми Дугласын анх санаачилсан халамжийн улсыг анх зөгнөжээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үеэр Британи Германд дайн зарласнаас хойш гурав хоногийн дараа Канад Либерал Ерөнхий сайд [[Виллиам Лион Маккензи Кинг]]ийн удирдлага дор Германд хараат бусаар дайн зарласан. Канадын армийн анхны анги нэгтгэлүүд 1939 оны арванхоёрдугаар сард Британид ирцгээсэн юм.<ref name="stacey">{{cite book | last = Stacey |first= C.P.| authorlink =C.P. Stacey | title=History of the Canadian Army in the Second World War | publisher = Queen's Printer | year= 1948}}</ref> Канадын цэрэг [[Атлантын Далайн тулалдаан (1939-1945)|Атлантын Далайн тулалдаан]], нуран унасан 1942 оны Франц дахь [[Дийппийн довтолгоо]], [[Холбоотны Италийг эзлэх ажиллагаа]], [[Д-өдрийн буулт]], [[Нормандийн тулалдаан]], 1944 оны [[Шэлдтийн тулалдаан]] зэрэгт чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. Нидерландыг эзлэгдсэний дараа дайны үеэр тус улсын хааны гэр бүлийг орогнуулж байсных нь төлөө [[Нидерланд]] Канадад талархал хүргэсэн бөгөөд Нидерландыг [[Нацист Герман]]аас чөлөөлөхөд манлайлж, томоохон хувь нэмэр оруулсных нь төлөө талархснаа илэрхийлсэн. Канадын аж үйлдвэр Канад, Британи, Хятад, [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ад зориулан цэргийн зориулалттай техник, хэрэгсэл үйлдвэрлэж байсан тул эдийн засаг нь цэцэглэн хөгжжээ. Кэбэкт [[1944 оны цэрэг татлагын хямрал|цэрэг татлагын хямрал]] дахин дэгдсэн ч гэсэн Канад дэлхийд томдоо орох зэвсэгт хүчинтэйгээр дайныг дуусгасан.<ref name="stacey"/> 1945 онд дайны үеэр Канад [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]д элссэн анхны улсуудын нэг болсон. 1949 онд [[Ньюфаундленд ба Лабрадор|Ньюфаундленд]] Холбоонд нэгдлээ. Дайны дараа Канад цэцэглэн хөгжиж, эдийн засаг өргөжиж тэлснээр [[Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараах төрөлтийн оргил үе|хүүхэд олноор төрж]], дайны хөлд нэрвэгдсэн Европын улсуудаас цагаачдыг татах болов.<ref>{{cite web | author= Harold Troper |publisher= Ontario Institute for Studies in Education |url=http://ceris.metropolis.net/Virtual%20Library/Demographics/troper1/troper1.html |title=History of Immigration to Toronto Since the Second World War: From Toronto 'the Good' to Toronto 'the World in a City' |date=2000-03 |accessdate=2006-05-19}}</ref> [[Лэстэр Б. Пийрсон]], [[Пьер Трудо]] нарын дараалан гарч ирсэн [[Канадын Либерал Нам|Либерал]] засгийн газруудын удирдлага дор Канадын шинэ өвөрмөц царай бүрэлдэн бий болов. Канад одоогийн [[Канадын далбаа|агч модны навчит далбаагаа]] 1965 онд баталсан. Илүү хатуу байр суурьтай франц хэлт Кэбэкийн хариуд холбооны засгийн газар [[1969 оны Канадын Албан ёсны хэлнүүдийн тухай акт]]аар албан ёсны хоёр хэлтэй болов. 1967, 1976 онд ялгаварлан гадуурхах үзэлгүй [[Канад дахь цагаачлал|Цагаачлалын хуулиуд]] баталж, 1971 онд олон соёлоос бүрдсэн улс болох бодлого явуулж эхэлснээр; Европ бус цагаачдын давалгаа тус улсын нүүр царайг өөрчилжээ. [[Мэдикээр (Канад)|Нийтийн эрүүл мэндийн үйлчилгээ]], [[Канадын тэтгэврийн төлөвлөгөө]], [[Канадын оюутны зээл]], [[Канадын хөрөнгө оруулалт|Гадаадын хөрөнгө оруулалтыг хянах алба]], [[Үндэсний эрчим хүчний хөтөлбөр]] зэрэг социал-демократ хөтөлбөрүүд 1960-1970-аад онд бий болсон боловч мужийн засгийн газрууд, ялангуяа Кэбэк, Альбертагийн засгийн газрууд эдгээрийн олонхийг өөрсдийн харъяалах асуудалд хөндлөнгөөс оролцсон явдал хэмээн үзэж эсэргүүцсэн байна. Эцэст нь Ерөнхий сад Трудогоор удирдуулсан үндсэн хуулийн хурлууд болж, эдгээрийн үр дүнд үндсэн хуулиа Британиас тусгаарлан 1982 оны Үндсэн хуулийн актанд хувь хүний эрх дээр тулгуурласан [[Канадын эрх, эрх чөлөөний харти]]г гаргасан ажээ. Канадчууд нийтийн эрүүл мэндийн үйлчилгээний тогтолцоогоороо, түүнчлэн олон соёл, хүний эрхэд тууштай байдгаараа бахархдаг.<ref name="bickerton">{{cite book |author=Bickerton, James & Gagnon, Alain-G & Gagnon, Alain (Eds). |title=Canadian Politics |publisher=Broadview Press |edition=4th edition |location=Orchard Park, NY |id=ISBN 1-55111-595-6 |year=2004}}</ref> Кэбэк 1960-аад оны [[Чимээгүй хувьсгал]]ын явцад нийгэм, эдийн засгийн асар их өөрчлөлтөд орсон. [[Жан Лесаж]]ийн удирдсан [[Кэбэкийн үндэсний үзэл|Кэбэкийн үндэсний үзэлтнүүд]] автономи эрхийг өргөжүүлэх шахалт үзүүлж эхэлсэн.<ref name = "QR">{{cite web |last= Bйlanger |first= Claude |publisher= Marionopolis College, Montreal |url= http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/events/quiet.htm |title= Quiet Revolution |work= Quebec History |date= 2000-08-03 |accessdate= 2008 |archive-date= 2008-02-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20080202045040/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/events/quiet.htm |url-status= dead }}</ref> Радикал үзэлтэй [[Кэбэкийг чөлөөлөх фронт]] 1970 онд Кэбэкийн тусгаар тогтнолыг шаардаж бөмбөг дэлбэлж, хүн хулгайлснаар [[аравдугаар сарын хямрал]]ыг дэгдээсэн. Илүү аядуу үзэлтэй [[Рене Левеск]]ийн [[Парти Кэбэкуа]] нам 1976 онд төрийн эрхэнд гарч, 1980 онд Кэбэкийн бүрэн эрхэт байдлын талаар бүх нийтийн санал хураалт явуулсан боловч амжилт олоогүй юм. [[Брайан Малруни]]гийн [[Канадын Дэвшилтэт Консерватив Нам|Дэвшилтэт Консерватив Намын]] засгийн газар 1989 онд [[Мийч нуурын зөвшилцөл|Мийч нуурын зөвшилцлөөр]] Кэбэкийг "өвөрмөц нийгэм" хэмээн үндсэн хуулинд хүлээн зөвшөөрөхийг оролдсон боловч амжилтгүй болжээ. Үндсэн хуулийн маргаанаар дэгдсэн бүсийн хурцадмал байдал бүсийн шинэхэн намууд болох [[Люсиан Бушар]]аар удирдуулсан [[Блок Кэбэкуа]] болон Баруун Канадын [[Престон Мэннинг]]ээр удирдуулсан [[Канадын Шинэчлэлийн Нам]]д Дэвшилтэт Консервативчуудыг 1993 оны холбооны сонгуулиар тавдугаар байр руу ухраах боломж өгчээ. 1995 онд явагдсан [[1995 оны Кэбэкийн бүх нийтийн санал асуулга|Кэбэкийн бүрэн эрхэт байдлын тухай хоёрдахь удаагийн бүх нийтийн санал асуулга]] 50.6 : 49.4 буюу маш өчүүхэн хувиар татгалзсан дүн гарчээ.<ref name="dickinson">{{cite book |first= John Alexander |last=Dickinson |coauthors=Young, Brian |year=2003 |title=A Short History of Quebec |publisher=McGill-Queen's University Press |edition=3rd edition |location= Montreal |id=ISBN 0-7735-2450-9}}</ref> 1997 онд Канадын Дээд Шүүх аль нэг муж дангаараа тусгаарлахыг үндсэн хуульд нийцэхгүй хэмээсэн шийдвэр гаргасан бөгөөд Жан Шретианий Либерал засгийн газар хэлэлцэн тохирсон тусгаарлалтын нөхцлийг заасан "[[Тодорхой байдлын акт]]" гаргав.<ref name="dickinson" /> Шинэчлэлийн Нам [[Канадын Эвсэл]] болон өргөжиж, Дэвшилтэт Консервативчуудтай нэгдэн [[Канадын Консерватив Нам]]ыг 2003 онд байгуулжээ. 2006 оны холбооны сонгуулиар Консервативчууд [[Стивен Харпер]]ийн удирдлага дор цөөнхийн засгийн газар байгуулахаар суудалтай сонгогдсон. Тэр жилийнхээ сүүлээр Канадын парламент Канадын дотор Кэбэкуаг үндэстэн хэмээн хүлээн зөвшөөрөхөөр [[Кэбэкуа үндэстний санал|бэлэгдлийн саналыг]] баталжээ.<ref>{{cite web | url = http://www.cbc.ca/canada/story/2006/11/22/harper-quebec.html | title = Quebecers form a nation within Canada: PM | publisher = Canadian Broadcasting Corporation | date = 2006-11-22 | accessdate = 2008-07-27 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20061206004618/http://www.cbc.ca/canada/story/2006/11/22/harper-quebec.html | archivedate = 2006-12-06 | url-status = live }}</ref> Засгийн газрын агентлагууд олон жилийн турш хайхрахгүй, зүй бусаар харьцаж байсны улмаас уугуул [[Анхны Үндэстнүүд]] 1960-аад онд холбооны шүүхэд [[Уугуул иргэдийн газрын нэхэмжлэл|газар нэхэмжилж]] өргөдөл гаргахад хүргэсэн бөгөөд улмаар түүхэн гэрээний эрхүүдээ хүлээн зөвшөөрүүлэхээр холбооны болон мужийн засгийн газруудтай хэлэлцээ хийж эхэлжээ. 1990-ээд онд хэлэлцээний удаан явцад дургүйцсэн дургүйцлээс болж хүч хэрэглэсэн мөргөлдөөнүүд гарсан. Тухайлбал [[Окагийн хямрал]], [[Иппервошийн хямрал]], [[Густафсен нуурын эсэргүүцэл]] гарсан. Гэхдээ 1999 онд Канад [[Нунавут]]ыг байгуулж Инуйтын өөртөө засах эрхийг хүлээн зөвшөөрсөн бөгөөд Британийн Колумби дахь [[Нисгаагийн Эцсийн Хэлэлцээр|Нисгаагийн нэхэмжлэлийг]] шийдвэрлэв. 2008 онд Канадын засгийн газар уугуул иргэдийг соёлын хувьд уусгахын тулд дотуур байртай сургуулиуд байгуулсныхаа төлөө албан ёсоор уучлал гуйсан. == Засгийн газар ба улс төр == {{main|Канадын засгийн газар|Канадын улс төр|Канадын хаант засаг}} [[Файл:Canada Parliament2.jpg|thumbnail|right|Парламентийн толгой, [[Оттава]]]] Канад нь [[үндсэн хуульт хаант засаг]]тай бөгөөд Канадын Хатан хаан [[Нэгдсэн Вант Улсын II Элизабет|II Элизабет]] төрийн тэргүүн бөгөөд [[Канадын Ерөнхий сайд]] засгийн газрын тэргүүн юм.<ref>{{cite web |author=Heritage Canada |authorlink=Department of Canadian Heritage |publisher=Heritage Canada |url=http://www.pch.gc.ca/royalvisit2005/53_e.cfm |title=The Queen and Canada: 53 Years of Growing Together |date=[[2005-04-21]] |accessdate=2006-05-14 |archive-date=2008-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080921072211/http://www.pch.gc.ca/royalvisit2005/53_e.cfm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |author=Governor General of Canada |authorlink=Governor General of Canada |publisher=Governor General of Canada |url=http://www.gg.ca/gg/rr/index_e.asp |title=Role and Responsibilities of the Governor General |date=[[2005-12-06]] |accessdate=2006-05-14 |archive-date=2007-12-11 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20071211191052/http://www.gg.ca/gg/rr/index_e.asp |url-status=dead }}</ref> Тус улс парламентын засаглалтай холбооны тогтолцоо, ардчиллын хүчтэй уламжлал бүхий парламентийн ардчилсан улс юм. Гүйцэтгэх эрх мэдэл нь албан ёсоор, үндсэн хуулийн дагуу хатан хаанд хамаардаг.<ref name="DJC">{{cite web|title=Canada's System of Justice: The Canadian Constitution|publisher=Department of Justice Canada|url=http://www.justice.gc.ca/eng/dept-min/pub/just/05.html|quote=The executive power in Canada is vested in the Queen. In our democratic society, this is only a constitutional convention, as the real executive power rests with the Cabinet.|access-date=2008-10-01|archive-date=2012-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20121226090927/http://www.justice.gc.ca/eng/dept-min/pub/just/05.html|url-status=dead}}<br />{{cite web|title=''Constitution Act 1867''; III.9|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://laws.justice.gc.ca/en/const/index.html|quote=The Executive Government and Authority of and over Canada is hereby declared to continue and be vested in the Queen.|access-date=2008-10-01|archive-date=2006-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20060427011140/http://laws.justice.gc.ca/en/const/index.html|url-status=dead}}<br />{{cite web|title=''By Executive Decree'': The Governor General|publisher=Library and Archives Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/023004-2020-e.html|quote=The governor general holds formal executive power within the Queen's Privy Council for Canada, and signs orders-in-council.}}</ref> Гэхдээ үндсэн хуулийн концепцийн дагуу хатан хаан ба түүний томилсон төлөөлөгч болох Канадын Амбан захирагч их төлөв ёслолын шинжтэй, улс төрийн бус үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд гүйцэтгэх эрх мэдлийг хэрэгжүүлэх эрх нь Канадын засгийн газрын танхимд байдаг.<ref name="CSPS">{{cite web|title=Responsible Government: Clarifying Essentials, Dispelling Myths and Exploring Change|publisher=Canada School of Public Service|url=http://www.ccmd-ccg.gc.ca/Research/publications/html/resgov/rg5_e.html|quote=Under the constitutional convention of responsible government, the powers of the Crown are exercised by Ministers, both individually and collectively.}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|author=Ray T. Donahue|title=Diplomatic Discourse: International Conflict at the United Nations|work=|publisher=Greenwood Publishing Group|url=http://books.google.ca/books?id=zolqhgKCQ5IC&pg=PA204&lpg=PA204&dq=%22symbolic+power%22+monarch+canada&source=web&ots=IXqQnZ7Hg8&sig=afyqd8EUlF4YUlhr5kNKqkYHAtM&hl=en|quote=As Head of State ... Elizabeth II has no political power, only symbolic power}}<br />{{cite web|author=David Stewart|title=Introduction: Principles of the Westminster Model of Parliamentary Democracy|work=Module on Parliamentary Democracy|publisher=Commonwealth Parliamentary Association, Athabasca University|url=http://www.athabascau.ca/govn/parliamentary_democracy/chapters/index.html|quote=the Crown now serves as the ceremonial executive|access-date=2008-10-01|archive-date=2011-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110615165652/http://www.athabascau.ca/govn/parliamentary_democracy/chapters/index.html|url-status=dead}}<br />{{cite web|title=''By Executive Decree'':|publisher=Library and Archives Canada|url=http://collectionscanada.gc.ca/executive-decree/index-e.html|quote=As Canada is a constitutional monarchy, the symbolic head of the executive is the governor general.|access-date=2008-10-01|archive-date=2016-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160215180143/http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/index-e.html|url-status=dead}}</ref> Засгийн газар нь сонгуулиар гарч ирдэг [[Канадын Нийтийн Танхим]]ын өмнө хариуцлага хүлээдэг сайд нараас бүрддэг бөгөөд Ерөнхий сайд засгийн газрыг тэргүүлдэг. Ерөнхий сайд нь голдуу Нийтийн Танхимын итгэлийг хүлээсэн намын дарга байдаг. Тиймээс Засгийн газрыг гүйцэтгэх эрх мэдлийг идэвхтэй хэрэгжүүлэгч байгууллага гэж үздэг.<ref>{{cite book|last=McWhinney|first=Edward|title = ''The Governor General and the Prime Ministers''|publisher = Ronsdale Press|date = 2005|location = Vancouver|pages = 25|isbn = 1-55380-031-1}}<br />{{cite web|title=''By Executive Decree'': The Cabinet|publisher=Library and Archives Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/023004-2040-e.html|quote=The Cabinet as selected and directed by the prime minister constitutes the active seat of executive power in Canada.}}<br />{{cite web|author= Joseph Magnet|title= Separation of Powers in Canada|work= Constitutional Law of Canada|publisher= University of Ottawa Faculty of Law|url= http://www.uottawa.ca/constitutional-law/Division%20of%20Powers%20Topics%20-%20Separation%20of%20Powers.htm|quote= ... democratic principles dictate that the bulk of the Governor General's powers be exercised in accordance with the wishes of the leadership of that government, namely the Cabinet. So the true executive power lies in the Cabinet.|access-date= 2008-10-01|archive-date= 2014-09-15|archive-url= https://web.archive.org/web/20140915035150/http://www.uottawa.ca/constitutional-law/Division%20of%20Powers%20Topics%20-%20Separation%20of%20Powers.htm|url-status= dead}}<br />{{cite web|title=''By Executive Decree'': The Cabinet|publisher=Library and Archives Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/023004-2040-e.html|quote=The Cabinet as selected and directed by the prime minister constitutes the active seat of executive power in Canada.}}<br />{{cite web|author=W.A. Matheson|title=Prime Minister|work=The Canadian Encyclopedia|publisher=|url=http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0006474|quote=The prime minister is the chief minister and effective head of the executive in a parliamentary system ...|access-date=2008-10-01|archive-date=2011-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20111105053737/http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0006474|url-status=dead}}<br />{{cite web|author=|title=The Prime Minister|work=By Executive Decree|publisher=National Archives of Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/023004-2030-e.html|quote=While the modern governor general has only a nominal influence on the operation of the Canadian government, the prime minister's influence is decisive.}}</ref><ref name="DJC"/> Хариуцлагатай засгийн газрын зарчмуудаас үүдэн гарч ирсэн энэхүү зохицуулалт<ref>{{cite web|title=Canadian Cofederation: Responsible Government|publisher=Library and Archives Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/confederation/023001-2974-e.html|quote=The Executive Council would be governed by the leader of the political party that held an elected majority in the Legislative Assembly. That same leader would also appoint the members of the Executive Council. The governor would therefore be forced to accept these "ministers", and if the majority of the members of the Legislative Assembly voted against them, they would have to resign. The governor would also be obliged to ratify laws concerning the internal affairs of the colony once these laws had been passed to the Legislative Assembly.}}<br />{{cite web|title=''The Canadian Encyclopedia'': Responsible Government|publisher=Historica Foundation of Canada|url=http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0006792|quote=This key principle of responsibility, whereby a government needed the confidence of Parliament, originated in established British practice. But its transfer to British N America gave the colonists control of their domestic affairs, since a governor would simply follow the advice (ie, policies) of responsible colonial ministers.|access-date=2008-10-01|archive-date=2011-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20111217060429/http://thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0006792|url-status=dead}}<br />{{cite web|author=|title=Responsible Government and Checks and Balances: The Crown|work=|publisher=|url=http://www.ccmd-ccg.gc.ca/Research/publications/html/resgov/rg9_e.html#crown|quote=Responsible government means that the Crown no longer has the prerogative to select or remove Ministers. They are selected and removed by the first Minister—the Prime Minister.|access-date=2008-10-01|archive-date=2008-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20081202014226/http://www.ccmd-ccg.gc.ca/Research/publications/html/resgov/rg9_e.html#crown|url-status=dead}}</ref><ref name="CSPS" /> засгийн газрын тогтвортой байдлыг хангаж, Засгийн газрын танхимын бусад гишүүд, Сенатчид, холбооны шүүхийн шүүгчид, хатан хааны корпорациуд, засгийн газрын агентлагуудын тэргүүнүүд, холбооны болон мужийн төлөөлөгчдийг томилохоор сонгодог Ерөнхий сайдын албыг тус тогтолцооны хамгийн хүчтэй байгууллагуудын нэг болгодог.<ref>{{cite web |author= |title=Responsible Government and Checks and Balances: The Crown |work=Responsible Government: Clarifying Essentials, Dispelling Myths and Exploring Change |publisher=Canada School of Public Service |url=http://www.ccmd-ccg.gc.ca/Research/publications/html/resgov/rg9_e.html#crown |quote=Ministers are thereby accountable to the Prime Minister who, in the Canadian tradition, has the sole power to appoint and dismiss them. |access-date=2008-10-01 |archive-date=2008-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081202014226/http://www.ccmd-ccg.gc.ca/Research/publications/html/resgov/rg9_e.html#crown |url-status=dead }}</ref> Гэхдээ хатан хаан ба Амбан захирагч үндсэн хуулийн хямрал гарсан онцгой нөхцөлд онц эрхээ хэрэгжүүлэх эрхтэй юм.<ref name="Forsey">{{cite web|last=Forsey|first=Eugene|title=''How Canadians Govern Themselves'': Parliamentary Government (pg. 2)|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://www.parl.gc.ca/information/library/idb/forsey/parl_gov_02-e.asp|quote=In very exceptional circumstances, the Governor General could refuse a request for a fresh election.}}<br />{{cite web|last=Forsey|first=Eugene|title=''How Canadians Govern Themselves'': The Institutions of Our Federal Government (pg. 2)|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://www.parl.gc.ca/information/library/idb/forsey/institutions_02-e.asp|quote=But they almost invariably must act on their Ministers’ advice, though there may be very rare occasions when they must, or may, act without advice or even against the advice of the Ministers in office.}}<br />{{cite web|last=Forsey|first=Eugene|title=''How Canadians Govern Themselves'': Canadian and American Government (pg. 2)|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://www.parl.gc.ca/information/library/idb/forsey/can_am_gov_02-e.asp|quote=Yes: in Canada, the head of state can, in exceptional circumstances, protect Parliament and the people against a Prime Minister and Ministers who may forget that "minister" means "servant," and may try to make themselves masters. For example, the head of state could refuse to let a Cabinet dissolve a newly elected House of Commons before it could even meet, or could refuse to let Ministers bludgeon the people into submission by a continuous series of general elections.}}<br />{{cite web|last=Zolf|first=Larry|title=CBC News: ''Boxing in a Prime Minister''|publisher=CBC News|date=2002-06-28|url=http://www.cbc.ca/news/viewpoint/vp_zolf/20020628.html|quote=The Governor General must take all steps necessary to thwart the will of a ruthless prime minister prematurely calling for the death of a Parliament.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040412233634/http://www.cbc.ca/news/viewpoint/vp_zolf/20020628.html|archivedate=2004-04-12|access-date=2008-10-01|url-status=live}}<br />{{cite web|title=''By Executive Decree'': The Governor General|publisher=Library and Archives Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/023004-2020-e.html|quote=In exceptional circumstances, the governor general may appoint or dismiss a prime minister.}}<br />{{cite web|title=Governor General of Canada: Role and Responsibilities of the Governor General|publisher=Office of the Governor General of Canada|url=http://www.gg.ca/gg/rr/index_e.asp|quote=One of the governor general’s most important responsibilities is to ensure that Canada always has a prime minister and a government in place. In the case of the death of a prime minister, it is the governor general’s responsibility to ensure the continuity of government.|access-date=2008-10-01|archive-date=2007-12-11|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20071211191052/http://www.gg.ca/gg/rr/index_e.asp|url-status=dead}}<br />{{cite book|last=McWhinney|first=Edward|title = ''The Governor General and the Prime Ministers''|publisher = Ronsdale Press|date = 2005|location = Vancouver|pages = 16-17; 34|isbn = 1-55380-031-1}}<br />{{Webarchiv|url=http://www.canadianheritage.gc.ca/progs/cpsc-ccsp/fr-rf/couronne_crown_canada/06-600crown_of_maples_e.pdf |wayback=20081102014353 |text=MacLeod, Kevin S.; ''A Crown of Maples: Constitutional Monarchy in Canada''; The Queen in Right of Canada; 2008 |archiv-bot=2023-10-12 07:30:24 InternetArchiveBot }}</ref> Хоёр дахь олон суудал авсан намын дарга сөрөг хүчний удирдагч болдог бөгөөд засгийн газрыг хянаж байдаг парламентын мэтгэлцээний тогтолцоонд нэг гол үүрэг гүйцэтгэдэг. 2007 оны есдүгээр сарын 27-ноос хойш [[Микаэл Жан]] Канадын Амбан захирагчийн алба, 2006 оны хоёрдугаар сарын 6-наас хойш [[Канадын Консерватив нам|Канадын Консерватив Намын]] дарга [[Стивен Харпер]] Ерөнхий сайдын алба хашиж байгаа бол, 2006 оны арванхоёрдугаар сарын 2-ноос хойш [[Канадын Либерал нам|Канадын Либерал Намын]] дарга [[Стефан Дион]] Сөрөг хүчний удирдагчийн үүрэг гүйцэтгэж байв. . [[Файл:parliament2.jpg|thumbnail|left|[[Канадын Нийтийн танхим|Нийтийн танхимын]] хуралдааны танхим]] [[Канадын парламент|Холбооны парламент]] Хатан хаан (Амбан захирагчаар төлөөлүүлсэн) болон хоёр танхимаас бүрддэг. Нийтийн танхим нь сонгуулиар бүрэлддэг бол [[Канадын Сенат]]ын гишүүд нь томилогддог юм.<ref>{{cite web|title=Constitution Act, 1867; IV|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://laws.justice.gc.ca/en/const/c1867_e.html#legislative|quote=There shall be One Parliament for Canada, consisting of the Queen, an Upper House styled the Senate, and the House of Commons.|access-date=2008-10-01|archive-date=2006-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20060614091739/http://laws.justice.gc.ca/en/const/c1867_e.html#legislative|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Parliament of Canada: About the Governor General of Canada|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://www2.parl.gc.ca/Parlinfo/pages/govgeneral.aspx?Language=E&Menu=GG|quote=Parliament is the legislative branch of Government, composed of the Sovereign (represented by the Governor General), the Senate and the House of Commons.}}</ref> Нийтийн танхимын гишүүн бүр сонгуулийн тойргуудаас энгийн олонхын саналаар сонгогддог. Ерөнхий сонгууль нь тогтсон хугацааны дагуу дөрвөн жил тутамд нэг удаа болдог эсвэл Нийтийн танхимын Засгийн газарт итгэл үзүүлэх эсэх талаархи санал хураалтаар Засгийн газар итгэл хүлээгээгүй тохиолдолд (зөвхөн цөөнхийн засгийн газар байгуулагдсан үед л боломжтой) ээлжит бус сонгууль зарлаж болно. Суудлыг нь бүс бүсээр нь хуваарилсан Сенатын гишүүдийг Ерөнхий сайд сонгож, Амбан захирагч албан ёсоор томилдог ба тэд 75 нас хүртлээ энэ албыг хашдаг. 2006 оны сонгуулиас хойш холбооны парламентад таван нам төлөөлөлтэй байна. Тухайлбал: [[Канадын Консерватив Нам]] (эрх баригч нам)[[Канадын Либерал нам|, Канадын Либерал Нам]] (албан ёсны сөрөг хүчин), [[Шинэ Ардчилсан Нам]] (ШАН), ''[[Блок Кэбэкуа]]'', [[Канадын Ногоон Нам]]. Парламентад суудал авч байсан бүх улс төрийн намуудын жагсаалт нь нэлээд урт болно. Канадын холбооны бүтцийн дагуу үндсэн хуулиар засгийн газрын хариуцлагыг холбооны засгийн газар ба арван мужид хуваарилсан. Эдгээр мужийн нэг танхимт хууль тогтоох байгууллагууд нь холбооны Нийтийн танхимтай төстэй парламентийн хэлбэрээр үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Канадын гурван нутаг дэвсгэр мөн хууль тогтоох байгууллагатай боловч үндсэн хуулийн хариуцлага нь мужийнхаас бага бөгөөд бүтцийн хувьд зарим талаар өөр (жишээлбэл Нунавутын хууль тогтоох хуралд улс төрийн намууд байхгүй бөгөөд зөвшилцлийн үндсэн дээр ажилладаг). == Эрх зүй == [[Файл:Supreme Court of Canada.jpg|thumbnail|right|Оттавад Парламентын толгойгоос баруун тийш орших [[Канадын Дээд Шүүх]]ийн байр]] [[Канадын Үндсэн Хууль|Үндсэн хууль]] нь тус улсын дээд хууль<ref>{{cite web|title=The Constitution Act, 1982|publisher=Department of Justice Canada|url=http://laws.justice.gc.ca/en/const/annex_e.html#VI|quote="52.(1) The Constitution of Canada is the supreme law of Canada, and any law that is inconsistent with the provisions of the Constitution is, to the extent of the inconsistency, of no force or effect.|access-date=2008-10-03|archive-date=2007-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20070320212057/http://laws.justice.gc.ca/en/Const/annex_e.html#VI|url-status=dead}}</ref> бөгөөд бичмэл болон бичигдээгүй хуулиудаас бүрдэнэ.<ref>{{cite web |author=Department of Justice |publisher=Department of Justice, Canada |url=http://laws.justice.gc.ca/en/const/index.html |title=Constitution Acts 1867 to 1982 |accessdate=2006-05-14 |archive-date=2006-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060427011140/http://laws.justice.gc.ca/en/const/index.html |url-status=dead }}</ref> [[Үндсэн Хуулийн Акт, 1867]] нь зарчмын хувьд Нэгдсэн Вант Улсынхтай төстэй парламентийн жижиг дээр үндэслэсэн засаглалыг баталгаажуулж, холбооны болон мужийн засгийн газруудад эрх мэдлийг хуваарилсан. [[Вестминстерийн Хууль, 1931|Вестминстерийн Хуулиар]] бүрэн өөртөө засах эрх олгосон бол [[Үндсэн Хуулийн Акт, 1982|1982 оны Үндсэн Хуулийн Актаар]] аль ч шатны засгийн газар хэрэгсэхгүй байж болохгүй үндсэн эрх, эрх чөлөөг баталгаажуулсан [[Канадын Эрх, Эрх Чөлөөний Харти]]г нэмсэн. Гэхдээ ''Канадын Эрх, Эрх Чөлөөний Хартийн 33-р хэсэг буюу үл хамаарах заалтад'' холбооны парламент болон мужийн хууль тогтоох байгууллага таван жилийн хугацаанд Хартийн зарим хэсгийг үл хэрэгсэж болохоор заасан бөгөөд үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах томъёоллыг нэмсэн.<ref>{{cite web|title=The Constitution Act, 1982|publisher=Department of Justice Canada|url=http://laws.justice.gc.ca/en/const/annex_e.html#IV.I|quote="38.(1)|access-date=2008-10-03|archive-date=2007-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20070320212057/http://laws.justice.gc.ca/en/Const/annex_e.html#IV.I|url-status=dead}}</ref> Канадын шүүх эрх мэдэл хууль тогтоомжийг тайлбарлахад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд Үндсэн хуультай зөрчилдөх хууль тогтоомжийг хүчингүй болгох эрх мэдэлтэй юм. [[Канадын Дээд Шүүх]] нь хамгийн дээд шатны шүүх бөгөөд эцсийн шатны арбитр юм. Тус шүүхийг Ерөнхий Шүүгч Хатагтай [[Бэвэрли МакЛаклин]] 2000 оноос хойш удирдаж байна. Канадын Дээд Шүүхийн есөн гишүүнийг Ерөнхий сайд, Хууль зүйн сайдын зөвлөснөөр Канадын Амбан Захирагч томилдог. Дээд буюу давж заалдах шатны бүх шүүгчдийг төрийн бус хуулийн байгууллагуудтай зөвшилдсөний үндсэн дээр томилдог. Холбооны засгийн газрын танхим мөн муж болон нутаг дэвсгэрийн түвшний дээд шатны шүүхийн шүүгчдийг томилно. Муж ба нутаг дэвсгэрийн түвшний доод шатны шүүгчдийг тухайн муж ба нутаг дэвсгэрийн засгийн газрууд томилно. [[Нийтлэг эрх зүй]] Кэбэкээс бусад муж, нутаг дэвсгэрт үйлчилдэг бол Кэбэкт [[иргэний эрх зүй]] давамгайлдаг. Канадын эрүүгийн эрх зүй нь холбооны улсын харъяалах асуудал бөгөөд Канад даяар нэгдмэл эрх зүйтэй. Хууль сахиулах байгууллага, үүний дотор эрүүгийн шүүхүүд нь мужийн хариуцах асуудал боловч Онтарио, Кэбэк мужуудаас бусад бүх мужийн хөдөө цагдаагийн үүргийг холбооны [[Канадын Эзэн Хааны Морьт Цагдаа]] гэрээгээр гүйцэтгэдэг. == Гадаад харилцаа ба цэрэг арми == {{main|Канадын гадаад харилцаа|Канадын зэвсэгт хүчин|Канадын цэргийн түүх}} [[Файл:Peacekeeping monument.jpg|thumbnail|right|Оттава хот дахь Энхийг сахиулагчдад зориулсан хөшөө]] [[Канад-Америкийн Нэгдсэн Улсын харилцаа|Канад, Америкийн Нэгдсэн Улс хоёрын хооронд]] дэлхий дээр хамгийн урт хамгаалалтгүй хил байдаг, тус хоёр улс цэргийн ажиллагаа, хээрийн дадлага сургуулий талаар хамтран ажилладгаас гадна, бие биенийхээ хамгийн том худалдааны түншүүд юм. Гэхдээ Канад хараат бус гадаад бодлого хэрэгжүүлдгийн хамгийн тод жишээ нь [[Куба]]тай бүрэн харилцаатай байдаг, [[Иракийн дайн]]д оролцохоос татгалзсан зэрэг явдал юм. Канад түүнчлэн Нэгдсэн Вант Улс, Францтай түүхэн харилцаатай бөгөөд [[Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл]] болон [[Франкофоний холбоо]]нд (Франц хэлтэн улсуудын холбоо) элсэж, тэдгээрээр дамжуулан Британи, Францын хуучин колони байсан улсуудтай харилцаатай байдаг. Канад [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед өөрийн чөлөөлөлцсөн [[Нидерланд]] улстай бат бэх, найрсаг харилцаатай байдаг ба Нидерландын засгийн газар чөлөөлөлтөд оруулсан Канадын хувь нэмрийг санан дурсаж жил бүр Нидерландын бэлэг тэмдэг алтанзул цэцэг Канадад бэлэглэдэг уламжлалтай. Канад өдгөө 64,000 цэргийн жинхэнэ алба хаагч, 26,000 бэлтгэл бие бүрэлдхүүн бүхий сайн дурын мэргэжлийн зэвсэгт хүчинтэй.<ref>{{cite web |author=Assistant Deputy Minister (Public Affairs) |authorlink=Department of National Defence (Canada) |publisher=Department of National Defence |url=http://www.forces.gc.ca/site/about/family_e.asp |title=The National Defence family |accessdate=2006-05-14 |archive-date=2006-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060506144958/http://www.forces.gc.ca/site/about/family_e.asp |url-status=dead }}</ref> [[Канадын зэвсэгт хүчин]] (КЗХ) [[Канадын Зэвсэгт хүчний хуурай замын хүчний команд|арми]], [[Канадын Зэвсэгт хүчний тэнгисийн команд|тэнгисийн цэргийн хүчин]], [[Канадын Зэвсэгт хүчний агаарын команд|агаарын цэргийн хүчнээс]] бүрдэнэ. КЗХ-ний гол зэвсэг техникээс дурдвал 1,400 байлдааны хуягт машин, 34 байлдааны хөлөг онгоц, 861 нисэх онгоцтой.<ref name="cf_equipment">{{cite web |author=Assistant Deputy Minister (Public Affairs) |authorlink=Department of National Defence (Canada) |publisher=Department of National Defence |url=http://www.forces.gc.ca/site/Reports/cds_report/anxd_e.asp |title=Canadian Forces Equipment |accessdate=2006-05-14 |archive-date=2007-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071202111825/http://www.forces.gc.ca/site/Reports/cds_report/anxd_e.asp |url-status=dead }}</ref> [[Британийн Эзэнт Улс]], [[Английн Канад]] дахь Хамтын Нөхөрлөлтэй бат бэх холбоотой байсан нь [[Бурын хоёрдугаар дайн]], [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]], [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]д Британийн цэргийн ажиллагаанд томоохон хүчээр оролцоход хүргэжээ. Түүнээс хойш Канад олон талт хамтын ажиллагааг дэмжиж ирсэн бөгөөд дэлхий дахины шинжтэй асуудлыг бусад улс үндэстэнтэй хамтран шийдвэрлэх хүчин чармайлт гаргаж байна.<ref name="canada_policy">{{cite book| author = Government of Canada| title = Canada's international policy statement : a role of pride and influence in the world| publisher = Government of Canada| location = Ottawa| url = http://www.dfait-maeci.gc.ca/cip-pic/IPS/IPS-Overview.pdf| year = 2005| id = ISBN 0-662-68608-X| archiveurl = https://web.archive.org/web/20051124103452/http://www.dfait-maeci.gc.ca/cip-pic/IPS/IPS-Overview.pdf| archivedate = 2005-11-24| access-date = 2008-10-03| url-status = dead}}</ref><ref name="middle_powers">{{cite book | first = Andrew Fenton |last = Cooper |coauthors= Higgot, Richard A.; Nossal, Kim R. | title = Relocating Middle Powers: Australia and Canada in a Changing World Order| publisher = UBC Press | location = Vancouver |url=http://books.google.com/books?id=Hw3laaTpOiIC&pg=PP1&lpg=PP1&vq=reaching+out&dq=Canada+middle+power&psp=s&sig=0009fdoEDuy42hFgXuCmmymun6c | year = 1993 | id = ISBN 0-7748-0450-5 }}</ref> Канад 1945 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]д элссэн ба 1949 онд [[НАТО]]-г үндэслэн байгуулалцсан. [[Хүйтэн дайн]]ы үед Канад [[Солонгосын дайн]]д НҮБ-ын хүчинд томоохон бүрэлдхүүнээ илгээсэн бөгөөд Зөвлөлт Холбоот Улсын агаарын довтолгооноос хамгаалах зорилгоор АНУ-тай хамтран [[Хойд Америкийн Агаар Сансраас Хамгаалах Команд]] (NORAD) байгуулжээ. Канад НҮБ-ын энхийг сахиулах үйл ажиллагаанд тэргүүлэх үүрэг гүйцэтгэсээр ирсэн. 1956 оны [[Суэцийн хямрал]]ын үеэр [[Лэстер Б. Пийрсон]] [[энхийг сахиулах ажиллагаа|НҮБ-ын энхийг сахиулах хүчнийг]] оруулах санал дэвшүүлж хурцадмал байдлыг намжааж байв.<ref name="lester">{{cite web |author=Canadian Broadcasting Corporation |authorlink= Canadian Broadcasting Corporation | publisher= CBC.ca |title= Lester B. Pearson |url= [http://www.cbc.ca/greatest/top_ten/nominee/pearson-lester.html CBC.ca - The Greatest Canadian - Top Ten Greatest Canadians - Lester B. Pearson<!-- bot-generated title -->] at www.cbc.ca |date=2006 | accessdate=2006-05-22}}</ref> Тэр цагаас хойш Канад энхийг сахиулах 50 ажиллагаанд оролцсон, үүний дотор 1989 он хүртэл НҮБ-ын энхийг сахиулах бүх ажиллагаанд оролцжээ<ref>{{cite book| first = Desmond | last = Morton | authorlink = Desmond Morton (historian)| title = A Military History of Canada| publisher = McClelland & Stewart | location = Toronto | year = 1999 | id = ISBN 0-7710-6514-0 | pages = pg. 258}}</ref>. Түүнчлэн [[Руанда]], хуучин [[Югослав]] болон бусад газар олон улсын хүчний бүрэлдхүүнд бие бүрэлдхүүнээ байнга байрлуулж байв. Канад 1990 онд [[Америкийн Улсуудын Байгууллага]]д (АУБ) элссэн. Канад 2000 оны зургадугаар сард АУБ-ын Ерөнхий Ассемблейн хурлыг [[Винзор, Онтарио|Винзорт]] хийлгэж байсан бөгөөд 2001 оны дөрөвдүгээр сард Америкийн дээд хэмжээний гуравдугаар уулзалтыг [[Кэбэк хот]]ноо хийлгэж байв. Канад [[Ази-Номхон Далайн Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа]]ны форумаар (АПЕК) дамжуулан Номхон Далайн эргийн улсуудтай харилцаа холбоогоо өргөжүүлэхийг эрэлхийлж байна. [[Файл:Canadian soldiers afghanistan.jpg|thumbnail|right|Канадын цэргүүд Афганистанд]] 2001 оноос хойш Канад Афганистанд АНУ-ын тогтворжуулах хүчин болон НҮБ-аас эрх олгож, НАТО-гийн командалсан Олон улсын аюулгүй байдлын тусламжийн хүчний бүрэлдхүүнд цэргээ илгээсэн. Канад, АНУ хоёр Дэлхийн баруун хагасын аяллын санаачлагаар дамжуулан Канад-АНУ-ын хил дагуу аюулгүй байдлыг бэхжүүлэхийн тулд муж улс болон мужийн агентлагуудын хүчин чармайлтыг нэгтгэсээр байна.<ref>[http://www.cbsa-asfc.gc.ca/whti-ivho/edl-pca-eng.html Western Hemisphere Travel Initiative<!-- bot-generated title -->] at www.cbsa-asfc.gc.ca</ref> Канадын Гамшгийн үеийн тусламж, хариу арга хэмжээний баг (DART) сүүлийн жилүүдэд тусламжийн гурван томоохон үйл ажиллагаанд оролцсон. Тухайлбал 2004 онд Өмнөд Азийг нэрвэсэн Энэтхэгийн Далайн газар хөдлөлт, 2005 оны Катрина хар салхи, 2005 оны Кашмирийн газар хөдлөлтийн дараа 200 хүнтэй баг илгээж байсан. 2007 оны хоёрдугаар сард Канад, [[Итали]], Британи, [[Норвеги]], [[Орос]] ядуу улс орнуудад олон сая хүний амийг аварч болох вакцин гаргаж авахад нэмэр болох 1.5&nbsp;тэрбум долларын төслийг санхүүжүүлэхээр болсноо мэдэгдэж, бусад улсыг үүндээ нэгдэхийг уриалжээ.<ref name="NewsMax">"[http://newsmax.com/archives/articles/2007/2/9/152255.shtml Rich Nations Launch Vaccine Pact]". [[Reuters]]. February 10, 2007.</ref> 2007 оны наймдугаар сард Оросын экспедиц Хойд туйлд Оросын далбааг хатгасны дараа Хойд Мөсөн Далайн усан дахь Канадын бүрэн эрхт байдалд асуудал учрав. Канад 1925 оноос хойш тус бүсийг өөрийн бүрэн эрхэд хамаарах нутаг дэвсгэр гэж тооцсоор иржээ.<ref>{{cite web | last = Blomfield | first = Adrian| url = http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/08/01/wpole101.xml | publisher = Telegraph | title = Russia claims North Pole with Arctic flag stunt | date = 2007-08-03 | accessdate = 2007-09-10}}</ref> == Мужууд ба нутаг дэвсгэрүүд == {{main|Канадын мужууд ба нутаг дэвсгэрүүд}} {{Том зураг|Map Canada political-geo.png|400|Канадын арван муж, гурван нутаг дэвсгэрийг харуулсан геополитикийн газрын зураг}} Канад нь арван муж, гурван нутаг дэвсгэрээс бүрдсэн холбооны улс бөгөөд эдгээрийг бүсчилж болдог. [[Баруун Канад]] нь [[Британийн Колумби]] болон [[Канадын тал|тал нутгийн гурван мужаас]] ([[Альберта]], [[Саскачеван]], [[Манитоба]]) бүрдэнэ. [[Төв Канад]] [[Кэбэк]], [[Онтарио]] мужуудаас бүрдэнэ. [[Канадын Атлантын Далайн Бүс]] нь далайн эргийн гурван муж ([[Нью-Брансвик]], [[Принс Эдвардын арал]], [[Нова Скотиа]]), болон [[Ньюфаундленд ба Лабрадор]]оос бүрдэнэ. [[Зүүн Канад]] гэж Төв Канад, Канадын Атлантын Далайн Бүсийг хамтад нь хэлдэг. Гурван нутаг дэвсгэр ([[Юкон]], [[Баруун Хойд Нутаг Дэвсгэр]], [[Нунавут]]) [[Хойд Канад]]ыг бүрдүүлдэг. Мужууд нь нутаг дэвсгэрээс илүү их өөртөө засах эрхтэй. Муж, нутаг дэвсгэр бүр өөрийн бэлэг тэмдэгтэй. Мужууд нь Канадын нийгмийн ихэнх хөтөлбөрийг (тухайлбал эрүүл мэнд, боловсрол, халамж) хариуцдаг бөгөөд хамтдаа холбооны засгийн газраас их орлого цуглуулдаг дэлхийд бараг цорын ганц бүтэц юм. Холбооны засгийн газар зарцуулах эрх мэдлээ ашиглан Канадын эрүүл мэндийн тухай акт зэрэг үндэсний бодлогыг мужуудад хэрэгжүүлж болно. Мужууд эдгээрт хамрагдахгүй байхаар шийдэж болох боловч практикт ингэх нь ховор байдаг. Баян, ядуу мужуудын хооронд үйлчилгээ, татварын харьцангуй жигд стандартыг хангахын тулд холбооны засгийн газар тэгш байдлыг хангах мөнгө олгодог. Бүх мужууд дан танхимт парламенттай бөгөөд Канадын Ерөнхий сайдын нэгэн адил сонгогдсон Ерөнхий сайдаар удирдуулсан, сонгуулиар гарч ирдэг хууль тогтоох байгууллагатай. Муж бүрт Хатан хааныг төлөөлөх Канадын Амбан Захирагчтай төстэй Дэд Захирагч суудаг. Дэд Захирагч нь Канадын Ерөнхий Сайдын зөвлөснөөр томилогддог боловч сүүлийн жилүүдэд мужийн засгийн газруудтай зөвшилдөж байж энэ албанд томилох нь улам ихэсч байна. == Цахим холбоос == * {{commons|Canada|Канад}} ; Засгийн газар * [https://web.archive.org/web/20060505002938/http://atlas.gc.ca/site/index.html Канадын Засгийн газрын албан ёсны онлайн Канадын атлас] * [http://www.gc.ca Канадын Засгийн газрын албан ёсны вэбсайт] * [http://www.gg.ca Канадын Амбан захирагчийн албан ёсны вэбсайт] * [https://web.archive.org/web/20130809170706/http://www.forces.gc.ca/ Канадын Зэвсэгт хүчний албан ёсны вэбсайт] * [http://www.pm.gc.ca Канадын Ерөнхий сайдын албан ёсны вэбсайт] * [http://www.international.gc.ca/canada_un/new_york/ Канадаас НҮБ-ын дэргэд суух байнгын төлөөлөгчийн газар] ;Титмийн корпорациуд * [http://www.canadapost.ca/ Канад шуудан] * [http://www.cbc.ca/ Канадын телевиз радиогийн корпораци] * [http://www.canadatourism.com Канадын аялал жуулчлалын комисс] ;Бусад * [https://web.archive.org/web/20070930055853/http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0001216 ''Канадын Нэвтэрхий Толь''] * [https://web.archive.org/web/20140821200252/http://www.iccs-ciec.ca/blackwell.html Канад Судлал: Эх сурвалжийн гарын авлага] * [https://web.archive.org/web/20080302170327/http://www.culture.ca/ Culture.ca—Канадын Соёлын лавлах] * [https://web.archive.org/web/20180815200949/http://www.culturescope.ca/ Culturescope.ca—Канадын Соёлыг судлах төв] * [http://tonto.eia.doe.gov/country/country_energy_data.cfm?fips=CA Эрчим хүчний мэдээлэл] - АНУ-ын Засгийн газраас гаргасан Канадын эрчим хүчний албан ёсны статистик мэдээлэл * [https://web.archive.org/web/20080323075300/http://www.statcan.ca/english/edu/clock/population.htm Канадын статистикийн албаны хүн амын цаг] * [http://www.canadiangeographic.ca/atlas/ Канадын онлайн атлас] * НҮБ-ын Хүний хөгжлийн хөтөлбөр: [http://hdrstats.undp.org/countries/country_fact_sheets/cty_fs_CAN.html Улсын мэдээлэл: Канад], [http://hdr.undp.org/statistics/data/countries.cfm?c=CAN Статистик—Улсын мэдээлэл: Канад] == Хэлхээс == <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2;"> {{Reflist|2}} </div> {{Хөтлөгч мөр Америкийн Улсуудын Байгууллага}} {{Хөтлөгч мөр Хойд Америкийн улсууд}} {{G8}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Канад| ]] [[Ангилал:Их наймын орон]] [[Ангилал:Хамтын Нөхөрлөлийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Холбооны Хаант Улс]] [[Ангилал:Хойд Америкийн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] j2lbtal0koiiiul14az80hgo3yb3v60 0 5354 855161 854554 2026-04-30T09:38:52Z Egzs 88168 855161 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн|зураг=Sanjaasurengiin Zorig in 1990.jpg|тайлбар=С.Зориг. 1990 он.|алба1={{flagicon|Монгол}} Дэд бүтцийн хөгжлийн сайд|ээлж1=1998 оны 5 сар — 10 сарын 2|өмнөх1=[[Галсандагвын Нямдаваа]]|дараах1=[[Гаваагийн Батхүү]]|алба2={{flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын гишүүн]]|ээлж2=1992 оны 7 сарын 2 — 1998 оны 10 сарын 2|төрсөногноо=1962 оны 4 сарын 20|төрсөнгазар=[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]], [[Улаанбаатар]]|өнгөрсөногноо={{death date and age1|1998|10|02|1962|04|20}}|өнгөрсөнгазар=[[Монгол Улс]], Улаанбаатар|улсорон={{MGL3}}|намэвсэл=[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]]<br>(1992–1998)<br>[[Монголын Нэгдсэн Нам]]<br>(1991–1992)<br>[[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Монголын Ардчилсан Нам]]<br>(1990–1991)|сургууль=[[Москвагийн Улсын Их Сургууль]]|ажилүйл=улс төрч|алдарцол=Ардчиллын алтан хараацай|нэр=Санжаасүрэнгийн Зориг|гарынүсэг=|хочнэр=|төрөлсадан=[[Санжаасүрэнгийн Оюун]] (дүү)|дараах2=[[Санжаасүрэнгийн Оюун]]}}'''Санжаасүрэнгийн Зориг''' ([[1962]] оны [[4 сарын 20|4-р сарын 20-нд]] Улаанбаатарт төрсөн- [[1998]] оны [[10 сарын 2|10-р сарын 2]]-нд бусдын гарт амь алдсан)- Монголын Ардчилсан хувьсгалын хөдөлгөөний удирдагчдын нэг, [[XX зууны манлай]] улс төрч, төрийн зүтгэлтэн. == Амьдрал == === Боловсрол === * 1970-1980 онд Нийслэлийн 23-р дунд сургуульд сурч төгссөн. * 1980-1985 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын М.Ломоносовын нэрэмжит [[Москвагийн Улсын Их Сургууль|Москвагийн Улсын Их Сургуулийн]] философийн ангид сурч төгссөн. === Ажлын намтар === * 1985-1990 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-д Шинжлэх ухааны Коммунизмын онолын багш, [[Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл|МХЗЭ]]-ийн Улаанбаатар хотын Хороонд зааварлагч, * 1989-1990 онд [[Монголын Ардчилсан Холбоо|Монголын Ардчилсан Холбооны]] Ерөнхий зохицуулагч, * 1990-1992 онд Монголын Парламентын бүлгэмийн дарга, * 1992-1996 онд УИХ-ын гишүүн, * 1996-1998 онд УИХ-ын гишүүн бөгөөд УИХ-ын Төрийн байгуулалтын Байнгын Хорооны дарга, Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын Байнгын Хорооны дарга, Дэд бүтцийн сайд “Стратеги судалгааны төв" ТББ-г үүсгэн байгуулагч, Монголын Шатрын холбооны Ерөнхийлөгч, Монголын Ажил олгогч эздийн нэгдсэн холбооны Ерөнхийлөгч, эмзэг бүлгийхэн болон өнчин хүүхдүүдийг тусалж дэмжих зорилготой “Оюунтүлхүүр" сангийн Хүндэт ерөнхийлөгч, “Экспресс таймс", “Сайн байна уу", “Ардчилал таймс" сониныг санаачлагч. ===С.Зориг ба Ардчилсан хувьсгал=== Монголын ард түмний сод хүү, нэрт улс төрч, ардчилсан хувьсгалын алтан хараацай Санжаасүрэнгийн Зориг нь Монголын дээд боловсролын салбарын томоохон зүтгэлтнүүдийн нэг, МУИС-ийн декан, Боловсролын яамны орлогч сайдын албыг хашиж явсан '''Санжаасүрэн'''гийнд хоёр дахь хүү болон 1962 оны 4-р сарын 20-д мэндэлжээ. Түүний эх нь хүний их эмч Доржпалам нь Оросын нэрт эрдэмтэн, монгол судлаач [[Андрей Симуков|Андрей Симуковын]] охин байжээ. Тэрбээр хар нялхдаа өнчирч, монгол эх эцгийн гар дээр өсөж өндийсөн төдийгүй Монголд европ эмнэлгийг дэлгэрүүлэхэд хүчин зүтгэж явсан Зөвлөлтийн эмч эмэгтэйн дүрийг уран сайхны [[Сэрэлт|Сэрэлт кинонд]] бүтээж олны танил болж байжээ. Зориг хүү монголын сэхээтнүүд үр хүүхдээ сургахыг эрхэмлэдэг байсан орос хэлний сургалттай тусгай 23-р дунд сургуульд 1970 онд элсэн орж 1980 онд төгсөөд, тэр үеийн [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]<nowiki/>ын номер нэг сургууль агуу эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносовоор]] овоглосон [[Москвагийн Улсын Их Сургууль|Москвагийн улсын Их сургуулийг]] философич мэргэжлээр сурч 1985 онд төгссөн байна. [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөт Холбоот Улсад]] өрнөсөн [[Михаил Сергеевич Горбачёв|М.Горбачевын]] [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалтын]] үзэл санаа нь БНМАУ-д хүрч, нийгмийг ардчилахын төлөөх залуучуудын хөдөлгөөн үүсэж, түүний идэвхитэй гишүүдийн нэг нь тухайн үед дөнгөж 27 настай байсан С.Зориг байлаа. Тэрээр энэ үед (1989 онд) [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их Сургуульд]] философийн багшаар ажиллаж байжээ. С.Зориг нь [[Сүхбаатарын талбай]] дээр болж байсан цуглаанууд дээр [[Монголын Ардчилсан Холбоо|Монголын Ардчилсан Холбооны]] зохицуулагчийн хувиар чанга яригч барин үг хэлж, иргэдийг өөрчлөлтөд уриалж байв. 1990 оны 3-р сард түүний болон хамтран зүтгэгчдийн хүчин зүтгэлээр тухайн үеийн эрх баригч [[Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны Улс төрийн товчоо|Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хороо]] бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцорч, Монголын түүхэнд шинэ үе эхэлсэн билээ. 1990 оны 6-р сард Монголд явагдсан анхны чөлөөт ардчилсан сонгуулиар [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хуралд]] сонгогдож, дэд ерөнхийлөгчийн албан тушаалд [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Монголын Ардчилсан Намаас]] нэр дэвшсэн боловч хөдөөнөөс сонгогдсон депутат олонтой [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] депутатууд малчдын амьдралыг мэдэхгүй гэсэн шалтгаанаар хөдөө төрж өссөн [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж|Раднаасүмбэрэлийн Гончигдоржийг]] сонгосон байдаг. Тэрээр 1992, 1996 оны сонгуулиар [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хуралд]] сонгогдож, [[Ардчилсан холбоо эвсэл|Ардчилсан Холбоо эвслийн]] хоёр дахь засгийн газар болох [[Цахиагийн Элбэгдорж]]<nowiki/>ийн Засгийн газарт [[Дэд бүтцийн сайд|Дэд бүтцийн сайдын]] албыг хашиж байв. == Аллага == [[Файл:Government identity document of Sanjaasurengiin Zorig after his murder in 1998.jpg|thumb|С.Зориг агсны Засгийн газрын гишүүний үнэмлэх, 1998 он]] [[Image:Sanjaasuren_Zorig2015-10-04.jpg|thumb|320px|С.Зориг агсны хөшөө]] [[1997]] онд болсон [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгчийн]] сонгуулиар сөрөг хүчин болох [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Намаас]] нэр дэвшсэн [[Нацагийн Багабанди]] ялав. [[1998]] оны 6-р сард банкны хямралыг гэтлэхийн тулд улсын өмчийн [[Сэргээн Босголт Банк|Сэргээн Босголт Банкийг]] хувийн [[Голомт банк|Голомт банктай]] нэгтгэх шийдвэр гаргасан хэмээн сөрөг хүчнийхэн Засгийн газрыг огцруулах саналыг [[Улсын Их Хурал|УИХ-д]] оруулж, [[Цахиагийн Элбэгдорж|Цахиагийн Элбэгдоржийн]] засгийн газар огцорлоо. Дараагийн ерөнхий сайдаар томилуулахаар эрх баригч Ардчилсан Холбоо эвслээс нэр дэвшүүлсэн хүмүүсийг ерөнхийлөгч Н.Багабанди тухай бүрд нь янз бүрийн шалтгаанаар буцаасаар УИХ хуульд заасан хугацаанд ерөнхий сайдыг томилж чадаагүй юм. Элбэгдоржийн засгийн газрын гишүүд үүрэг гүйцэтгэгч гэсэн тодотголтойгоор 4 сар ажиллаж байсан тэр үед буюу [[1998]] оны [[10 сарын 2]]-нд С.Зоригийг гэрт нь 18 удаа хутгалж амь насыг нь бүрэлгэв. 3 хоногийн дараа түүнтэй салах ёс гүйцэтгэхээр 30000 хүн цуглаж, эх орон даяар бүх нийтийн гашуудал зарлаж, Монголын ард түмэн хайрт хүүгийнхээ хойноос эмгэнэн гашуудаж байлаа. Түүнийг эрх баригч эвслийнхэн Ерөнхий сайдад нэрийг нь дэвшүүлэхээр Ерөнхийлөгчтэй зөвшилцөх гэж байсан гэсэн яриа бий. Ямартай ч Монголын ард түмэн энэ хэргийг улс төрийн аллага байсан гэдэгт итгэлтэй байдаг. Үүнийг бататгаж, Д.Энхтүвшин "Дуусан амьдараагүй Зориг" нийтлэлдээ "Тэр үеийн эрх баригч эвслийнхэн буюу Ардчилсан хүчнээс нэрийг нь Ерөнхий сайдад өргөн мэдүүлж, Ерөнхийлөгч Н.Багабандитай зөвшилцөх гэж байсан түүхэн эгзэгтэй мөчид амь насыг нь туйлын хорсолтойгоор хөнөөсөн нь гарцаагүй улс төрийн аллага байснаас зайлахгүй" гэж бичсэн байдаг. Уг хэрэг нь амьд гэрч (эхнэр Булган) үлдээсэн боловч өдийг хүртэл илрээгүй. Зоригийн аллагатай холбогдуулж олон хүнийг сэжигтнээр татаж байсан бөгөөд иргэн Б.Содномдаржаа, Т.Чимгээ нар тус хэргийг үйлдсэн гэгдэж, шат шатны шүүхээс хорих ялаар шийтгүүлсэн. Гэсэн ч Б.Содномдаржаа, Т.Чимгээ нарыг гүйцэтгэх ажиллагааны журам зөрчиж, эрүүдэн шүүж ял тулгасан хэргээр хууль шүүх, прокурор, цагдаа, тагнуулын албан хаагчид ял шийтгүүлснээр шүүхээс Содномдаржаа, Чимгээ нарын хэргийг дахин шалгах шаардлага тавьж, улмаар уг хоёр иргэнийг сулласан. == Түүнтэй холбоотой зүйлс == [[Файл:Zorig street.jpg|thumb|293x293px|Улаанбаатар хотын С.Зоригийн гудамж]] *Эцэг Санжаасүрэн нь Монголын дээд боловсролын салбарын томоохон зүтгэлтнүүдийн нэг, [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-ийн декан, [[Боловсролын яам]]ны орлогч сайдын албыг хашиж явсан. *Эх Доржпалам нь их эмч, Оросын нэрт эрдэмтэн, монголын анхны газрын зургийг зохиогч, монгол судлаач [[Андрей Симуков|А.Симуков]]<nowiki/>ын охин мөн [[Сэрэлт|"Сэрэлт]]" киноны гол дүр болох орос эмчийн дүрийг бүтээсэн хүн юм. *Дүү [[Санжаасүрэнгийн Оюун]] нь 1998 оноос эхлэн 2016 он хүртэл Улсын Их Хуралд сонгогдон ажиллаж байв, [[Иргэний Зориг Нам]]ыг "Зоригийн үйл хэргийг үргэлжлүүлнэ" хэмээн зорилгодоо тусган байгуулсан нам юм. эхнэр Б.Булган, хүний их эмч мэргэжилтэй. *С.Зориг нь сайд байхдаа согтуудаа Төрийн ордны нэг давхарын цонхоор бие зассан хэмээн Монголын шар хэвлэлүүдээр шуугиж байв. Гэвч энэ мэдээлэл нь үнэний оргүй гэдгийг хэд хэдэн албаны хүн нотолсон байдаг *Тэрээр [[шатар]] тоглох маш их дуртай байсан бөгөөд [[Монголын шатрын холбоо|Монголын Шатрын Холбооны]] ерөнхийлөгчийн сонгуульт албыг хашиж байв. ==Хэлсэн үг== *''Би монгол хүний саруул ухаанд итгэдэг.'' *''Бидний хувь заяа бидний гарт л байна.'' *''Монгол хүн гэдэг өөрөө асар их эрдмийн уурхай.'' *''Ухаан гэдэг нь өөрөө авъяас.'' ==Хэвлэл мэдээлэлд== {{Commonscat|Sanjaasürengiyn Zorig}} * [http://www.youtube.com/watch?v=u-D9tUEnORE С.Зориг (1962-1998) 1-р хэсэг] * [http://www.youtube.com/watch?v=6TZv66SYhb0 С.Зориг (1962-1998) 2-р хэсэг] {{DEFAULTSORT:Зориг, Санжаасүрэнгийн}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монголын багш]] [[Ангилал:Хувьсгалч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Хүн амины хэргийн хохирогч]] [[Ангилал:XX зууны манлай]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1962 онд төрсөн]] [[Ангилал:1998 онд өнгөрсөн]] skue7oliokuvjgjsdosxlnecmqq7az4 0 5843 855165 852829 2026-04-30T10:09:42Z Egzs 88168 Сонгууль 855165 wikitext text/x-wiki {{Redirect|Ардчилсан Нам}} {{Инфобокс нам | name = Ардчилсан Нам | native_name = {{MongolUnicode|ᠠᠷᠠᠳᠴᠢᠯᠠᠭᠰᠠᠨ ᠨᠠᠮ}} | native_name_lang = mn | logo = Democratic Party of Mongolia emblem since 2026.svg | logo_size = | colorcode = #11479E | abbreviation = {{lang|mn|АН}} | presidium = Үндэсний Бодлогын Хороо | leader1_title = Дарга | leader1_name = [[Одонгийн Цогтгэрэл]] | leader2_title = | leader2_name = | leader3_title = Ерөнхий Нарийн Бичгийн Дарга | leader3_name = [[Наянтайн Ганибал]] | foundation = {{start date|1990}} ([[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]])<br /> 2000 оны 12 сарын 6 (албан ёсоор) | headquarters = [[Улаанбаатар]] | newspaper = ''Ardchilal Times'' | student_wing = [[Ардчилсан оюутны холбоо]] | youth_wing = Ардчилсан Залуучуудын Холбоо | womens_wing = Ардчилсан Эмэгтэйчүүдийн Холбоо | membership_year = | membership = 150,000<ref>{{Cite web |url=http://www.supremecourt.mn/nam/2 |title=Монгол Улсын Дээд шүүх – Ардчилсан нам /АН/ |access-date=2022-07-15 |archive-date=2020-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603053425/http://www.supremecourt.mn/nam/2 |url-status=dead }}</ref> | ideology = {{ubl|class=nowrap | [[Либерал консерватизм]]<ref>{{cite book |last1= Uribe Burcher |first1= Catalina |last2= Casal Bértoa |first2= Fernando |date= 15 November 2018 |title= Political Finance in Mongolia: Assessment and Recommendations |url=https://www.idea.int/sites/default/files/publications/political-finance-in-mongolia.pdf |publisher= International Institute for Democracy and Electoral Assistance; Open Society Forum |page= 13|doi=10.31752/idea.2018.68 |access-date=22 June 2020 |isbn=978-91-7671-217-7}} </ref> | [[Эдийн засгийн либерализм]]<ref>{{Cite book |author=Julia Bader |title=China's Foreign Relations and the Survival of Autocracies |publisher=Routledge |year=2015 |page=88}}</ref> | [[Нармай Монгол|Үндсэрхэг үзэл]]<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/video/news/2017/07/mongolia-khaltmaa-battulga-wins-election-nationalist-platform-170709101449331.html|title=Mongolia: Khaltmaa Battulga wins election on nationalist platform|website=www.aljazeera.com|access-date=25 April 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180303160127/https://www.aljazeera.com/video/news/2017/07/mongolia-khaltmaa-battulga-wins-election-nationalist-platform-170709101449331.html|archive-date=3 March 2018}}</ref> }} | position = [[Төв-барууны улс төр|Төв-баруун]] | international = [[Олон Улсын Ардчилсан Холбоо]] | national = | colors = {{color box|{{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}|border=darkgray}} Хөх | seats1_title = [[Улсын Их Хурал]] | seats1 = {{Composition bar|42|126|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} | flag = [[File:Democratic Party of Mongolia flag since 2026.svg|Official flag of the Democratic Party of Mongolia|border|200px]] | website = {{URL|democraticparty.mn}} | footnotes = | country = Монголын }} '''Ардчилсан Нам''' нь [[Монгол]]ын [[улс төрийн нам]]уудын нэг. Өдгөөгийн Ардчилсан нам нь [[2000]] оны [[12 сарын 6]]-нд [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|Үндэсний Ардчилсан Нам]], [[Монголын Социал-Демократ Нам|Социал-Демократ Нам]], Шашинтны Ардчилсан Нам, Уламжлал Сэргэн Мандлын Нам, хуучин Ардчилсан Нам, Уламжлалын нэгдсэн намын нэг хэсэг гэсэн улс төрийн 6 хүчний нэгдлийн үр дүнд байгуулагдсан. == Түүх == {{Гол|Монголын ардчилсан хувьсгал}} [[File:Foundation_of_the_Democratic_Party_(Mongolia).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Foundation_of_the_Democratic_Party_(Mongolia).jpg|left|thumb|225x225px|Ардчиллын төлөө намуудын нэгдэх Их Хурал, 2000 он.]] 1989 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр Улаанбаатар хотод болсон залуу уран бүтээлчдийн улсын хоёрдугаар зөвлөгөөнд оролцсон уран бүтээлч залуу сэхээтнүүд тухайн үед нийгэмд хуримтлагдсан бэрхшээл, зөрчлийг илэн далангүй илчилж, эрх баригчдын алгуур, идэвхгүй үйл ажиллагааг хурцаар шүүмжилсэн. Тус зөвлөлгөөнд оролцсон хэсэг залуучууд өөрчлөлт, шинэчлэлийг түргэтгэхэд тус дөхөм үзүүлэх зорилготой улс төрийн байгууллага үүсгэн тэрлэх болсноо мэдэгдэж, Монголын ардчилсан холбоог байгуулав. Ардчилсан холбоо 1990 оны 2 дугаар сарын 18-нд анхдугаар их хурлаа хийж, [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Монголын Ардчилсан Нам]] /МоАН/ байгуулах шийдвэр гаргав. 1990 оны 4 дүгээр сарын 8-9 нд МоАН-ын их хурал болж, намынхаа дүрмийг баталж, намын Ерөнхий зохицуулагчаар Э.Бат-Үүлийг сонгон баталж, 1990 оны 5 дугаар сард БНМАУ-ын Дээд шүүхэд хууль ёсоор бүртгүүлсэн. Ийнхүү МоАн байгуулагдсан нь ардчиллыг жинхэнэ ёсоор хэрэгжүүлэх олон намын тогтолцооны эх суурийг бүрдүүлж, Монгол Улсын хөгжлийн шинэ сонголтын эхлэлийг тавьсан түүхэн ач холбогдол бүхий үйл явдал болов. 2000 онд Монголын Ардчилсан Нам, Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам, Монголын Социал Демократ Нам, Монголын Сэргэн Мандлын Нам, Монголын Шашинтны Ардчилсан Нам нэгдэж “Ардчилсан нам” болсон. Тус нам 1992-1996 онд “Ардчилсан холбоо эвсэл” байгуулан ажиллаж, 1996-2000, 2012-2016 онд УИХ-д олонх болон засгийн эрх барьж байв.<ref>[https://mongoltoli.mn/history/h/1031 МонголАрдчилсан нам]</ref> == Дарга нар == {| class="wikitable" |+ !д.д. !Нэр !Ажилласан хугацаа |- |1 |[[Дамбийн Дорлигжав]] |2000-2002 |- |2 |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] |2002-2005 |- |3 |[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] |2005-2006 |- |4 |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |2006-2008 |- |5 |[[Норовын Алтанхуяг]] |2008-2014 |- |6 |[[Зандаахүүгийн Энхболд]] |2015-2017 |- |7 |[[Содномзундуйн Эрдэнэ]] |2017-2020 |- |8 |[[Цэвэгдоржийн Туваан]] |2020-2021 |- |9 |[[Лувсаннямын Гантөмөр]] |2023-2025 |- |10 |[[Одонгийн Цогтгэрэл]] |2025- |} == Сонгуулийн тухай == === Ерөнхийлөгчийн сонгууль === {| class="wikitable" style="text-align:center" !Сонгууль !Нэр дэвшигч !Санал !% !Үр дүн |- |[[2001 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2001]] |[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] |365,363 |37.2% |{{no|'''Ялагдсан''' {{Nay}}}} |- |[[2005 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2005]] |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] |184,743 |20.20% |{{no|'''Ялагдсан''' {{Nay}}}} |- |[[2009 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2009]] | rowspan="2" |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |562,718 |51.21% |{{yes2|'''Сонгогдсон''' {{Tick|15}}}} |- |[[2013 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2013]] |622,794 |50.23% |{{yes2|'''Сонгогдсон''' {{Tick|15}}}} |- |[[2017 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2017]] |[[Халтмаагийн Баттулга]] |611,226 |50.61% |{{yes2|'''Сонгогдсон''' {{Tick|15}}}} |- |[[2021 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2021]] |[[Содномзундуйн Эрдэнэ]] |72,394 |6.38% |{{no|'''Ялагдсан''' {{Nay}}}} |} === Улсын Их Хурлын сонгууль === {| class="wikitable" style="text-align:center" !Сонгууль !Намын дарга !Санал !% !Авсан суудал !+/– !Эзэлсэн байр !Үр дүн |- | rowspan="2" |[[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2004]] | rowspan="3" |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] | rowspan="2" |474,977 | rowspan="2" |44.74% | rowspan="2" |{{Composition bar|26|76|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} | rowspan="2" |{{increase}} 26 | rowspan="2" |{{increase}} 2-р | {{yes2|Эвслийн засгийн газар<br><small>(2004–2006)</small>}} |- | {{no2|Сөрөг хүчин<br><small>(2006–2008)</small>}} |- | [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]] | 701,641 | 40.43% | {{Composition bar|28|76|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} | {{increase}} 2 | {{steady}} 2-р | {{yes2|Эвслийн засгийн газар}} |- | [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2012]] | [[Норовын Алтанхуяг]] | 399,194 | 35.32% | {{Composition bar|34|76|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} | {{increase}} 6 | {{increase}} 1-р | {{yes2|Эвслийн засгийн газар}} |- | [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]] | [[Зандаахүүгийн Энхболд]] | 467,341 | 33.55% | {{Composition bar|9|76|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} | {{decrease}} 25 | {{decrease}} 2-р | {{no2|Сөрөг хүчин}} |- | [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]] | [[Содномзундуйн Эрдэнэ]] | 978,890 | 24.49% | {{Composition bar|11|76|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} | {{increase}} 2 | {{steady}} 2-р | {{no2|Сөрөг хүчин}} |- | rowspan="2" |[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]] | rowspan="2" |[[Лувсаннямын Гантөмөр]] | rowspan="2" |438,506 | rowspan="2" |30.13% | rowspan="2" |{{Composition bar|42|126|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} | rowspan="2" |{{Increase}} 31 | rowspan="2" |{{steady}} 2-р | {{yes2|Эвслийн засгийн газар<br><small>(2024–2025)</small>}} |- | {{no2|Сөрөг хүчин<br><small>(2025 оноос хойш)</small>}} |} == Мөн үзэх == *[[Монгол Улс]] *[[Монголын улс төрийн намууд]] == Эшлэл == {{Reflist}} {{commonscat}}{{Монголын нам}} [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Нам| ]] [[Ангилал:Монголын нам|Ардчилсан Нам]] [[Ангилал:Консерватив нам]] [[Ангилал:Либерал нам]] [[Ангилал:2000 онд байгуулагдсан]] adp7uylxodxt2uwym3g0zzsd7czxsdq 0 5881 855173 854426 2026-04-30T10:39:23Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855173 wikitext text/x-wiki {{short description|Нэгдсэн Хаант Улсын нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Лондон | native_name = {{native name|en|London}} | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/3/2/1 | total_width = 290 | align = center | caption_align = center | image1 = London Skyline (125508655).jpeg | caption1 = [[Тэмз мөрөн]] ба [[Тауэр гүүр (Лондон)]], [[The Shard]] ба [[Саутварк]] (зүүн), [[Лондоны тауэр]] ба [[Лондоны Сити]] (баруун) | image2 = London Eye at sunset 2013-07-19.jpg | caption2 = [[Лондоны нүд]] | image3 = Westminster Abbey St Peter.jpg | caption3 = [[Вестминстерийн сүм]] | image4 = St Paul's Cathedral Dome from One New Change - Vertical Crop.jpg | caption4 = [[Гэгээн Паулын сүм]] | image5 = Open Happiness Piccadilly Circus Blue-Pink Hour 120917-1126-jikatu.jpg | caption5 = [[Пикадилли талбай]] | image6 = Canary Wharf.Reza 04.jpg | caption6 = [[Канарын боомт]] | image7 = Houses of Parliament in 2022 alt crop.jpg | caption7 = [[Вестминстер ордон (Лондон)|Вестминстерийн ордон]] болон [[Биг Бэн]] (баруун) }} | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_caption = | pushpin_map_caption = Нэгдсэн Хаант Улс дахь байршил##Европ дахь байршил | pushpin_relief = 1 | pushpin_map = Англи#НХУ#Европ | mapframe = yes | mapframe-zoom = 8 | mapframe-marker = city | mapframe-shape = yes | coordinates = {{coord|51|30|26|N|0|7|39|W|region:GB|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Бүрэн эрхт улс]] | subdivision_name = Нэгдсэн Хаант Улс | subdivision_type1 = {{nowrap|[[Нэгдсэн Хаант Улсын харьяат улсууд|Улс]]}} | subdivision_name1 = Англи | subdivision_type2 = [[Английн мужууд|Муж]] | subdivision_name2 = [[Их Лондон|Лондон]] | subdivision_type3 = [[Английн нутаг|Нутаг]] | subdivision_type3 = [[Английн гүнгийн хэргэмт нутаг|Ёслолын{{nbsp}}нутаг]] | subdivision_name3 = {{Unbulleted list | [[Их Лондон]] | [[Лондоны Сити]] }} | subdivision_name4 = | established_title = [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромчууд]] суурьшсан | established_date = МЭӨ {{start date and age|47}}, ''[[Лондиниум]] нэрээр''<ref name="auto1">[http://archaeologydataservice.ac.uk/archives/view/no1poultry_molas_2007/ Number 1 Poultry (ONE 94), Лондонгийн Археологийн Музей, 2013]. Археологийн мэдээллийн алба, Йоркийн их сургууль.</ref> <br /> | seat_type = Захиргааны байр | seat = [[Хотын танхим, Лондон (Ньюхэм)|Хотын танхим, Ньюхэм]] | parts_type = [[Английн дүүргүүд|Нутгийн засаг захиргаа]] | parts = 32 [[Лондоны дүүрэг#Жагсаалт|дүүрэг]] болон [[Лондоны Сити]] | government_type = [[Англи ба Уэльсийн шууд сонгогдсон хотын дарга|Гүйцэтгэх засаглал]] ба [[зөвлөлдөх ассемблей]] | governing_body = [[Их Лондоны Захиргаа]] | leader_title = [[Лондон хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Садик Хан]] ([[Лейборист нам (Их Британи)|Л]]) | leader_title1 = [[Лондоны Ассемблей]] | leader_name1 = [[Лондоны Ассамблейн сонгуулийн тойргууд|14 тойрог]] | leader_title2 = [[Нэгдсэн Хаант Улсын парламент|НХУ-ын парламент]] | leader_name2 = [[Лондон хотын парламентын тойргийн жагсаалт|74 тойрог]] | total_type = Нийт{{efn|[[Их Лондон|Лондоны бүс нутаг]]}} | area_footnotes = <ref name="ONS mid-year pop est">{{UK subdivision statistics citation}}</ref> | area_total_km2 = {{UK subdivision area|GSS=E12000007}} | area_metro_km2 = 8382 | area_urban_km2 = 1738 | population_footnotes = <ref name="ONS mid-year pop est" /> | population_as_of = {{UK statistics year}} | population_total = {{UK subdivision population|GSS=E12000007}} | population_rank = {{Unbulleted list | НХУ-д [[Нэгдсэн Хаант Улсын хотын жагсаалт|1-т]] | Европт [[Европын хотын жагсаалт (хотын хязгаар доторх хүн амын тоогоор)|3-т]] }} | population_density_km2 = {{UK subdivision density|GSS=E12000007}} | population_urban = 9,787,428 | population_urban_footnotes = {{nbsp}}(2011)<ref name="urbanpopulation"/> | population_metro = 15,100,000 | population_metro_footnotes = {{efn|[[Лондоны метрополитан бүс]]}}{{nbsp}}(2025)<ref name="CityPopulation.de show">{{cite web |url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/|title=Major agglomerations of the world|website=City Population|access-date=2026-04-20}}</ref> | population_demonyms = Лондончууд | demographics_type1 = Угсаатан <span style="font-weight:normal;">([[2021 оны Нэгдсэн Хаант Улсын хүн амын тооллого|2021]])</span> | demographics1_footnotes = <ref name="2021 Nomis">{{NOMIS2021 |id=E12000007 |title=Лондоны бүс |access-date=2024-07-23}}</ref> | demographics1_title1 = [[Их Британи дахь угсаатны бүлгүүд|Угсаатны бүлгүүд]] | demographics1_info1 = {{Collapsible list | 53.8% [[Их Британи дахь цагаан арьстнууд|Цагаан]] | 20.7% [[Британийн Азичууд|Ази]] | 13.5% [[Хар Британичууд|Хар]] | 6.3% [[Их Британи дахь угсаатны бүлгүүд|бусад]] | 5.7% [[Холимог (Их Британийн угсаатны бүлэг)|Холимог]] }} | demographics_type2 = Шашин шүтлэг <span style="font-weight:normal;">(2021)</span> | demographics2_footnotes = <ref name="2021 Nomis"/> | demographics2_title1 = [[Англи дахь шашин|Шашин]] | demographics2_info1 = {{Collapsible list | 40.7% [[Англи дахь шашин#Христийн шашин|Христийн]] | 27.1% [[Их Британи дахь шашингүй байдал|шашингүй]] | 15.0% [[Англи дахь ислам|Ислам]] | 5.1% [[Англи дахь хиндүизм|Хиндүизм]] | 1.7% [[Англи дахь еврейчүүдийн түүх|Иудаизм]] | 1.6% [[Англи дахь сикхизм|Сикхизм]] | 0.9% [[Англи дахь буддизм|Буддизм]] | 1.0% [[Англи дахь шашин|бусад]] | 7.0% дурдаагүй }} | timezone1 = [[Гринвичийн стандарт цаг]] | utc_offset = +0 | timezone_DST = [[Британийн зуны цаг]] | utc_offset_DST = +1 | postal_code_type = [[Нэгдсэн Хаант Улс дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = 22 бүс нутаг |{{postcode|E}}, {{postcode|EC}}, {{postcode|N}}, {{postcode|NW}}, {{postcode|SE}}, {{postcode|SW}}, {{postcode|W}}, {{postcode|WC}}, {{postcode|BR}}, {{postcode|CM}}, {{postcode|CR}}, {{postcode|DA}}, {{postcode|EN}}, {{postcode|HA}}, {{postcode|IG}}, {{postcode|KT}}, {{postcode|RM}}, {{postcode|SM}},{{postcode|UB}}, {{postcode|WD}}, {{postcode|TN}}, {{postcode|TW}} }} | area_code_type = [[Нэгдсэн Хаант Улс дахь утасны дугаар|Залгах кодууд]] | area_code = {{cslist | [[020]] | 01689 | 01708 | 01895 }} | blank1_name = [[GSS кодлох систем|GSS код]] | blank1_info = {{Unbulleted list |E12000007 (бүс нутаг) |E61000001 (ИЛ) }} | blank2_name = [[GeoTLD]] | blank2_info = [[.london]] | website = {{URL|london.gov.uk}} }} '''Лондон''' нь [[Их Британи]]йн нийслэл, дэлхийн зүг зүгийн жуулчдыг татдаг алдартай, түүхт [[хот]]. [[Их Лондоны Удирдлагын тухай хууль]] 1999 онд батлагдаж, [[Лондоны Захирагч]] болон [[Чуулган]]ы эрх зүйн хэм хэмжээг шинэчлэн тогтоосон бөгөөд 2000 оны 7 дугаар сараас хүчин төгөлдөр болсон байна. Лондон хот түүхэндээ 1191 оноос Лорд [[Мэр]]тэй байжээ. Одоогийн Лондоны Захирагчийн үүрэг бол нийслэлийг хэтийн чиглэл хандлагатай хөгжүүлэх явдал юм байна. Цагдаа, гал түймэр, болон түргэн тусламжийн алба, төлөвлөлт, тогтвортой хөгжил болон байгаль орчныг хамгаалах, соёл, боловсрол, эрүүл мэнд зэрэг олон тулгамдсан асуудлуудыг зохицуулах үүргийг Захирагч хүлээдэг. [[Их Лондоны Зөвлөл]] нь анх 1986 онд бий болсон бөгөөд эрх зүйн шинэ зохицуулалтын дагуу Чуулган болж өөрчлөгдөн, Лондоны Захирагчийн сонгуультай нэг өдөр зэрэг явагддаг сонгуулиар Лондоны Чуулганы 25 гишүүн сонгогддог байна. Лондон бол хөгжингүй орнууд дахь хамгийн их барилгажсан, [[Европын Холбоо]]ны хамгийн шигүү суурьшилтай, хамгийн том хотуудын нэг юм. Лондон долоон сая байнгын оршин суугчидтай. Британийн хүн амын 12 хувь нь оршин суудаг хэдий боловч хүн амын өсөлтийн 70 хувийг Лондон хангаж байдаг онцлогтой. Учир нь Лондон Британийн дундаж наслалттай харьцуулахад харьцангуй залуу хот ажээ. Лондон бол Англи болон Нэгдсэн Вант хоёр улсын нийслэл хот юм. Хотыг эрт цагт Ромчууд олсон түүхтэй бөгөөд Лондон гэж нэрлэжээ. Анх 2 мянган жилийн өмнө үүсэн бий болжээ. Лондон хотын төв хэсэгт дундад зууны үеэс хадгалагдаж ирсэн нэг милл орчим талбайтай эртний Лондон хот байдаг. Хэдий тийм боловч XIX зууны сүүл үеэс Лондон гэдэг нэр дэлхий дахинаа алдаршжээ. Өнөө үед хотын хурал болон хотын даргыг өөрсдөө сонгодог удирдлагын хэлбэртэй, муж болтлоо хүрээгээ тэлсэн агуу Лондон болжээ. Лондон бол дэлхийн эдийн засаг, санхүүгийн томоохон төвүүдийн нэг болсон үндэсний хот юм. Хотын төвд Нэгдсэн вант улсын шилдэг 100 компанийн талаас илүү, Европын хамгийн том 500 компанийн 100 –гаас илүү компаниудын оффис нь байрладаг. Лондон хот нь дэлхийн нийгэм улс төр, шоу цэнгээн, мэдээлэл, хэв загвар, соёл урлагт өөрийн хувь нэмрээрээ нөлөөлж байдаг. Аялал жуулчлал нь үндсэндээ орон нутгийн болон гадаадын жуулчдаас бүрддэг. Лондон хотод 1908 болон 1948 оны Зуны олимпийг зохион байгуулсан бөгөөд одоо 2012 оны зуны олимпийг зохион байгуулахаар бэлтгэж байна. Дэлхийн түүх дурсгалын өвийн санд Лондоны цамхаг, Greenwich түүхийн дурсгалт суурин, Royal Botanic Kew цэцэрлэгт хүрээлэн, Westminster, Westminster Abbey ордон ба St. Margaret сүмээрээ бүртгэгдсэн байдаг. Лондонд гадаадын 300 гаруй хэлээр ярьдаг, хэл соёл, шашин шүтлэг өөр өөр хүмүүсийн амьдардаг. 2007 оны долдугаар сарын албан ёсны мэдээгээр 7,556,900 гадаадын хүн амьдарч байсан. == Орон нутгийн засаг захиргаа == Үндсэн сэдэв: Лондоны орон нутгийн засаг захиргаа болон түүний түүх Лондоны захиргаа нь хотын түвшин, стратеги шат болон орон нутгийн шатлал гэсэн 2 хэсэгт хуваагддаг. Хотын доторх орон нутгийн засаг захиргаа нь 33 жижиг эрх бүхий байгууллагатай ба хотын засаг захиргааг Лондон хотын төв захиргаа (GLA)-ээр удирдагддаг. Лондон хотын төв захиргаа (GLA) 2 хэсгээс сонгогдон бүрддэг; Лондон хотын эрх мэдэл бүхий захирагч болон түүний төсвийг жил бүр хэлэлцэж саналаа өгдөг. Мөн гаргасан шийдвэрт нь хяналт тавьж байдаг газар нь Лондон хотын Ассамблэй юм. 1986 онд хэмжээгээр бага Лондон хотын зөвлөл (GLC) татан буугдаж 2000 онд Лондон хотын төв захиргаа (GLA) болон шинээр байгуулагдсан. Лондон хотын төв захиргаа болон Лондон хотын захирагч хотын захиргааны байшинд байрладаг ба одоогийн захирагч нь Борис Жонсон юм. Захирагчийн стратегийн төлөвлөгөө болох Лондон хотын төлөвлөгөөг 2010 онд нийтэд түгээхээс өмнө 2009 оны дунд үеэс эхлэн бэлдэж эхэлдэг. Тэрээр Лондон хотыг 2031 он гэхэд 7.56 саяаас 9.11 сая хүн амтай хот болох талаар 2009 оны 8 сард мэдэгдэл хийсэн байна. Лондон доторх орон нутгийн 33 эрх бүхий байгууллагууд нь Лондон корпораци болон бага Лондоны 32 зөвлөлтэй юм. Тэдгээр нь хог хаягдлыг зайлуулах, тухайн газрын зам, нийгмийн үйлчилгээ, сургууль, орон нутгийн төлөвлөгөө зэрэг асуудлыг Лондон хотын төв захиргаагаар бус өөрсдөө хариуцан ажилладаг. Хотын цагдаагийн үйлчилгээ нь хотын цагдаагийн газраар удирдагддаг ба Лондоны төвөөс нийт Лондоны асуудлыг удирддаг юм. Лондоны төв захиргаа нь өөрийн цагдаагийн хүч болох-Лондоны цагдаагийн газартай байдаг. Их Британий тээврийн цагдаагийн газар нь нийслэл хотын төмөр зам болон метро дотор цагдаагийн үйлчилгээг үзүүлэх үүрэгтэй. Лондоны гал түймэртэй тэмцэх газар нь нийт Лондонд үйлчилгээгээ үзүүлдэг. 5800 гал түймэртэй тэмцэгч ажилтан, албан хаагчтай нийт 7000 орчим ажилтантай дэлхийд 3-т орох том хэмжээний гал түймэртэй тэмцэх байгууллага болох Лондоны гал түймэр, түргэн тусласжийн асуудал эрхлэх байгууллагаар удирдуулдаг. Үндэсний эрүүл мэндийн түргэн тусламжийн үйлчилгээ нь дэлхийд том хэмжээнд тооцогдох үнэ төлбөргүй үйлчилгээ үзүүлдэг NHC Лондон хотын түргэн тусламжийн газраар хангагддаг. Хатан хааны эргийн харуулын алба болон хааны үндэсний аврах иститут ТАМЭС голыг хянаж ажилладаг. Аврах үйлчилгээ нь гэнэтийн аюулт байдлын хор уршигаас сэргийлж ТАМЭС голд зориулж байгуулагдсан. == Үндэсний засаглал == Лондон бол чухал хот учир нь Westminster ордныг тойроод Нэгдсэн Вант улсын засгийн газрын ордон байдаг. Олон Засгийн газрын агентлагууд Парламенттай адил Whitehall-н дагуу 10 Downing гудамжинд Ерөнхий сайдын ордонд байрладаг. Их Британийн парламент нь “Парламентын эх” гэж нэрлэгдэн олон улсад нэр хүндтэй байдаг. Учир нь бусад парламентын системийн загвар болж байдаг ба бусад олон парламентүүд Их Британийн парламентын баримтыг хэрэглэдэг. == Газар зүй == === Газар зүйн байршил === Баруун болон төв Лондон SPOT гэдэг дагуул хотоос сайн харагддаг. Лондоны газар зүйн байдлыг авто замын дугаар, хуулийн хэлэлцүүлэг, үе мөчлөг тодорхойлж болно. Лондоны төв нь хуучин буюу эртний жижиг Лондон бөгөөд энэ нь 1 милл кв талбай эсвэл хот гэж нэрлэгдэж заншсан юм. Лондон хотын газар нутаг Виктор хааны үе мөн Дэлхийн дайны үеүдэд ихээр тэлсэн. Гэвч 1940 оноос энэ байдал бүрэн зогссон. Учир нь дэлхийн II дайн буюу Ногоон бүсийн хууль үйлчилж байв. Английн Лондон муж нь дэлхий нийтэд Дэлхийн дайны үед Ногоон бүстнүүдээр удирдуулж байсан Их Лондон гэдгээрээ алдартай. Мөн Их Лондон гэж нэрлэгддэг, ба Дэлхийн II дайн ба Ногоон бүсийг удирдсан газар юм. Их Лондоны Урбаны дүүрэг нь хотын хүн амын энгийн бүдүүлэг амьдралын нүүр царай юм. Энэ нь Лондоны алсын томоохон дүүргүүдийн нэг юм. Лондон хот бол 607 милл /1570 км кв/ газар нутагтай. Thames гол нь баруун урьдаас зүүн тийш хотыг хөндлөн дайрч урсдаг. Thames гол нь Parliament, Addington буюу Primrose нуруудын хооронд урсдаг. Өмнө нь Thames гол маш гүн бөгөөд одоо байгаа үеэсээ 5 дахин их устай мөрөн байсан гэдэг. Викториягийн үеэс голын түвшин багасаж, бага, жижиг салаанууд нь ширгэж алга болсон. Сүүлийн үед жил ирэх тусам далайн түрлэг ихсэж, Thames голын түвшин аажим аажмаар нэмэгдэж байна. Үүний улмаас уулын ус буух үеэр үер болох магадлал ихтэй болсон. Энэхүү үерийн аюулаас урьдчилан сэргийлж 1974 онд Woolwich болон Barrier орчмын Thames голын дээгүүр хөндлөн далан барьж эхэлсэн ба энэ нь 2030-аад оны үед ашиглалтанд орох ба зураг төсөл инженерийн ажлууд хийгдэхээр шийдэгдсэн байна. === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Лондон ([[LHR]]),{{refn|Дундаж утгыг Хитроу нисэх онгоцны буудлаас, харин хэт өндөр утгыг Лондон даяарх станцуудаас авдаг.|group=note}} өндөр: {{convert|25|m|ft|0|abbr=on}}, 1991–2020 оны хэвийн |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 17.2 |Feb record high C = 21.2 |Mar record high C = 24.5 |Apr record high C = 29.4 |May record high C = 32.8 |Jun record high C = 35.6 |Jul record high C = 40.2 |Aug record high C = 38.1 |Sep record high C = 35.0 |Oct record high C = 29.5 |Nov record high C = 21.1 |Dec record high C = 17.4 |Jan high C = 8.4 |Feb high C = 9.0 |Mar high C = 11.7 |Apr high C = 15.0 |May high C = 18.4 |Jun high C = 21.6 |Jul high C = 23.9 |Aug high C = 23.4 |Sep high C = 20.2 |Oct high C = 15.8 |Nov high C = 11.5 |Dec high C = 8.8 |year high C = 15.7 |Jan mean C = 5.6 |Feb mean C = 5.8 |Mar mean C = 7.9 |Apr mean C = 10.5 |May mean C = 13.7 |Jun mean C = 16.8 |Jul mean C = 19.0 |Aug mean C = 18.7 |Sep mean C = 15.9 |Oct mean C = 12.3 |Nov mean C = 8.4 |Dec mean C = 5.9 |year mean C = 11.7 |Jan low C = 2.7 |Feb low C = 2.7 |Mar low C = 4.1 |Apr low C = 6.0 |May low C = 9.1 |Jun low C = 12.0 |Jul low C = 14.2 |Aug low C = 14.1 |Sep low C = 11.6 |Oct low C = 8.8 |Nov low C = 5.3 |Dec low C = 3.1 |year low C = 7.8 |Jan record low C = -16.1 |Feb record low C = -13.9 |Mar record low C = -8.9 |Apr record low C = -5.6 |May record low C = -3.1 |Jun record low C = -0.6 |Jul record low C = 3.9 |Aug record low C = 2.1 |Sep record low C = 1.4 |Oct record low C = -5.5 |Nov record low C = -7.1 |Dec record low C = -17.4 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 58.8 |Feb precipitation mm = 45.0 |Mar precipitation mm = 38.8 |Apr precipitation mm = 42.3 |May precipitation mm = 45.9 |Jun precipitation mm = 47.3 |Jul precipitation mm = 45.8 |Aug precipitation mm = 52.8 |Sep precipitation mm = 49.6 |Oct precipitation mm = 65.1 |Nov precipitation mm = 66.6 |Dec precipitation mm = 57.1 |year precipitation mm = 615.0 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 11.5 |Feb precipitation days = 9.5 |Mar precipitation days = 8.5 |Apr precipitation days = 8.8 |May precipitation days = 8.0 |Jun precipitation days = 8.3 |Jul precipitation days = 7.9 |Aug precipitation days = 8.4 |Sep precipitation days = 7.9 |Oct precipitation days = 10.8 |Nov precipitation days = 11.2 |Dec precipitation days = 10.8 |year precipitation days = 111.7 | Jan humidity = 80 | Feb humidity = 77 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 65 | May humidity = 67 | Jun humidity = 65 | Jul humidity = 65 | Aug humidity = 69 | Sep humidity = 73 | Oct humidity = 78 | Nov humidity = 81 | Dec humidity = 81 | year humidity = 73 | Jan dew point C = 3 | Feb dew point C = 2 | Mar dew point C = 2 | Apr dew point C = 4 | May dew point C = 7 | Jun dew point C = 10 | Jul dew point C = 12 | Aug dew point C = 12 | Sep dew point C = 10 | Oct dew point C = 9 | Nov dew point C = 6 | Dec dew point C = 3 |Jan sun = 61.1 |Feb sun = 78.8 |Mar sun = 124.5 |Apr sun = 176.7 |May sun = 207.5 |Jun sun = 208.4 |Jul sun = 217.8 |Aug sun = 202.1 |Sep sun = 157.1 |Oct sun = 115.2 |Nov sun = 70.7 |Dec sun = 55.0 |year sun = 1674.8 |Jan uv = 1 |Feb uv = 1 |Mar uv = 2 |Apr uv = 4 |May uv = 5 |Jun uv = 6 |Jul uv = 6 |Aug uv = 5 |Sep uv = 4 |Oct uv = 2 |Nov uv = 1 |Dec uv = 0 |source 1 = [[Met Office]]<ref>{{cite web |url=https://www.metoffice.gov.uk/research/climate/maps-and-data/uk-climate-averages/gcpsvg3nc |title=London Heathrow Airport |publisher=[[Met Office]] |access-date=2026-04-20}}</ref><ref>{{cite web|url=https://twitter.com/metoffice/status/1154407682981412864|title=Station Data|publisher=Met Office|access-date=2026-04-20}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.metoffice.gov.uk/research/climate/maps-and-data/uk-climate-extremes|title=UK Climate Extremes |publisher=[[Met Office]] |access-date=2026-04-20}}</ref> [[Нидерландын Хааны Цаг Уурын Хүрээлэн]]<ref>{{cite web |url=http://eca.knmi.nl/indicesextremes/customquerytimeseriesplots.php |title=Heathrow Airport Extreme Values |publisher=[[Нидерландын Хааны Цаг Уурын Хүрээлэн|KNMI]] |access-date=2026-04-20 |archive-date=2018-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180202192334/http://eca.knmi.nl/indicesextremes/customquerytimeseriesplots.php |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url =http://eca.knmi.nl/utils/mapserver/climatology.php?indexcat=**&indexid=TXx&periodidselect=1981-2010&seasonid=0&scalelogidselect=no&CMD=ZOOM_IN#bottom | title =Heathrow 1981–2010 mean maximum and minimum values | access-date =2026-04-20 | publisher =[[KNMI (хүрээлэн)|KNMI]] | archive-date =2021-04-16 | archive-url =https://web.archive.org/web/20210416135950/https://eca.knmi.nl/utils/mapserver/climatology.php?indexcat=**&indexid=TXx&periodidselect=1981-2010&seasonid=0&scalelogidselect=no&CMD=ZOOM_IN#bottom | url-status =dead }}</ref> |source 2 = Weather Atlas (Хэт ягаан туяаны индекс)<ref name="Weather Atlas">{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/united-kingdom/london-weather-march |title=London, United Kingdom – Climate data |publisher=Weather Atlas |access-date=2026-04-20 |archive-date=2021-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211226083032/https://www.weather-atlas.com/en/united-kingdom/london-weather-march |url-status=dead }}</ref> CEDA Архив<ref>{{cite web |url=https://data.ceda.ac.uk/badc/ukmo-midas-open/data/uk-daily-temperature-obs/dataset-version-202007/greater-london/00728_waddon/qc-version-1|title=MIDAS Open: UK daily temperature data, v202007|publisher=CEDA Archive |access-date=2026-04-20 }}</ref> [[TORRO]]<ref>{{cite web |url=https://www.torro.org.uk/extremes/date-records/max-temp|title=Maximum temperature date records |publisher=[[TORRO]] |access-date=2026-04-20 }}</ref> Time and Date<ref>{{cite web |url=https://www.timeanddate.com/weather/uk/london/climate|title=Climate & Weather Averages in London, England, United Kingdom|publisher=Time and Date |access-date=2026-04-20 }}</ref> }} == Боловсрол == Royal Holloway бол Лондоны дээд боловсролын институтын холбоо бөгөөд Лондоны их сургуулийн нэгэн салбар юм. Дээд сургууль болон коллеж, шинжлэх ухаан хөгжлийн төв болох Лондон хотод 378000 оюутан суралцдаг. Лондон дахь ихэнх бага болон дунд сургуулиуд нь Английн боловсролын системийн дагуу үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Лондоны их сургуулиуд нь европ болон Нэгдсэн Вант улсын хамгийн том заах арга зүйн сургууль бөгөөд 125000 оюутан суралцдаг. Мөн энэ сургуулийн харьяанд 20 коллеж байдаг. Коллежууд нь өөрийн удирдлагатай, мөн өөр өөрийн гэсэн дүрэм журамтай бөгөөд эдгээр коллежуудыг төгсөгчид нь Лондоны их сургуулийн гэрчилгээтэй төгсдөг. Үүнээс нэрлэх юм бол Royal Holloway, Birkbeck, UCL,[208] King's, Goldsmiths, Queen Mary[209] бөгөөд мөн тусгай мэргэжлийн институтууд болох London School of Economics,[210] SOAS,[211] Royal Academy of Music,[212] Courtauld Institute of Art ба Institute of Education нар болно. [213] Imperial College London болон University College London Times Higher Education сэтгүүлээс зарласан 2008 оны дэлхийн шилдэг 10 их дээд сургуулиудын 6 болон 7 дугаар байруудыг эзэлж байсан. Мөн түүнчлэн Лондоны эдийн засгийн дээд сургууль нь дэлхийн нийгэм шинжлэх ухааны удирдлагын институт заах болон судалгаа шинжилгээний төвүүдтэй. Соёл урлагийн сургуулиудын тэргүүн байранд Royal College of Music, Royal College of Art, ба Guildhall School of Music and Drama ордог. Senate House нь Лондоны их сургуулийн нэг салбар юм. Лондоны бусад их сургуулиуд болох Brunel University, City University, London Metropolitan University, Middlesex University, University of East London, University of the Arts London, University of Westminster, Kingston University ба London South Bank University Лондоны их сургуулийн харьяа биш бөгөөд гэвч аливаа тэргүүлэгчид болон олон улсын бусад суралцагчид Лондоны их сургуулийг сонгодог. 1992 оноос зарим техникийн их сургуулиуд нэгдэж зарим нь бүүр эрт үйл ажиллагаагаа эхэлж байсан. Imperial College London 2007 онд Лондоны Их сургуулиас гарч бие даасан сургууль болсон. 2003 онд University of North London ба London Guildhall University сургуулиуд нэгдсэн. London Metropolitan University нь нийслэл хотын бие даасан хамгийн том сургууль ба энэ сургуульд 155 орны 34,000 оюутнууд суралцдаг. Лондон бол London Business School ба Cass Business School бизнесийн сургуулиуд нь бизнесийн боловсролын сургалтаараа дэлхийд тэргүүлдэг. Мөн үүн дээр тэргүүний Schiller International University, Richmond University ба Regent's College сургуулиуд байдаг. == Уран барилга == == Дүүргүүд == Лондоны газруудын жагсаалтад төв Лондон, дотоод болон гадаад Лондон багтана. Лондоны газар нутгийг олон удаа (e.g. Bloomsbury, Knightsbridge, Mayfair, Whitechapel, Fitzrovia) гэх мэт дүүргүүдэд хувааж байсан. Тосгоны нэрийг сүмийн харъяат нутгууд болон хот, дүүргүүдийн албан ёсны бус нэр өгч байсан. Орон нутагт иймэрхүү нэрүүд нь өөр өөрийн гэсэн өвөрмөц шинж чанарыг үлдээн уламжлагдан үлдсэн байдаг. Гэвч ихэнх нэр нь орчин үед албан ёсных биш болсон юм. Хэдий тийм боловч 1965 оноос эртний Лондон хот нь 32 жижиг дүүрэг болон хуваагдаж, төрөл бүрийн эдийн засаг, санхүүгээр ноёрхох болсон. Дэлхийн гурван том эдийн засгийн төвийн нэг нь Лондон хотод байдаг. Үүнд Зээлийн банк, Олон Улсын бондын байгууллага мөн гадаадын арилжаа, менежмент, гадаадын үнэт цаасны худалдааны сангууд багтана. Гол тэргүүлэх эдийн засгийн төв нь металлын арилжаа. Үүний хамгийн том нь алтны зах зээл юм. Мөн эвдэрсэн усан онгоцны зах, гадаадын банк, хөрөнгө оруулалт хийсэн байшин бусад төвүүд орно. Хот нь өөрийн гэсэн бие даасан статустай. Лондоны шинэ эдийн засаг нь хотыг зүүн зүгийн газар нутгийг арилжааны төвд Canary Wharf гэдэг цогцолбор ноёрхдог. Бусад бизнесүүд нь City of Westminster, UK's national government, хотод байралдаг. Хаант улсын Засгийн газар нь Westminster Abbey-д байдаг. Лондоны баруун хэсэгт зугаа цэнгэлийн газар, дэлгүүр дүүрэн байдаг. Oxford гудамж, Leicester талбай, Covent цэцэрлэг, Piccadilly цирк байдаг. Баруун Лондонд их тансаг, мөн үнэтэй, хувийн газрууд байдаг. Жишээ нь: 10 сая фунт стерлингийн үнэтэй Notting Hill, Knightsbridge болон Chelsea нэртэй үл хөдлөх хөрөнгүүд байдаг. Төв Лондонд байдаг Royal Borough of Kensington болон Chelsea хөрөнгүүдийн дундаж үнэ нь 894,000 фунт стерлинг байдаг. Лондоны зүүн муж нь Зүүн Лондон ба Зүүн дагавар хотуудаас бүрддэг. Зүүн дагавар хот нь гадаадын цагаачид амьдардаг хамгийн ядуу дүүрэг болох Лондон усан онгоцны зогсоол юм. Зүүн Лондонгоос эртний үйлдвэрийн хөгжлийг харж болох бөгөөд одоо 2012 оны Олимпийг зохион байгуулах болсонтой холбогдуулан London Riverside ба Lower Lea Valley хэсгүүд ордог Thames Gateway -ийг дахин сэргээн босгон хөгжүүлж байна. == Цэцэрлэгт хүрээлэнгүүд == Төв Лондоны хамгийн том цэцэрлэгт хүрээлэнгүүд болох Royal Parks мөн зэрэгцээ орших Kensington Gardens паркууд нь төв Лондоны баруун захад, Regent's Park нь хойд захад нь байрладаг. Эдгээр паркуудад Лондоны амьтны хүрээлэн, дэлхийн эртний шинжлэх ухааны хүрээлэн, мөн үүний зэрэгцээ жуулчдын сонирхол татах Madame Tussauds музей байдаг. Мөн Төв Лондоны ойролцоо Green Park , St. James's Park нэртэй жижиг паркууд байдаг. Hyde Park нь спортын тоглолтууд болон зарим үед задгай талбайн тоглолтууд болдгоороо онцлог. Дээрх том паркууд нь хотын төвөөс гадагшаа чиглэлээр дугаарлагдсан байдаг. Үүнд Royal Parks зүүн урагшаа, Bushy Park, Richmond Park паркууд нь баруун урагшаа, Victoria Park, East London хотын төвөөс зүүн тийш чиглэлээр дугаарлагдсан байдаг. Хойд зүгт байрладаг Regent's Park нь цэнгэг агаар, зугаалах газраараа онцлог байдаг. Хойд Лондоны Hampstead Heath паркад 3,2 км кв талбай бүхий байгалийн төрхөө хадгалсан чөлөөт газар байдаг. Түүхийн дурсгалт Kenwood House –д зуны саруудад нууран дээр болдог сонгодог хөгжмийн тоглолт болж долоо хоног бүрийн сүүлээр тайз засал, галт наадам, хөгжмөөрөө мянга мянган хүний сонирхлыг татаж байдаг. Аялал жуулчлалд 2003 оны Лондоны хувийн үйлдвэрийн 350,000 ажилчдын бүтэн цагаар ажилласантай тэнцүү хэмжээний буюу жилд ойролцоогоор 15 тэрбум паундын зардал гаргадаг. 2007 оны 10 дугаар сард Лондон нь дэлхийн хамгийн алдартай 150 хотыг тэргүүлж 2006 онд 15,6 сая жуулчдын сонирхлыг татаж чадсан. Лондоны дараа Бангконг (10.35 сая) 2 дугаар байранд, Парис хот (дөнгөж 9.7 сая)-аар 3 дугаар байранд шалгарчээ. Нэгдсэн Вант улсын хоёр дахь том боомт нь жилд 53 сая тонн ачааг зөөж тээвэрлэдэг. == Тээвэр == === Лондоны тээвэр ба явганаар болон дугуйгаар явах асуудал === Тээвэр бол Лондон хотын захирагчийн албаар удирдуулдаг 4 газрын нэг боловч захирагчийн санхүүгийн хяналт нь хязгаартай учраас төмөр замын сүлжээг бүрэн хянаж чаддаггүй. 2007 оны 11 дүгээр сард тэрээр Хойд чиглэлийн метроны замыг Лондоны газар дээрх төмөр замын сүлжээний адил хэд хэдэн шинэ өөр чиглэлүүдийг барих боломжийг судалсан. Нийтийн тээврийн сүлжээ нь дэлхий дээрх хамгийн өргөн уудам газрыг хамарсан сүлжээний нэг ба Лондоны тээврийн газраар удирдуулдаг. Энэ нь олимпод зориулж 7 тэрбум фунт стерлингийн (10 тэрбум евро) хөгжлийн төлөвлөгөөг багтаасан, замыг хаягжуулах хөрөнгө оруулалтын хөтөлбөр, замын бөглөрлийн асуудал, бусад асуудлын нүүр царай нь болж байна. Лондон нь хамгийн сайн нийтийн тээвэртэй хотод тооцогддог. Дугуй унах явдал нь Лондоны оршин суугчдад ихэд дэлгэрч байгаа. Лондоны дугуйгаар зорчих компанит ажилд хамгийн сайн бэлтгэж байна. === Төмөр зам === Дэлхийн хамгийн анхны метро болох Лондоны метроны Paddington-ы буудал Метро нь st.Pancras International зогсоолоос хөдөлж шууд Pairs болон Liverpool зогсоол руу очдог. Нийтийн тээврийн сүлжээний гол хэсэг нь 11 чиглэлээс бүрдсэн Лондоны метро юм. Энэ нь 1863 оноос үйл ажиллагаагаа эхэлсэн бөгөөд дэлхийн хамгийн анхны, хамгийн үнэтэй, хамгийн урт метроны нэг юм. Энэ метро 1890 оноос дэлхийн хамгийн анхны газар доорх цахилгаан зам болох City & South London Railway юм. Метрогоор өдөрт 3 сая гаруй, жилд 1 тэрбум хүн зорчдог. Энэ нь Лондонд жилд 244 милл газарт ойролцоогоор 1,1 тэрбум хүнийг зөөвөрлөдөг гэсэн үг юм. Хотын хамгийн анхны метро нь 1863 онд нээгдсэн бөгөөд өнөөгийн байдлаар энэ нь 500 вагон бүхий 275 зогсоолтой болтлоо өргөжсөн байна. Метроны хамгийн ачаалалтай зогсоол болох Waterloo зогсоол нь өглөө ид ачааллын үед 46,000 зорчигчдод үйлчилдэг. Метро нь нийтдээ 412 цахилгаан шат ба 112 лифтийг замын бөглөрлөөс хамгаалж байдаг. === Авто зам === Төв Лондонтой холбогдсон хотын захад байдаг нийтийн эзэмшлийн газар руу явдаг замаар ихэнхдээ машин болон нийтийн тээврийн хэрэгслүүд явдаг. Хотын төвийн зам ба хотын өмнөд болон хойд зах руу явдаг замууд нь шулуун ба тойрог хэлбэрээр байдаг бөгөөд уулзварууд нь тойрог хэлбэрээр огтолцдог. М25 дугаартай зам нь хамгийн урт шулуун зам бөгөөд энэ нь 121,5 милл буюу 195.5 км юм. Хотын шулуун замын сүлжээний дэлгэрэнгүй бүдүүвч зургийг анх 1960 онд бэлтгэсэн бөгөөд энэ ажил 1970 оноос тасалдсан. 2003 онд хотын төвийн замын хөдөлгөөний багтаамж буурч бөглөрөл үүсч байгаатай танилцаж, хянаж байсан. Цөөн жишээ дурьдахад жолооч нар төв Лондоны хамгийн их түгжрэлтэй замуудаар явахдаа өдөрт 8 паунд төлөхийг шаарддаг болсон. Хотын байнга түгжрэл үүсдэг дүүрэгт оршин суудаг жолооч нарт машинаа тавиад нийтийн тээврээр явах нь хямд төсөр болсон. М25 дугаартай зам нь хамгийн их ачаалалтай хотоос гардаг шулуун зам ба Лондон бол замын засрашгүй түгжрэлтэй хот юм. Машины дундаж хурд нь цагт 10,6 км/цаг байдаг. == Хөгжим == Лондон бол сонгодог ба ардын урлаг, урлагийн хамтлаг, мэргэжлийн хөгжимчид болон хөгжмийн мэргэжилтнүүд бэлтгэх EMI гэх мэт хөгжмийн компаниудын гол төв нь юм. Лондон бол Barbican Arts Centre, Cadogan Hall, Royal Albert Hall зэрэг олон найрал хөгжим, хамтлагуудын гол гэр нь юм. Лондонд Royal Opera House ба Coliseum Theatre гэдэг дуурийн хоёр театр байдаг. Лондон бол Royal Opera ордонд байдаг Нэгдсэн Вант улсын хамгийн том орган хөгжмийн гэр нь юм. Бусад гол хөгжмийн зэмсгүүд нь үндсэн болон чогчин дуган сүмүүдэд байрладаг. == Спорт == Wembley цэнгэлдэх хүрээлэн бол [[Англи]]йн хөлбөмбөгийн гал голомт ба дэлхийн хамгийн үнэтэй цэнгэлдэх хүрээлэн бөгөөд Wimbledon-ны аварга шалгаруулах болон Grand Slam-ын теннисний тэмцээн зохион байгуулагддаг. Лондон Зуны олимпийг 1908 ба 1948 онуудад 2 удаа зохион байгуулсан. 2005 оны долдугаар сард 2012 оны наадмыг зохион байгуулахаар сонгогдсон ба дэлхийд Зуны олимпийг 3 дахь удаагаа зохиож байгаа анхны хот юм. Мөн Лондон 1934 онд British Empire Games зохион байгуулсан. Лондонд спортын ихэнх хүн нь хөлбөмбөг тоглодог. Лондон бол гучин хөл бөмөбгийн клүб холбоотой ба үүнд Arsenal, Chelsea, Fulham, Tottenham Hotspur ба West Ham United таван клүб тэргүүлдэг. Мөн Лондон Guinness Premiership дөрвөн регби эвлэл багууд (London Irish, Saracens, Wasps ба Harlequins) байдаг ч, одоо Лондонд зөвхөн Harlequins тоглодог (одоо Их Лондонгоос гурван баг тоглож байгаа ч М25-д Saracens still багтсан.) Лондонд хоёр мэргэжлийн rugby league клүб байдаг Harlequins Rugby League. == Цахим холбоос == {{commons|London|Лондон}} * [http://www.london.gov.uk/ Лондоны мэйр, Лондоны ассемблей, Их Лондоны захиргаа] - Хотын засгийн газрын албан ёсны сайт * [http://www.tfl.gov.uk/ Лондоны тээвэр] * [http://www.bbc.co.uk/london/ BBC Лондон] * [http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20040722014745/http://www.statistics.gov.uk/focuson/london/ Лондоны статистик] [[Ангилал:Лондон| ]] [[Ангилал:Английн суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Их Британийн их сургуулийн хот]] c5291wenb70qwl88h5mcna8mjrf2fsy 0 5897 855154 854891 2026-04-30T08:51:04Z HorseBro the hemionus 100126 855154 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption = | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хаан]] | reign = 1676–1678 ([[Хунтайж]]){{sfn|Atwood|2004|p=628}}<br>1678–1697 (Бошигт [[Хаан]]){{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation = | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = [[Сэнгэ хунтайж]] | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place = | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан}}'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч [[Мияваки Жүнко|Мияваки Жүнкогийн]] хэлснээр тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байгуулагч байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ. Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам "Бошигт [[хаан]]" хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] хаан, Галдан бошигтод захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа [[Хамил тойрог]], [[Турфан хот|Турфан хотууд]] руу аялаж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} === Галданы казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} === Зүүнгар–Халхын дайн (1687–1688) === == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] jzr3ankqfjz4l18lcseztv8qgdzjbns 0 8249 855155 854826 2026-04-30T09:05:05Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855155 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс | common_name = Индонез | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = <br>{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])<br>"Олон янз байдалд эв нэгдэл" | other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}<br />(Таван зарчим) | other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал: | national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}<br />"Их Индонез"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Жакарта]] | largest_city = [[Жакарта]] | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Индонез хэл]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = Орон нутгийн хэл | languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]<ref name="BPS">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}</ref> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], <br>болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}</ref> | demonym = [[Индонезчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Прабово Субианто]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}} | leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}} | leader_name3 = [[Пуан Махарани]] | leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}} | leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]] | legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ) | upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ) | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ) | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])<!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --> | established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он | established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_rank = 14 | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_data2 = 4.85 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853<ref>{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 4 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 143 | population_density_sq_mi = 371 | population_density_rank = 90 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 7 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 98 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 16 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 112 | Gini = 37.9 | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.705 | HDI_year = 2021 | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}</ref> | HDI_rank = 114 | currency = [[Индонез рупиа]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]] | utc_offset = +7 - +9 | date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ | drives_on = зүүн | calling_code = [[+62]] | cctld = [[.id]] }} [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог<ref>[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu</ref> [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. [[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ. Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,<ref name=economist1>{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].</ref><ref name = "Asia">{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}</ref> нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан. == Нэр == Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.<ref name = "Kroef">{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}</ref> 1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.<ref name="JIAEA_1">{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}</ref> Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.<ref name = "EcoSeas1">{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}</ref> 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.<ref name = "Kroef" />. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ. ==Түүх== [[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим "[[Жава хүн]]" гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.<ref>{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}</ref><ref>[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.</ref><ref>{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}</ref> Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. "Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ" гэх судалгаа байдаг.<ref>Taylor (2003), pp. 5–7</ref> М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,<ref>Taylor (2003), pp. 8–9</ref> М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.<ref>Taylor (2003), pp. 15–18</ref> Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.<ref>Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3</ref><ref>Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4</ref> [[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]] [[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] [[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.<ref>Taylor (2003), pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs (1991), p. 3</ref> [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.<ref>{{cite journal |title=The next great empire |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}</ref> Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 3–14</ref> Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.<ref>Ricklefs (1991), pp. 12–14</ref> Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.<ref>Ricklefs (1991), pp. 22–24</ref> Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ. [[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.<ref>Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}</ref> Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.<ref name="Ricklefs">Ricklefs (1991)</ref><ref>{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}</ref> Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.<ref>{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}</ref><ref name="Charles1945">{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}</ref><ref>{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =325 | isbn = 0-300-10518-5 }}</ref><ref>Reid (1973), p. 30</ref> Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.<ref name="Charles1945" /><ref>{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}</ref> Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by "Free Choice"]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.</ref> Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг эвлэрүүлэн намжааж байв.<ref>Ricklefs (1991), pp. 237–280</ref> 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?<ref>{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}</ref><ref>{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref>), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.<ref>Friend (2003), pp. 107–109</ref><ref>{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}</ref><ref>Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290</ref> Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.<ref>US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.</ref><ref>Vickers (2005), p. 163</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70</ref> Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.<ref>{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}</ref> 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}</ref> Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.<ref>{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}</ref> Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.<ref>{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}</ref> {{clear}} == Төр засаг== [[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]] Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.<ref>In 1998, 1999, 2000 and 2001</ref> Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.<ref>{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}</ref> Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.<ref>(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&nbsp;– The Executive Power, Art. 7.</ref> Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.<ref>{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}</ref> Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')<ref name="USSTATE">{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}</ref> гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref> 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.<ref>Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)</ref> ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.<ref>Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}</ref> == Орон нутаг == {{Индонезийн газрын зураг}} Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. * I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай. * II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна. * III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''<br>гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. ===33 муж=== Онцгой эрхтэй таван мужийг <nowiki>*</nowiki>-оор тэмдэглэв. {{Col-begin}} {{Col-break}} '''[[Суматра]] арлын 10 муж''' * [[Аче]]^*&nbsp; (''Aceh'') * [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'') * [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'') * [[Риау]] ''(Riau)'' * [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'') * [[Жамби]] (''Jambi'') * [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'') * [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'') * [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') * [[Лампунгг]] (''Lampung'') '''[[Жава]] арлын 6 муж''' * [[Жакарта]]^* (''Jakarta'') * [[Бантен]] (''Banten'') * [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'') * [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'') * [[Иогякарта|Иогякарта]]^* (''Yogyakarta'') * [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'') '''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж''' * [[Бали]] (''Bali'') * [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'') * [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') {{Col-break}} '''[[Калимантан]] арлын 4 муж''' * [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'') * [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'') * [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'') * [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'') '''[[Сулавеси]] арлын 6 муж''' * [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara) * [[Горонтало]] (''Gorontalo'') * [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'') * [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'') * [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'') * [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'') '''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' * [[Малуку]] (''Maluku'') * [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'') '''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж''' * [[Өрнөд Папуа]]^* (''Papua Barat'') * [[Папуа]]^* (''Papua'') {{Col-end}} ==Газар орон== [[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]] [[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.<ref>{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}</ref> Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.<ref name="Witton2003">{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =139, 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref> 1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Population density&nbsp;– Persons per&nbsp;km² 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}</ref> Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.<ref name="JOSHUA">{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}</ref> Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км² талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.<ref>{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |wayback=20091028130659 |text=Republic of Indonesia |archiv-bot=2026-04-30 09:05:04 InternetArchiveBot }}</ref> [[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]] [[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.<ref>{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}</ref> Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж<ref>{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}</ref>, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.<ref>{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}</ref> Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.<ref>{{cite web |title =About Jakarta And Depok |work =University of Indonesia |publisher =University of Indonesia |url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |accessdate =24 April 2007 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |archivedate =4 Тавдугаар сар 2006 |url-status =live }}</ref> {{clear}} ==Хүн ам== :''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]'' [[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]] 2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,<ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}</ref> жилд 1.9%-иар өсч байна.<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}</ref> Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх<ref name="JOSHUA" /> Жава аралд оршин суудаг.<ref name="bps2010"/> [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations</ref> Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.<ref>{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title="Bahasa Indonesia" and languages of Indonesia |work=UNIBZ&nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}</ref> Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.<ref name="Witton2003" /><ref>Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = 7 | isbn = 0-500-34132-X }}</ref> Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.<ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}</ref> Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад "Индонез" [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs (1991), p. 256</ref> Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.<ref>Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration & Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}</ref><ref>{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team & Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&nbsp;KB}}</ref> Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт<ref>Schwarz (1994), pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.<ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}</ref><ref>{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}</ref> [[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.<ref name="CIA"/> Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх<ref>{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}</ref> гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.<ref name="Yang">{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}</ref> 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}</ref> Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].<ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.<ref name="csi">{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн<ref>Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28</ref><ref>{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}</ref> бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 28, 62</ref><ref>Vickers (2005), p. 22</ref><ref>{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery caption="Индонез" widths="180px" heights="120px" perrow="5/'"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]] File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper. File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]] File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 [...] </gallery></center> ==Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос|3}} == Цахим холбоос == * {{commons|Indonesia|Индонез}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{OIC}} [[Ангилал:Индонез| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] jwowu4yscvgw1ku2kc9jr9kis6osyt4 0 8523 855052 854387 2026-04-30T04:14:00Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855052 wikitext text/x-wiki {{Short description|Германы нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Берлин | native_name = Berlin | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Герман | subdivision_type1 = [[Германы мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Берлиний дүүрэг ба хорооллууд|Берлин]] | settlement_type = Нийслэл, [[Германы муж улс|муж]] ба [[Германы хотын захиргаанууд|хотын захиргаа]] | nicknames = Саарал хот<ref>{{Cite web |date=2023-05-14 |title=Nicknames For Berlin (Popular, Cute, Funny & Unique) |url=https://letslearnslang.com/nicknames-for-berlin/ |access-date=2026-04-21 |publisher=LetsLearnSlang.com |archive-date=2024-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240112160701/https://letslearnslang.com/nicknames-for-berlin/ |url-status=live }}</ref> <br /> "Spreeathen", буюу [[Шпрее гол]] дээрх Афин<ref>{{Cite web |date=2020-09-01 |title=Gilly & Schinkel and Athens on the Spree: Berlin Architecture 1790–1840 with Barry Bergdoll |url=https://www.classicist.org/articles/gilly-schinkel-and-athens-on-the-spree-berlin-architecture-1790-1840-with-barry-bergdoll/ |access-date=2026-04-21 |publisher=Сонгодог архитектур ба урлагийн хүрээлэн |archive-date=2024-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240112160701/https://www.classicist.org/articles/gilly-schinkel-and-athens-on-the-spree-berlin-architecture-1790-1840-with-barry-bergdoll/ |url-status=live }}</ref> | image_skyline = {{multiple image | total_width = 300 | border = infobox | perrow = 1/3/2/1/2 | caption_align = center | image1 = Museumsinsel_Berlin_Juli_2021_1_(cropped)_b.jpg | caption1 = [[Шпрее гол]], [[Музейн арал]], [[Берлиний ТВ цамхаг]] болон [[Берлиний ордон]] | image2 = Berlin_-_Schloss_Charlottenburg_Reiterstandbild_&_Schlossturm.jpg | caption2 = [[Шарлоттенбург ордон]] | image3 = Berlin_-_Siegessäule1.jpg | caption3 = [[Берлиний ялалтын багана|Ялалтын багана]] | image4 = Berlin-Mitte,_het_Berliner_Schloss_Dm_IMG_5754_2024-09-07_12.46.jpg | caption4 = [[Берлиний ордон]] | image5 = Brandenburger Tor abends.jpg | caption5 = [[Бранденбургийн хаалга]] | image6 = Berlin_-_Reichstag_-_2020.jpg | caption6 = [[Рейхстагийн барилга|Рейхстаг]] | image7 = Panorama_Gendarmenmarkt-Berlin-Huntke-2008.jpg | caption7 = [[Жандарменмаркт]] | image8 = Berliner Dom von Humboldt-Box.jpg | caption8 = [[Берлиний цогчин дуган|Берлиний сүм]] | image9 = Hochhäuser_am_Potsdamer_Platz,_Berlin,_160606,_ako.jpg | caption9 = [[Потсдамын талбай]] }} | image_shield = DEU Berlin COA.svg | shield_size = 70px | shield_link = Берлиний сүлд | coordinates = {{coord|52|31|12|N|13|24|18|E|format=dms|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Berlin.svg | flag_link = Берлиний далбаа | mapframe = yes | mapframe-point = none | total_type = Хот/Муж | area_total_km2 = 891.3 | area_urban_km2 = 3,743 | area_footnotes = <ref name="Amt für Statistik Berlin-Brandenburg-2">{{cite web |access-date=2026-04-21 |title=Amt für Statistik Berlin Brandenburg – Statistiken |url=https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/Statistiken/inhalt-statistiken.asp |website=[[Amt für Statistik Berlin-Brandenburg]] |language=de |archive-date=2021-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308125331/https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/Statistiken/inhalt-statistiken.asp |url-status=dead}}</ref> | population_total = 3,596,999 | population_as_of = 2022 тооллого | population_footnotes = <ref>*www.zensus2022.de*{{cite web|url=https://www.zensus2022.de/EN/Census_results/_inhalt.html |title=Release of results (Census 15.05.2022) |publisher=[[Германы Холбооны Статистикийн Алба]] |website=destatis.de |date=2024-06-25 |access-date=2026-04-21}}</ref> | pop_est_as_of = 2024 оны 12 сар | population_est = 3,685,265 | pop_est_footnotes = <ref name="Destatis.Population">{{cite web |url=https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Current-Population/Tables/population-by-laender-basis-2022.html |title=Population by nationality and federal states |publisher=[[Германы Холбооны Статистикийн Алба]] |website=destatis.de |date=2025-01-10 |access-date=2026-04-21}}</ref> | population_urban = 4,679,500 | population_urban_footnotes = <ref name="UrbanAgglomerations">{{cite web |url=https://www.citypopulation.de/en/germany/agglo/ |title=Germany: Urban Agglomerations |publisher=CityPopulation |website=citypopulation.de |access-date=2026-04-21}}</ref> | population_density_km2 = 4,109 | population_density_urban_km2 = 1,250 | elevation_m = 34 | population_demonyms = Берлинчүүд<br/>Berliner (эр), Berlinerin (эм) (Германаар) | population_rank = Европт [[Европын хотын жагсаалт (хотын хязгаар доторх хүн амын тоогоор)|5-д]]<br />Германд [[Германы хотын жагсаалт|1-т]] | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref name="destatis">{{cite web |date=2025-03-28 |title=Bruttoinlandsprodukt, Bruttowertschöpfung |url=https://www.statistikportal.de/de/vgrdl/ergebnisse-laenderebene/bruttoinlandsprodukt-bruttowertschoepfung/bip#9517 |trans-title=Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн, нийт нэмүү өртөг |website=statistikportal.de |language=de |publisher=Statistisches Bundesamt Obere Bundesbehörde im Geschäftsbereich des Bundesministeriums des Innern und für Heimat |access-date=2026-04-21}}</ref> | demographics1_title1 = Хот/Муж | demographics1_info1 = €218.288 тэрбум (2025) | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €59,333 (2025) | blank2_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2018) | blank2_info_sec2 = 0.967<ref>{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/DEU/ |title=Subnational HDI |website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=17 June 2025}}</ref><br />{{color|green|маш өндөр}} · [[Германы мужуудын жагсаалт (Хүний хөгжлийн индексээр)|2-р байр]] | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|CET]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|CEST]] | utc_offset1_DST = +02:00 | blank_name_sec2 = [[GeoTLD]] | blank_info_sec2 = [[.berlin]] | website = {{URL|https://www.berlin.de/en/|berlin.de}} | governing_body = [[Берлиний Төлөөлөгчдийн танхим]] | leader_title = [[Берлин хотын захирагч|Хотын захирагч]] | leader_party = ХАХ | leader_title2 = [[Бундесрат|Бундесратын санал]] | leader_name2 = 4 (69-өөс) | leader_title3 = [[Бундестаг|Бундестагын суудал]] | leader_name3 = [[2025 оны Германы холбооны сонгуулийн үр дүн#Берлин|24 (630-аас)]] <small>(2025 онд)</small> </small> | leader_name = [[Кай Вегнер]] | geocode = [[Статистикийн Нутаг Дэвсгэрийн Нэгжийн Нэршил|NUTS бүс]]: DE3 | area_code = [[Германы утасны дугааруудын жагсаалт#030 – Берлин|030]] | registration_plate = B | iso_code = DE-BE | pushpin_map = Герман#Европ | pushpin_relief = yes }} '''Берлин''' ({{lang-de|Berlin}}) нь [[Герман]]ы [[нийслэл]] бөгөөд холбооны нэгдсэн 16 улсын нэг гэж тооцдог. 2023 оны байдлаар 3.6 сая хүн амтай бөгөөд Германы хамгийн том хот юм. [[Европын холбоо]]ны хотууд дотор хүн амаараа хоёрт, суурин газруудад есөд жагсдаг. Зүүн хойд Германд байрлах бөгөөд Берлин-Бранденбург метрополи нутаг дэвсгэрт хамаарагдана. Энэ нутаг дэвсгэрт 180 гаруй орны 5 сая иргэн амьдардаг ажээ. 13-р зуунд Берлинийг анх дурьдсан байдаг бөгөөд дараалан тус тус [[Пруссийн Хант Улс]]ын (1701-1918), [[Германы эзэнт гүрэн|Германы эзэнт гүрний]] (1871-1918), [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс]]ын (1919-1933), [[Гуравдугаар райх]]ын (1933-1945) нийслэлүүд байжээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы дараа Берлин нь хуваагдсан; [[Зүүн Берлин]] нь [[Зүүн Герман]]ы нийслэл болсон бол [[Баруун Берлин]] нь 1961-1989 он хүртэл [[Берлиний хана]]ар хашигдаж, [[Баруун Герман|Барууны]] хэсэг болсон байна. 1990 онд Герман улс эргэн нэгдсэний дараа дахин бүх Германы буюу Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын нийслэл болжээ. Берлин хот нь дэлхийн [[улс төр]], [[урлаг]], [[мэдээлэл]], [[шинжлэх ухаан]]ы томоохон төвд тооцогдох хот юм.<ref name="GPCI2011">[http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2011_English.pdf Global Power City Index 2011]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (PDF; 1,3&nbsp;MB) Abgerufen am 3.&nbsp;Juli 2013.</ref><ref>[http://edition.cnn.com/2010/BUSINESS/04/10/cities.dominate.world/?hpt=C2 Revealed: ''Cities that rule the world – and those on the rise''.] CNN (englisch), abgerufen am 14.&nbsp;April 2010.</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb146.html#t5 |wayback=20091002193341 |text=Leading cities in cultural globalisations/Media |archiv-bot=2024-11-21 16:16:11 InternetArchiveBot }} (englisch), GaWC, abgerufen am 14.&nbsp;April 2010.</ref><ref>[http://www.luise-berlin.de/bms/bmstxt00/0004prol.htm ''Berlin – Stadt der Nobelpreisträger''.] luise-berlin.de, abgerufen am 3.&nbsp;September 2015.</ref> Мөн Европ тивийн [[агаарын тээвэр|агаар]], [[төмөр замын тээвэр]]<nowiki/>ийн зангилаа хотуудын нэг юм. Хотын эдийн засаг нь голдуу [[үйлчилгээний салбар]]т төвлөрдөг бөгөөд үүнд, бүтээлийн аж үйлдвэр, мэдээллийн байгууллагууд, байгаль орчны үйлчилгээ, хурал цуглаан явуулах газрууд зэрэг орно. Берлин нь ирдэг [[аялал жуулчлал|жуулчдынхаа тоогоор]] Европын холбоонд гуравт жагсдаг. Мөн тээврийн инженерчлэл, оптоэлектроник, мэдээллийн технологи, машины үйлдвэрлэл, эрүүлийг хамгаалах, биоэмчилгээний инженерчлэл, биотехнологи зэрэг аж үйлдвэр үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Берлин нь дэлхийд алдартай олон [[их сургууль]], судалгааний институт, [[спорт]]ын үйл явдал, [[найрал хөгжим]], [[музей]], хүмүүстэй. Берлинд хотын төрх байдал, түүхийн өв уламжлал зэргээс шалтгаалж олон улсын [[кино]] бүтээл ихээр хийгддэг. Мөн [[фестиваль]], өвөрмөц [[архитектур]], [[шөнийн амьдрал]], соёл урлагаараа алдартай бөгөөд чөлөөт амьдрал, шинэ үеийн сэтгэлгээ, амьдралын өртөг бага зэрэгт нь хүмүүс ихээр татагддаг. ==Түүх== {{Гол|Берлиний түүх}} ===Хотын нэр=== Берлин хэмээх нэр нь магад [[Славян хэл|славян хэлний]] ''br’lo'' буюу ''berlo'' (''орч.'' намаг, чийглэг газар эсвэл чийглэг газарт байх хэсэгхэн хуурай газар) гэх үг болон мөн славян хэлний газар нутгийн нэрний төгсгөлд ихэнхдээ бичигдэх -in төгсгөлөөс уламжлан бий гэж үздэг.<ref name="cobbers14">Arnt Cobbers: ''Kleine Berlin-Geschichte. Vom Mittelalter bis zur Gegenwart'' Auflage 2. aktualisierte, Berlin 2008 ISBN 978-3-89773-142-4, Seiten 14</ref> Хотын нэр нь тус хотыг үндэслэгч Альбрехт ден Баерен болон Берлиний сүлд тэмдэгний дүрстэй огт хамаагүй (Берлин = Баер). Харин сүлдний нэр нь хотын нэрнээс гаралтай аж.<ref>[http://www.luise-berlin.de/historie/topographie/woher_schw.htm ''Zur Herkunft der Namen der Doppelstadt»„Berlin“ und „Cölln“''.] luise-berlin.de</ref> === Гүнгийн эзэмшлийн үе === [[Шпрее арал]] дээр орших [[Кёллн]] хот нь хамгийн анх 1237 онд баримтанд дурдагдсан байдаг.<ref>H.G. Gengler: ''Regesten und Urkunden zur Verfassungs- und Rechtsgeschichte der deutschen Städte im Mittelalter.'' Erlangen 1863, [http://books.google.de/books?id=NdkcAAAAMAAJ&pg=PA181 S. 181–196].</ref> 1244 оны баримтад Шпрее голын зүүн хойд хэсэгт орших хотын хэсгийг (Алт-: "хуучин") Берлин хэмээн дурдсан байдаг. Сүүлд хийгдсэн археологийн олдворуудаас харвал 12-р зууны хоёрдугаар хагасаас голын хоёр талд нь суурин байсныг гэрчлэх баримт нотолгоо олдсон байна.<ref>[http://www.welt.de/kultur/history/article109967041/Die-deutsche-Hauptstadt-altert-um-Jahrzehnte.html ''Die deutsche Hauptstadt altert um Jahrzehnte''.]'welt.de, 18. Oktober 2012</ref> ===Хун тайжийн үе=== [[Зураг:Memhardt Grundriß der Beyden Churf. Residentz Stätte Berlin und Cölln 1652 (1888).jpg|thumb|right|Эртний Берлин хотын газрын зураг, 1652 он]] ==Газар зүй== ===Уур амьсгал=== {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Берлин (Бранденбург), 1991–2020, туйлын үе 1957–2024 | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 15.1 | Feb record high C = 19.2 | Mar record high C = 25.8 | Apr record high C = 30.8 | May record high C = 32.7 | Jun record high C = 38.4 | Jul record high C = 38.3 | Aug record high C = 38.0 | Sep record high C = 34.1 | Oct record high C = 27.7 | Nov record high C = 20.9 | Dec record high C = 15.6 | year record high C = | Jan avg record high C = 10.6 | Feb avg record high C = 12.4 | Mar avg record high C = 17.9 | Apr avg record high C = 24.0 | May avg record high C = 28.4 | Jun avg record high C = 31.5 | Jul avg record high C = 32.7 | Aug avg record high C = 32.7 | Sep avg record high C = 26.9 | Oct avg record high C = 21.5 | Nov avg record high C = 14.8 | Dec avg record high C = 11.2 | year avg record high C = 34.8 | Jan high C = 3.2 | Feb high C = 4.9 | Mar high C = 9.0 | Apr high C = 15.1 | May high C = 19.6 | Jun high C = 22.9 | Jul high C = 25.0 | Aug high C = 24.8 | Sep high C = 19.8 | Oct high C = 13.9 | Nov high C = 7.7 | Dec high C = 4.1 | year high C = | Jan mean C = 0.7 | Feb mean C = 1.6 | Mar mean C = 4.6 | Apr mean C = 9.7 | May mean C = 14.2 | Jun mean C = 17.6 | Jul mean C = 19.6 | Aug mean C = 19.2 | Sep mean C = 14.7 | Oct mean C = 9.6 | Nov mean C = 4.9 | Dec mean C = 1.8 | year mean C = | Jan low C = -2.2 | Feb low C = -1.8 | Mar low C = 0.4 | Apr low C = 4.0 | May low C = 8.2 | Jun low C = 11.7 | Jul low C = 14.0 | Aug low C = 13.5 | Sep low C = 9.8 | Oct low C = 5.6 | Nov low C = 1.9 | Dec low C = -0.9 | year low C = | Jan avg record low C = -12.0 | Feb avg record low C = -9.5 | Mar avg record low C = -5.8 | Apr avg record low C = -2.6 | May avg record low C = 1.7 | Jun avg record low C = 6.3 | Jul avg record low C = 8.9 | Aug avg record low C = 8.1 | Sep avg record low C = 3.9 | Oct avg record low C = -1.3 | Nov avg record low C = -5.0 | Dec avg record low C = -8.9 | year avg record low C = -14.2 | Jan record low C = -25.3 | Feb record low C = -22.0 | Mar record low C = -19.1 | Apr record low C = -7.4 | May record low C = -2.8 | Jun record low C = 1.3 | Jul record low C = 4.9 | Aug record low C = 4.6 | Sep record low C = -0.9 | Oct record low C = -7.7 | Nov record low C = -17.8 | Dec record low C = -24.0 | year record low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 41.5 | Feb precipitation mm = 30.0 | Mar precipitation mm = 35.9 | Apr precipitation mm = 27.7 | May precipitation mm = 52.8 | Jun precipitation mm = 60.2 | Jul precipitation mm = 70.0 | Aug precipitation mm = 52.4 | Sep precipitation mm = 43.6 | Oct precipitation mm = 40.3 | Nov precipitation mm = 38.8 | Dec precipitation mm = 39.1 | year precipitation mm = | unit precipitation days = 0.1 мм | Jan precipitation days = 15.8 | Feb precipitation days = 13.9 | Mar precipitation days = 14 | Apr precipitation days = 10.9 | May precipitation days = 12.8 | Jun precipitation days = 12.4 | Jul precipitation days = 13.4 | Aug precipitation days = 12.7 | Sep precipitation days = 11.6 | Oct precipitation days = 13.6 | Nov precipitation days = 14.5 | Dec precipitation days = 16.4 | year precipitation days = | unit snow days = 1.0 см | Jan snow days = 8.4 | Feb snow days = 6.8 | Mar snow days = 2.6 | Apr snow days = 0.2 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 1.4 | Dec snow days = 4.9 | year snow days = | Jan humidity = 85.9 | Feb humidity = 81.2 | Mar humidity = 75.8 | Apr humidity = 67.2 | May humidity = 66.9 | Jun humidity = 66.3 | Jul humidity = 67 | Aug humidity = 68.5 | Sep humidity = 76 | Oct humidity = 82.7 | Nov humidity = 87.8 | Dec humidity = 87.5 | year humidity = | Jan sun = 52.6 | Feb sun = 77.9 | Mar sun = 126.7 | Apr sun = 196.4 | May sun = 231.1 | Jun sun = 232.9 | Jul sun = 233.7 | Aug sun = 222.2 | Sep sun = 168.9 | Oct sun = 113.8 | Nov sun = 57.4 | Dec sun = 45.0 | year sun = | source 1 = [[Deutscher Wetterdienst]]<ref>{{Cite web|url=https://www.dwd.de/DE/klimaumwelt/cdc/cdc_node.html|title=Wetter und Klima – Deutscher Wetterdienst – CDC (Цаг уурын мэдээллийн төв)|website=www.dwd.de|access-date=2026-04-21|archive-date=2022-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220619232425/https://www.dwd.de/DE/klimaumwelt/cdc/cdc_node.html|url-status=live}}</ref> | source 2 = [[NCEI]](цас, хур тунадастай өдөр, чийгшэл)<ref>{{Cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Germany/CSV/Berlin-Brandenburg_10385.csv |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Berlin-Brandenburg |access-date=2026-04-21 |publisher=[[NOAA|Үндэсний далай тэнгис, агаар мандлын захиргаа]] |format=CSV |quote=WMO number: 10385}}</ref> | date = 2022-09-15 | source = }} ==Хотын дүр төрх== === Зургийн цомог === {{Том зураг|Reichstag Panorama - Berlin - Germany.jpg|800|Рейхстаг, Берлин}} [[Зураг:Berlin Reichstag2.jpg|thumb|right|Рейхстаг 1945]] == Мөн үзэх == * [[Германы том хотын жагсаалт]] == Цахим холбоос == * {{commons|Berlin|Берлин}} * [https://web.archive.org/web/20070125093738/http://www.berlin.de/english/index.html Албан ёсны сайт] * [http://www.berlin-tourist-information.com/index.en.php Албан ёсны аялал, жуулчлалын мэдээлэл]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20100424025116/http://www.alt-berlin.info/ 1738 оноос одоо хүртэлх газрын зургууд] * [http://www.3d-stadtmodell-berlin.de/3d/en/seite0.jsp Берлиний 3D загвар] * [https://web.archive.org/web/20080214101342/http://www.berlin.ucla.edu/ Берлиний интерактив газрын зураг] ==Зүүлт тайлбар== <references /> {{Германы хот}} {{Загвар:Германы муж улс}} {{Загвар:Германы мужийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Берлин| ]] [[Ангилал:Германы нийслэл]] [[Ангилал:Германы муж улс]] [[Ангилал:Германы коммун]] [[Ангилал:Германы хот]] [[Ангилал:Германы их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Германы мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Германы харьяа тойроггүй хот]] [[Ангилал:Дотоодын боомттой суурин]] [[Ангилал:Ханзе хот]] a6jeocutfhkro0441ozvmvgcmjyw6fr 0 8706 855145 844988 2026-04-30T08:09:51Z HorseBro the hemionus 100126 855145 wikitext text/x-wiki {{Цэвэрлэгээ}}{{Инфобокс дайн | conflict = Халх голын дайн | partof = [[Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд]] | image = [[Зураг:SovietArmouredVehicle.jpg|300px]] | caption = Халх голын нэгэн тулалдааны үеэр устгагдсан Зөвлөлтийн [[БA-10M]] загварын хуягт машин | date = 1939 оны 5 сарын 8–9 сарын 16 | place = [[Халхын гол]], Монгол улс | territory = ЦОГНОМХА уулын орчмын газар нутгийг Японд алдсан ба хожим Хятадын нутаг болсон | result = ЗХУ–Монголын ялалт | combatant1 = [[Зураг:Flag_of_the_Soviet_Union_1923.svg|22px]] [[ЗХУ]]<br /> [[Зураг:Flag of the People's Republic of Mongolia (1924-1940).svg|22px]] [[БНМАУ]] | combatant2 = [[Зураг:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|border|22px]] [[Японы эзэнт гүрэн]]<br />[[Зураг:Flag_of_Manchukuo.svg|22px]] [[Манж-Го]] | commander1 = [[Зураг:Flag_of_the_Soviet_Union_1923.svg|22px]] [[Георгий Жуков]]<br />[[Зураг:Flag_of_the_Soviet_Union_1923.svg|22px]] [[Григорий Штерн]]<br />[[Зураг:Flag of the People's Republic of Mongolia (1924-1940).svg|22px]] [[Хорлоогийн Чойбалсан]] | commander2 = [[Зураг:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|border|22px]] [[Комацүбара Мичитаро]] | strength1 = 57,000 цэрэг<br>8,700 монгол цэрэг<br>515 нисэх онгоц<br>498 танк<br>542 их буу<br>385 хуягт машин | strength2 = 38,000 (анх), 75,000 цэрэг (дахин нэмснээр), 700 нисэх онгоц, 181 танк, 500 их буу<ref name="Glantz">Glantz, David M.; and House, Jonathan. ''When Titans Clashed: How the Red Army Stopped Hitler''. Lawrence, KS: UP of Kansas, 1995. ISBN 0-7006-0899-0 p. 14.</ref><br>Modern western estimate:<br>45,000 Алагдсан ба шархадсан,<br>3,000 олзлогдсон <ref>"Nomonhan: Japanese-Soviet Tactical Combat, 1939. Leavenworth Papers №2. by Edward J. Rea""Nomonhan: Japanese-Soviet Tactical Combat, 1939. Leavenworth Papers №2. by Edward J. Rea" Combat Studies Institute, fort Leavenworth, Kansas, 1981</ref> | casualties1 = Архивын судалгаагаар<br />9,284 амь үрэгдсэн<ref name="drea2">{{cite web|url=http://www.cgsc.edu/carl/resources/csi/drea2/drea2.asp|title="Nomonhan: Japanese-Soviet Tactical Combat, 1939. Leavenworth Papers №2. by Edward J. Rea"|language=en|publisher=Combat Studies Institute, fort Leavenworth, Kansas, 1981|accessdate=2010-06-20|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100505201714/http://www.cgsc.edu/carl/resources/csi/drea2/drea2.asp|archivedate=2010-05-05|url-status=dead}}</ref>,<br />15,251 шархадсан, монголын талаас нийт 990 хүний хохирол үзэж 280 орчим хүн амь үрэгдэжээ. Нийт хохирол 1000 орчим хүн.<ref>Baabar (1999), p. 389</ref> | casualties2 = Японы засгийн газрын мэдэгдэл<br />8,440 амь үрэгдсэн,<br />8,766 шархадсан<br />ЗХУ-ын мэдэгдэл<br />60,000 үрэгдсэн ба шархадсан,<br />3,000 олзлогдсон | campaignbox = {{Campaignbox Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд}} }} '''Халхын голын байлдаан''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Бои на Халхин-Голе'', [[Япон хэл|япон]]. ノモンハン事件 ''Номон-хан жикэн «Номунханы мөргөлдөөн»'') нь зарлагдаагүй [[БНМАУ]] болон [[ЗХУ-Японы хилийн дайн]] буюу Япон-Зөвлөлтийн дайны гол байлдаан байжээ. Энэ байлдаан оросын түүхэнд "''Бои на Халхин-Голе''" гэдэг бол Японы түүхэнд '''''Номунханы мөргөлдөөн'''''<ref name=Drea>Drea, Edward J. ''{{Webarchiv|url=http://www.cgsc.edu/carl/resources/csi/drea2/Maps.html |wayback=20110507140700 |text="Leavenworth Papers No. 2 Nomonhan: Japanese Soviet Tactical Combat, 1939 – MAPS"'' |archiv-bot=2023-09-26 20:38:21 InternetArchiveBot }}'' – Retrieved: 13 May 2007.</ref> гэж нэрлэгдэж ирсэн байна. [[Номунхан]] гэж Монгол - Манжийн хилийн орчим дахь [[уул]]<nowiki/>ын нэр юм. Халх голын байлдаан 5-р сарын сүүлчээр эхэлж эцсийн шийдвэрлэх тулаан 8-р сарын сүүлчээр болж, Японы 6-р салангид армийн 23-р явган цэргийн дивиз бүрэн ялагдсанаар өндөрлөсөн юм. 1939 оны 9-р сарын 15-нд ЗСБНХУ-Японы хооронд энхийн хэлэлцээр байгуулсан байна. ==Дайны урьдах нөхцөл== Ямартай ч 1939-онд Халх голд болсон энэхүү байлдааны ажиллагааг дайн, байлдаан, тулалдаан байсан уу гэдэг дээр одоо болтол судлаачид маргалддаг. Зарим судлаачид энэ байлдааныг [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн 2-р дайны]] эхлэл хэмээн үздэг юм. Энэ нь 1927 оноос цэрэг-улс төрийн зүтгэлтэн нарын хувьд томоохон асуудал тулгарснаар эхлэв (Токиогийн бусдын газар нутагт тэр дундаа Манжуур, Хятад, Оросын Алс Дорнод, Сибирьт өнгөлзөх бодлогоо үүнээс аль эрт 1889 оноос хэрэгжүүлж эхэлсэн). 1904-1905 оны [[Орос-Японы дайн]], 1918 оны [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1 дүгээр дайн]]<nowiki/>ы үеэр аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн, гадаад худалдааны өндөр өсөлт дагуулсан бол дайны дараах [[Версалийн гэрээ]]<nowiki/>гээр шийдвэрлэгдсэн Ази дахь Германы колонийн эзэмшлийн асуудлаар болон Өрнөдийн түнш орнуудын байр суурь, түүний бодлогын үр нөлөө, 1929 оны (худалдааны болон 2,3 талт хэлэлцээрүүдийн заалтын улбаатай нэг талаар нөлөөлсөн) дэлхийн эдийн засаг санхүүгийн хямрал Японы эдийн засагт хүндээр тусаж, 1937 оноос өдүүлсэн [[Хятад-Японы хоёрдугаар дайн]], Манжуурт цөмрөн орсон ажиллагаатай холбоотой [[Үндэстнүүдийн Лиг|Үндэстнүүдийн лигийн]] тавьсан удаа дараагийн хориг арга хэмжээнээс үүдэн гадаад ертөнц дэх байр суурийг нь үлэмж сулруулсан байна. Ялангуяа Хятадад ихээхэн хэмжээний зэвсэг-техник, байлдааны нисэх онгоц, танк, цэргийн мэргэжилтэн, зөвлөх нарыг Монгол, Дундад Ази-Дорнод Туркестаны (Шинжаан) нутгаар дамжуулан илгээх зэргээр ЗХУ тусламж үзүүлж дайн байлдааныг ихээхэн цаг хугацаагаар сунжруулсан хийгээд байгалийн баялаг, түүхий эдийн гадаад импортоос хэт хараат байдал нь ч үүнд нэрмээс болж байлаа. Энэ байдал нь бизнесийн хүрээнийхэнд том цохилт болсон тул цэргийнхнийгээ шахаж эхлэв. [[Ази, Номхон далайн бүс нутаг]] дахь [[Франц]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Их Британи|Их Британитай]] ашиг сонирхлын зөрчлийн улмаас дурамжхан байгуулсан /Үүнд АНУ, Англитай байгуулсан "Японы Тэнгисийн Цэргийн Флотын хөлөг онгоцнуудын зэвсэглэлд хязгаар тогтоосон холбогдох/ тэдний зүгээс тавьсан зарим заалт, Хятадын зүүн нутагт явуулсан байлдааны ажиллагаа нь амжилтгүй болсон нь Токиогийн Цэргийн дээд командлалын удирдлагуудад таалагдсангүй. [[Геополитик]]<nowiki/>ийн нөлөөний хүрээгээ цэргийн хүчээр шийдэх бодлого баримталж "Аугаа Их Дорнод Азийн Хөгжил-Цэцэглэлтийн Төлөвлөгөө" хэмээх улс төрийн үзэл, суртал нэвт шингэсэн төлөвлөгөө боловсруулжээ. Хэрэгжүүлэх төлөвлөгөө нь Өмнөд ба Умард гэсэн үндсэн стратегийн 2 чиглэлтэй байв. Өмнөд чиглэл бол Номхон далай, Австрали, Индонези, Бирм, Энэтхэгийн хойгийн чиглэл рүү цохилт өгч АНУ, Английн колониудыг булаан авах бол Умард чиглэл бол эх газраар Хятадыг буулган авах, Манжуур, Монголоор түшиц болгон ЗХУ-тай байлдаж Сибирь Алс дорнодын чиглэлээр цохилт өгч [[Уралын нуруу]] хүртэл эзэмшлээ тогтооход оршиж байлаа. Энэ нь цэргийнхний хувьд 2 чиглэлд хуваагдах нь буруу байсан, зөвхөн аль нэгийг нь сонгох байсан гэж зарим улс төрч, судлаач, сэтгүүлчид үзэж тайлбарладаг юм. Японы цэргийн дээд командлал нь бололцоо бүрдсэн гэж үзээд 2 чиглэлийг зэрэг хэрэгжүүлэх байсан нь тодорхой. Маргаан болсон нь зөвхөн аль чиглэлд эхний ээлжинд хэрэгжүүлэх байсан гэдэг хэрэг байсан ажээ. Энэ нь хожим ЗХУ [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн 2 дугаар дайнд]] татагдан орж [[Москвагийн тулалдаан|Москва]] болон [[Ленинградын бүслэлт]], [[Сталинградын тулалдаан|Сталинградын тулалдааныг]] үр дүнг хэрхэн эргэх вэ? гэдгийг харгалзан хүлээзнэж [[Квантуны Арми|Квантуны армийн]] Жанжин Штаб 1941-1943 онуудад Монголын [[Халх гол]], ЗХУ-ын Алс дорнодийн Уссури, [[Амар мөрөн|Амар мөрний]] сав газар дахин цэргийн хүч хуримтлуулж илүү няхуур [[Кантокуэн]] хэмээх цэргийн шинэ ажиллагаанд бэлтгэж, төлөвлөн зөвхөн Токиогоос ирэх дээд командлалынхаа тушаалыг хүлээж байсан байна. (Үүнд Япон улсын өөрийн ба ЗХУ-ын [[НКВД]]-ийн Алс Дорнодын Сөрөг Тагнуулын Архив, [[Монгол Улсын Тагнуулын ерөнхий газар|Монгол Улсын Тагнуулын Ерөнхий газрын]] Архивийн материал, хилийн чанадад тагнуулын үүрэг гүйцэтгэгч нарын мэдүүлэг зэрэг нь одоо нэгэнт ил болжээ). Энэ ч утгаараа Халхын голын байлдаан Токиогийн цэрэг-улс төрийн Өмнөд, умард бүлэг нь зорилго, үзэл баримтлал, зарчмын хувьд ч, геополитикийн болон улс төрийн бүлгийн ашиг сонирхол бөгөөд Стратегийн болон тактикийн талаасаа ямар ч ялгаа байсангүй. Бие биенийхээ тактикийн зорилго чиглэлийг зарчмын хувьд үгүйсгэдэггүй байв. Аль чиглэлд эхний ээлжинд цохилт өгөх вэ гэдэг асуудал ширүүн маргаан өрнүүлж байжээ. Зөвлөлт Холбоот Улсын хувьд [[Европ]] тивээсээ Нацист Герман, [[Балтын тэнгис|Балтын тэнгисээс]] [[Финланд]], [[Кавказ|Кавказаас]] [[Иран]], [[Хар тэнгис|Хар тэнгист]] [[Итали]], [[Турк]] болон бусад [[Балканы хойг|Балканы орнууд]], Сибирь-[[Алс Дорнод|Алс Дорнодоос]] Японы гэх геополитикийн бүслэлтэд ороод байлаа. Коминтерний болон [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталины]] болгоомжлол нь юуны түрүүнд ямар ч үнээр хамаагүй 2 фронтод зэрэг байлдах аюулаас зайлсхийх зорилгоор Монголыг бусдад алдахгүй "буфер" буюу "хавчуурга" хэлбэрээр байлгах нь чухал байсан. Өвөр Байгалын сав газар, Сибирийн төмөр замыг алдвал Сибирь, Урал дахь Цэрэг-Стратегийн Аж үйлдвэрийн түшиц орон зай үгүй болно гэдгийг тооцож Монголын талаарх ЗСБНХУ-ын бодлого гол төлөв Коминтернээр дамжин илэрч байлаа. Тухайлбал Коминтерний Дорно дахины нарийн бичгийн дарга нарын 1929 оны 1-р сарын 7-ны өдрийн зөвлөлгөөний илтгэлд: “Монголын нутаг дэвсгэр нь олон улсын тусгай ач холбогдолтой юм. Тэрхүү нутаг дэвсгэрийн хэмжээ нь Англи, Герман, Францыг нийлүүлснээс их бөгөөд хүн ам нь 800 мянга орчим цөөхөн юм. Монгол орныг империалистууд, дэлхийн хувьсгалын дайснуудын нөлөөнд оруулахгүйн тулд тэрхүү нутаг дэвсгэрт тогтоосон нөлөөгөө хадгалж байхад манай гол зорилт оршино хэмээн үзсэн. Мөргөлдөөний цаад шалтгаан: Сталины логик- Япончууд [[Манжго улс|Манжгогийн]] тоглоомын улс байгуулснаасаа эхлээд энэ нутагт хамаарах монголчуудыг "онцгойлон дотночилж" тэдэнд тусгай эрх олгожээ. Монголчууд ч Японыг Хятадын дарлалаас чөлөөлөгч ивээн тэтгэгч гэж харж байсан юм. 1937 онд эхэлсэн Хятад-Японы дайнаар нийт [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] эзэлсэн япончууд монголчуудад Хятадын талхидлаас авран чөлөөлөгчийн дүрд чадамгай тоглож, "соёлжиж гэгээрэхэд" нь туслах болжээ. Энэ байдал Гадаад Монголд халдварлахаас Сталин тэргүүтэй Зөвлөлтийн удирдагчид ихэд болгоомжилж байсан юм. [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-д коммунист намын гишүүд 10 мянга байх атал лам нарын тоо тэднээс даруй арав дахин их байлаа. Иймээс эхний ээлжинд Япон талыг баримтлах өндөр магадлалтай лам нар, язгууртнууд, сэхээтнүүдийг устгахыг Монголын удирдагчдад тулгах болсон байна. Үүнийг нь Монголын төрийн удирдлага эс хүлээн авч, арга саам гарган залилах гэж оролдох болжээ. Сталин зөвлөлтийн цэргийг Монголд байрлуулах асуудлыг ч тулгаад Монголчууд хүлээж авсангүй. Иймээс өргөн хэмжээг хамарсан их хядлага Сталин өөрөө зохион байгуулсан байна. ===Монголын байр суурь=== {{Гол|Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)}} {{Гол|Манжуурын бага хурал}} [[Манж-го]] болон [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын талууд аль аль нь үүссэн нөхцөл байдалд хүлээцтэй хандаж байсан тул дорнод хилд буй болсон хилийн маргааныг гэрээ хэлэлцээний журмаар зохицуулж болно гэж Монголын удирдагчид үзэж яриа хэлэлцээ хийж байсан. Манжуур өртөөнд болсон Япон-Манжго-Монголын хилийн Хэлэлцээнд Монголын тал Ерөнхий сайдын орлогчийн түвшинд идэвхтэй оролцож байлаа. Хэрэв зээ Монголчууд Манж-го улсыг хүлээн зөвшөөрвөл Япон улс БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг хариу хүлээн зөвшөөрч болно гэсэн санаа энэ үеэр ч гарсан байна. Иймээс Монголын удирдагчид Манж-гогийн талтай хилийн маргаанаа аль болох эв эеэр зохицуулах хүсэлтэй болоод иржээ. Иймээс ч Ерөнхий сайд [[Пэлжидийн Гэндэн]] (1895-1937) “Монгол улс Манж-готой байлдах ямар ч хүсэлгүй, ийм юм хүсч байгаагаараа япон, орос хоёр л байлдана биз” гэсэн утгаар санаагаа илэрхийлж байв. Тэрээр чухам ийм бодол санаатай байсан учир зөвлөлтийн цэргийг Монголын нутагт оруулж байршуулахын эсрэг байсан юм. ===Сталины авсан арга хэмжээ=== {{Гол|Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)}} {{Гол|Лхүмбийн хэрэг}} Монголчууд Японоор өөрийгөө хүлээн зөвшөөрүүлж улмаар тэдэнтэй ойртож магадгүй болох нь Зөвлөлтийн Алс Дорнодын бодлогод тун аюултай үзэгдэл болох байлаа. Монгол үндэстэнд хандаж байгаа япончуудын заль мэх нь тэднийг Хятадын төдийгүй Зөвлөлтийн эсрэг алхам руу чиглүүлж болох юм гэж үзэж байв. Чингэвэл Гадаад Монгол нь Барга болон Өвөр монголчуудын араас орно гэж үзсэн байна. Иймээс Сталин эрс шийдэмгий арга хэмжээ авч Манжуурын Хэлэлцээг таслан зогсоож Монголын төлөөлөгчдийг эргүүлэн татаад, Улаанбаатарт авчирч буудан хороосон түүхтэй. Үүнтэй нэгэн зэрэг Манж-гогийн төлөөлөгчдийг Япончууд баривчлан авч [[Мүгдэн]]<nowiki/>д цаазлан хороосон ажээ. Ерөнхий сайд П.Гэндэнг огцруулж Москвад дуудан авч одлоо. Тэр даруй Зөвлөлтийн цэргийг Монголд оруулж ирэв. Лам нар болон язгууртан, сэхээтний эсрэг хандсан их хядлагыг эхлүүлэн насанд хүрсэн эрчүүдийн 20 орчим хувийг цаазлан устгажээ. Хилийн маргаан дорвитой том тулалдаан мөргөлдөөнөөр шийдэгдэхээс өөр гарцгүй болсон байна. == Үйл явдлын угтвар нөхцөл == 1931-1932 онд Япончууд Манжийн нутгийг эзлэж [[Манж-го|Манж-Го]] нэртэй тоглоомын улс байгуулснаар Монгол улстай шууд хил залгах болсон байна. Манж-Го, Монголын хоорондох хилийг Япончууд [[Буйр нуур]]т цутгах [[Халхын гол]] гэж үзэж байсан боловч монголчууд Халх голоос зүүн чигт 16 км-ийн цаана орших Номунхан тосгон хүртэл Монгол улсын нутаг гэж үзэж байсан юм. 1938 онд [[Японы эзэн хааны арми|Японы Эзэн Хааны Армийн]] Жанжин Штабт [[Квантуны Арми|Квантуны армийн]] удирдлага ЗХУ-ын эсрэг “Хачиго” нууц нэртэй дайны төлөвлөгөөг боловсруулсан батлуулсан байжээ. Энэ үед Япон Манжуурт Японы эзэн хааны хуурай замын цэргийн 1,3 сая албан хаагч Монгол улс, ЗХУ-ын хилийн зүүн хязгаар орчим ирж байрласан юм. Японы “Хачиго” төлөвлөгөөний “Б” хувилбар нь Монголын зүүн хязгаарыг эзлэн авч түшиц газраа болгоод цаашлаад [[Байгал нуур]] орчмоор ЗХУ руу дайрах зорилготой байсан гэдэг. Энэ бол Европын фашист Герман, Итали удахгүй дэгдээх дэлхийн II дайны эхний дохио, фашистуудын дорно зүгийн холбоотон байсан Японы армийн зүүн талд дэгдээх дайны бэлтгэл үе нь байлаа. [[Манж-Го]]гийн арми нь үндсэндээ 1939 онд Японы [[Квантуны Арми]]йн командлагч генерал [[Комацүбара Мичитаро]]д захирагдаж байжээ. [[Улаан Арми|Улаан армийн]] цэргүүд [[Сибирь]]-[[Манжуур]]-ын хилийг хамгаалах үүрэгтэй Өвөр-Байгалын цэргийн тойргоос ирсэн 57-р тусгай [[корпус]]ын харьяанд байв. Японы цэрэг манай улсад халдан түрэмгийлж дайн өдөөсөн нь зохих арга хэмжээ авахад хүргэв. Монгол Улсын аж амьдрал, бүх ажлыг “Шууд дайны байдалд захируулан” явуулсны дээр фронтод туслах хөдөлгөөн орон даяар өрнөсөн байна. Юуны өмнө [[Монгол Ардын Хувьсгалт Цэрэг|Монгол Ардын Хувьсгалт Цэргийн]] нэгтгэл, ангиудыг бие бүрэлдэхүүн болон зүтгэх хүч, техник хэрэгсэлээр хангах яаралтай арга хэмжээ авав. Энэ зорилгоор байлдаж буй 5,6,7,8 дугаар морьт дивизийн орон тоог нөхөн хангах, бэлтгэл дарга, цэргүүдийг татаж сургуулилах, түр цэрэг татах ажлыг эхэлсэн байна. Ээлжит цэрэг татлагыг явуулснаар цэрэгт татвал зохих насны 18605 хүнээс 8405 хүнийг цэргийн албанд татаж, нэгтгэл ангиудын орон тоог нөхөн хангав. Эдгээр арга хэмжээний үр дүнд МАХЦ-ийн бие бүрэлдэхүүн 17,5 мянга болж үүнээс 8575 нь байлдаанд оролцсон байна. БНМАУ-ын цэргийн тухайд нийт хилийн ба дотоодын цэргийг оруулаад 18 000 хүн бүхий бие бүрэлдэхүүнтэй, 10 [[хөнгөн танк]], 30-40 [[их буу]], 40 гаруй [[нисэх онгоц]], 50-60 [[хуягт машин]]тай байв. ЗСБНХУ, Япон улсын хооронд 1925 онд дипломат харилцаа тогтоогоон байсан юм. Япон улс ЗСБНХУ–ын эсрэг хийх дайны бэлтгэлийн үндсэн санааг 1927 оны 4-р сард Японы Засгийн газрын тэргүүн болсон ерөнхий сайд [[Танака Гиичи]] томьёолон, боловсруулснаар хожим нь “Танакагийн меморандум” гэж нэршин алдаршсан билээ. 1928 оны эхээр Япон улс түүхий эдийн баазтай болох, ЗСБНХУ, БНМАУ, Хятад руу хийх түрэмгий дайны төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэхэд цэргийн түшиц газар эзлэх зорилгоор цэргийн түрэмгийлэлд шаргуу бэлтгэх болсон юм. Манжуурыг довтлохоос өмнө 1920–иод оны төгсгөл, 1930 оны эцэс гэхэд ЗСБНХУ-ын эсрэг “Оцу” гэсэн нууц нэртэй цэрэг-стратегийн төлөвлөгөө боловсруулагдсан байв. 1933 онд Японы цэргийнхэн Манжуурыг эзэлмэгцээ нутаг дэвсгэр дээр нь цэргийн төрөл бүрийн байгууламж барихын зэрэгцээ ЗСБНХУ, Монголын хил рүү төмөр болон засмал авто зам тавьж эхэлсэн байна. Энэ хугацаанд Японы Жанжин штабын тагнуулын хэлтсийн /зохиогч нь хожмоо дэслэгч генерал болсон, хошууч [[Канда Масатанэ]]/ аналитик суурь баримт бичгийг бүрдүүлэх даалгавар бүхий японы тагнуулынхан улам ажиллагаагаа идэвхжүүлэв. “Оросын эсрэг хорлон сүйтгэх үйл ажиллагааг судлах материал” нэртэй нууц илтгэлд хорлон сүйтгэх үйл ажиллагаа нь ирээдүйн дайнд онцгой чухал үүрэг гүйцэтгэх болно гэжээ. ”Иймээс Оросын эсрэг хорлон сүйтгэх үйл ажиллагаанд багтаж буй ажил бол нилээд олон хэлбэртэй байх бөгөөд бүх дэлхий хамрах үйл ажиллагаа болох ёстой хэмээн зохиогч нь онцлон тэмдэглэж байв. ”ЗСБНХУ-ын нутаг дэвсгэр дээр үйл ажиллагаа явуулж байсан японы тагнуул, нууц ажилтнуудад Японы жанжин штабаас сайшаагдсан зөвлөмж энэхүү илтгэлийн үндсэн дээр өгөгддөг байсан бөгөөд хожмоо энэ зөвлөмж тэдний үйл ажиллагааных нь удирдамж болсон билээ. ЗСБНХУ, Хятад, Солонгосын нутаг дэвсгэр дээр хэрэгжүүлж буй энэ тагнуулын ажиллагааны удирдах төв нь Оросын иргэний дайны үед байгуулагдсан ЯЦТГ/японы цэргийн төлөөлөгчдийн газар/ байв. Монголын нутаг дэвсгэр дээр Японы цагдаагийн улс төрийн албаны 3 дугаар тасаг, хилийн цагдаагийн отрядын онцгой тасгууд хорлон сүйтгэх идэвхтэй үйл ажиллагааг явуулж байв. '''1/''' Япон улс Зөвлөлт Оросын эсрэг ажилдаа ЯЦТГ оросын цагаантны хөдөлгөөний дүрвэгсдийг өргөнөөр ашиглаж байлаа. Тухайлбал, 1938-1939 онуудад, 1939 оны 4-р сарын 19-нд ЗСБНХУ-ын ДЯЯ-ны АК, АБЕГ-ын өгсөн тойм танилцуулгад тэмдэглэснээр Япон, Германы "Абвер" тагнуулуудын удирдлага дор ажилладаг, тэдний хөрөнгөөр байгуулагдсан ОФХ (Оросын фашист холбоо) хэмээх байгууллага идэвхтэй ажиллаж байсан тухай тэмдэглэжээ. Энэ байгууллага нь дайсны хорлон сүйтгэгчид, алан хядагчид, нууц ажилтнуудыг ЗСБНХУ-ын нутаг дэвсгэр дээр байршуулах ажлыг зохион байгуулдаг байв. ОФХ-ны Алс Дорнодын болон европын их хурал дээрээ ЗСБНХУ-ын эсрэг явуулах дайнд фашист гүрнүүдийг дэмжих, зөвлөлтийн нутаг дэвсгэр дээр хорлон сүйтгэх–тагнуулын үйл ажиллагааг идэвхжүүлэх тухай шийдвэр гаргаж байжээ. '''2/'''1938 онд Японы жанжин штаб өөрийн тагнуулын нууц мэдээг харгалзан “Оцу” төлөвлөгөөндөө тодотгол оруулжээ. Тухайлбал, 1938-1939 онд Алс Дорнод дахь Зөвлөлтийн хотуудыг дараагийн зорилгоо хэрэгжүүлэх зорилгоор манжуурт ихээхэн хэмжээний цэрэг оруулахаар тусгаж, түүний зэрэгцээ БНМАУ руу цөмрөн орохоор төлөвлөсөн байна.Зөвлөлт-монгол, монгол-манжуурын хил дээр ноцтой өдөөн хатгалга гарч болзошгүйг зөвлөлтийн тагнуулчид анги салбарууддаа урьдчилан анхааруулж байсан төдийгүй тэд японы тагнуулын байгууллагуудын үйл ажиллагаанд сөрөг ажиллагаа үзүүлэхээр чармайж байжээ. Хилийн отрядуудын дарга нарт илгээсэн 1939. 04. 21-ний Приморийн тойргийн ДХАК хилийн цэргийг удирдах газрын тагнуулын байгууллагын зааварт: ”Сүүлийн үед Квантуны армийн штаб болон японы тагнуулын байгууллагууд манай хилчдийг олзлох, хил дээр өдөөн хатгалгын чанартай зөрчил гаргах, манай хилийн зурвас болон бэхэлсэн цэгүүд дээр тагнуул хийх, хилийн шугамд офицерын бүлэг ажиллуулах, япончууд сонирхож буй чиглэлүүддээ нууц ажилтнууд байршуулах зэргээр тагнуулын үйл ажиллагаагаа идэвхжүүлж байна...” гэжээ. '''3/'''Тактикийн тагнуулын төлөөлөгчдийн эх сурвалжууд ч БНМАУ-ын хил орчим болон Манжуурын нутаг дэвсгэр дээр японы цэргийнхний үйл ажиллагаа идэвхжиж байгаа тухай мэдээлж байжээ. 1939 оны 4 дүгээр сарын 22-ны Читийн хилийн тойргийн тагнуулын тасгийн тойм танилцуулгад: японы хээрийн цэргийн бүрэлдэхүүнээс сонгон татаж Манжуурт хилийн найман гарнизон байгуулах тухай Японы цэргийн сайд Итагакийн шийдвэр 1938 оны 12 дугаар сард гарсныг мэдээлжээ. Уг шийдвэрт эдгээр гарнизонууд нь Квантуны армийн командлагчид захирагдаж, бэхлэгдсэн районуудыг хамгаалах цэргийн ангиудын харилцан ажиллагааг тусгасан байна.Мөн уг баримт бичигт Хайлаарын хилийн 8 дугаар гарнизон байгуулах тухай шийдвэр туссан байжээ. '''4/''' Хайлаарын бэхлэлтийн районд Халхын голын үйл явдал идэвхтэй оролцсон 23 дугаар явган дивиз шилжин байрласан байв./Японы арми Манжуур болон БНМАУ-ын хил дээр хүчээ зузаатгасаар байгааг Москва мэдэлгүй өнгөрөөгүй байсан гэдгийг эдгээр баримт бичгүүд гэрчилдэг. Жанжин штабын тагнуулын удирдах газрын мэдээнд 1938 эцсээр Манжуурт хилийн гарнизонуудыг шинэчлэн зохион байгуулах, 1938 оны 11-р сард цэргийн мэргэшсэн тагнуулч, дэслэгч генерал Комацубара Мититарогоор командлуулсан 23 дугаар явган дивизийг Хайлаарт шилжүүлэн байрлуулах, 1939 оны эхний саруудад Хайлаарт японы цэргүүд хүчээ үргэлжлүүлэн хуралдуулсаар байгаа тухай дурдсан байна. '''5/''' Манай улсын болоод цэргийн удирдлагын хувьд Манжуурт болон БНМАУ-ын зүүн хил дээр япончуудын бэлтгэл ажлын явцын тухай хамгийн үнэ цэнэтэй мэдээллийн эх сурвалж нь зөвлөлтийн тагнуулч Рихард Зорге байсан бөгөөд тэрээр орон нутгийн мөргөлдөөнд хүргэх өдөөн хатгалга япончууд 1939 оны хавар хийхээр төлөвлөж байгааг мэдээлж байжээ. Хятадад явуулж байсан дайнаас улбаалан япончууд Зөвлөлтийн эсрэг шууд дайн эхлүүлэх боломжгүй гэж тэр үзэж байлаа. '''6/''' Барууны мэдээллийн эх сурвалжууд энэ үйл явдлын үнэлэхдээ өөр бусад мэдээлэл байхгүйгээсээ болж хүлээцтэй байр суурийг баримтлан япончуудын мэдээлэл дээр тулгуурлаж иш татаж байв.Ройтерс агентлагийн сурвалжлагчийн Америк руу явуулсан мэдээнд “Гадаад Монгол, ЗСБНХУ болон Манжуурын хил дээрх том хэмжээний байлдааны эхлэлийг тайлбарлахад хүндрэлтэй байна.Малын бэлчээр ихээхэн хэмжээгээр эзлэн авах гэсэн шуналтай монголчуудаас үүдэн энэ мөргөлдөөн үүсэж байна гэсэн японы цэргийнхэн нотолж байна” '''7/''' Энэ будлиан гарах болсон шалтгааныг тайлбарлах чин сэтгэлийн оролдлого мэдээж, байсаан. Английн “Чайна пресс” сонины 1939 оны 5, 6 дугаар сарын дугааруудад: эдгээр шалтгаан нь нэгдүгээрт, англи-зөвлөлтийн хооронд цэргийн хэлэлцээр байгуулахыг таслан зогсоох Японы сонирхол, хоёрдугаарт бүх нийтийн дайчилгааны тухай хууль үйлчлэхэд хамтран ажиллах зэрэг гэсэн байна. Түүнээс гадна тус сонинд энэхүү халдлага нь европын Оросоос азийн Сибирийг тусгаарлах зорилго өвөрлөсөн Квантуны армийн стратегийн төлөвлөгөөний нэг хэсэг нь мөн гэжээ. Тэр үед Японы арми Хятадтай дайтаж байсан бол Квантуны арми өөр томоохон дайнд бэлтгэж байлаа. /8/Халхын голын үйл явдалд зөвлөлтийн болон гадаадын хэвлэл мэдээллийнхэн маш товчхон, хүлээцтэй хандаж байв.Зөвлөлтийн хэвлэлд зөвхөн [[ТАСС]]-ын товч мэдээнүүд гарч байлаа. Японы хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр ЗХУ болон Гадаад Монголыг буруутгасан мэдээлэл цацагдаж байв. 1939 оны 5-р сарын 30-нд “Домэй” агентлаг “5-р сарын 11-д Гадаад Монголын цэргийн харьцангуй том бүлэг Халхын голыг гатлан Номон хаан руу цөмрөн орлоо. Манжуурын хилчид тэднийг буцаан хөөв” хэмээн мэдээлжээ. Өнөөгийн хилийн будлианыг Гадаад Монгол өөрийн дураар бус, Москвагийн хатгалгаар эхлүүлсэн хэмээн Токиогийн цэргийн тоймчид нотолдог байв. '''9/''' 1939 оны 6-р сарын “Манжуурын өдрийн мэдээ”, “Бээжингийн мэдээ” сонинуудад мөргөлдөөний шалтгааныг Хятадад туслах хүсэл эрмэлзэл бүхий Гадаад Монголыг хөдөлгөөнийг намжаах гэсэн Зөвлөлт Оросын хүсэл чармайлтаас үүдэлтэй гэжээ. '''10/''' ОЦТА-т хадгалагдаж буй Халхын голын үйл явдлын тухай архивын баримт бичгийг гүнзгийрүүлэн судлах шаардлагатай байна. Энэ нь мөргөлдөөн үүссэн шалтгаан, зөвлөлт-монголын цэргийн байлдааны ажиллагааны явц, байлдааны бэлтгэл, японы армийн үйл ажиллагааны түүхэн он дараалал зэрэг нь тэр цаг үеийн үйл явдлын бодит дүр зургийг тогтоох боломж олгож байна. Оперативын буюу гүйцэтгэх ажлын шинж чанартай цэргийн баримт бичгүүд, юуны өмнө, АТУА-ийн Жанжин штаб болон 57 дугаар онцгой корпусын командлалын хоорондын утсаар ярьсан ярианы тайлал, радио мэдээ зэрэг нь энэ асуудлыг тодруулахад мэдээллийн үнэ цэнэтэй эх сурвалж болох юм. Барууны хэвлэлүүдээс хилийн ээлжит мөргөлдөөн эхлэх тухай Москва албан ёсоор мэдэж авсан гэдэг нь эдгээр баримт бичгүүдээс харахад тодорхой байдаг. Жанжин штабаас 57 дугаар корпус руу 1939 оны 5-р сарын 15-нд илгээсэн цахилгаан мэдээнд: “Нөхөр Третьяков Халхын голд япон монголын цэргийн хооронд байлдаан явагдаж байгаа тухай мэдээг 2 өдрийн турш гадаадын хэвлэлд тавигдлаа. Үүсээд энэ асуудлын талаар мэдээлэл өгнө үү. Хурандаа Шевченко” '''11/''' 1939 оны 5-р сарын 15-нд Москвагаас Жанжин штабын орлогч дарга корпус командлан захирагч Смородиновын илгээсэн ээлжит цахилгаан мэдээнд: ” Хилийн мөргөлдөөн болсон тийм үйл явдлын тухай мэдээнд байж боломгүй хойрго байдлаар хандсаныг Ардын комиссар [[Климент Ворошилов]] анхааралдаа авч байна. Третьяковын илтгэлээр анхны мөргөлдөөн бүр 5-р сарын 11-нд болсон ажээ. Дөнгөж одоо эндээс шаардсаны дагуу Ардын комиссарт илтгэж байна.” '''12/''' Бас 57 дугаар корпусын удирдлага мөргөлдөөн эхлэхийг тэр даруй нь мэдээгүй байсан юм. Жанжин штабт 57 дугаар онцгой корпусын илгээсэн хариу цахилгаан мэдээнд: “Халхын голын хилийн отрядтой холбоо харилцаа муу байсан учир мөргөлдөөний талаар дөнгөж 5-р сарын 14-ны 14,00 цагт олж мэдлээ” гэсэн байна. '''13/''' Эхний өдрүүдэд зөвлөлтийн цэргийн удирдлага “Хэрэв япон, баргууд өөрсдөө эхэлж ажиллагаа явуулаагүй тохиолдолд Ардын комиссарын тусгай зааваргүйгээр ямар нэг үйл ажиллагаа явуулахгүй байх, тагнуулын ажиллагааг хил зөрчилгүйгээр зөвхөн агаараас явуулах”. '''14/''' тухай захирамж өгсөн нь мөргөлдөөн шатлан өргөжихөөс болгоомжилсон нь илэрхий байна. Тиймээс японы түүхийн зарим эх сурвалжид тэмдэглэснээр Москва энэ мөргөлдөөний санаачлагч нь бишээр барахгүй мөргөлдөөн эхэлснээс хойш энэ тухай мэдсэн бөгөөд япончууд мөргөлдөөний эхний шатанд нь нилээд амжилтад хүрсэн байдаг. Манжуур дахь японы зэвсэгт хүчний байдлын тухай тийм тодорхой мэдээлэлтэй байсан зөвлөлтийн цэргийн удирдлага ягаад түрэмгийлэгчдэд хангалттай цохилт өгөх бэлтгэлгүй байсан бэ? гэдэг асуулт зүй ёсоор гарч ирнэ. Манжуур дахь японы цэргийн байлдааны хүчний чадлын талаар өөрийн тагнуулын үнэн зөв мэдээлэлтэй байсан ч зөвлөлтийн удирдлага хилийн хязгаарлагдмал сөргөлдөөнийг өргөн хэмжээний зэвсэгт мөргөлдөөн болгон хувиргах боломж гаргаагүй, хэдийгээр энэ бүс нутагт цэргийн хүчээ япон зузаатгаж байсан боловч Квантуны армийн байгаа хүч хэрэгсэл нь томоохон хэмжээний цэргийн ажиллагаа явуулахад илт хүрэлцээгүй байсанд итгэлтэй байжээ. Иймээс монголын цэргийнхэн болон 57 дугаар корпусын командлал эхнээсээ энэ өдөөн хатгалгад төдийлөн ач холбогдол өгөөгүй байна. Зөвхөн эхний хагас жилд манж-монголын хил дээр японы талаас 10 гаруй зөрчил бүртгэгдсэн байна. Үүнд:-1939. 01.16 – япон-баргын морин цэргүүдэд 7 дугаар заставын дарга болон 4 дүгээр хилийн отрядын туслах буудуулсан, 1939. 01.17 -- 7 дугаар заставын хариуцсан хэсгээс баруун тийш 2 км-т Номон хан, Бүрд-Овооны орчим хилийн харуул руу 13 япон, барга цэргүүд халдан довтолсон, 1939. 01. 28 – япон баргын нэг машинтай бүлэг цэргүүд Номон хан, Бүрд-Овооны чиглэлээр хэд хэдэн буудсан байна ...гэх мэт . '''15/''' 57 дугаар корпусын штабын оперативын тасгийн баримт бичигт “5-р сарын 4- 11-нд Номон хан, Бүрд-Овооны орчмоор баргууд хэсэг хэсгээр тархан шаргуу тагнуул хийв” '''16/''' 5-р сарын 11-ний өглөө “Ачааны машин, ПИКАП дагалдсан, гар пулемёт, миномётоор зэвсэглэсэн 200 орчим япон-баргын цэргүүд Номон хан, Бүрд-Овооны чиглэлээр монголын хилийн застав/20 хүн/ руу халдан довтолж БНМАУ-ын хилээс дотогш 200 км хүртэл цөмрөн орж Халхын гол хүрэв.” '''17'''/ Хилийн зэвсэгт мөргөлдөөн өдөөхийн тулд гаргасан ёс төдий шалтаг нь япончуудад газрын зураг дээрээ улсын хилийг Халхын голоос баруун тийш 20 км-ээр баруун тийш болгож тэмдэглэх боломжийг өөрсдөдөө олгов. Хэдийгээр хилийн шугамыг нотлох баримт хангалтгүй байсан нь хүндрэл учруулсан ч Монгол Улс Номон ханыг өөрийн нутаг дэвсгэрийн нэг хэсэг гэж үзэн энэ газрын зургийг үл зөвшөөрөв. Харин мөргөлдөөн эхэлсний дараа монголчууд хэрэгцээтэй газрын зургийг олж чадсаныг корпус командлан захирагч Фекленко Жанжин штаб руу мэдээллээ. Корпус командлан захирагч 5-р сарын 17-нд Жанжин штаб руу илгээсэн цахилгаан мэдээндээ:”” БНМАУ-ын засгийн газраас баримт бичиг шаардлаа. Газрын зураг дээр хилийг нарийн тэмдэглэн зааж, тухайн үедээ хилийг тэмдэглэхэд оролцож байсан хүмүүсийн зарим нь амьд сэрүүн байна. Өмнө нь барга, халхын хооронд хилийн маргаан болж, түүнийг шийдвэрлэсний дараа 1887.07.05-ны өдөр үйлдсэн газрын зураг байна. Энэ маргааны шийдвэрлэсний дараа хилийн шугамыг татсан байна. Зураг дээр түүхийг манж хэлээр бичиж нааж, Манжийн династийн дарга батлан итгэмжилсэн байна. Арбитр нь Манжийн династийн төлөөлөгч байжээ.” гэж илтгэжээ. Цааш нь Фекленко илтгэхдээ энэ зураг дээрх хилийн шугам нь Зөвлөлтийн 1935 оны зураг дээр заасан хилтэй бүрэн тохирч байна гэжээ. '''18/'''Тэгвэл цэргийн мөргөлдөөний жинхэнэ шалтгааны тухай баримт бичигт яаж өгүүлэв? Халхын голын сав газарт болсон ажиллагааны дүнгийн тухай 1-р Армийн бүлгийн командлалын илтгэл, түүнчлэн мөн адил сэдвээр 1939 оны намрын “халуун мөрөөр” хэмээн нэрлэгдэн бичигдсэн 2-р зэргийн армийн командлагч [[Григорий Штерн|Григорий Штерний]] илтгэл ОЦТА-т хадгалагдаж байна. Мөн түүнчлэн 1941 оны 2-р сард бичсэн “Халхын голд япон-манжийн цэргийг бут ниргэсэн нь” хэмээх хурандаа Шишкины илтгэл байна. Цэргийн мөргөлдөөний үндсэн шалтгаан нь зохиогчийн үзэж байгаагаар японы цэргийнхэн БНМАУ-ын нутгийн дорнод хэсгийг эзлэн авахдаа Халхын голыг багтаан оруулах сонирхол байсан аж. Япончуудад том хэмжээний байлдааны ажиллагаа явуулах хангалттай хүч хэрэгсэл байгаагүй нь тэдний цэргийн үндсэн хүч Хятадтай зарлаагүй дайн хийж байсантай холбоотой. Энэ газар орон нь Монголын нутгийн дорнод хэсэг бөгөөд Солунаас Ганьжу хүртэл төмөр зам тавих учраас Японд хамгаас чухал ач холбогдолтой байлаа. Харин төмөр зам бол БНМАУ-ын хилд шууд тулж ойрхон өнгөрөх ёстой байв. Тиймээс төмөр замын аюулгүй байдлыг хангах зорилгоор хилийг Халхын голоос баруун тийш 20 км ээр холдуулах шаардлага япончуудад тулгарсан юм. Гол болон элст өндөрлөгийг эзэлсэн тохиолдолд Квантуны арми голын зүүн эрэгт Хайлаар болон Халуун рашааны бэхлэлтийн районд дөхөж халхлалтыг байгуулж чадах байв.Түүнээс гадна япончууд 1938 онд Хасан нуурын мөргөлдөөнд ялагдсаныхаа тооцоог хийх хүсэл байсан гэж зохиогч үзжээ. '''19/'''1949 оны Японы цэргийн албан хаагчдын хэргийг шүүх [[Хабаровск|Хабаровскийн]] шүүх хурлын бэлтгэлийн явцад бүрдүүлсэн архивын баримт бичигт үлдсэн Квантуны армийн штабын дарга, дэслэгч генерал [[Хата Хикосабура]] болон штабын даргын орлогч дэслэгч генерал Мацумура Томокацу өчиг сонирхол татдаг. Генерал [[Мацумура Томокацу]] өөрийн гараар өчгөө бичихдээ Квантуны армийн командлал япончуудын сонирхсон газар нутгийг хилийн жижиг өдөөн хатгалгаар эзлэн авах, дараа нь энэ шинэ хилээ Гадаад Монгол хүлээн зөвшөөрөхөд тулгахаар төлөвлөж байсан. Цэргийнхэн ажиллагааг хурдан дуусгавал амжилт баталгаатай байна гэж төсөөлж байсан ч хэрэг дээрээ бүтээгүй юм. Эхний болоод дараа, дараагийн ажиллагаанууд амжилтгүй болж нэмэлт нөөц хүчээ ажиллагаанд оролцуулахыг түдгэлзэхээс аргагүйд хүрсэн юм. Токиод Японы Армийн Жанжин штаб энэ төлөвлөгөөг сайшаасан гэж генерал тэмдэглэжээ. Квантуны армийн удирдлага бүтэлгүй дайралтынхаа дараа эзэлсэн нутаг дэвсгэртээ бэхлэлт байгуулахаар шийдвэрлэсэн боловч Жанжин штаб ухрахыг шаардах болов. Жанжин штаб болон Квантуны армийн удирдлага өөр хоорондоо үзэл бодлоороо зөрж эхэллээ. Зөвлөлтийн цэргийн сөрөг цохилтын дараа Квантуны армийн удирдлага өмнө нь боловсруулсан төлөвлөгөөний дагуу ажиллахаар шийдвэрлэсэн бол энэ үед Жанжин штаб сандрал мэгдэлд орчихсон байв. Генерал Мацумурагийн хэлснээр Жанжин штаб, Квантуны армийн аль ч [[Хасан нуурын мөргөлдөөн|Хасан нуурын мөргөлдөөнд]] Японы ялагдалд зохих дүгнэлтийг хийгээгүй юм гэжээ. == Байлдааны ажиллагаа эхэлсэн нь == [[Файл:Halhiin_gol_1939_2.jpeg|thumb|Монголын морьт цэргүүд. Халхын гол. 1939 он]] Японы тал 1932 оноос эхлэн тагнуул туршуулын шинжтэй үйл ажиллагаа байнга явуулж байснаа 1936 оноос Япон, Манжийн цэрэг Монголын хилийн [[Улаан бургас]], [[Булан дэрс]], [[Адаг дулаан]], [[Бүрд овоо]], [[Хайлааст манхан]], [[Халхын сүмийн мөргөлдөөн|Халхын сүм]] зэргийн чиглэлээр хил зөрчин өдөөн хатгалаг хийж байлаа. Иймд 1937 оны хавраас ЗХУ [[Монгол-Зөвлөлтийн харилцан туслалцах протокол|1936 оны ЗХУ-БНМАУ-ын "Харилцан Туслалцах Хэлэлцээр"ийн]] дагуу цэргийн хүчээ Монголын нутагт оруулав. Монгол Улс энэхүү цаг хугацаа, орон зайд болсон байлдааны ажиллагааг 3 үе шатанд хуваан авч үздэг. ===Нэгдүгээр үе=== [[Файл:Occupied_russian_tankist_1939_halhiin_gol.jpeg|thumb|Япончуудад олзлогдсон 11 танкын бригадын 24 батальоны танкчид . Халхын гол. 1939 он]] 1939 оны 5-р сарын 11-нд японы 300 явган цэрэг нисэх онгоцны тусламжтайгаар хилээс дотогш 20 км-т [[Хамар даваа]]н дахь хилийн заставт халдан довтолж 15 км цөмрөн оржээ. 1939 оны эхээр Японы талаас хил хязгаарыг зөрчих явдлыг улам идэвхижүүлж хилийн цаана цэрэг зэвсгийн хүчийг хуралдуулж тус улсын дархан хил хязгаарт ойрын хугацаанд довтлох гэж байгаа нь бүх талаар мэдэгдэж байв. Японы эзэрхэг түрэмгийлэх цэрэг улс төрийн бодлого нь ЗХУ-ын дорнод хэсгийг эзлэн авахын тулд Монголын газар нутгийг урьдаар эзлэн авч дайны талбар хийх гэж байжээ. Үүнийг биелүүлэхийн тулд тавьсан стратегийн зорилго нь Монголын зүүн өнцөг Халхын голын Тамсагбулагаар довтолж улмаар Чойбалсан хотыг дайруулж гүнд нь давших байв. Энэ үүргийг биелүүлэхийн тулд Манжуурт байсан цэргийн ангиудын шилдэг хэсгээр бүрэлдсэн 6-р армийг байгуулж амьд хүч ба техникийн талаар бүрэн ханаж "туршлагатай" гэж байсан генерал Камацубара-гаар командлуулж тус улсад довтлох үүрэг тавьжээ. Монгол Зөвлөлтийн цэргийн бодлого нь дайсны төлөвлөгөөг илрүүлсний дараа тулалдаан үүсч болзошгүй газар хил хязгаарыг хамгаалах цэргийн ангиудад үүрэг тавьж хүчийг нэмэгдүүлэхийн хамт дайсныг бутцохиход хүрэлцэхүйц ангиудыг богино хугацаанд зохих чиглэлүүдэд хуралдуулах үүргийг тавьсан байна. 1939 оны 5-р сарын 11-нээс 31-нд хоёр талаас цэргийн багахан хүч оролцсон тагнан турших шинжтэй тулаан болж япончууд 2600 цэргээр Номун хан, Бүрд овооны орчмоор болон Хайлаастын голын дагуу Монголын нутагт цөмрөн ороод Монгол, Зөвлөлтийн багахан хүчинд цохигдож 400 гаруй цэрэг офицерыг алдаж, зэвсэг техникээ устгуулж улсын хилээс зугтан гарсан. Японы тал дахин довтлох төлөвлөгөөг 7-р сарын эхээр товлож, Монгол-Зөвлөлтийн цэргийг хүчээ хуралдуулаагүй байх үед давуу хүчээр дайрч нутгийн гүнд орохоор төлөвлөж явган цэргийн 7 дивиз, тусгай хороо, 2 танкийн хороо бүхий 8000 цэрэг, 310 их буу, 135 танк, 225 нисэх онгоцтой хүч хуримтлуулсан байв. Энэ үед Зөвлөлт-Монголын цэрэг ч хүч нэмэгдүүлж танкийн 1, хуягтын 3, буудлагын пулемётны 1 бригад, мотобуудлагын 2 хороо, МАХЦ-ийн 2 морьт дивиз, 109 их буу, 186 танк, 266 хуягт машин, 82 нисэх онгоцтой байв. Японы цэргийн нисэх хүчний 150-иад онгоц 1939 оны 6-р сарын 20-нд агаарын хил зөрчин орж, Монгол-Зөвлөлтийн байрлаж байсан [[Хамар даваа]]г бөмбөгдөв. 1939 оны 6-р сарын 22-нд Японы 120 онгоц дахин довтлоход Монгол-Зөвлөлтийн 95 онгоц тосон тулалдаж, дайсны 31 онгоцыг сөнөөж, манай талаас 12 онгоц сүйджээ. Япончууд 6-р сарын 24-нд дахин 60 гаруй онгоцоор дайрч 25 онгоцоо алджээ. 6-р сарын 26-ны өдөр [[Буйр нуур|Буйр нуурын]] орчимд Японы 60 шахам онгоц, манай сөнөөгч онгоцтой маш ширүүн тулалдаан хийсэн бөгөөд энэ 6 хоногийн хугацаанд Япончуудагаарын тулалдаанд 64 онгоцоо алдсан юм. Гэвч Япончууд 6-р сарын сүүлчээр [[Тамсагбулаг]], [[Баянтүмэн сум|Баянтүмэнийг]] олон онгоцоор бөмбөгдөж чадсан юм. ===Хоёрдугаар үе=== Монгол-Зөвлөлтийн цэргийг бүслэн авч устгах, Халх голын баруун эрэгт бэхжих зорилгоор довтолгооны бэлтгэлийг эрчимтэй хийж эхлэн 1939 оны 7-р сарын 2-нд Японы тал 38 мянган цэргийн албан хаагч, 310 нэгж зэвсэг, 135 танк, 225 нисэх онгоц дайчлав. Квантуны армийн штаб 6-р сарын 19-ний өдөр гэхэд байлдааны ажиллагааны төлөвлөгөө боловсруулж дуусгасан бөгөөд дэслэгч генерал [[Ясуока Масаоми]]-гаар удирдуулсан бүлэглэлийг байгуулжээ. Дээрх төлөвлөгөөний дагуу хошууч генерал Кобаяши-гийн отряд Монгол, Зөвлөлтийн цэргийн хориглолтын зүүн жигүүрээр тойрон Халхын голыг гаталж [[Баянцагааны нуруу|Баянцагааны нурууг]] эзлэн цаашид фронтын төв хэсгээр давших, генерал Якуосагийн бүлэглэлтэй харилцан ажиллах, улмаар Халхын голын зүүн эрэгт байгаа манай цэргийг бүслэн авч устгах зорилт тавьж байв. Японы тал энэ төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэхийн тулд Халхын голын районд 3 явган ба 1 морьт хорооноос бүрдсэн 23 дугаар дивиз ,7 явган дивизийн хоёр хороо,3,4 дүгээр танкийн хороо,Хянганы морьт дивизийн Баргын 3 морьт хороо, их бууны 1 дүгээр тусгай хороо болон 7 дугаар хүнд их бууны хороо, зенитийн их бууны хоёр дивизион болон хэд хэдэн танк эсэргүүцэх батарей бүхий 38 000 хүннтэй хүчийг гардуулжээ.Эл бүлэглэлийг дэмжих, халхлах үүргийг дэслэгч генерал Гигагийн командалсан 2 дугаар нисэх дивиз хүлээжээ.Японы цэргийн гол цохилтын бүлэглэл 7 дугаар сарын 2-3-нд шилжих шөнө Халхын голын хөвдөг гүүрээр гаталж эхэлсэн байна.Өглөөний 10 цаг гэхэд тус бүлэглэлийн гол хүч голын баруун эрэгт гарч амжжээ. Голын баруун эрэгт гарсан Япончууд Баянцагааны нурууг эзлэхээр батальон орчим хүчийг тэргүүний отрядад илгээв. Энэ үед МАХЦ-ийн 6 дугаар морьт дивизийн 15 дугаар морьт хороо Баянцагаанаар дамжин голын гарам руу явж байгаад дайсны галд гэнэт өртөж гэдрэг ухарсан байна. Японы тэргүүний отряд Баянцагааны баруун хойд талд бэхжиж өөрийн бүлэглэлийн гол хүчийг гол гаталж Баянцагаан руу гарах ажиллагааг хангаж эхэлжээ. Голын гармыг хамгаалахаар ирсэн МАХЦ-ийн 6 дугаар морьт дивизийн хуягт дивизион 15 дугаар морьт хорооны хамт дайсантай байлдаж эхэлсэн боловч Японы нисэх онгоц тэднийг хүчтэй бөмбөгдөж байлдааны талбарт хэсэгчлэн бутаргасны улмаас зохион байгуулалттай сөрөг дайралт хийх бололцоо олдсонгүй. Энэ байдлын улмаас дээрх ангиуд Улаан армийн ангиудыг иртэл дайсанд нөлөө үзүүлж чадаагүй байна.Япончууд Баянцагааны нуруунд 71 болон 72 дугаар явган хороо, нэг морьт хороо, танк эсэргүүцэх их бууны 17 батарей, 75 мм-ийн их бууны 10 батарей гаргасан байна. Японы цэрэг халхын голыг гаталж Баянцагааны нуруунд гарч ирснийг манай командлал 3-ний өдөр мэдсэн байна. Энэ өдрийн өглөө МАХЦ-ийн 6 дугаар морьт дивиз руу очихоор явж байсан МАХЦ-ийн сургагч ахмад И.М.Афонин Баянцагааны нурууг Японы цэрэг эзлэн авч байгааг мэдмэгц тэр даруй Хамар даваан дахь командын байранд ирж энэ тухай мэдэгджээ. Эл мэдээг хүлээн авсан [[Георгий Жуков]] Баянцагааны нуруунд дайсныг яаралтай барьж зогсоох, өөрийн нөөц хүчээр Японы цэргийг гурван талаас нь бүслэн устгах шийдвэр гаргасан байна. Тэрээр ЗХУ-ын 11 дүгээр танкийн бригад, 7 дугаар хуягт бригад, 24 дүгээр мотобуудлагын хороог Баянцагааны чиглэлд нэн даруй давшиж, эдгээр хүчийг иртэл дайсныг барьж байх үүргийг 175 болон 185 дугаар их бууны хороонд өгөв. Мөн бөмбөгдөгч онгоцны бүх эскадрилийг нисгэж дайсны байрлалыг бөмбөгдөх тушаал өгчээ. Бригад командлан захирагч [[Михаил Яковлев]]<nowiki/>ийн командалсан 11 дүгээр танкийн бригадын тэргүүний батальон Баянцагаанд ирэнгүүт МАХЦ-ийн 8 дугаар морьт дивизийн хуягтын дивизионтой хамтарч дайсанд анхны цохилт өгсөн байна. Дайсан энэ дайралтыг их бууны ширүүн галаар угтсан бөгөөд Монгол, Зөвлөлтийн хуягт танкийн ангиуд өөдөөс нь ирж явааг мэдээд Баянцагааны нуруунд хориглолтод шилжив. Өдрийн 11 цагийн үед 11 дүгээр танкийн бригадын гол хүч байлдааны талбарт хүрэлцэн ирж явган цэргийг хүлээлгүй дангаараа дайралтанд оржээ. Энэхүү танкийн шийдэмгий довтолгоон нь эгзэгтэй үед санаачлагыг манай талд авах бололцоог олгосон юм.Удалгүй хошууч И.И.Федюнинскийн командалсан Зөвлөлтийн 24 дүгээр мотобуудлагын хороо, хошууч А.Л.Лесовойн командалсан 7 дугаар мотохуягт бригад ирж дайсны баруун хойд, өмнөд талаас нь давшиж эхлэв. Оройн 19 цагийн үед МАХЦ-ийн 6,8 дугаар морьт дивизийн хуягт дивизионууд дээрх нэгтгэл, ангиудын хамт дайсны гурван талаас нь дайралт хийв. Байлдаан шөнөжин үргэлжилсэн боловч ямар нэг өөрчлөлт гарсангүй. Японы 23 дугаар дивизийн командлагч, генерал [[Комацубара Мититаро]] 7-р сарын 3-ны өдөр [[Квантуны Арми|Квантуны армийн]] штабын орлогч Яногийн хамт Халхын голын баруун эрэгт гарч ирсэн байна. Голын баруун эрэг дэх байлдааны ажиллагааг удирдахаар ирсэн тэрбээр төлөвлөсөн зорилтыг биелүүлэх боломжгүй болсныг ойлгожээ. Иймд голын баруун эрэг дэх өөрийн цэгийг бут цохигдохоос өмнө яаралтай буцаж голын зүүн эрэгт гарах тушаал гаргажээ. Японы цэрэг 7-р сарын 4-ний өглөө 3 цагийн турш их бууны галын бэлтгэл хийсний эцэст сөрөг дайралт хийв. Мөн агаараас цохилт өгөхийг оролдсон байна. Манай цэрэг дайсны энэ дайралтыг няцаан байлдаж орой нь сөрөг дайралтанд оров. Япончууд Баянцагааны нуруунд 5 км өргөн, 2 км гүн хориглолтын зурваст бүх хүчээрээ эсэгүүцэж байлдаан шөнөжин үргэлжилжээ. Япончууд их буугаа ашиглан манай танк, хуягтын эсрэг байлдахын зэрэгцээ гранат, шилтэй шатахуунаар зэвсэглэсэн ”никухаку” буюу “үхлийн отряд”-ын цэргийг ашиглаж байв. Тэд танкийг ойртуулан гранатаар устгах буюу танкан доогуур орж өөртэйгээ хамт дэлбэлж байв. Японы тал Комацубарагийн тушаалаар 4-ний өдрөөс эхлэн ангиудаа ухрааж эхэлсэн байна. Энэ үед манай цэргийн давших ажиллагаа улам эрчимжиж дайсан ч их хохирол хүлээж байв. Япончууд өөрсдийн цэргийн ухралтыг халхалж улангасан эсэргүүцсэн байна. Монгол, Зөвлөлтийн цэрэг 7-р сарын 4-5-нд шилжих шөнө дайсанд шийдвэртэй цохилт өгч, Японы үлдэгдэл цэргүүд Халхын голын дээгүүр тавьсан гүүрээрээ голын зүүн эрэгт гарсан байна. Япончууд их хохирол үзсэн 26 явган хороогоо хамгийн сүүлд 7-р сарын 5-ны өглөө гатлуулан гүүрийг дэлбэлжээ. [[Баянцагааны тулалдаан]] нь Японы талаас Халхын голыг гатлан давших гэсэн эхний бөгөөд эцсийн оролдлого байсан бөгөөд дахин голын баруун эрэгт гарах гэж зүрхлээгүй юм. Халхын голын баруун эрэгт гарсан Японы 8000 гаруй цэрэг алагдаж, шархадсан бөгөөд уг тулалдаан нь төрөл бүрийн цэргийг их хэмжээгээр бөөгнөрүүлэн оролцуулсан ширүүн тулалдаан болсон юм. Гурван өдрийн ширүүн тулалдаанд дайсан бараг бүх танк, их буу, 45 онгоц, 5500 хүнээ алдаж ухран, Халх голын цаана хөөгдөн гарсан. Японы цэрэг фронтын төв хэсгээр 1939 оны 7-р сарын 2-ны орой давшилтаа эхэллээ. ===Гурав дугаар үе буюу шийдвэрлэх тулалдааны үе=== [[Файл:Halhiin_gol_1939.jpeg|thumb|Ялсан жанжид. Халхын гол. 1939 он]] 1939 оны 7-р сарын 8-наас 8-р сарын 20 хүртэл явагдсан. Баянцагааны тулалдаанаас хойш Япончууд тагнуулын чанартай агаарын довтолгоо явуулж, 7-р сарын 23-наас 8-р сарын 4 хүртэл 116 нисэх онгоцоо алдсан юм. 8 сарын эхээр Японы Квантуны арми шинэ давшилт хийжээ. Мөн сарын эхээр генерал Огису Рюхэйгийн удирдсан японы 6-р арми, мөн 7, 23-р явган цэргийн дивиз, 14-р бригад, манжуурын явган цэргийн бригад, 3 морьт цэргийн бригад хүчээ нэгтгэн БНМАУ-руу дайрчээ. Энэ удаа Японы цэргийн тоо 75 мянгад хүрсэн байна. харин 182 танк, 350 онгоц дайчилжээ. 8 сарын 17-нд Японы цэргүүд давшилт хийв. 3 өдрийн дараа Монгол Зөвлөлтийн цэргүүд японы цэргийн давшилтыг зогсоож чаджээ. Зөвлөлтийн цэргийн удирдлагууд Халх голд 82-р, 57-р буудлагийн дивиз, танкын 6-р хороо, агаарын десантын 212-р бригадыг нэмж авч ирсэн байна. Мөн байлдааны онгоцны тоог 515 болгожээ. Монголын тал маршал [[Хорлоогийн Чойбалсан|Хорлоогийн Чойбалсангийн]] удирдсан 17000 гаруй хүнтэй 4 морьт цэргийн дивизээр хүч нэмэгдүүлэв. Ингэснээр Монгол Зөвлөлтийн цэргийн тоо Японы түрэмгийлэгчдээс илүү гарсан байна. Тухайлбал явган цэргийн тоогоор 1,5 дахин, танкны тоогоор 4 дахин, артиллерийн зэвсэгийн тоогоор 2 дахин, онгоцны тоогоор 1,6 дахин илүү болжээ. Халх голын байлдааны ажиллагааг ЗХУ-ын маршал Георгий Жуков удирджээ. 8-р сарын 20-нд Монгол Зөвлөлтийн цэргүүд агаарын цохилт өгсөний дараа давшилт хийжээ. 8-р сарын 23-нд Японы 6-р армийг бүсэлж, 8-р сарын 28-нд дайсныг бут цохижээ. 1939 оны 8-р сарын 31-нд БНМАУ-ын нутаг дэвсгэр Японы түрэмгийлэгчдээс бүрэн чөлөөлөгджээ. 1939 оны 9-р сарын 15-нд [[Москва]] хотод Япон-ЗХУ-ын хооронд гэрээ байгуулж 9-р сарын 16-ний өдрийн 14 цагаас дайны ажиллагаа зогсжээ. Японы тал Халх голын дайнд нийт '''61 мянган''' цэргээ алджээ. Тэдний 25 мянга нь тулааны үед үрэгдсэн юм. Харин Японы түүхчид Халх голын тулаанд 8000 цэргээ алдсан гэж үздэг. Харин зөвлөлтийн талаас 8 мянган цэрэг амь үрэгдэж, 16 мянган цэрэг шархаджээ. Зөвлөлтийн 207 онгоц тулааны үеэр сүйрчээ. 1939 оны Халх голын тулааны үеэр амь үрэгдсэн цэргийнхээ шарилыг эх орон руугаа авч явах зөвшөөрлийг Япон улс сүүлд 2004 онд Монгол улсаас хүссэн байна. == Цэрэг стратегийн ач холбогдол == [[Файл:Halhiin_gol_1939_4.jpeg|thumb|Гал зогсоох хэлэлцээ. Халхын гол. 1939 он]] дөнгөж 18 жил шинэ тулгар хөгжиж буй Монгол улсад энэ дайн нь үндэсний аюулгүй байдалд нь тулгарсан маш ноцтой аюул байсан юм. Хэдийгээр дайны гол цэрэг стратегийн бодлого Зөвлөлт орос ба Япон улсуудын хооронд явагдсан ч төв азийн стратегийн гол байрлалтай Монгол улсын хувьд тусгаар тогтнолоо хамгаалан авч үлдэх чухал шаардлага гарсан юм. Халхын голын дайныг Дэлхийн II дайн эхлэхэд шууд нөлөө үзүүлсэн, өөрөөр хэлбэл, байлдааны ажиллагаа Алс Дорнодын театраас Европ руу шилжихэд хүргэсэн гэж үзвэл дэлхийн түүхэнд, ялангуяа Дэлхийн II дайны явцад түүнээс ч дутуугүй нөлөөг мөн Халхын голын дайн үзүүлжээ гэж үзнэ. Сүүлийн үед АНУ-ын судлаач [[Стюарт Голдман]] нарын эрдэмтэд нэгэн сонирхолтой санаа дэвшүүлэх болсон нь Халхын голын дайнд Японы хүлээсэн ялагдал, 1941 оны 12-р сарын 7-нд [[Сувдан эрэг (АНУ)|Сувдан арал]] буюу Пёрл-Харбор дахь АНУ-ын тэнгисийн цэргийн хүчний бааз руу хийсэн довтолгоо хоёрын шууд холбоо хамаарлын асуудал юм. Тухайлбал, С.Голдман “... Япон 1941 оны сүүлчээр ЗХУ-ыг довтолсон бол Сталин Алс дорнод дахь армийн 18 дивиз, 1700 танк, 1500 нисэх онгоц бүхий нөөц хүчнийг [[Москвагийн тулалдаан|Москвагийн төлөөх тулалдаанд]] татан оролцуулах боломжгүй байх байсан ... Хэрэг явдал ингэж эргэсэн бол Германы ялалтаар ч төгсөх боломжтой байв. Тэр тохиолдолд дайны түүх, дэлхий дахины түүх ч мөн өөрөөр бичигдэх байв” (Goldman, 2009: 5) хэмээн дүгнэсэн нь Халхын голын дайнд байгуулсан Монгол-Зөвлөлтийн ялалтын түүхэн ач холбогдлыг бодитой үнэлсэн хэрэг болжээ. С.Голдманы дээрх санаа судалгааны эргэлтэд орохоос даруй 20 жилийн өмнө, Америкийн цэргийн түүхч Жон Кийган мөн төстэй санааг илэрхийлж, “... Японы хуурай замын хүчин ирээдүйн маршал [[Георгий Жуков|Георгий Жуковт]] бут цохиулсныхаа улмаас дахин сэргэлгүй, Оросуудтай тулалдах ямар ч боломжгүй юм гэсэн ганц дүгнэлт хийжээ. Энэ нь 1941 онд тэдэнд ашигтайгаар эргэсэн бол 1945 онд бүрмөсөн ялагдахад нь хүргэсэн байна. Харин Британи, Америкийн тэнгисийн цэргийн хүчин чадлыг япончууд Оросын армийнх шиг үнэлээгүйн улмаас Номхон далайн арлууд руу чиглэсэн тэнгисийн кампанит ажлаа эрчимжүүлэв” (Keegan, 1989: 243) хэмээн дүгнэсэн байдаг. [[Файл:KhalkhinGolAugustattack.jpg|thumb|left|300px|Халхын голын байлдаан]] Эдгээр болон үүнтэй төстэй бусад санааг системчлэн үзвээс, Халхын голын дайны ялалтын түүхэн ач холбогдол дараах байдлаар тодорч байна. Үүнд: '''''Нэгдүгээрт''''', Халхын голын дайн Зөвлөлтийн армийн болон командлагчдынх нь нэр хүндийг өсгөж өгснөөр тэнхлэгийн гишүүн орнуудын дунд нэгдмэл байдлыг нь алдагдуулж, Японы хуурай замын хүчнийг ЗХУ-ын эсрэг дайнд татагдан орохоос урьдчилан сэргийлж чадсан. Ингэснээр Эх орны дайны турш Зөвлөлтийн арми ганц фронт дээр тулалдах стратегийн харьцангуй таатай нөхцлийг бүрдүүлэв. '''''Хоёрдугаарт''''', Японы Зэвсэгт хүчний дээд командлалын дунд хуурай замын цэргийнхний нэр хүндийг доройтуулж, Азийн эх газар, Сибирийг чиглэсэн кампанит ажлын төлөвлөгөөнөөс түдгэлзэн хойшлуулахад хүргэсэн ба улмаар тэнгисийн цэргийн хүчнийнхний байр суурийг бэхжүүлэв. Тэд улам бүр өсөн нэмэгдэж байсан стратегийн түүхий эдийн (нефть) хэрэгцээгээ хангахын тулд Номхон далайн арлууд дахь Британийн хүчийг сулруулах зорилгод эргэлт буцалтгүй шилжиж, үүний шууд үр дагавар болох [[Сувдан эрэг (АНУ)|Сувдан эрэг]] буюу Пёрл-Харборын довтолгоонд хүргэжээ. Энэ цаг үеийг хүртэл АНУ-ын нийгэмд амь бөхтэй оршиж байсан, Конгрессын хоёр танхимд олонхийг бүрдүүлж байсан [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд найрамдахчуудын]] баримталж байсан “Европын хэрэгт үл оролцох” бодлогоосоо татгалзан холбоотны талд дайнд орохыг уриалж байсан Ерөнхийлөгч [[Франклин Рузвельт|Франклин Рүзвельтийн]] бодлого дэмжлэг олоход хүргэв. Ингэснээр нутаг дэвсгэр, аж үйлдвэрийн бааз суурь нь дайны хөлд нэрвэгдээгүй хөгжингүй ганц орон болох АНУ дайнд татагдан орох нөхцлийг бүрдүүлж, эцэстээ Дэлхийн II дайн холбоотны ялалтаар дуусах урьдчилсан нөхцөл болжээ. [[Файл:Halhiin_gol_1939_1.jpeg|thumb|Олзлогдсон япон цэргийг байцааж байгаа нь. Халхын гол. 1939 он]] Халхын голын дайны Монголын болон дэлхий дахины түүхэнд гүйцэтгэсэн үүргийн талаар манай судлаачид үндсэн гурван дүгнэлт, санал дэвшүүлдэг. '''''Нэгдүгээрт''''', энэхүү үйл явдлыг бид Монгол Улсын хэмжээнд, өөрийн түүхийг үзэх үзлийн үүднээс “дайн” хэмээн томъёолох нь зүйтэй байна. '''''Хоёрдугаарт''''', Халхын голын дайн нь Дэлхийн II дайнд оролцогч хоёр эвслийн голлох гишүүдийн хооронд дэгдсэн анхны мөргөлдөөн бөгөөд дайн Алс Дорнодын талбараас Европын талбар руу шилжих нөхцөл болсныхоо хувьд Дэлхийн II дайны эхлэл гэж үзэх нь зүйтэй байна. '''''Гуравдугаарт''''', Монгол-Зөвлөлтийн ялалт нь Японы стратегийг өөрчилж, улмаар Зөвлөлтийн арми нэг фронт дээр байлдах боломжийг бүрдүүлсэн төдийгүй АНУ-ыг холбоотны талд татан оролцуулахад хүргэсэн ач холбогдлоороо дэлхийн дайн холбоотны ялалтаар дуусахад шууд ба дам байдлаар нөлөөлжээ. Фашист Герман ЗХУ-д халдан довтолсон 1941 оны 6-р сарын 22-ны өдөр БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөл, УБХ-ын Тэргүүлэгчид, МАХН-ын Төв Хорооны Тэргүүлэгчидийн хамтарсан хурал болж, 1936 оны Харилцан Туслалцах протоколоор өөртөө хүлээсэн үүргээ чин үнэнчээр биелүүлнэ гэдгээ Зөвлөлт Засгийн газар, ЗХУКН-д илэрхийлж 1941 оны 9-р сараас [[Улаан Арми|Улаан армид]] тусламж хуримтлуулах хөдөлгөөнийг зохион байгуулах, фронтод бэлэг хүргэх ажлыг удирдах бэлэглэлийн Төв комиссыг байгуулсан. Монголчууд ЗХУ-д амьд мал, малын мах, түүхий эд тогтмол нийлүүлж байсан бөгөөд 485 мянган морь худалдсанаас 32 мянган агт бэлэглэжээ. Хуримтлуулсан бэлгээ фронтод дөрвөн удаа хүргэж өгсөн нь мөнгөн дүнгээрээ тухайн үеийн 65 сая төгрөгт хүрчээ. (МАХН-ын түүхийн лекц, 1984: 27) Ийнхүү дайны жилүүдэд БНМАУ Зөвлөлтийн Сибирь, Дундад Ази, Алс Дорнодын нэгэн адил фронтын ар тал болж байсан төдийгүй “АНУ, Британийн зэрэгцээ Зөвлөлтийн бас нэг холбоотон” нь болж байв. Энэ нь ч холбоотон гүрнүүдийн зүй ёсны анхаарал, хараа сонирхолд өртөж, хожим 1945 оны [[Ялтын уулзалт|Ялтын бага хурлаар]] тусгаар оршин ирсэн [[Статус-кво|статус-квог]] хүлээн зөвшөөрүүлэхэд ихээхэн дэм болсон юм. Япон улс Зөвлөлтийн Алс Дорнотод дангаараа довтлохгүй гэдэг нь тодорхой болсон байжээ. Учир нь Япон өмнөд чиглэлд түрэмгийлэл явуулах сүүлийн шийдвэрээ гаргаснаар АНУ-тай дайтахад хүрсэн билээ. Пёрл-Харбор руу Японы хийсэн дайралтын түүх харьцангуй тодорхой байдаг. Гэхдээ харин АНУ-тай дайтах дайны эхлэл нь Номунханы бүсэд япончуудын ялагдал хүлээснээс үүдэлтэй гэсэн хэсэг төдийлөн ил мэдээлэгддэггүй. Герман 1941 оны зун Зөвлөлтөд довтлон дайны эхний саруудад [[Улаан Арми|Улаан арми]] сүйрлийн ялагдал амсч байв. Японыг Зөвлөлтийн Алс Дорнодод нэвтрэн чадлынхаа хирээр Зөвлөлтийн газар нутгаас эзлэн Номонханы өшөөгөө авахыг холбоотон Герман шаардаж байв. Гэтэл 1941 оны 7-р сард АНУ ба Британи Японд нефтийн хориг тавьсан нь Японы хувьд хүндхэн нөхцөл үүсгэхээр байв. Ийм байдалд орохгүйн тулд эзэн хааны флот газрын тосоор баялаг Голландын Ост-Энэтхэгийг эзлэн авахаар шийдсэн. Голланд нь жилийн өмнө эзлэгдэж энд Британи ноёрхлоо бүрэн тогтоохоор тэмцэлдэж байлаа. Гэвч АНУ-ын Номхон далайн флот япончуудын замыг хааж байсан юм. Гэсэн хэдий ч Германы шаардлагын дагуу Зөвлөлтөд довтлох хүсэл санаа Японы цэргийн удирдлагын олон хүнд байсан юм. Германы цахилгааны дайны явцад Улаан арми сүйрлийн ялагдал амсч байсан үеэр тэд Номонханы өшөөг авах хүсэлтэй байлаа. Японы арми, тэнгисийн цэргийн удирдлага эзэн хааны оролцоотойгоор энэ асуудлыг авч хэлэлцсэн цэргийн цуврал хуралдааныг хийсэн байдаг. Хурандаа Цүжи гэгч 1941 оны зун Эзэн хааны дээд командлалын төвийн штабт байлдааны ажиллагаа төлөвлөх ахлах офицер болсон байв. Цүжи нүдэнд дулаахан, хурц илтгэгч байсан юм. Тэрээр тэнгисийн цэргийн ажиллагааг дэмжсэн армийн офицерүүдийн нэг байсан бөгөөд энэхүү эрмэлзлэл нь Сувдан арал буюу Пёрл-Харбор руу чиглүүлэх болов. Цэргийн яамны цэргийн алба хариуцсан товчоог 1941 онд толгойлсон [[Танака Рюкичи]] ([[Япон хэл|япон]]. 田中 隆吉 '''Танака''' Рю:кичи, 1896 — 1972) дайны дараа мэдэгдэхдээ “АНУ-тай хийх дайны талд Цүжи Масанобу тууштай зогсч байсан” гэж мэдэгдэж байжээ. Цүжи нь өөрөө Номонханд биеэр очиж үзсэн хүн юм байна. Хэрэв Номонханы мөргөлдөөн гараагүй байсан бол үйл явдал хэрхэн өрнөх байв? Хэн нь ч ялаагүй, эсвэл Японы ялалтаар төгссөн бол яах байсан бол? Энэ тохиолдолд Японы өмнөд чиглэлийг сонгосон дайралт өөрчлөгдөх вэ. Зөвлөлтийн цэргийн боломжийг дутуу үнэлсэн Япон Англи-Америкийн хүчний эсрэг эсвэл Германы хамт Зөвлөлтийн эсрэг дайнд оролцох гэсэн хоёр боломжоос хойд чиглэлийг шилдэг сонголт гэж үзэх байсан болов уу. ===Халхын голын байлдааныг АНУ болон баруунд судалсан нь=== Алс дорнод дахь олон улсын цэргийн шүүхийн хуралдаан 1946-1948 онд Токиод болох үеэр [[Квантуны Арми]] Халхын голд түрэмгий байлдааныг эхлүүлсэн эсэхийг нотлох шүүн хэлэлцүүлэг явагдаж, зөвлөлт, монголын оролцогчид гэрчийн мэдүүлэг өгч, японы түрэмгийллийг нотлох баримтуудыг зөвлөлтийн яллагч нар гарган тавьж, японы оролцогчид, өмгөөлөгч нар эдгээрийг няцаасан мэдүүлэг, үндэслэлүүдийг сөргүүлэн тавьжээ. Ингэснээр Халхын голын байлдааны талаарх дэлгэрэнгүй мэдээллийг өрнөдийн орнууд анхлан авчээ. [[Солонгосын дайн]] 1950 онд эхэлсэнтэй холбогдуулан АНУ-ын цэргийн командлал ЗХУ-аас [[Умард Солонгос|БНАСАУ]]-д хэрхэн туслахыг судлах хүрээнд Халхын голын байлдааны үед БНМАУ-д тусалсан туршлагыг судлах чиг үүргийг цэргийн түүхчиддээ өгч байжээ. АНУ-ын цэргийн түүхийн байгууллагаас дэлхийн хоёрдугаар дайн түүний дотор Халхын голын дайнтай холбогдолтой японы баримт материалыг судлах, англи хэлнээ орчуулах ажлуудыг 1950-иад онд хийж гүйцэтгэсэн байна. Энэ бүхэн нь АНУ-ын түүхчдийн дунд Халхын голын дайныг сонирхох явдлыг эхлүүлсэн байна. АНУ-ын “Нью Йорк Таймс” сонинд 1939 онд Халхын голын байлдааны эхлэл, явц, төгсгөл, БНМАУ, Манжго-гийн хоорондын хил тогтоох комиссын хуралдаан, дүнгийн талаар Японы Домейн, Зөвлөлтийн ТАСС, Ассошейтэд Пресс, Квантуны Армийн хэвлэлийн мэдээ зэргээс иш татан байнга мэдээлж байжээ. Тус сонин 1939 оны 7-р сарын 10-ны дугаартаа Халхын голын байлдааныг “зарлаагүй дайн”, 7-р сарын 20-ны редакцийн тэргүүн өгүүлэлдээ “хачин дайн” гэж тус тус нэрэлж байжээ. Одоогоор мэдэгдэж байгаагаар Халхын голын байлдааны тухай өгүүллэгийг америкийн судлаач А.Куукс, К.Тинч нар 1951 онд хэвлүүлж байв. Зөвлөлтийн судлаач С.Н.Шишкины Халхын голын байлдааны тухай ном 1954 онд хэвлэгдсэн нь АНУ, Японы судлаачдын анхаарлыг ихэд татсан байна. Энэхүү сэдвээр эрдмийн цолыг америкийн иргэн К.Гильберт 1959 онд [[Жоржтауны Их Сургууль|Жоржтауны Их Сургуульд]] хамгаалж байв. Халхын голын байлдааны сэдвээр АНУ-д 1960-аад онд зарим судлаачид эрдмийн зэрэг хамгаалсан бүтээлүүд гаргажээ. Улмаар 1970-аад онд уг сэдвээр судалгааны өгүүллэгүүд нилээд хэвлэгдэж байв. Номонханы хэрэг явдлыг судалсан ном бүтээлүүд 1980-аад онд АНУ-д нилээд гарсаны дотор хамгийн жинтэй нь А.Кууксын “Номонхан: Япон Зөвлөлтийн эсрэг 1939” хэмээх хоёр боть зохиол юм. Үүний зэрэгцээ мөн үед АНУ-ын батлан хамгаалах бодлого судлалын байгууллагууд, сургуулиудад Халхын голын байлдааны туршлагыг хуучин ЗХУ-ын давших, хориглох номлолтой холбогдуулан судлах, оюутнуудын дунд уг сэдвээр сэдэв боловсруулах, цэргийн урлагийн сэтгүүлд нийтлэх явдал өргөн байв. ЗХУ задарсанаар архивын материалууд нээлттэй болж, өмнөх дүгнэлт, баримтуудыг эргэн харах хэрэгтэй болсноор зөвлөлт, оросын түүхийн асуудалд өрнөдийн түүхчид хүлээцтэй хандах болсон байна. Үүний улмаас өрнөдөд Халхын голын сэдвээр бүтээл гаргах явдал нэг хэсэг завсарлажээ. Улмаар 1990-ээд оны сүүлчээс АНУ-д Халхын голын сэдвээр бүтээлүүд дахин гарах болов.Куукс Халхын голын байлдааны түүхийг японы баримт материал, дайнд оролцогчидтой хийсэн ярилцлагад тулгуурлан Квантуны армиас ЗХУ-ын талаар баримтлаж байсан бодлогын үүднээс бичжээ. Иймд түүний бүтээл нь японы үзэл бодлын үүднээс гаргалгаа хийсэн үндсэн талтай боловч эдүгээ хүртэл өрнөдөд төдийгүй бусад улсад ч үүнтэй тэнцэх жинтэй бүтээл гараагүй байна. Японы нисэх онгоцууд Сүмбэрийн заставыг бөмбөгдсөн явдал Халхын голын байлдааныг шатлан өргөжүүлэх шалтгаан болсон гэдэг дүгнэлтийг Куукс хийжээ. Тэрээр Квантуны арми цэргээ хойш татсан байтал зөвлөлтийн цэрэг яагаад 1939 оны 6 дугаар сарын дунд үеэс Манжуурын нутгийг довтлов гэдэг асуудлыг дэвшүүлжээ. А.Кууксийг нас барсантай холбогдуулан “НьюЙорк Таймс” сонинд (1999.11.23) бичихдээ “Куукс нь арав гаруй номын зохиогч буюу хамтран зохиогч бөгөөд гэхдээ түүний түүхчийн нэр хүнд нь “Номонхан: Япон Зөвлөлтийн эсрэг 1939” зохиолд оршдог юм” гэж тодорхойлоод энэхүү байлдаанд япон, зөвлөлтийн талаас ойролцоогоор 70 мянган хүн алагдаж, шархадсан юм. Куукс Японы ялагдал нь түүнийг ЗХУ-тай байлдах төлөвлөгөөнөөсөө татгалзаж улмаар Перл Харборийг онилоход хүргэсэн гэж үзэж байв” гэжээ. Мөн “энэ нь дэлхийн хоёрдугаар дайнд фашист гүрнүүдийн баримтлах бодлогыг тодорхойлоход нөлөөлж, профессор Кууксын гавьяа нь тэрээр дэлхийн хоёрдугаар дайны босгон дээрх энэхүү шийдвэрлэх тулалдаан нь ач холбогдлоороо Сталингардтай дүйцэхүйц гэдгийг олж харсанд оршино” гэж үнэлжээ. Японы бодлогыг судлах хүрээлэнгийн захирал Ч.Жонсон Кууксын бүтээлтэй холбогдуулан “Номонхан нь дэлхийн хоёрдугаар дайны хамгийн чухал тулалдааны нэг байсан бөгөөд учир нь уг тулалдаан японы цусыг урсгаж ЗХУ-аас эмээхэд хүргэсэн бол харин АНУ-ыг хөнгөн зууш гэж үзэхэд хүргэжээ” гэж хэлсэн байна. Куукс энэхүү номоо 35 жилийн хөдөлмөр, 400 гаруй хүнтэй хийсэн ярилцлагын дүн гэж хэлж байжээ. Байлдаанд оролцсон Японы хэсэг дайчид Кууксийн номыг үнэлж хувийг нь тулалдаанд алагдсан япончуудын дурсгалд зориулан Токиод сүмд мөнхөлсөн байна. Японы милитаристуудаас Ази, Номхон далайн бүс нутагт дэлхийн хоёрдугаар дайныг эхлэн өдөөж, шатлан өргөжүүлсэнийг нарийвчлан харуулах зорилгоор АНУ-ын засгийн газраас Японы албан ёсны болон албан бус эх сурвалж, баримт материалыг орчуулах, судлах ажлыг дайны дараагаар явуулжээ. Японы засгийн газар 1945 оны 10-р сарын 12-нд дэлхийн хоёрдугаар дайны түүхийг бичихэд шаардлагатай мэдээллийг цулуулах үүрэг бүхий байгууллагыг байгуулсан байна. Японы өмнөх засгийн газруудын үлдсэн баримт бичгүүд, дайнд оролцогчдын тэмдэглэл, хувийн архивыг цуглуулах, дайнд олзлогдсон японы цэргийн эрхтнүүдийг түүхийн зорилгоор байцаах үлэмжхэн ажил хийгджээ. Эдгээр материалыг ашиглан АНУ-ын хяналтын дор 200 гаруй судалгаа хийгдсэн нь АНУ-ын цэргийн түүхийн төвд хадгалагдаж байгаа юм. Энэ хүрээнд японы судлаачдын 184 төрлийн нэгэн сэдэвт судалгаа, харин Манжуурын талаарх Японы 13 судалгаа нь зөвхөн түүхийн зорилгоор бус Солонгосын дайн явагдаж байсан тул “коммунист хятад, БНМАУ, зөвлөлтийн Алс дорнодын талаар тагнуулын суурь судалгаа” болгох зорилгоор хийгдэж байжээ. Эдгээрийг судалгааны эргэлтэд оруулах зорилгоор үлэмж сонирхолтой хэсэг болох 47 судалгааг эмхтгэн “Ази, Номхон далай дахь Дайн 1937-1949” хэмээх 15 ботийг АНУ-ын Өмнөд Иллинойс Их Сургуулийн хэсэг эрдэмтэд АНУ-ын цэргийн түүхийн төв, АНУ-ын үндэсний архивын цэргийн судалгааны бүлгээс хамтран 1980 онд гаргажээ. “Манжуурын талаарх Японы судалгаа 1945-1960” гэсэн иж бүрэн судалгаа нь газрын зураг, хавсралтын хамт хийгдсэн бөгөөд энэ нь дээрх эмхтгэлийн нэгдүгээр ботийг бүрдүүлж буй юм. Энэхүү эмхтгэлийн 11-р боть нь Халхын голын байлдаанд зориулагдсан бөгөөд “японы тал 50 мянган хүнээр хохирсон нь зөвлөлт-монголын хохиролоос даруй тав дахин их байв” хэмээн эмхтгэгч Д.Дейтвайлер оршилдоо онцлон тэмдэглэжээ. Эмхтгэлийн 10, 11 дүгээр ботиуд нь “Япон ба ЗХУ” гэсэн ерөнхий гарчигтай. 10 дугаар боть “ЗХУ-ын эсрэг Японы оперативын төлөвлөлт 1932-1945”, “ЗХУ-ын эсрэг тагнуулын төлөвлөлт 1934-1941”, “1938 оны жижиг дайн ба хилийн асуудлууд” гэсэн үндсэн бүлгүүдтэй. 11 дүгээр боть нь “Жижиг дайн ба хилийн асуудлууд 1939: Номонханы хэрэг явдал” гэсэн ерөнхий гарчигтай. Энэхүү боть Халхын голын байлдаанд зориулагдсан бөгөөд 470 талтай, заримдаа энэхүү ботийг “Манжуурын судалгааны 11 дүгээр боть” гэж нэрлэх нь бий. Энэхүү судалгаанд тусгагдсан зарим нэгэн дүгнэлт, зөвлөлтийн талаарх тоо баримт нь бодит байдлаас зөрөөтэй боловч Япон-Манжго-гийн цэргийн бүрэлдэхүүний талаарх тоо баримт нь сонирхолтой юм. Судалгааг АНУ-ын албаны бүлгээс Халхын голын байлдаанд оролцсон японы офицеруудаар бичүүлсэн, энэ ч үүднээс японы байр суурийг хамгаалах үүднээс боловсрогдсон боловч Халхын голын байлдааныг судлах чухал хэрэглэгдэхүүн болно. Халхын голын байлдааны сэдвийг сонирхон судлах хандлага АНУ-ын түүхчдийн дунд идэвхтэй байгаа нь Японы стратеги умардаас өмнөд үрүү чиглэсэн өөрчлөлтийн шалтгааныг Халхын голын байлдаанд Квантуны Арми ялагдсанаас хайдаг, Япон Перл Харборыг довтолсоны үндэс нь Японы Номонханд ялагдсантай холбоотой гэсэн дүгнэлт гаргалгаа хийдэгтэй холбоотой. Энэхүү дүгнэлтийг Куукс дэвшүүлж, Голдмэн нарийвчлан судалжээ. Гэхдээ иймэрхүү байр суурийг АНУ-ын [["New York Times" сонин|"New York Times" сонинд]] 1939 оны намар илэрхийлэн бичиж байжээ. АНУ-ын цэргийн түүхч Дрий Квантуны Армийн 7 яд-ийн нэгэн батальоны Халхын голын байлдаанд оролцсон байлдааны тэмдэглэлийг ашиглан тус батальоны байлдааны ажиллагааг харуулсан тактикийн судалгаа хийсэн нь мөн л японы үзэл бодлын үүднээс хийгдсэн боловч байлдааны ажиллагаа доод түвшинд хэрхэн явагдсаныг харуулсанаараа сонирхолтой болжээ. Түүхч Голдмэн Халхын голын байлдааны түүхийн сэдвээр 1970 онд эрдмийн зэрэг хамгаалсан бөгөөд тэрээр 2009 онд Монголд ирж, байлдааны ажиллагаа явагдсан газар оронтой танилцсан байна. Түүний бичсэн “Номонхан 1939” номыг 2012 онд АНУ-ын тэнгисийн цэргийн хүрээлэнгээс ивээн тэтгэн хэвлэн гаргажээ. Тус бүтээл нь Халхын голын байлдааны үр дагавар олон улсын харилцаанд хэрхэн нөлөөлсөнийг авч үзсэн өрнөдөд гарсан томоохон бүтээл юм. АНУ-ын иргэн, түүх сонирхогч Д.Варнер “Халхын эрэг хүртэл” гэсэн нэртэй хэмжээгээр харьцангуй томоохон бүтээлийг 2008 онд гаргажээ. Гэвч энэ нь ашигласан материалын жагсаалтгүй, судалгаа гэхээс илүүтэй өөрийн үзэл бодлыг тулгасан нийтлэл болсон тул бусдын анхаарал татсангүй. Монголч эрдэмтэн Мосес Халхын голын байлдааныг нармай монголын хөдөлгөөн, монголчууд нэгдэх асуудалтай холбон судалж, уг дайнд Япон ялагдсанаар монголчуудын нэгдэх сүүлчийн боломж хаагдан, бодол нь унтарсан гэдэг сонирхолтой дүгнэлт 1966 онд хийж байжээ. Судлаач Ж.Хаслам Зөвлөлт-Японы 1933-1941 оны хоорондын харилцааг шинжилсэн өөрийн бүтээлдээ зарим эх сурвалжийг үндэслэн Артур Артузов даргатай НКВД-ийн сөрөх тагнуулын хэлтэс Японы цэргийн атташе Комацубара нь архи, эмст дуртай, санхүүгийн хувьд хүндрэлтэйг анзааран 1920-иод оны сүүлээр нэгэн удаа согтсон үед нь түүний сейфний түлхүүрийг хулгайлан авчээ. Энэ тухайгаа Токиод мэдүүлэхгүйн тулд тэрээр зөвлөлтийн “шахалтад” автжээ гэсэн асуудлыг дэвшүүлэн тавьжээ. [[Индиана Их сургууль|Индиана их сургуулийн]] Түүхийн танхимын профессор Х.Куромияа 2011 онд нийтлүүлсэн “Номонханы тайлагдаагүй нууц” өгүүлэлдээ Хасламын таамаглалыг гүнзгийрүүлэн авч үзжээ. Тэрээр Квантуны Армийн 23 яд-ийн командлагч Комацубара нь 1927-1930 онд Москвад суугаа Японы цэргийн атташе байхдаа зөвлөлтийн агентаар элсэгдсэн, чухам үүнд Номонханд ялагдсаны шалтгаан оршино гэдэг таамаглалыг дэвшүүлж, зарим нөхцөл байдал, баримтаар сонирхолтойгоор үндэслэсэн байна. Ийм сэжиг, таамаглал 1960-аад оны эхнээс байсан бөгөөд Команцубара нь зөвлөлтийн талд мэдээлэл дамжуулж байсан байж болзошгүй гэж Куромияа үзжээ. Куромияа хэрэв энэхүү таамаглал нь оросын архивт буй материалаар нотлогдвол Номонханы түүхийг эргэн харж шинээр бичихэд хүрэх бөгөөд Япон сул дорой гэгдэх Хятадыг эзэлж чадахгүй гэдгийг Сталин мэдэж байсан, үүнээс үүдэн Япон ЗХУ-ын эсрэг дайн явуулах чадваргүй гэдгийг ч мэдэж байсан, иймд Номонханы хэрэг явдлыг өдөөгч нь ЗХУ байсан байх магадлалтай гэж үзжээ.АНУ-аас гадна Британид Халхын голын байлдааны сэдвээр нилээд бүтээл, өгүүллэг гарсаны дотор томоохон нь Ж.Колвиний бичсэн “Номонхан” хэмээх ном 1999 онд хэвлэгджээ. Колвин БНМАУ-д Британийн Элчин сайдаар 1971-1974 онд, Британийн гадаад тагнуулын төлөөлөгчөөр Вашингтонд 1977-1980 онд тус тус сууж байв. Тэрээр төрийн албанаас чөлөөлөгдсөний дараа цэргийн түүх сонирхон хэд хэдэн ном бичсэний дотор дээрх бүтээлийг туурвижээ. Канадын түүхийн сэтгүүл 1987 оны 8-р сарын дугаартаа Ш.Винхийн бичсэн Кууксийн номын талаар дэлгэрэнгүй тайлбар, Британийн “Нью Стейтмэн” сэтгүүлийн 1999 оны дугаарт Н.Феарн Ж.Колвиний “Номонхан” номын талаар бичсэн тойм нийтлэгдсэн нь судлаачдын анхаарлыг ихэд татаж байжээ. Британид хэвлэгддэг “Цэргийн түүх” сар тутмын сэтгүүлийн 2012 оны 10 дугаар сарын дугаарт А.Мкдоналдийн бичсэн “Хилийн хяналт:Номонханы тулалдаан 1939 оны 7-8 дугаар сар” өгүүллэг нийтлэгджээ. Зохиогч япончууд оросын танкийг хүйтэн зэвсэг, гар бөмбөг, бушидо буюу “оюун санааны давуу байдлаар” угтсан бөгөөд Сталин офицерийн бүрэлдэхүүндээ цэвэрлэгээ хийсний дараа Улаан Арми нь удирдлагагүй болсон хэмээн японы цэргүүдэд ойлгуулсан байв. Японы тагнуул зөвлөлтийн талыг богино хугацаанд механикжсан үлэмжхэн хүчийг хуралдуулах чадавхитай гэдгийг дутуу үнэлсэн юм. Хэрвээ япончууд Номонханы хэрэг явдлыг ер үүсгээгүй эсвэл ялсан бол үр дагавар нь ямар байх байсан бол магадгүй Япон Гитлерийн талд дайнд оролцох байсан болов уу, магадгүй тэд Оросыг дэлхийн тавцангаас зайлуулсан байх байсан болов уу гэвч Гитлер Польшийг эзлэхээс 48 цагийн өмнө Япон эхлээгүй байсан дэлхийн хоёрдугаар дайнд нэгэнт ялагдсан байв гэж бичжээ. АНУ болон өрнөдийн судлаачдын Халхын голын талаарх бүтээлийг нэгдүгээрт, түүхийн судалгаа, хоёрдугаарт, танин мэдэхүйн зорилготой хэмээн хувааж болох юм. Эдгээрт дараах үндсэн асуудлуудыг дэвшүүлсэн байна. Үүнд:Дэлхийн бодлого, Алс дорнод, Европ дахь олон улсын харилцаанд Халхын голын байлдааны үзүүлсэн нөлөө нуугдмал байна,Японы цэрэг 5 дугаар сарын сүүлчээр болсон байлдааны талбарыг орхин буцсан байтал Зөвлөлтийн тал 1939 оны 6-р сарын дундуур Халхын голын зүүн эрэгт цэргээ байрлууж, Манжуурын хот тосгодыг агаараас довтолсоны зорилго юу байв, Халхын голын байлдаанд оролцогч талууд хохиролын тоо хэмжээг өсгөн мэдээлж байсан бөгөөд одоо ч эргэлзээтэй байна, Халхын голын агаарын байлдаанд японы нисэх хүчин тоогоор цөөн боловч ур чадвар, техникийн давуу байдлын ачаар Халхын голын байлдааны хугацаанд агаарт үндсэндээ ноёлж, идэвхтэй байсан зэрэг болно. Энэхүү номонд АНУ-д хэвлэгдсэн 24, Британид гол төлөв хэвлэгдсэн 10 нийт 34 бүтээлийн жагсаалтыг хавсаргасан болно. Жагсаалтад АНУ-д гарсан судалгааны бүтээлүүд үндсэндээ орсон боловч бүрэн гүйцэд гэж үзэж болохгүй, дээр нь өрнөдийн бусад оронд англи бус хэлээр хэвлэгдсэн бүтээлүүд ороогүй болно. Эдгээр бүтээлийг судалгааны эргэлтэд оруулах зорилгоор тэдгээрээс сонирхол татах хорин гурван бүтээлийг энэхүү эмхтгэлд оруулав. Гэхдээ эдгээрийг бүрэн биш, чухал гэж үзсэн зарим хэсгүүдийг нь зөвхөн орчуулан буулгасан бөгөөд ингэхдээ хөндлөнгийн тайлбар, дүгнэлт хавчуулжээ. ==Агаарын тулалдаан== [[Халхын голын дайны ас нисгэгчид]] [[Файл:Khalkhin Gol Japanese pilots 1939.jpg|thumb|Японы нисэгч нар]] [[Файл:Khalkhin Gol Japanese Ki 27 1939.jpg|thumb|[[Nakajima Ki-27|Kи 27 буюу Зөвлөлтүүдийн нэрлэж байсан И-97]]]] [[Файл:Khalkhin Gol Destroyed Soviet plane 1939.jpg|thumb|Зөвлөлтийн буудан унагагдсан сөнөөгч онгоц]] [[Файл:Soviet I-16, Navy aviation.jpg|thumb|[[И-16]]]] [[Файл:Khalkhin Gol Destroyed Japanese plane 1939.jpg|thumb|Японы буудан унагагдсан сөнөөгч онгоц]] 1939 оны 5-р сарын эхэн гэхэд Халх голд Японы, Зөвлөлт-Монголын цэргийн ихээ­хэн хүч хуримтлагдаад бай­­лаа. 5-р сарын 1-ний өдөр гэхэд Японы цэргийн нисэх хүч­­ний 355 онгоц, Зөвлөлтийн ажилчин тариачны улаан армийн авиабригадын 82 онгоц очоод байлаа. Харин 5-р сарын сүүл гэхэд энэ тоог Өвөр байгалийн 23 дугаар авиабригадаас нэмэн хангаж 203 болгосон юм. 1939 оны 5-р сарын сүүлчээр эхний агаарын тулаанууд эхэлсэн бөгөөд энд японы нисэх онгоцууд агаарт давамгайлж байжээ. 5-р сарын эхний тулаанд Монголд байрлаж байсан зөвлөлтийн нисэх хүчний удирдагчид, нисгэгчид агаарын тулааны туршлага муутай, дайсны арга тактикийг сайн мэдэхгүй байснаас болж эхний тулаанд нэг дор 17 онгоцоо алджээ. Иймээс Москва дахь цэргийн удирдлага нь энэ цэргийн анги нэгтгэлүүдийн дээд удирдах бүрэлдэхүүнийг туршлагатай хүмүүсээр яаралтай солих шийдвэр гаргаж удирдагчаар нь [[Григорий Штерн|Григорий Штернийг]] томилсон байна. Тэдний онгоцууд багахан өндрөөс хориглолтын шугам, байгууламжуудыг бөмбөгдөж орос, монголын талд хүн хүч, материал, морьдын их гарц хохирол учруулж байсан учир зөвлөлтийн удирдлага Испани, Хятадад агаарын тулаанд гарамгай байлдаж байсан нисэхийн туршлагатай сургагчид мөн туршлагатай нисгэгчдийг Монгол уруу илгээхээр шийдсэн байна. 1939 оны 5-р сарын 28-нд Монголд ирсэн зөвлөлтийн нисгэгчдийн 8 нь ЗХУ-ын баатар цолтой байсан ба тэднийг нисэх хүчний корпус командлагч, ЗХУ-ын баатар [[Яков Смушкевич|Яков Владимирович Смушкевич]] удирдаж байсан юм. 6-р сард Халх голын тэнгэр харьцангуй тайван байснаа 6-р сарын 22-нд Зөвлөлтийн 95 сөнөөгч онгоц Японы 120 онгоцтой нэгэн зэрэг гурван газарт тулалдлаа. Япончууд энд шинэ сөнөөгч И-97-гоо агаарт гаргаж тулаанд оруулсан. Дайсан энэ удаа 30 гаруй онгоцоо алдсан бол Зөвлөлтийн тал 14 сөнөөгч онгоцоо алджээ. 6-р сарын 26-нд болсон тулааны үеэр Зөвлөлтийн 3 сөнөөгч онгоц Японы 10 онгоцтой үхэл сөрөн тулалдаж хошууч В.М.Забалуевын онгоц гэмтэж дайсны нутагт шүхрээр буухад нь ЗХУ-ын баатар [[Сергей Грицевец]] ганц хүний суудалтай онгоцоор дайсны нутагт бууж нөхрөө аварсан байна. 27-ны өдөр Зөвлөлтийн 23 бөмбөгдөгч дайсны 70 орчим сөнөөгчтэй тулалдсан. Энэ ту­лаа­­наар онгоц нь унасан ЗХУ-ын баатар Г.П.Кравченко гурав хоногийн дараа шумуулд баригдчихсан явган эргэж ирж байжээ. 7-р сар гараад Зөвлөлтийн тал ялж эхэлжээ. 7-р сарын 4, 5-нд Баян­цагааны тэнгэрт Зөвлөлтинй тал дайсны 24 сөнөөгчийг унагаасан бол өөрийнхөө ганц онгоцыг алджээ. 8-ны өдөр бас дайсны 21 онгоцыг устгав. Хоёр хоногийн дараа Халх голын баруун эрэг рүү дайсны 100 орчим И-97 онгоц дайрсан. Зөвлөлтийн талаас эхлээд 30 машин, араас нь бас 50 нэмэгдэж үндсэндээ агаарт хоёр талаас 180 орчим онгоц тулалдсан байна. Энэ тулалдаанаар Япончууд 11 онгоцоо алдсан юм. 7-р сард Зөвлөлтийн бөмбөгдөгч онгоцууд агаарт гарч дайсанд цохилт өгч эхэлсэн байна. Энэ өдрүүдэд 150 болон 38 дугаар бөмбөгдөгч хорооны 108 ширхэг бөмбөгдөгч онгоц Янху нуур, Үзүүр нуур, Номун хан, Бүрд овоо зэрэг газар дахь дайсны байрлалыг бөмбөгдлөө. 7-р сарын 20-ны агаарын тулааны үеэр залуу нисгэгч В.Вуссагийн онгоцыг Японы хоёр сөнөөгч хөөж явахыг ахлах дэслэгч В.Ф.Скобарихин ажигласан байна. Ер нь, яг гүйцэх гэж байхад тэр огцом эргэлтээр дайсны онгоцны сүүлийг онгоцоороо дайрч мөргөсөн байна. Түүнийг унаад ухаангүй байхад нь нисэх буудалд авчирсан байна. Түүний энэ гавьяаг ахмад В.П. Кустов бас давтаж агаарын тарааны хоёр дахийг Халхголд хийсэн байна. 8-р сарын 4-нд сөнөөгч онгоцны нисэгч А.Ф.Мошин бас тарааныг давтсан байна. Тэрээр хамаг сумаа дуусгаад байтал дайсны онгоц мөрдөж эхэлсэн. Тэр гэнэт эргэж дайсны онгоцыг мөргөж унагаад буудалдаа эргэж ирсэн. 8-р сарын 4-нд батальоны комиссар М.А.Ююкин байгаа бөмбөгдөөд буцаж явахдаа агаарын их бууны суманд өртөх нь тэр. Онгоцоо дээш хөөргөх гэсэн ч улам унасаар байлаа. Тэр галд автсан онгоцоо Японы агаарын их бууны батарей дээр эгц дээрээс нь унагах нь тэр. 8-р сарын 20-нд Зөвлөлт монголын дайчдын их давшилтын үеэр Зөвлөлт монголын нисгэгчид 144 сөнөөгч онгоцоор хамгаалуулсан 153 бөмбөгдөгч онгоцоор дайсны талд цохилт өгсөн байна. Үүнтэй нэгэн зэрэг дайрагч хэсгийн 44 онгоц дайсны агаарын их бууны цэгүүдийг довтолсон. Энэ өдрийн турш дайсны байрлалд нийтдээ 166 тонн бөмбөг хаясан юм. 1939 оны 8-р сарын 21-нд Японы нисэх хүчин 88 сөнөөгч онгоцоор халхавчилсан 41 бөмбөгдөгч агаарт гаргалаа. Тамсагбулгийн чиглэлд болсон энэ тулаанд Зөвлөлтийн талаас 184 онгоц орж агаарт хоёр талаас нийтдээ 300 гаруй онгоц гарч тулалдсан байна. Ингээд 1936 оны 5-р сарын 22-ноос 9-р сарын 15 хүртэл Халхгол орчимд Зөвлөлтийн нисгэгчид 20 мянга 524 удаагийн нислэг үйлдэсний 18,5 мянга нь сөнөөгч онгоцны 2015 нь бөмбөгдөгч онгоцны нислэг байсан байна. Халхын голд Японы тал 646 онгоцоо алдсан бол Зөвлөлтийн тал 258 онгоцоо алджээ. Халхын голд болсон агаарын тулалдаанд эр зориг гарган баатарласан Зөвлөлтийн 28 нисгэгчид ЗХУ-ын баатар цол, [[Сергей Грицевец]], [[Григорий Кравченко]] нарт ЗХУ-ын баатар цолыг хоёр дахь удаагаа өгсөн. Хожим нь [[Яков Смушкевич]] мөн ЗХУ-ын баатарын Алтан таван хошууг хоёр дахь удаагаа өгсөн юм. Халх гол дахь агаарын тулааныг цэргийн түүхэн дэх хамгийн том агарын тулалдаан, дэлхийн хоёр дугаар дайны өмнө цэргийн нисэх хүчний чадавхийг шалгасан том шалгуур гэж үздэг билээ.Тэд нисэх бүрэлдэхүүнийг агаарын тулаанд сургаж удалгүй И-16 онгоцууд ирснээр Халхын гол дээрхи фронтын байдал нааштайгаар эрс өөрчлөгдсөн байна. Мөн 9-р сарын 2,4,14,15-нд Японы тал агаараас довтлох гэж оролдсон ч Зөвлөлтийн нисэх хүчин агаарт ялалт байгуулжээ. Энэ үед Зөвлөлтийн И-16 загварын 5 онгоц дэлхийд анх удаа РС-82 маркийн реактивийн зэвсэг хэрэглэж Японы 13 онгоцыг сөнөөжээ. Халхын голын дайны үеэр японы нийт 660 нисэх онгоцыг агаарт болон газартустгасан ажээ. Энэ үед цэрэг-дайны түүхэнд анх удаа 2 талаас нэгэн зэрэг олон онгоц оролцсон тулалдаан болсоноороо онцлогтой юм. Британийн “Эйр Ентузиаст” сэтгүүл Е.Секигава-гийн бичсэн “Халхын гол дахь агаарын зарлаагүй дайн” цуврал өгүүллэгийг 1973 оны гурван дугаартаа дараалан нийтэлжээ. Секигава Зөвлөлт, Япон хоёр агаарын байлдаанд тус тусын хохиролыг хэрхэн өсгөж байсан болон агаарын байлдаанд японы хохиролыг баримтаар тооцон гаргажээ. Энэхүү тоо баримтыг хэдийгээр нягтлах шаардлагатай гэх боловч оросын судлаачид хүртэл эдүгээ ашиглах болжээ. Секигава Халхын голын агаарын байлдаанд Японы нисгэгчид “үндсэндээ ялсан” гэдэг дүгнэлт хийжээ. “Эйр Ентузиаст” сэтгүүл 1996-1997 оны дугаартаа А.Валгийн бичсэн “Талын дээрх Жигүүр: 1930-1945 онд Монголд явагдсан агаарын байлдаан” хэмээх мөн цуврал гурван өгүүллэг нийтлүүлжээ. Хенри Сакайда “Мандах нарны шилдэг нисэгчид” номныхоо “Халхин Гол” гэсэн хэсэгт Номонханы агаарын тулалдааны талаар бичжээ. Тэрээр зөвлөлтийн тал японы 650 онгоцыг устгасан гэдэг боловч баримтаар нотлогдсон хохирол нь 162, японы тал зөвлөлтийн 1162 онгоцыг агаарт, 98 онгоцыг газарт устгасан гэдэг боловч байлдааны хүлээн зөвшөөрсөн хохирол нь 207 онгоц тус тус байсан. Японы нисгэгч Хиромичи Шинохара агаарт 58 ялалт, зөвлөлтийн нисгэгч С.Грицевец 40 илүү ялалт тус тус байгуулж шилдэг нисгэгч (дайсны олон онгоцыг устгасан нисгэгчийг "ace" буюу "ас" гэдэг) болсон гэжээ. Японы нисгэгч Б.Ёошияама 20 ялалт, И.Сакай 15 ялалт, Ж.Ивахаши 20 ялалт, М.Масузава 12 ялалт, Ш.Сайто 25 ялалт, К.Шимада 27 ялалт тус тус Номонханд байгуулсан гэнэ. Чингэвэл эдгээр долоон нисгэгчдэд зөвлөлтийн нийт хохиролын 77 хувь ногдож байгаа юм. Энэ нь японы ас-уудын дээрх ялалтын тоо эргэлзээтэй, хэтрүүлсэн байх үндэслэлтэйг харуулна. Оросын судлаач М.Масловын бичиж Британид хэвлүүлсэн “Поликарпов И-15, И-16 болон И-153-ын ас-ууд” номны Халхын Гол бүлэгт Улаан Армийн цэргийн нисэх хүчин Халхын голд дайсны 589 онгоцыг устгасан гэж үзсэн бөгөөд харин өөрсдөө 207 онгоц (үүнээс 160 нь сөнөөгч онгоц) 211 хүнээ алдсан гэж бичжээ. Британийн “Оспрей Паблишинг” хэмээх цэргийн түүхийн сэдвээр дагнасан хэвлэлийн газраас 2012 онд дээрх Г.Сакайдагийн эмхтгэсэн “Номонхан 1939”хэмээх зурагт хялбаршуулсан түүхийн товхимолыг хэвлэн гаргасан бөгөөд эрэлт хэрэгцээтэй тул 2013 онд дахин хэвлэжээ. Г.Сакайда нь Халхын голын байлдааны газар орноор гэрэл зурагчны хамт аялсан юм. Секигавагийн судалгаанаас хойш Халхын голын агаарын байлдааны талаар дагнасан судалгаа, бүтээлүүд өрнөд, зүүн Европт цөөнгүй гарах болсон байна. Эдгээр бүтээлд Халхын голын байлдаанд Японы нисэх хүчин тоогоор цөөн байсан боловч нисгэгчдийн ур чадвар, нисэх онгоцны тактик техникийн өгөгдөхүүний давуу байдлын ачаар байлдааны туршид эсвэл бүхэлдээ биш юм гэхэд 1939 оны 8 дугаар сарын эхэн хүртэл агаарт тус тус ноёлж байсан, зөвлөлтийн нисэх онгоцны хохирол японыхоос их байжээ гэдэг дүгнэлтүүд хийжээ. Халхын голд явагдсан агаарын байлдаан нь оролцсон техник, хэрэглэсэн тактик болон бусад үзүүлэлтээрээ судлаачдын анхаарлыг татсан хэвээр байгаа сэдэв юм. АНУ, өрнөдийн судлаачдын бүтээлд Токиогийн олон улсын цэргийн шүүхийн хуралдааны материал, японы эх сурвалжууд, Г.Жуковын дурдатгал, Шишкин, Кууксийн ном, зөвлөлт, монголын зарим хэвлэлийг ашиглаж иржээ. Орос, монголын архивын материал болон монголын бүтээлийг ашиглаж чадахгүй байгаа нь өрнөдийн бүтээлийн үндсэн өрөөсгөл тал юм. АНУ-ын судлаачдын бүтээлд Квантуны Арми Халхын голын байлдааныг эхэлж Монголын нутагт дэвсгэрт довтолсон, Японы засгийн газар Квантуны Армийн энэхүү түрэмгийллийг зогсоох талаар нөлөөлж чадаагүй, зөнд нь орхисон нь буруу байсан, энэ нь цэргийн байгууллагад тавих иргэний хяналт бүрэн алдагдсантай холбоотой, Улаан Арми Японы цэрэгт Халхын голд мартагдахааргүй сургамж өгсөн, Халхын голын байлдаан нь Жуковыг “төрүүлсэн”, Японы тал Улаан Армийн чадавхийг дутуу үнэлэхийн зэрэгцээ Японы номлол, зэвсэглэл хоцрогдсон байв гэсэн гаргалгаа нийтлэг байдаг болно. Чингэхдээ АНУ, өрнөдийн судлаачид өмнө нь “Номонханы хэрэг явдал” гэсэн нэр томьёог хэрэглэж байсан бол эдүгээ “Халхын голын байлдаан”, “Халхын голын агаарын дайн” эсвэл “Халхын гол-Номонханы хэрэг явдал” хэмээн зэрэг хэрэглэх болжээ. ===Ахмад дайчдын дурсамжаас=== АТУА-ийн анхны ангиуд 1936 оны 6-р сараас БНМАУ-ын нутаг дэвсгэр дээр байрлаж, 1938 он гэхэд Талын ХӨНДЛӨНхөндийн? гийн аэродром үндсэндээ төвхнөж, тэнд байрлаж байсан сөнөөгч онгоцны хороо, цөөхөн тооны бөмбөгдөгч онгоцнууд бэлтгэл сургуулилтандаа оржээ. ЗСБНХУ-ын Дотоод хэргийн Ардын комиссарын орлогч Фриновский /”Хуйвалдаан” нэртэй хэрэгт холбогдуулан баривчлах БНМАУ-ын нам, төр, цэргийн зүтгэлтэн 115+1 хүний нэрсийг 1937.08.25-нд ДЯЯ-нд гардуулж, 1937.09.10-нд их хэлмэгдүүлэлт эхэлсэн/, Ажилчин-Тариачны Улаан Армийн /АТУА/ Улс төрийн газрын дарга Смирнов нарын 1937 оны 10-р сарын 31-ний өдөр “Монголын байлдааны ажиллагааны театрын байдлын тухай болон Монгол дахь түшиц газар бэлтгэх арга хэмжээний тухай” гэсэн маш нууц илтгэлд /Монгол-Оросын цэргийн хамтын ажиллагаа. Баримтын эмхтгэл, II боть, 114-р тал, УБ, 2011/ “... одоогийн байдлаар Дорнод Монгол даяар ажиллагаатай зөвхөн 5 аэродром байна: Улаанбаатарт, Өндөрхаанд, Баян-Овоо суманд болон Баянтүмэнд /2/” гэж дурьдаад, “...Баянтүмэн аэродром ... хилд хэт ойрхон /60-70 км/ байрладаг тул япончуудын агаарын гэнэтийн довтолгоонд өртөж, устгагдаж болох...” гэж илтгэсэн, 1 метр хүртэл зузаан ханатай том, жижиг 30 орчим/гаруй капитал чулуун байшин барилгатай, байнгын байрлалтай, ялангуяа зүүн талаасаа дайсны болзошгүй довтолгооноос маш сайн хамгаалагдсан, газар доорх төмөр бетон, чулуун байгууламжид зенитын 1-2 дивизионы /24-48 зенитын их буутай/ бие бүрэлдэхүүн байрлаж, сөнөөгч онгоцны хороо аэродромыг халхавчилж, иймэрхүү хэмжээний объектын орчныг бие даасан батальон /300-500 хүн/ хүртэл цэрэг хамгаалдаг жишигээс үзэхэд Баян-Овоо сумын нутгийн Талын хөндлөн гэдэг газар байрлаж байсан аэродромыг тэр үеийн хамгийн том аэродром, стратегийн чухал объект гэж үзэх үндэстэй. Халхголын дайн эхлэхэд АТУА-ийн Нисэх хүчний 100-р бөмбөгдөгч онгоцны бригадын 150-р бөмбөгдөгч онгоцны хороо /СБ бөмбөгдөгч онгоц 59 ширхэг/, 1930-аад оны дэлхийн хамгийн том бөмбөгдөгч онгоц ТБ-3 /24 ширхэг/ тус аэродром дээр байрлаж байв. ТБ-3 онгоцнууд эхэндээ Чита-Тамсагбулаг чиглэлээр хүн хүч, зэвсэг, галт хэрэгсэл, эм тариа, бусад чухал ачаа, буцахдаа нэг онгоц 15-20 хүнд, хөнгөн шархдагсад тээвэрлэх үүрэг гүйцэтгэж байв. ТБ-3 стратегийн бөмбөгдөгч онгоц: экипаж – 6-8 хүн, урт – 24 м, далавчны өргөн – 39,5 м, далавчны талбай – 230 м2, хоосон жин – 11000 кг, нислэгийн жин – 17200-19500 кг, түлшний савын багтаамж – 7960 литр, сэнсний диамерт – 3,5 м, тээвэрлэх бөмбөгийн жин – 2000-5000 кг, 1932-1938 онд 818 ширхэг үйлдвэрлэсэн Дайны явцад ТБ-3 онгоцнууд 500 гаруй нислэг үйлдэж, бүх тохиолдолд хүмүүс, ачаа тээшийг зохих газар нь хүргэжээ. Ерөнхий давшилт эхлэхийн өмнө ТБ-3 онгоцнууд шөнийн бөмбөгдөлтөнд нисдэг болжээ. Анхны нислэг 8-р сарын 19-20-ны шөнө болж, байндаа отряд отрядаар ойртож, зүг чигийг тэргүүн шугамаас 8 км-т байрлуулсан гар чийдэнгээр эвлүүлсэн 50 метр том сум, газрын багцааг тэргүүн шугамаас 3-7 км-т байрлуулсан гар чийдэнгүүдэр эвлүүлсэн шугамаар авдаг байжээ. Бөмбөгдөлт дайсанд сэтгэл санааны дарамт үзүүлэх, унтаж амруулахгүй зутраах, манай цэргийн байршил сэлгэлт, хөдөлгөөнийг халхлах зорилготой, нэг удаад 6-20 онгоц хөөрч, 25 тонн бөмбөг хаядаг байв. Японы зенитын артиллери гал нээсэн ч, ганцхан онгоцны хөдөлгүүр эвдсэнийг эс тооцвол нисэгчид хохирол амсаагүй бөгөөд нийтдээ байлдааны 160 нислэг хийжээ. Энэ тухай Армийн 1-р бүлгийн Нисэх хүчний тайланд “... дайсанд шөнийн сөнөөгч онгоц болон прожектор байгаагүй тул шөнөөр хүнд бөмбөгдөгч онгоц хэрэглэсэн туршлага амжилттай болж, дайсанд сэтгэл санааны, материалын хохирол учруулсан” гэжээ. Харин 150-р бөмбөгдөгч онгоцны хорооны үйл ажиллагааны тухай Халхголын дайнд тус хороонд штурманаар дайтаж явсан Николай Ганин 2005 онд ийнхүү дурсжээ: ... Би дээд сургуулиа төгсөөд дунд сургуульд түүхийн хичээл заана гэсэн бодолтой байсан ч амьдрал маань нэгэн мөчид эрс эргэв: би цэрэгт татагдаж, Байгалийн Чанадад СБ хурдан бөмбөгдөгч онгоцны сургалтын хороонд дадлагажигч штурманаар томилогдов. Анхандаа бид байлдааны нөхцөлд суралцах болно гэж төсөөлөөгүй юм да... Халхголын дайн 1939 оны 5-р сард эхэлж, 6-р сарын эхээр хэсэг нисгэгч, штурман, техник нарыг цэргийн тээврийн онгоцонд сууцгаааж, Монгол руу илгээв. Хил давсны даруйд бид шахцалдан онгоцны цонхоор харахад доор хэмжээ хязгааргүй тал нутаг, намхандуу довцог, толгой, хаа нэгтээ нүүдэлчдийн гэр, мал сүрэг харагдаж байв. Бид Баян-Овоо гэдэг жижиг тосгоны /санахад, тэнд хэдхэн жижиг шавар байшин, 10-20 гэр байсан/ ойролцоо аэродромд газардаж, майханд байрлах болов. Энд бага зэргийн байлдааны туршлага хуримтлуулсан хурдан бөмбөгдөгч онгоцны 150-р хороо байрлаж, хорооны даргаар гайгүй сайн нисгэгч, хошууч Бурмистров, комиссараар Ююкин нар ажилладаг байв. Хамгийн түрүүнд “шинэков” биднийг бодит байдалтай танилцуулахад л бид жижиг сөргөлдөөн, хилийн мөргөлдөөн ч биш, жинхэнэ дайнд оролцох болсноо ухаарч билээ. Ингэхдээ командлал байдал маш түгшүүртэй байгааг нуулгүй хэлж, анхандаа япончууд агаарт ноёрхлоо тогтоож, манай ар талд ганц автомашин байтугай ганц хүний араас элдэж хөөж, бууддаг байсныг хэлсэн. Хорооны бүрэлдэхүүн ирж байрласныхаа даруй шууд байлдааны ажиллагаанд оролцоогүй бөгөөд нэг сарын хугацаанд нислэг-тактикийн сургууль, бүлгээр бөмбөгдөх, газар оронд дасан зохицох дадлагад гол анхаарлаа хандуулж байв, яагаад гэвэл тал газар ямар нэгэн хот, тосгон, холбоо, зам харилцаа байхгүй, мөн нүд сохломоор маш хурц нар, бодит байдлыг гажуулсан гэрлийн хугарал зэргээс болж тул зүг чигээ олоход тун түвэгтэй байсан. Ар талд байсан манай аэродром орчим 6-р сард японы онгоц үзэгдээгүй боловч шөнөдөө тэр хавьдаа маш том, хатгуулсны дараа маш их загатнадаг шумуул гэдэг яггүй “дайсан” биднийг хайр найргүй довтолж билээ. Хатгуулсан газар том хавдана, маш их загатнаж, шөнөдөө унтаж амарч чаддагүй байв. Гэхдээ хамгийн хэцүү нь ундны усны гачигдал, 1939 оны 6-р сар маш их халуун бөгчим, агаарын хэм сүүдэрт +40-д хүрч, хэдэн арван километрээс зөөвөрлөх ус дутагдсаар л, тэгсэн нэгэн байлдагч хэлэхнээ, Суворовын дайчид бөгчим халуунд зэс товчоо тасдан авч, амандаа үнхдэг байсан, ингэснээр маш их шүлс ялгарч, цангаа тэсвэрлэхэд дөхөмтэй, харин бидэнд зэс товч байхгүй тул зэс зоос амандаа үнхдэг байв. 6-р сарын сүүл гэхэд бид газар орон болон бие биедээ дасан зохицож, экипажууд үндсэндээ бүрэлдсэн. Манай экипаж 3 хүнтэй – нисгэгч, буудагч болон миний бие штурманаас бүрдсэн, штурманы суудал шилэн урд бүхээгт байрладаг, удирдлага хосолсон учраас шаардлагатай үед би даргад онгоц жолоодоход туслаж болох ч, миний үндсэн үүрэг нислэгийн зүгээ чиглүүлэх, бөмбөгдөхөд оршдог байв. Удирдлагын төхөөрөмж, хянах хэрэгсэл, хамгаалах бөгжтэй бөмбөг хаягчийн товчлуураас гадна бүхээгт 2 хошуутай пулемет суурилуулсан бөгөөд түүгээр агаарын болон газрын бай буудах боломжтой. СБ онгоц 600 кг хүртэл бөмбөг тээвэрлэх, 420 км/цаг хүртэл хурдтай, өндөршил 10000 метр, хэдийгээр цоо шинэ японы сөнөөгч онгоцнууд бидний гүйцэх боломжтой ч, тэр үедээ хурдтай, сайн онгоц тул бөмбөгдөлтөнд бид сөнөөгч онгоцны халхавчтай, харин тагнуулд ганц нэгээр нисдэг байв. Ингэхэд бид өөрийгөө хамгаалах өндөр хүрдтай бууддаг ШКАС 7,62 мм-ийн 4 пулеметтой боловч СБ-ийн ганцхан дутагдал бол радиостанцгүй, иймээс бүлгээр нисэхдээ бид далавчаараа дохих, эсвэл урьдаас тохирсон хөдөлгөөнөөр гараар даллах маягаар хэлээ ололцдогсон. 7-р сарын 3-ны үүрээр түгшүүрийн дохиогоор хороо анхны байлдааны даалгавар гүйцэтгэхээр хөөрсөн. Миний хувьд ч байлдааны анхны даалгавар, тэгээд ч Баянцагааны орчим юу болж байгааг харж, эхэндээ сандарч л байлаа. Дээрээс харахад байлдааны талбар буцалж байгаа тогоо ч юмуу галт уул дэлбэрч байгаа ч юм шиг, уулын тэгш өндөрлөгөөс дэлбэрсэн сум, дарийн утаа, дүрэлзсэн галаас бүрдсэн томоос том хар үүл мандан босож, “шинэков” бидэнд естой там гэж үүнийг л хэлдэг байх гэж өөрийн эрхгүй бодогдсон. Агаарт мөн ширүүн тулалдаан өрнөж, Баянцагааны дээр хэдэн зуун онгоц эргэлдэж, агаарт мөргөлдөхгүйгээр эргэх боломжгүй шахуу, хашаа ч харсан пулеметын сумны трасс, манай болон японы сөнөсөн онгоцны утаат мөр энд тэндгүй харагдсаар. Хошууч Бурмистров хорооны ихэнх онгоцыг шууд японы гүүр лүү чиглүүлж, японы сөнөөгч онгоцнууд, зенитын галаас хамгаалан байж гүүрийг устгаснаар японы командлал түшиц газар луу нэмэлт хүч илгээх болон тэндээс удахгүй ялагдах цэргээ буцаан татаж авах боломжгүй болж, ялагдсан билээ. Харин манай эскадрильд Баянцагааны оройд бүгсэн япончуудын байрлалыг бөмбөгдөх үүрэгтэй дайралт хийхэд японы сөнөөгч онгоцнууд нарны зүгээс биднийг дээрээс дайрав. Эхний дайралт яасныг ухаарагүй яав, юу болов гээд дээш харсан чинь ялаа шиг олон япон онгоц нөөцөнд байж байгаад биднийг дайрсан юмсанж. Бид ч тэднийг ойртуулахгүй гэж байдаг бүх зэвсгээрээ халхавч гал нээж, тэгтэл манай халхавч сөнөөгч онгоцнууд ирж, тэднийг хөөн зайлуулснаар бид үндсэн үүрэг болсон бөмбөгдөлтөө хийв. Анхны дайралт надад хэзээ ч мартагдашгүй сэтгэлдэл үлдээж билээ – урд бүхээгт “тахианы хөндлөвч” дээр сууж байхад хичнээн зуун буугаар ганц над руу галлаад байгаа, бас тэгээд дадшаагүй учраас агаарт бүх сум над руу чиглэж байгаа юм шиг санагдаж билээ. Бөмбөгдөгч бүр мэддэг: байнд ойртоход дайсны сөнөөгч онгоц саад болдог бол бай дээр дайсны зенитын гал хамгийн их аюултай – аадарын үүлэн дунд нисч байгаа шиг агаарт энд тэнд дэлбэрээд, дайсны хүчийг хөнөөхийн тулд байлдааны чигээс ямар нэгэн маневр хийж хазайх боломжгүй бөгөөд өөрөө ийм юм туулж үзээгүй хүнд биднийг ойлгоход бэрх юм да. Хойшид ийм зүйлд дадаж, тоохоо больдог юм билээ. Анхны даалгавар биелүүлээд аэродром дээр буусны дараа маш их ядарсан, цангаснаа мэдэрч, жаахан амарч байгаад 3 цагийн дараа дахин Баянцагааны зүг хөөрч, тэр оройдоо японы нөөц хүч бөмбөгдөхөөр бас дахин хөөрсөн. Тэр өдөр манай хэдэн онгоц унаж, харин бид ядарсандаа болоод майхандаа оронгуут монголын шумуулын дайралтыг эс ажран нам унтаж билээ. Өглөөгүүр түгшүүрийн дохиогоор хөөрч, Баянцагааны тулалдаан дуустал 3 хоног даалгавар биелүүлэв. Одоо цагт зарим нэгэн их мэдэгч “түүхчид” Жуковыг “маш их хохиролын буруутан” гэж цоллодог, гэвч япончууд Баянцагааны өндөрлөгийг эзэлж, Халхголын баруун эрэг дээрх манай цэрэг буслэлтэнд орж, бутцохигдох аюул тулгарахад Жуков хамгийн эгзэгтэй мөчид бүх бөмбөгдөгч онгоцоор дасныг бөмбөгдөх тушаал өгөж, 11-р танкийн бригадыг явган цэргийн дэмжлэггүй шууд давшилтанд оруулснаар танкчдын тал нь амь үрэгдсэн ч тэд өөрийн алтан амиар дайны ялалтын эхийг тавьж өгсөн билээ. Манай хороо ч гэсэн тэр байлдаанд хүнд хохирол хүлээсэн. Даалгавар биелүүлэхээр хөөрсөн комиссар Ююкины онгоц зенитын галд өртөхөд комиссар экипажийг шүхрээр буухыг тушааж, шатаж байгаа бөмбөгдөгч онгоцоо японы амьд хүч, баргын морин цэргийн бөөгнөрөлийн зүгт залуурдан, түүхэнд анхны “галт дайралт” хийсэн. Бид дайснаас түүнийг өшөөг авах болно гэж андгайлж билээ. 8-р сарын дунд хүртэл газрын томоохон байлдаан болоогүй боловч агаарын ширүүн тулалдаануудын явцад японы нисэх хүчин агаарт ноёрхолоо бүрэн алдаж, хожим Г.Жуков, “...Эх Орны дайны жилүүдэд ч тийм олон тооны онгоц оролцсон тулаан үзээгүй” гэж дурссан байдаг. 8-р сарын 20-нд манай ерөнхий давшилт эхэлж, давшилтын өмнө 150 бөмбөгдөгч онгоц, 100 гаруй сөнөөгч онгоцоор халхавчлуулан хүчтэй цохилт хийж, бид өдөрт 2-3 удаа бөмбөгдөлтөнд нисдэг байв. Харин хамгийн хэцүү даалгаварт “өвгөчүүл” нисэж, “шинэковуудыг” үлдээж, 8-р сарын 25-нд хорооны дарга Михаил Федорович Бурмистров Халуун Аршаан өртөөнд бөөгнөрсөн дайсны цуваа устгах даалгавараас эргэж ирээгүй юм. (... япончуудтай тулалдахдаа тэрээр эр зоригийн үлгэр жишээ үзүүлж, түүний удирдлаган доор хороо даалгаварыг маш сайн биелүүлж байсан бөгөөд операцын явцад аймшиггүй агаарын туулаанч гэдгээ харуулсан. Хороог 22 удаа тулалдаанд удирдаж оролцсон. Агаарын тулаанд баатарлагаар амь үрэгдсэн. Халхголын орчим байлдаанд гавъяа байгуулсны төлөө Байлдааны улаан тугийн одонгоор шагнагдсан... гэж ЗХУ-ын баатар цолоор нэхэн шагнах тодорхойлолтонд дурьдаж, 1939 оны 11-р сарын 17-нд ЗХУ-ын баатар цолыг нэхэн олгожээ-РБ). Халхголын дайнд манай хорооны бие бүрэлдэхүүний гуравны нэг амь үрэгдсэн. Сүүлийн үед 70х30 км энэ өчүүхэн цөлөрхөг газрын төлөө ингэж их хохирол үзэх ямар хэрэг байсан юм гэдэг асуулт олонтаа сонссон. Би хариулахдаа, япончууд Хасан нуурын дэргэд, хамгийн гол нь Халхголд бутцохигдсон учраас 1941 оны намрын хамгийн хэцүү цагт ЗХУ руу довтлож зүрхлээгүй юм да. Харин Халхголын дайны дараа биднийг оны эцэс хүртэл тэндээс хөдөлгөөгүй юм. Естой уйдаж үхмээр, чөлөөт цагаар хийх юм огт үгүй, бидэнд “Волга-Волга”, “I Петр” гэдэг хоёрхон кино үлдээсэн тул бараг 100 удаа үзсэн байх, киноны үг бүрийг цээжилж, сүүлдээ дуугүй, бадгуудыг сольж, сүүлээс эх хүртэл янз янзаар гаргаж, одоо болтол мартдаггүй юм”. СБ-3 фронтын бөмбөгдөгч онгоц: экипаж 3 хүн, урт 12,27 м, далавчны өргөн 20,33 м, өндөр 4,73 м, хоосон жин 4060 кг, нислэгийн жин 5732 кг, хурд 360-424 км.цаг, алслалт 1000 км, өндөржилт 9560 м, 1934-1941 онд 6656 ширхэг үйлдвэрлэсэн Халхголын дайнд тус хороонд алба хааж байсан [[ахмад Н.Ф.Гастелло]] Эх Орны дайнд комиссар Ююкины баатарлаг үйлсийг давтаж, 1941 оны 6-р сарын 26-ны өдөр байлдааны даалгавар биелүүлэхдээ дайсны зенитын суманд өртөж, шатаж байгаа онгоцоо танк, бензин тээвэрлэгч бүхий фашистын цэргийн бөөгнөрөл рүү чиглүүлж, устгасан тул мөн өдрийн ЗСБНХУ-ын Дээд Зөвлөлийн Тэргүүлэгчдийн зарлигаар түүнд ЗХУ-ын баатар цолыг нэхэн олгожээ. === Чойбалсан хот өртсөн нь === {{Гол|Японы нисэх хүчин Баянтүмэн, Тамсагбулагийг бөмбөгдсөн нь}} [[Чойбалсан (хот)|Чойбалсан хотыг]] бөмбөгдөж цөөн тооны барилга байшинг устгасан байсан ба одоо тухайн бөмбөгдсөн газарт нь дэлбэрч буй бөмбөгний хэлбэртэй хөшөө байдаг юм.Чойбалсан хотыг Монголын баатар хот гэж ярилцдаг. Учир нь энэ хот бөмбөгдөлтөд өртөсөн Монголын цорын ганц хот юм. Одоогийн Чойбалсан хот Манжийн захиргааны үеэс Халхын Сэцэн хан аймгийн Ачит бэйс Сансрайдоржийн хошууны төв Санбэйсийн хүрээ нэртэй байснаа Богд хаант Монгол улсын үеэс 1922 оныг хүртэл Ачит бэйс Тогтохын хошууны төв болж дорнод Монголын шашин, худалдаа, аж ахуйн томоохон төвүүдийн нэг байжээ. [[Ардын хувьсгал|Монголын Ардын хувьсгалын]] дараа 1922 оноос Хан Хэнтий уулын аймгийн Баянтүмэн хан уулын хошууны төв Баянтүмэн хот, 1931 оноос Дорнод аймгийн төв Баянтүмэн хот, 1941 оноос Чойбалсан хот гэж нэрлэсэн байна. 1930, 1940-өөд онд тэр үеийн нэрээр Баянтүмэн хот бараг цэргийн хот байж манай эх орны үндэсний тусгаар тогтнол,нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хамгаалахад чухал түшиц газар болж байсан билээ. Баянтүмэн хотод Монгол Ардын Хувьсгалт Цэргийн хоёрдугаар морьт корпусын командлал, 5-р морин дивиз, түүний ангиуд, ЗХУ-ын Улаан цэргийн 17-р армийн штаб, түүний харьяа зарим ангиуд,нисэх онгоцны төв буудал, цэргийн төв эмнэлэг, зэвсэг, техникийн агуулахууд зэрэг цэргийн чухал объект байрлаж байсны дээр 19З9 оноос Соловъёвск-Баянтүмэний өргөн төмөр зам, Баянтүмэн-Тамсагийн нарийн төмөр замын төв зангилаа зэрэг онцгой объект байсан учир япончуудын сонирхлыг ихэд татдаг газар байжээ. Иймээс 1930-аад оны эхний жилүүдээс эхлэн япончууд энэ чиглэлд тагнуул туршуулаа олон тоогоор идэвхтэй явуулж байжээ. 1939 оны Халхын голын байлдааны үед Монгол-Зөвлөлтийн фронт руу очиж байгаа цэргийн хүч,байлдааны зэвсэг техник Баянтүмэн хотоор дамжин өнгөрч байсан билээ. Энэ бүхэн болон бусад хүчин зүйлээс шалтаг болгон Квантуны армийн удирдлага,дээд байгууллагуудаас зөвшөөрөл авалгүй Баянтүмэн, Тамсагбулаг орчим байгаа Монгол-Зөвлөлтийн цэргийн нисэх буудлуудыг бөмбөгдөж тэнд байгаа байлдааны онгоцуудыг устгахаар шийдвэрлэжээ. Энэ тухай 19З9 оны зургадугаар сарын 26-нд болсон зөвлөлгөөнд Квантуны цэргийн дэд штабын дарга, хошууч генерал Яно Отосабаро оролцож,нисэхийн 2-р армийн командлагчид 6-р сарын 27-ны өглөө гадаад Монголын нутагт байгаа нисэх буудлуудыг бөмбөгдөх тушаал өгчээ. Гэтэл энэ тухай Дорнод аймгийн удирдлага мэдэж, Баянтүмэн хотыг агаараас өнгөлөн далдлах арг хэмжээ авчээ. 6-р сарын 25-ны өглөө Хэрлэнгийн отрядын дарга Г.Лувсанванчиг, комиссар Г.Сандав нар ангиа түгшүүрийн дохиогоор босгож 70 шахам км-т байгаа Баянтүмэнд морин жагсаалаар ирж, МАХЦ-ийн хангалт үйлчилгээний батальон, Зөвлөлтийн армийн зарим салбарын хамт 6-р сарын 25,26-нд Баянтүмэн хотын бүх байшинг гарын дорхи шарилж, лууль, өвс ногоо зэргээр өнгөлөн далдалж, хотын айлуудын ихэнх нь Хэрлэн голын захаар зусланд гарсан байсан ч хотын төвд буюу ойролцоо байгаа айлуудыг хотоос 25 км-ээс цааш нүүлгэн шилжүүлсэн байна. Японы нисэх хүчний 2-р армийн командлагч авсан үүргийнхээ дагуу дор дурдсан зохион байгуулалт хийжээ. Үүнд 7-р нисэх бригадын захирагч, хошууч генерал Такаракура Тира хүнд бөмбөгдөгч онгоц 30, 9-р нисэх бригадын захирагч, хошууч генерал Шитано хүнд бөмбөгдөгч онгоц 27, хөнгөн бөмбөгдөгч онгоц 10, 12-р нисэх бригадын захирагч, хошууч генерал Хигаши байлдааны онгоц 80-ыг бүгд 147 онгоцоор Зөвлөлт-Монголын нисэх буудлуудыг бөмбөгдөхөөр шийдвэрлэжээ. “1939 оны зургадугаар сарын 27-ны өглөө үүр гэгээрэхээс өмнөхөн Хайлар хотын нисэх буудлаас Японы нисэх хүчний 1ОО гаруй онгоц агаарт хөөрч баруун зүг чиг авч явсаар О6 цаг 2О минутад Тамсагбулагийн хээрийн нислэгийн талбайнуудыг бөмбөгдөж эхлэхэд Зөвлөлт-Монголын байлдааны онгоцууд агаарт гарч агаарын байлдаан эхлэв” хэмээн Хөлөнбуйрын харьяат Ц.Авид “Номон ханы дайн” гэдэг номынхоо 85-86-р талд бичжээ. Хошууч генерал Такаракурагийн удирдсан 30 хүнд бөмбөгдөгч онгоц, 10 гаруй хөнгөн бөмбөгдөгч онгоцоор хамгаалуулан бүгд 42 онгоц Тамсагийн нислэгийн талбайнууд дээгүүр өнгөрөн баруун зүг нислэгээ үргэлжлүүлэн Баянтүмэн хотыг ололгүй Хэрлэн голыг даган нисч хуучин Хэрлэн Бар хотын хоёр цамхаг хүрээд эргэх замдаа Баянтүмэн хотыг олж бөмбөгджээ. Хотын байшингуудыг сайн өнгөлөн далдалсан учир гол чухал газруудыг олж хохирол учруулж чадаагүй байна.Зөвлөлтийн армийн ангиудын болон МАХЦ-ийн 5-р дивизийн сургуулийн талбай,түлшний хураасан мод, Хорихын байр зэргийг бөмбөгдөж, пулемётоор шүршжээ. Энэ үед Баянтүмэнд байсан нисэхийн ангиуд фронт руу явсан тул хотын хамгаалалтад үлдсэн Зөвлөлтийн гурван дайрагч онгоц агаарт гарч тулалдан Японы гурван онгоцыг устгасан гэдэг. Тэдгээрээс нэг нь Цантын хүрд, хоёрдох нь Хэрлэн голын урд, гурав дахь нь Гурванзагал сумын нутаг Яхи нуурын өмнө Гүнсаваагийн балгасны орчимд унажээ. Амь үрэгдсэн нисгэгчид нь онгоцондоо хүлээтэй үлдэж яс, бугуйн цаг гэх мэт хатуу зүйлийн үлдэгдэл нь 1987 оны үед онгоцныхоо сэгэн дээр байсныг хошууч Ш.Адъяасүрэн олж ирж байсан билээ. Япончууд Баянтүмэн хотыг бөмбөгдөхөд тэнд цэргийн албан хааж байсан улсын аюулаас хамгаалах байгууллагын ахмад ажилтан, дэд хурандаа Шархүүгийн Бадрах хожим дурсан бичихдээ: “Би Баянтүмэн хотоос зүүн тийш 5,6 км-т Бунхан толгойн баруун талд Монголын нисэх хороонд цэргийн алба хааж байсан юм.Тэр өдөр хорооны комиссар Шагдарсүрэн лагерийн сүүдрэвчинд хичээл зааж байтал өдрийн 12 цагийн үед хахир муухай дуутай нэг онгоц зүүн хойноос баруун урагш явж далд ороод удаагүй байтал баруун өмнөөс 5О-иад онгоц гарч ирж Баянтүмэнийг бөмбөгдөж, пулемётоор буудсан.Манай нислэгийн талбайгаас И-15,И-16 онгоцууд хөөрч агаарт хүч тэнцвэргүй байлдаан болж дайсны хэд,хэдэн онгоц унасаны дараа онгоцууд зүүн зүг нисч далд орсон юм. Бөмбөгдөлтийн дараа нисэх хорооны тусгай ангийн дарга, сүүлд ДЯЯ-ны сайд,хошууч генерал болсон Бат-Очирын Шагдаржав намайг корпусын тусгай хэлтэст мэдээ хүргүүлэхээр явуулахад хотын дотор бөмбөгдөлтөд нэрвэгдсэн хашаа байшингуудаас утаа манарч,хотын дотор тоос босч байсан”гэжээ. /Эх нь Улсын хилийн музейн фондод бий./ Бөмбөгдөлтөд 4 хүн амь эрсэдсэнээс гадна учирсан хохирлын талаар 1939 оны долдугаар сарын 1-ний өдөр бичсэн актанд үзвэл “Эмнэлгийн болон сууцны 4 барилгын цонх хагарч, ханын шавар нурсанаас 1500 төгрөг, суудлын форд машин гараажийн хамт сүйрсэнээс 6000 төгрөг, банзан хашаа эвдэрч, тэрэгний морь 2 алагдсан, бас бус эд аж ахуйн зүйлүүд хэрэгцээгүй болсоноос 1300 төгрөг, бүгд 8800 төгрөгийн хохирол учирсан” гэжээ. /Эх нь Дорнод аймгийн улсын архив Ф-1,Д-1,Х-46/ Үүнтэй холбогдуулан Дорнод аймгийн даргаас 1939 оны 6 дугаар сарын 27-нд тушаал гаргаж дор дурдсан журам тогтоожээ. Үүнд: 1.”АГААР” дохио өгмөгц хэн боловч нуувчинд орж биеэ хамгаалах, ийм үед эмнэлгийн эмч сувилагч,гал сөнөөгчид, агаараас хамгаалах ангийн хүмүүсээс бусад хүн гадуур явахыг хориглоно. 2.Албан газар,ардын байр, конторуудын дэргэд ба олон хүнтэй зах газруудад бие хамгаалах нуувчуудыг энэ шөнийн дотор ухуулахыг цагдан сэргийлэх,хотын захиргааны дарга нарт даалгажээ. З.Албан газруудыг 24 цагийн жижүүртэй байлгах,эрүүлийг хамгаалах ба эмийн сангууд энэ үед эмнэлгийн тусламж үзүүлэх, мөн цэргийн эмнэлгүүд ардуудад нэгэн адил эмнэлгийн тусламж үзүүлнэ. 4.Шөнийн цагт албан байгууллагууд ба ардууд цонхыг хар хөшигтөй байлгах, машинуудыг гэрэлгүй явуулах, цахилгаан станцыг унтраах. 5.Утасны хороо агаарын дайсны мэдээ авмагц МАХН-ын хороо, аймгийн яам, дотоод яамны хэлтэс, сэргийлэхэд “Агаар” мэдээ өгөх, түргэн тусламжийн машиныг бэлэн байлгах, бусад газрын машинуудыг дайчлах, ”Агаар” мэдээ авмагц хонх цохиж байхыг цагдан сэргийлэх ба Хотын захиргаанд тус тус даалгаж журамласан байна. /Эх нь Дорнод аймгийн намын хорооны намын архив. ф-1.д-1.т-132-133/ Квантуны цэргийн командлал Баянтүмэн, Тамсагбулагийг бөмбөгдсөн явдлаа туйлын амжилттай нүүр бардам боллоо гэж баярлацгааж байлаа. Гэтэл Японы цэргийн төв штаб тэдэнтэй хамт баярласангүй. Анхнаас нь эсэргүүцэж Баянтүмэн, Тамсагбулагийг бөмбөгдөх байлдааны ажиллагааг зогсоох үүрэгтэйгээр Токиогоос дэд хурандаа Аримацуг томилон явуулсан боловч Квантуны цэргийнхэн замд нь саатуулж байж гадаад Монголын нутгийн гүнд бөмбөгдсөн байна. Энэ нь буруудаж Квантуны цэргийн удирдлага Төв штабаасаа зэмлэл хүлээсэн ажээ. Үүнээс шалтгаалан Халхын голын байлдааны саруудад Японы тал дахин Баянтүмэн хотод агаараас халдан довтлоогүй билээ. == Халхын голын дайнд тодорсон баатрууд == Морьт хорооны захирагч дэслэгч [[Лодонгийн Дандар]] нь олон удаагийн тулалдааныг удирдаж цэргүүдээ баатарлагаар удирдаж гавьяа байгуулсан. Мөн [[Цэндийн Олзвой]], [[Даржаагийн Хаянхярваа]], [[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]], [[Мазимын Экей]], [[Дуламдоржийн Самдан]] болон олон эрэлхэг захирагч, цэргүүд баатарлаг гавьяа байгуулж, баатар болжээ.Халх голын дайнаас Монгол улсын олон дайчид БНМАУ ын баатар ,ЗХУ ын баатар цол хүртсэн. == Японы цэргийн гэмт хэрэг== ''Мөн үзэх өгүүллэг: [[Хятад-Японы хоёрдугаар дайн]]'' [[Квантуны Арми|Квантуны армийн]] хурандаа Цүжи Масанобү (辻 政信中佐) гэгч Монголын газар нутагт халдан довтлох халх голын дайны төлөвлөгөөг боловсруулж, квантуны армийн жанжин штаб баталсан байдаг. Уг төлөвлөгөөг 1945 онд Япон улс АНУ-д бууж өгөх үед Цүжи ялаас мултарч гарахад ашиглаж, амьд үлдсэн байдаг. Цүжи хурандаагийн үр сад нь түүний архивыг одоо хэр нь өвлөн хамгаалдаг бөгөөд Ишикава мужийн Каназава хотод хуучин гэрт нь олон материал хадгалж байдаг. Ямар зорилгоор халх голын дайныг хийх болсон бэ гэдэг асуултын хариулт тэнд байгаа болов уу. Монгол улсад халдан довтолсон 1939 оны халх голын дайны төлөвлөгөөг судлахад олон нууц материалыг илрүүлэх ажлын нэг нь яах аргагүй Японы квантуны армийн тагнуулын газрын хурандаа Цүжи Масанобү гэж хүнтэй холбогдож байдаг. Квантуны Армийн бүрэлдэхүүнд байсан [[731-р анги]] [[бактериологийн зэвсэг]] үйлдвэрлэн туршиж байсан. 731-р ангийн үүрэг нь тэргүүн шугамд байлдаж шархдагсдад эмнэлгийн анхан шатны тусламж үзүүлэх үүргийг хүлээн армийн эрүүлийг хамгаалах байсан гэх боловч тэр үед дайн байлдаанд хэрэглэхийг хориглодог байсан бактериологийн зэвсэг хийж байсан, Халх голын дайны дараа ангийн дарга [[Ишии Широо]] нь "Алтан Шонхор одон" хэмээх том шагнал хүртсэн, өөрөө тэргүүн эгнээнд тулалдсан зэргээс нь харахад бактериологийн зэвсэг хэрэглэчихсэн гэж үзэх бүрэн үндэстэй. Бас монгол цэргүүдийн дунд өвчнөөр үхэх тохиолдол элбэг байсан. Арван мянган оготно дээр туршилт хийгээд зогссонгүй амьд хүн дээр туршилт хийж байлаа. Тэрхүү [[вирус]]ыг хөгжүүлэх үүднээс эрүүл хүн дээр хийн, амь тасраагүй байхад нь задлан шинжилгээ хийдэг. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] дуусч Японы эзэнт гүрэн бууж өгөхтэй хамт уг ангийн байрлаж байсан байрыг шатаан, ажилтан ажиллагсад 3000 гаруй хүнийг дуугүй болгосон байна. Энэхүү ангийн талаарх мэдээллийг дайны дараа АНУ эрчимтэйгээр эрэлхийлэх болсон бөгөөд тухайн үеийн шилдэг технилоги байсан нь гарцаагүй. Ямар нэг аргаар АНУ уг материалыг гартаа оруулан [[дархлалын олдмол хомсдол]]ын вирусыг хийхдээ хэрэглэсэн гэж үзэх хүмүүс ч бий. Японы тал бактерлогийн зэвсэг болох шавар бөмбөлөгтэй нисдэг шавьжийг онгоцноос олон тоогоор унагаж цусан суулга зэрэг аюултай тахал өвчнийг олноор тарааж байлаа.АНУ-гаар ар талаа хийсэн гэж үзэгдэх уг ангийн үйлдсэн хэргийн талаар дайны шүүх дээр дурдагдсангүй. Цэргүүдээ 100% алдсан гэж зэмлэл ч хүртсэнгүй. Саявтар энэ хэргийг судалж байсан АНУ-ын баг "Харгислал үйлдэж байсан гэх үндэслэл алга" гэж мэдэгджээ. Япончуудын зарим нь "Манай улсын эрүүлийг хамгаалах салбар нь дэлхий дээр тэргүүлэх эгнээнд яваа нь тэдний гавьяа" гэж үздэг.Японы бактериологийн дайралтаар Монгол улсын нутагт хэд хэдэн төрлийн бактерийн бөмбөг хаясан бөгөөд үүнд тахал, булчин задрах тахал, өөр бусад төрлийн бактерийн зэвсэгийг хэрэглэжээ. Монгол улсын зүүн бүс нутагт өнөөг хүртэл идэвхтэй тахал ба булчин задрах тахлын өвчлөл гарч байгаа нь Японы дайны үлдээсэн хор нөлөө гэж үзэх үндэслэл байдаг.{{citation needed}} Хэдий дээд зэргийн зардал багатай ч хүн төрөлхтнийг үй түмээр нь хөнөөж чадах аймшигт зэвсэг болох бактерлогийн зэвсгийг Япончууд сонгон авчээ. Энэ отряд жирийн биш харин эрдэмтэд, эрдэм мэдлэгтэй хүмүүсээс бүрдэж байлаа. [[731-р анги]] нь маш нууц байдлаар үйл ажилгаагаа явуулж байснаас гадна Японд биш Манжуурт анх байгуулагдсан байв. Учир нь ямарваа нэгэн халдвар тарлаа гэхэд зөвхөн Хятадын иргэд л хохироохоор байв. Уг отряд туршилтандаа амьд олзны хүмүүсийг ашигладаг байсан юм. Олзны хүмүүс нь хятад, монгол, орос, солонгосууд байв. Манжуурт [[Октябрийн хувьсгал|Октябрийн хувьсгалын]] үеээр зугтааж гарсан орос үндэстнүүд олон байлаа. Бактериологийн зэвсгээс гадна химийн болон хүний амьдрах чадварыг туршсан олон санаанд багтамгүй аймшигтайгаар тарчлаасан зүйлсээр хүмүүсийг туршиж алдаг байв. Хүнийг эхлэж нянгаар халдварлуулаад мэдээ алдуулалгүй задлан хийж эрхтнүүдийг нь гарган ирээд задгай чигээр нь эрхтнүүдийг нь нян яаж халдварлан өвчлүүлж байгааг үхтэл нь ажигладаг байв. Мөн цахилгаанаар цохиулж, янз бүрийн хийгээр хордуулж, хорт туяагаар шарж аль зэрэг тэсэхийг нь шалгаж байлаа. Үе мөч эрхтнүүдийг нь салган авч сольж шилжүүлэн суулгаж, цусыг нь юүлж оронд нь адгуус амьтны цус судсанд шахдаг байснаас гадна тархи дотор эрхтнүүдийг нь нэг нэгээр салган авч аль зэрэг амь тэсэхийг нь шалгаж сүүлд нь зөвхөн хөндий хоосон зүйл болгодог байв. Салгаж авсан эрхтнүүдийг бас туршин ашигладаг байсан. Бас хүний дотор эрхтэнүүд рүү янз бүрийн гадны зүйл оруулж туршдаг байв. Эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд бүр дөнгөж төрсөн хүүхэд болон жирэмсэн эмэгтэй хүн дээрч гэсэн туршдаг байсан байна.Мөн хүнийг даралтын камерт хийж биеийн дотор гадна даралтыг зөрүү үүсгэснээр хүний эрхтнүүд хөөж нүд нь бүлтэрч гаран дараа гэдэс ходоод цус нь ам сүвээрээ нь цувж судас нь могой шиг бүдүүн болтлоо бүдүүрч толгой нь том бөмбөг мэт зүйл болон эцэстээ хүн дэлбэрдэг байна. Эрэгтэй хүнийг бодоход эмэгтэй хүн туршилтанд илүү тохиромжтой байдаг. Учир нь илүү амьд үлдэх тэсвэр сайн өвдөлтөнд ухаан алддаггүй туршилт даадаг байна.Маш халуун хуурай агаартай камерт хүнийг хийж шингэн зүйл өгөхгүйгээр хатааж занданшуулан алдаг байв. Эцэсдээ хүнээс зөвхөн хатаж хорчийсон зүйл үлддэг байлаа. Эндээс хүний биеийн 70 хувь нь уснаас бүрддэгийг нээсэн гэдэг. Хүнийг хүйтэнд хөл гарыг норгон хиймлээр үлээлгэн савхаар цохиход хатуу мөсийг цохих мэт дуу гартал хөлдөөдөг байв. Дараа нь гэсгээж эд эс нь хэрхэн үхжихийг ажигладаг байлаа. Энэхүү чөтгөрийн лабораториос ямарч хүн орсон л бол амьд эргэж гардаггүй байсан ба хэдэн мянган хүнийг туршиж тамлан алсан байна. Мөн нутгийн хүүхдүүдэд нянгаар халдварлуулсан амттанаар дайлж халдвар тарааж байв. Дайны сүүл үед 731-р ангид дэлхийг ч сүйд хийхээр их хэмжээний нянгийн идэвхжүүлсэн өсгөвөр байсан ч хэрэглээгүй болно. Учир нь гэвэл Япон дайнд ялагдах нь тодорхой болсноос гадна хэрвээ үй олноор нь устгасан ийм зүйл хийвэл эргээд Японы ард түмнийг өршөөлгүй хядаж хариу барих болно гэдгийг мэдэж байв. 1945 онд Зөвлөлтийн цэрэг Манжуурт давшин орж ирсэн тул энэ 731-р ангийн бүх гэмт хэргийн баримт болох зүйлийг устгаж булсан байна. Амьд байсан туршилтын хүмүүс болон хүмүүсийн эд эрхтнүүдийг устгасан байдаг. Чухал баримт материалуудыг Широ Иши болон бусад эрдэмтэд, отрядын толгойлогчид америкчуудад эрч чөлөө амь насаараа худалдсан байна. Отрядын бүх л эрдэмтэд америкчуудын ачаар ялнаас мултарч эх орондоо очиж их сургууль, анагаах эмнэлэг, эрдэм шинжилгээний байгууллагад ажиллах болсон байна.Харин баримт судалгааны материалуудыг авсан америкууд 731-р ангийн үйлсийг идэвхтэйгээр үргэлжлүүлсэн гэдэг. Мөн л амьд хүмүүс дээр хорлонтой туршилтууд хийж байсан бөгөөд ялгаа нь хоригдлууд болон өнчин хүүхдүүд дээр хийж байсан байна. Одоо ч гэсэн нууцаар явадаж л байгаа гэгддэг юм байна лээ. Одоо үед Японд тэрхүү дайны түүхийг бичихдээ хэт мөлийлгөж өөрсдийн үүсгэсэн дайны хариуцлагыг хүлээхгүй, эзэн хааны төлөө үйлдсэн хэргийг гэмт хэрэг гэж үзэхгүй байгаа билээ. Мөн энд жишээ болгож үндсээр нь ялгаварлан гадуурхах бодлого байна. Япончуудын соёлд бусад үндэстэн, Азийн бусад арьстныг доогуур тавьдаг үзэл нэвт шингэсэн. Ямато арьстан буюу Япон үндэстэн нь хамгийн дээд хэмээн ухуулж байжээ. Ямато гэдэг нь япон үндэстний анхны нэр. Энэхүү арьстан бол дэлхийн бусад арьстан ба соёлоос дээгүүр, бусдаас цэвэр гэж үздэг хэмээн Жонн Даудер бичжээ. Өнөө үед ч үндэстнээ цэвэр байлгахын тулд Вьетнамаас завиар цагаачлан очигсдыг Японд огт хүлээж авдаггүй. Зөвхөн дээрх отрядын үйлдсэн гэмт хэргийг эс тооцоод цэргийн албан хаагчдийн үйлдсэн яргалал-харгислаар жишээ татахад Германы нацист дайнаас бүүр өмнө нь Япончууд Хятадыг эзлэх нийтийн дайнд мордсон. Нанкинийг 1937 онд бөмбөгдөж буудсаны дараа эзэн хааны арми хятадын эрэгтэй, эмэгтэйчүүдийг үй олноор нь цаазалж устгасан билээ. Алагдсан хятадуудын тоог янз бүрээр хэлдэг боловч нийтдээ 200 мянган хүн алагдсан гэдэг. Энэ нь 8 жилийн дараа Японы Хирошима, Нагасаки хотуудад АНУ-ын хаясан атомын бөмбөгт алагдсан хүний тоотой ойр очиж байгаа юм. Хожим нь 1941-1942 онуудад [[Мао Зэдун]]<nowiki/>ы цэргийн ангиуд байрласан мужуудад “коммунизмийг номхотгох “Гурван бүгд” буюу Бүгдийг ал, Бүгдийг шатаа, бүгдийг устга” гэсэн бодлогын дүнд нийт 19 сая хүн амиа алджээ. Олзлогдогсод болон эзлэгдсэн орны энгийн номхон оршин суугчдаар буудлагын бай болгох, цэргүүддээ охид бүсгүйчүүдийг нь хүчээр биеийг нь үнэлүүлэх, хөхүүл эхийн хөхийг огтлох, нялх нярай хүүхдүүдийг жадлан шорлож өлгөх,жирэмсэн эмэгтэйчүүдийн гэдсийг хүүлэн ургийг нь нохойд хаяж өгөх, гүүрний тулгуурыг амьд хүмүүсээр орлуулан гараар нь өргүүлэн дээгүүр хүнд ачааны автомашин, танкаар гарах гэрэг хүний ой тоонд багтамгүй, араатнаас дор авир гаргадаг байлаа.Энэ үед мөн Хятадын зүүн, зүүн хойд хэсгийг эзлэн авсан Японы эзэн хааны армийн бусад бүлэглэлүүдийн эзлэгдсэн газруудын хүмүүст аймшигтай харгис, хэрцгий хүнлэг бус хандаж байсан. (Нарны цаадах хүн, Хүчиндүүлсэн хот, Үхлийн конвейр: [[731-р анги]] гэх мэт баримтат кинонуудыг үзээрэй). Тэр дайнд оролцсон япон цэрэг Уно Шинторо “Япон дайн: Аман түүх” гэсэн номонд өгсөн ярилцлагандаа “Би хувьдаа 40 хүний толгойг авсан. өнөө үед хүн гайхаж магадгүй, гэвч хүний толгойг авахгүй 2 долоо хоног өнгөрөхөд л эвгүй оргиод байдаг болсон байв гэжээ. Булчин шөрмөсөө чангалмаар санагдаад болдоггүй.Ингэмэгц би саравч руу очоод нэгийг нь суллан гаргаж ирээд голын захад аваачиж цавчдаг байлаа. Зарим үед алдаад мөр лүү нь цавччихдаг. Нэг удаа уушиг нь бөмбөг мэт бүлт үсрэн гараад ирэхэд нь ой гутсан. Эзэгнэгч Японы арми Малайз, Бирм, Индонез, Хятад, Энэтхэг зэрэг улс үндэстнийг боолчилсноор тэдний эв нэгдэл алга болсон. Эдгээр орны хэдэн зуун мянган хүн дайны хөлд үрэгдсэнээс гадна дор хаяад 100 мянган ази эмэгтэйчүүд /ихэнх нь Солонгос болох/ Япон цэргийн зугаа болж ашиглагджээ. Дэлхийн II дайны үед цэргүүдийг тайвшруулах, сэтгэлийг нь сэргээх хүүхнүүд маш чухал байжээ. Энэ талаар Японы алдартай улс төрч, [[Осака]] хотын дарга Хашимото Дэлхийн II дайны үед эмэгтэйчүүдийг хүчээр цэргүүдэд биеийг нь үнэлүүлдэг байсан хэмээн ярьж байна. Энэ нь хүнд хэцүү байдалд орсон цэргүүдэд цаашид амьдрах урам зориг, боломж олгодог байжээ. Гэвч эмэгтэйчүүд үүнийг албан хүчээр хийдэг байсан байна. Хашимото үүнийг “Comfort women system” буюу [[Зугаацуулагч эмэгтэйчүүд|Зугаацуулагч эмэгтэйн]] арга хэмээн нэрлээд байгаа юм. Зөвхөн Японоос гэхэд 200 000 гаруй эмэгтэй [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайны]] үед цэргүүдийн сексийн боол болж байжээ. Мөн түүнчлэн Хятад, Өмнөд Солонгос, Филиппин, Индонез, Тайванаас эмэгтэйчүүдийг авч байсан аж. Японы Үндэсний Сэргээн Босголтын намыг хамтран үүсгэн байгуулагч Хашимото Осака хотын дарга болохоос өмнө Японы түүхэн дэх хамгийн залуу удирдагч байжээ. Тэрээр өнгөрсөн жил Японд диктатур хэрэгтэй байна гэж хэлж байсан юм. Өнгөрсөн жилийн нэгэн ярилцлагадаа тэрээр “Сум бидний дээгүүр салхи бороо мэт шунгинан ниссэн цагт цэргүүд амь насаа алдах өндөр эрсдэлтэй байна. Яг ийм нөхцөл байдалд цэргүүдийг зугаацуулах “Comfort women system” ажиллагаа бидэнд маш чухал. Үүнийг хүн бүр ойлгоно” хэмээн хэлжээ. Японы цэргийн хүчний нисгэгч Харада Фумиогийн нэгэн хүсэлт архивт хадгалагдан үлджээ. {{Эшлэл|Намайг Японы хилээр давуулах юм бол би тэнд өчиггүй буудуулна. Надад хэзээ ч японд очих хүсэл алга. Надад ч, миний гэр бүлд ч ялгаагүй|Харада Фумио (Японы нисгэгч)}} хэмээн тэр мэдүүлсэн байдаг.''' Түрэмгий дайн хийж, эзлэх авах санаархалын үр үндэс нь жирийн япон хүний сэтгэлд ийнхүү өөрийн эх орноос айсан айдас, үл итгэлцлийг бий болгож орхисон нь эндээс харагдана. == Хохирол == Халхын голын дайны дайтагч талуудын хохирлын хэмжээ одоо ч эцэслэн тогтоогдоогүй, цаашдын судалгаа нээлттэй хэвээр байна. Одоогоор хэвлэл, мэдээлэлд ил байгаа өгөгдөхүүнээс үзвэл, Зөвлөлт-Монголын нийт бие бүрэлдэхүүн (амьд хүч)-ий хохирол 18 500 (амь үрэгдсэн болон сураггүй алга болсон, хүнд шархадсан), үүнээс Зөвлөлтийн албан ёсны дүгнэлтээр, Монголын талын бие бүрэлдэхүүний хохирол 566 (амь үрэгдсэн 165, шархадсан 401) гэдэг ч манай цэргийн түүхч, доктор, хурандаа С.Ганболд, монголын талын хохирлыг 990 гаруй (амь үрэгдсэн 280, шархадсан, сураггүй болсон 710) хүн гэж үздэг. Харин Японы судлаач А.Наканиси Зөвлөлт-Монголын бие бүрэлдэхүүний нийт хохирлыг 23,000-24,889 гэж багцаалжээ. Зөвлөлтийн мэдээгээр, Японы талын амьд хүчний хохирол 61 мянга (амь үрэгдсэн, сураггүй алга болсон, хүнд шархадсан), онгоц 162-660 (маш их зөрүүтэй өгөгдөхүүн) гэсэн бол Японы түүхч С.Хаяаси Японы амьд хүчний хохирлыг 55 мянга гэж үзжээ. == Цэргийн олзлогдогсод == [[Файл:Khalkhin Gol Captured Japanese soldiers 1939.jpg|thumb|Японы цэргүүдийг олзолжээ]] Халхын голын дайны үед Зөвлөлт-Монголын тал болон Япон-Баргын талуудын олзлогдсон цэргүүдийн тухай тоо баримтууд хомс байдаг байна. Халхын голын дайны дараа Зөвлөлт Японы талын гал зогсоох хэлэлцээрийн үед олзлогдогсодын асуудлыг хэлэлцэн "Нэгийг нэгээр" гэсэн зарчмаар харилцан солилцохоор шийдсэн байна. Үүний дагуу 1939 оны 9 дүгээр сарын 27 -ны өдөр талууд олзлогдогсодоо солилцсон бөгөөд 1940 оны 4 дүгээр сард мөн олзлогдсодоо солилцсон байна. Нийтдээ Зөвлөлт-Монголын тал Японы 204 олзлогдсон цэргийг/1939 оны 9 дүгээр сарын 27-нд 88 хүн, 1940 оны 4 дүгээр сарын 27 гэхэд 116 хүн/ Японы талаас Зөвлөлт-Монголын олзлогдсон 89 цэргийн албан хаагчийг /1939 оны 9 дүгээр сарын 27-нд 88 хүн, 1940 оны 4 дүгээр сарын 27 гэхэд 2 хүн/ солилцжээ. Зөвлөлтийн талаас анхны олзлогдсон хүн нь 11 танкийн бригадын 335 дугаар тусгай авто тээврийн батальоны эмнэлэгийн зааварлагч ахлагч Хаим Дроб юм. Тэрээр 175 дугаар буудлага-пулемётын тусгай моторжуулсан батальонд томилогдон ажиллаж байхдаа 1939 оны 5-р сарын 20-21-ний шилжих шөнийн тулалдааны үед ангиаасаа төөрч элсэн манхан дунд зүг чигээ алдан явж байх үед нь баргын морин цэргүүд олзолсон байна. Хоер дах олзлогдсон цэргийн албан хаагч нь 70 дугаар сөнөөгч хорооны 3-р эскадрилийн холбооны дарга дэслэгч Дмитрий Гусаров бөгөөд 1939 оны 5 дугаар сарын 27-ны агаарын тулалдааны үед сураггүй алга болсон байсан гэж үзэж байжээ. Гусаров тухайн нислэгийн үед чиг зүгээ алдан төөрч ниссээр онгоцны түлш дуусах үед аргагүй буулт хийж буусаны дараа бүлэг Японы цэрэгт бүслэгдэн сумаа дуустал буудалцаад эцэст нь олзлогдсон байна. Түүний буусан газар нь Японы талын нутаг дэвсгэр байсан бөгөөд түүнтэй хамт "И-15бис" маркийн № 3816 дугаартай онгоц бүрэн бүтнээрээ олзлогдсон байна. Зөвлөлтийн талаас олзлогдсон цэргийн хамгийн том цолтой хүн нь Баянцагааны тулалдааны үеэр буюу 1939 оны 7 дугаар сарын 3-ы өдрийн туладаанд хуягь нь шатахад бэртэж ухаангүй байх үедээ олзлогдсон 8 дугаар мотохуягт бртгадын 234 дугаар автохуягт батальоны дарга хошууч Владимир Стрекалов юм. Зөвлөлтийн цэргийн талаас бөөнөөрөө сайн дураараа бууж өгөх тохиолдол гарч байсаны хамгийн том хэмжээтэй тохиолдол нь 5 дугаар буудлага-пулемётын бригадын 169 дүгээр моторжуулсан онцгой буудлаг-пулемётын батальоны дарга ахмад Николай Казаков өөрийн 13 цэргийн хамт бууж өгсөн байна. Тулалдаанаар 1939 оны 8 сарын 27 гэхэд япон-манжийн 200 гаруй цэргийн албан хаагч Зөвлөлт-Монголын талд олзлогдсон бөгөөд энэ тоонд сайн дураар зугтаж ирсэн 270 манжийн цэрэг ороогүй байна. Японы тал өөрийн олзлогдогсодыг 1000 аас 4000 хүн гэж үзэж байсан бөгөөд хамгийн найдвартай тоог 3000 хүн гэж тооцож байжээ. ЗХУ-ын Батлан хамгаалах Ардын комиссар Ворошиловт 1939 онд бэлтгэж өгсөн мэдээллээр японы 566 цэргийн албан хаагч олзлогдсон бөгөөд үүнээс 88 хүнийг японы талд буцаан өгсөн гэж мэдээллэсэн байна. 1939 оны 9 дүгээр сарын 27-ны өдөр Зөвлөлт-Монголын тал Японы талд 64 цжргийн олзлогдсон албан хаагчийг хүлээлгэн өгсөн (үндэстэний хувьд: япон 54, барга 10; цэргийн цолоор: офицер 1, унтер-офицер 3, ефрейтор 7, цэрэг 53).Харин 9 сарын 29-ний өдөр 20 япон, 4 барга цэргийг өгсөн байна. Японы тал 1939 оны 9 дүгээр сарын 27-ны өдөр Зөвлөлт-Монголын талд 87 хүн буюу Зөвлөлтийн 77, монголын 10 олзлогдсон цэргийн албан хаагчийг шилжүүлэн өгчээ. Монголын талын олзлогдсон цэргийн тухай тоо баримт бүрхэг байдаг. Монголын талаас 1939 оны 1 сараас эхлэн хилийн тулгаралтын үед сураагүй алга болсон эсвэл олзлогдсон тохиолдолууд гарч байсан байна. Монголын 6 дугаар дивизийн 5 цэрэг 1939 оны 5 дугаар сарын тулалдааны үед олзлогдсон тухай японы тал мэдээлж энэ тухай гэрэл зургийг сонинд нийтэлсэн байдаг. Японы талын мэдээгээр 1939 оны 6 дугаар сарын 28-ны өдөр Довдон зэрэг 2 цэрэг бууц өгсөн тухай мэдээлсэн байдаг бол 8 дугаар сарын 1-д 6 дугаар дивизийн 15 дугаар морьт хорооны цэрэг Намхай олзлогдсон байна. Зөвлөлтийн талын бүрэн бус мэдээллээр 1939 оны 8 дугаар сарын 1-ний өдрийн байдлаар Монголын 14 цэрэг сураагүй алга болсон байдаг байна. Харин Монгол цэргийн олзлогдсон тухай сүүлийн мэдээ нь 1939 оны 8 дугаар сарын 13-ны өдрийн тулалдаанд Сонголын 8 дугаар дивизийн 22 дугаар морьт хороо бут цохигдон ухрах үед японы талд 2 монгол цэргийн албан хаагч олзлогдсон тухай Японы 71 дүгээр хорооны мэдээлэлд дурдсан байна. Олзлогдсон цэрэг нь хорооны нууцын эрхлэгч Жамбал, штабын бичээч Санжит нар бөгөөд тэд нартай хамт хорооны нууцын бүх материал, шуудан алга болсон байна. Монголын Ардын армийн Улс төрийн газрын зөвлөх, бригадын комиссар Воронины 1939 оны намар хийсэн мэдээлэлд Монголын Ардын арми 1939 оны 1-р сараас 9-р сар хүртэл 30 орчим хүнээ сураагүй алдсан бөгөөд тэдгээрээс 9 хүнийг японы талаас шилжүүлэн өгсөн. Шилжүүлэн агсан олзлогдсон цэргүүдэд Намхай байна гэж мэдээлсэн байжээ. Японы тал олзлогдсон зөвлөлт-монголын цэргүүдийг байнга зодож, тамлан зовоож, хэрцгийгээр харьцаж байсан тухай олзолгооноос ирсэн цэргийн албан хаагч нар мэдүүлсэн байдаг.<ref>http://iknigi.net/avtor-yuriy-svoyskiy/132726-voennoplennye-halhin-gola-istoriya-boycov-i-komandirov-rkka-proshedshih-cherez-yaponskiy-plen-yuriy-svoyskiy/read/page-9.html</ref> <ref>{{Cite web |url=https://mihalchuk-1974.livejournal.com/247427.html |title=Archive copy |access-date=2018-05-29 |archive-date=2018-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180309185114/http://mihalchuk-1974.livejournal.com/247427.html |url-status=dead }}</ref> == Дайны үр дагавар ба түүхийг мушгин гуйвуулахыг оролдсон нь == [[Файл:Dmitry Medvedev in Mongolia August 2009-3.jpg|thumb|Оросын Ерөнхийлөгч Дмитрий Медведев , Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Цахиагийн Элбэгдорж нар тулааны 70 жилийн ойг тэмдэглэх үеэр 2009 оны 8-р сард Улаанбаатарт болсон ёслолын үеэр Жуковын хөшөөний өмнө зогсож байна.|380x380px]] [[Файл:В Монголии военнослужащие ВВО примут участие в военном параде 02.jpg|thumb|2019 онд болох 80 жилийн ойн жагсаалын үеэр Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний бие бүрэлдэхүүн.]] Монголын ард түмний хувьд энэ үед эх орон уруу нь халдан довтолсон эзэрхэг (империалист) түрэмгий үндэстнээс эх орноо хамгаалах дайн байсан. [[Манж]]ууд бол манай улсад нэгдэн орсон [[Барга]]-Монголчуудын нутагладаг нутаг бол манай газар хэмээн үзэж байсан. Зарим судлаачдын үзэж байгаагаар ЗХУ аль 1905 оны [[Орос-Японы дайн]]д ялагдсан хонзонгоо авах боломж хайж байсан. Япончууд бол БНМАУ-ыг үл хайхран ЗХУ-ыг басамжлан хялбархан эзэнт гүрнээ гүрнээ тэлнэ хэмээн итгэж байсан. Манж улс газрын зурагнаас арчигдан, социализм бараг бүхлээрээ сүйрэн унан, ЗХУ задарснаас хойш далд нууцлагдмал байдалд байсан мэдээллүүд ганц нэгээрээ гарч ирсээр л байна. Хасан нуурт болсон хэрэг явдлын 70 жилийн ойг энэ өдрүүдэд ОХУ-д тэмдэглэсэн байдаг. 1938 оны зургаа-наймдугаар сард Хасан нуурт болсон хэрэг явдлын шалтгааныг 1946-1948 онд японы цэргийн гол гэмт хэрэгтнуудыг шүүсэн Токиогийн онц шүүхээр хэлэлцжээ. Тэр үед хэрэгтнуудийн өмгөөлөгчид Хасан нуурын хавьд болсон хэрэг явдлыг хилийн шугам тод биш байсан газарт болсон хилийн ялигүй будлиан болгон харуулах талаар багагүй чармайж, үүнийг ЗХУ-ын эсрэг турэмгийлэл гэж үзэж болохгүй гэж нотолж байв. Японы армийн ажиллагааг зөвтгөхийг өнөөдөр ч оролдсоор буй түүхч ургах нарны оронд цөөнгүй бий. 1936 оны 11-р сард Япон Улс Германи Улстай ЗХУ-ын эсрэг чиглэсэн «коминтерний эсрэг» гэрээ байгуулж, зөвлөлтийн хилийн дэргэд байрласан Японы Квантуны армийн хүчийг түргэн нэмэгдүүлэх болжээ. ЗХУ-тай «том дайнд» бэлтгэх зорилгоор төсвийн зардлаа эрс нэмэгдүүлэх шаардлагаа үндэстэй болгохын тулд хуурай замын хүчний командлал «зөвлөлтийн аюул нэмэгдэж буйгаар» халхавчлан суртал нэвтрүүлгийн кампани дэгдээв. Япон генералууд хоосон тоо дурдаж, Алс дорнодод улаан армийн цэргийн тоо нэмэгдсэн мэтээр ярьж, энэ нь Японы батлан хамгаалалтад хямрал учруулав гэж нотолж байлаа. Энэхүү зохиомол сэдвийг нотлохын тулд армийн командлал хилийн олон будлианыг зориуд өдөөжээ. Үл довтлолцох тухай гэрээ байгуулах тухай ЗХУ-ын саналыг Японы засгийн газар мугуйдлан няцааж, зөвлөлт-японы зэвсэгт мөргөлдөөний аюул улам бодитой болсон нөхцөлд Зөвлөлтийн удирдлага улсын зүүн нутагт батлан хамгаалах чадвараа бэхжүүлэх талаар санаа тавихад арга буюу хүрэв. Цэргийн тоо нэмэгдэж, Алс дорнодод танкийн болон нисэх онгоцны ангиуд бий болж, Номхон далайн флот хүчтэй болж, бэхлэлт барьж байв. Эдгээр арга хэмжээ хориглолтын шинжтэй байсан бөгөөд хил хамгаалахад шаардлагатай түвшингээс давсангүй. Зөвлөлтийн цэргийн бүлгийг хүчтэй болгосоны сацуу зөвлөлт-манжуурын хилийн урьд бэхлээгүй хэсгийг инженерийн хувьд тоноглож байв. Хилийн тийм хэсгийн нэг нь Хасан нуураас баруун тийш орших Заозерная болон Нэргүй өндөрлөг байв. «Текохо өндөрлөг дэх зөвлөлтийн цэрэг рүү довтолж, үүнд ЗХУ хэрхэн хандахыг тодруулах. Үүнийг ашиглан энэ нутагт зөвлөлүүдийн хүчийг тандах» санаа Японы жанжин штабт бий болжээ. Хасан нуурын хавьд гарсан хилийн будлианыг ашиглах талаар Японы командлалын сэдсэн санааг шинжлэхдээ тэр үед Хятадад болж байсан байлдааны байдлыг харгалзан үзэх хэрэгтэй. 1938 оны зун Японы хуурай замын бүх хүчний гуравны хоёр, чухамхуу 23 дивиз Хятадын фронтод байжээ. Манжуур болон Солонгост ЗХУ-ын эсрэг чиглэсэн 9 дивиз байв. Ийм нөхцөлд ЗХУ-тай дайтаж эхлэх нь зүрхэлсэн ажиллагаа байв. Токиогийн онц шүүхийн ялын тогтоолд заасан нь «Халдан довтолсон нь нэг бол энэ нутагт ЗХУ-ын хүчийг тандах, эсвэл Владивосток, Приморьт хүрэх замын дагуух стратегийн хувьд чухал нутгийг эзлэх зорилготой байв… Цэргийн ажиллагааг япончууд эхлүүлсэн гэж онц шүүх үзэж байна. .. Японы цэргийн ажиллагаа илэрхий түрэмгий шинжтэй гэж онц шүүх узэж байна». Энэ дүгнэлтийг «няцаах», токиогийн шүүх хурлыг «ялагчдын буруу шүүх» гэж нэрлэх гэсэн оролдлогыг дэлхийн хоёр дугаар дайны түүхийг хянаж үзэх, Японыг дэлхийн яргалал өдөөгчдийн нэг биш, харин том гүрнүүд, түүний дотор ЗХУ-ын бодлогын золиос болсон мэтээр харуулах талаар Японд дэгдсэн ажиллагааны хүрээнд явуулж байна. Гэвч орчин цагийн ихэнх япон хүн улсынхаа өнгөрсөн милитарист үеийг буруушааж, японы түрэмгийллийг зөвтгөсөн сурах бичгээр сургуулиудад хичээл заах, олон улсын шүүхийн шийдвэрээр цаазлагдсан японы цэргийн гэмт хэрэгтнүүдийн сүнсэд Ясукуни сүмд албан ёсоор шүтэхийг эсэргүүцэж байна. Тэднийг өс хонзон авах гэсэндээ биш, харин 70 жилийн өмнө Хасаны будлиан, Халхын голын дайнд олон хүний амь үрсэн зэрэг тодорхой үйлдлийн төлөөнөө цаазаар авсан нь тодорхой билээ. Японы эзэнт улс Монгол улсын эрх чөлөө, тусгаар тогтнолд ноцтой аюул учруулах байсан бөгөөд дайныг үүсгэх гол шалтаг нь 1934 оны үеэс эхэлсэн Монгол, Баргын газар нутгийн маргалдааныг овжин ашигласантай холбоотой байдаг. Токиод цэрэг улс төрийн умард,өмнөд гэсэн 2 бүлэглэл байв. Хасан нуур, Халхын голын бүс нутагт ялагдал хүлээснээр Япон доор өгүүлэх төлөвлөгөөнөөс татгалзаагүй харин ч цаг үеийн нөхцөл байдалд нийцүүлэн түр татгалзжээ. Оролцогч талууд болох Зөвлөлт Холбоот Улсын хувьд 2 фронтод нэгэн зэрэг байлдах явдлаас урьдчилан сэргийлэх түүний дотор байгалийн баялаг, ашигт малтмал, түүхий эдийн гол бааз Сибирь, Алс Дорнодыг Японы өнгөлзлөгөөс хамгаалах жийргэвч бий болгох, Япон өөрийн Европын холбоотон Нацист Герман, Фашист Италитай байгуулсан холбоотны хэлэлцээр, Ази тивийг бүхэлд булаан эзлэх цэрэг-стратеги геополитикийн ашиг сонирхлын үүднээс явуулсан бодлого үйл ажиллагааны хэрэгжилт гэдэг нь тодорхой байна. Халхын голын байлдааны төгсгөлд хандах хандлага, үнэлэлт дүгнэлт уг дайнд оролцсон улсуудын хувьд харилцан өөр байна Дэлхийн II их дайнд Герман, Итали, Испанитай холбоотон болон орж, ялагдал хүлээсэн Япон улс 1939 оны Халхголд байлдаан болоогүй, хилийн будлиан байсан гэж үзэж байхад, Японы эзэн хааны шилдэг цэрэг Квантуны армитай хамт байлдсан Барга, Манжуурын морьт хороодын тал өнөөдөр 1939 оны Халхголын байлдаан бол хилийн будлиан байгаагүй, алс дорнодыг бүхэлд эзлэн түрэмгийлэхээр сайтар бэлтгэсэн томоохон дайны эхлэл байсан гэж үзэж байна. Үүний бодит баримт нотолгоо нь манай дорнод хилийн чанадад, БНХАУ-ын ӨМӨЗ орны шинэ барга зүүн хошууны Номуунхан бүрдийн музей, Хөлөнбуйр аймгийн нийслэл [[Хайлаар]] хотод японы түрэмгийлэгчдийн харгислалыг харуулсан музейг 17,5 м газрыг гүн ухсан, 500 м урт хонгилд байгуулсан музейн үзмэрүүд юм. == 22-р хорооны хэрэг явдал == {{Гол|22-р хорооны хэрэг явдал}} Гурав дахь цохилтоо авсны дараа сэтгэл түгшсэн Токиогийн дээд Командлал цаг хожихоор тушаал өгч стратегийн амин судас болсон Манжуур-Хайлаарын төмөр замын зангилаанд 15 хан км зайтай Халх гол, Нөмрөгийн голын бэлчир дэх Мана уулын орчим япончууд 9 дүгээр сарын 12-нд нэлээд хүчээр довтлон 8 дугаар дивизийн 22-р хороог түрж голын зүүн эргийг эзлэн авчээ. Хариу цохилт хийх гээд бэлтгэж байтал 9 дүгээр сарын 15-нд эзэлсэн байр байран дээрээ яг таг зогсон дайны ажиллагааг зогсоох Японы талаас санал болгосноор шийдвэр Москвагаас ирлээ. Москвад Зөвлөлт-Японы хэлэлцээ эхэлсэн аж. Ийнхүү БНМАУ Халх голын байлдааны үр дүнд Зөвлөлт, Японы буруугаас Нөмрөгийн голын зүүн эрэг, Мана уул зэргийг хожмын Хятадад алдсан ба цаашид тэр чигээрээ асуудал шийдэгджээ.Нөмрөгийн гол нь Манжго-Монголын маргаантай асуудал байгаагүй, Номунханы асуудал ч энэ районыг хамраагүй, ерөөс энэ хавьд байлдаан болох ёсгүй байтал япончууд Москвад эвлэрэх хэлэлцээ эхлүүлчихээд хэлэлцээрт гарын үсэг зурахын өмнө 9-р сарын 12-нд зориуд ийшээ довтлон газар эзэлж “дүрмээс гадуур” зүйл үйлджээ.Энэ [[Хасан нуурын мөргөлдөөн]]д Токиогийнхон бэхлэлт яаралтай барьж байсан Заозерная болон Нэргүй өндөрлөгийг өөртөө үлдээн өндөрлөгтөө бэхжих амжихын тулд хийсэн шиг алхам байжээ. Энэхүү үйл явдалтай холбоотойгоор түүхэнд [[22-р хорооны хэрэг явдал]] гэдэг үйл явдал болсон байна. == Халхын голын дайны үед Японы хийсэн бактерлогийн дайн == Японы бактериологийн цэргийн анги хоёр бүлэгт хуваагдаж, нэг бүлгийг нь хошууч Сасак удирдав. Гуравдугаар бүлэгт эрүүлийг хамгааллын цэрэг, бага тушаалын цэргээр голлосон залуу цэргүүд оролцсон бөгөөд японы цэргийн өмнө фронтод ус хангах үйлчилгээ хийх, хижгээс сэргийлэх анги болон бэлтгэл ангийг зохион байгуулжээ. 100 гаруй цэргээ 10 гаруй тасагт хуваагдаж, тасаг бүрт 10 хүн байв. Нөгөө хэсэг цэрэг нь арга тактик боловсруулах, хорлон сүйтгэх анги байгуулж, дотор нь амиа золиослох бүлгийг бий болгов. Тус ангийн үүрэг нь гол усны эх булагт бактери тараах зорилготой. Энэ анги нь хоёрдугаар ангийн цэргээр голлох үүргээ гүйцэтгүүлж, Шигэрү хариуцан удирдаж байв. Тус бүлэгт тусгай цэргийн боловсрол эзэмшсэн цэргүүдийг сонгон, амиа золиослох бүлэг байгуулсан. Амиа золиослох бүлэгт хоёр ахлагч, 20 цэрэг байв. Тэд дайнд оролцохоос өмнө нэрийн хуудсандаа өөрийн цусаараа гарын үсэг зуржээ. Нэн түрүүнд амиа золиослох бүлгийн дарга Шигэрү гарын үсэг зурж, цусаараа бичсэн гарын үсэгтэй хуудсаа Иши Ширид гардуулав. Бүх бэлтгэлээ дуусгасны дараа зургадугаар сарын дундуур [[731-р анги|731-р ангийн]] 200 гаруй цэрэг дайны талбарт мордов. Тухайн үед 731-р анги хоёр замд хуваагдан, дайны талбарт орсон. Нэгдүгээр зам нь галт тэргэнд сууж, Харбин хотоос хөдөлж, Хайлаар хотод хүрч, цааш машин тэргэнд сууж, Номун ханы дайны талбарт хүрчээ. Бүхий л замд бактериологийн зэвсэг тоног хэрэглэлээ машин тэргэнд тээвэрлэн Харбинаас гарч, Байчинз, Жанжин сүм, Рашаан зэрэг газрыг өнгөрч, Номун ханы дайны талбарт хүрэв. Иши Широг Номун ханы дайны талбарт маш яаралтай хүрч, өөрийн биеэр бактериологийн дайныг хариуцан удирдахыг тушаав. Квантуны армийн ерөнхий штабын тушаал долдугаар сарын 07-ны өдрийн 12.00 цагт хуурай замын цэргийн эмч Иши Широ түүнийг долдугаар сарын 08-ны өдрөөс эхлэн арав хоногийн хугацаанд Хайлаар хотод хүрч, Жанжин сүмийн талаар Хижиг сэргийлэх, ус хангах ангийг удирдах тушаал өгчээ. Нэр бүхий хошууч цолтой 15 офицерыг түүнтэй хамт явуулахаар тушаал буулгажээ. Зэвсэг техник, тоног хэрэгслээр хангах ба цаг тухай бүрт мэдээлэл хийх үүргийг хариуцна. Квантуны армийн ерөнхий захирагч Үэда Хиромаса Иши Широ Номун ханы дайны талбарт хүрэх үед Номун ханы дайн нэгэнт хоёр сар үргэлжилж байв. Японы цэрэг шөнийн дайралт, агаарын байлдаан ба агаарын дайралт хийж, Монголын хил дэр Тамсагбулаг дахь ЗХУ-ын нисэх онгоцны буудлыг дайрав. Гэтэл Монгол ба ЗХУ-ын цэргийн хүчтэй эсэргүүцэл, дайралтаас японы цэрэг арга буюу ялагдан ухарсан юм. Энэ байдалд яаралтай өөрчлөлт хийж, дайны ялалтыг хурдавчлах зорилгоор японы цэрэг бактериологийн дайныг хийхээр шийдэв. Өмнө фронтын удирдагч Кумацүвара Мичитару шийдвэрээр амиа золиослох бүлгийг Халх голд бактер цутгахаар томилов. Ингээд 731-р отрядын амиа золиослох бүлэг, ангийнхан Квантуны армийн штабын дарга Шигэрү ба цэргийн ангийн дарга Ямамото Ёштару нарын удирдлага дор Жанжин сүмийн хавь дэх хуучин газраа нүүлгэж, өмнө зүг арван хэдэн км газарт шилжүүлэв. Дундад Монголын хил дэр “Таван мод” гэдэг элстэй газар суурьшиж, Монголын хилийг давж, Халх голд бактер цутгах бэлтгэл хийв. Долдугаар сарын 12-ны өдөр амиа золиослох бүлэг машин тэргэнд сууж, дундадын таван модоос Монголын хилд нууцаар орж, Халх голын эрэг дэх “Нарст” гэдэг газарт хүрэв. Тэд Халх голын эрэгт хүрэхээс өмнө нарсан ойг даган урагшлав. Учир нь: Зөвлөлтийн нисэх онгоцны бөмбөгдөлтөөс сэргийлж, гүн ой дотор биеэ далдлан урагшилж байлаа. Бүх байлдааны талбарт нарсан ой нь халх голын эрэг хавиар үргэлжилж байв. Тэд квантуны армийн жинхэнэ цэрэг гэж мэдэгдэхээс сэргийлэн малгай ба цэргийн мөрдөст тэмдэггүй, шар өнгөтэй хувцас өмсч, машин тэрэгнээсээ хийлдэг хоёр завь арав гаруй том төмөр торх, хэдэн шил сав, төмөр усны хувин, урт бариултай шанага, олс татлага болон нунтаг бодис бүхий том ширэн цүнх зэргийг буулган авч, амиа золиослох бүлгийнхэн эдгээр онцгой зэвсэг тоноглолоо хүн бүрт үүрүүлж, Ямамото ёштарү, Шигэрү нарын удирдлага дор нарсан модны дундуур нууцаар халх голын эрэгт ойртов. Тухайн үе бол Монголын өндөрлөгийн хамгийн халуун улирал тохиосон тул амиа золиослох бүлгийн цэргүүдийн бүх биеийн хөлс цутгаж, амьсгал давхцан байж, нягт ургасан өвсний дотор нууцаар завиа хийлж, төмөр торх, шилэн савтай бактер, төмөр хувин, урт бариултай шанага зэрэг бодисыг завиндаа ачиж, завиа халх голд түлхэн оруулж, маш хурднаар голын дунд эрэгт сэлүүрдэж хүрэв. Нэг хэсэг цэрэг нь голын эрэгт зогсож, завиас уясан олс татлага татагдах үед онгоцонд суугаа цэргүүд бактераа голд цутгах бэлтгэлээ хангаж, өөрсдийн биедээ бактер халдахаас сэргийлжээ. Тэд голын урсгал сөрөн урагшилж бактераа Халх голд цутгах үед голын эрэг дэх цэргүүд завины олсоо татаж, цэргүүд завиа сэлүүрдэж, голын дунд хүрч зарим цэргүүд нь бактертай савны бөглөөг маш түргэн нээж, бактерыг савтай нь хамт голд татан оруулав. 1 км тутамд 22.5 кг бактерийг голд цутгасан байна Бактертай сав голын ёроолд тулж, бүх төрлийн бактер савнаасаа аажмаар урсан гарч, урсгал даган уусах үед хоёр цэргийн эмч урт бариултай шанагаар усны дээжийг авч, урсгалын хурд, усны дулаан зэргийг шалгана. Амиа золиослох бүлгийнхэн халх голд бактер цутгахаас гадна 100 гаруй цэргээр бүрэлдсэн хижиг сэргийлэх ус хангах анги байгуулж, өмнө фронтын бүхий л цэрэг ангиудад ус хангах үйлчилгээ хийв. Иши Широ ангидаа хүрсний дараа бүхий л цэргүүдэд бактериологийн дайныг нууцыг чандлан хадгалах тухай тушаал буулгав. Гэтэл дайн дууссаны хойно зарим цэрэг өчиг өгснөөр [[731-р анги]] Номун ханы дайнд бактер хэрэглэсэн ялт үйлийг илрүүлсэн. == Сонирхолтой баримтууд == Зөвлөлтийн тал Халхын голын дайнд цэргийн олон техникийг туршсан байна. * Зөвлөлтийн арми агаарын тулалдаанд тийрэлтэт сум, явган цэргийн байлдаанд Симоновын 7,62 мм-ийн автомат винтов “АВС- 36", 82 мм-ийн миномёт зэрэг тэр үеийн хэд хэдэн шинэ загварын зэвсэг, техникээ туршсаны дотор химийн цэргийн огнемётын “Т-26”, “ХТ-130” загварын 41 нэгж танк, утаат халхлалтын 4 нэгж “БХМ-1” автомашиныг бүрэн хэмжээгээр туршсан. Химийн танкнууд давшилтад дэмжлэг үзүүлж, ялангуяа хориглолт, хоргодох байр, нуувчинд байгаа дайсантай тэмцэхэд маш үр дүнтэй, юугаар ч сольшгүй зэвсэг болох нь тоггоогдсон тухай Халхын голын дайны тайлан мэдээнд дурдсан байдаг. Халхын голын дайны дараахнаас химийн танкнуудыг дахин сайжруулж “ТХ-131”, “ХТ-132” загварыг шинээр бий болгон химийн танкийн 4 батальон 1939-1940 оны Зөвлөлт-Финляндын дайнд оролцож чухал үүрэг гүйцэтгэсэн гэдэг. * И-153 буюу И-15 сөнөөгч онгоцны сайжруулсан хувилбарыг агаарын тулалдаанд туршсан байна. * Дэлхийн хоёрдугаар дайнд "Катюша" нэрээр алдаршсан пуужин харвагчийн нэг хувилбар болох РС агаарын тийрэлтэт сумыг сөнөөгч онгоцод байрлуулан тулалдаанд туршжээ. * 1932 онд Токиогоос Манж-Год шилжин байрлаж, Хятад, Орос, Солонгос, Монголын олзны амьд хүмүүс дээр биологи (бакгериологи)-ийн зэвсгийн аймшигт туршилтыг явуулж байсан Японы Эзэн хааны армийн, тусгай, маш нууц “731 дүгээр отряд Халхын голын дайны үед “Амьсгал боогдуулах, хорт болон бусад хий, бактериологийн хэрэгслийг дайнд хэрэглэхийг хориглох тухай 1925 оны Женевийн протокол”-ыг ноцтой зөрчиж, Зөвлөлт-Монголын цэргийн эсрэг 1939 оны 6-7 дугаар сард тахал, гэдэсний хижиг, цусан суулга зэрэг гоц халдварт өвчин үүсгэгчдээр Халхын гол, түүнд цутгадаг Хулстайн болон Аргун Эргүүн) голуудын эх болон худаг, цөөрмүүдийг удаа дараа хордуулан олон хүний аминд хүрсэн нь тогтоогдсон боловч дайны үй дараа энэ хэрэгт Японоос хэн ч хариуцлага хүлээлгүй өнгөрсөн. * Халхын голын дайны явцад 100 гаруй том, жижиг тулалдаанууд болсон байна. * Зөвлөлтийн армид 1936 онд явган цэргийн шинэ [[төмөр дуулга]] хэрэглэж эхэлсэн бөгөөд энэ нь “Халхын голка” нэрээр түүхэнд бичигдэн үлдсэн байдаг. Гэхдээ энэ малгайг өмсөхөд тохиромжгүй байсныг Халхын голд нотолж, Зөвлөлтийн Эх орны дайн эхлэхээс өмнө сольж сайжруулсан байна. 1936 оноос өмнө оросын цэргүүд Францад үйлдвэрлэсэн дуулга хэрэглэдэг байжээ. == Халхын голын дайнтай холбоотой архивын материал== Квантуны армийн тагнуулын газрын хурандаа Цүжи Масанобү гэгч 1939 оны халх голд довтлон орох дайны төлөвлөгөөг боловсруулж, Квантуны армийн жанжин штаб баталсан байдаг. Энэхүү төлөвлөгөө нь 1945 онд япон улс бууж өгөх гэрээнд гарын үсэг зурсан тул Америкийн нэгдсэн улсад нууц материал болж хадгалагдаж байдаг. Цүжи Масанобү гэгч цэргийн гэмт хэргээс өршөөгдөн мултарч чадсан тул халх голд ямар төлөвлөгөө боловсруулсан тухайгаа америкийн цэргийнхэнд нэг бүрчлэн шалгуулж, нууц материалыг шилжүүлж өгсөн байдаг. Цүжи хурандаагийн хуучин гэрийг түүний үр хойчис нь хувийн архив байдлаар хадгалж байгаа. Хувийн архивтаа халх голын дайныг ямар зорилгоор хийх болсон тухай мэдээлэл үлдээсэн байх боломжтой. Цүжи Масанобү хурандаагийн гэр архив Япон улсын Ишикава мужийн Каназава хотод байдаг. Монголын түүхтэй холбоотой чухал нууцтай хамаарал бүхий материалыг судлахад бэрхшээл үүсдэг гол шалтгаан нь хувийн архивт хандах зөвшөөрлийг тэдний үр сад олгодоггүйтэй шууд холбоотой. Япон улсын архивт шилжүүлж өгдөггүй учраас албан ёсоор судалгаа хийх боломжгүй гэж япон талын судлаач нар ярьдаг. Халхын голын дайны түүхийг шинэ шатанд гаргахгүй бол уг түүх нийтийг төөрөгдүүлж талцахад хүргэж байна. Энэ чиглэлийн судлаачид ч огт байхгүй болжээ гэхэд болно. Судлаач доктор Элчин сайд [[Равдангийн Болд]]- ыг эс тооцвол өөр шинжлэх ухааны үндэслэлтэй судалгаа хийдэг эрдэмтэд үгүй болжээ. Бусад эрдэмтэд гэвэл хурандаа С.Ганболд, хурандаа Г.Мягмарсамбуу, академич Ц.Батбаяр нарыг дурдаж болно. == Урлагийн бүтээлүүд == * [[Дайсны цэргүүдээ сонсоцгоо! ]]УСК * [[Хүний мөр]] УСК * [[Хүн чулууны нулимс]] УСК * [[Зарлаагүй дайны оршил]] УСК * [[Нар хиртсэн жил]] УСК * [[Хар цас]] найраглал * [[Дайн ба хүн төрөлхтөн]] Японы УСК III анги (1970 он) * [[Миний зам]] БНСУ-ын УСК I анги (2011 он) * [[Гурван танкчин]] дуу 1939 Б.Ласкин, Д.Покрасс * "[[Халхын голд байгуулсан гавьяа]]" 4 ангит Баримтат кино 2019 он. == Түүнчлэн үзэх == * [[Адагдулааны мөргөлдөөн]] * [[Халхын сүмийн мөргөлдөөн]] * [[Хасан нуурын мөргөлдөөн]] * [[Манжуурт хийсэн Зөвлөлтийн цэргийн ажиллагаа]] * [[22-р хорооны хэрэг явдал]] * [[Зөвлөлтийн зэвсэгт хүчний цэргийн ангиуд монголд]] * [[Японы эзэн хааны арми]] * [[Квантуны Арми]] == Эшлэл == {{reflist}} == Холбоотой материалууд == * Baabar, B. (1999). ''From world power to Soviet satellite: History of Mongolia''. University of Cambridge Press. {{OCLC|318985384}} * Coox, Alvin D.: ''Nomonhan: Japan Against Russia, 1939''. Two volumes; 1985, [[Stanford University Press]]. ISBN 0-8047-1160-7 * Drea, Edward: ''Nomonhan: Japanese-Soviet Tactical Combat, 1939''. Leavenworth Papers [http://usacac.army.mil/CAC2/cgsc/carl/download/csipubs/LP2_NomonhanJapanese-SovietTacticalCombat_1939.pdf study] for the Combat Studies Institute of the U.S. Army. *{{Cite book | last = Drea | first = Edward J. | year = 1998 | chapter = Tradition and Circumstances: The Imperial Japanese Army's Tactical Response to Khalkhin-Gol, 1939 | title = In the Service of the Emperor: Essays on the Imperial Japanese Army | publisher = University of Nebraska Press | location = Nebraska | isbn = 0-8032-1708-0 }} *[[John Erickson (historian)|Erickson, John]]: ''The Soviet High Command: A Military-Political History, 1918–1941''. Routledge, 2001. ISBN 0-7146-5178-8. * Goldman, Stuart D. ''Nomonhan, 1939; The Red Army's Victory That Shaped World War II.'' 2012, [[Naval Institute Press]]. ISBN 978-1-59114-329-1. [https://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=36367 online review] * Kotelnikov, Vladimir R. ''Air War Over Khalkhin Gol, The [[Nomonhan Incident]].'' 2010; SAM publications. ISBN 978-1-906959-23-4. * Kuromiya, Hiroaki. "The Mystery of Nomonhan, 1939," ''Journal of Slavic Military Studies'' (2011) 24#4 pp.&nbsp;659–677 * Moses, Larry W. "Soviet-Japanese Confrontation in Outer Mongolia: The Battle of Nomonhan-Khalkin Gol," ''Journal of Asian History'' (1967) 1#1 pp.&nbsp;64–85. *Nedialkov, Dimitar. ''In The Skies of Nomonhan, Japan vs Russia, May–September 1939.'' (2nd edition, 2011) Crecy Publishing Limited. ISBN 978-0-859791-52-6. * Neeno, Timothy: ''Nomonhan: The Second Russo-Japanese War''. MilitaryHistoryOnline.com [https://web.archive.org/web/20051124070956/http://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx essay]. Uses the Coox book and Drea paper as sources. * Sella, Amnon. "Khalkhin-Gol: The Forgotten War," ''Journal of Contemporary History'' (1983) 18#4 pp.&nbsp;651–687 [http://www.jstor.org/stable/260307 in JSTOR] * Snow, Philip. "Nomonhan – the unknown victory," ''History Today'' (1990) 40#7 pp.&nbsp;22–28 * {{Cite book| last = Snyder| first = Timothy | year = 2010 | chapter = Final Solution | title = Bloodlands: Europe between Hitler and Stalin | publisher = Basic Books | location = New York | isbn = 9780465002399}} * Young, Katsu H. "The Nomonhan Incident: Imperial Japan and the Soviet Union," ''Monumenta Nipponica'' (1967) Vol. 22, No. 1/2 (1967), pp.&nbsp;82–102 [http://www.jstor.org/stable/2383224 in JSTOR] *Zaloga, Steven J. ''Japanese Tanks 1939–45''. (2007) Osprey. ISBN 978-1-84603-091-8. *[[Батлан Хамгаалахын Эрдэм Шинжилгээний Хүрээлэн|БХЭШХ]]. "Халхын голын дайн-80 жил" олон улсын эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл. УБ.2019 он *[[Равдангийн Болд|Р.Болд]]. "Зарлаагүй дайн" УБ.2014 он == Гадаад холбоос == * [https://web.archive.org/web/20091230134459/http://www-cgsc.army.mil/carl/resources/csi/drea2/drea2.asp#86a Номонхан: Япон-ЗХУ-ын тактикийн байлдаан, 1939] * [http://www.lib.utexas.edu/maps/ams/manchuria/txu-oclc-6614368-nl50-3.jpg Халхын голын байлдааны газрын зураг] * [http://books.google.com/books?id=o84DAAAAMBAJ&lpg=PA25&dq=ulan%20bator&pg=PA22#v=onepage&q=ulan%20bator&f=false "LIFE" magazine article] on combat at Khalkhin Gol, 7 August 1939 * [http://www.xcar.com.cn/bbs/viewthread.php?tid=7976492&extra=&showthread=&page=11 Videos of the Nomonhan War Museum] * [http://www.warbirdforum.com/nomonhan.htm Warbird Forum – Japan vs. Russia, 1939] * "On the Road to Khalkhin Gol", [https://web.archive.org/web/20100327041504/http://soviet-awards.com/digest/kg1/On-the-Road-to-Khalkin-Gol-1.html Part 1] and [https://web.archive.org/web/20100327121516/http://soviet-awards.com/digest/kg2/Road-to-Khalkin-Gol-Part2-1.html Part 2], by Henry Sakaida [[Ангилал:Халхын голын дайн| ]] [[Ангилал:20-р зууны дайн]] [[Ангилал:1938 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1939 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:Азийн дайн]] [[Ангилал:Дайн хоорондын үе]] [[Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улс дэлхийн хоёрдугаар дайнд]] [[Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Монгол дэлхийн хоёрдугаар дайнд]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] [[Ангилал:Манж-го]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Хилийн мөргөлдөөн]] [[Ангилал:Японы зэвсэгт хүчний түүх]] 8irv3p4v2fonzgeb0ptbwzvurn55j2i 0 9077 855136 819749 2026-04-30T07:59:19Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855136 wikitext text/x-wiki {{Short description|Швейцарын хот}} {{About|Женев хотын|кантоныг|Женев кантон|хэрэглээг|Женев (салаа утга)}} {{Инфобокс Швейцарын хотын захиргаа |subject_name = Женев <br /> {{nobold|{{native name|fr|Genève}}}} |municipality_type = municipality and city |image_photo= {{Photomontage|position=center | photo1a = Jet d'Eau (2024-08-21).jpg | photo2a = Parc des Eaux-Vives (2024-08-21).jpg | photo2b = Plaine de Plainpalais.jpg | photo3a = Rue des Corps-Saints.jpg | photo3b = Place du Bourg-de-Four.jpg | size = 270 | spacing = 2 | color = #FFFFFF | border = 0 | foot_montage = }} |image_caption= |snow_image= |snow_imagecaption= |imagepath_flag = Flag of Canton of Geneva.svg |imagepath_coa = Wappen Genf matt.svg |pixel_coa= |canton = Женев |iso-code-region = CH-GE |district =Байхгүй |coordinates = {{coord|46|12|06|N|06|08|49|E|display=inline,title}} |municipality_code = 6621 |area = 15.86 |elevation = 375 |elevation_description = Мон Блан гүүр |highest = Алимны модны зам |highest_m = 457 |lowest = Ле Рон |lowest_m = 370 |population = {{Swiss populations NC|CH-GE|6621}} |populationof = {{Swiss populations YM|CH-GE}} |executive_name = [[#Засгийн газар|Захиргааны зөвлөл]] |executive_number_of_members = 5 |mayor = Альфонсо Гомез|mayor_asof=2023 оны 6 сарын<!--June 1, 2023 until May 31, 2024-->|mayor_party= Швейцарын Ногоон Нам |mayor_title = Хотын танхим|list_of_mayors = Женевийн хотын даргын жагсаалт |parliament_name = [[#Парламент|Хотын зөвлөл]] |parliament_number_of_members = 80 |postal_code = 1200, эсвэл 1201–09 Женев, 1213 Пети-Ланси, 1227 Лес Акация<ref>{{cite map |url=https://s.geo.admin.ch/8009c61100 |title=Женев хотын захиргаа ба түүний ZIP кодууд |map-url=https://shop.swisstopo.admin.ch/en/products/maps/national/lk100?layer=ch.swisstopo.landeskarte100_papier.metadata&product=40&productIdentifier=40&childGroupIdentifier=lk100eb#product-40 |scale=1:100 000 |series=National Map 1:100'000 |edition=2011 |date=2009 |publisher=Холбооны топографийн алба – [[swisstopo]] |location=Ваберн, Швейцар |isbn=978-3-302-00040-4 |via=map.geo.admin.ch |access-date=2024-02-11 |archive-date=2021-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210529142943/https://map.geo.admin.ch/?lang=en&topic=swisstopo&bgLayer=ch.swisstopo.pixelkarte-farbe&catalogNodes=1476&layers=ch.swisstopo-vd.ortschaftenverzeichnis_plz,ch.swisstopo.swissboundaries3d-gemeinde-flaeche.fill&layers_opacity=0.75,1&E=2499167.40&N=1117952.96&zoom=6 |url-status=live}}</ref> |places = |demonym = Женевчүүд |neighboring_municipalities= |website = https://www.geneve.ch/ |twintowns=Байхгүй}} '''Женев''' ({{lang-fr|Genève}}, {{lang-de|Genf}}, {{lang-it|Ginevra}}, {{lang-rm|Genevra}}) нь [[Швейцар]]ын хоёрдахь том хот юм. Өөрөөр хэлбэл Швейцарт том жижгээрээ зөвхөн [[Цюрих]]ийн дараа ордог. Женев нь [[Романди]]йн (Швейцарын франц хэлтнүүд нутагладаг хэсэг)хамгийн олон хүн амтай хот юм. Тус хот нь [[Рон гол]] [[Женев нуур]]аас ([[Франц хэл|францаар]] ''Lac Léman'') салдаг хэсэгт байрладаг бөгөөд [[Женев кантон]]ы нийслэл ажээ. Женевт олон улсын байгууллагууд олноор байрладаг бөгөөд тэдгээрийн дотор [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] олон агентлаг болон [[Олон Улсын Улаан Загалмай, Улаан Хавирган Сар Хөдөлгөөн|Улаан Загалмайн]] төв байрууд байрладаг<ref>{{cite web|title=36 Hours in Geneva|publisher=''The New York Times''|url=http://travel.nytimes.com/2007/09/16/travel/16hours.html?scp=1&sq=Geneva+Switzerland&st=nyt|accessdate=2008-02-02}}</ref>. 2007 оны судалгаагаар Женевийг амьдралын чанараар дэлхийд хоёрт оруулсан байдаг ([[Цюрих]]ийн дараа).<ref>Mercer Human Resource Consulting {{Webarchiv|url=http://www.mercerhr.com/pressrelease/details.jhtml/dynamic/idContent/1173105 |wayback=20070406183732 |text=World-wide quality of living survey |archiv-bot=2023-09-26 10:34:20 InternetArchiveBot }}. London, 2 April 2007. Last accessed [[13 January]] [[2008]]</ref> Олон улсад Женевийг Женевийн конвенцуудаар нь сайн мэдэх билээ. == Бусад вэбсайт == {{commonscat|Geneva}} ;Official * [http://www.geneva.ch/ Geneva - Welcome to Networld] * [http://www.ville-ge.ch/index_e.htm Official website of the City of Geneva] * [http://www.geneve.ch/ Official website of the Canton of Geneva] {{fr icon}} * [https://web.archive.org/web/20110129052930/http://www.geneve.ch/grandconseil/service/accueilmarron.asp The official Chestnut Tree], on the website of the Canton of Geneva {{fr icon}} * [https://web.archive.org/web/20091130220135/http://www.geneva-palexpo.ch/ Geneva Palexpo, exhibitions and congresses center, owned by the State of Geneva]. * [http://www.salon-auto.ch/ International Geneva Motor-Show]. ;Tourism * [https://web.archive.org/web/20121122123259/http://www.geneva-tourism.ch/ Geneva Tourism] * [http://www.tpg.ch Geneva public transport] * [https://web.archive.org/web/20091208074247/http://www.cagi.ch/en/home.html International Geneva Welcome Centre] * [http://www.geneva.ch/GenevaHistory.htm Brief history of Geneva] * {{wikitravel}} * [http://www.geneva.info/ Geneva information] * [https://web.archive.org/web/20080320023442/http://www.laurencelongueville.ch/main.html?src=%2F22901.html Some pictures] ;Study * [https://web.archive.org/web/20091123184712/http://www.eu-student.eu/erasmusblog/ Student Blog Geneva] * [http://www.unige.ch University of Geneva] ;Other * [http://www.radiolac.ch/ RadioLac website] * [http://www.radiocite.ch Radio Cité website]{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.onefm.ch OneFM website] * [http://www.lemanbleu.ch Léman Bleu local Tv station] {{Municipalities of the Canton of Geneva}} {{Cantonal capitals of Switzerland}} == Лавлах материал == {{reflist}} [[Ангилал:Женев| ]] [[Ангилал:Женев кантоны суурин]] [[Ангилал:Швейцарын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Швейцарын коммун‎]] [[Ангилал:Швейцарын кантоны төв суурин]] [[Ангилал:Улаан Загалмай]] [[Ангилал:Рона мөрний суурин]] [[Ангилал:Келт гаралтай суурингийн нэр]] jvquxgqvxdwuaxjp8bjle0jf27dk8xt 0 9478 855088 841399 2026-04-30T05:34:50Z HorseBro the hemionus 100126 855088 wikitext text/x-wiki {{Short description|ОХУ-ын засаг захиргааны нэгдүгээр түвшний нэгж}} {{Инфобокс ОХУ-ын холбооны субъект |mn_name=Бүгд Найрамдах Халимаг Улс |ru_name=Республика Калмыкия |loc_name1=Хальмг Таңһч |loc_lang1=Халимаг |image_map=Locator map of Kalmykia, Russia (2014–2022).svg |coordinates = {{coord|46|34|N|45|19|E|type:adm1st_region:RU|display=inline,title}} |image_coa=Coat of Arms of Kalmykia.svg |coa_caption=Халимагийн төрийн сүлд |image_flag=Flag of Kalmykia.svg |flag_caption=Халимагийн төрийн далбаа |anthem={{center|"{{lang|xal|[[Бүгд Найрамдах Халимаг Улсын төрийн дуулал|Хальмг Таңһчин частр]]|italics=no}}"<br />{{small|"Бүгд Найрамдах Халимаг Улсын төрийн дуулал"}}<br />[[File:Kalmykia_anthem_(short_instrumental).ogg]]}} |anthem_ref=<ref name="Anthem">Law #44-I-Z</ref> |holiday |holiday_ref |political_status=Бүгд найрамдах улс |political_status_link=Оросын бүгд найрамдах улсууд |federal_district=[[Өмнөд Холбооны тойрог|Өмнөд ХТ]] |economic_region=[[Ижилийн эдийн засгийн бүс|Ижилийн ЭЗБ]] |adm_ctr_type=Нийслэл |adm_ctr_name=[[Элст]] |adm_ctr_ref=<ref name="Capital">Бүгд Найрамдах Халимаг Улсын Талын хууль (Үндсэн хууль),&nbsp;19-р зүйл: {{lang|ru|Столицей Республики Калмыкия является город Элиста.}} [Бүгд Найрамдах Халимаг Улсын нийслэл нь Элст хот юм]. {{lang|ru|ственными языками в Республике Калмыкия являются калмыцкий и русский языки.}} [Бүгд Найрамдах Халимаг Улсын албан ёсны хэл нь халимаг, орос хэл юм.]</ref> |official_lang_list=[[Халимаг хэл|Халимаг]] |official_lang_ref=<ref name="Languages">Бүгд Найрамдах Халимаг Улсын Талын хууль (Үндсэн хууль),&nbsp;17-р зүйл: {{lang|ru|Государственными языками в Республике Калмыкия являются калмыцкий и русский языки.}} [Бүгд Найрамдах Халимаг Улсын албан ёсны хэл нь халимаг, орос хэл юм.]</ref> |pop_2021census=267133{{decrease}} {{ublist |item_style=white-space:nowrap; | 62.5% [[Халимагууд]]|25.7% [[Оросууд]]|11.8% бусад/дурдаагүй}} |pop_2021census_rank=78-р байр |urban_pop_2021census=46.7% |rural_pop_2021census=53.3% |pop_2021census_ref=<ref name=2021census>{{cite web|title=Оценка численности постоянного населения по субъектам Российской Федерации|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Federal State Statistics Service]]|access-date=1 September 2022}}</ref> |pop_density |pop_density_as_of |pop_density_ref |area_km2_74731 |area_km2_rank=41-р байр |area_km2_ref |established_date=7 сарын&nbsp;29, 1958 |established_date_ref=<ref name="Established">Decree of July&nbsp;29, 1958</ref> |license_plates=08 |ISO=RU-KL |gov_as_of=March 2011 |leader_title=[[Бүгд Найрамдах Халимаг Улсын тэргүүн|Тэргүүн]] |leader_title_ref=<ref name="Head">Steppe Code (Constitution) of the Republic of Kalmykia, Article&nbsp;25</ref> |leader_name=[[Бату Хасиков]] |leader_name_ref=<ref name="HeadName">Бүгд Найрамдах Халимаг Улсын тэргүүний албан ёсны цахим хуудас. {{Webarchiv|url=http://glava.region08.ru/ru/orlov.html |wayback=20190216153125 |text=Алексей Маратович Орлов |archiv-bot=2023-11-11 03:26:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190216153125/http://glava.region08.ru/ru/orlov.html |date=February 16, 2019 }} {{in lang|ru}}</ref> |legislature=[[Бүгд Найрамдах Халимаг Улсын Ардын Хурал|Ардын Хурал]] |legislature_ref=<ref name="Legis">Steppe Code (Constitution) of the Republic of Kalmykia, Article&nbsp;33</ref> |website_ref |date=July 2014 |area_km2=76,100}} '''Бүгд Найрамдах Халимаг Улс''' ([[Халимаг хэл|Халимаг]]: ''Хальмг Таңһч'') нь [[Оросын Холбооны Улс|Оросын Холбооны Улсын]] бүрэлдэхүүнд багтдаг Бүгд Найрамдах улс бөгөөд [[Каспийн тэнгис]]ийн баруун хойд эрэгт оршдог [[Монгол угсаатан|монгол угсаатны]] ард түмний улс юм. ОХУ-ын Өмнөд Холбооны тойргийн бүрэлдэхүүн хэсэгт ордог. Нийслэл хот нь [[Элст]], өөрөөр бас Элстэй гэнэ. Халимаг нь өмнөд хэсгээрээ ОХУ-ын [[Дагестан]], баруун өмнөд хэсгээрээ ОХУ-ын [[Ставрополийн хязгаар]], баруун хэсгээрээ Оросын [[Ростов муж]], баруун хойд хэсгээрээ Оросын [[Волгоград муж]], зүүн хэсгээрээ Оросын [[Астрахань муж]]тай хил залган оршдог. Хүн амын ихэнх нь [[Ойрад]] [[Монголчууд]] (эдүгээ [[Халимаг]] хэмээн нэрлэгдэж байна) бөгөөд үлдсэн хүн ам нь нь [[Орос]], [[Украинчууд|Украин]] үндэстнүүд, Чечень, Осети, Дагестан угсаатнууд болно. Халимагуудын 50 гаруй хувь нь [[Торгууд]], 35% нь [[Дөрвөд]], 15%-г [[Бузава]] ястад эзлэдэг. Бүгд Найрамдах Халимаг улс нь [[Европ тив]] дахь цорын ганц [[Буддизм|Буддын шашинт]] улс юм. ОХУ-ын БН Халимаг Улсын анхны Ерөнхийлөгчөөр [[Кирсан Илюмжинов|Кирсан Николаевич Илюмжинов]] /1993-2010/ дараа нь [[Алексей Орлов|Алексей Маратович Орлов]] /2010-2019/, [[Бату Хасиков|Бату Сергеевич Хасиков]] /2019 оноос өнөөг хүртэл/ нар сонгогдон ажиллаж байна. == Газар зүй == [[Файл:Kalmykia03.png|180px|thumb|left|Эргэн тойрны муж, орныг харуулсан газрын зураг]] [[Зураг:Manych.jpg|thumb|left|180px|3-р сарын Маныч гол]] [[Зураг:Калмыцкая степь в апреле.jpg|thumb|left|180px|Цэцэгт тал. 2011 оны 4-р сар]] Халимаг орон ОХУ-ын [[Европ]] тивийн зүүн урд хэсэгт оршдог. Гулд 458 км, хөндлөн 423 км бөгөөд 74,731 ам дөрвөлжин километр газар нутагтай. Үүгээрээ Оросын холбооны 83 бүрэлдэхүүнээс [[Оросын холбооны байгууламж|40-р том]] ордог байна. Москвагийн цагийг ([[Нэгтгэн зохицуулсан нийтлэг цаг|НЗНЦ+4]]) барьдаг. Оросын таван муж, улсуудтай хиллэнэ. Өмнөд талаараа [[Дагестан|Дагестан орон]], өрнө өмнөд талаараа [[Ставрополийн хязгаар]], өрнө зүгтээ [[Ростов муж]], өрнө умар зүгтээ [[Волгоград муж]], дорно талаараа [[Астрахань муж]]тай хаяалдаг. Дорно өмнөд зүгийн [[Каспийн тэнгис]]т гарцтай. ===Хотууд=== Халимаг улсын бүрэлдэхүүнд 3 хоттой: * Бүгд Найрамдах улсын хэмжээний 1 хот; * Бүс нутгийн хэмжээний 2 хот байдаг. {| class="wikitable sortable" !№ !Нэр !<small>Статус</small> !<small>хүн ам</small> !<small>байгуулагдсан он</small> !<small>хотын статустай болсон он</small> !<small>Өмнөх нэр</small> |- |1 |[[Городовиков хот]] |Городовиковын дүүрэг |'''↗'''8161 |1872 |1971 |Байшинтай (1971 оноос өмнө) |- |2 |[[Лааган хот|Лааган]] |Лааган дүүрэг |'''↘'''13 756 |1871 |1963 |Каспийский (1944-1991) |- |3 |[[Элст]] |Элст |'''↗'''104 082 |1865 |1930 |Степной (1944-1957) |} ==== Хот хэлбэртэй тосгод ==== * Байшинтай — 1938 оноос. 1971 онд Городовиков хот болсон. * Каспийский — 1938 оноос (1944 оноос өмнө Лааган). 1963 онд хот болсон. * Кетченеры — 1992 онд орон нутгийн суурин болсон. * Комсомольский — 1962 оноос тосгон. 1992 онд орон нутгийн тосгон. * Улаан-Хол — 1966 оноос хот хэлбэртэй тосгон. 1992 онд орон нутгийн тосгон. * Цаган-Аман — 1965 оноос тосгон. 1992 онд орон нутгийн тосгон. * Яшалта —1992 онд орон нутгийн тосгон. * Яшкуль — 1963 оноос хот хэлбэртэй тосгон. 1992 онд орон нутгийн тосгон. === Газрын гадарга === Нутгийн баруун урд захаар [[Кума-Манычын хотгор]], зүүн урд талаар [[Каспи хавийн нам доор газар]] байдаг бол [[Ижил мөрөн]] рүү дөхсөн хойд талаар [[Сарпын нам доор газар]] бий. Нам доор газруудыг [[Хар газар]] зааглаж, түүнээс баруун тийш даялахад [[Эргэнийн өндөрлөг]] болдог. Халимаг орон үндсэндээ нам доор [[тал хээр|тал]] газартай. Каспийн тэнгисийн эргээр элсэрхэг [[говь]] байна. Халимаг орны хамгийн өндөр цэг нь Эргэнэд байдаг [[Шаред]] уулын оргил (д.т.д. 222 м), хамгийн нам доор цэг нь Каспийн тэнгисийн эрэг юм. === Гол нуурууд === Хамгийн том [[Маныч-Гудыло]] нуур 344 км² талбайтай. [[Цагаан нуур|Цагаан]], [[Маныч нуур|Маныч]], [[Сост нуур|Сост]], [[Хөх-Усан нуур|Хөх-Усан]], [[Ханат]], [[Дээдхулсан нуур|Дээдхулсан]], [[Их яшилт нуур|Их]] [[Бага яшилт нуур|Бага]] яшилт гээд бүгд л давстай. Цэнгэг гэвэл [[Чограйн усан сан]] гэж бий. [[Ижил мөрөн]] [[Цагаан-Аман]] суурингаар дайрч Халимаг орны нутгаар дөнгөж 12 км урсаад гарч оддог. Өмнөд хил дагуу [[Егорлык гол|Егорлык]], [[Маныч гол|Маныч]], [[Кума гол|Кума]] гол урсана. Жижиг гол горхи бас бий. Зүүн урд талд [[Каспийн тэнгис]]т тулсан эргийн урт 167 километр. === Уур амьсгал === Халимаг эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай. Зун хуурай, халуун. Өвөл цас бага унадаг боловч эрс хүйтэрдэг. Баруун талдаа зүүн талаа бодвол арай дулаан. Нэгдүгээр сард агаарын дундаж хэм −7…−9 °C. Уулархаг нутгийн хамгийн хүйтэн шөнө −35…−37 °C хүрнэ. Жилийн 182 өдөр цэлмэг тэнгэртэй. Жилд дундажаар 240-275 өдөр дулаан цаг агаартай байдаг. 7-р сард агаарын дундаж хэм +23..+25°C. Халуундаа +44°C хүрэх нь ч байна. Харьцангуй хуурай газар. Жилийн хур тунадас — 210-340 мм. Хүчтэй салхилдаг. === Ашигт малтмал === Байгалийн хийн орд газартай. Ики-Бурульск, Ермолины байгалийн хийн орд газартай. Халимагийн байгалийн хий нь Каспийн тэнгисийн газрын тосны бүс нутагт хамаардаг. === Ан амьтан === Халимагийн нутагт 60 гаруй мэрэгч амьтан бий. 130 зүйлийн шувуу байдгийн 50 гаруй зүйл нь нүүдлийн усны шувууд. Оросын улаан номонд орсон 23 зүйлийн шувуу бий. Халимагийн газар нутгийн ихэнхи хэсэг нь тал хээр, хагас цөл тул ОХУ-ын хэмжээнд хамгийн ойн нөөц багатай гэж тооцогддог. == Түүх == [[Файл:Halimag 1956.jpg|thumb|250px|right|Халимагуудыг цөлсөний дараа газрыг нь өөр мужуудад хуваажээ.]] Халимаг бол төв Азийн тал нутгаас XVII зуунд нүүдэллэн Доод [[Ижил мөрөн]], [[Каспийн тэнгис|Каспийн тэнгисийн]] хойд хэсэгт суурьшсан баруун монгол (ойрад) аймгийнхан юм. XVI-XVII-р зууны үед [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарт]] амьдарч байсан монголчуудын нэг хэсэг нь Хөх нуурын орчим руу, нөгөө хэсэг нь төрөлх буурин дээрээ үлдсэн бол, гурав дахь хэсэг нь тухайн үеийн Оросын хаант улсын нутаг руу нүүжээ. Оросын хаант улс орчмын нутаг рүү нүүсэн бүлэг монголчууд юм. Халимагийн түүхийн тухай ном зохиолыг Г.С.Лыткина, [[Алексей Матвеевич Позднеев|Алексей Позднеев]], Николай Пальмов, Г.О.Авляев, У.Д.Душаа, А.Г.Митиров, В.П.Санчиров, С.К.Хойт, У. Э.Эрдниев нар хятад, монгол, оросын түүхийн эх сурвалжуудад үндэслэн бичсэн байна. [[Монгол судлал|Монгол судлалын]] шинжлэх ухаанд халимагын түүх, хэл, соёл, ахуйг судалдаг халимаг судлалын салбар бий. 1556 онд Халимагуудын довтолгоонд өртсөн тухайгаа Алты улс ордын захирагч Москвагийн хан "Догшин" хэмээх [[IV Иван]]-д мэдэгдэж байжээ. Ер нь Халимагууд Ижил мөрөн хавийн нутагт ирсэн цагаасаа эхлэн байнга аян дайн хийж, нүүдэллэн аж төрж байжээ. Халимагуудын хийсэн анхны томоохон аян дайн нь 1560 онд Ногайн Ордын нийслэл Бага [[Сарай (хот)|Сарай]] (Сарайчик) хотыг эзэлсэн явдал байжээ. Халимагт тухайн үед хэд хэдэн нөлөө бүхийн цэргийн жанжин байсан. Тэд тус тусдаа, заримдаа эвсэл болон цэргийн хүчээ зузаатган татар, орос, казах, Доны казак, дагестан зэрэг үндэстнүүдтэй тулалдаж байсан тухай түүхэн баримт бий. Оросууд анх 1574 онд Халимагуудыг хүлээн зөвшөөрсөн баримт байна. 1574 оны 5-рр сарын 30-нд IV Иван ханы /[[Орос хэл|орос]]. Иван Грозный/ зарлигаар бухар, халимаг, казаны ордын худалдаачид Оросын Яков, Григорийн цайзад татваргүй наймаа хийхийг зөвшөөрсөн байна. Энэ нь Оросын түүхэнд анх удаа халимагуудын талаар албан ёсны баримт бичигт дурьдсан хэрэг байсан юм. 1578 онд Халимагт бурханы шарын шашин түгэн дэлгэрч Халимагийн нөлөө бүхий ноёдууд [[Төвөд|Төвөдийн]] нийслэл [[Лхас]] руу явж [[Далай лам|Далай ламаас]] хэргэм зэрэг, цол хүртдэг болжээ. 1591 онд Сибирийн хан Кучумын цэргүүд Ишим, Нор-Ишим голын орчимоос халимагуудын агтыг хулгайлсан тухайгаа бичжээ. Агт морио алдсан халимагууд Сибирийн хан Кучумын цэргүүдийн араас нэхэн хөөж байжээ. Гэвч энэ хэрэг хэрхэн төгссөн талаар түүхийн баримт сэлт байхгүй юм. 1599 онд [[Зая бандид Намхайжамц|Зая Бандид]] төрж Халимагт "[[Тод бичиг]]" хэмээх цагаан толгой зохиосон байна. 1615 он гэхэд халимагуудын олонхи нь буддын шашинтай байжээ. Мөн тэр жил дүрвэдийн Далай тайж, Зүүнгарын Хар-Хул, Чихэр, торгуудын Хөө-өрлөг, Хошуутын Хүндүлэн, Убаши нар Төвөдийн [[Лхас]] хотод боловсрол эзэмшихээр явжээ. XVII –р зууны эхний гучин жилд халимагийн олон өрх аймгууд [[Ижил мөрөн|Ижил]] мөрний эрэгт нүүж ирсэн байна. Халимагууд [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|ногайчуудыг Ижил мөрний баруун эрэг, цаашлаад Терек, Кубань, Крым, Бужак руу нүүдэлсэн байна. Ногайчуудын зарим нь халимагт дагаар орж, аажмаар тэдэндээ уусжээ]]. Ногайчуудыг Доод Ижил мөрөн рүү нүүхэд нь Доны казакууд туслаж байсан түүх байдаг. Учир нь ногайчуудыг нутгаас нь хөөхийг Оросын эзэн хаан Доны казакуудад даалгасан байсан тул сонирхол нэг байсан ажээ. Аажимдаа халимагууд Оросуудтай зөрчилдөх болжээ. 1655 онд Оросын эзэн хаан халимагуудад хандан албан бичиг илгээж, өөрт нь үнэнч байхыг тулган шаардсан байна. Оросын эзэн хааны бичгийг халимагууд гардан авч, хүлээн зөвшөөрч байсан боловч эцэст нь амлалтаа зөрчих тохиолдол гаргаж байжээ. Нүүдэлчин халимагууд энэ үед Доод Ижил мөрнөөс Каспийн тэнгисийн хойд хэсэг, өмнө зүгт Терек гол, хойд зүгт Самар хот, баруун зүгт [[Дон мөрөн]], зүүн зүгт Яик (Урал) мөрөн хүртэл өргөн уудам газар нутгийг эзлэж байжээ. Яваандаа халимагуудын эзэмшил газар багассан нь тэдний дотоод зөрчилтэй холбоотой байсан гэж Оросын түүхчид үздэг байна. Жишээ нь оросын хязгаарт ирсэн хойно Доод Ижил мөрний эрэгт халимагын төрт улсыг анх байгуулсан Торгуудын тайж Хөө-өрлөг Дөрвөдийн Далай тайж, Гуши хаантай муудалцаж, бүр зэвсэг барин тулалдаж байжээ. Энэ зөрчилөөс болж, эсвэл өөр ямар нэгэн шалтгааны улмаас торгуудын тайж Хөө-өрлөг Доод Ижил, Каспийн тэнгис рүү нүүж, тэндээ суурьшин амьдрах болсон байж мэдэх юм. "Волга" буюу Ижил мөрний эрэгт нүүж ирсэн үе нь ойролцоогоор 1630-1632 он гэж түүхчид таамаглал дэвшүүлдэг. Гэвч Халимагийн гол “төв” нь [[Урал гол|Урал голын]] баруун хэсэгт байжээ. 1640 онд Торгуудын Хөө-өрлөг тайж, халимаг ноёдын хуралд оролцохоор Зүүнгар руу явж байжээ. Түүнийг буцаж ирсэний дараа халимагууд Ижил мөрөн дагуу бүс нутаг орчимд амьдардаг бусад угсааныхан руу уулгалан дайрч дээрэм хийх болжээ. Хөө-өрлөг таалал төгссөний дараа түүний том хүү Шүхүр Дайчин халимагийг захирах болсон. 1645 [[Далай лам|Далай ламаас]] цол хэргэм авахаар тэрээр Төвөдэд очсон үеэр буюу 1646 онд Халимагийн зарим жижиг ноёд [[Астрахань]] хотод очиж, оросын бүрэлдэхүүнд орох хүсэлт гаргаж байжээ. Оросууд ч халимагуудын хүсэлтийг хүлээн авна гэж мэдэгдсэн байна. 1654 онд Шукур дайчин Төвөдөөс эргэж ирээд юуны түрүүнд Оросууд руу халдан довтолжээ. Шүхүр Дайчин, түүний хүү Пунцаг нар Зүүнгараас нүүдэллэн ирсэн монгол угсааны аймгуудыг нэгтгэж чадсан байна. 1672 онд [[Аюук хан|Аюук]] төрийн эрх мэдлийг авсан. Тэрээр өөрийн нагац Дугар, түүний хүү Цэрэн нарыг олзолж нутаг улсыг нь өөрийн болгож авсан байна. Аюук хаан халимагийн бусад аймгуудыг өөртөө нэгтгэж, эрх мэдлээ нэмэгдүүлсээр байлаа. Нэгэн удаа Аюукийн хоёр дүү нь хоорондоо тэрсэлдэж нэг нь [[Хар тэнгис|Хар тэнгисийн]] ойролцоо байгаа оросуудаас тусламж гуйсан түүх байдаг. Гэвч Аюук хоёр дүүгээ ятгаж эвлэрүүлсэнээр барахгүй, тэд гурвуул хүчээ нэгтгэн оросуудын эсрэг дайн хийжээ. [[Азовын тэнгис|Азовын тэнгисийг]] эзэмших, мөн Крым орчимд байгаа овог аймгуудыг устгахад туслаач хэмээн Оросууд халимагийн Аюук хаанд 1674 онд хандсан боловч тэрээр татгалзсан хариу өгсөн байна. Халимагууд болон тэдний харъяаны татарчууд Орос руу байнга халдаж, дээрэм тонуул хийдэг байжээ. Энэ үед Оросууд Царицынаас Астрахань хүртэл хэсэг бүлгээрээ зөвхөн Ижил мөрөнгөөр усан замаар л явдаг болжээ. Хуурай газраар явах нь Оросуудад аюултай болсон байна. 1684 оноос Аюук хаан цэргийн хүчээр [[Урал гол|Урал голын]] цаана гаргав. Тэрээр улмаар Киргизийн кайсакууд, туркмен, мангышлакчуудыг эзэлжээ. Мөн дагестан, кумык, кабардин, кубанчуудтай байлджээ. 1690 онд Далай лам Халимагийн хаан Аюукд хааны цол, тамгыг илгээсэн байна. Далай ламын илгээмжийг авсан Аюук үүгээрээ Оросуудаас хараат бус гэдгээ нотлон харуулахыг зорьсон байна. 1696 онд халимагийн цэргүүд Азовын тэнгисийг эзлэх дайнд оролцжээ. 1697 онд Оросын [[I Пётр]] хаан өрнөдийн зүг явахдаа Оросын хязгаар нутгийг хамгаалж байх хүсэлт халимагуудад тавьжээ. Үүний хариуд Оросууд Аюук хаанд их буу, жил бүр 20 торх дарь, 10 торх тугалга өгнө гэж амласан байна. Мөн Аюук хааны зөвшөөрөлгүйгээр халимагуудыг загалмайлахгүй буюу [[Үнэн алдартны шашин|Үнэн алдартны шашинд]] татан оруулахгүй гэж тохиролцжээ. 1709 онд Оросын эзэн хаан [[I Пётр|I]] Пётр олзны швед цэргүүдээр Оросын эзэнт улсын газрын зургийг зуруулахад тухайн үеийн Оросын хөрш орнууд дотор ногоон өнгөөр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хант улс]]<nowiki/>ыг тэмдэглэсэн байдаг. 1724 онд Аюук хаан нас барсаны дараа Оросын засгийн газар Халимагийн удирдагчийг томилоход хөндлөнгөөс нөлөөлөх гэж оролдож Аюукийн бутач хүү Дорж Назаровыг оросууд дэмжиж байсан ч Халимагийн ихэс дээдэс хан ширээнд [[Цэрэндондог хан|Цэрэндондог ханыг]] залсан байна. Халимагийн удирдагчийг томилоход нь Оросууд өөрийн талыг баримтлагч хүнийг тавьж оролцох гэсэн нь халимагуудын эгдүүцлийг төрүүлж байжээ. Ази тивд Зүүнгарынхан мөн Манжтай тэмцэж байхад Оросууд халимагуудад зэвсэг нийлүүлж байсан юм. 1727 оноос халимагууд Оросын нутаг руу дахин халдах болжээ. 1727 оны намаржин оросууд 60 мянган рублийн хохирол амсаж, 17 орос хүн олзлогдож, 15 орос алагджээ. Халимагийн довтолгооноос сэргийлэхийн тулд Астрахань хотоос [[Саратов]] хүртэл бүх хотод цэргүүдэд зориулсан завь бэлтгэжээ. 1729 онд халимагийн ихэс дээдэс Оростой байлдах эсэхээ шийдэж ядан тээнгэлзэж байлаа. Гэтэл 1730 онд Халимагийн хан Цэрэндондогийг зорин Манжийн хааны элч төлөөлөгч ирж явна гэсэн мэдээлэл ирэв. Манжийн хааны төлөөлөгч Цэрэндондогт ханы титэм, богд хаан гэсэн цол өгөх гэж байгаа гэсэн сургийг оросууд мэджээ. Улмаар Оросууд Цэрэндондогт ханы титэм, цолыг түрүүлж өгөх болжээ. 1731 онд Цэрэндондог хан Перс, Османы боомтуудтай харьцаж эхэлжээ. Оттоманууд халимагийн эсрэг тэмцэл хийхээр завдахад нь Оросууд хамгаалсан байна. Гэвч хожим оросууд Оттомануудтай харилцаагаа сайжруулж халимагуудад хандан Османы боомтыг орхин явах саналыг тулгаж байсан юм. Гэтэл Халимагууд энэ саналыг хүлээн аваагүй байна. Үүний дараа Халимаг-Оросын харилцаа эрс муудаж Оросууд Халимагийн улс төрийн амьдралд хөндлөнгөөс оролцох нь аажмаар нэмэгдсэн. Азид хүчирхэг болсон Манж улс Зүүнгарын хаант улсыг мөхөөн дараад зогссонгүй хүн амыг нь буюу ард түмнийг нь хядан устгаж үгүй хийв. 1759 онд Ойрадын эзэн хаан Даваач таалал төгсөв. Өмөг түшиг болсон [[Зүүнгарын хаант улс]] унасны дараа ганцаардсан Халимагийн сүр хүч, нэгдмэл байдал улам доройтож Оросын нөлөөнд аажмаар бүрэн оржээ. 1825 онд Оросын Засгийн газар “Халимагийн ард түмэнийг удирдах журам” баталжээ. Энэ дүрмийн дагуу Халимагийн асуудлыг Оросын Гадаад хэргийн яам шийддэг байснаа больж, Дотоод хэргийн яамны эрхлэх асуудал гэж үзээд шилжүүлсэн байна. === ХХ-р зуун === {{seealso|Халимагийн зэвсэгт бослого (1930)|}} Орост хаант засаг унаж, [[Октябрийн хувьсгал]] ялсаны дараа Халимагийн ард түмэн өөрсдийн хувь заяагаа гартаа авч, төрт улсаа сэргээх оролдого хийсэн ч Халимагт оросын нөлөө дэндүү их байсан тул бүрэн тусгаар тогтнох асуудлыг угаасаа хөндөх боломжгүй байжээ. 1917 оны 3-р сарын 25-нд Халимагийн язгуур угсаатан, сэхээтний төлөөллүүд Астрахань хотод их хурал хийж Оросын түр Засгийн газарт хандан өөртөө засах улс байгуулах эрх олгооч гэсэн бичиг үйлдсэн боловч 1917 оны 7 сарын 1-нд Оросын түр Засгийн газар “Халимагийн ард түмний талын муж” байгуулах шийдвэр гаргасан түүхтэй. [[Октябрийн хувьсгал]]ын дараа [[халимаг|халимагууд]] бие даах зорилгоор 1917 онд Ван цолтой [[Тундутов]]ын удирдлага дор Зөвлөлт засгийн эсрэг 1930-д онд мөн [[Халимагийн зэвсэгт бослого (1930)]] гарган эсэргүүцэхэд ЗХУ өөрийн [[Улаан Арми]]йн хүчээр цус урсган хүчээр дарж байжээ. 1920 оны 11-р сарын 4-нд Астрахань, Царыцин, Ставрополийн губерни, Дон, Терк мужаас газар нутаг тасдан Халимагийн өөртөө засах муж байгуулжээ. Тэр цагаас хойш жил бүрийн 11-р сарын 4-нд Халимагууд Засаг төрөө сэргээсэн түүхэн өдрөө баяр ёслолын байдалтай тэмдэглэн өнгөрүүлдэг болсон байна. 1924 он хүртэл Халимагийн төв нь [[Астрахань]] хот байж хожим [[Элст]] хот Засаг захиргааны төв нь болсон. 1935 оны 10-р сарын 20-нд Зөвлөлт Холбоот Улсын бүрэлдэхүүнд Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Халимагийн Автономит Улс ([[Орос хэл|орос]]. ''Калмыцкая Автономная Советская Социалистическая Республика'') орсон тухай албан ёсоор зарласан байна. 1937 оны 6-р сарын 23-нд Халимагийн Үндсэн Хууль батлагджээ. Гэвч [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн 2-р дайны]] үед халимаг цэргүүд [[Халимагийн тусгаар тогтнол]]ын төлөө [[Халимагийн морьт корпус]]ыг байгуулан [[фашист Герман]]ы талд орж коммунист Оросын эсрэг байлдсан түүхтэй. Энэ нь Москва буюу [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталины]] зэвүүцэл, хорсолыг хөдөлгөсөн юм. Гэхдээ халимагийн морьт цэргийн өөр нэг корпус Оросын Улаан Армийн талд орж, Германы эсрэг тулалдсан байдаг юм. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн 2-р дайны]] эцэст 8 Халимаг хүн ЗХУ-ын баатар цол хүртсэн байна. 1942 оны 8-р сараас 1943 оны 1-р сарын хооронд Халимагийн нутаг дэвсгэр дээр байлдааны ажиллагаа явагджээ. 1943 онд Халимагийн өөртөө засах орны нутгийг Улаан Арми Германчуудаас чөлөөлөх үйл явц эхэлсэн. 1943 оны 12-р сарын 28-аас 12-р сарын 31-нд дун өвлийн хүйтээр халимагуудыг нутаг зааж албадан нүүлгэж, Сибирь, Дундад Ази, Казахстан, Алтай руу цөлжээ. Оросын тусгай албаныхан “Улус” ажиллаагааг Оросын чекист Б.З.Кобулова, И.А.Серов нар гардан зохион байгуулсан байна. Уг ард түмний хэлмэгдүүлэлтийн үр дүнд Халимаг хүн амын гуравны нэг нь амь үрэгдсэн юм. Эдгээр он жилүүдэд Халимагийн тухай дурьдсан бүх ном зохиол, баримт бичгийг хураан устгаж байжээ. Дайны дараа [[Иосиф Сталин]] Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Халимагийн Автономит Улсыг татан буулгаж халимагийн газар нутгийг [[Астрахань муж]], [[Дагестан]], [[Ростов муж|Ростов мужуудад]] хуваан өгчээ. Халимагийн нийслэл [[Элст|Элстэй]] хотын нэрийг [[Степной]] (орчуулга. Талын) гэж өөрчилсөн байдаг. 1953 онд Иосиф Сталин нас барсаны дараа Оросын шинэ удирдагч нар Халимагийн талаар баримтлан бодлогоо зөөлрүүлжээ. 1957 оны 1-р сард Ставрополийн хязгаарын бүрэлдэхүүнд Халимагийн өөртөө засах мужийг байгуулах шийдвэрийг ЗХУ-ын Дээд Зөвлөл гаргасан байна. Ингэхдээ өмнө нь Халимагийн нутагт тооцогдож байсан Лааган, Приволж дүүргийг Астрахань мужид, мөн Дагетаны мэдэлд 158 га талбай Хар газар үлдээжээ. 1958 онд цөллөгт нутаг заагдсан хүмүүсийн үр садыг Халимаг руугаа эргэж ирэхийг зөвшөөрч ЗСБНХалимагийн Автономит Улсын статусыг сэргээсэн юм. 1961-1978 онуудад ЗСБНХалимаг Автономит Улсын тэргүүнээр ахмад дайчин, ЗХУ-ын баатар, генерал [[Басан Городовиков]] томилогдон ажиллаж арилга байгууламж ихээр барьсан юм. 1985 онд Оросын удирдагч [[Михаил Горбачёв|Михаил Горбачев]] зогсонги байдалд ороод байгаа эдийн засаг, нийгмийн амьдралд түлхэц өгөх зорилгоор алдарт "Перестройка" буюу [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалт]] зарлав. Энэ нь эцэстээ ЗХУ задрах, коммунист нам Орост удирдан чиглүүлэх эрхгүй болсон юм. 1990 оны 12-р сард ЗСБНХалимаг Автономит Улсыг ЗСБНХалимаг Улс гэж нэрлэх болж, 1991 оны 4-р сарын 26-нд “Хэлмэгдсэн ард түмнийг цагаатгах тухай” хууль баталжээ. 1991 оны 10-р сарын 18-нд “Улс төрийн хэргээр хэлмэгдсэн хүмүүсийг цагаатгах тухай” хууль батлагдаж Дэлхийн хоёрдугаар дайны он жилүүдэд нутаг заагдан цөллөгдөж зовж шаналсан Халимагуудыг цагаатгах ажил эхэлсэн байна. 1992 оны 3-р сарын 31-нд [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-ын бүрэлдэхүүнд '''Бүгд Найрамдах Халимаг Улс''' албан ёсоор байгуулагдсан. 1993 оны 4-р сарын 11-нд Халимагийн анхны ерөнхийлөгчөөр [[Кирсан Илюмжинов]] сонгогдсон юм. 1993 оны 4-р сарын 12-нд Халимаг Улс ерөнхийлөгчийн засаглалтай Бүгд найрамдах, өөртөө засах буюу автономит улсын статустай болжээ. 1994 оны 4-р сарын 5-нд Халимагт шинэ Үндсэн хууль баталж 1995 оны 10-р сарын 15-нд Кирсан Илюмжинов хоёр дахь удаагаа улиран Халимагийн ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон байна. Түүний бүрэн эрхийн хугацаа 7 жил байсан. 2000 оны 3-р сард [[Владимир Путин]] ОХУ-ын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсоноос хойш ОХУ-ын ерөнхийлөгчийн Бүрэн эрхэт төлөөлөгчийн албан тушаал оросын мужуудад бий болсоны нэгэн адил Халимагт мөн бий болсон байна. 2005 оны 10-р сарын 24-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.В.Путины шийдвэрээр К.Н.Илюмжинов Халимагийн тэргүүний албан тушаалд 5 жилийн хугацаатай улиран томилогдсон байна. 2009 онд Халимагийн ард түмэн Оросын бүрэлдэхүүнд сайн дураараа нэгдсэний 400 жилийн ойг тэмдэглэсэн. Энэ ойд зориулан Оросын Төв банк дурсгалын зоосон мөнгө гаргасан ажээ. 2010 оны 9-р сараас [[Алексей Орлов]], 2019 оны 9-р сараас [[Бату Хасиков]] Халимагийн тэргүүний албан тушаалд тус тус сонгогдон ажиллаж байна. == Хүн ам зүй == *'''Хүн амын тоо''': 292,410 (2002 он), 272 647 (2019 он) болж 20 мянгаар буурсан байна. **''Хотод'': 129,539 (44.3%) **''Хөдөөд'': 162,871 (55.7%) **''Эрэгтэй'': 140,097 (47.9%) **''Эмэгтэй'': 152,313 (52.1%) *'''1000 эрэгтэй хүнд ноогдох эмэгтэй хүний тоо''': 1,087 *'''Дундаж нас''': 33.0 **''Хотод'': 32.0 **''Хөдөөд'': 33.8 **''Эрэгтэй'': 31.2 **''Эмэгтэй'': 34.7 *'''Өрхийн тоо''': 90,464 (289,816 хүнтэй) **''Хотод'': 40,885 (128,564 хүнтэй) **''Хөдөөд'': 49,579 (161,252 хүнтэй) *'''Дундаж наслалт''': **''Эрэгтэй'': 59.6 (ОХУ-ын дундаж 59.0-с илүү) **''Эмэгтэй'': 72.4 (ОХУ-ын дундаж 72.2-с илүү) *'''Үндэстэн, ястнууд''' 2002 оны ОХУ-ын хүн амын тооллогоор [[Халимаг]]ууд тус Бүгд Найрамдах Улсын хүн амын 53.3%-г бүрдүүлж, Оросууд (33.6%), Даргинууд 2.5%, Чеченүүд (2.0%), Казахууд (1.7%), Туркууд (1.1%), Украинчууд (0.9%), Аварчууд (0.8%), Германчууд (0.6%) тус тус эзэлдэг ба 0.5% хүрэхгүй бусад ястнуудаас бас бүрдэнэ. ОХУ-ын "Росстат" буюу статистикийн газрын албан ёсны мэдээгээр 2019 онд ОХУ-ын БН Халимаг улс нийт 272 647 хүн амтай байна. {| class="wikitable" |- ! ! 1926 ! 1939 ! 1959 ! 1970 ! 1979 ! 1989 ! 2002 |- | Халимаг | 107,026 (75.6%) | 107,315 (48.6%) | 64,882 (35.1%) | 110,264 (41.1%) | 122,167 (41.5%) | 146,316 (45.4%) | 155,938 (53.3%) |- | Орос | 15,212 (10.7%) | 100,814 (45.7%) | 103,349 (55.9%) | 122,757 (45.8%) | 125,510 (42.6%) | 121,531 (37.7%) | 98,115 (33.6%) |- | Бусад | 19,356 (13.7%) | 12,555 (5.7%) | 16,626 (9.0%) | 34,972 (13.0%) | 46,850 (15.9%) | 54,732 (17.0%) | 38,357 (13.1%) |} == Бичиг үсэг, боловсрол == 1925 оны 1-р сард кирилл үсгийн цагаан толгойг Халимагт албан ёсоор хэрэглэх болжээ. 1930-1938 онд халимагт [[Латин үсэг|латин]] үсэг хэрэглэж байсан. Халимаг цагаан толгой нь 38 үсэгтэй. Кирилл үсгийн тэмдэгтээс гадна латин үсэг хэрэглэж байсны ул мөр болох хэд хэдэн латин үсэг үлджээ. Жишээ нь Халимаг цагаан толгойд латин цагаан толгойд байдаг h бий. 1940 онд [[Элст|Элстэй]] хотод “Жангар” туулийн 500 жилд зориулан ЗХУ-ын Зохиолчдын Холбооны VIII-р их хурал болжээ. Элстэй хотод [[Халимагийн Улсын Их Сургууль|Халимагийн улсын их сургууль]], Элистэйн Авто замын колледж, Хахлыновын нэрэмжит Анагаахын сургууль, Хүнсний коллеж, Урлагийн сургууль, гимнази, хүмүүнлэгийн болон техникийн лицей үйл ажиллагаа явуулдаг байна. == Шашин шүтлэг == 1992 оноос хойш Халимагт шашин шүтэх эрх чөлөөтэй болсон. Оросын үнэн алдартны сүм, Ромын католик сүм, адвентистын долоо дахь өдрийн сүм, Евангелийн христийн сүм бий. Үүнээс хойш Халимагийн ард түмэн уламжлалт Бурханы шашны сүм хийдийг сэргээх, шинээр буддын сүм хийд барих ажлыг эрчимжүүлсэн байна. Элст хотод Бурхан буддын шашны олон баримал, хөшөө дурсгал бий. 1992 онд [[Тэло Тулку Ринпоче]] Халимагийн буддын шашны Хамба лам - Шажин лам болжээ. 1996 оны 10-р сарын 5-нд Буддын анхны сүм - Сахиусан сүм Элэст хотод нээгджээ. Сүмийн барилгийн ажил 4 жил үргэлжилсэн байна. Сүм барихад Халимагийн ерөнхийлөгч Кирсан Илюмжинов мөнгө хандивлажээ. 2004 онд Буддын шашны тэргүүн [[14-р Далай лам|XIV Далай лам]] Халимагт айлчилжээ. Энэ айлчлалынхаа үеэр Далай лам Элст хотод шинэ сүм барих газрыг сонгосон байна. 2005 оны 12-р сарын 27-нд Элст хотод Далай ламын сонгосон газар нь [[Бурхан Багшийн алтан сүм|Бурхан багшийн алтан сүм]] нээгджээ. Энэ сүм нь мөргөл хийх хоёр танхим, хэвлэлийн хурал хийх танхим, номын сан бөгөөд Далай ламын өргөөтэй ажээ. == Хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл == 1922 оны 1, 2-р сард Халимагт “Ойратские известия” сэтгүүлийн анхны дугаар орос хэлээр гарч байжээ. Элст хотод улсын харъяалалтай нэг телевиз ажилладаг. Мөн Оросын телевизийн 10 сувгийн нэвтрүүлэг хүлээн авч үзэж болно. Мөн 4 радио нэвтрүүлэг сонсох боломжтой. Өнөөгийн Халимагийн тогтмол хэвлэл: "Баяр" (калм. Радость) — хүүхдийн сэтгүүл халимаг, орос хэлээр, "Известия Калмыкии" -нийгэм улс төрийн Халимагийн Засгийн газрын сонин, "Парламентский вестник Калмыкии" — Халимагийн парламентын сонин, "Теегин герл" (калм. Свет в степи) — нийтлэл уран сайхны сэтгүүл, халимаг, орос хэлээр гардаг, "Хальмг Үнн" (калм. Калмыцкая правда) — халимаг, орос хэлээр гардаг сонин, "Элистинский курьер" — хотын зар мэдээллийн сонин, "Элистинская панорама" — хотын нийгэм улс төрийн сонин. == Тээвэр == Халимагийн нутагт "Б" ангилалын нисэх онгоцны буудал ажилладаг бөгөөд нийслэл Москва руу шууд нислэг үйлддэг байна. Халимагийн нийслэл Элст хот төмөр замын буудалтай. Өмнө нь Ставрополь, Москва руу галт тэрэг явдаг байжээ. Харин одоо зорчигч тээврийн галт тэрэгний хөдөлгөөн зогссон бөгөөд ОХУ-ын нийслэл Москва-Элст хот хоорондын автобус мөн зорчдог. Мөн Элэст хотод нийтийн тээврийн үйлчилгээнд микро автобус үйлчилдэг байна. == Спорт == 1998 онд К. Н. Илюмжинов [[Олон Улсын Шатрын Холбоо|Олон улсын Шатрын холбооны]] ерөнхийлөгч болжээ. Элст хотод 33 дахь удаагийн дэлхийн шатрын олимпиад зохион байгуулагджээ. == Халимаг цагаачдын тухай == XX-р зуунд хэд хэдэн удаагийн урсгалаар Халимагууд барууны орон руу цагаачилжээ. 1917-1922/23 оны хооронд Октябрийн хувьсгалийн үеэр Халимагчууд Серби, Болгар, Франц, Румын, Чех руу цагаачилсан. 1941—45 онд хооронд дэлхийн 2-р дайны үед Халимагчуудын олонхи нь Хитлерийн Германы талд орж нүүсэн байна. 1951 онд Германы [[Мюнхен]] хотод амьдарч байсан халимагчууд олноороо [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] руу цагаачилсан байдаг. Монгол Улсад 2020 оны байдлаар цөөн 20 орчим халимагууд байнга оршин суун амьдарч байна. == Районууд == [[File:Kalmykia NN.png|thumb|left|300px]] # [[Байшинтын район]] # [[Ихбуурлын район]] # [[Хөтөчнарын район]] # [[Лааганы район]] # [[Бага Дөрвөдийн район]] # [[Октябрийн район]] # [[Приютноен район]] # [[Сарпын район]] # [[Целиний район]] # [[Харгазрын район]] # [[Юстын район]] # [[Яшилтын район]] # [[Яшкулийн район]] ==Эшлэл== ===Тэмдэглэл=== [[Белград дахь Бурханы шашны сүм]] -үзэх ==== Тайлбарлах тэмдэглэл ==== {{notelist}} ==== Эх сурвалж ==== {{Reflist|35em}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Kalmykia|Халимаг Улс}} * [https://web.archive.org/web/20101125115425/http://kalm.ru/en/ Халимаг Улсын албан ёсны цахим хуудас (англиар)] * [https://web.archive.org/web/20160624212117/http://kalmykia.kavkaz-uzel.ru/ оросоор] {{ОХУ-ын засаг захиргааны нэгжүүд}} {{DEFAULTSORT:Халимаг Улс}} [[Ангилал:Халимаг| ]] [[Ангилал:Оросын бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Оросын холбооны муж]] juio9au0du5barbeko7d258ama6o04b 0 9498 855068 812652 2026-04-30T05:06:32Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855068 wikitext text/x-wiki {{АНУ-ын муж улс |бүтэн нэр =Вайоминг Муж Улс |англи нэр =State of Wyoming |далбаа =Flag of Wyoming.svg |нэр = |сүлд =Seal of Wyoming.svg |хуучин нэр = |хуучин далбаа = |хоч =Equality State (Тэгш байдлын муж улсын), Cowboy State (Ковбойн муж улс) |уриа =Equal rights (Тэгш эрх) |албан ёсны хэл =[[Англи хэл|англи]] |хэлнүүд = |газрын зураг =Map of USA WY.svg |нийслэл =[[Шайенн, Вайоминг|Шайенн]] |хамгийн том хот =[[Шайенн, Вайоминг|Шайенн]] |хамгийн том метрополитан бүс = |нутаг дэвсгэрийн байр =10 |нийт нутаг дэвсгэр =253,348 |өргөн =450 |урт =580 |усны эзлэх хувь =0.7 |өргөрөг =41°N - 45°N |уртраг =104°3'W - 111°3'W |хүн ам =522,830 (2007 оны тооцоо)<ref>http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html 2007 Population Estimates</ref> |нягтшил =2.08 |хүн амын байр =50 |өрхийн дундаж орлого = |орлогын байр = |нягтшил байр =49 |хамгийн өндөр цэг =[[Ганнетт оргил]]<ref name=usgs>{{cite web| date =29 April 2005| url =http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| title =Elevations and Distances in the United States| publisher =U.S Geological Survey| accessmonthday =November 9| accessyear =2006| access-date =18 Аравдугаар сар 2008| archive-date =1 Зургадугаар сар 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080601170143/http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| url-status =dead}}</ref> |хамгийн өндөр =4,210 |дундаж өндөр =2,044 |хамгийн нам цэг =[[Бел Фурш гол]]<ref name=usgs/> |хамгийн нам =945 |нэгдсэн өдөр =1890 оны долдугаар сарын 10 |нэгдсэн дараалал =44 |амбан захирагч =[[Мэтт Мид]] (БНН) |дэд захирагч =Байхгүй<ref>Амбан захирагчийн албан тушаалд хүн сонгогдоогүй үед Вайомингийн Төрийн нарийн бичгийн дарга үүрэг гүйцэтгэнэ.</ref> |сенатчид =[[Майк Энци]] (БНН) <br /> [[Жон Баррассо]] (БНН) |төлөөлөгч =[[Барбара Кюбин]] (БНН) |цагийн бүс =[[Уулын Стандарт Цагийн Бүс|Уулын]]: [[UTC]]-7/[[Зуны цагийн тоолол|-6]] |цагийн бүс 1 хаана = |цагийн бүс 2 = |цагийн бүс 2 хаана = |шуудангийн товчлол =WY |уламжлалт товчлол = |ISOкод =US-WY |зип код = |бүсийн код = |вэбсайт =wyoming.gov |тайлбар = }} '''Вайоминг Муж Улс''' ({{lang-en|State of Wyoming}}) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын Баруун бүсэд оршдог хүн ам цөөтэй АНУ-ын муж улс. Тус муж улсын ихэнхи хэсэгт Рокки нуруу болон бэлчээр зонхилдог бол муж улсын зүүн захад Хай Плэйнз хэмээх нэртэй өндөрлөг тал нутгийн бүс байдаг. Нутаг дэвсгэрийн хэмжээгээр АНУ-д аравт ордог Вайоминг хамгийн цөөн хүн амтай муж улс юм. АНУ-ын хүн амын тооллогоор [[2007]] онд 522,830 хүн оршин суудаг гэж тооцоолсон нь 2000 оноос хойш 5.9%-иар өссөн дүн юм.<ref name=PopEstStates>{{cite web | url = http://eadiv.state.wy.us/pop/st-07est.htm | title = Table 1: Annual Estimates of the Population for the United States, Regions, and States: April 1, 2000 to July 1, 2007 | work = 2007 Population Estimates | publisher = U.S. Census Bureau, Population Division | date = [[2007-12-27]] | accessdate = 2008-01-05 | archive-date = 2008-12-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081206072356/http://eadiv.state.wy.us/pop/st-07est.htm | url-status = dead }}</ref> Нийслэл бөгөөд хамгийн олон хүн амтай хот нь [[Шайенн, Вайоминг|Шайенн]]. == Лавлах материал == {{reflist|2}} == Гадны холбоос == ;Муж улсын засгийн газар * [http://wyoming.gov/ State of Wyoming government website] * [http://www.dot.state.wy.us/ Wyoming Department of Transportation website] * [http://wyoming.gov/state/wyoming_news/general/general.asp State information and symbols] * [https://web.archive.org/web/20201119020611/http://www.wyomingtourism.org/ Official Wyoming State Travel Website - Forever West] ;АНУ-ын Засгийн газар * [https://web.archive.org/web/20101117132905/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=WY Energy Data & Statistics for Wyoming- From the U.S. Department of Energy] * [http://library.courts.state.wy.us/ Wyoming State Law Library]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=WY USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Wyoming] * [https://web.archive.org/web/20130707134319/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/56000.html U.S. Census Bureau] * [https://web.archive.org/web/20060928013525/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/WY.HTM Wyoming State Facts] ;Бусад * [http://gowyld.net/ Wyoming's portal to knowledge and learning] * [https://web.archive.org/web/20170926040719/http://www.snowguide.org/ski_areas/united_states/wyoming.htm Wyoming Ski and Snowboard Areas on SnowGuide.org] * [http://www.poemhunter.com/poem/gertrude-of-wyoming ''Gertrude of Wyoming'' by Thomas Campbell] * [https://web.archive.org/web/20141103184054/http://www.wyomingguide.org/ Wyoming Travel Guide] * [https://web.archive.org/web/20080709051319/http://freestatewyoming.org/ Free State Wyoming] {{АНУ-ын засаг захиргааны нэгжүүд}} [[Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс]] [[Ангилал:Вайоминг| ]] iwrdw3xm6ul292505afe6a2s9fz4lpn 0 9756 855073 813384 2026-04-30T05:20:42Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855073 wikitext text/x-wiki {{АНУ-ын муж улс |бүтэн нэр =Висконсин Муж Улс |англи нэр =State of Wisconsin |далбаа =Flag of Wisconsin.svg |нэр =Висконсин |сүлд =Seal of Wisconsin.svg |хуучин нэр = |хоч =Badger State (Тэмдэгт муж улс),</br>America's Dairyland (Америкийн сүүний нутаг) |уриа =Forward (Урагшаа) |албан ёсны хэл =байхгүй |хэлнүүд = |газрын зураг =Map_of_USA_WI.svg |нийслэл =[[Мэдисон, Висконсин|Мэдисон]] |хамгийн том хот =[[Милуоки, Висконсин|Милуоки]] |хамгийн том метрополитан бүс =Милуокийн метрополитан бүс |нутаг дэвсгэрийн байр =23 |нийт нутаг дэвсгэр =169,790 |өргөн =420 |урт =500 |усны эзлэх хувь =17 |өргөрөг =42° 30′ N - 47° 05′ N |уртраг =86° 46′ W - 92° 53′ W |хүн ам =5,601,640 (2007 оны тооцоо)<ref>http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html 2007 Population Estimates</ref> |нягтшил =38.13 |хүн амын байр =20 |өрхийн дундаж орлого =$47,220 |орлогын байр =15 |нягтшил байр =23 |хамгийн өндөр цэг =[[Тиммс Хилл]]<ref name="usgs2005">{{cite web|date=29 April 2005|url=http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest|title=Elevations and Distances in the United States|publisher=U.S Geological Survey|accessdate=2006-11-09|archive-date=2008-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080601170143/http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest|url-status=dead}}</ref> |хамгийн өндөр =595 |дундаж өндөр =320 |хамгийн нам цэг =[[Мичиган нуур]]<ref name="usgs2005"/> |хамгийн нам =176 |нэгдсэн өдөр =1848 оны тавдугаар сарын 29 |нэгдсэн дараалал =30 |амбан захирагч =[[Жим Дойл]] (АН) |дэд захирагч =[[Барбара Лоотон]] (АН) |сенатчид =[[Хөрб Коль]] (АН)<br />[[Расс Фейнгөүлд]] (АН) |төлөөлөгч = |цагийн бүс =[[Төв Стандарт Цагийн Бүс|Төв]]: [[Гринвичийн цаг|UTC]]-6/[[Зуны цагийн тоолол|-5]] |цагийн бүс 1 хаана = |цагийн бүс 2 = |цагийн бүс 2 хаана = |шуудангийн товчлол =WI |уламжлалт товчлол =Wis. |ISOкод =US-WI |зип код = |бүсийн код = |вэбсайт =www.wisconsin.gov |тайлбар = }} '''Висконсин''' ({{lang-en|Wisconsin}}, {{lang-fr|Ouisconsin}}) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын төв хойд хэсэгт орших нэгэн муж улс юм. Тус муж улс нь таван Их нуурын хоёроор хүрээлэгдсэн бөгөөд АНУ-ын [[Иллиной]], [[Айова]], [[Мичиган]], [[Миннесота]] муж улсуудтай хиллэдэг. Висконсины нийслэл нь [[Мэдисон, Висконсин|Мэдисон]] хот бөгөөд хамгийн том хот нь [[Милуоки, Висконсин|Милуоки]] юм. == Тайлбар == {{reflist|2}} == Номзүй == * Barone, Michael and Richard E. Cohen. ''The Almanac of American Politics, 2006'' (2005) * Current, Richard. ''Wisconsin: A History'' (2001) * Gara, Larry. ''A Short History of Wisconsin'' (1962) * Holmes, Fred L. ''Wisconsin'' (5 vols., Chicago, 1946), detailed popular history and many biographies * Nesbit, Robert C. ''Wisconsin: A History'' (rev. ed. 1989) * Pearce, Neil. ''The Great Lakes States of America'' (1980) * Quaife, Milo M. ''Wisconsin, Its History and Its People, 1634–1924'' (4 vols., 1924), detailed popular history & biographies * Raney, William Francis. ''Wisconsin: A Story of Progress'' (1940) * Robinson, Arthur H. and J. B. Culver, eds., ''The Atlas of Wisconsin'' (1974) * Sisson, Richard, ed. ''The American Midwest: An Interpretive Encyclopedia'' (2006) * Vogeler, I. ''Wisconsin: A Geography'' (1986) * Wisconsin Cartographers' Guild. ''Wisconsin's Past and Present: A Historical Atlas'' (2002) * Works Progress Administration. ''Wisconsin: A Guide to the Badger State'' (1941) detailed guide to every town and city, and cultural history ''See additional books at [[History of Wisconsin]]'' </div> == Гадны холбоос == * [http://www.nationalatlas.gov/printable/images/pdf/reference/pagegen_wi.pdf Map of Wisconsin at nationalatlas.gov] * [https://web.archive.org/web/20130313185505/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/55000.html U.S. Census Bureau] * [http://www.wisconsin.gov/ State of Wisconsin] * [https://web.archive.org/web/20100112222837/http://www.wisconsin.gov/state/core/wisconsin_state_symbols.html Wisconsin state symbols] * [http://www.legis.state.wi.us/ Wisconsin State Legislature] * [http://www.wicourts.gov/ Wisconsin Court System] * [https://web.archive.org/web/20120109200730/http://ers.usda.gov/StateFacts/WI.htm Wisconsin State Facts] * [https://web.archive.org/web/20080511063816/http://www.lmhscscorecard.com/sc/brief.cgi?s=1 Wisconsin Health and Demographic Data] * [https://web.archive.org/web/20101229213558/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=WI Energy Profile for Wisconsin- Economic, environmental, and energy data] * [http://www.wisconsinhistory.org/ Wisconsin Historical Society] * [https://web.archive.org/web/20051028075712/http://www.wisconsinhistory.org/topics/wisconsin-name/ Wisconsin's Name: Where It Came From and What It Means] * [http://digital.library.wisc.edu/1711.dl/WI The State of Wisconsin Collection] from the [http://uwdc.library.wisc.edu/ UW Digital Collections Center] * [https://web.archive.org/web/20081101154220/http://www.wisconsinhistory.org/whi/ Wisconsin Historical Images] * [https://web.archive.org/web/20070515184143/http://faculty.uwstout.edu/shiellt/freespeech1/ Wisconsin Free Speech Legacy] * [http://www.misspronouncer.com/ Misspronouncer], a pronunciation guide for everything Wisconsin. * [http://www.travelwisconsin.com Wisconsin Department of Tourism] * [http://wisconsinology.blogspot.com/ Wisconsinology Blog] {{АНУ-ын засаг захиргааны нэгжүүд}} [[Ангилал:Висконсин| ]] [[Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс]] o0kk0723oreibvhrszddvnlbpua03vu 0 9981 855053 847527 2026-04-30T04:15:41Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855053 wikitext text/x-wiki [[File:Bertrand_Russell_transparent_bg.png|150px|right|thumb|Бертран Рассел]] '''Бертран Рассел''' (бүтэн нэр '''Бертран Артур Уильям Рассел''', {{lang-en|Bertrand Arthur William Russell, 3rd Earl Russell;}} 1872-1970) — [[Их Британи|Британийн]] нэрт философич, логич, нийгмийн зүтгэлтэн ба Англи-Америкийн философийн аналитик хөдөлгөөнийг үндэслэгчдийн нэг, уран зохиолын [[Нобелийн шагнал|Нобелийн шагналийг]] хүртэгч. [[Логик]], эпистемологи, математикийн философид оруулсан түүний хувь нэмэр нь 20-р зууны хамгийн чухал философичдийн нэгд нэртлэгдэх шалтгаан болжээ. Философиос гадна тэрээр нэрт энх тайвны төлөөх зүтгэлтэн байсан бөгөөд нийгэм, улс төр, ёс суртахууны сэдвүүдээр олон ном зохиол, нийтлэл бичдэгээрээ олон нийт дунд алдаршчээ. Тэрээр амьдралынхаа туршид 70 гаруй ном, 2000 орчим өгүүлэл бичиж байжээ. Рассел нь дөрвөн удаа гэрлэж, олон удаагийн нийтийн санал зөрөлдөөнд оролцож, дэлхий даяар ижил хэмжээнд хүндэтгэгдэж, шүүмжлэгдэж байжээ. ==Бага нас== Бертран Рассел нь 1872 оны 5-р сарын 18-нд Британийн Уэйлс улсын Монмутшир мужийн Треллек тосгонд Рэйвэнскрофт хэмээх газар төржээ. Түүний эцэг эх нь Ноён, Хатагтай Амберли гэх хүмүүс байсан бөгөөд түүний өвөг эцэг Ноён Жон Рассел нь Бедфордын 6-р гүнгийн хамгийн бага хүү байжээ. Ноён Рассел нь Британийн ерөнхий сайдаар хоёр удаа ажилласан улс төрийн зүтгэлтэн байсан бөгөөд үүнийг үнэлэж Хатан хаан Викториа нь түүнийг язгууртны тоонд оруулж, 1-р Эрль Рассел болгожээ. Бертран Расселийн ах Фрэнк нь хүүхэдгүй нас барсанаар тэрээр 3-р Эрль Рассел болжээ. Расселийн бага насны амьдралд олон гай зовлон тохиолдож байв. 6 нас хүрэхэд нь түүний эгч Рэйчэль, түүний эцэг эх, түүний өвөг эцэг нар бүгд нас барж, ах Фрэнкийн хамт эмэг эх дээрээ очиж амьдрах болжээ. Фрэнкийг Винчестер коллеж хэмээх язгууртны хүүхдүүдийг бэлддэг сургуульд оруулсан ч Бертранийг гэрт нь сургах болсноор хүүхэд насандаа бусад хүүхдүүдээс тусгаарлагдсан байдалтай байх болжээ. Тэрээр бага насныхаа энэ явдалд сүүлд ихээр харамсах болж байв. Багаасаа ухаалаг төрх нь мэдэгдэж математик сонирхох болсон ба 11 насандаа Евклидийн геометрийг сурсанаар нотолгоотой, баталгаатай мэдлэгийг олох боломжтойг мэдэрч, энэ ухаанд “анхны харцаар дурласан” хэмээж байжээ. Ямар ч мэдлэгийг ийнхүү ноттойгоор олох боломжтой хэмээн бодох болсон нь түүний философийн гол суурь болжээ. Өсвөр насандаа философийн анхны нийтлэлээ бичиж, спектицист үзэлтэй болж эхлэснээр эмэг эхийнхээ Христийн шашныг орхижээ. ==Их Сургууль== 1890 онд Рассел Кэмбрижийн Их Сургуулийн Тринити коллежид математик судлахаар элсэн орсоноор үе тэнгийнхнээсээ салангид байсан үе дуусчээ. Тэрээр Апостлууд хэмээх оюутны нууц бүлгэмд орж, тэнд танилцсан найз нөхөд нь амьдралынх нь туршид байж, дотроо тухайн үеийн хамгийн нөлөө бүхий философичдийг төрүүлжээ. Тус бүлгэмийн гишүүдтэй өрнүүлсэн яриануудынхаа дүнд Рассел нь математик суралцахаа больж, “Геометрийн суурь ойлголтын тухай эссе” хэмээх нийтлэлийг бичиж Тринитид философийг судлах тэтгэлэгийг авчээ. 1897 онд тус ажлаа бага зэрэг засаж хэвлүүлсэн нь Расселийн анхны философийн ном болжээ. Энэ нь орон зайн зөн совинг тодорхойлоход геометрийг ашиглах боломжтой хэмээх идеалист онолыг танилцуулж байсан ба 1781, 1787 онд гарсан Иммануэль Кантийн “Цэвэр оюун ухааны шүүмж” номны нэгэн үргэлжлэл маягтай байв. 1896 онд Рассел нь Германы социал ардчилал хэмээх улс төрийн анхны бүтээлээ туурвижээ. Германы социалист хөдөлгөөний шинэчлэлийг дэмжсэн маягтай байсан ч Марксизмийг ёжтой, алсын хараатай шүүмж байв. 1895 онд Алис Рирсалл Смит хэмээх анхны эхнэртэйгээ хийсэн Берлин руух аяллын дараагаар тус номоо бичиж байжээ. Берлинд байхдаа тэрээр шинжлэх ухааны философи, улс төр-нийгмийн философийн талаар хоёр цуврал ном бичих төлөвлөгөө гаргаж байжээ. Энэ үйл явдлын тухай тэрээр хожим “Одоо л би онол, практикийн хувьд ижил хэмжээнд авч үзсэн бүтээлийг Гегел мэт синтезтэйгээр гаргах болно” гэж байжээ. Рассел нь амьдралынхаа туршид өөрийн зорьсон бүх салбарын тухай бүтээл туурвисан ч гэсэн энэ төлөвлөгөөнөөс шал өөр байдалтай бичих болжээ. Геометрийн тухай номоо дуусгаад удалгүй тэрээр метафизик идеализм гэсэн өөрийн философийн тогтолцооны үндэс суурийг тавих байсан онолыг хаяжээ. ==Principia Mathematica бүтээл== Рассел нь Апостлууд бүлгэмийн гишүүн, найз Жорж Эдвард Мүүрийн нөлөөллөөс үүдэж идеализмийг орхисон гэгддэг ч бодитоор бол түүнд Карл Вайэрштрасс, Георг Кантор, Ричард Дедекинд гэсэн Германы математикчид илүү ихээр нөлөөлжээ. Тэд математикийн логик суурьтай болгох бүтээлүүдийг гаргаж байсан ба тэдгээрийн ололт амжилт нь Расселийн хувьд философиос гадна математикийн хувьд асар их ач холбогдолтой байж, “Энэ цаг үеийн хамгийн том амжилт” гэж хэлж байжээ. Энэхүү бүтээлүүдтэй танилцсанаар өмнөх идеалист сэтгэлгээгээ бүтнээр хаяж, синтез биш анализ нь философийн хамгийн зөв арга гэх болж, өмнөх философичдийн “философийн тогтолцоо, систем бүтээх” аргыг буруу гэжээ. Энэ үзлээ бусдад сайтар түгээж, илэрхийлж чадсанаар англи хэлтнүүдийн аналитик философийн уламжлалд маш том нөлөөлөл болж, тус школын арга ажиллагаа, хэв маяг, өнгийг гаргажээ. Тэрээр өөрийн хүндэлж явдаг математикчдийн бүтээл дээр үндэслэн математик нь логикийн хувьд бат бэх суурьтайгаас гадна үнэндээ бол логикоос өөр зүйлийг агуулдаггүй гэсэн санааг төрүүлжээ. Энэхүү санааны философийн зарчим (хожим логикизм гэх болсон) нь 1903 онд гаргасан “Математикийн үндэс суурь” номонд бичигджээ. Рассел нь энэ номондоо математикийг бүхэлд нь цөөн тооны аксиомоос ургуулан гаргах боломжтой гэж үзэж, ингэхдээ тоо, язгуур гэх мэт математик тэмдэглэгээг ашиглах шаардлагагүй, зөвхөн эргэцүүлэл, анги гэх мэт логикийн ойлголтуудыг л хэрэглэхэд хангалттай гэжээ. Ингэснээр математикийн үнэн нь ямар нэг эргэлзээгүйгээр батлагдаж, субъектив байдлаас салангид байх боломжтой гэжээ. Математикийн үндэс суурь бүтээлээ дуусгаж байхдаа тэрээр Германы математикч Готтлоб Фрегегийн “Арифметикийн үндэс” (1884) бүтээлийг олж, математикийн логигист философийн тухай өөрийн онолыг өмнө нь нээж байсныг мэджээ. Тэрээр номныхоо хавсралтанд Фрегегийн судалгааны тухай оруулж, логикийн шинжийн тухай өөрийн болон Фрегегийн бодлын ялгааг дурьджээ. Расселийн оюуны амьдралын нэг онцлог нь тэрээр логикийн тухай улам эргэцүүлж бодох тусам логикийн ач холбогдол тийм ч чухал биш болохыг мэдэрч иржээ. Тэрээр Математикийн үндэс суурь бүтээлээс хойших өөрийн философийн хөгжлөө “Пифагороос холдсон нь” ч гэж өөрөө тайлбарлаж байв. Ингэх болсон анхны алхам нь математикийг логик системийн суурьтайгаар бүтээх гэсэн оролдлогын хамгийн суурь хэсэгт олсон нэгэн зөрчилдөөн байв – үүнийг өнөөдөр Расселийн парадокс гэдэг. Үүнийг тайлбарлавал: Зарим ангиуд нь өөрсдийнхөө гишүүн (тухайлбал бүх ангийн анги), зарим нь өөрсдийнхөө гишүүн болдоггүй (тухайлбал бүх эрэгтэйчүүд гэсэн анги нь өөрийнхөө гишүүн биш). Хэрэв ийм бол өөрсдийнхөө гишүүн биш ангиудыг багтаасан ангийг бүтээх боломжтой байх ёстой. Гэтэл “энэ нь өөрийнхөө гишүүн мөн үү” гэж асуувал зөрчилдөөн үүсч байна. Хэрэв мөн бол биш, биш бол мөн болж байна. Үүнийг энгийнхээр дүрсэлбэл, тосгоны үсчинг “өөрийнхөө үсийг засдаггүй хэн бүхний үсийг засдаг” гэж тодорхойлоод үсчин өөрийнхөө үсийг засдаг уу? гэж асуухтай төстэй. Тус парадокс нь эхэндээ маш энгийн мэт байсан ч Рассел нь үүнийг шинжлэх тусамд асуудал илүү төвөгтэй болж, Математикийн үндэс суурь номондоо бичсэн классын тухай ойлголтод том асуудал байгаа гэж ойлгох болжээ. Фреге нь энэ асуудлын гүнг амархан ойлгож байв. Рассел түүн рүү захидал явуулж парадоксоо тайлбарлахад Фреге “арифметик гуйваж байна” гэсэн хариуг өгчээ. Фреге, Рассел нарын математикийг логик суурьтайгаар бүтээх ородлого ийнхүү нурах шиг болжээ. Фреге сэтгэлийн хямралд орсон бол Рассел нь парадоксгүй логикийн онолыг бүтээх оролдлогоо эхлүүлжээ. Гэвч ямар ч байдлаар онолоо боловсруулсан энэ парадокс гарч ирсээр байв. Энэ нь явсаар Расселийн парадоксийг даван туулахын тулд онолоо бага багаар өөрчилсөөр өөрийн логикийн схем бүрэн өөрчлөгдөхөд хүрчээ. Түүний онолд “Пифагорын” гэх хандлагын чухал элементүүд хаягдаж, логик гэсэн юм байдаг л юм бол анги, эргэцүүлэмж гэх мэт зүйлс угтаа байдаггүй гэх дүгнэлтэд хүрчээ. Эдгээрийн оронд “Төрлүүдийн салбарласан онол” гэх маш төвөгтэй, нарийн онолыг боловсруулсан ба энэ нь Расселийн парадокс гэх мэт зөрчилдөөнөөс ангид байдаг ч өнөөг хүртэл ойлгоход маш бэрх онол байсаар байна. Алфред Норт Вайтхэдийн хамт Principia Mathematica (1910-13) номны гурван ботио дуусгахад логик системд оруулсан төрөл, бусад элементүүд нь тус ухааныг хэт төвөгтэй болгожээ. Философич, математикчдаас тус бүтээлийг бүхэлд нь ойлгож, дахин шинжилгээ хийж чадсан хүний тоо одоог хүртэл цөөхөн ч гэсэн 20-р зууны оюун ухаанд оруулсан хамгийн том ололт амжилтанд зүй ёсоор тооцогдсоор байна. Рассел нь Математикийн үндэс суурь номондоо математик бол логикийн салбар мөн гэхийг философи талаас батлах гэж оролдсон бол Principia Mathematica бүтээлдээ үүнийг математик байдлаар илэрхийлэх гэж оролджээ. Гурван боть номны дийлэнх хэсгийг эзлэдэг формаль баталгаануудыг шүүмжилсэн шүүмж бараг байдаггүй ч философийн ач холбогдол нь яг юу вэ гэсэн асуултыг хүмүүс мэтгэлцсээр байна. Математик бол логик хэмээн батлаж чадаж байна уу? Төрөлийн онолыг логикийн хувьд үнэн хэмээн үзвэл л тийм гэсэн хариуг өгч чадна. Гэтэл математик баталгаануудыг бодвол энэхүү онолыг шүүмжилсэн шүүмж илүү их бий. Түүнчлэн Курт Годелийн нэгдүгээр бүрэн бусыг теорем (1931) ёсоор математикийг бүхэлд нь гаргаж авах боломжтой цорын ганц логикийн онол байх боломжгүй гэжээ: арифметикийн нийцтэй бүх онол нь угтаа бүрэн бус гэжээ. Иймээс Principia Mathematica бол зорьсон бүхэндээ хүрч чадсан агуу бүтээл биш ч гэсэн математикийн логик, математикийн философийн хөгжилд оруулсан асар их хувь нэмэрийг нь үнэлэх зайлшгүй шаардлагатай. Рассел, Фреге нарын үзэлд ялгаа их байсан ч логикийг Платоник байдлаар авч үзэж байснаараа адилхан. Илүү хөгшин насандаа тэрээр “Би бодит ертөнцөд дургүй байсан. Өөрчлөлт, илжрэлт байдаггүй, дэвшил гэх хуурмаг юм байдаггүй цаг хугацаагүй ертөнцийг илүүд үзсэн” хэмээн математикийг логикоос гаргаж авах сонирхолоо тайлбарлаж байжээ. Рассел нь Пифагор, Платоны адилаар бодит ертөнцийн хүртэхүй, сэрлээс үл хамаарах, өөрчлөх боломжгүй, үүрдийн үнэн байдаг хэмээн итгэж байжээ. Энэ үнэнийг олж авахын тулд оюун санааны ачаар л олж авч, нэгэнт олсон мэдлэг бол батгүй, засаж залруулах боломжтой биш, буруутгах боломжгүй, баттай байна гэжээ. Расселийн хувьд логик бол энэхүү үнэнд хүрэх зам байсан ба логикийн төлөөх тэмцэл бол амьдралын хамгийн өндөр зорилт гэдэгт итгэж байв. Principia Mathematica-гийн философид оруулсан хамгийн том хувь нэмэр бол “Тодорхойлолтын онол” . Анализийн энэхүү аргыг “Илэрхийлэх нь” (1905) өгүүлэлдээ анх тайлбарлаж байсан ба баттай тодорхойлолтыг агуулдаг эргэцүүлэмжийг (жишээ нь “Францын одоогийн хаан”) тодорхойлолт агуулдаггүй илэрхийлэл рүү шилжүүлдэг арга юм. Зорилго нь бодитоор оршдоггүй зүйлсийг дурьдахгүйгээр логик илэрхийлэл бүтээх боломжтой болж байна. Логикийн онолд гарч ирж байсан зөрчилдөөнүүдийг арилгах зорилгоор аүтээгдэж байсан энэхүү анализийн аргачлал нь математик сонирхолгүй философичид дунд ч маш түгээмэл болжээ. Расселийн тодорхойлолтын онолын суурь ойлголт бол ердийн хэлний хэлзүйн дүрэм нь илэрхийллийн бодит, логик төрхийг нууж байдагтай холбоотой ба энэ нь түүний философид оруулсан хамгийн том хувь нэмэрт тооцогддог. Рассел нь хожим хэлэхдээ Principia Mathematica-г бичсэн үед гаргасан оюуны ачаалал нь бүрэн эдгэрч чадаагүй ба дахин логикийн салбарт тэгж хүчтэй ажиллаж чадаагүй. 1918 онд Principia бүтээлээ олон нийтэд хүргэх зорилготой “Математик философийг танилцуулах нь” нэртэй номыг гаргасан ч үүнээс бусад бүтээлүүд нь логик биш, ихэнхдээ Эпистемологи буюу мэдлэгийн тухай онолын тухай байжээ. 1914 онд “Гадаад ертөнцийн тухай бидний мэдлэг” номондоо ертөнц бол мэдрэхүйгээр ирэх мэдээллээр “бүтээгддэг” гэж үзсэн ба энэ санаагаа цааш нь “Логик атомизм” (1918-19) номондоо хөгжүүлжээ. “Оюуны шинжилгээ” (1921), “Материйн шинжилгээ” (1927) бүтээлүүддээ тэрээр энэ санаагаа орхиж төвийн байр суурьт буюу нейтраль монизм хэмээн нэрлэсэн үзлээ дэлгэж, дэлхий ертөнцийн “эцсийн үнэн” блд оюуны ч биш, физик зүйл ч биш, гэхдээ энэ хоёрын дунд орших төвийн зүйл гэжээ. Эдгээр бүтээлүүдийг философичид үнэлдэг ч гэсэн логик, математик философид оруулсан хувь нэмэртэй харьцуулахад нөлөө багатай байсан ба чанарын хувьд ч дутмаг гэж үздэг. Principia-г туурвисны дараа оюун амьдрал өөрчлөгдсөнтэй холбогдуулаад хувийн амьдралд нь ч маш том өөрчлөлт оржээ. Логикийн тухай ажилласан жилүүдэд Расселийн хувийн амьдрал нь гунигтай, баяр баясалгүй байв. Анхны эхнэс Алистайгаа хамт амьдарч байсан ч хайртай байхаа болиод удаж байв. 1911 онд Хаматгай Оттолин Моррелд дурласан нь (Моррел нь нөхөрөөсөө салах хүсэлгүй байсан тул анхнаасаа сүйрэх тавилантай байжээ) түүний бүхэл амьдралыг өөрчилжээ. Алисаасаа салж өөр хүнтэй учрах талаар бодох болжээ. Меррелийн нөлөөн дор техникийн философийг сонирхохоо больж, нийтэд илүү хүртээмжтэй төрхөөр бичих болжээ. 1911 онд Философийн асуудлууд нэртэй удиртгал зохиолыг бичсэнээс тэрээр жирийн хүмүүст хэцүү сэдвүүдийг тайлбарлах чадвартайгаа мэдэрч, Principia Mathematica-г уншиж ойлгох чадвартай цөөн тооны хүнд бус, олон нийтэд зориулсан байдлаар зохиолуудаа туурвих болжээ. Моррелтой холбоо тогтоосон тэр жилдээ Лудьвиг Виннгенштеэйн хэмээх Рассел доор Кэмбрижид логик судлахаар ирсэн Австрийн залуу философичтой уулзжээ. Виттгенштэйн нь маш хурдан ахиц гаргаснаар жилийн дотор Рассел түүнийг философийн ирээдүй хэмээн үзэх болж, логикийн тухай асуудал гарахад Виттгенштэйн рүү шилжүүлэх болжээ. Гэвч 1921 онд Виттгенштэйний гаргасан Logisch-philosophische Abhandlung (Tractatus Logico-Philosophicus, 1922) бүтээл нь Расселийн логикт хандуулсан хандлагыг тэр чигээр нь няцаажээ. Үүнийг судласнаар Рассел нь логикийн “үнэн” хэмээх зүйл байдаггүй гэдэгт итгэх болж, логик бол тэр чигээрээ тавтологиос бүрддэг, эдгээрийн үнэн нь үүрдийн үнэн биш, хэлний мөн чанарт оршино гэх болжээ. Үүний үр дүнд Расселийн Пифагороос холдох эцсийн алхам болж, техникийн философийг хаях болсон бас нэг түлхэц болж өгчээ. ==Улс төр, нийгмийн зүтгэлтэн== Дэлхийн нэгдүгээр дайны үед Рассел нэг үе улс төрийн ухуулгад бүх цагаа зарцуулж, энх тайвны төлөө, цэрэг татлагыг эсрэг тэмцэж байжээ. Түүний үйлдлүүдийг Британийн удирдлага тагнах болж, хорлон сүйтгэх чанартай хэмээх үзжээ. Хоёр ч удаа шүүхэд өгч, хоёр дахь удаад зургаан сар хоригдох ял авсанаар дайны төгсгөл үед шоронд суужээ. Дайны эсрэг явуулсан ухуулгаас үүдэж 1916 онд Тринити коллеж дахь багшийн албаас халагджээ. Дайн дууссаны дараа ажлыг нь эргүүлэн өгөх оролдлого хийсэн ч Рассел үүнээс татгалзаж, сэтгүүлч, зохиолчоор ажиллах хүсэлтэйгээ мэдэгджээ. Дайн нь Расселийн улс төрийн үзэлд маш томоор нөлөөлж, либералист үзлээ орхиж социалист үзлийг баримтлах болжээ. Тэрээр “Нийгмийг шинэлчэх зарчим” (1916), “Эрх чөлөөний зам” (1918), “Аж үйлдвэржсэн нийгэмшлийн ирээдүй” (1923) номнуудаа өөрийн үзлийн тухай бичжээ. Тэрээр анх 1917 оны Октябрийн хувьсгалыг дэмжиж байсан ч 1920 онд ЗХУ-д аялсанаар Зөвлөлтийн коммунизмийг үзэн ядах байдалд хүргэж, “Болшевист үзлийн онол ба практик” (1920) номондоо энэ тухайгаа бичжээ. 1921 онд хоёр дахь эхнэр, Кэмбрижийн Гиртон коллежийн төгсөгч Дора Блэктэй сууж, Жон, Кэйт гэсэн хоёр хүүхэдтэй болжээ. Хоёр дэлхийн дайны хоорондын жилүүдэд Рассел, Дора нар нь шашин, тухайн үеийн ёс суртахуунлаг чанарыг эсрэг, боловсролын тогтолцооны шинэчлэлийг дэмждэг дэвшилтэд социалист хөдөлгөөнийг ахлах болсноороо алдаршжээ. Энэ үед Рассел нь ихэнхдээ сэтгүүлзүй, нийтийн хүртээл болсон номыг бичсэн ба “Боловсролын тухай” (1926), “Гэрлэлт ба ёс суртахуун” (1929), “Аз жаргалыг даван туулах нь” (1930) гэх мэт зохиолууд нь бестселлер болсоноор олон нийт дунд тухайн цаг үеийн ёс суртахуун, улс төр, нийгмийн асуудын талаар ярих зүйлтэй философич хэмээн мэдэгдэх болжээ. Түүний 1927 онд тавьсан “Би Христийн шашинтан биш болсон шалтгаан” илтгэл нь олон удаа хэвлэгдэн гарч, атеист рационализмийн сонгодог бүтээлүүдийн нэгд тооцогдох болжээ. 1927 онд Бийкон Хилл нэртэй сургуулиа нээсэн нь бага насны боловсролын анхны туршилтуудынг нэг болжээ. Үүнийгээ нээх хөрөнгийг босгохын тулд АНУ-д хэд хэдэн лекцийн аялал хийжээ. Энэ үед Расселийн хоёр дахь гэрлэлт хүнд байдалд оржээ. Хэт ажиллаж байснаас гадна Дора нь өөр эрэгтэйтэй дахин хоёр хүүхэдтэй болж Жон, Кэйтийн хамт өсгөнө хэмээн шаардаж байв. 1932 онд Дораг орхиж Патришиа Спенс гэсэн Оксфордын Их Сургуулийн залуу оюутантай учирснаар гурван жилийн турш Дорагаас салахаар шүүхээр явж, 1937 онд л салжээ. Дараа жил нь Спенстэй гэрлэж, 1937 онд Конрад гэсэн хүүтэй болжээ. Олон нийтийн үйл ажиллагаанд оролцсон жилүүдээсээ ядрах болсноор 66 настайдаа академик философи руугаа эргэн орж, АНУ-ийн Чикагогийн Их Сургуульд багшлах болжээ. 1938-аас 1944 он хүртэлтэрээр [[Чикаго]] болон [[Калифорнийн Их Сургууль (Лос-Анжелес)|Лос Анжелес дахь Калифорнийн Их Сургуульд]] багшилсан ба Нью-Йоркийн Сити Коллежид багшлах гэж оролдсон ч секс, гэрлэлтийн тухай түүний үзлээс болж ажиллуулахгүй байв. Тэрээр Санхүүгийн хувьд хэцүү байдалд орсоноор Филаделфи дахь Барнес санд философийн түүнийн тухай заах болжээ. Дарга Алберт Барнестайгаа санал зөрөлдөх болж, ажлаа алдсан хэдий ч тус санд тавьсан илтгэлүүдээ “Барууны философийн түүх” (1945) нэртэй ном болгож хэвлүүлсэн нь бестселлер болж, түүний орлогын гол эх үүсвэр болжээ. 1944 онд тэрээр Тринити коллежид эргэн ирж философийн салбарт оруулсан сүүлийн хувь нэмэр болсон санаануудынхаа тухай илтгэл тавьжээ, үүнийг “Хүний мэдлэг: Түүний цар хүрээ ба хязгаар” (1948) нэртэйгээр хэвлүүлжээ. Энэ үед Рассел анх удаа Британийн удирдлагаас үнэлүүлж, 1949 онд Order of Merit шагналыг, 1950 онд Уран зохиолын Нобелийн шагналыг хүртжээ. Гэвч хувийн амьдрал нь асуудалтай хэвээр байсаар 1949 онд гурав дахь эхнээрээсээ салжээ. Богино хугацааны туршид Лондоны Ричмонд-апон-Тэмсд хүү Жоны гэр бүлийн хамт амьдарч, философи, улс төрөөс бүрэн салж богино зохиол бичиж байжээ. Гэвч зохиомол үлгэр бичих авъяасгүй байсаар түүнийг дэмжигчид нь хүртэл зохиолуудыг нь тоохгүй байжээ. 1952 онд Эдит Финч нэртэй дөрөв дахь эхнэртэй болсноор 80 настайдаа тогтвортой хувийн амьдралтай болжээ. Рассел нь амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд цөмийн зэвсэг, Вьетнамын дайны эсрэг ухуулгад оролцож байжээ. Хөгшин насандаа бослогод оролцсоор байсан нь түүнийг шинэ үеийн дунд олон дэмжигчтэй болгожээ. 1961 онд 89 настай Расселийг дахин хорих болсон нь энэ дэмжлэгийг улам ихэсгэжээ. Рассел 1970 онд нас барахад математикч, философич гэхээсээ илүү энх тайвны төлөөх тэмцэгч гэдгээрээ илүү алдартай байжээ. Ирээдүй хойч үед философид оруулсан хувь нэмэрээрээ санагдах болох нь тодорхой буйзаа. == Ном зүй == *''"Bertrand Russell". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica Inc., 2014. Web. 21 Dec. 2014 <http://www.britannica.com/EBchecked/topic/513124/Bertrand-Russell>.'' *''"Bertrand Russell - Biographical". Nobelprize.org. Nobel Media AB 2014. Web. 21 Dec 2014. <http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1950/russell-bio.html>'' == Цахим хуудас == {{Commonscat|Bertrand Russell}} * [https://web.archive.org/web/20080512011010/http://russell.thefreelibrary.com/ Bertrand Russell -Free Online Library- ] {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Рассел, Бертранд}} [[Ангилал:Аналитикийн гүн ухаантан]] [[Ангилал:Хэлний гүн ухаантан]] [[Ангилал:Английн математикч]] [[Ангилал:Английн гүн ухаантан]] [[Ангилал:20-р зууны математикийн логик судлаач]] [[Ангилал:Утга зохиолын Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:Язгууртны танхимын гишүүн]] [[Ангилал:19-р зууны гүн ухаантан]] [[Ангилал:20-р зууны гүн ухаантан]] [[Ангилал:Гүн ухааны түүхч]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Зохиогч]] [[Ангилал:20-р зууны утга зохиол]] [[Ангилал:Англи хэлээрх утга зохиол]] [[Ангилал:Улс төрийн утга зохиол]] [[Ангилал:Бээжингийн их сургуулийн багш]] [[Ангилал:Кембрижийн Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Харвардын их сургуулийн багш]] [[Ангилал:Лейбор Намын гишүүн]] [[Ангилал:Агностицизмын төлөөлөгч]] [[Ангилал:Ханы Нийгэмлэгийн гишүүн]] [[Ангилал:Энхтайвны хөдөлгөөний хүн]] [[Ангилал:Гавьяаны одон шагналтан (Их Британи)]] [[Ангилал:Иерусалим шагналтан]] [[Ангилал:Америкийн Урлаг ба Утга Зохиолын Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Уэльсчүүд]] [[Ангилал:Их Британийн хүн]] [[Ангилал:1872 онд төрсөн]] [[Ангилал:1970 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Деи Линчеи Академийн гишүүн]] dqg0q3vmrtpl687lqh0ieankyvvn42v 0 15195 855042 844223 2026-04-30T03:47:49Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855042 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб | clubname = Барселона | current = ФЦ Барселона баг 2021-22 оны улиралд | image = [[Файл: 10barca logo.jpg|200px]] | fullname = Барселона Хөлбөмбөгийн Баг (Futbol Club Barcelona) | nickname = ''L'equip blaugrana'' (баг)<br />''Culers буюу Culés'' (хөгжөөн дэмжигчид)<br />''Blaugranes буюу Azulgranas'' (хөгжөөн дэмжигчид). | founded = [[1899]] оны [[11 сарын 29]] | ground = [[Камп Ноу]], [[Барселона]] | capacity = 99,354<ref name="stadium">[http://www.fcbarcelona.com/club/facilites-and-services/camp_nou Camp Nou] – FC Barcelona Official Page</ref> | chrtitle = Ерөнхийлөгч | chairman = [[Хуан Лапорта]] | mgrtitle = Ахлах дасгалжуулагч | manager = [[Шави]] | league = [[Ла Лига]] | season = 2024/25 | position = Ла Лига, 1-р байр | website = http://www.fcbarcelona.com | pattern_la1 = _fcbarcelona2425h | pattern_b1 = _fcbarcelona2425h | pattern_ra1 = _fcbarcelona2425h | pattern_sh1 = _fcbarcelona2425h | leftarm1 = BF0030 | body1 = 00009F | rightarm1 = BF0030 | shorts1 = 00006A | socks1 = 00006A | pattern_la2 = _fcbarcelona2425a | pattern_b2 = _fcbarcelona2425a | pattern_ra2 = _fcbarcelona2425a | pattern_sh2 = _fcbarcelona2425a | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 | pattern_la3 = _fcbarcelona2425t | pattern_b3 = _fcbarcelona2425t | pattern_ra3 = _fcbarcelona2425t | pattern_sh3 = _fcbarcelona2425t | leftarm3 = B8F09B | body3 = B8F09B | rightarm3 = B8F09B | shorts3 = B8F09B | socks3 = B8F09B }} <!-- Do not add kits that display logos or crests as this is possibly against Wikipedia's copyright policies. A discussion is happening at Wikipedia_talk:WikiProject_Football/Archive_71#Logos_on_kits --> '''Барселона Хөлбөмбөгийн Баг''' ({{lang-ca|Futbol Club Barcelona}}, [[Испани хэл|испани]]. ''Fútbol Club Barcelona'' ) нь [[Испани]] улсын [[Каталанчууд|каталан]] үндэстнүүдийн өлгий нутаг Барселона хотыг түшиглэн байгуулагдсан мэргэжлийн хөлбөмбөгийн баг юм. Ихэвчлэн '''Барселона''' гэж дуудагддаг боловч олны дунд '''Барса''' ([[Испани хэл|исп]]. [[Каталан хэл|кат]]. ''Barça'') гэдэг нэрээрээ алдартай. Хөлбөмбөгийн төлөө тууштай зүтгэгч Швейцарын иргэн Хоан Гампер 1899 онд Швейцар, Англи, Испанийн каталан тамирчдыг эгнээндээ элсүүлснээр үндэс сууриа тавьжээ. Тэрээр каталан үндэсний өөрийнх нь ямар нэг үзэл суртал, соёл, төрт ёсны бэлгэдлийг ашиглан хөлбөмбөгийн багийн сүлдийг бүтээж, улмаар ''Mes Que un Club'' (Монголоор: Бусад багаас илүү баг) гэх уриа үгийг ч бий болгожээ. Барселона клубийн хөгжөөн дэмжигчид болон багийн дотоодын үйл ажиллагаа нь бусад багаас өвөрмөц ялгаатай. Тус клубийн нийт үнэлгээ, хөрөнгө нь 3.56 тэрбум ам.доллараар хэмжигддэг бол жилийн нийт орлого нь 560.8 сая еврогоор хэмжигддэг.<ref>{{cite web|url=http://www.forbes.com/sites/nickdesantis/2016/05/11/the-20-most-valuable-soccer-teams-of-2016-visualized/|title=The 20 Most Valuable Soccer Teams Of 2016, Visualized|date=11 May 2016|work=Forbes}}</ref><ref name="Deloitte">{{cite web | title = Deloitte Football Money League 2016 | url =http://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/uk/Documents/sports-business-group/uk-deloitte-sport-football-money-league-2016.pdf| publisher = Deloitte UK | accessdate =21 January 2016}}</ref> Багийн хөгжөөн дэмжигчдийн хувьд амин дуулал болох "Cant del Barça" сүлд дууг Хауме Пикас болон Хосеп Мариа Эспинас нар хамтран зохиожээ.<ref>{{cite web| url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/club/historia/simbols/himne.html|title= FC Barcelona Hymn| publisher=FC Barcelona}}</ref> Барселона клуб Испанийн аварга шалгаруулах тэмцээн буюу Ла Лигад 25 удаа, Эзэн хааны цомын тэмцээн буюу Копа дель Рейд 31 удаа, Испанийн супер цомд 12 удаа, Эва Дуартегийн цомд 3 удаа, Лигийн цомд 2 удаа түрүүлсэн байдаг. Үүнээс сүүлд дурдагдсан дөрвөн тэмцээний дээд амжилтыг эзэмшдэг юм. Олон улсын тавцанд ч тус клуб амжилттай тоглосоор иржээ. Барселона клуб Аваргуудын лиг нэртэй болсоноос хойш дөрвөн удаа, нэрээ солихоос өмнө буюу Европын цом нэртэй байхад нэг удаа, нийтдээ таван удаа Европын аваргын дэлдэн чихт цомыг өргөсөн байдаг. Харин Цомтой багуудын цомын тэмцээнд дөрвөн удаа түрүүлж рекорд тогтоосон бол Европын супер цомын тэмцээнд таван удаа түрүүлж мөн л тус тэмцээний түүхэн дэх рекорд амжилтыг тогтоожээ. Хот хоорондын нөхөрсөг цомын тэмцээнд гурван удаа, Олон улсын хөлбөмбөгийн холбооны Дэлхийн клубуудын аварга шалгаруулах тэмцээнд гурван удаа түрүүлж тус, тусын тэмцээний аварга амжилтыг тогтоосон байдаг.<ref name="Football Europe: FC Barcelona">{{cite web|url=http://en.archive.uefa.com/footballeurope/club=50080/domestic.html |title=Football Europe: FC Barcelona |publisher=[[Union of European Football Associations]] (UEFA) |accessdate=4 May 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100603054639/http://en.archive.uefa.com/footballeurope/club%3D50080/domestic.html |archivedate= 3 June 2010 |df= }}</ref> Олон улсын хөлбөмбөгийн түүх судлалын холбооноос тус багийг 1997, 2009, 2011, 2012, 2015 онуудад европын шилдэг клубээр нэрлэж байсан түүхтэй.<ref>{{cite web | url=http://www.iffhs.de/former-results/ | title=FORMER RESULTS | publisher=IFFHS | accessdate=16 December 2014}}</ref><ref>{{cite web | url=http://iffhs.de/club-world-ranking-2015/ | title=Club World Ranking 2015 | publisher=IFFHS | accessdate=7 January 2015}}</ref> and currently occupies the third position on the [[UEFA club rankings]].<ref>{{cite web | url=http://www.uefa.com/memberassociations/uefarankings/club/ | title=UEFA Club Rankings 2016 | publisher=UEFA | accessdate=5 June 2016}}</ref> Барселонагийн хамгийн хүчтэй, хамгийн "заналт дайсан" бөгөөд өрсөлдөгч нь Эзэн хааны төв клуб [[Реал Мадрид]] юм. Хүчит хоёр багийн хооронд өрнөдөг домогт тулааныг "Эль Класико" хэмээн нэрлэдэг билээ. Барселона клуб нь хөгжөөн дэмжигчдийнхээ тоогоор дэлхийд тэргүүлэх багийн тоонд багтдаг (Монгол дахь Барселона клубын фэн клуб нь үйл ажиллагааны чанараараа Монголдоо толгой цохидог) бөгөөд нийгмийн сүлжээний цахим хуудаст дагагсдын тоогоороо ч дэлхийд дээгүүр байр эзэлдэг.<ref name="Social media">[http://www.marca.com/en/2014/11/13/en/football/barcelona/1415913827.html "Barça, the most loved club in the world"]. Marca. Retrieved 15 December 2014</ref><ref>{{cite news|title=Barcelona wins Social Star Award for 'Most Popular Sports Team' |url=http://www.straitstimes.com/the-big-story/social-media-awards/story/social-star-awards-2013-list-winners-20130523 |publisher=Straits Times. |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103223605/http://www.straitstimes.com/the-big-story/social-media-awards/story/social-star-awards-2013-list-winners-20130523 |archivedate=3 November 2013 }}</ref> Дэлхийн хөлбөмбөгийн спортын дээд шагнал гэгдэх Оны шилдэг хөлбөмбөгчний шагналыг Барселона клубын тамирчид 11 удаа, Олон улсын хөлбөмбөгийн холбооны дэлхийн шилдэг тамирчныг 7 удаа хүртэж байсан нь тус багийг ямархан хэмжээний цараатай вэ гэдгийг илтгэнэ. Үүгээр зогсохгүй тус багийн хүүхдийн академиас төрөн гарсан [[Лионель Месси]] дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчний шагналыг 8 удаа хүртэж домгуудын эгнээнд бичигдсэн төдийгүй, мөн л хүүхдийн академийн "бүтээгдэхүүн" гэгдэх [[Андрес Иньеста]], [[Шави]] нар дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчний шагналын эхний гурван байрт нэрлэгдэж байсан түүхтэй. Барселона клуб бол Ла Лигийг үндэслэсэн бөгөөд хэзээ ч дээд лигээс хасагдаж байгаагүй гурван багийн нэг юм. Ла Лигийг үндэслэж, дээд лигээс хасагдаж байгаагүй нөгөө хоёр баг нь Атлетик Билбао болон Реал Мадрид клуб билээ. Барселона клуб нь 2009 онд Ла Лиг болон Эзэн хааны цом, Аваргуудын лигид түрүүлснээс гадна Испанийн Супер цом, Европын супер цом, Олон улсын хөлбөмбөгийн холбооны Клубүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн зэрэг зургаан тэмцээнд календарийн нэг жилд түрүүлсэн дэлхийн хамгийн анхны баг болж түүхэнд нэрээ үлдээсэн юм.<ref name="fcbarcelona7">{{cite web|url=http://arxiu.fcbarcelona.cat/web/english/club/historia/records/rec_colectius.html|title=FC Barcelona Records|date=12 January 2012|work=FC Barcelona|accessdate=12 January 2012|archive-date=10 Нэгдүгээр сар 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120110205843/http://arxiu.fcbarcelona.cat/web/english/club/historia/records/rec_colectius.html|url-status=dead}}</ref> 2011 онд тус клуб Европ тивийн аваргаар дахин тодорсноос гадна үүндээр нэмж дахин дөрвөн цом хүртсэнээр таван цом нэг жилд хүртэж бахдам амжилт гаргаж байлаа. Алдарт дасгалжуулагч [[Хосеп Гуардиола]]-гын удирдлага дор өнгөрүүлсэн энэхүү дөрвөн жилийн хугацаанд Барселона клуб 14 цом хүртэж хөлбөмбөгийн ертөнцийн түүхэн хугацааны туршид өндөр амжилт үзүүлсэн цорын ганц баг болсон юм.<ref>{{cite news|title=Is this Barcelona team the best of all time?|url=http://worldsport.blogs.cnn.com/2011/12/23/is-this-barcelona-team-the-best-of-all-time/|work=CNN|date=23 December 2011|access-date=29 Тавдугаар сар 2017|archive-date=30 Аравдугаар сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171030184012/http://worldsport.blogs.cnn.com/2011/12/23/is-this-barcelona-team-the-best-of-all-time/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=The great European Cup teams: Barcelona 2009–2011|url=https://www.theguardian.com/football/blog/2013/may/24/great-european-cup-teams-barcelona | work=The Guardian | date=25 October 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=Who's the Greatest of Them All? Barcelona! |url=http://mag.newsweek.com/2011/06/03/is-barcelona-the-greatest-soccer-team-ever.html | work=Newsweek | date=25 October 2015}}</ref> Алдарт Барселона клуб 2015 оны зургаадугаар сарын 6-ны өдөр Аваргуудын лигийн тав дахь цомоо өргөж, Ла лиг, Эзэн хааны цомд түрүүлэн гурван цом хүртэж, хоёр удаа энэ аугаа амжилтыг давтсан "буурал тив"-ийн анхны баг болсон түүхтэй. == Түүх == === Аугаа баг мэндлэв (1899-1922) === [[File:Walter_Wild.jpg|thumb|left|200px| Вольтер Уайлд, Барселона клубын анхны ерөнхийлөгч (1899–1901)]] Дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгийн клуб болох ерөөлтэй Барселона клуб 1899 оны аравдугаар сарын 22-ны өдөр байгуулагдсан түүхтэй. Энэ түүхэн өдөр Швейцарийн харьяат Хоан Гампер орон нутгийн ''Лос Депортес'' сонинд хөлбөмбөгийн шинэ клуб байгуулах болсон тухай зарлал нийтэлсэн нь түүхийн эхлэл байсан юм. Дээрх зарлалыг сийрүүлбэл: ''Бидний дотнын нөхөр, хамтран зүтгэгч Ханс Гампер өөрийн төрсөн нутаг болох Швейцар улсад зохион байгуулдаг хөлбөмбөгийн тэмцээнд түрүүлсэн "Сосьедад Лос Депортес" клубын амжлтыг харгалзан Барселона хотод яг ийм баг байгуулах туйлын хүсэлтэй тул уг спортод элэгтэй хүмүүсийг Мягмар болон Баасан гарагт тус клубийн албан өрөөнд 9-11 цагийн хооронд ирэхийг хүсье'' Уг зарлалын дагаа Вольтер Уайлд (Барселона клубын анхны ерөнхийлөгч)<ref>{{cite web|url=https://www.fcbarcelona.com/club/history/card/walter-wild-1899-1901|title=Walter Wild (1899–1901)|publisher=FCBarcelona}}</ref>, Ллуйз дОссо, Бартомеу Террадас, Отто Кунзл, Отто Майер, Энрик Дукал, Пьер Кадо, Карлес Пуйол, Хосеп Йобет, Жон болон Уиллиам Парсонс нарын зэрэг 11 хүн 11-р сарын 29-ны өдөр болсон тус клубын анхны уулзалтад ирсэн байна. Чухам үүнээс л аугаа баг мэндэлсэн юм.<ref name="Ball, Phil p. 89">Ball, Phil p. 89.</ref> [[File:Vitrina-1.v1311695239.jpg|thumb|right|250px| 1903 он дөнгөж байгуулагдсан Барселона клуб]] Барселона клуб гараагаа их амжилтаар эхлүүлжээ. Тэд Каталоны бүс нутгийн аварга шалгаруулах тэмцээн, Эзэн хааны цомын тэмцээнд замналынхаа эхний жилүүдэд түрүүлэв. Тэд 1902 онд зохиогдсон Копа Макайа тэмцээнд түрүүлж анхны цомоо хүртсэн бол мөн тэр ондоо зохион байгуулагдсан Эзэн хааны цомын тэмцээний шигшээ тоглолтод Бизкайа клубтэй учраа таарсан ч 1-2 онооны харьцаагаар хожигдаж, улсынхаа томоохон цомоос атгаад алдав.<ref name="rsssf1">{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tabless/spancuphist.html |title=Spain&nbsp;– List of Cup Finals |author=Carnicero, José Vicente Tejedor |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |date=21 May 2010|accessdate=9 March 2010}}</ref> Үүнээс хойш Барселоначууд гавьтай амжилт үзүүлсэнгүй. Хөгжөөн дэмжигчид болон тамирчид нь ч энэ үед нүүрээ буруулаад байсан гэхэд хилсдэхгүй. Орон нутгийн болон улсын томоохон тэмцээнүүдэд амжилт барагтай үзүүлж байсан тус багийн гарааны тамирчдыг бүрдүүлэхэд ч энэ цаг үед хүндрэлтэй байлаа. Гэтэл 1908 онд Барселона багийг үүсгэн байгуулсан Хоан Гампер тус клубын ерөнхийлөгчийн суудад залрах нь тэр. Алдсан нэр төрөө эргүүлэн авах, бүс нутгийн шилдэг баг болгох, Каталоны цомд түрүүлэх, дэмжигчдийн хүрээг тэлэх, санхүүгээ босгох зэрэг хүнд бэрх ажлууд Хоан Гамперд чухам энэ мөчөөс эхлэн оногджээ. Тэрээр клубийн уулзалтын үеэр "Барселона хараахан мөхөөгүй байна. Мөн цаашид ч мөхөхгүй. Одоо үүсээд байгаа нөхцөл байдалд хэн нэгэн хариуцлага хүлээгээгүй болохоор л одоо ийм байдалд орчихоод байна"<ref>{{cite web|url=https://www.fcbarcelona.com/club/history/card/joan-gamper-1908-1909-1910-1913-1917-1919-1921-1923-1924-1925 |title=Joan Gamper|publisher=FC Barcelona |accessdate=21 September 2016}}</ref> Барселона клубыг 25 жилийн туршид удирдсан тэрээр багийн тогтмол амжилт, өөрийн гэсэн цэнгэлдэх хүрээлэн, тогтмол дэмжигчид, хөрөнгө оруулалт, тогтвортой орлого зэрэгтэй болгоход чармайн ажиллаж, өнөөгийн бидний мэдэх Барселона клубыг цогцлоон бүтээсэн юм.<ref name="fcbarcelona1">{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_1.html |title=History part I |publisher=FC Barcelona |accessdate=11 March 2010 |archive-date=2 Долдугаар сар 2009 |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20090702100948/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_1.html |url-status=dead }}</ref> 1909 оны гуравдугаар сарын 14-ний өдөр тус баг 8,000 хүний багтаамж бүхий ''Камп де ла Индустриал'' цэнгэлдэхэд шилжин суурьшив. Шинэ цэнгэлдэхтэй болсонтой холбогдуулан багийн удирдлагууд 1910 онд тус багийн бэлгэ тэмдгийг зохион бүтээх уралдааныг олон нийтийн дунд нээлттэй зарлажээ. Уг уралдаанд Карлес Комамала түрүүлж Барселона клубийн албан ёсны анхны бэлгэ тэмдэг бүтсэн түүхтэй. Багийн одоогийн бэлгэ тэмдэгт ч түүний үзэл санаа шингэсэн хэвээр байна.<ref name=crest>{{cite web |url= http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/simbols/escut.html |title= The crest |accessdate= 30 July 2010 |publisher= FC Barcelona |archive-date= 30 Тавдугаар сар 2012 |archive-url= https://archive.ph/20120530060040/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/simbols/escut.html |url-status= dead }}</ref> Шинэ цэнгэлдэх хүрээлэн бий болсонтой зэрэгцэн Барселона клуб тухайн үеийн Марка Хиспаника бүс нутгийн түвшинд аварга шалгаруулах ''Пиренийс Кап'' тэмцээнийг зохион байгуулж эхэлжээ. Марка Хиспаника нутагт Францын Лангуэдо, Миди, Аквитейн, Баскийн бүс нутаг, Каталоны бүс нутаг багтдаг байжээ. Дээрх бүс нутгуудын хамгийн шилдэг багууд уг тэмцээнд оролцдог байснаараа онцлог. Багуудын соёл, үзэгчдийн хөгжөөн дэмжих байдал зэргээрээ тухайн үедээ сонин содон тэмцээний нэгд тооцогддог байлаа.<ref>Murray, Bill. p. 30</ref> Ердөө тавхан удаа зохион байгуулагдсан уг тэмцээний эхний дөрвөн жилд Барселона клуб дараалан түрүүлж, цом хүртэв. Дөрвөн удаагийн аваргын бүрэлдэхүүнд Карлес Комамала, Амечазурра, Жек Грийнуэль нар багтаж байжээ. ''Пиренийс Кап''-ын хамгийн сүүлийн тоглолтод Барселона клуб Каталоны өөр нэг баг болох Испаньолтой таарсан ч хожигдсон юм.<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesp/pyrenees.html |title= Coupe des Pyrenées – Copa de los Pirineos |publisher= [[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |date= 19 June 2001|accessdate= 12 June 2010|author = Ferrer, Carles Lozano}}</ref> Уг баг 1917 он хүртэл хагас цагийн дасгалжуулагчтай байсан бөгөөд 1917 оны дундаас эхлэн бүтэн цагаар ажиллах мэргэжлийн дасгалжуулагчтай болжээ.<ref>Closa ''et al.'' p. 62–63</ref> Барселона клуб дээрх цаг үетэй зэрэгцэн албан ёсны хэлээ каталан болгон өөрчилж, улмаар каталан үндэстний бахархал, эв нэгдлийн бэлгэдэл байхаар чармайж эхэлсэн юм.<ref>Spaaij, Ramón. p. 279</ref> Тус багийн түүхэнд анхны туршилтын тоглолтыг Рамон Торральба гүйцэтгэж байсан түүхтэй. Орон нутгийн Терраза гэх жижиг багтай хийсэн туршилтын тоглолтын үеэр тэрээр гоол оруулж, багийнхаа гарааны эрхийг баталгаажуулсан юм. Рамон Торральба тус багийн төлөө 1913-1928 оны хооронд хүчин зүтгэсэн билээ.<ref name="fcbarcelona.cat">{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.cat/web/downloads/centre_de_documentacio/annexes/castellano/24_._PARTIDOS_DE_HOMENAJE_A_JUGADORES.pdf |title=Partidos de homenaje a jugadores |format=PDF |language=Catalan |publisher=Center for Documentation, FC Barcelona |accessdate=24 August 2010 }} </ref> Гампер Барселона клубийн гэх өвөрмөц соёлыг бий болгохоос гадна хөрөнгө санхүүгийн ч аятай байдлыг бий болгож чадсан юм. Улмаар 1922 онд тус клуб 20,000 хүний багтаамж бүхий Лес Кортес цэнгэлдэхийг өөрсдийн болгожээ.<ref name=Arnaud103/> Хүн дүүрэн чихвэл 30,000 хүний багтаамжтай болдог энэ цэнгэлдэх, 1940-өөд оны үед 60,000 мянган хүний багтаамжтай болж шинэчлэгдсэн юм.<ref name="fcbarcelona2">{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_2.html |archive-url=https://archive.is/20120530060040/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_2.html |dead-url=yes |archive-date=30 May 2012 |title=History part II |publisher=FC Barcelona |date= |accessdate=11 March 2010 }}</ref> Багийн ерөнхийлөгч Хоан Гампер Барселона клубын анхны бүтэн цагийн, мэргэжлийн дасгалжуулагчаар англи мэргэжилтэн Жек Грийнвелийг томилов. Гэвч улам хүчирхэгжсэний дараа Гампер түүнийг ажлаас нь халсан юм. Гамперын эрин үед Барселона клуб амжилт, ялалтын бахдам амтыг мэдэрсэн гэхэд болно. Түүний цаг үед Барселона клуб Каталоны цомд 11 удаа, Эзэн хааны цомд зургаан удаа, ''Пиренийс Кап''-д дөрвөн удаа түрүүлж, амжилт, ялалтын сайхныг хөгжөөн дэмжигчид болон Каталон нутагт бэлэглэсэн билээ.<ref name="rsssf1"/><ref name="fcbarcelona1"/> === Улс төрийн ээдрээт жилүүд (1923-1957) === [[File:Barcelona bombing (1938).jpg|thumb|left|250px|alt=Black-and-white photo of the city from high above. Smoke from a bomb can be seen|1938 онд Барселона хотыг агаараас бөмбөгдөж байгаа нь]] Испанийн улстөрд цэргийн дэглэмийг тогтоож, хатуу гараар удирдах санаархал бүхий Примо де Ривера 1923 онд засгийн эрхэнд гарснаас хойш Каталоны Барселона клубыг тайван байлгасангүй. Дарангуйллын эсрэг сөрж зогсон, улмаар түүний эсрэг үзэл суртал явуулж, нууц хуйвалдаан зохион байгуулж байна гэж үзэн 1925 оны зургаадугаар сарын 14-ний өдөр Хоан Гамперыг Барселонагаас хөөж, ''Лес Кортес'' цэнгэлдэхийг зургаан сар хаах шийдвэрийг эрх баригчдын зүгээс гаргав.<ref>Shubert, Adrian. p. 200</ref> Спортын үйл ажиллагаанд улс төрийг хольж хутгасан энэ увайгүй үйлдлийн горыг Барселона клуб амсаж, тогтож байсан амжилт нь ганхахад хүрчээ.<ref name=Arnaud103>Arnaud, Pierre; Riordan, James. p. 103</ref> Хэдийгээр улстөрийн нөхцөл байдал туйлын хүнд байсан ч багийн удирдлагууд хоёр дахь туршилтын тоглолтоо зохион байгуулав. Энэ удаагийн тоглолтод өсөх ирээдүйтэй гэгдэж байгаа Паулино Алкантараг Испанийн шигшээ багийн эсрэг тоглуулсан юм. Тэрээр Барселона клубийн гарамгай тоглогчдын нэг болж чадсан юм. Барселона клуб 1928 онд зохиогдсон Испанийн цомын тэмцээнд багийн хаалгач Франц Платкогийн итгэмээргүй уран тансаг тоглолтын ачаар түрүүлэв. Түүний уран тансаг хаалтыг харсан алдарт яруу найрагч Рафаел Алберти "Тансаг Платко" гэх шүлэг хүртэл зохиож байсан гэдэг.<ref>{{cite web|title=Football, European Integration, National Identity: The Case of FC Barcelona|author=Roy, Joaquín|year=2001|url=http://aei.pitt.edu/2175/|publisher=European Community Studies Association (paper)|page=4|access-date=2017-05-29|archive-date=2011-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20111227112830/http://aei.pitt.edu/2175/|url-status=dead}}</ref> Испанийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн 1929 онд зохиогдож эхэлэхэд анхны тэмцээнд нь Барселона клуб түрүүлж каталанчуудын баярын магнайг тэнийлгэсэн юм. Багийн гайхалтай амжилтаас яг нэг жилийн дараа Барселона клубын эцэг гэгдэх Хоан Гампер санхүүгийн хүндрэлээсээ шалтгаалан амиа хорлосон мэдээ Барселона хотыг тэр аяар нь уйтгар гунигт автуулж орхисон билээ. Улс төрийн хяхалт хавчилт, дарангуйллын тогтолцооны сүүдэр хөлбөмбөгийн спортыг, Барселона хотыг нөмөрч байх хүнд бэрх цаг үед шинэ дасгалжуулагч Хосеп Сколагийн удирдлага дор тамирчид илүү нэгдэж, амжилтын төлөө зүтгэж байлаа. Х.Сколаг ирэхэд цэнгэлдэхэд цуглах үзэгчдийн тоо улстөрийн шахалт, хатуу харгалзагчаас шалтгаалан илтэд буурсан юм.<ref>Burns, Jimmy. pp. 111–112</ref> Гэсэн хэдий ч тэд Каталоны цомд 1930, 1931, 1932, 1934, 1936, 1938 онд зургаан удаа түрүүлж чаджээ.<ref name="rsssf1"/> Орон нутгийн цомдоо гайхалтай байсан тэдний форм жигдэрч, тамирчид ид торгон ирэндээ байхад Лигийн аваргын тэмцээнд тэдний тоглолтыг хөндлөнгөөс зохицуулдаг, заавал хожигдохыг шаардан удаа дараа дарамталдаг байжээ. Үүний хамгийн том илрэл нь 1937 оны Лигийн аваргыг хүчээр өөр багт шилжүүлсэн явдал юм. 1936 онд [[Испанийн иргэний дайн]] эхэлснээс ердөө сарын дараа ихэнх тамирчид дайнд татагдсан тул гараанд гарах тамирчдыг цуглуулахад туйлын хүнд байжээ. 1936 оны наймдугаар сарын 6-ны өдөр багийн ерөнхийлөгч Хосед Сунйол халдлагад өртөж, амиа алдав. Түүнд нэгэн үндсэрхэг үзэлтэй цэрэг халдсан бөгөөд Барселона багийг салан тусгаарлах үзэл гаргадаг гэсэн үндэслэлээр амь насанд халдсан гэж мэдүүлжээ.<ref>Spaaij, Ramón. pp. 280</ref> Чухамхүү энэ үйл явдал л Барселона клубийг илүү нягтруулж, бусад багаас арай өөр, зөвхөн энэ багийн гэх амин сүнс бүрэлдэн тогтсон гэж үздэг билээ.<ref>Ball, Phil. pp. 116–117</ref> 1937 оны зун Испанийн хоёр дахь бүгд найрамдах улсын засгийн газартай хэлэлцээ хийсний үндсэн дээр Барселона багийн бүрэлдэхүүн Мексик болон АНУ-аар аялсан байна. Тэд энэхүү аяллаар хөрөнгө санхүү босгох зорилгоор явсан ч Испанийн улстөрийн нөхцөл байдлаас шалтгаалан хөрөнгө оруулагчид нүүрээ буруулж эхлэв. 1938 оны гуравдугаар сарын 16-ны өдөр Барселона хотыг Италийн нисэх хүчин агаараас бөмбөгдөв. Энэ аймшимгт халдлагын золиосонд 3,000 хүн амиа алдсанаас гадна, Барселона багийн захиргааны байр ч хүнд хохирол амсчээ.<ref>Raguer, Hilari. pp. 223–225</ref><ref>Graham, Helen. p. 351</ref> Италийн халдлагаас ердөө хэдхэн сарын дараа каталан үндэсний уламжлалыг нэвт шингээсэн бөгөөд хотоо хамгаалах гэсэн зорилго бүхий багийн шинэ бэлгэдлийг бий болгов. Шинэ бэлгэдэлтэй болсон ч Барселона багийн хөгжөөн дэмжигчдийн тоо 3,486-аар буурчээ. Испани даяар каталан хэлээр ярих, үндэсний үзэл гаргах, Каталоны туг далбаа, бэлгэ тэмдэг гаргахыг бүрэн хориглов. Испанийн Засгийн газрын дээрх шийдвэрээс шалтгаалан тус баг нэрээ испаниар бичиж, бэлгэдэлээсээ Каталоны туг, бэлгэ тэмдгийг хасах хэрэгтэй болжээ. Улмаар багийн удирдлагууд нэрээ ''Club de Fútbol Barcelona'' болгон өөрчилж, бэлгэдлээсээ Каталоны далбаа, сүлдийг авчээ.<ref>Burns, Jimmy. pp. 80–83</ref> Генерал [[Франсиско Франко]] засгийн эрхэнд гармагцаа Эзэн хааны цомын тэмцээний нэрийг "Генералиссмусын цом" болгон өөрчлөх шийд гаргав. Нэрээ өөрчилсөн анхны жилийн тэмцээний хагас шигшээд заналт өрсөлдөгч Реал Мадридтай учраа таарчээ. ''Лес Кортс'' буюу талбайдаа зохиосон тэмцээнд 3-0 онооны харьцаагаар Барселоначууд төвөггүй буулган авав. Гэвч Реал Мадридын талбайд болсон тоглолтод 11-1 гэсэн онооны харьцаагаар Реалчууд ялалт байгуулж, Барселона тэмцээнээс хасагджээ.<ref>{{cite news|title=Real Madrid v Barcelona: six of the best 'El Clásicos'|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/la-liga/8946213/Real-Madrid-v-Barcelona-six-of-the-best-El-Clasicos.html|publisher=The Telegraph|accessdate=19 March 2015|date=9 December 2011|location=London}}</ref> Энэ талаар спортын сэтгүлч Сид Лоу бичихдээ: "''Энэ бол Реалчууд иртэй, хүчтэйдээ ялсан хэрэг биш юм. Яг үнэндээ тэд үүнд нэг их баярлахгүй байсан. Учир нь хувцас солих өрөөнд дарангуйлагч Франкогийн цэргүүд зогсож, ихэнх тоглогчдыг зодож, дарангуйлагчийн хүслийг заавал биелүүлэхийг шаардаж байсантай холбоотой.''"<ref>Sid Lowe: Fear and loathing in La Liga.. Barcelona vs Real Madrid". p. 67. Random House. 26 September 2013</ref> [[File:Kubala.jpg|thumb|190px|1950-иад оны Барселона клубийн амжилтын гол дүр Лашло Кубала. Түүний хөшөө Камп Ноу цэнгэлдэхийн урд сүндэрлэн байдаг билээ]] Улстөрийн хүнд байдал, хэлмэгдүүлэлтийн хар бараан он жилүүд Барселона хотод байсан ч Барселона багийн ирээдүйн амжилт улам цэлийж байсныг тэр үед хэн ч таамаглаагүй юм. 1945 онд Барселона багийн шинэ дасгалжуулагчаар Хосеп Самитер томилогдож, багийнхаа бүрэлдэхүүнийг Цесар Рамаллетс, Веласко нараар зузаатгаж улмаар Ла Лигийн аваргын титмийг 1929 оноос хойш анх удаагаа хүртэв. Тэд Ла Лигад 1948, 1949 онд дараалан хоёр удаа түрүүлсэн билээ.<ref>{{cite web|url=http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=113&Controltype=EvHist&id=1&tmpd=28&tmph=110&e1=5&e2=&e3=&e4= |title=Evolution 1929–2010 |publisher=[[Liga de Fútbol Profesional]] |date= |accessdate=6 August 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110720042754/http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=113&Controltype=EvHist&id=1&tmpd=28&tmph=110&e1=5&e2=&e3=&e4= |archivedate=20 July 2011 }}</ref> Түүнчлэн 1949 онд анхлан зохион байгуулагдсан Латин цомын тэмцээнд ч түрүүлсэн юм. Ингэснээр улс төрийн дарангуйллын сүүдэрт дагжиж байсан Барселона хотынхны итгэлийн галыг улам бадраасан билээ.<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesl/latin.html |title=Latin Cup |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |date=23 November 2006|accessdate=12 June 2010|author1=Stokkermans, Karel |author2=Gorgazzi, Osvaldo José }}</ref> Итгэлийн гал бадарч, амжилтын амтыг мэдэрсэн Барселона клуб 1950 оны зургаадугаар сард тухайн үеийн хөлбөмбөгийн гарамгай од Лашло Кубалатай гэрээ байгуулж, багтаа нэгтгэж, бүрэлдэхүүнээ улам хүчирхэгжүүлжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/jugadors_de_llegenda/kubala.html |title=Kubala |publisher=FC Barcelona |date=17 May 2002 |accessdate=5 October 2010}}</ref> 1951 оны бороотой ням гаригт Барселона клуб өөрийн цэнгэлдэхдээ Сантандер клубыг хүлээн авч 2-1 онооны харьцаагаар ялалт байгуулсан ч Франкогийн дэмжигчид, Испанийн тулгар үзэлтнүүд талбайд гарч тоглогчид болон хөгжөөн дэмжигчидтэй зодоон өрнүүлж, олон хүмүүсийг бэртээсэн балмад хэрэг гарсан юм. Цагдаа нар үүнийг зогсоохоосоо илүү зүгээр л харж, зарим тохиолдолд Барселона клубыг дэмжигч, тоглогчдын эсрэг өдөөн турхирч байсан гэж Европын хэвлэлүүд шуугиж байлаа. Гэвч Барселона клубийн дэмжигчид эрх чөлөө, хүний эрхийн төлөө нэр төртэй тэмцэж, дарангуйлагчдыг хангалттай эсэргүүцэж байжээ.<ref>Ferrand, Alain; McCarthy, Scott. p. 90</ref><ref>Witzig, Richard. p. 408</ref> Фердинанд Даучик 1952 онд Барселона клубийн шинэ дасгалжуулагчаар томилогдож, багийн од Лашло Кубалагийн хамтаар Ла Лига, Генераллисмусын цом, Латин цом, Эва Дуартегийн цом, Мартини Россигийн цом зэрэг таван цомыг дараалан хүртэж бахдам амжилт байгуулсан юм. Тэд 1953 онд Ла Лига болон Генераллисмусын цомд дахин түрүүлж нэр алдраа дуурсгасан билээ.<ref name="fcbarcelona2"/> === Дарангуйллаас энх цагт - Каталоны үзэл сэргэн мандав (1957-1978) === [[File:Europa cup 1. Beslissingswedstrijd te Brussel Barcelona tegen Hamburg (1-0). El, Bestanddeelnr 912-4393.jpg|thumb|left|250px|1960-1961 оны Европын цомын хагас шигшээд Германы Хамбург багтай тоглохын өмнө]] 1960 он бол Барселона клубын түүхэнд амжилт, ялалтаар омогшсон жил байлаа. Багийн ерөнхий дасгалжуулагч Элений Эррерагийн удирдлага дор залуу авьяастан Луйз Суарез, Унгарын гайхам тоглогчид болох Лашло Кубала, Сандор Кошич, Золтан Чибор нарын хамтаар 1959 оны Ла Лига болон Хот хоорондын цомд түрүүлэв. Энэ гайхалтай амжилтыг харгалзан 1960 оны Европын шилдэг хөлбөмбөгчний шагналыг залуу од Луйз Суарезэд олгосон юм. 1961 онд зохиогдсон Европын цомын хагас шигшээд заналт өрсөлдөгч Реал Мадридтай учраа тааран ялалт байгуулж шигшээ тоглолтод шалгарсан ч шигшээ тоглолтод Португалын Бенфика клубт 1-3 онооны харьцаагаар хожигдон, дэлдэн чихт цомыг атгаад алджээ..<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/ec/ec196061.html |title=European Competitions 1960–61 |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |date=27 June 2007 |accessdate=11 August 2010 |first=James M. |last=Ross}}</ref><ref name="fcbarcelona3">{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_3.html |title=History part III |publisher=FC Barcelona |accessdate=15 March 2010 |archive-date=5 Арван хоёрдугаар сар 2012 |archive-url=https://archive.ph/20121205073354/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_3.html |url-status=dead }}</ref> [[File:Luis Suárez Miramontes 1962.jpg|thumb|right|180px|Дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчний шагналыг Барселона клубээс анхлан хүртсэн Луйз Суарез (1956-2009)]] 1960-аад онд Барселона клубийн амжилт Реал Мадридын сүүдэрт дарагдаж эхэллээ. Реал Мадрид клуб улсынхаа тэмцээнд ч, Европын тавцанд ч дийлдэшгүй мэт амжилтттай тоглож байлаа. Багийн гишүүд болон дансаа шавхан байж Барселона клуб 1957 онд "Камп Ноу" гэх шинэ цэнгэлдэхээ өлгийдөн авав. Чухамдаа үүнээс шалтгаалан тус баг шинэ тамирчдыг авалгүй олон жилийг үджээ.<ref name="fcbarcelona3"/> Хосеп Мариа Фусте болон Карлес Резач нараар хүчээ баг зэрэг нэмсэн Барселона клуб 1963 онд Генераллиссмусын цомд, 1966 онд Хот хоорондын цомд түрүүлж чадсан юм. Барселона клуб 1968 онд улс төрийн дарангуйллын жилүүдийн сүүлийн тулаанаа хийв. Тэд 1968 оны Генераллисмусын цомын тэмцээний шигшээ тоглолтод Реал Мадрид клубтэй Сантиаго Бернабеу цэнгэлдэх хүрээлэнд нь учраа таарлаа. Олон хүмүүс тэр дундаа Барселоначууд ч дарангуйлагчийн сүүдэрт дарагдана гэж таамаглаж байсан ч ердөө ганцхан гоолын зөрүүгээр ялагджээ. Хэрэв дарангуйлагчид байгаагүй бол энэ тоглолтод Барселона клубыг ялах байсан гэж үзэх судлаач, түүхчид ч олон бий. Уг тоглолтыг дарангуйлагч Франциско Франко, Иргэний дайны үеийн алдартнууд үзэж сонирхсон гэх баримт бий. Дарангуйлагч Ф.Франкогийн дэглэм 1974 онд нуран унаж Барселоначуудын нуруун дээрх ачаа хөнгөрч ирлээ. Дарангуйллын сүүдэр арилмагц Барселона клуб нэрээ каталаноор бичиж, бэлгэдэлдээ Каталон далбаа, сүлдийг дахин залах боломжтой болсон юм.<ref>{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/simbols/escut.html |title=The Crest |publisher=FC Barcelona |date= |accessdate=11 April 2010 |archive-date=30 Тавдугаар сар 2012 |archive-url=https://archive.ph/20120530060040/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/simbols/escut.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.eufo.de/football/esp/fc_blona.html|title=FC Barcelona—European football clubs &amp; squads|accessdate=12 July 2008|publisher=Eufo.de|archive-date=17 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217125734/http://www.eufo.de/football/esp/fc_blona.html|url-status=dead}}</ref> 1973 он. Голландын хөлбөмбөгийн гайхам авьяастан гэгдэх Йохан Кройфф тухайн үеийн дээд үнэ болох 920,000 фунт стерлингээр Барселона клубийн эгнээнд багтжээ.<ref>MacWilliam, Rab; MacDonald, Tom. p. 180</ref> Түүнийг аль эрт дарангуйлагч Франциско Франко урьж хооллон, Реалын эгнээнд багтахыг шаардаж нэг, гуйж нэг үзсэн ч эцсийн мөчид тэр Реалд очоогүй юм. Барселоначууд түүнийг нутагтаа төрөөгүй каталан үндэстэн гэж хүндэтгэдэг. Өөрөө ч мөн адил тэгж мэдэгддэг байлаа. Тэрээр өөрийнхөө хүүг "Хорди" хэмээн нэрлэсэн нь Каталоны уламжлалт нэр юм.<ref>Ball, Phil. pp. 83–85</ref> Испанийн Ла Лигийн 1973-1974 оны улирал Барселона клубын хувьд ярих юмтай жил байлаа. Йохан Кройфф, Хуан Мануэль Асенси, Карлес Резач, Уго Сотил зэрэг бахдам шаламгай тамирчдынхаа ачаар тэд 14 жилийн дараа буюу 1960 оноос хойш анх удаа Лигийн аварга болсон билээ.<ref name="rsssf1"/> Улирлын тэмцээнд Реал Мадридтай таарч тоглоход 5-0 онооны харьцаагаар ялалт байгуулсан нь сүүлийн жилүүдэд харагдаагүй үр дүн байв. Йохан Кройфф Барселона клубт тоглосон эхний улиралдаа Европын шилдэг хөлбөмбөгч, Дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчний шагналыг давхар хүртэж өөрийгөө ямархан цараатай тоглогч вэ гэдгийг дэлхий дахинаа зарлан тунхагласан юм. Тэрээр энэ шагналыг 1974 онд дахин хүртсэнээр дээрх шагналыг гурван удаа хүртсэн анхны хөлбөмбөгчөөр тодорч түүхэнд нэрээ мөнхөлжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/europa-poy.html|date=11 December 2009|author1=Moore, Rob |author2=Stokkermans, Karel |title=European Footballer of the Year ("Ballon d'Or") |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |accessdate=11 April 2010}}</ref> === Хосеп Нуньез-Сэргэн мандалтын он жил === [[File:La Masia (Can Planas) (Barcelona) - 1.jpg|thumb|right|1702 онд байгуулагдсан нэгэн фермерийн байран дээр үндэслэн академийн залуу тоглогчдыг бэлтгэн гаргах зорилго бүхий Ла Масиа буюу Хүүхдийн академийг 1979 онд байгуулжээ.]] Барселона клубын ерөнхийлөгч гэх албан тушаал бий болсон цагаас хойш удирдах зөвлөлөөрөө хэлэлцэж ерөнхийлөгчөө сонгож байсангүй. Тэгвэл 1978 онд удирдах зөвлөлийн ээлжит хуралдаан болж ерөнхийлөгчөө сонгохоор болов. Тус хуралдаанаар Хосеп Луйз Нуньез Барселона клубын шинэ ерөнхийлөгч болжээ. Ингэснээр тэрээр энэ албан тушаалд сонгогдсон анхны ерөнхийлөгч болж клубын түүхэнд үлдсэн юм. Франкогын дарангуйлал нуран унаснаас хойш Испани улс ардчилсан тогтолцоотой болсон нь хөлбөмбөгийн клубын тухайд тусгалаа олсон нь энэ ажээ. Шинээр сонгогдсон ерөнхийлөгч Барселона клубыг санхүүгийн төвшинд ч, гарааны төвшинд ч дэлхийн шилдэг баг болгох зорилтыг юун түрүүнд тавив. Түүнийг энэ суудалд суусан 22 жилийн хугацаанд Барселона клуб өнгө төрх, тоглолтын хэв маяг, нэр хүндээ урд хожид байгаагүйгээр өөрчилж чадсан юм. 1979 оны тавдугаар сарын 16-ны өдөр. Швейцарийн Базел хотноо Европын цомтой багуудын цомын шигшээ тоглолт болов. Уг тоглолтыг үзэж сонирхохоор Барселона клубын 30,000 хөгжөөн дэмжигч Базелд ирсэн гэсэн мэдээ бий. Тус тоглолтод Барселона клуб Германы Фортуна Дюссельдорф клубтэй учраа таарч 4-3 онооны харьцаагаар хожин хөгжөөн дэмжигчдийнхээ магнайг тэнийлгэв. Энэ үйл явдалтай зэрэгцэн сонгогдоод нэг жил болоод байсан Хосеп Л.Нуньез багийн ирээдийн амжилтыг бэхжүүлэх, өөрийн гэсэн өвөрмөц онцлог бүхий тамирчидтай болох зорилгоор Ла Масиа нэртэй хүүхдийн академийг байгуулжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/club_avui/territori_barca/la_Masia/lamasia.html |title=La Masia |accessdate=30 July 2010 |publisher=FC Barcelona |deadurl=yes |archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20091003171950/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/club_avui/territori_barca/la_Masia/lamasia.html |archivedate= 3 October 2009 |df= }}</ref> 1970-аад онд Аргентиний хамгийн нэр хүндтэй клуб болох “Бока Хуниорс” клубээс нэгэн авьяаслаг залуу тодорч байсан Диего Марадона байлаа. Европын олон томоохон баг түүнийг сонирхож байсан ч Барселона клуб энэ тулаанд ялж, 1979 оны зургаадугаар сард Диего Марадона тухайн үеийнхээ үнийн дээд амжилт болох 5 сая фунт стерлингийн үнээр Барселона клубтэй нэгдэв.<ref>Dobson, Stephen; Goddard, John A. p. 180</ref> Д.Марадона ирснээсээ хойш нэг улирлын дараа Чезар Луйз Меноттигийн удирдлага дор Эзэн хааны цомын тэмцээнд мөнхийн өрсөлдөгч Реал Мадридыг хожин түрүүлжээ. Гэвч Д.Марадона тодорхойгүй шалтгааны улмаас 1982-1983 оны улирлыг Италийн Наполи клубт үдхээр болсон нь олон нийтийн анхаарлын төвд орлоо. Испанийн Ла Лигийн 1984-1985 оны улирлыг амжилтаар үдэж, аварга болсон ч дасгалжуулагч Терри Венаблес Марадонаг багтаа үлдээхийг хүссэнгүй. Түүнийг хассаны дараа Германы авьяаслаг хагас хамгаалагч Бернд Шустер Барселонад ирж, орхигдоод байсан дундын шугам илүү баталгаатай болж иржээ. Тэрээр Марадонагын хамтаар Европын цомын шигшээ тоглолтод шалгарсан юм. Испанийн Севийя хотод болсон шигшээд Болгарын Стайуя Бухарест клубтэй учраа тааран үндсэн болон нэмэлт цагт гоол оролгүйгээр торгуулийн цохилтоор ялагдсан түүхтэй. Багийн амжилт тогтож байхад багийн дотоод уур амьсгал түвэгтэй байдалд хүрэв. Учир нь багийн ерөнхийлөгч Хосеп Л.Нуньез болон багийг дэмжигч үндэсний үзэлтэй “Бойсос Нойс” группийн хооронд үзэл сурталын томоохон зөрчил үүсчээ. Улмаар цэнгэлдэх хүрээлэнгийн зүүн жигүүрт суух болж, тоглолт болгоны үеэр түүнийг эсэргүүцсэн зурагт хуудас, самбар, доромжилсон үгтэй баннер, далбаа зэргийг хийсгэх болжээ. Тэд багийн утга учрыг алдагдуулж, дарангуйллын замаар удирдаж байгаа түүний арга барилыг эсэргүүцэн ийнхүү үзэл бодлын зөрчил үүссэн байна. “Бойсос Нойс” гэх энэ бүлэглэл нь Английн хулигаануудыг дуурайсан, зарим талаараа хэт их хуулсан фашист, нацист үзэлтэй бүлэглэл байжээ. Багийн олон удаагийн тоглолтод эмх замбараагүй байдал үүсгэж, зодоон дэгдээн, багийн уур амьсгалыг эвдсэн гэсэн үндэслэлээр уг бүлэглэлийг “Камп Ноу”-д нэвтрэх эрхийг түр хугацаагаар хасч, улмаар хэд, хэдэн гишүүнийг баривчилснаар уг сөргөлдөөн намжсан юм. <ref>Spaaij, Ramón p. 293</ref> Мексикт болсон 1986 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-нээр од болон гялалзаж мэргэн буучаар тодорсон Гари Линекер болон Испанийн шигшээ багийн хаалгач Андони Зубизаретта нартай гэрээ байгуулж, багийн хүчээ зузаатгав. Гэсэн хэдий ч 1987-1988 оны улирал эхлээд тааруу амжилт үзүүлсэн тул ерөнхий дасгалжуулагч Терри Венаблесийг ажлаас нь чөлөөлж оронд нь Луйз Арагонесийг ерөнхий дасгалжуулагчаар авчээ. Энэ улиралд багийн дотоод уур амьсгал хурцдав. Тоглогчид болон ерөнхийлөгч Нуньезийн хооронд үл ойлголцол гарч, заримдаа тоглолтынхоо хэлбэр, хэлэмжээр түүнийг эсэргүүцэж байлаа. Улмаар тэр жилийнхээ Эзэн хааны цомын тэмцээний шигшээ тоглолтод Реал Сосьедад клубтэй учраа таарч 1-0 онооны харьцаагаар ялалт байгуулж, аварга болсон юм. Үүнээс өөр гавьтай амжилтыг энэ улиралд шинэ бүрэлдэхүүнтэй баг үзүүлж чадаагүй билээ. ==== Мөрөөдлийн баг ==== [[File:Cruyff_a_la_banqueta_del_Camp_Nou.jpg|thumb|left|200px|Йохан Кройффын бүрдүүлсэн "Мөрөөдлийн баг" дөрвөн жил дарааллан Ла Лигийн аварга болсон юм]] Алдарт Йохан Кройф 1988 онд Барселона клубт дасгалжуулагчийн хувиар эргэн ирэв. Тэрээр ирсэн даруйдаа багийн хуучин бүрэлдэхүүнийг шинэчилж, “Мөрөөдлийн баг” бүрдүүлэх нүсэр ажилдаа оржээ. <ref>{{cite web|last=Duff |first=Alex |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aoCiLlYsuvL8&refer=uk |title=Barcelona Emulates `Dream Team' to Win European Title |publisher=Bloomberg |date=18 May 2006 |accessdate=5 October 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121105120217/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aoCiLlYsuvL8&refer=uk |archivedate=5 November 2012 }}</ref> Тэрээр Испанийн өсөх ирээдүйтэй шинэ тамирчид болох Пеп Гуардиола, Хосе Мари Бакеро, Чики Бегиристайн нарын оддыг, дэлхийн чадварлаг тамирчид болох Рональд Куман, Михайль Лодруп, Ромарио, Христо Стойчков нартай хослуулан цоо шинэ Барселонаг бий болгов. <ref>{{cite book | last =Fritz | first =Barend (et al) | title = Ajax, Barcelona, Cruyff | publisher = Bloomsbury Publishing PLC | series = | year = 1999 | doi = | isbn = 0-7475-4305-4}}</ref> Хосеп Нуньесийн боловсруулсан хүүхдийн академийн төсөл 10 жилийн дараа үр ашгаа өгч, үндсэн багийн гарааны тамирчид академиас бүрдэж эхлэв. Анхны төгсөлтөөс од болон гялалзаж, дэлхийд нэр алдараа цуурайтуулсан гарамгай хөлбөмбөгч бол Хосеп Гуардиола билээ. <ref>{{cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article5950195.ece |author=Hawkey, Ian |publisher=The Times |accessdate=30 July 2010 |title=Novelty factor adds spice to clash of giants |date=22 March 2009 |location=London |archive-date=4 Долдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210704153458/https://www.thetimes.co.uk/ |url-status=dead }}</ref> Кройффын баг бүрэлдсэн даруйдаа 1989 оны Европын цомтой багуудын цомын тэмцээнд Италийн Сампдориа клубыг буулган авсан бол 1992 оны Европын цомын шигшээ тоглолтод мөн л Сампдориа клубтэй учраа таарч 1-0 онооны харьцаагаар ялалт байгуулсан билээ. Дээрх хоёр тоглолтын хожлын гоолыг чөлөөт цохилтоор Голланд легионер Рональд Куман оруулсан юм. Йохан Кройффоор удирдуулсан Барселона клуб Ла Лигийн аваргын титмийг 1991-1994 оны хооронд дөрвөн удаа дараалан хүртсэн билээ. Үүнээс гадна тэд 1990 оны Эзэн хааны цомын тэмцээн, 1992 оны Европын супер цомын тэмцээн, мөн онд зохиогдсон Испанийн супер цомын тэмцээнд түрүүлж бахдам амжилт байгуулав. Дасгалжуулагч Йохан Кройфф Барселона клубт ирээд ердөө дөрөвхөн жилийн дотор 11 цом хүртсэн нь тухайн үед сонин содон амжилтын нэг байсан юм. Тэрээр тус багийг найман жилийн турш удирдсан нь багийн түүхэнд хоёрдугаарт орох үзүүлэлт юм. <ref name=honours>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/palmares/palmares.html |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20091003163828/http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/palmares/palmares.html |dead-url=yes |archive-date=3 October 2009 |title=Honours |publisher=FC Barcelona |date= |accessdate=12 March 2010 }}</ref> Кройфф энэ багт ирсэн эхний хоёр улиралдаа л багийн уур амьсгал, тоглолтын хэв маягыг өөрчилж орхисон юм. Чухам түүний ачаар байр суурь нь ганхаад байсан Хосеп Луйз Нуньес тогтон үлдэж чадсан юмн. Тэрээр багийн амин сүнсийг дамжуулалт гэж үзсэн бөгөөд хагас хамгаалалтын шугамандаа эрх мэдлийг төвлөрүүлж байлаа. Барселона клубын дасгалжуулагч Пеп Гуардиола хэлэхдээ: ''Кройфф бол дасгалжуулагчдын урд сүрлэг сүм дуган цогцлоосон нэгэн. Тэр энэ ажлыг өөр тавцанд гаргасан юм'' Кройффын амжилт гайхалтай байсан ч түүнийг эсэргүүцэх бүлэглэл гарч ирлээ. “Зааны хошуу” гэх нэртэй бүлэглэлийг Хоан Лапорта толгойлж, Йохан Кройфф болон Хосеп Нуньез нарын ойрын харилцааг буруутган, багийн дотоод үйл ажиллагаанд доголдол гарсан гэж эсэргүүцэх болов. Бүр зарим нэг авлигын хэрэгт ч тэднийг холбогдуулж байлаа. <ref name="King"/> <ref name="King">King, Anthony pp. 185–186</ref><ref>Ball, Phil pp. 110–111</ref> Энэ мэдэгдэлд сэтгэл нь гонсойсон Кройфф тэр даруй ажлаасаа чөлөөлөгдөв. Түүний орыг Бобби Робсон гэх Англи мэргэжилтэн залгасан юм. Ердөө нэгхэн улирал энэ албыг хашсан тэрээр Бразилийн домог болсон Роналдог авчирч, улмаар Эзэн хааны цом, Европын цомтой багуудын цом, Испанийн супер цом гэсэн гурван цомыг өргөсөн юм. Дөнгөж ирээд давгүй амжилт үзүүлсэн түүнийг маш богино хугацаанд өөрчлөх шийдвэрийг багийн удирдлагууд гаргаж улмаар түүний оронд Луй ван Гаалыг авчирсан билээ. <ref name="fcbarcelona5">{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_5.html |title=History part V |publisher=FC Barcelona |date=15 June 2003 |accessdate=12 March 2010 |archive-date=4 Арван хоёрдугаар сар 2012 |archive-url=https://archive.ph/20121204192124/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_5.html |url-status=dead }}</ref> Дуулиан шуугиантай ирсэн Роналдо маш богино хугацаанд Барсагын төлөө тоглоод өөр багийг зорих болсон юм. Гэхдээ бүр заналт өрсөлдөгч гэгдэх Реал Мадрид шүү. Учир нь түүнийг орлох Луйш Фигу, Патрик Клайверт, Луйз Энрике, Ривалдо нарын зэрэг гайхалтай сайн тамирчид төрөн гарч байлаа. Улмаар дээрх бүрэлдэхүүн 1998 онд Ла Лигийн цомыг Эзэн хааны цомтой хамт өргөсөн юм. Аугаа түүхт Барселона багийн 100 жилийн ой 1999 онд тохиов. Тэгш ойн жилд Барселоначууд Ла Лигийн аварга болж, түүгээр ч зогсохгүй Европын шилдэг хөлбөмбөгчнөөр Ривалдо тодорчээ. Тэрээр Барселона клубээс энэ алдарт хүрсэн дөрөв дэх тоглогч болон мөнхөрсөн билээ. Хэдийгээр дотоодын амжилт чамлахааргүй байсан ч европын тавцанд заналт дайсан Реал Мадридад хожигдож, хэд, хэдэн алдаа гаргасан тул 2000 онд Луй ван Гаал, Хосеп Нуньезийн хамтаар үүрэгт ажлаа хүлээлгэн өгсөн юм. === Шинэ мянганы шинэ эхлэл (2000-2008) === [[File:Centenari Logotip.JPG|thumb|right|220px|Барселона багийн 100 жилийн ойг бэлгэдсэн дурсгалын пайз]] [[Файл:Ronaldinho.jpg|thumb|left|alt=buck-teethed footballer|Багийн маркетингийн алба [[Роналдиньо]]гийн нэр хүндийг ашигласан стратеги боловсруулан хэрэгжүүлж байв.<ref>Ferrand, Alain; McCarthy, Scott. p. 110.</ref>]] Нуньез болон Ван Гаал нар халагдаж, багийн ерөнхий нөхцөл байдал ойлгомжгүй болсон тэр цагт багийн хөгжөөн дэмжигчид Луйш Фигуг баатар мэт хүндэтгэж байлаа. Дэд ахмад байсан түүний нэр хүнд Каталанд гэрлийн хурдаас ч илүүгээр өсч байсан гэхэд хилсдэхгүй. Барселона клубт таван жилийг үдэж, чухамдаа ''Би энэ багаас явахгүй'' гэж уулга алдаж байсан түүнийг багаасаа, тэр битгий хэл заналт өрсөлдөгчийндөө оччихно гэж хэн санах билээ. Багаа солиод удаагүй байхдаа Барселона клубын талбайд тоглох болоход хүмүүс илтэд эсэргүүцэж, "хөгийн гахай", "өлөгчин" гэх мэт үгсийг бичсэн туг, дарцаг, самбар зэргийг гарган, бүгд эсэргүүцэн дуу гаргаж, зарим нь бүр вискиний шил хүртэл шидэж, ар дагзыг нь онож байлаа. Барсагын дэмжигчид урьд нь ийм үйлдэл гаргаж байгаагүй юм. Ван Гаалийг явснаас хойш гурван жилийн туршид Барселона баг нэг дасгалжуулагчаас нөгөө дасгалжуулагчийн гарт шилжиж байлаа. Ван Гаалийг явсан даруйд Лоренцо Серра Феррер гэх дулимагхан амжилттай дасгалжуулагч ирэв. Ирсэн даруйдаа 2000 оны зуны солилцоо наймааны цонхоор их хэмжээний мөнгийг зарлагджээ. Гэтэл их мөнгөөр боссон баг Аваргуудын лигийн эхний шатнаас цааш явсангүй. Бухимдсан удирдлагууд түүнийг ердөө нэг улирлын дараа халж, оронд нь хашир туршлагатай өмнө нь энэ багийг дасгалжуулж байсан Карлес Резачийг элсүүлэв. Резач ирээд ч гавьтай амжилт үзүүлж чадсангүй. Тэр багийнхаа хамт Аваргуудын лигийн хагас шигшээ хүртэл явсан ч Испанийн Ла Лигид дэндүү муу тоглож байлаа. Удалгүй халагдсан түүнийг Радомар Антич орлов. Гэтэл 2003 оны хоёрдугаар сар багийн түүхэнд хамгийн хар дарсан зүүд байлаа. Тус баг тухайн цаг мөчид Ла Лигийн хүснэгтийн 15-р байрт бичигдэж байсан нь байгуулагдсан цагаасаа хойш үзүүлж байгаагүй тааруу амжилт байсан юм. Тааруу амжилттай Р.Антич жил ч тэссэнгүй. Үүсээд байгаа нөхцөл байдлыг багийн удирдлагууд зүгээр харж чадсангүйгээр барахгүй бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцров. Хөгжөөн дэмжигчид ч дорвитой өөрчлөлт хийх шаардлагатай гэж үзэж байсан нь дамжиггүй. Улмаар Барселона клубын ерөнхийлөгч Хоан Гаспарт үүрэгт ажлаа өөрийн хүсэлтээр хүлээлгэн өгчээ. тэрээр энэ клубын ерөнхийлөгчийн суудалд гуравхан жил суусан юм.<ref>Ball, Phil. pp. 109–110</ref> Багийн амжилт балран доройтож, урьдын Барса биш болчихоод байхад багийн ерөнхийлөгчийн суудалд Хоан Лапорта суув. Тэрээр багийн дасгалжуулагчийн суудалд залуу Голланд мэргэжилтэн Франк Райкаардыг тохоон томилжээ. Хэдийгээр тоглогч ахуйдаа чамгүй амжилт үзүүлсэн ч хөгжөөн дэмжигч болон олон нийт түүнээс их амжилтыг хүлээж байгаагүй юм. Шинэ дасгалжуулагчийн гарт ирсэн Барса өмнөх бүрэлдэхүүнээс бараг хэнийг ч үлдээсэнгүй. Шинэхэн дасгалжуулагч Роналдиньо, Деку, Хенрик Ларссон, Людовиз Жули, Самуэль Это, Рафаель Маркез нарыг бүрэлдэхүүндээ bnsdfhbsdrдуудсан юм. Дээрх алдартнуудаас гадна "Ла Масиа"-д тодорч, ур чадвар нь илт дээшилж байгаа Карлес Пуйол, Андрес Иниьеста, Шави, Виктор Валдес нар ч хүч түрэн гарч ирэв. Чухамдаа тэд л Барселонаг байх газарт нь эргүүлэн аваачсан билээ. 2004-2005 оны улиралд Барселона клуб Ла Лига болон Испанийн супер цомд давхар түрүүлэв. Түүгээр ч барахгүй Олон улсын хөлбөмбөгийн холбооноос зарладаг дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчний шагналыг Роналдиньо хүртэж, гутгаар байрт Самуэль Это нэрлэгдсэн нь цангаад байсан амжилтын амтыг Каталончуудад мэдрүүлэх шиг болсон хэрэг байлаа.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/4486166.stm |title=Ronaldinho wins world award again |publisher=BBC News |date=19 December 2005 |accessdate=11 August 2010}}</ref> 2005-2006 онд мөн л Ла Лига болон Испанийн супер цомд түрүүлж, өмнөх улиралд үзүүлсэн амжилтаа давтав. Үүнээс хамгийн сэтгэл хөдөлгөсөн, Каталончуудын цөсийг хөөргөсөн тоглолт бол Реал Мадридын эсрэг Сантиаго Бернабеу цэнгэлдэхэд нь гурван гоолын зөрүүгээр хожсон тоглотыг нэрлэж болно. Энэ тоглолтод хөлбөмбөгийн суутан Роналдиньо хет-трик толилуулсан. Тэрээр гурав дахь гоолоо оруулахад Реал Мадридын зарим хөгжөөн дэмжигчид босч хүндэтгэл үзүүлж байсан гэдэг.<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/football/european/real-madrid-0-barcelona-3-bernabeu-forced-to-pay-homage-as-ronaldinho-soars-above-the-galacticos-516202.html|title=Real Madrid 0 Barcelona 3: Bernabeu forced to pay homage as Ronaldinho soars above the galacticos |publisher=The Independent|date=21 November 2005 |accessdate=11 August 2010 | location=London | first=Patrick | last=McCurdy}}</ref> Франк Райкаард ирсэн даруйдаа заналт өрсөлдөгчийнхөө талбайд нь хоёр удаа ялалт байгуулсан Барсагын анхны дасгалжуулагч болсон билээ. Тухайн жилийнхээ Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолтод Английн өөр нэгэн амжилттай баг болох Арсенал клубтэй учраа таарчээ. Шигшээ тоглолтод хоёр баг цаг дуусах мөч хүртэл тэнцэж байгаад тоглолтын эцсийн мөчид Олекьерийн оронд талбайд гарсан Жулиано Беллети хожлын гоолыг оруулснаар 14 жилийн дараа Европын цомын тэмцээнд түрүүлсэн нь энэ. Мөн түүнчлэн Шведийн домогт тоглогч Хенрик Ларссоны хувьд сүүлийн тоглолт нь энэ байлаа. Энэ удаагийн аваргын цом багийн түүхэнд Аваргуудын лигийн хоёр дахь цом байсан юм.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/4773353.stm |title=Barcelona 2–1 Arsenal |publisher=BBC News |date=17 May 2006 |accessdate=11 August 2010}}</ref> Амжилтын амтанд бялуурсан Барселона клуб 2006-2007 оны улиралыг ямар ч цомгүйгээр үдсэн юм. Улирал дуусаад байхад АНУ-аар аялан тоглолтоор явж байхад багийн гол тоглогч Самуэль Это гэмтсэн нь Лионель Месси гэх залуу хүүд маш том боломжийг авчирсан билээ. Үүнээс гадна багийн голлох тоглогчдын дунд үл ойлголцох байдал үүсэж, багийн дасгалжуулагч Райкаард, Роналдиньод анхаарал хандуулдаг гэж шүүмжилсэн нь Этог хэсэг хугацаанд сэлгээний сандалд суулгахад хангалттай шалтгаан болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.soccerway.com/news/2007/August/03/barcelona-defends-asian-tour/ |title=Barcelona defends Asian tour |publisher=soccerway.com|work=AFP |date= |accessdate=11 March 2010}}</ref> Хэдийгээр ямар ч цомгүй байсан ч Эзэн хааны цомын тэмцээний хагас шигшээ тоглолтод Хетафе клубтэй таарч тоглоход залуу авьяастан Лионель Месси ид шидээ гайхуулжээ. Тэрээр яг л Марадонагын зууны шилдэг гоолыг санагдуулам гоолыг Хетафегийн эсрэг оруулсан юм. Талбайн голоос хаалга хүртэл Хетафегийн бүх тоглогчдыг сөхрүүлэн гоол оруулсан нь шинэ од, шинэ эрин эхэлсэн гэдгийн дуут дохио болжээ. Дараа нь хагас шигшээн эхний тоглолтод 5-2 онооны харьцаагаар хожсон бол хариу тоглолтод 4-0 онооны харьцаагаар хожигдож, аваргын цомоос атгаад алдсан юм. 2007-2008 оны улирал Барселонагын хувьд мөн адил цомгүй жил байлаа. Тэд Ла Лигийн хүснэгтийн гуравдугаар байрт бичигдсэн бол Аваргуудын лигийн хагас шигшээд аварга болох ерөөлтэй Манчестер Юнайтед клубт, Эзэн хааны цомын тэмцээнд аварга болох ерөөлтэй Валенсиа клубуудэд тус тус хожигдсон юм. Үүнээс гадна "Эль Класико"-д 4-1 онооны харьцаагаар хожигдож чамгүй амжилт гаргаад байсан Франк Райкаардын байр суурь ганхаж эхэлсэн билээ. Төд удалгүй багийн ерөнхийлөгч Хоан Лапорта Барселона клубын хоёрдугаар багийг удирдаж байсан [[Хосеп Гуардиолаг]] ерөнхий дасгалжуулагчийн суудалд томилсон билээ. Тэрээр 2008 оны зургаадугаар сард энэ суудалд албан ёсоор суусан юм.<ref name="FC Barcelona">{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/destacades/n080508104104.html|title=Rijkaard until 30 June; Guardiola to take over|date=8 May 2008|accessdate=8 May 2009|publisher=FC Barcelona|archive-date=4 Арван хоёрдугаар сар 2012|archive-url=https://archive.ph/20121204141033/http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/destacades/n080508104104.html|url-status=dead}}</ref> === Гуардиолагийн эрин (2008-2012) === {{multiple image|align=left | footer = Барселонагын хагас хамгаалалтын хослол Андрес Иниьеста, Шави нар. Тэд тики-такагын гол амин сүнс юм.<ref>{{cite news |first=David |last=Pleat |title=Middle men to the fore in dictating the rhythm with care |url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2009/may/28/barcelona-manchester-united-david-pleat-chalkboard |work=guardian.co.uk |publisher=Guardian News and Media |date=28 May 2009 |accessdate=21 January 2016 }}</ref> | width = | image1 = Andrés Iniesta - 001.jpg | width1 = 100 | alt1 = A man wearing long, dark blue shorts and a light blue sweatshirt under an orange bib. | image2 = Xavi Hernández - 001.jpg | width2 = 106 | alt2 = A man wearing a light blue sweatshirt and dark blue shorts. }} Барселона Б идэрчүүдийн багийн дасгалжуулагч байсан Пеп Гуардиола үндсэн багийн дасгалжуулагчийн суудалд суумагцаа багийн тоглох хэв маягыг үндсээр нь өөрчилж орхив.<ref name="FC Barcelona"/> Тэрээр идэрчүүдийн багийг дасгалжуулж байсныхаа хувьд залууст итгэл хүлээлгэхээр шийдэж, тики-така буюу дамжуулалтаас довтолгоо руу чиглэсэн хэв маягийг зоригтойгоор сонгосон байна. Улмаар хуучин багийн бүрэлдэхүүнд байсан Роналдиньо, Деку нарыг зарж, гарааны эрхийг Шави, Иниьеста, Месси нарт даатгасан билээ. Тэд Испанийн эзэн хааны цомын тэмцээний 2009 оны улиралд шигшээ тоглолтод шалгарав. Шигшээ тоглолтод Баскын нэр төр гэгдэх Атлетик Бильбао клубтэй учраа таарч улмаар 4-1 онооны харьцаагаар илт давуу хожиж, аваргын цомыг 25 дахиа өргөсөн юм. Энэ нь тус тэмцээний түүхэн амжилтыг эвдсэн тохиолдол байлаа. Испанийн Ла Лигийн 2008-2009 оны улирал ч гайхам амжилтаар дүүрэн байлаа. Мөнхийн өрсөлдөгч гэгдэх Реал Мадридыг талбайд нь 2-6 онооны зөрүүгээр хожиж, дэлхий нийтийн анхаарлыг татав. Эзэн хааны клубыг гайхалтай хожсон тэд энэ улиралдаа Ла Лигийн аварга болж чадсан юм. Улиралаа дуусгамагц тэдэнд Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолтод түрүүлэх амаргүй даваа үлдэв. Тэд өмнө нь шигшээ тоглолтод хожигдож байсан Манчестер Юнайтед клубтэй учраа таарсан билээ. Барселоначууд өмнөх хариугаа авч 2-0 онооны зөрүүгээр хожиж ялалт байгуулан дэлдэн чихт цомыг гурав дахиа өргөв. Ингэснээр тус багийн түүхэнд гурван гол цомд дараалан түрүүлсэн Испанийн хамгийн анхны баг болсон юм.<ref>{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/columns/story?id=646187&sec=europe&root=europe&&cc=5739|title=One title closer to the treble|date=14 May 2009|publisher=[[ESPN]]|first=Eduardo|last=Alvarez|accessdate=30 May 2009|archive-date=19 Тавдугаар сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090519032705/http://soccernet.espn.go.com/columns/story?id=646187|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/8060878.stm|title=Barcelona 2–0 Man Utd|date=27 May 2009|publisher=BBC Sport|accessdate=30 May 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thesportreview.com/tsr/2009/05/pep-guardiola-barcelona/|title=Pep Guardiola's love affair with Barça continues|date=19 May 2009|publisher=Thesportreview.com|accessdate=31 May 2009}}</ref> Гэвч цом, ялалтын даллага үүгээр дууссангүй Испанийн супер цомд Бильбаог<ref>{{Cite news|title=Messi leads Barcelona to Spanish Supercup win |publisher=CNN Sports Illustrated. Associated Press |date=23 August 2009 |url=http://sports.sportsillustrated.cnn.com/gold/story.asp?i=20090823224656240000201 |accessdate=25 December 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110708171500/http://sports.sportsillustrated.cnn.com/gold/story.asp?i=20090823224656240000201 |archivedate=8 July 2011 }}</ref> дахин буулган авч<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/futbol/temporada_09-10/arxiu_partits/supercopa_europa/final/jornada01/Barcelona_Shakhtar_Donetsk/partit.html |archive-url=https://archive.is/20120729184706/http://www.fcbarcelona.cat/web/english/futbol/temporada_09-10/arxiu_partits/supercopa_europa/final/jornada01/Barcelona_Shakhtar_Donetsk/partit.html |dead-url=yes |archive-date=29 July 2012 |title=Barcelona vs Shakhtar Donetsk |publisher=FC Barcelona |accessdate=13 March 2010 }}</ref>, Европын супер цомд Шахтёр Донецкыг буулган авснаар нэг улиралд таван цом хүртсэн түүхэн дэх анхны баг болов. Түүхэн амжилт каталончуудын магнааг тэнийлгэж байхад 2009 оны 12-р сард Дэлхийн клубуудын аварга шалгаруулах тэмцээнд дахин ялалт байгуулснаар<ref>{{Cite book| url = http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/8422908.stm | title = Barcelona beat Estudiantes to win the Club World Cup |publisher=BBC Sport | date = 19 December 2009|accessdate=14 April 2010}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1151676.html |title=The year in pictures |publisher=FIFA.com |date=13 December 2009|accessdate=13 March 2010}}</ref> календаррийн нэг жилд зургаан цом хүртсэн түүхэн дэх анхны баг болж өвөрмөц амжилтыг бүтээсэн юм. Үүнээс гадна Барселона клуб Ла Лигийн аварга болохдоо 99 оноотой аваргалж, Испанийн супер цомыг 9 дэх удаагаа хүртэж дотоодын голлох тэмцээний дээд амжилтыг шинэчлэн тогтоожээ.<ref>{{cite web|author=Associated Press |url=https://www.google.com/hostednews/canadianpress/article/ALeqM5hTKYLfFVJSz8N1uam6zrvdyQGZqA |title=The Canadian Press: Messi's three goals as Barcelona wins record ninth Spanish Supercup |publisher=Canadian Press |date=21 August 2010 |accessdate=27 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100824072643/https://www.google.com/hostednews/canadianpress/article/ALeqM5hTKYLfFVJSz8N1uam6zrvdyQGZqA |archivedate=24 August 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.usatoday.com/sports/soccer/2010-05-16-barcelona-spanish-league-title_N.htm|title=Messi, Barcelona set records in Spanish league title repeat|work=USA Today|date=16 May 2010|accessdate=11 August 2010}}</ref> Барселонаг нэгэн шинэ тавцанд гаргасан Хоан Лапортагын бүрэн эрх 2010 оны зургаадугаар сард дуусав. Улмаар багийн удирдах зөвлөл, арын алба, тамирчид, хөгжөөн дэмжигчдийн дунд явуулсан санал асуулгаар Сандро Росселийг 61.3 хувийн санал (57,088 хүний санал)-аар ерөнхийлөгч болгосон юм. Ерөнхийлөгч болсон даруйдаа Россель Валенсиа клубын од Давид Вийяатай 40 сая евро<ref>{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/noticies/futbol/temporada09-10/05/19/n100519111099.html |title=Barca agree Villa move with Valencia|date=19 May 2010|work=FCBarcelona.cat|publisher=FC Barcelona |accessdate=4 June 2011}}</ref>, Ливерпүүлийн Хавиер Машеранотой 19 сая еврогын гэрээг<ref>{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/noticies/futbol/temporada10-11/08/27/n100827112582.html |title=Deal with Liverpool to sign Mascherano|date=27 August 2010|work=FCBarcelona.cat|publisher=FC Barcelona |accessdate=4 June 2011}}</ref> тус, тус байгуулсан билээ. Байгуулагдаад 40 гаруй жилийн нүүрийг үзсэн Барселонагын хүүхдийн академийн бүтээгдэхүүнүүд 2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-нд Испанийн шигшээ багийн нүүрийг тахлав. Улмаар тэд шигшээ тоглолтод Нидерландын шигшээ багийг буулган авч "Алтан дагина"-ыг анх удаагаа өргөцгөөсөн билээ. Испанийн Ла Лигийн 2010-2011 оны улиралд Барселоначууд мөн л онцгой амжилт үзүүлж, 96 оноотойгоор аваргын титмийг хүртэв<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/13368064.stm Barcelona secure La Liga Spanish title hat-trick] BBC Sport. Retrieved 30 May 2011</ref>. 2010 оны 11-р сард Ла Лигийн ээлжит тойргийн хүрээнд Реал Мадридтай учраа таарч 5-0 онооны давамгайллаар ялалт байгуулсан нь Барселона клубын ур чадварыг дэлхийг тамгаласан юм. Энэ улиралд тэд Испанийн эзэн хааны цомын тэмцээний шигшээ тоглолтод Реал Мадридад 1-0 онооны харьцаагаар хожигдож хоёр дахь цомоо хүртэж чадсангүй<ref>[http://www.skysports.com/football/match_report/0,19764,11065_3365041,00.html Madrid clinch Copa del Rey] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110423012003/http://www.skysports.com/football/match_report/0%2C19764%2C11065_3365041%2C00.html |date=23 April 2011 }} Sky Sports. Retrieved 30 May 2011</ref>. Гэсэн ч "буурал тив"-ийн хамгийн нэр хүндтэй тэмцээн болох Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолт тэднийг хүлээж байлаа. Английн алдарт Уэмбли цэнгэлдэхд болсон шигшээ тоглолтод Манчестер Юнайтед клубтэй учраа таарч 3-1 онооны харьцаагаар хожсоноор дэлдэн чихтийг дөрөв дэх удаагаа өргөж багийн шинэ түүхийг бичиглэв<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/13576522.stm |title=Barcelona 3–1 Man Utd |author=Phil McNulty|date=28 May 2011|publisher=BBC |accessdate=30 May 2011}}</ref>. 2011 оны наймдугаар сард Испанийн супер цомын тэмцээнд Реал Мадридтай учраа таарсан Барселона клуб ялалт байгуулав. Энэ тоглолтод "Ла Масиа"-гаас төрөн гарсан Ческ Фабрегас гялалзаж, европын шилдэг багуудын хараанд өртөв. Испанийн супер цомын тэмцээнд түрүүлсэн Барселона клуб замналын туршид 73 цом хүртэж, мөнхийн өрсөлдөгч Реал Мадридтай тэнцэж ирэв.<ref>{{cite web|url=http://www.marca.com/2011/08/17/futbol/equipos/barcelona/1313608792.html |title=El Barça iguala en títulos al Real Madrid |publisher=MARCA.com |accessdate=18 August 2011}}</ref> Барселона клуб цомын баяраа тэмдэглээд удаагүй байхдаа Европын супер цомын тэмцээнд Португалийн Порту клубтэй учраа таарах ёстой болов. Уг тоглолтод Барселоначууд өрсөлдөгчөө 2-0 онооны харьцаагаар хожиж, нийт цомынхоо тоогоор Реал Мадридыг гүйцэж түрүүлсэн билээ. Ийнхүү нэгхэн сарын дотор мөнхийн өрсөлдөгчөө замналынхаа турш хүртсэн цомынхоо тоогоор тэргүүлж эхэлсэн нь энэ юм<ref> {{cite web|url=http://www.sport.es/es/noticias/barca/2011/08/27/barca-madrid/1131109.shtml |title=El club azulgrana ya tiene más títulos que el Real |publisher=SPORT.es |accessdate=27 August 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120110150632/http://www.sport.es/es/noticias/barca/2011/08/27/barca-madrid/1131109.shtml |archivedate=10 January 2012 |df= }}</ref>. Хувь дасгалжуулагчийн тухайд Хосеп Гуардиолагын үзүүлсэн амжилт үлгэрийн гэмээр байлаа. Барселона клубт ирээд ердөө гуравхан жилийн дотор 12 цом хүртсэн нь Барселона клубийн түүхэн дэх бүх дасгалжуулагчдын оройд гарч, Европ тивийн тавцанд ч түүний амжилт тодоор цуурайтсан юм<ref>{{cite web|url=http://www.sport.es/es/noticias/barca/20110827/pep-guardiola-supero-marca-johan-cruyff/1131117.shtml |title=Pep Guardiola superó la marca de Johan Cruyff |date=26 August 2011 |work=Sport.es |accessdate=26 August 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120709100016/http://www.sport.es/es/noticias/barca/20110827/pep-guardiola-supero-marca-johan-cruyff/1131117.shtml |archivedate=9 July 2012 |df= }}</ref>. [[File:Messi with Neymar Junior the Future of Brazil.jpg|thumb|200px|right|Клубуудын ДАШТ-ний дараа Месси, Неймар нар бие, биендээ баяр хүргэж байна]] Барселона клубыг 12-р сард өөр нэгэн цом хүлээж байлаа. Дэлхийн клубуудын аварга шалгаруулах тэмцээний шигшээ тоглолтод Өмнөд Америкийн аварга Сантос клубтэй учраа таарч 4-0 онооны зөрүүгээр ялалт байгуулж, улмаар аварга болов. Энэ тоглолтод алдарт Лионель Месси хоёр гоол, Шави, Фабрегас нар нэг гоол оруулж багаа амжилтад хөтөлжээ<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/santos-fcb-legendary-barca-0-4|title=SANTOS-FCB: Legendary Barça (0–4)|date=18 December 2011|work=FC Barcelona|accessdate=18 December 2011}}</ref>. Энэ үе бол нэг баг төдийгүй хувь дасгалжуулагчийн тухайд дахин давтагдашгүй гэмээр гайхалтай он жилүүд байлаа. Пеп Гуардиола боломжит 24 цомоос 14-ийг хүртсэн<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/guardiola-winning-13-out-of-16-titles-is-only-possible-when-you-have-a-competitive-mentality|title=Guardiola: "Winning 13 out of 16 titles is only possible when you have a competitive mentality"|date=18 December 2011|work=FC Barcelona|accessdate=18 December 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/clubworldcup/matches/round=257437/match=300180901/summary.html | title=Santos humbled by brilliant Barcelona|date=18 December 2011|work=fifa.com|accessdate=18 December 2011}}</ref> нь дэлхийн хөлбөмбөгийн түүхэнд дахин даватагдана гэдэг эргэлзээтэй. Бахдам амжилтын дараа Барселона клуб 2011-2012 оны Аваргуудын лигийн улиралд шигшээ тоглолтод Английн Челси клубт хожигдож ялагдал хүлээв. Яг үүний дараа Гуардиола өөрийгөө тактикийн алдаа гаргасан хэмээн үзэж, амжилт ялалтад пологдсон хөгжөөн дэмжигчид хүртэл Гуардиолаг шүүмжилж байлаа. Амжилт муутайхан улирлын дараа 2012 оны зургаадугаар сарын 30-ны өдөр Пеп Гуардиола Барселона клубыг орхиж байгаагаа зарлав. Түүний залгамжлагчаар багийн удирдлагууд туслах нь байсан Тито Вийяноваг нэрлэсэн билээ<ref>{{cite web |url=http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1055094/pep-guardiola-to-part-company-with-barcelona---reports?cc=5901 |title=Pep Guardiola to part company with Barcelona – reports – ESPN FC |publisher=Soccernet.espn.go.com |date=26 April 2012 |accessdate=29 November 2012 |archive-date=29 Дөрөвдүгээр сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120429170831/http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1055094/pep-guardiola-to-part-company-with-barcelona---reports?cc=5901 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/chelsea/9222641/Barcelona-v-Chelsea-Pep-Guardiola-keeps-calm-as-Nou-Camp-critics-question-selection-and-tactics.html | location=London | work=The Daily Telegraph | title=Barcelona v Chelsea: Pep Guardiola keeps calm as Nou Camp critics question selection and tactics | date=24 April 2012}}</ref> <ref>{{cite news|title=Pep Guardiola's 14 trophies at Barcelona – in pictures|url=https://www.theguardian.com/football/gallery/2012/apr/27/pep-guardiola-barcelona|publisher=The Guardian|date=25 October 2015}}</ref>. Пеп Гуардиолагын гайхалтай тактик залуучуудад итгэх итгэл, тоглолтын хэв маягыг зоригтой өөрчилсөн зэрэг нь хөлбөмбөгөөр зогсохгүй багийн спортын түүхэнд тодоор тэмдэглэгдэн үлдсэн билээ. === Гуардиолагаас хойшхи Барселона (2012-)=== Өмнө нь Барселона клубын туслах дасгалжуулагчаар ажиллаж байсан Тито Вийяанова 2012 оны зун багийн ерөнхий дасгалжуулагч болов. Тэрээр өмнөх дасгалжуулагч Пед Гуардиолагын арга барилыг өөрчлөлгүйгээр түүний босгосон өвийг улам батжуулж, Ла Лигийн улиралд 100 оноогоор ялалт байгуулжээ. Барселоначууд энэ улиралд ердөө хоёрхон л хожигдсон юм. Лионель Месси энэ улиралд 46 гоол оруулж мэргэн бууч болсон бол улирлын туршид тэр хоёр хет-трик гүйцэтгэжээ. 2013 оны тавдугаар сарын 11-ний өдөр Барселона клуб улирлын тоглолт дуусахаас дөрвөн тоглолтын өмнө аварга болж, 22 дахь удаагаа энэ алдрыг хүртэв. Тэд энэ улиралд гуравдугаар сараас эхлэн Реал Мадридаас 15 онооны зөрүүтэй байсаар аваргалсан юм<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/champions|title=Champions!|date=11 May 2013|accessdate=11 May 2013|publisher=FC Barcelona|archive-date=7 Зургадугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607114411/http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/champions|url-status=dead}}</ref>. Үүнээс гадна тэд Испанийн эзэн хааны цом болон Аваргуудын лигийн хагас шигшээ хүртэл явжээ. Амжилт ялалтаар дүүрэн байсан шинэ дасгалжуулагч Тито Вийяанова улаан хоолойн хорт хавдартай гэж оношлогдон эмчлүүлэх шаардлагатай болсон тул багийн дасгалжуулагчийн ажлаа өөрийн туслахдаа шилжүүлэхээс өөр аргагүй болжээ. Улирал дундуур тэр эргэн ирсэн ч гурван сарын нас үлдсэн гэж оношлогдсон тул эрүүл мэндийн шалтгааны улмаас албан үүргээсээ өөрийн хүсэлтээр татгалзсан юм.<ref>{{cite news|title=Tito Vilanova: Barcelona manager steps down through ill health|url=http://www.bbc.co.uk/sport/football/23376453|publisher=BBC|date=9 February 2016}}</ref> Баг урт хугацааны туршид ерөнхий дасгалжуулагчгүй байсаар 2013 оны долоодугаар сарын 22-нд Херардо "Тата" Мартино ерөнхий дасгжуулагч болов<ref>{{Cite tweet|number = 359352370775339010|user = marca|title = ÚLTIMA HORA {{!}} Tata Martino ya es entrenador del FC Barcelona <!--http://ow.ly/ncFeH-->|author = Marca|date = 22 July 2013|author-link = Marca (newspaper)|access-date = 23 July 2015|language = es}}</ref>. Түүний хамгийн эхний шалгуур нь Испанийн супер цомын тэмцээн байлаа. Энэ тэмцээнд тэд өрсөлдөгч багтайгаа 1-1 онооны харьцаагаар тэнцэж, зочлон тоглолтод гоол оруулсан гэсэн үндэслэлээр ялалт байгуулж чадсан юм. Ийнхүү шинэ улирал эхэлж Барселона клуб өмнөхөөсөө туйлийн орон гаран тоглолт үзүүлж байлаа. 2014 оны нэгдүгээр сарын 23-ны өдөр багийн ерөнхийлөгч Сандро Россел албан тушаалаа өөрийн хүсэлтээр огцров. Учир нь тэрээр Бразилийн шинэ од Неймарыг багтаа авахдаа наймааны тогтсон дүрмийг зөрчсөн хэрэгт холбогдсон тул ийм шийдвэр гаргажээ. Улмаар түүний орыг Хосеп Мариа Бартомеу дахин залгамжилсан юм. Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо 2014 оны дөрөвдүгээр сард Олон улсын хөлбөмбөгийн холбооны баримталдаг солилцоо наймааны дүрмийг илтэд зөрчиж, 18-аас доош насны тоглогчийг багтаа элсүүлсэн гэж үзэн өвлийн болон зуны наймааны цонхоор шинэ тоглогч худалдаж авахыг нь хориглов<ref>{{cite web|title=Barcelona hit with a year-long transfer ban for breaching rules on youngsters|url=https://www.theguardian.com/football/2014/apr/02/barcelona-transfer-ban-fifa-fine|publisher=The Guardian|accessdate=2 April 2014}}</ref>. Өөрөөр хэлбэл тэднийг 90 хоногийн хугацаанд наймаанд оролцохыг хориглон, 450,000 швейцар франкаар торгосон юм. Хэдийгээр Барселона клуб спортын арбитрын шүүхэд давж заалдсан ч хэрэгсэхгүй өнгөрсөн билээ<ref>{{cite web|title=Spanish FA, FC Barcelona sanctioned for international transfers of minors".|url=http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/news/newsid=2313003/|publisher=FIFA|accessdate=2 April 2014}}</ref> <ref name="transfer ban">[http://www.bbc.com/sport/0/football/30633737 "Barcelona transfer ban appeal rejected by Court"]. BBC. Retrieved 30 December 2014</ref>. [[File:Luis Suarez FCB 2014.jpg|thumb|left|upright|2014 онд Уругвайн хөлбөмбөгч Луйз Суарез 81-94 сая еврогоор Барселонад нэгдэж багийнхаа рекордыг тогтоов.]] 2014 оны улирлын чухал тоглолтод Атлетико Мадрид клубтэй учраа таарав. Энэ тоглолтод Барселона клуб заавал ялах даалгавартай байсан. Тоглолтыг 49 дэх минут хүртэл тэргүүлж явсан Барсагын хаалганд Атлетикогын Диего Годин мөргөж гоол оруулснаар тэнцүүлж, улмаар Атлетико Мадрид Ла Лигийн аварга болсон билээ<ref>{{cite news|last=Martin|first=Richard|title=Barcelona 1 Atletico Madrid 1, La Liga: match report|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/la-liga/10838338/Barcelona-v-Atletico-Madrid-La-Liga-live.html|accessdate=17 May 2014|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|date=17 May 2014}}</ref>. Лигийн цомоо харамсалтайгаар алдсан Барселона багийн удирдлагууд ерөнхий дасгалжуулагчийн суудалд өмнө нь багийн тоглогч байсан Луйз Энрикег авчрах шийдвэр гаргажээ. Багийнхан түүнтэй хоёр жилийн гэрээ байгуулаад байв. Луйз Энрике суудлаа авсан даруйдаа Барселона клубын спортын үйл ажиллагаа хариуцсан захирлын суудалд багийн анд Андони Зубизареттаг тохоон томилжээ<ref>{{cite news|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/luis-enrique-signs-two-year-deal-as-new-fc-barcelona-manager|title=Luis Enrique signs two year deal as new FC Barcelona manager|publisher=FC Barcelona|date=19 May 2014|accessdate=19 May 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/sport/0/football/27477125|title=Barcelona appoint Luis Enrique as first-team coach|publisher=BBC Sport|date=19 May 2014|accessdate=19 May 2014}}</ref>. Энрикегийн дараагийн шийдвэр бас л дуулиан дагуулав. Уругвайн шилдэг тоглогч Луйз Суарезийг Английн Ливерпүүл клубээс 81-94 сая еврогоор авсан нь багийн хамгийн үнэтэй солилцоо наймаа болсон билээ<ref>{{cite news|title=Luis Suarez: Liverpool & Barcelona agree deal for striker|url=http://www.bbc.com/sport/0/football/28180600|accessdate=11 July 2014|publisher=BBC Sport|date=11 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140712035115/http://www.bbc.com/sport/0/football/28180600|archivedate=12 July 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/fc-barcelona-and-liverpool-fc-have-reached-an-agreement-for-the-transfer-of-luis-suarez |title=FC Barcelona and Liverpool FC have reached an agreement for the transfer of Luis Suárez |publisher=FC Barcelona |date=11 July 2014 |accessdate=11 July 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140712034551/http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/fc-barcelona-and-liverpool-fc-have-reached-an-agreement-for-the-transfer-of-luis-suarez |archivedate=12 July 2014}}</ref>. Гэвч тэрээр Дэлхийн аваргын хэсгийн тоглолтод Италийн хамгаалагч Жиоржио Килиениг хазсан нь ОУХБХ-ноос дөрвөн сарын торгууль авахад хангалттай шалтгаан болжээ. 2014 оны 12-р сард Спортын арбитрын шүүхээр Барселонагы асуудлыг дахин хэлэлцэж, улмаар тэдний наймаа явуулах эрхийг 2015 оны өвөл хүртэл сунгах шийд гаргав<ref name="transfer ban"/> Энэ шийдвэр гарсаны дараа багийн удирдлагууд Спортын асуудал эрхэлсэн захирал Зубизареттаг үүрэгт ажлаас нь халжээ. Дараа сард нь багийн дэд ерөнхийлөгчөөр Хорди Местре, УЗ-ын гишүүнээр Хавиер Бордас, Карлес Резач, Ариедо Брайда нарыг шинээр томилсон байна<ref>{{cite news|url=http://www.fcbarcelona.com/club/detail/article/new-football-area-technical-commission-presented|title=New Football Area Technical Commission presented|publisher=FCBarcelona.com|date=12 February 2015}}</ref>. Барселона клуб 2014-2015 оны улиралд гайхалтай байж Ла Лиг, Эзэн хааны цом, Аваргуудын лиг гэсэн гурван томоохон цомыг хүртэж энэ амжилтыг давтсан Европын анхны баг болжээ<ref name="second treble">[http://www.espnfc.com/blog/the-match/60/post/2479474/johan-cruyffs-influence-barcelona-win-champions-league "Johan Cruyff's influence endures as Barcelona complete the 'double-treble"]. ESPN. Retrieved 8 June 2015</ref>. 2014 оны тавдугаар сарын 17-ны өдөр Атлетико Мадридыг хожсоноор Барселоначууд 23 дахь удаагаа Лигийн аварга болов<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/title-league-champions-fcbarcelona-atletico-madrid-2014-15|title=Barcelona are La Liga Champions|publisher=FCBarcelona.com|date=17 May 2015|accessdate=17 May 2015|archive-date=19 Тавдугаар сар 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519225125/http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/title-league-champions-fcbarcelona-atletico-madrid-2014-15|url-status=dead}}</ref>. Ингэснээр сүүлийн 10 жилийн хугацаанд долоо дахь удаагаа аварга болсон юм. 2014 оны тавдугаар сарын 30-ны өдөр Эзэн хааны цомын тэмцээний шигшээ тоглолтод Баскын нэр төр гэгдэх Атлетик Бильбаог хожсон<ref>{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/match-archive/2014-2015/copa-del-rey/final/athletic-club_fc-barcelona|title=Barca won 27th title of Copa Del Rey|publisher=FCBarcelona.com |date=30 May 2015 |accessdate=30 May 2015}}</ref> бол ердөө сар хүрэхгүй хугацааны дараа Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолтод Италийн Ювентусыг 3-1 онооны харьцаагаар буулган авч түүхэндээ тав дахь удаагаа дэлдэн чихтийг өргөсөн юм<ref>{{cite web|url= http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/champions-league/11652515/Champions-League-final-Juventus-vs-Barcelona-live.html|title=Barcelona crush Juventus in Champions League final: as it happened|date=6 June 2015|work=Daily Telegraph|accessdate=8 June 2015}}</ref>. Энэ улиралд Барселона клубын довтолгооны гурвал болох Месси, Суарез, Неймар "МСН" нар 122 гоол оруулж, Испанийн хөлбөмбөгийн нэгэн шинэ хуудсыг нээсэн билээ<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2015/jun/06/barcelona-luis-suarez-lionel-messi-juventus-champions-league-final|title=Barcelona's Luis Suárez, Leo Messi and Neymar too good for Juventus|date=6 June 2015|accessdate=1 November 2015|work=The Guardian}}</ref>. Барселона клуб 2015 оны наймдугаар сарын 11-нд Европын супер цомын тэмцээнд нутаг нэгт Севийя клубтэй учраа таарав. Тэд Севийя клубыг 5-4 онооны харьцаагаар буулган авч тус цомыг тав дахиа өргөж, тэмцээний оргил амжилтыг тогтоожээ. Энэ оныхоо 12-р сард зохиогдсон Клубуудын ДАШТ-ний шигшээ тоглолтод Аргентины Ривер Плейтийг хүлээн авч 3-0 онооны давамгайллаар ялалт байгуулж энэ цомыг гурав дахиа өргөв. Энэ нь тус тэмцээний рекорд амжилт болсон билээ. Харин тэмцээний шилдэг гурван тоглогчоор Месси, Суарез, Иниьеста нар нэрлэгдсэн юм<ref>{{cite news|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/iniesta-messi-and-suarez-make-up-club-world-cup-podium|title=Iniesta, Messi and Suárez make up Club World Cup Podium|date=20 December 2015|publisher=FCBarcelona.com}}</ref>. Барселона клуб ийнхүү олон улсын тавцнаас нийт 20 дахь цомоо өргөж, Египетийн алдарт Аль Ахли багтай тэнцжээ. Барселона клуб 2015 онд бүх тэмцээнийг оролцуулаад 180 гоол оруулж рекорд тогтоож олныг алмайруулав. 2016 оны нэгдүгээр сард Барселона клубд тавьсан наймааны хориг цуцлагдав. Тэд багийнхаа бүх гишүүдтэй гэрээгээ сунгаж, Алекс Видал болон Арда Туран нарыг эгнээндээ нэгтгэжээ. Тэрээр хоёрдугаар сарын 10-ны өдөр Эзэн хааны цомын тэмцээний шигшээ тоглолтод шалгаран клубын дээд амжилтыг тогтоов. Мөн тэрээр 28 тоглолт дараалан хожигдоогүй гэсэн амжилтаар өмнөх дасгалжуулагч Гуардиологын рекордыг эвджээ. Тэд лигийн тоглолтын хүрээн Райо Валлекано клубыг 5-1 онооны харьцаагаар хожиж хожигдоогүй цуврал нь 34 болов. Энэ нь заналт өрсөлдөгч Реал Мадридыг гүйцэж түрүүлэхэд хангалттай байлаа. Нийтдээ Барселона клубын хожигдоогүй цуврал 39 болсон бөгөөд тэднийг мөнхийн өрсөлдөгчид нь болох Раел Мадрид дөрөвдүгээр сарын 2-ны өдөр 2-1-ээр хожиж, гайхалтай цувралыг эцэс болгожээ<ref>{{Cite news|url=http://www.thenational.ae/sport/primera-liga/cristiano-ronaldo-fires-late-winner-as-real-madrid-end-barcelonas-39-match-unbeaten-run|title=Cristiano Ronaldo fires late winner as Real Madrid end Barcelona's 39 match unbeaten run|date=3 April 2016|work=The National}}</ref>. 2016 оны тавдугаар сарын 14-ний өдөр Ла Лигийн тоглолтын хүрээнд Гранада клубыг 3-0 онооны харьцаагаар хжиж сүүлийн найман улиралд зургаа дахь удаагаа лигийн аварга болов<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/football/2016/05/13/barcelona-and-real-madrid-la-liga-final-day-live/|title=14 May 2016|work=The Telegraph}}</ref>. 2017 оны гуравдугаар сарын 8-ны өдөр Барселоноа клуб Аваргуудын лигийн түүхэнд бас нэгэн түүх бичиглэн үлдээсэн юм. Тэд Аваргуудын лигийн хасагдах шатны тоглолтод Францын Парис Сен Жермейнтэй учраа таарч эхний тоглолтод 4-0 онооны зөрүүгээр хожигдоод байлаа. Гэвч тэд гэртээ хийсэн хариу тоглолтод 6-1 оноогоор хожиж, нийлбэр тоглолтын дүн 6-5 болсноор дараагийн шатанд шалгарсан билээ.<ref>{{Cite web|url=http://www.espn.co.uk/football/report?gameId=469090|title=Barcelona vs. Paris Saint-Germain – Football Match Report – March 8, 2017 – ESPN|website=ESPN.com|access-date=2017-03-15}}</ref> 2016-2017 оны улиралд Ла Лигийн аварын титмийг Реал Мадридад алдсан Барселона клуб Аваргуудын лигийн хагас шигшээ шатнаас Ювентус клубт хожигдон тэмцээнээ дуусгав. Улмаар Луйз Энрике гэрээгээ сунгахгүй гэж мэдэгдсэнээр Барселона клубын шинэхэн дасгалжуулагчаар Эрнесто Вальвердэ тодорсон. 2017-18 оны улиралд Ла Лигийн түрүүг хүртсэн бөгөөд тус улиралд 43 тоглолт дараалан хожигдоогүй шинэ дээд амжилтийг Ла Лигт тогтоосон байна. Аваргуудын лигийн хагас шигшээд Ливерпүүлийг талбай дээрээ 3-0 зөрүүгээр хожсон боловч Энфилд цэнгэлдэхэд болсон хариу тоглолт 4-0 зөрүүгээр хожигдож тэмцээнээ дуусгажээ. 2020 оны 1 сард Испаний супер цомын шигшээд Атлетико Мадрид багт хожигдсоны дараачаар Эрнесто Валверде үүрэгт ажлаа өгсөн бөгөөд Чики Сетиен багийн дасгалжуулагч болсон байна. Улирлын сүүлийн тоглолтоо 2020 оны 8-р сард хийж Байерн Мьюнхэн багт 8-2 зөрүүгээр хожигдсоны дараачаар 12 жилд анх удаа цомгүй улирлыг дуусгасан Сетиен болон багийн спортын захирал Эрик Абидал нар үүрэгт ажлаа өгч оронд нь Барселона клубт өмнө нь тоглож байсан Рональд Куман томилогдсон. 2020 оны 10-р сарын 27-нд багийн хөгжөөн дэмжигчид, тамирчдын эсэргүүцэлтэй тулгарсан ерөнхийлөгч Бартемеу ажлаасаа чөлөөлөгдсөн бөгөөд 2021 оны 3 сард өмнөх ерөнхийлөгч Хуан Лапорта дахин сонгогджээ. Рональд Куман багтайгаа хамт анхны цомоо 2021 оны 4 сард Эзэн хааны цомын шигшээд Атлетик багийг 4-0 зөрүүгээр хожиж өргөсөн байна. 2021 оны 8 сарын 5-нд Лионель Месси багийн санхүүгийн асуудлын улмаас багтайгаа шинэчилсэн гэрээг хийх боломжгүй болсоныг зарласан бөгөөд 18 жилийн дараачаар Месси багаа орхиж ПСЖ клубтэй нэгдсэн байна. == Хөгжөөн дэмжигчид== [[File:Tifo at Camp Nou.jpg|thumb|Камп Ноу дахь хөгжөөн дэмжигчид]] Барселона клубын хөгжөөн дэмжигчдийг "куле" гэж нэрлэдэг. Каталон хэлээр кул гэдэг нь "илжиг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Гэхдээ энэ дэмжигчдээ илжиг гэж доромжилж байгаа хэрэг биш бөгөөд нэг зүйлийн төлөө тууштай зүтгэдэг хүнийг ингэж нэрлэдэг ажээ. Клубын хамгийн анхны цэнгэлдэх болох Камп де ла Индустриад байхад энэ нэршил үүссэн гэх мэдээ бий. Испанийн улсын нийт хүн амын 25 хувь нь Барселона клубыг дэмждэг гэсэн судалгаа байдаг<ref>{{cite web|url=http://www.cis.es/cis/export/sites/default/-Archivos/Marginales/2700_2719/2705/Es2705mar_A.pdf |title=Ficha Técnica | publisher=Centro de Investigaciones Sociológicas |format=PDF |date = May 2007|accessdate=8 August 2010|language=Spanish}}</ref>. Мөн европын таван хүн тутмын нэг нь Барселона клубыг ямар нэг байдлаар хөгжөөн дэмждэг байна. Клубын гишүүнчлэлтэй албан ёсны хөгжөөн дэмжигчид 2003-2004 оны улиралд 100,000 байсан бол 2009 оны есдүгээр сард энэ тоо 170,000 мянга болж огцом өсчээ<ref name=socis>{{cite web|url=http://www.sport.es/es/noticias/barca/20090919/barcelona-tiene-170000-socios/813866.shtml |title=El FC Barcelona ya tiene 170.000 socios |publisher=SPORT.es |language=Spanish |date=19 September 2009 |first=Víctor |last=Aznar |accessdate=8 August 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120314030154/http://www.sport.es/es/noticias/barca/20090919/barcelona-tiene-170000-socios/813866.shtml |archivedate=14 March 2012 |df= }}</ref>. Энэ нь тухайн үед багийг удирдаж байсан Хоан Лапортагын маркетингийн стратеги Роналдиньо дээр түшиглэсэн ПиАр төлөвлөгөө амжилттай хэрэгжсэний нэг илрэл юм<ref>Fisk, Peter. pp. 201–202.</ref><ref>Brott, Steffen. p. 77.</ref>. 2015 оны байдлаар тус клубт 1,267 хүн нэмж бүртгүүлжээ. Дэлхий даяар Барселона клубыг дэмждэг фен клубуудын холбоо ч байгуулагдаад байна. Сүүлийн жилүүдэд дэлхийн нийтийн голлох хэрэглээ болоод байгаа нийгмийн сүлжээний цахим хуудаст хамгийн алдартай баг нь Барса юм. 2017 оны дөрөвдүгээр сарын байдлаар тэдний фейсбүүк хуудсыг 100 сая хүн дагажээ<ref name="Social media"/><ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/fcbarcelona?fref=ts|title=FC Barcelona|accessdate=1 April 2017}}</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://fanpagelist.com/category/top_users/view/list/sort/fans/page1 |wayback=20150209081114 |text="Top 100 Facebook Fan Pages" |archiv-bot=2024-12-18 21:56:47 InternetArchiveBot }}. Fanpagelist.com. Retrieved 24 October 2014</ref>. Каталоны нэр төр болсон энэ багийг дэлхийн олон алдартнууд хөгжөөн дэмждэг. Эднээс хамгийн онцлууштай нь Ромын пап II Йоан Павел амьд сэрүүндээ клубыг дэмждэг байсан юм. Түүнчлэн Барселона клубын УЗ-ын хүндэт гишүүнээр Испанийн ерөнхий сайд асан Хосе Луйз Родригез Запатерог өргөмжилжээ. Барселона клубын цэнгэлдэх улирлын туршид дундаж дүүргэлтээрээ улсдаа тэргүүлдэг бөгөөд европ тивд тэдний урд зөвхөн Боруссиа Дортмунд л бичигддэг юм<ref>{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/stats/attendance/_/league/ger.1/year/2010/german-bundesliga?cc=5901 |title=German Bundesliga Stats: Team Attendance – 2010–11 |work=[[ESPNsoccernet]] }}</ref><ref>{{cite web |url=http://arxiu.fcbarcelona.cat/web/english/noticies/club/temporada10-11/05/17/n110517117527.html |title=Camp Nou: Average attendance 79,390 &#124; FCBarcelona.cat |publisher=Arxiu.fcbarcelona.cat |date=17 May 2011 |accessdate=29 November 2012 |archive-date=8 Долдугаар сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120708133249/http://arxiu.fcbarcelona.cat/web/english/noticies/club/temporada10-11/05/17/n110517117527.html |url-status=dead }}</ref>. == Мөнхийн өрсөлдөгчид == === "Эль Класико" === [[File:Forcejeo Real Madrid - FC Barcelona.jpg|thumb|230px|2009 онд "Эль Класико"-д талбайд нь Реал Мадридыг 6-2 онооны харьцаагаар хожив]] Ла Лига болон үндэсний хэмжээнд хамгийн хүчтэйд тооцогдох Барселона болон Реал Мадридын хоорондох өрсөлдөөнийг "Эль Класико" хэмээн хүндэтгэн нэрлэдэг. Энэ өрсөлдөөн нэг талаа хүчирхэг багуудын тулаан мэт боловч нөгөө талаараа Кастиль болон Каталон үндэстнүүдийн хоорондох тулаан юм. Түүхийн урт хугацааны туршид дайн самуунтай байсан дээрх хоёр үндэстэн энх цагт спортын тавцанд ийнхүү өрсөлдөж байгаа нь энэ. Испанийн иргэний дайны жилүүдэд энэ хоёр багийн өрсөлдөөнд улстөрийн элдэв бүлэглэлүүд хөндлөнгөөс оролцож, Барселона клубыг хүчээр дардаг байлаа<ref>Ghemawat, Pankaj. p. 2.</ref>. Испанийг 1923-1930 оны үед дарангуйлж байсан Мигель Примо де Риверагын үед ч, 1939-1975 оны хооронд дарангуйлж байсан Франциско Франкогын үед ч Реал Мадридыг илтэд дэмждэг байжээ. Тэд Үндэсний үзэл гэгчийг бий болгож, энэ үзлийн гол баатраар Реал Мадридыг нэрлэж байлаа. Тиймдээ ч засгийн эрхэнд гарсан дарангуйлагчид Каталон үндэстний хэл, соёл, далбаа, сүлд тэмдэгийг хориглож байсан юм<ref>Kleiner-Liebau, Désirée. p. 70.</ref><ref>{{Cite news|author=Phil Ball |url=https://www.theguardian.com/football/2002/apr/21/championsleague.sport |title=The ancient rivalry of Barcelona and Real Madrid|work=The Guardian|publisher=Guardian News and Media |date= 21 April 2002|accessdate=13 March 2010 | location=London}}</ref>. Гэвч дарангуйлах тусам Барселона клубын дэмжигчид улам идэвхжиж, спортын өрсөлдөөн ч улам бадарч байлаа. Тиймээс "Бусад багуудаас илүү" (Mes que un club) гэх үг гарчээ. Каталончуудын талд зогсч, тэдний үзэл санаа, хүсэл тэмүүлэл, тусгаар тогтнох хүслийг хамгаалж ирсэн зохиолч Мануэль Вазкез Монтальбан Франкогын дарангуйллын эсрэг хүчтэй тэмцдэг байлаа. Багийн удирдлагууд түүний хөдөлмөр зүтгэлийг өндрөөр үнэлж удаа дараагийн шагнал өгч байсан гэдэг. 1950-иад онд Альфредо Ди Стефаног Барселонад ирнэ гэж шуугиж байсан ч тэр эцсийн мөчид Реал Мадридыг сонгов<ref>Burns, Jimmy. pp. 31–34.</ref> . Энэ нь хоёр багийн өрсөлдөөнийг улам хурцалж байсан юм. Хэдийгээр түүнийг зодож, дарамталж Реалын бүрэлдэхүүнд элсүүлсэн гэдэг ч өнөө хүртэл энэ нь нотлогдоогүй байна. Ди Стефано өөрөө ч энэ асуудалд тодорхой байр суурь илэрхийлж байгаагүй юм. 1960-аад оны үед Европын цомын хасагдах шатанд хоёр ч удаа таархад хоёуланд нь Барселона ялагдав. Энэ хоёр тоглолтод шүүгч маш олон удаагийн алдаа гаргаж, улмаар Реал Мадрид ялалт байгуулсан юм<ref name="ellis">{{cite web|url=http://elpais.com/diario/2002/04/23/deportes/1019512813_850215.html |title=De Mr. Ellis a Mr. Leafe |publisher=El País |date=23 April 2002 |accessdate=21 May 2017 |author=Narrillos, Martín|language=spanish}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2010/apr/09/joy-of-six-el-clasico |title=The Joy of Six: Real Madrid v Barcelona El Clásico classics |publisher=Guardian |date=9 April 2010 |accessdate=4 February 2015}}</ref>. 2002 онд хоёр багийн хооронд болсон тулааныг хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд зууны тулаан хэмээн цоллож байлаа. Энэ тулаанд Реал Мадрид хожсон юм. Дэлхий даяар энэ тоглолтыг 500 сая хүн үзжээ<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/7773773.stm |title=Real win Champions League showdown |publisher=BBC News |date=11 December 2008 |accessdate=21 August 2010}}</ref>. === Барселон хотын дерби === [[File:FC Barcelona vs RCD Espanyol (2005-06) (36) (142175725).jpg|thumb|2005-2006 оны улиралд болсон Барселоны дерби. Хөгжөөн дэмжигчид Каталоны далбааг мандуулж байна]] Орон нутгийн хувьд Барсагын мөнхийн өрсөлдөгч нь Эспаньол байсаар ирсэн. Эспаньолын тухайтад хөгжөөн дэмжигчид болоод багийн дотоод соёл, уур амьсгал нь үндэсний үзэл нэвт шингэсэн Барселона багийг дайснаа хэмээн үздэг уламжлалтай. Тэд багийнхаан гишүүдийг зөвхөн каталон үндэстнүүдээр бүрдүүлдэг бөгөөд өөр үндэстний, өөр улсын тамирчид болон ажилчдыг ажилд авдаггүй<ref name="Ball, Phil. pp. 86-87"/>. Эспаньол багийн цэнгэлдэх Барселона хотын Сарриа дүүрэгт оршдог<ref>{{cite web|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1901/04/09/pagina-2/33398307/pdf.html |title=Edición del martes, 09 abril 1901, página 2 – Hemeroteca – Lavanguardia.es |language=Spanish|publisher=Hemeroteca Lavanguardia|accessdate=13 March 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rcdespanyol.cat/principal.php?modulo=estatico&idcontenido=8&idmenu=2&idsubmenu=22&nombremodulo=dates&idlinkchk=21 |title=History of Espanyol |publisher=RCD Espanyol |accessdate=13 March 2010 |archive-date=28 Есдүгээр сар 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100928223937/http://rcdespanyol.cat/principal.php?modulo=estatico&idcontenido=8&idmenu=2&idsubmenu=22&nombremodulo=dates&idlinkchk=21 |url-status=dead }}</ref>. Каталон үндэстнүүдийн тусгаар тогтнолын төлөө Барселона клубын дэмжигчид дуу хоолойгоо өргөдөг бол Эспаньол бол төвийг сахисан аядуу уур амьсгалтай яг эсрэг дүр төрх нь. 1960-1970-аад оны үеийн Барселон хот дөнгөж хөгжил цэцэглэлтийнхээ замд байсан бол Барселона клубын хөгжөөн дэмжигчид ядуу тарчиг хүмүүс байлаа. Харин Эспаньолын хөгжөөн дэмжигчид дундаж давхаргын цэргийн офицер, цагдаа, олон нийтийн ажилчид байдаг байлаа. Зарим тохиолдол фашист хөдөлгөөнд нэгдсэн хүмүүс ч Эспаньолыг дэмжиж байсан гэдэг. Эспаньолыг дэмжигч талынхан 1918 онд тусгаар тогтнолын төлөөх хөдөлгөөнд нэгдэлгүй, Испанийн нэг хэсэг байхыг дэмжиж байлаа<ref name="Ball, Phil. pp. 86-87">Ball, Phil. pp. 86–87.</ref>. Хожим нь иргэний дэгдэхэд Эспаньолыг дэмжигчид фалангист фашист хөдөлгөөнийхөнд элсэн фронтод дайтаж байсан юм. Чухамдаа энэ ялгамжит байдал, тусгаар тогтнол, эрх чөлөөний талаарх үзэл бодол, зорилго нь Барселон хотын дербиг улам амттай болгодог билээ. Түүхийн хуудас хоёр талд хангалттай их байгаа ч Ла Лига дахь хоёр багийн өрсөлдөөн дэндүү хүч тэнцвэргүй, Барселона клубын давамгайлал дор өрнөж иржээ. Эспаньол клуб Ла Лигад өнгөрөөсөн 81 улирлынхаа туршид зөвхөн нэгд нь л Барселона клубын дээр бичигдэж байсан гэдэг. Барселона клуб 1933, 1947, 1964, 1975, 1992, 2016 онд зургаан удаа 5-0 гэсэн онооны зөрүүгээр ялж байлаа. Харин Эспаньолчууд 1951 онд л 6-0 оноогоор ялж байжээ. Барселона клуб 2008-2009 улиралд Испанидаа гурван цом хүртэж байх жилд Эспаньолчууд 2-1 онооны харьцаагаар хожиж байв. Энэ улиралд тэднийг талбайд нь ялсан цорын ганц баг нь Эспаньол болж байлаа<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/temporada_08-09/arxiu_partits/lliga/jornada24/Barcelona_Espanyol/partit.html |archive-url=https://archive.is/20120731081930/http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/temporada_08-09/arxiu_partits/lliga/jornada24/Barcelona_Espanyol/partit.html |dead-url=yes |archive-date=31 July 2012 |title=Matchday 24 |publisher=FC Barcelona |accessdate=13 March 2010 }}</ref>. === Милануудын эсрэг... === [[File:Milan_-_Barca_2006.jpg|thumb|Миланы Сан Сиро цэнгэлдэх хүрээлэнд 2005-2006 оны Аваргуудын лигийн үеэр учраа таарахад Барселона клубын ультрануу багаа дэмжиж байгаа нь]] Европын тавцанд Барселона клубтэй өрсөлдөөн өрнүүлдэг баг бол Италийн Милан клуб юм<ref>{{cite news|title=Puyol relishing Milan return as Barça renew rivalry|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=1908401.html|publisher=UEFA|date=20 December 2012}}</ref><ref>{{cite news|title=Barça 'Ghostbusters' prepare to face old foes|url=http://www.marca.com/2012/12/20/en/football/barcelona/1356027638.html|publisher=Marca|date=20 December 2012}}</ref><ref>{{cite news|title=El Barça-Milan es el clásico de la Champions|url=http://www.mundodeportivo.com/20130312/champions-league/barcelona-milan/clasico-champions-league_54368282396.html|publisher=Mundo Deportivo (Spanish)|date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite news|title=Milan-Barça, matches de légende(s)|url=http://fr.m.fifa.com/news/y=2013/m=10/news=milan-barca-matches-legende-2201309.html|publisher=FIFA (French)|date=21 October 2013|access-date=2 Зургадугаар сар 2017|archive-date=4 Наймдугаар сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804055346/http://fr.fifa.com/news/y=2013/m=10/news=milan-barca-matches-legende-2201309.html|url-status=dead}}</ref>. Энэ хоёр баг хоорондоо 19 удаа учраа таарч байсан түүхтэй. Энэ хоёр баг Аваргуудын лиг болон орон нутгийн лигид гайхалтай амжилт, арвин түүхтэй гэдгээрээ хоёр багийн өрсөлдөөнийг улам сонирхолтой болгодог. Хоёр багийн амжилт авсан цом шагналыг энд дурдах нь илүүц биз. Барселона болон Милан клубууд хоорондоо учраа таарахад Барсачууд найман удаа ялж, таван удаа ялагджээ. Энэ хоёр багийн гайхалтай өрсөлдөөний түүх 1959-1960 оны улиралд Европын цомын тэмцээнээс эхэлжээ. Тухайн үед Барсачууд хоёр тоглолтын нийлбэр дүнгээр 7-1 онооны харьцаагаар ялалт байгуулсан түүхтэй<ref>{{cite news|title=Milan – FC Barcelona: Did you know...|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/milan-fc-barcelona-did-you-know|publisher=FCBarcelona|date=22 October 2013}}</ref>. Йохан Кройффын "Мөрөөдлийн баг" 1994 оны Аваргуудын лигийн шигшээд нэг ч хожигдолгүй шалгарахад, Милан клуб 4-0 онооны харьцаагаар ялж, цом өргөж байлаа<ref>{{cite news|title=Milan find perfect pitch in dream final|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=1993/matches/round=57/match=51078/postmatch/report/index.html|publisher=UEFA|date=18 May 1994}}</ref><ref>{{cite news|title=Rewind to 1994: Milan down the Dream Team|url=http://www.espnfc.com/story/1041170/rewind-to-1994-milan-down-the-dream-team|publisher=ESPN FC|date=29 March 2012}}</ref>. Харин 2013 оны Аваргуудын лигийн хасагдах шатны эхний тоглолтод 2-0 онооны харьцаагаар ялагдсан ч, хариу тоглолтод 4-0 онооны харьцаагаар хожиж, томоохон эргэн эрэлт хийж байсан түүхтэй<ref>{{cite news|title=Lionel Messi inspires brilliant comeback against AC Milan to confirm 'Barca are back!': Spanish paper reaction|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/champions-league/9926762/Lionel-Messi-inspires-brilliant-comeback-against-AC-Milan-to-confirm-Barca-are-back-Spanish-paper-reaction.html|publisher=The Telegraph|date=13 March 2013}}</ref><ref>{{cite news|title=El Barça de Messi venga al de Cruyff|url=http://deportes.elpais.com/deportes/2013/03/11/champions/1363019461_534871.html|publisher=El País (Spanish)|date=12 March 2013}}</ref>. == Эзэмшил, санхүү == Испанийн хөлбөмбөгийн холбоонд бүртгүүлсэн Реал Мадрид, Атлетик Бильбао, Осасуна, Барселона клубууд төрийн бус байгууллага хэлбэрээр бүртгүүлсэн байдаг. Гэхдээ олон нийтэд үйлчлэх байгууллага хэлбэрээр бүртгүүлж байжээ. Барселона клубын албан ёсны гишүүнчлэлийг "социс" гэдэг бөгөөд клубын хамгийн хүчтэй зөвлөл юм. 2016 оны байдлаар 140,000 социс бүртгэгджээ<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/club/detail/article/fc-barcelona-and-leo-messi-headline-globe-soccer-awards-2015|title=FC Barcelona and Leo Messi headline Globe Soccer Awards 2015|publisher=FCBarcelona|date=27 December 2015}}</ref>. Санхүүгийн алдарт "Форбес" сэтгүүлийн 2010 оны үнэлгээгээр Барселона клубыг 752 сая еврогоор үнэлжээ. Барсагын урд Манчестер Юнайтед, Реал Мадрид, Арсенал клубууд л бичигдсэн байна. Харин 2014 онд Форбесийн үнэлгээ 3.2 тэрбум ам.доллар болж өсчээ<ref name="Deloitte"/><ref name="Forbes 2014">{{cite web|title=The World's 50 Most Valuable Sports Teams 2014|url=http://www.forbes.com/pictures/mli45ejlgl/2-barcelona/|website=Forbes.com}}</ref>. == Клубийн онцгой амжилтууд == [[File:Leo Messi (cropped).jpg|thumb|170px|left|Клубын бүх цаг үеийн мэргэн бууч Лионель Месси]] [[File:Xavi Joan Gamper 2008.jpg|thumb|230px|Барселонагын төлөө хамгийн олон тоглолтод оролцсон Шави]] Барселона клубийн нэрийн өмнөөс бүх тоглолтыг оролцуулаад 767 тоглолтод оролцсон Шави хамгийн олон тоглолтод оролцсон тамирчин. Мөн түүнчлэн Ла Лигийн 505 тоглолтод оролцсон нь бас л рекорд амжилт болжээ. Хөлбөмбөгийн шинэ цагийн домог Лионель Месси одоогийн байдлаар бүх тоглолтыг оролцуулаад 539 гоол оруулаад байна. Гэвч албан ёсны тэмцээнд тэрээр 507 гоол оруулжээ. Энэ нь 87 жилийн туршид эвдэгдээгүй Паулиньо Алкантарагын амжилтыг эвдсэн үзүүлэлт болсон юм. Л.Месси мөн Европын тавцанд 97, Олон улсын тавцанд 102 гоол оруулж, дээд амжилт тогтоожээ. Түүнээс гадна Ла Лигийн түүхэнд 349 гоол оруулж, дээд амжилт тогтоогоод байна. Барселона клубын өөр гурван тамирчин Ла Лигт 100-аас дээш гоол оруулсан байдаг. Чесар (190), Лашло Кубала (131), Самуэль Это (108) нар Ла Лигийн түүхэнд бичигдсэн гурван тоглогч юм. Хосеп Самитиерын тухайд Эзэн хааны цомын тэмцээнд Барселона клубын нэрийн өмнөөс 65 гоол оруулжээ. Ла Лигийн түүхэнд нэг тоглолтод хамгийн олон гоол оруулсан тоглогч бол Лашло Кубала юм. Тэрээр 1952 оны Ла Лигийн улиралд Спортинг де Гихоны эсрэг долоон гоол оруулжээ<ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/story/967644/rewind-to-1961-ladislao-kubalas-legacy-at-barcelona|title=Kubala's legacy at Barcelona|work=ESPN FC|date=3 October 2011}}</ref>. Харин Аваргуудын лигийн тоглолтод Лионель Месси Байер Леверкузений эсрэг таван гоол оруулж, европын тавцанд рекорд тогтоосон юм. Шилдэг хаалгачид олгодог Заморагын цомыг Антони Рамаллетс, Виктор Валдес нар тус бүр 20 удаа хүртэж багийн дээд амжилт тогтоожээ. Ла Лигийн түүхэнд хамгийн цөөхөн буюу 0.832 гоол алдаж байсан нь Испанийн томоохон амжилт болсон юм<ref>{{cite web|url=http://www.cihefe.es/cuadernosdefutbol/2014/12/guardametas-de-primera-1928-2014/|title=Guardametas de Primera (1928–2014)|publisher=CIHEFE}}</ref>. Мөн тэрээр бүх тоглолтод 896 минутын туршид хаалгандаа гоол алдалгүй өвөрмөц нэгэн амжилт тогтоожээ<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/victor-valdes-sets-unbeaten-record-at-896-minutes |title=Víctor Valdés sets unbeaten record at 896 minutes |publisher=FCBarcelona|date=6 November 2011}}</ref>. Ла Лигийн түүхэнд Клаудио Браво 754 минутын туршид хаалгаа хуурай манаж өвөрмөц амжилт тогтоосон юм<ref>{{cite web|url=http://www.sport.es/es/noticias/barca/claudio-bravo-recupera-imbatibilidad-3789378|title=Claudio Bravo recovers his unbeaten record|publisher=Sport (Spanish)|date=20 December 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/claudio-bravo-close-to-claiming-zamora-trophy |title=Claudio Bravo close to claiming Zamora Trophy|publisher=FCBarcelona|date=19 May 2015}}</ref>. Жек Грийнуэлл 9 жил Барселонаг дасгалжуулж, хамгийн удаан хугацаанд тус клубийг удирдсан дасгалжуулагч болжээ. Харин хамгийн амжилтттай дасгалжуулагч бол дөрвөн жилд 14 цом хүртсэн Пеп Гуардиола юм. Харин Барселона клубийн нэрийн өмнөөс хамгийн олон цом хүртсэн тамирчид бол Андрес Иниьеста, Месси нар 30 цом хүртэж амжилт тогтоожээ<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/messi-and-iniesta-top-xavis-25-titles |title=Messi and Iniesta top Xavi's 25 titles|publisher=FCBarcelona|date=21 December 2015}}</ref>. Бареслона клубийн "Камп Ноу" цэнгэлдэх нь Европын хамгийн том цэнгэлдэх юм. Энэ цэнгэлдэхэд 1986 оны гуравдугаар сарын 3-ны өдөр Аваргуудын лигийн шөвгийн наймд Ювентусын эсрэг хийсэн тоглолтыг 120,000 мянган хүн үзэж дээд амжилт тогтоосон юм<ref name=teamrecords>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/club/the-honours/detail/card/fc-barcelona-team-records |title=FC Barcelona team records |publisher=FC Barcelona |date=2 June 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130127205655/http://www.fcbarcelona.com/club/the-honours/detail/card/fc-barcelona-team-records |archivedate=27 January 2013 |df=dmy }}</ref>. Камп Ноу цэнгэлдэхийг 1990 оноос хойш өөрчлөн шинэчилж, одоогийн байдлаар 99,354 хүний багтаамжтай болсон байна. Испанийн хөлбөмбөгийн түүхэнд нэг улиралд таван цом хүртсэн анхны багаар Барселона тодорчээ. Тэд 1951-1952 оны улиралд таван цом хүртэж байсан юм<ref>{{cite web|url=http://www.mundodeportivo.com/futbol/mundial-de-clubes/20151219/30921299603/el-barca-de-les-cinc-copes-iii.html |title=El Barça de les Cinc Copes (III) |publisher=Mundo Deportivo (Spanish)|date=19 December 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sport.es/es/noticias/libros-fc-barcelona/basora-mite-les-cinc-copes-4810178 |title=Basora, the legend of the five cups |publisher=Sport (Spanish)|date=14 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://as.com/futbol/2014/11/01/primera/1414833365_741941.html |title=Murió Biosca, the captain of ‘Barça of the Five Cups’ |publisher=AS (Spanish)|date=1 November 2014}}</ref>. 2009 оны 12-р сарын 18-ны өдөр Дэлхийн клубуудын АШТ-нд ялалт байгуулснаар Барселона клуб календарийн нэг жилд зургаан цом хүртэж гайхалтай амжилт үзүүлсэн юм<ref>{{cite web|url=http://www.skysports.com/football/news/11946/9872086/treble-winners-barcelonas-2015-team-emulate-the-super-seven |title=Treble winners: Barcelona's 2015 team emulate the super seven |publisher=Sky Sports|date=6 June 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/news/newsid=1151723.html |title=Kings, queens and a young prince |publisher=FIFA|date=23 December 2009|accessdate=23 March 2010}}</ref>. 2014 оны долоодугаар сард Луйз Суарезтай 75 сая фунт, Неймартай 83 сая фунтийн гэрээ байгуулснаар нэг жилд хамгийн өндөр үнийн дүнгээр гэрээ байгуулсан рекорд тогтоожээ. Барселона клуб 2016 онд бүх тэмцээнийг оролцуулаад 39 тэмцээнд ялагдал гээчийг амсаагүй байна. Энэ нь клубын дээд амжилт юм. == Багийн бэлгэдэл, өнгө == [[File:Fc_barcelona_1st_badge_1899.png|thumb|right|Барселона клубын анхны бэлгэдэл]] Барселона клуб хамгийн анхны дугуй бамбайн дотор ромбон хэлбэртэй дүрс байрлуулж, дээр нь Арагоны титмийг байруулжээ. Титэмний дээр Жеймс хааны сарьсан багваахайг дүрсэлсэн байна. Уг ромбо дүрсний хоёр талд далдуу болон лаврын навч дүрсэлсэн байдаг юм. 1910 онд багийн тамирчин, ажиллагсад, гишүүдийн дунд бэлгэдэл зохиох уралдаан зарлаж Карлес Комамала түрүүлжээ. Энэ бэлгэдэл одоо ч хэлбэр дүрсээ алдалгүй өнөөг хүрсэн юм. Комамала нь Каталоны далбаа, Жоржийн загалмай, багийн өнгө зэргийг бэлгэдэлд дүрсэлжээ. Одоогийн хөх, улаан өнгийн өмсгөлийг 1900 онд Хиспаниа багийн эсрэг өмсчээ<ref>Ball, Phil p. 90.</ref>. Хөх, улаан өнгө хэрхэн багийн үндсэн өнөг болсон талаар олон янзын домог бий. Барселона клубын анхны ерөнхийлөгчийн хүү Артур Уитти багийн өмсгөл хийх санаагаа Мерчант Тейлорын сургуулийн багийн өмсгөлөөс санаа авчээ. Тухайн үед тус сургуулийн баг хөх, улаан өнгийн өмсгөлтэй байсан гэдэг. Бас өөр нэг домог байдаг нь багийг үндэслэгч Хоан Гампер өөрийн төрсөн нутгийн Базел клубын өмсгөлийг бага зэрэг өөрчлөөд Барселона клубын өмсгөл болсон гэдэг домог. Одоо энэ домгийг Барселона клубын хөгжөөн дэмжигчид бараг хүлээн зөвшөөрчээ. Харин багийн хоёрдугаар өмсгөл болох шар, улбар шар өнгийг Каталоны төрийн далбаанаас сэдэвлэн сонгосон байдаг. === Өмсгөл үйлдвэрлэгч, өмсгөлийн ивээн тэтгэгч === Барселона клуб 2011-2012 оны улирал хүртэл өмсгөлийнхөө урд ямар нэгэн компанийн лого, дүрс тэмдэг тавьж байсангүй. Барселона клуб сайн санааны зорилгоор 2006 оны долоодугаар сарын 14-ний өдөр НҮБ-ын Хүүхдийг ивээх сантай таван жилийн гэрээ байгуулж, лого, дүрсийг нь урдаа тавьж байхаар тохирчээ. Гэвч тэд ямар нэгэн төлбөр аваагүй бөгөөд Барселона клубын зүгээс жилд 1.5 сая евро хандивлаж байх гэрээ байгуулсан юм. Ашгийн төлөө өмсгөлөө худалдаж байгаагүй тус клуб 2011-2012 оны улирлаас эхлэн "Катарын сан"-тай таван жилийн 150 сая еврогын гэрээ байгуулснаар өмсгөлийн урд нь "Катарын сан" бичиглэл байх болсон юм. Гэвч гэрээгээ гурван улирлын дараа дуусгаж Катарын агаарын тээвэртэй зургаан жилийн гэрээ байгуулжээ. Катарын сангийн лого оймс болон бэлтгэлийн өмсгөл дээр байршил болсон юм. Катарын агаарын тээвэр компани 2016 онд гэрээгээ дахин нэг жилээр сунгажээ. 2017 оноос эхлэн Ракутен компани багийн өмсгөлийг ивээн тэтгэх болсон. {| class="wikitable" style="text-align: center" |- !Хугацаа !Өмсгөл үйлдвэрлэгч !Өмсгөлийн хамтрагч |- | 1982–1992 | | Meyba | rowspan=3|— |- | 1992–1998 | | Kappa |- | 1998–2006 | rowspan="7" | Nike |- | 2006–2011 | | UNICEF |- | 2011–2013 | | Qatar Foundation / UNICEF |- | 2013–2014 | | Qatar Airways / [[Intel]] / UNICEF |- | 2014–2017 | | Qatar Airways / [[Intel]] / UNICEF / Beko |- |2017–2022 | | Rakuten / [[Intel]] / UNICEF / Beko |- |2022- |Spotify / UNHCR / AMBILIGHT TV |} == Цэнгэлдэх хүрээлэн == Барселона клубын анхны албан ёсны цэнгэлдэх хүрээлэн бол Камп де ла Индустриа юм. Тухайн үед цэнгэлдэх хүрээлэн 6,000 хүний багтаамжтай байлаа. Өдрөөс өдөрт өсөн нэмэгдэж байгаа хөгжөөн дэмжигчдээс шалтгаалан энэ цэнгэлдэх хүрээлэнд удаагүй билээ<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.cat/web/catala/noticies/club/temporada08-09/03/n090314107593.html |archive-url=https://archive.is/20120804055554/http://www.fcbarcelona.cat/web/catala/noticies/club/temporada08-09/03/n090314107593.html |dead-url=yes |archive-date=4 August 2012 |publisher=FC Barcelona |title=Cent anys del camp de la Indústria |accessdate=11 September 2010 |date=14 March 2009 |author=Santacana, Carles |language=Catalan }}</ref>. 1922 онд Барселоначууд 20,000 хүний багтаамжтай Камп де Лс Кортс цэнгэлдэхэд шилжсэн юм. Тухайн үед багийн удирдлагууд банкнаас мөнгө зээлж энэхүү цэнгэлдэхийг бариулж байжээ. Хөгжөөн дэмжигчид нь нэмэгдэж байснаас шалтгаалан 1944 онд урд талын эгнээ, 1946 онд өмнөд хэсэг, 1950 онд хойд хэсгийг өргөтгөн шинэчилсэн бөгөөд 1950 оны сүүлээр 60,000 хүний багтаамжтай болсон юм<ref name="fcbarcelona6">{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/club/club_avui/territori_barca/CampNou/intro_historica.html |archive-url=https://archive.is/20120801083203/http://www.fcbarcelona.cat/web/english/club/club_avui/territori_barca/CampNou/intro_historica.html |dead-url=yes |archive-date=1 August 2012 |title=Brief history of Camp Nou |publisher=FC Barcelona |accessdate=30 July 2010 }}</ref>. Хэдийгээр чадлынхаа хэрээр нэмж засварлаж байсан ч багийн удирдлагууд шинэ цэнгэлдэх хүрээлэн барих төсөл эхлүүлсэн гэдгээ 1952 онд олон нийтэд зарласан юм. Улмаар шинэ цэнгэлдэхийн төсөл 1954 оны гуравдугаар сарын 28-ны өдөр эхэлжээ. Цэнгэлдэхийн шав тавих ёслолд Барселон хотын захирагч Филипе Аседо Коунга, Барселон хотын сүмийн хамба Грегорио Модрего нар оролцож байсан гэдэг. Барилгын ажил гурван жил үргэлжилсэний эцэст 1957 оны есдүгээр сарын 24-ний өдөр албан ёсоор дуусчээ. Барилгын ажилд нийтдээ 288 сая песета зарцуулсан нь анхны төсвөөс 3 дахин нэмэгдсэн гэдэг. Европын хөлбөмбөгийн холбооноос шинэ дүрэм тогтоосны эцэст цэнгэлдэхийн хананы стандартыг тогтоож, тухайн үед бага зэрэг шинэчлэл хийж байлаа. 1992 онд Барселона хотод зуны олимп зохиогдоход "Камп Ноу" цэнгэлдэхийг шинээр засварласан юм. Одоогоор "Камп Ноу" цэнгэлдэх 99,354 хүний багтаамжтай бөгөөд үүгээрээ европд тэргүүлдэг билээ. Багийн өөр байгууламжууд: * '''Ciutat Esportiva Joan Gamper''' (Барселона клубын бэлтгэлийн талбай) * '''Masia-Centre de Formació Oriol Tort''' (Залуу тамирчдын байр) * '''Mini Estadi''' (Нөөц багийн цэнгэлдэх) * '''Palau Blaugrana''' (Барселона клубын спортын цогцолбор) * '''Palau Blaugrana 2''' (Барселона клубын спортын хоёрдугаар цогцолбор) * '''Pista de Gel''' (Барселона клубын хоккейн талбай) == Үзүүлсэн амжилтууд == [[File:FC Barcelona Team 2, 2011.jpg|thumb|2011 оны Клубуудын ДАШТ-д түрүүлсэн нь]] === Дотоодын тэмцээн === * '''Ла Лига''' : '''Түрүү (28):''' 1928-1928, 1944-1945, 1947-1948, 1948-1949, 1951-1952, 1952-1953, 1958-1959, 1959-1960, 1973-1974, 1984-1985, 1990-1991, 1991-1992, 1992-1993, 1993-1994, 1997-1998, 1998-1999, 2004-2005, 2005-2006, 2008-2009, 2009-2010, 2010-2011, 2012-2013, 2014-2015, 2015-2016, 2017-2018, 2018-2019, 2022-2023, 2024-2025 * ''' Эзэн хааны цом (Копа дел Рей)''' : '''Түрүү (32) – дээд амжилт:''' 1909-1910, 1911-1912, 1912-1913, 1919-1920, 1921-1922, 1924-1925, 1925-1926, 1927-1928, 1941-1942, 1950-1951, 1951-1952, 1952-1953, 1956-1957, 1958-1959, 1962-1963, 1967-1968, 1970-1971, 1977-1978, 1980-1981, 1982-1983, 1987-1988, 1989-1990, 1996-1997, 1997-1998, 2008-2009, 2011-2012, 2014-2015, 2015-2016, 2016-2017, 2017-2018, 2020-2021, 2024-2025 * ''' Испанийн супер цом ''' : '''Түрүү (15) – дээд амжилт:''' 1983, 1991, 1992, 1994, 1996, 2005, 2006, 2009, 2010, 2011, 2013, 2016, 2018, 2023, 2025 * ''' Эва Дуартегийн цом ''' : '''Түрүү (3) – дээд амжилт:''' 1948, 1952, 1953 * ''' Лигийн цом (Копа де ла Лига) ''' : '''Түрүү (2) – дээд амжилт:''' 1982-1983, 1985-1986 === Европын тэмцээн === * ''' Европын цом / Аваргуудын лиг ''' : '''Түрүү (5):''' 1991-1992, 2005-2006, 2008-2009, 2010-2011, 2014-2015 * ''' Европын супер цом ''' : '''Түрүү (5):''' 1992, 1997, 2009, 2011, 2015 * ''' Европын цомтой багуудын цом ''' : '''Түрүү (4) – дээд амжилт:''' 1978-1979, 1981-1982, 1988-1989, 1996-1997 * ''' Хот хоорондын цом ''' : '''Түрүү (3) – дээд амжилт:''' 1955-1958, 1958-1960, 1965-1966 === Олон улсын тэмцээн === * ''' ОУХБХ Клубуудын ДАШТ ''' : '''Түрүү (3):''' 2009, 2011, 2015 == Тоглогчид == Испанийн багууд доод тал нь Европын Холбооны иргэншилтэй гурван тоглогчтой байхыг зөвшөөрдөг. Үүнээс гадна Африк, Номхон далай, Карибын тэнгисийн улсуудын тамирчдыг Котонугын гэрээний дагуу авахыг зөвшөөрдөг. === Одоогийн бүрэлдэхүүн === {{Fs start}} {{Fs player|no= 1|pos=GK|nat=GER|name= Марк Андре тер Штеген}} {{Fs player|no= 2|pos=DF|nat=USA|name= Сержиньо Дэст}} {{Fs player|no= 3|pos=DF|nat=ESP|name= [[Жерар Пике]]|бусад=дэд ахлагч}} {{Fs player|no= 4|pos=DF|nat=URU|name= Рональд Араухо |other= }} {{Fs player|no= 5|pos=MF|nat=ESP|name= [[Серхио Бускетс]]|бусад=ахлагч}} {{Fs player|no= 6|pos=MF|nat=ESP|name= Рики Пуиг}} {{Fs player|no= 7|pos=FW|nat=FRA|name= Оусмань Дембэлэ|other= }} {{Fs player|no= 9|pos=FW|nat=NED|name= [[Мемфис Депай]]}} {{Fs player|no=10|pos=FW|nat=ESP|name=Ансу Фати|other= }} {{Fs player|no=11|pos=FW|nat=AUT|name=Юусуф Демир|бусад=Рапид Вена багаас зээлээр}}{{Fs player|no=12|pos=FW|nat=DEN|name= Мартин Брэйтвейт}} {{Fs player|no=13|pos=GK|nat=BRA|name= Нето}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=14|pos=MF|nat=BRA|name= Филиппэ Коутиньо |other= }} {{Fs player|no=15|pos=DF|nat=FRA|name= Клемэнт Ленглэт}} {{Fs player|no=16|pos=MF|nat=ESP|name= Пэдри}} {{Fs player|no=17|pos=FW|nat=NED|name= Луук де Ионг|бусад=Сэвилья багаас зээлээр}} {{Fs player|no=18|pos=DF|nat=ESP|name= [[Жорди Альба]]|бусад=4-р ахлагч}} {{Fs player|no=19|pos=FW|nat=ARG|name= [[Серхио Агуэро]]}} {{Fs player|no=20|pos=MF|nat=ESP|name= [[Серхи Роберто]]|бусад=3-р ахлагч}} {{Fs player|no=21|pos=MF|nat=NED|name= Френки де Ионг}} {{Fs player|no=22|pos=DF|nat=ESP|name= Оскар Мингуэза}} {{Fs player|no=23|pos=DF|nat=FRA|name= Самуэль Умтити}} {{Fs player|no=24|nat=ESP|pos=DF|name=Эрик Гарсиа}}{{Fs player|no=26|nat=ESP|name=Инэки Пена|pos=GK}}{{Fs end}} === Зээлээр явагсад === {{Fs start}} {{Fs player|no= —|pos=GK|nat=ESP|name= Хорхе Карилло|other= 2022 оны 6-р сарын 30 хүртэл Селта баг руу}} {{Fs player|no= —|pos=MF|nat=CMR|name= Франк Ангонг|other=2022 оны 6-р сарын 30 хүртэл Спортинг Ковилла баг руу}} {{Fs player|no= —|pos=MF|nat=BIH|name= Миралем Пьянич|other=2022 оны 6-р сарын 30 хүртэл Бешикташ баг руу}} {{Fs player|no= —|pos=FW|nat=FRA|name= [[Антуан Гризманн]]|other= 2022 оны 6-р сарын 30 хүртэл Атлетико Мадрид баг руу}} {{Fs mid}} {{Fs player|no= —|pos=FW|nat=POR|name= Франциско Тринкао|other= 2022 оны 6-р сарын 30 хүртэл Волверхэмптон баг руу}} {{Fs player|no= —|pos=FW|nat=BRA|name= Густаво Майяа|other= 2022 оны 12-р сарын 31 хүртэл Интернационал баг руу}} {{Fs player|no= —|pos=FW|nat=ALB|name= Рэй Манаж|other= 2022 оны 6-р сарын 30 хүртэл Спезиа баг руу}} {{Fs end}} == Багийн техникийн зөвлөл == * Ерөнхий дасгалжуулагч: Ханси Флик * Туслах дасгалжуулагч: Маркус Сорг, Тони Тапалович, Хайко Вестерманн, Арнау Бланко * Нөөцийн багийн дасгалжуулагч: Альберт Санчес * Бэлтгэлжилтийн дасгалжуулагч: Жулио Тоус, Пепе Конде, Рафа Малдонадо, Герман Фернандес * Хаалгачийн дасгалжуулагч: Хосе Рамон де ла Фуентэ * Физик эмчилгээний баг: Хавиер Элаин, Хуанхо Брау, Шави Лопез, Шави Линде, Хорди Мисайллес, Сэбас Саллас, Даниел Бенито * Эмч: Хавиер Янгуас, Рикард Пруна, Даниел Флорит * Багийн холбоо: Карлес Навал * Хөлбөмбөгийн үйл ажиллагаа эрхэлсэн захирал: Деко == Менежмент == === Удирдах зөвлөл === * Ерөнхийлөгч: Хуан Лапорта * Тэргүүн дэд ерөнхийлөгч: Рафаел Юсте * Дэд ерөнхийлөгч: Эдуард Ромеу * Сангийн захирал: Ферран Оливе * УЗ-ийн нарийн бичиг: Хосеп Субелс == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|FC Barcelona|Барселона хөлбөмбөгийн баг}} * [http://www.fcbarcelona.com Албан ёсны сайт] {{DEFAULTSORT:Барселона ФЦ}} {{Барселона багийн бүрэлдэхүүн}} [[Ангилал:Барселона ХБК| ]] [[Ангилал:Барселоны спортын клуб]] [[Ангилал:Каталонийн хөлбөмбөгийн клуб]] [[Ангилал:1899 онд байгуулагдсан]] 0gzqk258bnv1bkgh2t3nmzehu9jbhzd 0 15849 855098 854624 2026-04-30T05:48:55Z HorseBro the hemionus 100126 855098 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1665–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1690–1758 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == === Нэршил === "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} === "Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн"-ий тухай ойлголт === 18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын хаант улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ "тал хээрийн эзэнт гүрэн" гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын "үндэсний" захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр "ясак" хүмүүс" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: "ясаш төлдөг үл итгэгчид" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}} == Түүх == {{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}} Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]] '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын хаант улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === [[Файл:Carta_af_Songarski_%3D_Kalmuckit,_hwar_inunder_Kottonnerne_hörer_(J._G._Renats_kopia_av_kalmuckisk_originalkarta_Renat_1;_A).jpg|thumb|left| 1730-аад оны Зүүнгарын газрын зургийг Швед олзлогдогч Йоханас Густав Ренат хуулбарлан Шведэд хүргэсэн хувилбар]] Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} 1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын хаант улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын хаант улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын хаант улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === ==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ==== [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюси (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> ==== <u>Хуан Чин Жигун Ту</u> ==== Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв. <gallery widths="150px" heights="200px" perrow="5"> Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. </gallery> == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчилсан жил !Нас нөгчсөн он ! |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]] |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}} |Тодорхойгүй |1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1653{{sfn|Adle|2003|p=148}} | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн [[хунтайж]] |Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}} |Тодорхойгүй |1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}} |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}} |1644 |1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}} |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}} |Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}} |1665 |1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |Цэвээнравдангийн ахмад хүү |1693 |1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |[[Хунтайж]] |Галданцэрэнгийн отгон хүү |1732{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1750{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |7 |[[Ламдаржаа]] |[[Хунтайж]] |Галданцэрэнгийн ахмад хүү |1726{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1752{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |8 |[[Даваач]] |[[Хунтайж]] |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1759{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |9 |[[Амарсанаа]] |[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]] |Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}} |1723{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} | |} ==Газрын зурагууд== <gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын хаант улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> == Мөн үзэх == *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book|last=Kuznetsov |first=V. S.|title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983|language=ru|place=Novosibirsk|publisher=Nauka|pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}} *{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V|last2=Kradin|first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] bxfqpti3tns52li62gt8tsk9e8cnf8n 0 18280 855160 785583 2026-04-30T09:29:50Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855160 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс НБА-гийн сагсан бөмбөгч | нэр =Каппи Пондекстер | зураг = | width = | тайлбар = | тоглодог_байрлал =Довтлох чиглэлийн хамгаалагч | биеийн_өндөр_м =1 | биеийн_өндөр_см =75 | биеийн_жин_кг =73 | лиг =[[Эмэгтэйчүүдийн Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо]] | баг =Нью-Йорк Либерти | team = | team_link =Нью-Йорк Либерти | цалин = | дугаар =23 | төрсөн_огноо =1983 оны 1 сарын 7 | төрсөн_газар =[[Ошеансайд]], [[Калифорни]] | иргэний_харъяалал ={{USA}} | ахлах_сургууль = | коллеж =[[Рутжерс Их Сургууль|Рутжерс]] | xэдээр_драфтлагдсан =No 2 | драфталсан_баг =[[Финикс Меркури]] | драфтын_он =2006 | карьер_эхэлсэн =2006 | карьер_дууссан = | дамжсан_багууд =[[Финикс Меркури]] (2006-2009)<br/>[[Нью-Йорк Либерти]] (2010- )<br/>'''Гадны багууд:'''<br/>[[Фенербахче Истанбул]] (2006-2008)<br/>[[УГМК Екатеринбург]] (2008- ) | зүүж_байсан_дугаар = | шагналууд =[[Биг Ийст Конференс|Биг Ийстийн]] шилдэг шинэ тоглогч (2003)<br/>Бүх ЭҮСБХ-ны шилдэг шинэ тоглогч (2006)<br/>ЭҮСБХ-ны бүх оддын тоглолт (2006, 2007, 2009)<br/>ЭҮСБХ-ны шигшээ тоглолтын шилдэг тоглогч (2007)<br/>ЭҮСБХ-ны аварга (2007, 2009)<br/>Олимпын аварга (2008)<br/> | танилцуулга = }} {{Инфобокс Тамирчин |нэр =Каппи Пондекстер |бүтэн нэр =Каппи Пондекстер |зураг = |хэмжээ = |зургийн тайлбар = |спорт =[[Сагсан бөмбөг]] |улс ={{USA}} |төрсөн огноо =1983 оны 1 сарын 7 |төрсөн газар =[[Ошеансайд]], [[Калифорни]] |нас барсан огноо = |нас барсан газар = |медалиудыг үзүүлэх =тийм |медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн|[[Зуны олимп]]}} {{МедальАлт|[[Бээжингийн олимп|Бээжин 2008]]|Эмэгтэй}} }} '''Каппи Пондекстер''' ({{lang-en|Cappie Pondexter}}, 1983 оны 1 сарын 7 - ) нь Америкийн мэргэжлийн [[сагсан бөмбөг]]ч, [[ЭҮСБХ]]-ны [[Нью-Йорк Либерти]] багт тоглодог тамирчин юм. Тэрээр [[Калифорни]] муж улсын Ошеансайдад төрж, [[Иллиной]] муж улсын [[Чикаго]]д өсчээ. Пондекстер шаламгай хууралт, оновчтой дундын зайн шидэлтээрээ алдартай. ==Ахлах сургууль== Пондекстер ахлах сургуульд байхдаа ирээдүйн сагсан бөмбөгийн од [[Ди Браун]]тай дотно найзалдаг байв. Тэд Чикагогийн [[Жон Маршалл Метрополитан ахлах сургууль]]д суралцаж, сургуулийнхаа сагсан бөмбөгийн багт багтан тоглодог байсан бөгөөд тэр үедээ Пондекстер [[Эмэгтэйчүүдийн Сагсан Бөмбөгийн Дасгалжуулагч нарын Холбоо|ЭСБДХ]]-ноос тодруулдаг бүх Америкийн багт нэрлэгдэж байв.<ref name="HS All-Americans">{{cite web|url=http://www.wbca.org/01-HSAA.asp|title=2001 WBCA High School All-Americans|publisher=WBCA|accessdate=2009-10-30|archive-date=2008-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20080407210623/http://wbca.org/01-HSAA.asp|url-status=dead}}</ref> Тэр 2001 оны ЭСБДХ-ны Ахлах Сургуулиудын Бүх Америкийн Наадамд оролцож, 16 оноо авснаар хамгийн үнэ цэнэтэй тоглогчийн шагналыг хүртжээ<ref name="box score">{{cite web|url=http://www.wbca.org/upload/2001HSAAG.htm|title=2001 WBCA High School All-America Game|publisher=WBCA|accessdate=2009-10-30|archive-date=2008-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20080905074555/http://www.wbca.org/upload/2001HSAAG.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="mvp">{{cite web|url=http://www.wbca.org/HSAAG_MVP.asp|title=WBCA High School All-America Game Record Book - MVPs|publisher=WBCA|accessdate=2009-10-30|archive-date=2008-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409030037/http://wbca.org/HSAAG_MVP.asp|url-status=dead}}</ref>. ==Коллеж== Ахлах сургуулиа төгсөөд [[Рутжерс Их Сургууль|Рутжерс ИС]]-д элсэн орсон тэрээр сургуулийнхаа сагсан бөмбөгийн ''Скарлет Найтс'' багийг ахлан 97-22 гэсэн амжилт үзүүлэн, Биг-Ийстийн АШТ-д [[2005]], [[2006]] онд дараалан түрүүлэв. 2005 оны Элит Эйтийг оролцуулаад 4 NCAA-гийн тэмцээнд оролцжээ. 2005-2006 оны улиралд Рутжерс 27-5 амжилт үзүүлэхдээ Биг Ийст конференцдээ 16-0 гэсэн амжилт гаргав. Коллежид байхдаа 2,000 гаруй оноо авчээ. ==ЭҮСБХ== Пондекстер [[2006 оны ЭҮСБХ-ны драфт]]аар 2-рт нэрлэгдэж, [[Финикс Меркури]] багт очжээ. Анхны жилээ тэрээр ЭҮСБХ-ны баруун конференцоос бүх оддын багт багтав. 2007 онд Пондекстер Меркуриг аваргалахад гол үүрэг гүйцэтгэж, өрсөлдөөнтэй болсон шигшээ тоглолтын 5 цуврал тоглолтод дунджаар 22 оноо авч, хамгийн үнэ цэнтэй тоглогчоор тодорчээ. 2009 оны улиралд Пондекстер ЭҮСБХ-ны түүхэнд 3 долоо хоног дараалж Баруун Конференцийн шилдэг тоглогчоор нэрлэгдсэн анхны тамирчин болсноос гадна Баруун конференцийн багийн нөөц тоглогчоор 3 дахь бүх оддын тоглолтдоо оролцов. * 2006 [[ЭҮСБХ]] Бүх оддын тоглолт * 2007 [[ЭҮСБХ]] Бүх оддын тоглолт * 2007 [[ЭҮСБХ]] [[Финикс Меркури]] багтайгаа аваргалсан * 2007 [[ЭҮСБХ]] шигшээ тоглолтын хамгийн үнэ цэнэтэй тоглогч * 2009 [[ЭҮСБХ]] Бүх оддын тоглолт * 2009 [[ЭҮСБХ]] [[Финикс Меркури]] багтайгаа аваргалсан 2010 оны 3 сард Пондекстер 3 багийн хооронд явагдсан солилцооны дүнд [[Нью-Йорк Либерти]] багт худалдагджээ. Тэрээр ярилцлага өгөхдөө уг солилцоог хүсч байсан болохоо дурьджээ<ref>[http://www.azcentral.com/sports/mercury/articles/2010/03/30/20100330phoenix-mercury-cappie-pondexter.html Phoenix Mercury's Cappie Pondexter initiated trade to New York]</ref>. ==Европ== 2006-07 оноос Пондекстер өвлийн улиралд ЭҮСБХ-ны амралтын үеэр [[Европ]]т тоглох болж, [[Фенербахче Истанбул]] багийн амжилтын гол зүтгүүр болж байв. * 2006-07 Туркийн Ерөнхийлөгчийн цом * 2006-07 Туркийн аварга * 2006-07 Туркийн цомын эзэн * 2007-08 Туркийн Ерөнхийлөгчийн цом * 2006-07 ОУСБХ-ны Европын бүх оддын тоглолтын хамгийн үнэ цэнэтэй тоглогч * 2007-08 Туркийн аварга Фенербахчед 2 улирлыг үдсэн Пондекстер Оросын Суперлигийн [[УГМК Екатеринбург]] багтай гэрээ байгуулан тоглож байна<ref>[http://www.eurobasket.com/player.asp?Cntry=USA&PlayerID=88178&women=1 Cappie Pondexter Basketball Career (EuroBasket)]</ref>. ==АНУ-ын шигшээ баг== Пондекстер [[Америкийн Нэгдсэн Улсын эмэгтэйчүүдийн сагсан бөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|АНУ]]-ын шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд багтан олон улсын тавцанд тоглож, Бээжинд болсон [[Бээжингийн олимп|2008 оны зуны олимпод]] аваргалжээ. Мөн 2005 оны [[Дэлхийн Их Сургуулиудын наадам]], 2003 оны ОУСБХ-ны залуучуудын ДАШТ, 2002 оны залуучуудын ДАШТ-ийн урьчдилсан шат, 2000 оны өсвөрийн ДАШТ-ийн урьдчилсан шатанд тоглосон. Тэрээр шигшээ багийн 2009 оны намрын цугларалтад уригдсан<ref name="National Team">{{cite web|url=http://usabasketball.com/news.php?news_page=09_wnt_fall_invitees_add_rm|title=USA Basketball Women's National Team To Tip-Off Training Tomorrow In D.C.|publisher=USA Basketball|accessdate=2009-10-01|archive-date=2012-07-16|archive-url=https://archive.today/20120716050712/http://usabasketball.com/news.php?news_page=09_wnt_fall_invitees_add_rm|url-status=dead}}</ref> бөгөөд 2010 оны ДАШТ, 2012 оны олимпын шигшээ багийг уг цугларалтын оролцогчдоос голчлон сонгох юм. ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Гадны холбоос== *[https://web.archive.org/web/20200209181628/http://www.cappiepondexter.com/ Албан ёсны вэбсайт] *[http://www.wnba.com/playerfile/cappie_pondexter/index.html?nav=page ЭҮСБХ-ны вэбсайт дахь профиль] *[http://www.usabasketball.com/bioswomen/cappie_pondexter_bio. USA Basketball дахь намтар]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://web.archive.org/web/20070311235731/http://www.bballx.com/player.php?first=Cappie&last=Pondexter BBALLX дахь профиль] *[http://www.fenerbahce.org/kurumsal/kategori.asp?ContentCategoryID=39 ''fenerbahce.org'' дахь профиль] {{DEFAULTSORT:Пондекстер, Каппи}} [[Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин]] [[Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1983 онд төрсөн]] b7xvz95jolvu3ovth3wxz42s8fbelar 0 18630 855060 797360 2026-04-30T04:46:49Z Avirmed Batsaikhan 53733 855060 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс спорт | image=US_Open_2007,_Maria_Sharapova_serving.jpg | imagesize=300px | caption=Америкийн нээлттэй тэмцээн, теннисийн дөрвөн Их Дуулгын нэг | union=[[Олон Улсын Теннисний Холбоо]] | nickname= | first=19-р зуун | registered= | clubs= | contact=Үгүй | team=Ганцаарчилсан эсвэл хос хосоороо | mgender= | category=[[Цохиурын спорт]] | equipment=[[Теннисний бөмбөг]], [[теннисний цохиур]] | olympic=1896-1924, 1988-одоо хүртэл }} '''Теннис''' буюу '''Газрын теннис''' ([[Англи хэл|англи]]. ''tennis'') нь хоёр тоглогчийн хооронд (ганцаарчилсан төрөл), эсвэл хоёр тоглогчоос бүрдсэн хоёр багийн хооронд (хосын төрөл) тоглогддог [[спорт]] юм. Тамирчид нь цохиур буюу ракетаар резинээр хийгдсэн эсгий бүрээстэй хөндий бөмбөгийг тор давуулан эсрэг талынхаа талбай руу цохиж оруулна. Газрын теннис нь [[Олимпын наадам|Олимпын наадмын]] төрөлд ордог юм. == Түүх == Орчин үеийн теннисний спорт нь 18-р зууны төгсгөл үеэр [[Нэгдсэн Вант Улс|Их Британид]] үүсчээ. Үүссэн цагаасаа англи хэлээр ярьдаг нийгмийн дээд давхаргын язгууртнуудын дунд тархаж, хожим нь дэлхий даяар дэлгэрэн түгсэн байна. Теннис нь [[олимп|олимпын спортын]] төрөлд ордог бөгөөд цохиур барих чадвартай хүн бүр (түрдэг сандалтай хүмүүс хүртэл) тоглох боломжтой. Теннисний дүрэм нь 1890-ээд оноос хойш бараг өөрчлөгдөөгүй иржээ. Өөрчлөгдсөн зүйл гэвэл 1908-с 1960 он хүртэл давуулах тоглогч нэг хөлөө байнга газарт хүргэсэн байх ёстой байв; 1970-аад оноос хайнцсаны дараах шийдвэрлэх тоглолт явагдах болсон. Илүү орчин үеийн мэргэжлийн теннист бөмбөг талбайгаас гарсан эсэх, давуулсан бөмбөг орсон эсэхийг электроникийн технологийг ашиглан шалгадаг болов. == Теннисийн талбай == [[Файл:Tennis court metric.svg|thumb|Талбайн хэмжээ]] Газрын теннис тоголдог талбай нь тэгш өнцөгт тэгш гадаргуутай, тэмдэглэгээтэй байдаг. Талбайн голд хоёр тэнцүү хагаст хуваасан тор байдаг. Талбайн урт нь 23.77 м, өргөн нь 8.23 ​​м (ганц хүний) эсвэл 10.97 м (хосуудын). Талбайн богино хэсгийн шугамыг арын шугам гэж нэрлэдэг бөгөөд урт хоёр талын шугамыг хажуугийн шугам гэж нэрлэнэ. Теннисний торны стандарт хэмжээ нь өндөр нь 1.07 м х урт нь 12.8 м, торны дөрвөлжин нүднүүд 40 мм байдаг. == Тэмцээнүүд == Теннисийг олон сая хүмүүс сонирхогчийн байдлаар тоглодог бөгөөд дэлхий даяар тарсан үзэгчдийн спорт юм. Ялангуяа хамгийн нэр хүндтэй "Их дуулгын" ([[Англи хэл|англи]]. ''Grand Slam tournaments'') дөрвөн тэмцээн нь хамгийн үзэгч олонтой: [[Австралийн теннисны нээлттэй тэмцээн]] (хатуу талбай), [[Францын теннисны нээлттэй тэмцээн]] (улаан шороон талбай), [[Уимблдоны тэмцээн]] (зүлгэн талбай), [[Америкийн теннисны нээлттэй тэмцээн]] (мөн хатуу талбай), [[Дэвисийн цом]] зэрэг юм. == Гадаад холбоос == * [http://www.itftennis.com/ Олон Улсын Теннисний Холбоо] * [http://www.atptennis.com/1/en/home/ ATP Tennis: Эрэгтэйчүүдийн Мэргэжлийн теннис] * [https://web.archive.org/web/20081222013500/http://www.sonyericssonwtatour.com/1/ Sony Ericsson WTA Tour: Эмэгтэйчүүдийн Мэргэжлийн теннис] * [http://www.grandslamhistory.com/ Их Дуулгын тэмцээнүүдийн түүх] {{commons|Tennis|Теннис}} [[Ангилал:Теннис| ]] [[Ангилал:Цохиурт спорт]] [[Ангилал:Олимпын спортын төрөл]] e32e7uhf7349sq7sk6jkzed8ixsuyzk 855072 855060 2026-04-30T05:20:25Z Zorigt 49 855072 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс спорт | image=US_Open_2007,_Maria_Sharapova_serving.jpg | imagesize=300px | caption=Америкийн нээлттэй тэмцээн, теннисийн дөрвөн Их Дуулгын нэг | union=[[Олон Улсын Теннисний Холбоо]] | nickname= | first=19-р зуун | registered= | clubs= | contact=Үгүй | team=Ганцаарчилсан эсвэл хос хосоороо | mgender= | category=[[Цохиурын спорт]] | equipment=[[Теннисний бөмбөг]], [[теннисний цохиур]] | olympic=1896-1924, 1988-одоо хүртэл }} '''Теннис''' буюу '''Газрын теннис''' ([[Англи хэл|англи]]. ''tennis'') нь хоёр тоглогчийн хооронд (ганцаарчилсан төрөл), эсвэл хоёр тоглогчоос бүрдсэн хоёр багийн хооронд (хосын төрөл) тоглогддог [[спорт]] юм. Тамирчид нь цохиур буюу ракетаар резинээр хийгдсэн эсгий бүрээстэй хөндий бөмбөгийг тор давуулан эсрэг талынхаа талбай руу цохиж оруулна. Газрын теннис нь [[Олимпын наадам|Олимпын наадмын]] төрөлд ордог юм. == Түүх == Орчин үеийн теннисний спорт нь 18-р зууны төгсгөл үеэр [[Нэгдсэн Вант Улс|Их Британид]] үүсчээ. Үүссэн цагаасаа англи хэлээр ярьдаг нийгмийн дээд давхаргын язгууртнуудын дунд тархаж, хожим нь дэлхий даяар дэлгэрэн түгсэн байна. Теннис нь [[олимп|олимпын спортын]] төрөлд ордог бөгөөд цохиур барих чадвартай хүн бүр (түрдэг сандалтай хүмүүс хүртэл) тоглох боломжтой. Теннисний дүрэм нь 1890-ээд оноос хойш бараг өөрчлөгдөөгүй иржээ. Өөрчлөгдсөн зүйл гэвэл 1908-с 1960 он хүртэл давуулах тоглогч нэг хөлөө байнга газарт хүргэсэн байх ёстой байв; 1970-аад оноос хайнцсаны дараах шийдвэрлэх тоглолт явагдах болсон. Илүү орчин үеийн мэргэжлийн теннист бөмбөг талбайгаас гарсан эсэх, давуулсан бөмбөг орсон эсэхийг электроникийн технологийг ашиглан шалгадаг болов. == Теннисийн талбай == [[Файл:Tennis court metric.svg|thumb|Талбайн хэмжээ]] Газрын теннис тоглодог талбай нь тэгш өнцөгт тэгш гадаргуутай, тэмдэглэгээтэй байдаг. Талбайн голд хоёр тэнцүү хагаст хуваасан тор байдаг. Талбайн урт нь 23.77 м, өргөн нь 8.23 ​​м (ганц хүний) эсвэл 10.97 м (хосуудын). Талбайн богино хэсгийн шугамыг арын шугам гэж нэрлэдэг бөгөөд урт хоёр талын шугамыг хажуугийн шугам гэж нэрлэнэ. Теннисний торны стандарт хэмжээ нь өндөр нь 1.07 м х урт нь 12.8 м, торны дөрвөлжин нүднүүд 40 мм байдаг. == Тэмцээнүүд == Теннисийг олон сая хүмүүс сонирхогчийн байдлаар тоглодог бөгөөд дэлхий даяар тарсан үзэгчдийн спорт юм. Ялангуяа хамгийн нэр хүндтэй "Их дуулгын" ([[Англи хэл|англи]]. ''Grand Slam tournaments'') дөрвөн тэмцээн нь хамгийн үзэгч олонтой: [[Австралийн нээлттэй тэмцээн]] (хатуу талбай), [[Францын нээлттэй тэмцээн]] (улаан шороон талбай), [[Уимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн]] (зүлгэн талбай), [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|Америкийн нээлттэй тэмцээн]] (мөн хатуу талбай), [[Дэвисийн цом]] зэрэг юм. == Гадаад холбоос == * [http://www.itftennis.com/ Олон Улсын Теннисний Холбоо] * [http://www.atptennis.com/1/en/home/ ATP Tennis: Эрэгтэйчүүдийн Мэргэжлийн теннис] * [https://web.archive.org/web/20081222013500/http://www.sonyericssonwtatour.com/1/ Sony Ericsson WTA Tour: Эмэгтэйчүүдийн Мэргэжлийн теннис] * [http://www.grandslamhistory.com/ Их Дуулгын тэмцээнүүдийн түүх] {{commons|Tennis|Теннис}} [[Ангилал:Теннис| ]] [[Ангилал:Цохиурт спорт]] [[Ангилал:Олимпын спортын төрөл]] 65t7kz2i5w4jt0q1pnntlewg5miygei 855087 855072 2026-04-30T05:34:07Z Avirmed Batsaikhan 53733 855087 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс спорт | image=US_Open_2007,_Maria_Sharapova_serving.jpg | imagesize=300px | caption=Америкийн нээлттэй тэмцээн, теннисийн дөрвөн Их Дуулгын нэг | union=[[Олон Улсын Теннисний Холбоо]] | nickname= | first=19-р зуун | registered= | clubs= | contact=Үгүй | team=Ганцаарчилсан эсвэл хос хосоороо | mgender= | category=[[Цохиурын спорт]] | equipment=[[Теннисний бөмбөг]], [[теннисний цохиур]] | olympic=1896-1924, 1988-одоо хүртэл }} '''Теннис''' буюу '''Газрын теннис''' ([[Англи хэл|англи]]. ''tennis'') нь хоёр тоглогчийн хооронд (ганцаарчилсан төрөл), эсвэл хоёр тоглогчоос бүрдсэн хоёр багийн хооронд (хосын төрөл) тоглогддог [[спорт]] юм. Тамирчид нь цохиур буюу ракетаар резинээр хийгдсэн эсгий бүрээстэй хөндий бөмбөгийг тор давуулан эсрэг талынхаа талбай руу цохиж оруулна. Газрын теннис нь [[Олимпын наадам|Олимпын наадмын]] төрөлд ордог юм. == Түүх == Орчин үеийн теннисний спорт нь 18-р зууны төгсгөл үеэр [[Нэгдсэн Вант Улс|Их Британид]] үүсчээ. Үүссэн цагаасаа англи хэлээр ярьдаг нийгмийн дээд давхаргын язгууртнуудын дунд тархаж, хожим нь дэлхий даяар дэлгэрэн түгсэн байна. Теннис нь [[олимп|олимпын спортын]] төрөлд ордог бөгөөд цохиур барих чадвартай хүн бүр (түрдэг сандалтай хүмүүс хүртэл) тоглох боломжтой. Теннисний дүрэм нь 1890-ээд оноос хойш бараг өөрчлөгдөөгүй иржээ. Өөрчлөгдсөн зүйл гэвэл 1908-с 1960 он хүртэл давуулах тоглогч нэг хөлөө байнга газарт хүргэсэн байх ёстой байв; 1970-аад оноос хайнцсаны дараах шийдвэрлэх тоглолт явагдах болсон. Илүү орчин үеийн мэргэжлийн теннист бөмбөг талбайгаас гарсан эсэх, давуулсан бөмбөг орсон эсэхийг электроникийн технологийг ашиглан шалгадаг болов. == Теннисийн талбай == [[Файл:Tennis court metric.svg|thumb|Талбайн хэмжээ]] Газрын теннис тоглодог талбай нь тэгш өнцөгт тэгш гадаргуутай, тэмдэглэгээтэй байдаг. Талбайн голд хоёр тэнцүү хагаст хуваасан тор байдаг. Талбайн урт нь 23.77 м, өргөн нь 8.23 ​​м (ганц хүний) эсвэл 10.97 м (хосуудын). Талбайн богино хэсгийн шугамыг арын шугам гэж нэрлэдэг бөгөөд урт хоёр талын шугамыг хажуугийн шугам гэж нэрлэнэ. Теннисний торны стандарт хэмжээ нь өндөр нь 1.07 м х урт нь 12.8 м, торны дөрвөлжин нүднүүд 40 мм байдаг. == Тэмцээнүүд == Теннисийг олон сая хүмүүс сонирхогчийн байдлаар тоглодог бөгөөд дэлхий даяар тарсан үзэгчдийн спорт юм. Ялангуяа хамгийн нэр хүндтэй "Их дуулгын" ([[Англи хэл|англи]]. ''Grand Slam tournaments'') дөрвөн тэмцээн нь хамгийн үзэгч олонтой: [[Австралийн нээлттэй тэмцээн]] (хатуу талбай), [[Францын нээлттэй тэмцээн]] (улаан шороон талбай), [[Уимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн]] (зүлгэн талбай), [[Америкийн теннисны нээлттэй тэмцээн|Америкийн нээлттэй тэмцээн]] (мөн хатуу талбай), [[Дэвисийн цом]] зэрэг юм. == Гадаад холбоос == * [http://www.itftennis.com/ Олон Улсын Теннисний Холбоо] * [http://www.atptennis.com/1/en/home/ ATP Tennis: Эрэгтэйчүүдийн Мэргэжлийн теннис] * [https://web.archive.org/web/20081222013500/http://www.sonyericssonwtatour.com/1/ Sony Ericsson WTA Tour: Эмэгтэйчүүдийн Мэргэжлийн теннис] * [http://www.grandslamhistory.com/ Их Дуулгын тэмцээнүүдийн түүх] {{commons|Tennis|Теннис}} [[Ангилал:Теннис| ]] [[Ангилал:Цохиурт спорт]] [[Ангилал:Олимпын спортын төрөл]] 2di49zzkalczwrk1r7can1bc11lc4n7 855090 855087 2026-04-30T05:39:54Z Avirmed Batsaikhan 53733 855090 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс спорт | image=US_Open_2007,_Maria_Sharapova_serving.jpg | imagesize=300px | caption=Америкийн нээлттэй тэмцээн, теннисийн дөрвөн Их Дуулгын нэг | union=[[Олон Улсын Теннисний Холбоо]] | nickname= | first=19-р зуун | registered= | clubs= | contact=Үгүй | team=Ганцаарчилсан эсвэл хос хосоороо | mgender= | category=[[Цохиурын спорт]] | equipment=[[Теннисний бөмбөг]], [[теннисний цохиур]] | olympic=1896-1924, 1988-одоо хүртэл }} '''Теннис''' буюу '''Газрын теннис''' ([[Англи хэл|англи]]. ''tennis'') нь хоёр тоглогчийн хооронд (ганцаарчилсан төрөл), эсвэл хоёр тоглогчоос бүрдсэн хоёр багийн хооронд (хосын төрөл) тоглогддог [[спорт]] юм. Тамирчид нь цохиур буюу ракетаар резинээр хийгдсэн эсгий бүрээстэй хөндий бөмбөгийг тор давуулан эсрэг талынхаа талбай руу цохиж оруулна. Газрын теннис нь [[Олимпын наадам|Олимпын наадмын]] төрөлд ордог юм. [[Олон улсын теннисийн холбоо]] 1913 онд байгуулагдсан. == Түүх == Орчин үеийн теннисний спорт нь 18-р зууны төгсгөл үеэр [[Нэгдсэн Вант Улс|Их Британид]] үүсчээ. Үүссэн цагаасаа англи хэлээр ярьдаг нийгмийн дээд давхаргын язгууртнуудын дунд тархаж, хожим нь дэлхий даяар дэлгэрэн түгсэн байна. Теннис нь [[олимп|олимпын спортын]] төрөлд ордог бөгөөд цохиур барих чадвартай хүн бүр (түрдэг сандалтай хүмүүс хүртэл) тоглох боломжтой. Теннисний дүрэм нь 1890-ээд оноос хойш бараг өөрчлөгдөөгүй иржээ. Өөрчлөгдсөн зүйл гэвэл 1908-с 1960 он хүртэл давуулах тоглогч нэг хөлөө байнга газарт хүргэсэн байх ёстой байв; 1970-аад оноос хайнцсаны дараах шийдвэрлэх тоглолт явагдах болсон. Илүү орчин үеийн мэргэжлийн теннист бөмбөг талбайгаас гарсан эсэх, давуулсан бөмбөг орсон эсэхийг электроникийн технологийг ашиглан шалгадаг болов. == Теннисийн талбай == [[Файл:Tennis court metric.svg|thumb|Талбайн хэмжээ]] Газрын теннис тоглодог талбай нь тэгш өнцөгт тэгш гадаргуутай, тэмдэглэгээтэй байдаг. Талбайн голд хоёр тэнцүү хагаст хуваасан тор байдаг. Талбайн урт нь 23.77 м, өргөн нь 8.23 ​​м (ганц хүний) эсвэл 10.97 м (хосуудын). Талбайн богино хэсгийн шугамыг арын шугам гэж нэрлэдэг бөгөөд урт хоёр талын шугамыг хажуугийн шугам гэж нэрлэнэ. Теннисний торны стандарт хэмжээ нь өндөр нь 1.07 м х урт нь 12.8 м, торны дөрвөлжин нүднүүд 40 мм байдаг. == Тэмцээнүүд == Теннисийг олон сая хүмүүс сонирхогчийн байдлаар тоглодог бөгөөд дэлхий даяар тарсан үзэгчдийн спорт юм. Ялангуяа хамгийн нэр хүндтэй "Их дуулгын" ([[Англи хэл|англи]]. ''Grand Slam tournaments'') дөрвөн тэмцээн нь хамгийн үзэгч олонтой: [[Австралийн нээлттэй тэмцээн]] (хатуу талбай), [[Францын нээлттэй тэмцээн]] (улаан шороон талбай), [[Уимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн]] (зүлгэн талбай), [[Америкийн теннисны нээлттэй тэмцээн|Америкийн нээлттэй тэмцээн]] (мөн хатуу талбай), [[Дэвисийн цом]] зэрэг юм. == Гадаад холбоос == * [http://www.itftennis.com/ Олон Улсын Теннисний Холбоо] * [http://www.atptennis.com/1/en/home/ ATP Tennis: Эрэгтэйчүүдийн Мэргэжлийн теннис] * [https://web.archive.org/web/20081222013500/http://www.sonyericssonwtatour.com/1/ Sony Ericsson WTA Tour: Эмэгтэйчүүдийн Мэргэжлийн теннис] * [http://www.grandslamhistory.com/ Их Дуулгын тэмцээнүүдийн түүх] {{commons|Tennis|Теннис}} [[Ангилал:Теннис| ]] [[Ангилал:Цохиурт спорт]] [[Ангилал:Олимпын спортын төрөл]] lqimbq2vkv0crkonuopagxawmtml743 855094 855090 2026-04-30T05:45:11Z Zorigt 49 855094 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс спорт | image=US_Open_2007,_Maria_Sharapova_serving.jpg | imagesize=300px | caption=Америкийн нээлттэй тэмцээн, теннисийн дөрвөн Их Дуулгын нэг | union=[[Олон Улсын Теннисний Холбоо]] | nickname= | first=19-р зуун | registered= | clubs= | contact=Үгүй | team=Ганцаарчилсан эсвэл хос хосоороо | mgender= | category=[[Цохиурын спорт]] | equipment=[[Теннисний бөмбөг]], [[теннисний цохиур]] | olympic=1896-1924, 1988-одоо хүртэл }} '''Теннис''' буюу '''Газрын теннис''' ([[Англи хэл|англи]]. ''tennis'') нь хоёр тоглогчийн хооронд (ганцаарчилсан төрөл), эсвэл хоёр тоглогчоос бүрдсэн хоёр багийн хооронд (хосын төрөл) тоглогддог [[спорт]] юм. Тамирчид нь цохиур буюу ракетаар резинээр хийгдсэн эсгий бүрээстэй хөндий бөмбөгийг тор давуулан эсрэг талынхаа талбай руу цохиж оруулна. Газрын теннис нь [[Олимпын наадам|Олимпын наадмын]] төрөлд ордог юм. [[Олон улсын теннисний холбоо]] 1913 онд байгуулагдсан. == Түүх == Орчин үеийн теннисний спорт нь 18-р зууны төгсгөл үеэр [[Нэгдсэн Вант Улс|Их Британид]] үүсчээ. Үүссэн цагаасаа англи хэлээр ярьдаг нийгмийн дээд давхаргын язгууртнуудын дунд тархаж, хожим нь дэлхий даяар дэлгэрэн түгсэн байна. Теннис нь [[олимп|олимпын спортын]] төрөлд ордог бөгөөд цохиур барих чадвартай хүн бүр (түрдэг сандалтай хүмүүс хүртэл) тоглох боломжтой. Теннисний дүрэм нь 1890-ээд оноос хойш бараг өөрчлөгдөөгүй иржээ. Өөрчлөгдсөн зүйл гэвэл 1908-с 1960 он хүртэл давуулах тоглогч нэг хөлөө байнга газарт хүргэсэн байх ёстой байв; 1970-аад оноос хайнцсаны дараах шийдвэрлэх тоглолт явагдах болсон. Илүү орчин үеийн мэргэжлийн теннист бөмбөг талбайгаас гарсан эсэх, давуулсан бөмбөг орсон эсэхийг электроникийн технологийг ашиглан шалгадаг болов. == Теннисийн талбай == [[Файл:Tennis court metric.svg|thumb|Талбайн хэмжээ]] Газрын теннис тоглодог талбай нь тэгш өнцөгт тэгш гадаргуутай, тэмдэглэгээтэй байдаг. Талбайн голд хоёр тэнцүү хагаст хуваасан тор байдаг. Талбайн урт нь 23.77 м, өргөн нь 8.23 ​​м (ганц хүний) эсвэл 10.97 м (хосуудын). Талбайн богино хэсгийн шугамыг арын шугам гэж нэрлэдэг бөгөөд урт хоёр талын шугамыг хажуугийн шугам гэж нэрлэнэ. Теннисний торны стандарт хэмжээ нь өндөр нь 1.07 м х урт нь 12.8 м, торны дөрвөлжин нүднүүд 40 мм байдаг. == Тэмцээнүүд == Теннисийг олон сая хүмүүс сонирхогчийн байдлаар тоглодог бөгөөд дэлхий даяар тарсан үзэгчдийн спорт юм. Ялангуяа хамгийн нэр хүндтэй "Их дуулгын" ([[Англи хэл|англи]]. ''Grand Slam tournaments'') дөрвөн тэмцээн нь хамгийн үзэгч олонтой: [[Австралийн нээлттэй тэмцээн]] (хатуу талбай), [[Францын нээлттэй тэмцээн]] (улаан шороон талбай), [[Уимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн]] (зүлгэн талбай), [[Америкийн теннисны нээлттэй тэмцээн|Америкийн нээлттэй тэмцээн]] (мөн хатуу талбай), [[Дэвисийн цом]] зэрэг юм. == Гадаад холбоос == * [http://www.itftennis.com/ Олон Улсын Теннисний Холбоо] * [http://www.atptennis.com/1/en/home/ ATP Tennis: Эрэгтэйчүүдийн Мэргэжлийн теннис] * [https://web.archive.org/web/20081222013500/http://www.sonyericssonwtatour.com/1/ Sony Ericsson WTA Tour: Эмэгтэйчүүдийн Мэргэжлийн теннис] * [http://www.grandslamhistory.com/ Их Дуулгын тэмцээнүүдийн түүх] {{commons|Tennis|Теннис}} [[Ангилал:Теннис| ]] [[Ангилал:Цохиурт спорт]] [[Ангилал:Олимпын спортын төрөл]] otiqnhb5v2ri32x9mwpr8vpnhru1rki 855095 855094 2026-04-30T05:46:09Z Zorigt 49 855095 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс спорт | image=US_Open_2007,_Maria_Sharapova_serving.jpg | imagesize=300px | caption=Америкийн нээлттэй тэмцээн, теннисийн дөрвөн Их Дуулгын нэг | union=[[Олон Улсын Теннисний Холбоо]] | nickname= | first=19-р зуун | registered= | clubs= | contact=Үгүй | team=Ганцаарчилсан эсвэл хос хосоороо | mgender= | category=[[Цохиурын спорт]] | equipment=[[Теннисний бөмбөг]], [[теннисний цохиур]] | olympic=1896-1924, 1988-одоо хүртэл }} '''Теннис''' буюу '''Газрын теннис''' ([[Англи хэл|англи]]. ''tennis'') нь хоёр тоглогчийн хооронд (ганцаарчилсан төрөл), эсвэл хоёр тоглогчоос бүрдсэн хоёр багийн хооронд (хосын төрөл) тоглогддог [[спорт]] юм. Тамирчид нь цохиур буюу ракетаар резинээр хийгдсэн эсгий бүрээстэй хөндий бөмбөгийг тор давуулан эсрэг талынхаа талбай руу цохиж оруулна. Газрын теннис нь [[Олимпын наадам|Олимпын наадмын]] төрөлд ордог юм. [[Олон улсын теннисний холбоо]] 1913 онд байгуулагдсан. == Түүх == Орчин үеийн теннисний спорт нь 18-р зууны төгсгөл үеэр [[Нэгдсэн Вант Улс|Их Британид]] үүсчээ. Үүссэн цагаасаа англи хэлээр ярьдаг нийгмийн дээд давхаргын язгууртнуудын дунд тархаж, хожим нь дэлхий даяар дэлгэрэн түгсэн байна. Теннис нь [[олимп|олимпын спортын]] төрөлд ордог бөгөөд цохиур барих чадвартай хүн бүр (түрдэг сандалтай хүмүүс хүртэл) тоглох боломжтой. Теннисний дүрэм нь 1890-ээд оноос хойш бараг өөрчлөгдөөгүй иржээ. Өөрчлөгдсөн зүйл гэвэл 1908-с 1960 он хүртэл давуулах тоглогч нэг хөлөө байнга газарт хүргэсэн байх ёстой байв; 1970-аад оноос хайнцсаны дараах шийдвэрлэх тоглолт явагдах болсон. Илүү орчин үеийн мэргэжлийн теннист бөмбөг талбайгаас гарсан эсэх, давуулсан бөмбөг орсон эсэхийг электроникийн технологийг ашиглан шалгадаг болов. == Теннисийн талбай == [[Файл:Tennis court metric.svg|thumb|Талбайн хэмжээ]] Газрын теннис тоглодог талбай нь тэгш өнцөгт тэгш гадаргуутай, тэмдэглэгээтэй байдаг. Талбайн голд хоёр тэнцүү хагаст хуваасан тор байдаг. Талбайн урт нь 23.77 м, өргөн нь 8.23 ​​м (ганц хүний) эсвэл 10.97 м (хосуудын). Талбайн богино хэсгийн шугамыг арын шугам гэж нэрлэдэг бөгөөд урт хоёр талын шугамыг хажуугийн шугам гэж нэрлэнэ. Теннисний торны стандарт хэмжээ нь өндөр нь 1.07 м х урт нь 12.8 м, торны дөрвөлжин нүднүүд 40 мм байдаг. == Тэмцээнүүд == Теннисийг олон сая хүмүүс сонирхогчийн байдлаар тоглодог бөгөөд дэлхий даяар тарсан үзэгчдийн спорт юм. Ялангуяа хамгийн нэр хүндтэй "Их дуулгын" ([[Англи хэл|англи]]. ''Grand Slam tournaments'') дөрвөн тэмцээн нь хамгийн үзэгч олонтой: [[Австралийн нээлттэй тэмцээн]] (хатуу талбай), [[Францын нээлттэй тэмцээн]] (улаан шороон талбай), [[Уимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн]] (зүлгэн талбай), [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|Америкийн нээлттэй тэмцээн]] (мөн хатуу талбай), [[Дэвисийн цом]] зэрэг юм. == Гадаад холбоос == * [http://www.itftennis.com/ Олон Улсын Теннисний Холбоо] * [http://www.atptennis.com/1/en/home/ ATP Tennis: Эрэгтэйчүүдийн Мэргэжлийн теннис] * [https://web.archive.org/web/20081222013500/http://www.sonyericssonwtatour.com/1/ Sony Ericsson WTA Tour: Эмэгтэйчүүдийн Мэргэжлийн теннис] * [http://www.grandslamhistory.com/ Их Дуулгын тэмцээнүүдийн түүх] {{commons|Tennis|Теннис}} [[Ангилал:Теннис| ]] [[Ангилал:Цохиурт спорт]] [[Ангилал:Олимпын спортын төрөл]] akvjosi3atnzx2ua5lf2jxifcewa1dv 0 20523 855119 840745 2026-04-30T07:09:47Z Megzer 20491 855119 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хаан | name = Барсболд<br/>{{MongolUnicode|ᠪᠠᠷᠰ ᠪᠣᠯᠤᠳ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | title = Монголын хаан, Жонон | image = | image_size = | caption = | succession = [[Умард Юань улсын хаадын жагсаалт|Умард Юань улсын хаан]] | reign = ойр.1517 – 1519 | coronation = | predecessor = [[Батмөнх Даян хаан]] | successor = [[Боди Алаг хаан]] | spouse = | spouse-type = | consort = <!-- yes or no --> | issue = | full name = | royal house = [[Боржигин]] | dynasty = [[Умард Юань]] | father = [[Батмөнх Даян хаан]] | mother = | birth_date = 1490 | birth_place = | death_date = {{Death year and age|1531|1490}} | death_place = | burial_date = | burial_place = | religion = }} '''Барсболд сайн алаг хаан''' (Барсболод жинон, 1488-1519) нь 1488 оны шар бичин жил төрж, 1519 оны шаргачин туулай жил таалал төгсчээ. 1517 оны улаагчин үхэр жил хаан суусан ба 31 насалсан. [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай сэцэн хатны]] хөвгүүн бөгөөд түүний ихэр нь [[Арсболд]] юм. Учир нь аян дайны цагт, дайны утаанд мэндэлсэн тул баатар хөвгүүд болж, төр улсаа түш хэмээн нэрийдсэн. Даян хааныг нас барсны дараа Боди Алаг Монгол улсын хаан суудалд суухад нас балчирдаж, туршлага бага байсан учраас Барсболд өөрийгөө хаан гэж зарлав.<ref>{{cite book |author=Гүүш Лувсанданзан |title=Алтан товч |pages=Арван гуравдугаар хуудас |url=http://www.asuult.net/ihtuuh/AT/chapter13.htm |language=Монгол |quote=Даян хаан гучин долоон жил хаан ор сууж дөчин дөрвөн насандаа тэнгэр болов. Даян хааны их хөвгүүн Төрболд, хаан ор суугаагүй, үргүй тэнгэр болов. Дүү нь Улсболд хан ор суугаагүй, Ибарай тайшийн гарт тэнгэр болов. Түүний хойно Боди-алагийг бага гэж авга нь их ор суув.}}</ref> Боди Алаг Монголын хаан ширээнд суув. Түүний үр сад нь хожим Баруун түмнийг захирч, Ордос, Түмэд, Юншээбүү, Харчин, Цахарын зарим хэсгийг захирах болсон нь Алтан ханы үетэй шууд хамаарна. == Гэр бүл == * Эцэг: [[Батмөнх Даян хаан|Даян хаан]] * Эх: [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай хатан]] === Хатад, татвар === * Бодан хатан * Молан хатан<ref>Саган сэцэн. Эрдэнийн товч. УБ., 2006. т.159</ref>: Барсболд жононг тэнгэр болсны дараа Алтан ханы хатан болж, Төвд тайжийг төрүүлсэн. === Үр хүүхэд === # [[Гүнбилэг жонон|Гүнбилэг мэргэн хар жонон]] # [[Алтан хан]] # [[Лабуг тайж]] # [[Байсахал хөндлөн хан]] # [[Нарийн тайж|Баяндара нарийн тайж]] # [[Бодидара отгон тайж]] {{s-start}} {{Залгамжлал | өмнө = [[Улсболд]] | албан_тушаал = [[Умард Юань|Монгол улсын]] [[жонон]] | дараа = [[Гүнбилэг жонон]] | он = [[1512]]-[[1519]] }} {{Залгамжлал | өмнө = [[Батмөнх Даян хаан]] | албан_тушаал = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Монголын хаан]] | дараа = [[Боди Алаг хаан]] | он = [[1517]]-[[1519]] }} {{end}} ==Эшлэл== [[Ангилал:16-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Монголын бага хаан]] [[Ангилал:Жонон]] [[Ангилал:Умард Юанийн ноёрхогч]] [[Ангилал:1488 онд төрсөн]] [[Ангилал:1519 онд өнгөрсөн]] 3w5ir5v63rxi9f903w136q2p0reaasy 0 22274 855104 749947 2026-04-30T06:01:42Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855104 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Тамирчин |нэр =Грег Луганис |бүтэн нэр =Грегори Эфтимиос Луганис |зураг =Greglouganis.jpg |хэмжээ =230px |зургийн тайлбар = |спорт =[[Усанд үсрэлт]] |улс ={{USA}} |төрсөн огноо ={{birth date and age|1960|01|29}} |төрсөн газар =[[Калифорни]], [[Эль-Кахон]] |нас барсан огноо = |нас барсан газар = |медалиудыг үзүүлэх =тийм |медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн|[[Зуны олимп]]}} {{МедальМөнгө|[[Монреалийн олимп|Монреаль 1976]]|10 м тавцан}} {{МедальАлт|[[Лос-Анжелесын олимп (1984 он)|Лос-Анжелес 1984]]|3 м трамплин}} {{МедальАлт|[[Лос-Анжелесын олимп (1984 он)|Лос-Анжелес 1984]]|10 м тавцан}} {{МедальАлт|[[Сөүлийн олимп|Сөүл 1988]]|3 м трамплин}} {{МедальАлт|[[Сөүлийн олимп|Сөүл 1988]]|10 м тавцан}} {{МедальТэмцээн|[[Усан спортын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]}} {{МедальАлт|[[1978 оны усан спортын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Берлин 1978]]|10 м тавцан}} {{МедальАлт|[[1982 оны усан спортын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Гуаяакил 1982]]|3 м трамплин}} {{МедальАлт|[[1982 оны усан спортын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Гуаяакил 1982]]|10 м тавцан}} {{МедальАлт|[[1986 оны усан спортын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Мадрид1986]]|3 м трамплин}} {{МедальАлт|[[1986 оны усан спортын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Мадрид 1986]]|10 м тавцан}} {{МедальТэмцээн|[[Пан Америкийн наадам]]}} {{МедальАлт|[[1979 оны Пан Америкийн наадам|Сан-Хуан 1979]]|3 м трамплин}} {{МедальАлт|[[1979 оны Пан Америкийн наадам|Сан-Хуан 1979]]|10 м тавцан}} {{МедальАлт|[[1983 оны Пан Америкийн наадам|Каракас 1983]]|3 м трамплин}} {{МедальАлт|[[1983 оны Пан Америкийн наадам|Каракас 1983]]|10 м тавцан}} {{МедальАлт|[[1987 оны Пан Америкийн наадам|Индианаполис 1987]]|3 м трамплин}} {{МедальАлт|[[1987 оны Пан Америкийн наадам|Индианаполис 1987]]|10 м тавцан}} {{МедальТэмцээн|[[Универсиад]]}} {{МедальАлт|[[1983 оны зуны Универсиад|Эдмонтон 1983]]|3 м трамплин}} {{МедальАлт|[[1983 оны зуны Универсиад|Эдмонтон 1983]]|10 м тавцан}} }} '''Грегори "Грег" Эфитимиос Луганис''' ({{lang-en|Gregory "Greg" Efthimios Louganis}}, 1960 оны 1 сарын 29-нд төрсөн) нь Америкийн [[усанд үсрэлт]]ийн тамирчин, зохиолч юм. Тэрээр 1984 онд [[Сонирхогчдын Биеийн Тамирын Холбоо]]ноос АНУ-ын оны шилдэг сонирхогч тамирчны [[Жэймс Э.Салливаны нэрэмжит шагнал]]ыг хүртжээ. ==Бага нас== Луганис [[Самоа]], [[Швед]] гаралтай бөгөөд Грек гаралтай Америк гэр бүлд үрчлэгдэж, Калифорнид өсчээ. Тэрээр Санта-Ана ахлах сургууль, мөн Эль-Кахон дахь Валхалла ахлах сургуульд суралцаж байв. ==Тамирчны замнал== Луганис 16 настайдаа [[Монреаль]] хотод зохиогдсон [[Монреалийн олимп|1976 оны зуны олимпод]] оролцож, тавцангийн төрөлд [[Итали]]йн домогт тамирчин [[Клаус Дибиаси]]гийн дараа орж, мөнгөн медаль зүүжээ. 2 жилийн дараа Дибиаси зодог тайлж, Луганис анх удаа дэлхийн аварга цолд хүрсэн. 1978 онд тэрээр [[Майамигийн их сургууль|Майамигийн их сургуулиас]] усанд үсрэлтийн тэтгэлэг хүртэж, тус сургуульд [[театр]]ын чиглэлээр суралцах болов. Гэхдээ Грег 1981 онд [[Ирвин дэх Калифорнийн их сургууль]] руу шилжиж бакалаврын зэрэгтэй төгсчээ. Луганис Москвад болох [[Москвагийн олимп|1980 оны зуны олимпоос]] хос алтан медаль зүүнэ гэгдэж байсан боловч [[1980 оны зуны олимпийн бойкот|Америкийн бойкотын]] улмаас мөрөөдлөө хойшлуулахаас өөр аргагүй болов. 1982 онд Дэлхийн АШТ-ээс хошой алтан медаль зүүсэн тэрээр [[Лос-Анжелесын олимп (1984 он)|1984 оны Лос-Анжелесийн олимпод]] онооны дээд амжилт тогтоон, өрсөлдөгчдөө хол хаяж түрүүлэн тавцан, трамплины төрлийн аль алинд алтан медаль зүүв. 1986 онд мөн амжилтаа давтаж, Дэлхийн АШТ-ээс хос алтан медальтай харьсан Грег [[Сөүлийн олимп|1988 оны Сөүлийн олимпод]] бас л 2 алтан медаль зүүсэн. Гэхдээ энэ удаад трамплины төрлийн урьдчилсан шатанд араараа 2½ эргэлттэй үсрэлт гүйцэтгэж байгаад трамплинд толгойгоо цохисон. Гэмтэл авсан хэдий ч урьдчилсан шатаа дуусгаж чадсан Луганис шигшээ шатанд мөнөөх үзүүлбэрээ давтан гүйцэтгэж, алтан медаль зүүжээ. Харин тавцангийн төрөлд сүүлчийн үсрэлтээрээ 3.4 зэрэглэлийн үсрэлтийг гүйцэтгэж, нийт 638.61 оноотой болсноор мөнгөн медаль хүртсэн [[Шион Ни]]гээс дөнгөж 1.14 оноогоор илүү гарч, түрүүлжээ. ==Хувийн амьдрал== Грег Луганис гэй гэдгээ олон нийтэд зарласан бөгөөд 1988 онд ХДХВ-тэй болох нь тогтоогдсон<ref>"Breaking the Surface (his book on his life and diving career) Times Mirror article: Olympic Diver Louganis Reveals That He Has AIDS]</ref>. ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == *[https://web.archive.org/web/20030722192025/http://www.louganis.com/ Албан ёсны цахим хуудас] *[https://web.archive.org/web/20100107005230/http://pmgsports.com/new/diving_greg_louganis.html Албан ёсны намтар] {{DEFAULTSORT:Луганис, Грег}} [[Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга]] [[Ангилал:АНУ-ын олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:АНУ-ын усанд үсрэгч]] [[Ангилал:Усанд үсрэлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:Усанд үсрэлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Усанд үсрэлтийн универсиадын аварга]] [[Ангилал:АНУ-ын усанд үсрэлтийн улсын аварга]] [[Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:1976 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1984 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1988 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Ижил хүйстэн спортод]] [[Ангилал:ДОХ-ын эсрэг тэмцэгч]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1960 онд төрсөн]] cjesitu9x936vvjbtvw4tvkl4nwak7m 0 22324 855151 742586 2026-04-30T08:34:21Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855151 wikitext text/x-wiki [[Image:Raster to Vector Mechanical Example.jpg|thumb|right|Дээд талын зургийг [[зургийн аппаратаар|зургийн аппарат]] авсан байна. Доод талын зураг [[Рендерлэлт|рендерлэгдсэн]] байна.]] [[Image:Image created with a mobile phone.png|thumb|left|Зураг]] [[Image:Faust bei der Arbeit.JPG|thumb|left|]] '''Зураг''' ({{lang-en|image/picture}} {{lang-la|imago}}) нь эд өнгийн зүйл юм. Жишээ нь ямар нэгэн субъекттэй (ихэвчлэн физик объект эсвэл хүн) ижил харагдах хоёр хэмжээст зураг байж болно. {{stub}} == Мөн үзэх == * [[Видео]] == Цахим холбоос == {{wiktionary|image}} {{commonscat|Paintings|Зураг}} * [http://www.apple.com/science/insidetheimage/bzreaction/ The B-Z Reaction: The Moving or the Still Image?] * [https://web.archive.org/web/20111210044215/http://www.csusa.org/face/home.htm FACE: Friends of Active Copyright Education] * [http://www.digitalpreservation.gov/formats/fdd/still_fdd.shtml Library of Congress - Format Descriptions for Still Images]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20201228051352/http://www.iprg.co.in/ Image Processing - Online Open Research Group] [[Ангилал:Танин мэдэхүйн онол]] [[Ангилал:Гоо зүй]] ay6sujfdpmnr0alw8lnwp87mbyw56bx 0 22326 855107 854805 2026-04-30T06:13:32Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855107 wikitext text/x-wiki [[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]] '''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг. Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм. == Үгийн гарал зүй == Фотограф гэдэг үг нь Грекийн φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> болон γραφή (''graphé'') буюу зураг<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.<ref>Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph "photograph"]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.</ref> == Түүх == === Анхны технологи === [[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]] Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.<ref>Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]</ref><ref>http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&pg=PA20</ref> Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ. === Дундад зуун<ref name=":0">http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html</ref> === 1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. === 19-р зуун<ref name=":0" /> === 19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ. Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ. Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм. Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ. Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна. 1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна. Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна. === Хар цагаан зураг === Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. === Өнгөт зураг === 1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879) гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй "''Agfacolor Neu"'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. === Дижитал гэрэл зураг === 1981 онд Японы [[Sony|"Sony"]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. === Нийлэг гэрэл зураг === Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.<ref>{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}} {{Webarchiv|url=http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html |wayback=20150402092825 |text=Synthesis photography and architecture |archiv-bot=2026-04-30 06:13:32 InternetArchiveBot }}</ref> == Камерны түүхэн хөгжил == <!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--> <gallery widths="220" heights="180" perrow="5"> File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910 File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922 File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932 File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]] File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975 File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000. File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000 File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010 </gallery> == Техникийн шинж чанар == Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.<ref>http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Гэрэл зураг| ]] [[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]] [[Ангилал:Уран сайхны арга техник]] [[Ангилал:Хуулбарлах техник]] 1f9q8twntqo62zh52qg4znlrza8w69c 0 22428 855024 749486 2026-04-30T01:02:26Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855024 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компьютер, видео тоглоом |Titel = Twisted Metal |Originaltitel = |Bild = |Beschreibung = |Entwickler = {{USA|#}} [[Eat Sleep Play]] |Designer = [[Дэвид Яффе]]<br />Скотт Кэмпбелл |Release = {{АНУ ба Канад|#}} 2012 оны 2-р сарын 14<br />{{AUS|#}} 2012 оны 3-р сарын 8<br />{{Europa|#}} 2012 оны 3-р сарын 16 |Plattform = [[PlayStation 3]] |Engine = |Genre = [[Уралдаант тоглоом]] |Spielmodi = Ганцаар эсвэл олуул |Thematik = |Bedienung = [[Gamepad]] |Systemminima = |Medien = [[DVD-ROM]] |Sprache = англиар |AktuelleVersion = |Kopierschutz = |USK = 18 |PEGI = 18 |Info = |Verleger = {{JPN|#}} [[Sony]] }} '''Twisted Metal''' нь 2011 оны [[10 сарын 4]]-нд худалдаанд гарахаар төлөвлөгдөж буй, [[PlayStation 3]]-т зориулсан видео тоглоом юм. == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20130718201803/http://twistedmetal.com/ Twisted Metal Албан ёсны сайт] * [https://web.archive.org/web/20080211010338/http://ps3.ign.com/objects/951/951234.html Twisted Metal (2011)] [[IGN]] сайт [[Ангилал:2012 оны компьютерын тоглоом]] [[Ангилал:PlayStation 3-т зориулсан тоглоом]] [[Ангилал:Уралдаант тоглоом]] lepari23sqi9ohlr0qwtoqs5zaj1iv6 0 23074 855120 818211 2026-04-30T07:28:41Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855120 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} Энэ нь '''цэргийн зардал өндөртэй орнуудын жагсаалт''' юм. ==Хамгийн их цэргийн зардал== Эхний жагсаалтыг [[Стокхольмын Энх тайвны судалгааны олон улсын хүрээлэн]]гийн (СЭТСОУХ) баримт бичигт үндэслэсэн бөгөөд 2023 оны байдлаар дэлхийн цэргийн зардалд хамгийн их мөнгө зарцуулдаг 40 орны жагсаалтыг өнөөгийн зах зээлийн ханшид үндэслэн гаргасан байна.<ref name=SIPRI-2020 /> Хоёрдахь жагсаалтыг [[Олон улсын стратегийн судалгааны хүрээлэн]]гээс (ОУССХ) зах зээлийн дундаж ханшийг ашиглан нийтэлсэн ''Цэргийн тэнцвэрт байдлын'' 2025 оны хэвлэлд үндэслэсэн болно.<ref name=":0">{{Cite web |title=Цэргийн тэнцэл 2025: Батлан хамгаалахын зарцуулалт ба худалдан авалтын чиг хандлага |url=https://www.iiss.org/publications/the-military-balance/2025/defence-spending-and-procurement-trends/ |access-date=2025-03-13 |website=ОУССХ |language=en}}</ref> {{sticky header}} {| style="font-size:100%;" |- | style="width:60%; text-align:center;"| '''2023 онд дэлхийн хэмжээнд цэргийн зардал хамгийн өндөр байгаа 40 улс''<ref name="SIPRI-2020">{{Cite web |last=xiao liang, nan tian, diego lopes da silva, lorenzo scarazzato, zubaida karim and jade guiberteau ricard  |date=2025-04-28 |title=2024 оны цэргийн зардлын чиг хандлага |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2025-04/2504_fs_milex_2024.pdf#page=2#page=2 |access-date=2025-05-04 |publisher=[[Стокхольмын Энх тайвны судалгааны олон улсын хүрээлэн]] |language=en |format=PDF}}</ref>''<br>СЭТСОУХ цэргийн зардлын мэдээллийн сан''' | style="width:50%; text-align:center;" | '''[[Олон улсын стратегийн судалгааны хүрээлэн]]гийн жагсаалт''' '''[[Олон улсын стратегийн судалгааны хүрээлэн]]гийн (ОУССХ) 2024 оны "Цэргийн тэнцвэр"-ийн 2025 оны хэвлэл.'''<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Интерактив: 2024 оны дэлхийн батлан хамгаалах зардал |url=https://www.iiss.org/publications/the-military-balance/2025/interactive-global-defence-spending-in-2024/ |access-date=2025-03-13 |website=ОУССХ |language=en}}</ref> |- valign="top" | {| class="wikitable sortable sticky-header" style="margin-left:auto;margin-right:auto" |- style="background:#ececec;" ! Байр !! Улс !! Зарцуулалт <br> (Тэрбум $) !! [[Дэлхийн улсуудын дотоодын нийт бүтээгдэхүүний жагсаалт (нэрлэсэн үнэ)|ДНБ-ий]] хувь !! Дэлхийд эзлэх хувь |- | {{0}}1 || {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[АНУ-ын Зэвсэгт Хүчин|Америкийн Нэгдсэн Улс]] || align=right| 997.0 || align="right" | 3.4 || align="right" | 37.0 |- | {{0}}2 || {{flagicon|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс}} [[Ардын Чөлөөлөх Арми|Хятад]]<ref name="x" group="lower-alpha" /> || align=right| 314.0 || align="right" | 1.7 || align="right" | 12.0 |- | {{0}}3|| {{flagicon|Орос}} [[Оросын Зэвсэгт Хүчин|Орос]]<ref name="x" group="lower-alpha" />|| align="right" | 149.0 || align="right" | 7.1 || align="right" | 5.5 |- | {{0}}4 || {{flagicon|Герман}} [[Бундесвер|Герман]]|| align="right" | 88.5 || align="right" | 1.9 || align="right" | 3.3 |- | {{0}}5 || {{flagicon|Энэтхэг}} [[Энэтхэгийн Зэвсэгт Хүчин|Энэтхэг]]|| align="right" | 86.1|| align="right" | 2.3 || align="right" | 3.2 |- |{{0}}6||{{flagicon|Их Британи}} [[Их Британийн зэвсэгт хүчин|Нэгдсэн Хаант Улс]]|| align="right" | 81.8 || align="right" | 2.3 || align="right" | 3.0 |- | {{0}}7||{{flagicon|Саудын Араб}} [[Саудын Арабын Зэвсэгт Хүчин|Саудын Араб]]}}<ref group="lower-alpha" name="x" /><ref group="lower-alpha" name="y" />|| align="right" | 80.3 || align="right" | 7.3 || align="right" | 3.0 |- | {{0}}8 || {{flagicon|Украин}} [[Украины Зэвсэгт Хүчин|Украин]]|| align="right" | 64.7 || align="right" | 34.0 || align="right" | 2.4 |- | {{0}}9|| {{flagicon|Франц}} [[Францын Зэвсэгт Хүчин|Франц]]<ref group="lower-alpha" name="z" />|| align="right" | 64.7 || align="right" | 2.1 || align="right" | 2.4 |- | 10 || {{flagicon|Япон}} [[Японы өөрийгөө хамгаалах хүчин|Япон]]|| align="right" | 55.3 || align="right" | 1.4 || align="right" | 2.0 |- | 11 || {{flagicon|Өмнөд Солонгос}} [[Өмнөд Солонгосын Зэвсэгт Хүчин|Өмнөд Солонгос]]|| align="right" | 47.6 || align="right" | 2.6 || align="right" | 1.8 |- | 12 || {{flagicon|Израил}} [[Израилын батлан хамгаалах хүчин|Израил]]|| align="right" | 46.5 || align="right" | 8.8 || align="right" | 1.7 |- | 13 || {{flagicon|Польш}} [[Польшийн Зэвсэгт Хүчин|Польш]]<ref group="lower-alpha" name="z" />|| align="right" | 38.0|| align="right" | 4.2|| align="right" | 1.4 |- | 14 || {{flagicon|Итали}} [[Италийн Зэвсэгт Хүчин|Итали]]|| align="right" | 38.0 || align="right" | 1.6 || align="right" | 1.4 |- | 15 || {{flagicon|Австрали}} [[Австралийн батлан ​​хамгаалах хүчин|Австрали]]|| align="right" | 33.8 || align="right" | 1.9 || align="right" | 1.2 |- | 16 || {{flagicon|Канад}} [[Канадын Зэвсэгт Хүчин|Канад]]|| align="right" | 29.3 || align="right" | 1.3 || align="right" | 1.1 |- |17 |{{flagicon|Турк}} [[Туркийн Зэвсэгт Хүчин|Турк]] | align="right" |25.0 | align="right" |1.9 | align="right" |1.0 |- | 18 || {{flagicon|Испани}} [[Испанийн Зэвсэгт Хүчин|Испани]]|| align="right" | 24.6 || align="right" | 1.4 || align="right" | 0.9 |- | 19 || {{flagicon|Нидерланд}} [[Нидерландын Зэвсэгт Хүчин|Нидерланд]] | align="right" | 23.2 | align="right" | 1.9 | align="right" | 0.7 |- |20 |{{flagicon|Алжир}} [[Алжирын Ардын Үндэсний Арми|Алжир]] | align="right" |21.8 | align="right" |8.0 | align="right" |0.7 |- | 21 || {{flagicon|Бразил}} [[Бразилын Зэвсэгт Хүчин|Бразил]]|| align="right" | 20.9 || align="right" | 1.0 || align="right" | 0.7 |- |22 |{{flagicon|Мексик}} [[Мексикийн Зэвсэгт Хүчин|Мексик]] | align="right" |16.7 | align="right" |0.9 | align="right" |0.6 |- |23 |{{flagicon|Тайвань}} [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Зэвсэгт Хүчин|Тайвань]] | align="right" |16.5 | align="right" | 2.1 | align="right" |0.5 |- |24 |{{flagicon|Колумби}} [[Колумбийн Цэргийн Хүчин|Колумби]] | align="right" |15.1 | align="right" |3.4 | align="right" |0.5 |- |25 |{{flagicon|Сингапур}} [[Сингапурын Зэвсэгт Хүчин|Сингапур]] | align="right" |15.1 | align="right" |2.8 | align="right" |0.4 |- |26 |{{flagicon|Швед}} [[Шведийн Зэвсэгт Хүчин|Швед]] | align="right" |12.0 | align="right" |2.0 | align="right" |0.4 |- |27 |{{flagicon|Индонез}} [[Индонезийн Үндэсний Зэвсэгт Хүчин|Индонез]] |align= "right"|11.0 |align= "right"|0.8 |align= "right"|0.4 |- |28 |{{flagicon|Норвеги}} [[Норвегийн Зэвсэгт Хүчин|Норвеги]] | align="right" |10.4 | align="right" |2.1 | align="right" |0.4 |- |29 |{{flagicon|Пакистан}} [[Пакистаны Зэвсэгт Хүчин|Пакистан]] | align="right" |10.2 | align="right" |2.7 | align="right" |0.4 |- |30 |{{flagicon|Дани}} [[Данийн Зэвсэгт Хүчин|Дани]] | align="right" |10.0 | align="right" |2.4 | align="right" |0.3 |- |31 |{{flagicon|Румын}} [[Румыны Зэвсэгт Хүчин|Румын]] | align="right" |8.7 | align="right" |2.3 | align="right" |0.3 |- |32 |{{flagicon|Бельги}} [[Бельгийн Зэвсэгт Хүчин|Бельги]] | align="right" |8.6 | align="right" |1.3 | align="right" |0.3 |- |33 |{{flagicon|Грек}} [[Грекийн Зэвсэгт Хүчин|Грек]] |align= "right"|8.0 |align= "right"|3.1 |align= "right"|0.3 |- |34 |{{flagicon|Иран}} [[Ираны Зэвсэгт Хүчин|Иран]] | align="right" |7.9 | align="right" |2.0 | align="right" |0.3 |- |35 |{{flagicon|Кувейт}} [[Кувейтийн зэвсэгт хүчин|Кувейт]] | align="right" |7.8 | align="right" |4.8 | align="right" |0.3 |- | 36 || {{flagicon|Финланд}} [[Финландын батлан хамгаалах хүчин|Финланд]]|| align="right" | 7.0|| align="right" | 2.3|| align="right" | 0.3 |- |37 |{{flagicon|Швейцар}} [[Швейцарын Зэвсэгт Хүчин|Швейцар]] | align="right" |6.7 | align="right" |0.7 | align="right" |0.2 |- |38 |{{flagicon|Чех}} [[БНЧУ-ын зэвсэгт хүчин|Чех]] | align="right" |6.5 | align="right" |1.9 | align="right" |0.2 |- |39 |{{flagicon|Ирак}} [[Иракийн зэвсэгт хүчин|Ирак]] | align="right" |6.2 | align="right" |2.4 | align="right" |0.2 |- |40 |{{flagicon|Филиппин}} [[Филиппиний зэвсэгт хүчин|Филиппин]] |align= "right"|6.1 |align= "right"|1.3 |align= "right"|0.2 |} | {| class="wikitable sortable sticky-header" style="margin-left:auto;margin-right:auto" |- style="background:#ececec;" ! Байр !! Улс !! Зарцуулалт <br> (Тэрбум $) |- |{{0}}1|| {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[АНУ-ын Зэвсэгт Хүчин|Америкийн Нэгдсэн Улс]] || align=right|968.0 |- |{{0}}2|| {{flagicon|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс}} [[Ардын Чөлөөлөх Арми|Хятад]] || align=right|235.0 |- |{{0}}3|| {{flagicon|Орос}} [[Оросын Зэвсэгт Хүчин|Орос]] || align=right|145.9 |- |{{0}}4|| {{flagicon|Герман}} [[Бундесвер|Герман]]|| align="right" |86.0 |- |{{0}}5||{{nowrap|{{flagicon|Их Британи}} [[Их Британийн зэвсэгт хүчин|Нэгдсэн Хаант Улс]]}} || align="right" |81.1 |- |{{0}}6|| {{flagicon|Энэтхэг}} [[Энэтхэгийн Зэвсэгт Хүчин|Энэтхэг]]|| align="right" |74.4 |- |{{0}}7|| {{flagicon|Саудын Араб}} [[Саудын Арабын Зэвсэгт Хүчин|Саудын Араб]]|| align="right" |71.7 |- |{{0}}8|| {{flagicon|Франц}} [[Францын Зэвсэгт Хүчин|Франц]] || align=right|64.0 |- |{{0}}9|| {{flagicon|Япон}} [[Японы өөрийгөө хамгаалах хүчин|Япон]]|| align=right|53.0 |- |10|| {{flagicon|Өмнөд Солонгос}} [[Өмнөд Солонгосын Зэвсэгт Хүчин|Өмнөд Солонгос]] || align=right|43.9 |- |11|| {{flagicon|Австрали}} [[Австралийн батлан ​​хамгаалах хүчин|Австрали]] || align="right" | 36.4 |- |12|| {{flagicon|Итали}} [[Италийн Зэвсэгт Хүчин|Итали]] || align=right|35.2 |- |13|| {{flagicon|Израил}} [[Израилын батлан хамгаалах хүчин|Израил]]|| align="right" |33.7 |- |14|| {{flagicon|Украин}} [[Украины Зэвсэгт Хүчин|Украин]]|| align="right" |28.4 |- |15|| {{flagicon|Польш}} [[Польшийн Зэвсэгт Хүчин|Польш]]|| align="right" |28.4 |- |16 |{{flagicon|Канад}} [[Канадын Зэвсэгт Хүчин|Канад]]||align="right" |27.0 |- |17 |{{flagicon|Бразил}} [[Бразилын Зэвсэгт Хүчин|Бразил]]||align="right"|24.4 |- |18 |{{flagicon|Нидерланд}} [[Нидерландын Зэвсэгт Хүчин|Нидерланд]]|| align="right" |23.6 |- |19 |{{flagicon|Арабын Нэгдсэн Эмират Улс}} [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын Зэвсэгт Хүчин| Арабын Нэгдсэн Эмират Улс]]|| align="right" |22.3 |- |20 |{{flagicon|Алжир}} [[Алжирын Ардын Үндэсний Арми|Алжир]]|| align="right" |21.4 |- |21 |{{flagicon|Испани}} [[Испанийн Зэвсэгт Хүчин|Испани]]|| align="right" |19.4 |- |22 |{{flagicon|Тайвань}} [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Зэвсэгт Хүчин|Тайвань]]|| align="right"|18.9 |- |23 |{{flagicon|Сингапур}} [[Сингапурын Зэвсэгт Хүчин|Сингапур]]|| align="right"|15.2 |- |24 |{{flagicon|Турк}} [[Туркийн Зэвсэгт Хүчин|Турк]]|| align="right"|14.3 |- |25 |{{flagicon|Ирак}} [[Иракийн Зэвсэгт Хүчин|Ирак]]|| align="right"|12.7 |- |26 |{{flagicon|Швед}} [[Шведийн Зэвсэгт Хүчин|Швед]]|| align="right"|12.3 |- |27 |{{flagicon|Индонез}} [[Индонезийн Үндэсний Зэвсэгт Хүчин|Индонез]]|| align="right"|10.9 |- |28 |{{flagicon|Мексик}} [[Мексикийн Зэвсэгт Хүчин|Мексик]]|| align="right"|10.2 |- |29 |{{flagicon|Норвеги}} [[Норвегийн Зэвсэгт Хүчин|Норвеги]]|| align="right"|9.8 |- |30 |{{flagicon|Катар}} [[Катарын Зэвсэгт Хүчин|Катар]]|| align="right"|9.7 |} |} ==Хамгийн өндөр цэргийн зардал, ДНБ-д эзлэх хувь== Дараах жагсаалтад цэргийн зардлын ДНБ-д эзлэх улс орнуудын жагсаалт, тодруулбал, сүүлийн жилүүдэд хамгийн өндөр хувьтай 15 орны жагсаалт байна. ===ДНБ-д эзлэх хувь=== {| style="font-size:100%;" |- | style="width:50%; text-align:center;"| '''[[Стокхольмын Энх тайвны судалгааны олон улсын хүрээлэн]]гийн жагсаалт<br>СЭТСОУХ цэргийн зардлын мэдээллийн сан (2023)'''<ref>{{Cite web|title=СЭТСОУХ цэргийн зардлын мэдээллийн сан|url=https://milex.sipri.org/sipri|publisher=Sipri.org|accessdate=2025-03-14|language=en|archive-date=2025-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250503085156/https://milex.sipri.org/sipri|url-status=dead}}</ref> | style="width:50%; text-align:center;" | '''[[Олон улсын стратегийн судалгааны хүрээлэн]]гийн жагсаалт<br>''Топ-15 батлан хамгаалах төсөв 2020'''''<ref name=":1">{{Cite journal |date=2021 |title=ОУССХ цэргийн тэнцэл 2021 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/04597222.2021.1868791# |url-status=live |journal=The Military Balance |publisher=Олон улсын стратегийн судалгааны хүрээлэн |volume=121 |issue=1 |pages=23–29 |doi=10.1080/04597222.2021.1868791 |s2cid=232050862 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211007224534/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/04597222.2021.1868791 |archive-date=2021-10-07 |access-date=2025-03-14}}</ref> |- valign="top" | {| class="wikitable sortable" !Байр !Улс !ДНБ-д эзлэх % |- |''1'' |''{{flag|Украин}}'' |align="right"|''36.65%'' |- |''2'' |''{{flag|Ливан}}'' |align="right"|''8.91%'' |- |3 |{{flag|Алжир}} |align="right"|8.17% |- |''4'' |''{{flag|Саудын Араб}}'' |align="right"|''7.09%'' |- |5 |{{flag|Өмнөд Судан}} |align="right"|6.26% |- |''6'' |''{{flag|Орос}}'' |align="right"|''5.86%'' |- |7 |{{flag|Армени}} |align="right"|5.45% |- |''8'' |''{{flag|Оман}}'' |align="right"|''5.40%'' |- |9 |{{flag|Израил}} |align="right"|5.32% |- |10 |{{flag|Йордан}} |align="right"|4.91% |- |11 |{{flag|Кувейт}} |align="right"|4.90% |- |12 |{{flag|Азербайжан}} |align="right"|4.60% |- |13 |{{flag|Того}} |align="right"|4.01% |- |14 |{{flag|Буркина Фасо}} |align="right"|4.01% |- |15 |{{flag|Польш}} |align="right"|3.83% |- |16 |{{flag|Мали}} |align="right"|3.83% |- |''17'' |''{{flag|Мьянмар}}'' |align="right"|''3.79%'' |- |18 |{{flag|Бурунди}} |align="right"|3.66% |- |19 |{{flag|Марокко}} |align="right"|3.64% |- |''20'' |''{{flag|Киргиз}}'' |align="right"|''3.62%'' |- |21 |{{flag|Америкийн Нэгдсэн Улс}} |align="right"|3.36% |- |22 |{{flag|Грек}} |align="right"|3.23% |- |''23'' |''{{flag|Бахрейн}}'' |align="right"|''3.11%'' |- |24 |{{flag|Бруней}} |align="right"|2.97% |- |25 |{{flag|Чад}} |align="right"|2.91% |} | {| class="wikitable sortable" style="margin-left:auto;margin-right:auto" |+ |- style="background:#ececec;" ! Байр !! Улс !! ДНБ-д эзлэх % |- | {{0}}1 || {{flag|Оман}} || align="right" | 12.0 |- | {{0}}2 || {{flag|Афганистан}}|| align="right" | 10.6 |- | {{0}}3 || {{flag|Ливан}} || align="right" | 10.5 |- | {{0}}4 || {{flag|Кувейт}} || align="right" | 7.1 |- | {{0}}5 || {{flag|Саудын Араб}} || align="right" | 7.1 |- | {{0}}6 || {{flag|Алжир}} || align="right" | 6.7 |- | {{0}}7 || {{flag|Ирак}} || align="right" | 5.8 |- | {{0}}8 || {{flag|АНЭУ}} || align="right" | 5.6 |- | {{0}}9 || {{flag|Азербайжан}} || align="right" | 5.4 |- | 10 || {{flag|Марокко}} || align="right" | 5.3 |- | 11 || {{flag|Израил}} || align="right" | 5.2 |- | 12 || {{flag|Йордан}} || align="right" | 4.9 |- | 13 || {{flag|Армени}} || align="right" | 4.8 |- | 14 || {{flag|Мали}} || align="right" | 4.5 |- | 15 || {{flag|Катар}} || align="right" | 4.4 |} |- |* Налуу утгууд нь СЭТСОУХ-ийн тооцоолол юм. | |} ==Тэмдэглэл== <references group="lower-alpha"> <ref name="x">СЭТСОУХ-ийн тооцоо</ref> <ref name="y">Саудын Арабын тоо баримтад нийтийн хэв журам, аюулгүй байдлыг хангахад зарцуулсан зардал багтсан бөгөөд бага зэрэг хэтрүүлсэн байх магадлалтай.{{Citation needed|date=May 2021}}</ref> <ref name="z">Франц, Польшийн тоонууд нь жандармын зардлыг оруулаагүй болно.</ref> </references> ==Эшлэл== {{reflist|45em}} ==Гадаад холбоос== * [https://web.archive.org/web/20100328072123/http://milexdata.sipri.org/ СЭТСОУХ-ийн цэргийн зардлын мэдээллийн сан] (sipri.org) {{DEFAULTSORT:List Of Countries By Military Expenditures}} [[Ангилал:Засгийн газрын төсөв|Military]] [[Ангилал:Цэргийн эдийн засаг]] [[Ангилал:Цэргийн төсөв]] a4nhcbacqd57kkm9zp671daxh9rbw4j 0 23776 855063 808886 2026-04-30T04:54:10Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855063 wikitext text/x-wiki {{Жааз Буддын шашны хийд |нэр =Бурхан Багшийн Алтан Сүм |зураг =Golden Temple Elista.jpg |image size = |alt = |тайлбар = |mapsize = 250 |байрлал= [[ОХУ]], [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]] улс,<br />[[Элст]] хот |coordinates_display = |байгуулсан_хүн = Арвандөрөвдөгч<br />[[Далай лам]] |байгуулагдсан_он =[[2005]] он |сэргээгдсэн_он = |ёс_урсгал =[[Шарын шашин|Буяны ёс]] |lineage= |шинэчилсэн = |хамба_лам =Харцхаев Анджа<br />Александрович |сургуулиуд= |лам_хуврагын_тоо = |architecture = |festivals= |footnotes = }} '''Бурхан Багшийн алтан сүм''' ([[Халимаг хэл|халим.]] ''Бурхн Багшин алтн сүм'') нь [[Элст]] хотод байх [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимагийн]] [[Төвөдийн Буддын шашин|бурханы шашны]] гол сүм юм. [[2005]] оны [[12 сарын 27]]-ны өдөр нээгдэж, эхний хурлаа хурсан. 56 метр өндөр бүхий 7 давхар сүмийн дотор дорнод [[Европ]]т хамгийн өндөр болох 12 метр өндөр [[Будда|бурхан багш]]ийн баримал залаатай байдаг. == Түүх == Энэхүү сүмийг 2004 онд Элст хотод айлчилж ирсэн Төвд, Монгол, Оросын буддын шашны төлөөлөгчид болон шашны удирдагч [[14-р Далай лам|XIV Далай ламын]] адислалаар хуучин төмөр бетон эдлэлийн үйлдвэрийн суурин дээр босгожээ. Өглөөний зургаан цагт өргөл өргөх ёслолоор нээлтийн ёслол эхэлсэн. Ёслолын энэ хэсгийг зөвхөн лам хуврагуудыг байлцуулан хийх ёстой тул сүсэгтэн олонд зориулан телевизийн шууд нэвтрүүлэг зохион байгуулжээ. Албан ёсны хэсэгт [[Халимагийн Шажин лам]] Тело Түлкү Ринбүчи буюу [[Эрдни Омбадыков]], төв хурлын лам нар, Монгол Улсын Хамба лам [[Дэмбэрэлийн Чойжамц]], Бүгд Найрамдах Тува Улсын Хамба ламын төлөөлөгчид, Буриадын төлөөлөгч Лодой Ринбүүчи, Жампа Тинлэй нар оролцов. Халимаг, [[Элст]] Зосимагийн хамба лам, Москвагийн [[Үнэн алдартны шашин|Үнэн алдартны шашны]] патриархын төлөөлөгч Эцэг Дудко. Ёслолд мөн [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]], [[Тува]], [[Буриад]] улсын засгийн газрын төлөөлөгчид, Балба улсаас ОХУ-д суугаа Элчин сайд, Япон, Энэтхэг, Америк, Европын орнуудаас ирсэн зочид оролцсон байна. Элст хот дахь уг Бурхан багшийн уг сүмийг маш богино хугацаанд барьсан байна. 9 сарын дотор барилгачид, архитекторууд сүмийг бүтээгээд зогсохгүй дотоод засал чимэглэлийг бүрэн гүйцэтгэж чадсан байна. Сүмийн барилгын зургийн төслийг С.Курнеев, В.Гиляндиков, Л.Амнинов нар хийжээ. == Гадаад төрх == [[Файл:Burkhan Bakshin Altan Sume, 3.jpg|thumb|312x312px|Сүмийн хашаанд байрлах Бурхан багшийн 17 дүрийн нэг]] Уг Бурханы шашны ариун сүм нь Элст хотын гол үзмэрүүдийн нэг болоод байгаа юм. Энд лам нар шашны олон ном уншиж, олон түмэн залбирал үйлдэж, баяр ёслолын зан үйл явуулдаг болоод байна. “Бурхан багшийн Алтан сүм”-ийн барилгыг тойроод таван метр тутамд ээлжлэн цагаан суварга бүхий хашаагаар хүрээлэгдсэн байдаг. Сүмийг тойроод нийт 108 суварга байдаг. Алтан сүмийн гол хаалга нь өмнө зүгт хардаг бөгөөд сүмийн хүрээлсэн хашаа нь ертөнцийн дөрвөн зүгт харсан хаалгатай байдаг юм. Хийдийн барилгын цогц байдал нь мандал хэлбэртэй байдаг. Үүнээс гадна сүмийн төв байргийг Наланда хийдийн бурхны шашны их багш нарын 17 хөшөөгөөр хүрээлүүлсэн байдаг байна. == Дотоод байдал == Бурхан багшийн алтан сүм 7 давхар юм. Нэг давхарт номын сан, мүзей, хурал хурдаг танхим байралдаг. Хоёрдугаар давхарт Будда Шагжамүнигийн 9 метрийн өндөр баримал бүхий мөргөл үйлдэх дуган байралдаг юм. Уг баримал дотор ариун нандин зүйлс - тарни, хүж, үнэт эдлэл, Бүгд найрамдах Халимаг улсын өнцөг булан бүрээс авчирсан газрын шороо, Халимагт ургадаг ургамал, үр тариа байдаг. Бурхан багшийн баримал нь алтадаж бүрсэн бөгөөд алмааз шигтгэж чимсэн байдаг. Гурван давхарт лам нар, төвд эмч, зурхайчид иргэдийг хүлээн авах тусгай өрөөнүүд байдаг. Мөн энэ давхарт сүмийн захиргаа, удирдлагын өрөнүүд байралдаг ажээ. Дөрөв дэх давхарт Халимагийн Буддистуудын тэргүүн Тело Тулку Ринбүчигийн өргөө, хурлын бага танхим зэрэг байралдаг. Таван давхарт Дээрхийн Гэгээнтэн [[14-р Далай лам|XIV Далай Ламын]] өрөө байдаг. Зургаа дахь давхарт тусгай туслах өрөөнүүд байдаг. Долдугаар давхарт сүмийн лам нарын бясалгалаа хийх зориулалттай өрөө байралдаг байна. == Хурал == Халимагийн ард түмний сайн сайхны төлөө, Бүгд найрамдах улсын хөгжил цэцэглэлт, бүх амьд амьтаны сайн сайхан, аз жаргал, эрүүл энхийн төлөө өдөр бүр 09.00 цагаас эхлэн Төв дуганд өглөөний хурал, залбирал, мөргөл үйлддэг байна. * Баасан гараг бүр 14:00 цагт залбирлын ерөөл уншдаг. * Билгийн тооллын дагуу 8, 15, 29 хоног тутамд Бурханы томоохон ном хурж мөргөл үйлддэг. -Шинийн 8-нд - Ногоон Дарь эхийн залбирал ном уншдаг. -Шинийн 15 - Анагаах ухаан - Манал уншдаг. -Шинийн 29-нд - Сүсэг бишрэлийг хамгаалагчдад зориулсан залбирал -Сахиусан ном уншдаг ажээ. Мацаг барих шинийн 8, 15, 30 өдрүүдэд —сүмийн лам нар Ногоон Дарь эх (8-нд), Манал (15-нд), Бурхан-Багш (30-нд), Окон-Тэнгэр (29-нд) уншиж залбирдаг байна. == Холбоос == {{commonscat}} * Албан ёсны цахим сүлжээ - [http://khurul.ru khurul.ru]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20130323073034/http://www.kalmykia.eu/sights/gold-temple/ Burkhan Bakshin Altan Sume (The Golden Abode of the Buddha Shakyamuni)] in English. {{Бурханы шашны хийдүүд}} [[Ангилал:Халимагийн соёл]] [[Ангилал:Элст]] 31t20mirsvih6e7b3ig8fbn74y4foxv 0 24173 855035 854785 2026-04-30T03:22:19Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855035 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн "бурхангүй хүмүүс" хэмээх Грек үг]] '''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.<ref name=Nielsen-EB/> Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.<ref name=RoweRoutledge/><ref name=oxdicphil/> Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.<ref name=oxdicphil/><ref name=religioustolerance/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }} {{Webarchiv|url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |wayback=20190121124816 |text=atheism |archiv-bot=2026-04-30 03:22:19 InternetArchiveBot }}</ref> Атеизмийн эсрэг<ref name=reldef/><ref name=OED-theism /> болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.<ref name=OED-theism>{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}} </ref><ref> {{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}</ref> Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ. Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу "бурхангүй" хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. <ref name=KArmstrong>{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}} </ref> Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй<ref name=honderich/><ref> Fales, Evan. "Naturalism and Physicalism", in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}. </ref> байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.<ref>{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}</ref> Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд<ref name="Neopaganism">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&pg=PA194&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}} </ref> (Викка гэх мэт<ref name="Wicca">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&pg=PA115&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}} </ref>), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй<ref>{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=atheism&f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}} </ref> байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.<ref>{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}} </ref> Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.<ref name="Martin2007">{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA56|accessdate=2011-04-09}} </ref> Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref name="Britannica demographics">{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9432620 |title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005 |publisher=Encyclopædia Britannica |year=2005 |accessdate=2007-04-15}} * 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion). * 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so. </ref> Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.<ref name="Harris">{{cite web |url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131 |title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll |publisher=Financial Times/Harris Interactive |date=2006-12-20 | accessdate=2011-04-09}} </ref> Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref>[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]</ref> == Үгний гарал болоод хэрэглээ == Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь "бурхангүй" хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг "atheistic" буюу "атеист тал руугаа" гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ. Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ. Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв. 18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. Зарим Атеистууд "Атеизм" хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо: <blockquote>''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.</blockquote> === Эерэг, сөрөг гэх === Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. === Практик атейзм === Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа. Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна. *Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. *Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх. *Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх. *Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. === Онолын атеизм === Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. == Ишлэл == {{Reflist|3 |refs= <ref name=Nielsen-EB> *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., "God" is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition) </ref><ref name=RoweRoutledge> {{cite encyclopedia |url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&pg=PA530&lpg=PA530&dq=atheism+routledge#v=onepage&q=atheism%20routledge&f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor & Francis |quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of "atheism" is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology. |accessdate=2011-04-09 |ref=harv}} </ref> <!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!! <ref name=agnosticism-contrast> *{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}} *{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }} *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}} </ref> --> <ref name=honderich> Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Humanism". ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0. </ref><ref name=religioustolerance> [[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term "Atheism"] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&ls=a "atheism"]) first list one of the more narrow definitions. * {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called "atheistic" because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means "not theistic". The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]] </ref><ref name=oxdicphil> {{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}<!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&pg=PA27&dq=%22atheism%22#v=onepage&q=%22atheism%22&f=false --> </ref><ref name=reldef>{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}</ref> }} [[Ангилал:Атеизм| ]] 5lv330c49a8oscg6u963c5lgwilyxzb 0 24303 855062 840484 2026-04-30T04:52:25Z ~2026-21144-89 103741 855062 wikitext text/x-wiki {{Short description|1323-1328 оны хооронд Юань улсын эзэн хаан}} {{distinguish|Есөнтөмөр хан}} {{Инфобокс хаан | name = Есөнтөмөр хаан<br>{{MongolUnicode|ᠶᠢᠰᠦᠨᠲᠡᠮᠦᠷ<br> ᠬᠠᠭᠠᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}}<br>Юанийн Тайдын хаан<br>{{nobold|元泰定帝}} | title = [[Монголын эзэнт гүрэн|Монголын эзэнт гүрний]] 10-р [[хаан]]<br/>([[Монголын эзэнт гүрний хуваагдал|эзэнт гүрний хуваагдлаас]] үүдэн нэрлэсэн)<br/>[[Хятадын эзэн хаан]]<br/> (6 дахь [[Юань улсын хаад|Юань улсын эзэн хаан]]) | image = Yesün Temür.png | caption = 14-р зууны Есөнтөмөр хааны хөрөг | reign = 10 сарын 4, 1323 – 8 сарын 15, 1328 | coronation = 10 сарын 4, 1323 | succession = [[Юань улсын хаад|Юань улсын эзэн хаан]] | full name = Монгол: {{MongolUnicode|ᠶᠢᠰᠦᠨ ᠲᠡᠮᠦᠷ}}<br>Хятад: 也孫鐵木兒<br>Есөнтөмөр хаан | posthumous name = ''Байхгүй'' | temple name = ''Байхгүй'' | era dates = Тайдин (泰定) 1324–1328<br>Жыхө (致和) 1328 | predecessor = [[Гэгээн хаан]] | successor = [[Аригиба хаан]] | spouse = [[Бабухан хатан|Хонгирад аймгийн Бабухан хатан]] (г.?–1328) | spouse-type = Хатан | royal house = [[Боржигин]] | dynasty = [[Юань улс|Юань]] | father = Гамала ван | mother = [[Буянхэрмиш]] | birth_date = 1293 | death_date = {{Death date and age|mf=yes|1328|8|15|1293|11|28}} | death_place = [[Шанду]], [[Юань улс|Юань]] | place of burial = }} '''Есөнтөмөр'''<ref>Есөнтөмөр хаанд нэхэн өргөмжилсөн монгол, хятад цол байхгүй. 1324-1327 оны хятад оны цолыг Тайдин, 1328 оны цолыг Жихө гэдэг.</ref> (Yesün Temür; 1293–1328) — [[Юань улс]]ын 1323-1328 онд төр барьсан зургаа дахь '''[[хаан]]'''. Юаний хаадаас Төв монгол буюу Говийн ард хамгийн удаан сууж засаглаж явсан жонон байжээ. == Жин ван == Есөнтөмөр 1293 оны 11 сарын 28<ref>Herbert Franke, Denis Twitchett, John King Fairbank-The Cambridge History of China: Alien regimes and border states, 907–1368, p.535</ref><ref>Kao Weng te argued that he was born in 1276. But Yesün Temür is said to have been born in residence of the prince of Chin, Gammala who was appointed only in 1292. Moreover, Yesün Temür Khan referred Khayisan (b.1281) and Ayurbarwada (b.1286) as elder brothers.</ref> -нд [[Хонгирад|хонгирадын]] [[Буянхэрмиш|Буянхэрмэш]] хатнаас төрсөн. [[Гамала]] (1258-1303) жин вангийн хүү, [[Чингим]]ийн ач, [[Хубилай хаан]]ы гуч юм. Есөнтөмөр Гамала эцгийн цол буюу [[жин ван]] (жонон) цолыг 1303 онд хүртэж, [[Говь|Говийн]] умард нутгийг захиран [[Хархорум|Хархорумд]] эзэн суусан. Удаах хорин жилд [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр өлзийт]], [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хүлэг]], [[Аюурбарбад буянт хаан|Аюурбарбад буянт]], [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал гэгээн]] дөрвөн хаан солигдсон байна. 1323 оны 9-р сард Тэгш ноён [[Шадбал гэгээн хаан]]ыг хороосон ба Есөнтөмөрийг хаан бол хэмээн улсын тамгыг хүргүүлжээ. == Хаан == Есөнтөмөр 1323 оны 10 сарын 4-нд [[Хэрлэнгийн хөдөө арал|Хэрлэнгийн хөдөө аралд]]<ref name="содбилэг"/> Юань улсын хаан сууринд сууж, хас эрдэнийн тамгыг атгав. Хэдий өөрийг нь хаан болгосон боловч урьд хааныг хуйвалдан хороосон [[Тэгш ноён]], Алтанбух ван, Өлзий, Соном, Чинтөмөр нарын 8 хүнийг баривчлан '''эсэргүүний гэмт хэрэгтэн''' нэр зүүлгэж цаазаар аваачаад Ерүтөмөрийг [[Юньнань]] руу цөлжээ. === Бичиг суртал === Есөнтөмөр хааны зарлигаар «Хубилай хааны богд сургаал», «Олон богдын тархаасан сургаал», «Их Юань улсын хууль цаазын бичиг» зэрэг зохиолыг хятад хэлнээс монгол хэлнээ хөрвүүлжээ. Күнзийн суртлыг шимтсэнгүй, хятад түшмэдийг эрхэмлэсэнгүй, монгол ноёдыг эрхэмлэн төрд томилж байсан. Шаравсэнгэ гэдэг монгол лам багштай байсан. === Төр засаг === Янь ван Есөнтөмөрийг [[Төвлөн засах яам|Төвлөн засах яамны]] баруун этгээдийн чинсан, Далаашийг Улс төрийн эрхэлсэн түшмэл болгов. 1328 онд [[Яньтөмөр]]ийг [[Нууц бичгийн яам|Үйл таслах яамны]] хэрэг мэдэгч түшмэлээр томилов.<ref name="содбилэг" /> [[Аригиба хаан|Аригиба]] хүү нь [[хунтайж]] болж, хожим богино хугацаанд хаан суусан. == Таалал төгссөн нь == Есөнтөмөр хаан 1328 оны 8 сарын 15-нд [[Шанду]] хотод 36 насандаа<ref>Юань улсын сударт хий насыг нэмж тооцсон байна</ref> гэнэт таалал төгсчээ. Шалтгаан тодорхойгүй, хорлогдсон мэт байна. == Гэр бүл == * Эцэг — [[Боржигин|боржиги]]<nowiki/>н овгийн [[Гамала]] [[Жинь ван]] * Эх — [[хонгирад]] овгийн [[Буянхэрмиш|Буянхэрмэш хатан]] === Хатан === * [[Бабухан хатан|'''Бабухан хатан''']] — хонгирад овогт * '''Ринчинбал хатан''' - [[Ихирэс|Ихирэсийн]] '''Чан ван Ашиг''' ноёны охин. [[Сугабал хатан|Сугабал хатны]] дүү.<ref>Д.Идэр "Их Юань улсын хатад" УБ., 2016. 57 дахь тал</ref> * '''Хула хатан''' * '''Эсү хатан''' * '''Садабал хатан''' - '''Наймачин''' овгийн хүн. [[Гамала|Гамалагийн]] охин [[Шоу Нин гүнж (Юань улс)|Шоу нин да жан гүнжийн]] охин. Есөнтөмөр хааны үеэл дүү эсвэл өргөмөл охин байх боломжтой.<ref>Д.Идэр "Их Юань улсын хатад" УБ., 2016. 57 дахь тал</ref> * '''Буянхэримиш хатан''' * '''Ширитөмөр хатан''' * '''Тэни хатан''' * '''Бихан хатан''' - [[Хонгирад]] овгийн Толин ноёны хүү [[Юань улсын төрлийн вангуудын жагсаалт|Янь ван]] Майжүханы охид. Сүхдарь хатны эгч эсвэл дүү нь юм.<ref>Д.Идэр "Их Юань улсын хатад" УБ., 2016. 57 дахь тал</ref> * '''Сүхдарь хатан'''<ref>Д.Идэр "Их Юань улсын хатад" УБ., 2016. 56-57 дахь тал</ref> === Хөвгүүн === * [[Аригиба хаан]] * [[Бадамрэгжийбуу|Бадамрэгжийбуу ван]] * Ёндончинбуу тайж * Шооса тайж == Сурвалж, тайлбар == {{лавлах холбоос}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Монгол хаад#Их Монгол Улс|Их Юань Улсын Их Хаан]] |он=1323–1328 он |өмнө=[[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал гэгээн]] |дараа=[[Аригиба хаан|Аригиба]] }} {{end}} [[Ангилал:1293 онд төрсөн]] [[Ангилал:1328 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Юань улсын хаан]] [[Ангилал:Жагсаалт (Юань улсын ван)]] t1vmidh8rharqfl5zxir0n6hj11jzpm 855064 855062 2026-04-30T04:54:49Z ~2026-21144-89 103741 855064 wikitext text/x-wiki {{Short description|1323-1328 оны хооронд Юань улсын эзэн хаан}} {{distinguish|Есөнтөмөр хан}} {{Инфобокс хаан | name = Есөнтөмөр хаан<br>{{MongolUnicode|ᠶᠢᠰᠦᠨᠲᠡᠮᠦᠷ<br> ᠬᠠᠭᠠᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}}<br>Юанийн Тайдын хаан<br>{{nobold|元泰定帝}} | title = [[Монголын эзэнт гүрэн|Монголын эзэнт гүрний]] 10-р [[хаан]]<br/>([[Монголын эзэнт гүрний хуваагдал|эзэнт гүрний хуваагдлаас]] үүдэн нэрлэсэн)<br/>[[Хятадын эзэн хаан]]<br/> (6 дахь [[Юань улсын хаад|Юань улсын эзэн хаан]]) | image = Yesün Temür.png | caption = 14-р зууны Есөнтөмөр хааны хөрөг | reign = 10 сарын 4, 1323 – 8 сарын 15, 1328 | coronation = 10 сарын 4, 1323 | succession = [[Юань улсын хаад|Юань улсын эзэн хаан]] | full name = Монгол: {{MongolUnicode|ᠶᠢᠰᠦᠨ ᠲᠡᠮᠦᠷ}}<br>Хятад: 也孫鐵木兒<br>Есөнтөмөр хаан | posthumous name = ''Байхгүй'' | temple name = ''Байхгүй'' | era dates = Тайдин (泰定) 1324–1328<br>Жыхө (致和) 1328 | predecessor = [[Гэгээн хаан]] | successor = [[Аригиба хаан]] | spouse = [[Бабухан хатан|Хонгирад аймгийн Бабухан хатан]] (г.?–1328) | spouse-type = Хатан | royal house = [[Боржигин]] | dynasty = [[Юань улс|Юань]] | father = Гамала ван | mother = [[Буянхэрмиш]] | birth_date = 1293 | death_date = {{Death date and age|mf=yes|1328|8|15|1293|11|28}} | death_place = [[Шанду]], [[Юань улс|Юань]] | place of burial = }} '''Есөнтөмөр'''<ref>Есөнтөмөр хаанд нэхэн өргөмжилсөн монгол, хятад цол байхгүй. 1324-1327 оны хятад оны цолыг Тайдин, 1328 оны цолыг Жихө гэдэг.</ref> (Yesün Temür; 1293–1328) — [[Юань улс]]ын 1323-1328 онд төр барьсан зургаа дахь '''[[хаан]]'''. Юаний хаадаас Төв монгол буюу Говийн ард хамгийн удаан сууж засагласан жонон байв. == Жин ван == Есөнтөмөр 1293 оны 11 сарын 28<ref>Herbert Franke, Denis Twitchett, John King Fairbank-The Cambridge History of China: Alien regimes and border states, 907–1368, p.535</ref><ref>Kao Weng te argued that he was born in 1276. But Yesün Temür is said to have been born in residence of the prince of Chin, Gammala who was appointed only in 1292. Moreover, Yesün Temür Khan referred Khayisan (b.1281) and Ayurbarwada (b.1286) as elder brothers.</ref> -нд [[Хонгирад|хонгирадын]] [[Буянхэрмиш|Буянхэрмэш]] хатнаас төрсөн. [[Гамала]] (1258-1303) жин вангийн хүү, [[Чингим]]ийн ач, [[Хубилай хаан]]ы гуч юм. Есөнтөмөр Гамала эцгийн цол буюу [[жин ван]] (жонон) цолыг 1303 онд хүртэж, [[Говь|Говийн]] умард нутгийг захиран [[Хархорум|Хархорумд]] эзэн суусан. Удаах хорин жилд [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр өлзийт]], [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хүлэг]], [[Аюурбарбад буянт хаан|Аюурбарбад буянт]], [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал гэгээн]] дөрвөн хаан солигдсон байна. 1323 оны 9-р сард Тэгш ноён [[Шадбал гэгээн хаан]]ыг хороосон ба Есөнтөмөрийг хаан бол хэмээн улсын тамгыг хүргүүлжээ. == Хаан == Есөнтөмөр 1323 оны 10 сарын 4-нд [[Хэрлэнгийн хөдөө арал|Хэрлэнгийн хөдөө аралд]]<ref name="содбилэг"/> Юань улсын хаан сууринд сууж, хас эрдэнийн тамгыг атгав. Хэдий өөрийг нь хаан болгосон боловч урьд хааныг хуйвалдан хороосон [[Тэгш ноён]], Алтанбух ван, Өлзий, Соном, Чинтөмөр нарын 8 хүнийг баривчлан '''эсэргүүний гэмт хэрэгтэн''' нэр зүүлгэж цаазаар аваачаад Ерүтөмөрийг [[Юньнань]] руу цөлжээ. === Бичиг суртал === Есөнтөмөр хааны зарлигаар «Хубилай хааны богд сургаал», «Олон богдын тархаасан сургаал», «Их Юань улсын хууль цаазын бичиг» зэрэг зохиолыг хятад хэлнээс монгол хэлнээ хөрвүүлжээ. Күнзийн суртлыг шимтсэнгүй, хятад түшмэдийг эрхэмлэсэнгүй, монгол ноёдыг эрхэмлэн төрд томилж байсан. Шаравсэнгэ гэдэг монгол лам багштай байсан. Чингис хаан өвгийн дурсгалд зориулсан зүйлсийг тусгайлан бүтээлгэж байжээ. === Төр засаг === Янь ван Есөнтөмөрийг [[Төвлөн засах яам|Төвлөн засах яамны]] баруун этгээдийн чинсан, Далаашийг Улс төрийн эрхэлсэн түшмэл болгов. 1328 онд [[Яньтөмөр]]ийг [[Нууц бичгийн яам|Үйл таслах яамны]] хэрэг мэдэгч түшмэлээр томилов.<ref name="содбилэг" /> [[Аригиба хаан|Аригиба]] хүү нь [[хунтайж]] болж, хожим богино хугацаанд хаан суусан. == Таалал төгссөн нь == Есөнтөмөр хаан 1328 оны 8 сарын 15-нд [[Шанду]] хотод 36 насандаа<ref>Юань улсын сударт хий насыг нэмж тооцсон байна</ref> гэнэт таалал төгсчээ. Шалтгаан тодорхойгүй, хорлогдсон мэт байна. == Гэр бүл == * Эцэг — [[Боржигин|боржиги]]<nowiki/>н овгийн [[Гамала]] [[Жинь ван]] * Эх — [[хонгирад]] овгийн [[Буянхэрмиш|Буянхэрмэш хатан]] === Хатан === * [[Бабухан хатан|'''Бабухан хатан''']] — хонгирад овогт * '''Ринчинбал хатан''' - [[Ихирэс|Ихирэсийн]] '''Чан ван Ашиг''' ноёны охин. [[Сугабал хатан|Сугабал хатны]] дүү.<ref>Д.Идэр "Их Юань улсын хатад" УБ., 2016. 57 дахь тал</ref> * '''Хула хатан''' * '''Эсү хатан''' * '''Садабал хатан''' - '''Наймачин''' овгийн хүн. [[Гамала|Гамалагийн]] охин [[Шоу Нин гүнж (Юань улс)|Шоу нин да жан гүнжийн]] охин. Есөнтөмөр хааны үеэл дүү эсвэл өргөмөл охин байх боломжтой.<ref>Д.Идэр "Их Юань улсын хатад" УБ., 2016. 57 дахь тал</ref> * '''Буянхэримиш хатан''' * '''Ширитөмөр хатан''' * '''Тэни хатан''' * '''Бихан хатан''' - [[Хонгирад]] овгийн Толин ноёны хүү [[Юань улсын төрлийн вангуудын жагсаалт|Янь ван]] Майжүханы охид. Сүхдарь хатны эгч эсвэл дүү нь юм.<ref>Д.Идэр "Их Юань улсын хатад" УБ., 2016. 57 дахь тал</ref> * '''Сүхдарь хатан'''<ref>Д.Идэр "Их Юань улсын хатад" УБ., 2016. 56-57 дахь тал</ref> === Хөвгүүн === * [[Аригиба хаан]] * [[Бадамрэгжийбуу|Бадамрэгжийбуу ван]] * Ёндончинбуу тайж * Шооса тайж == Сурвалж, тайлбар == {{лавлах холбоос}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Монгол хаад#Их Монгол Улс|Их Юань Улсын Их Хаан]] |он=1323–1328 он |өмнө=[[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал гэгээн]] |дараа=[[Аригиба хаан|Аригиба]] }} {{end}} [[Ангилал:1293 онд төрсөн]] [[Ангилал:1328 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Юань улсын хаан]] [[Ангилал:Жагсаалт (Юань улсын ван)]] mdi1lsfxkl643qs4mvsp8zzhn5pdvle 0 24326 855118 840756 2026-04-30T07:05:24Z Megzer 20491 855118 wikitext text/x-wiki {{short description|Умард Юань улсын 15-р зууны үеийн хаан}} {{distinguish|Төмөр Өлзийт хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Өлзийтөмөр хаан<br/>{{MongolUnicode|ᠥᠯᠵᠡᠶᠢᠲᠡᠮᠦᠷ ᠬᠠᠭᠠᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | title = Монголын [[хаан]] | image = Täīzī Oghlan (alias Öljei Temür) at the court of the Timurid Khalil Sultan in 1405-1406.jpg|Халил султаны найрны зурагт дүрслэгдсэн Өлзийтөмөр хаан | succession = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Умард Юань улсын хаан]] | reign = 1408–1412 | coronation = 1408 | full name = Буяншир | predecessor = [[Өрөгтөмөр хаан]] | successor = [[Дэлбэг хаан]] | spouse = | issue = | dynasty = [[Умард Юань]] | royal house = [[Боржигин]] | father = [[Элбэг нигүүлсэгч хаан]] | mother = | birth_date = 1379 | birth_place = [[Монгол]] | death_date = {{death year and age|1412|1379}} | death_place = Монгол | date of burial = | place of burial = | religion = [[Ислам]]| }} '''Өлзийтөмөр хаан''' (зарим монгол сурвалжд '''Улуйтөмөр'''<ref name=":0">{{Cite book |last=Лувсанданзан |first=гүүш |title=Алтан товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=239 |translator-last=Ш |translator-first=Чоймаа}}</ref><ref name=":1">{{Cite book |title=Хаадын үндсэн хураангуй Алтан товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=84 |translator-last=Ш |translator-first=Чоймаа}}</ref>, хятад сурвалжд '''Буяншир''' (本雅失里)<ref name=":2">{{Cite book |last=Н |first=Урангуа |title=Мин Улсын Түүх: Татарын шастир |publisher=Битпресс |year=2015 |location=Улаанбаатар |pages=21-22}}</ref>) нь 1379 онд [[Элбэг нигүүлсэгч хаан]]ы хүү болон мэндэлжээ. Хаан ширээний тэмцлийн улмаас 1400 оны орчимд [[Самарканд]] хотод очиж [[Доголон Төмөр|Доголон Төмөрийн]] ивээлд амьдарч байсан. Зүүн Монголын [[Аругтай тайш]], өөрийн [[Өрөгтөмөр хаан]]ыг хөөн явуулж, оронд нь түүнийг залан ирж Монголын хаан болгожээ. Өлзийтөмөр хааныг хэдэн жил хаан суусан тухай хоёр төрлийн үзэл байдаг. # 17-р зуунд бичигдсэн [[Саган сэцэн|Саган сэцэний]] [[Эрдэнийн товч]], [[Их Шар тууж]] зэрэг зохиолд Өлзийтөмөр хааныг "хорин таван насанаа харагчин хонин жил (1403) хаан ор сууж, найман жил болоод, цагаан бар жилд (1410) халивай"<ref>{{Cite book |last=Саган |first=сэцэн |title=Эрдэнийн товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=107 |translator-last=М |translator-first=Баярсайхан}}</ref><ref>{{Cite book |title=Шар тууж |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=62 |translator-last=Ц |translator-first=Шагдарсүрэн}}</ref> гэдэг. Энэ баримтаар 1403-1410 онд хаан ширээнд сууж, Өрөгтөмөр нэртэй хаан байгаагүй гэж үзэхэд хүрнэ. # [[Лу.Алтан товч]], [[Хураангуй Алтан товч]] зэрэг монголын эртний ном сударт "хан ор сууж, гурван он болж барс жилээ (1410 он) халив"<ref name=":0" /><ref name=":1" />, хятадын [[Мин улсын судар]] зэрэг баримтаар "Аругтай Гүйличийг хороож, '''Буняширийг Бышбалыкт хаан ор суулгав'''...Буняшир ойрадын Махмуд зэрэгт алагдав"<ref name=":2" /> гэсэн нь 1408-1412 онд болж байна. Мөн 18-р зууны [[Пруссийн хаант улс|Пруссийн]] улс төрч [[Генрих Фридрих фон Диц]]-ийн цуглуулгын 74-р ботийн 24-р нүүрт<ref>{{Cite web |title=Category:Ms. Diez A. fol.74, p.24 - Wikimedia Commons |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ms._Diez_A._fol.74,_p.24 |access-date=2025-06-19 |website=commons.wikimedia.org |language=en}}</ref> [[Төмөрийн улс|Төмөрийн Улсыг]] 1405-1409 онд захирч байсан [[Халиль Султан|Халиль султан]] найр хийж байгааг дүрсэлсэн өнгө будаггүй хар зураг байдаг. Уг зурагт Султаны баруун гар талд хивсэн дээр суусан Чингис хааны удмын 4 ханхүү дүрсэлсний хамгийн эхэнд "Taizi oghlan (تعیـزی اوغلان)"<ref>{{Cite journal |last=Roxburgh |first=David J. |date=1995 |title=Heinrich Friedrich Von Diez and His Eponymous Albums: Mss. Diez a. Fols. 70-74 |url=https://www.jstor.org/stable/1523227 |journal=Muqarnas |volume=12 |pages=112–136 |doi=10.2307/1523227 |issn=0732-2992}}</ref> гэсэн нэртэй язгууртныг Өлзийтөмөр хаан гэж таамагладаг. Энэ зургийг баримт болговол түүнийг 1408 онд хаан ширээнд залсан нь үнэн байх магадлалтай болдог. == Намтар == '''Намтар''' 1379 онд [[Элбэг нигүүлсэгч хаан]] болон Хөвгүүндэй хатан нарын хөвгүүн болж төржээ. === Мин улстай дайтсан нь === 1408 онд хаан болсны дараа Мин улсын [[Юнлө]] хаан захидал илгээж, дагаж орохыг тулган шаардсан байдаг. Харин Буяншир хаан элчийг хороожээ. Энэ явдлаар шалтаглан 1410 онд Юнлө хаан 100,000 цэргийг илгээхэд бут цохижээ. Харин 1411-1412 онд Юнлө хаан өөрийн биеээр 500,000 их цэргийг удирдан, монгол нутагт орж ирээд харилцан байлдахад Буяншир хаан ялагдаад, цөөн цэргийн хамт Самарканд руу зугтах замдаа Батула чинсангийн цэргүүдийн гарт тэнгэр болсон. Ингээд түүнд байсан [[Юань улс]]ын [[Их Монгол улсын их хааны тамга|их хааны тамга]] Ойрдын [[Батула чинсан]]-гийн гарт орсон. Өлзийтөмөр хааны дараа Батула Дэлбэг хаан болгон дэмжиж, [[Аругтай тайш|Аругтай тайшийг]] [[Хэрлэн гол]] хүртэл хөөн нэхэн, Мин улсын Юнлө хааны 100,000 цэрэгт [[Туул гол|Туул голын]] [[Тэрэлж үндэсний парк|Тэрэлж]]ийн орчим бут цохиулсан. Үүний дараа Батула чинсан [[Дэлбэг хаан|Дэлбэг хааныг]] хороосон. === Ойрад, Зүүн Монгол хоёрын сөргөлдөөн === Зарим сурвалжид [[Дөрвөн Ойрад]]уудын дэмжиж байсан хануудыг хүлээн зөвшөөрөөгүй тул Зүүн Монголын [[Адай хаан]]ыг хаан ширээг залгамжлагчаар сонгосон байдаг. {{s-start}} {{Залгамжлал | өмнө = [[Өрөгтөмөр хаан]] | албан_тушаал = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Монголын их хаан]] | дараа = [[Дэлбэг хаан]] | он = 1408-1412 }} {{end}} == Эшлэл == [[Ангилал:1379 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын бага хаан]] [[Ангилал:1412 онд өнгөрсөн]] <references /> [[Ангилал:Монголын хаан]] [[Ангилал:Боржигин]] 6mu9uzjil1idcnsnxzhgfd5al5pmq4x 0 27928 855085 828741 2026-04-30T05:32:50Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855085 wikitext text/x-wiki {{Short description|Turkic ethnic group of southern Moldova and southwestern Ukraine}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Гагаузчууд<br />''Gagauzlar'' | image = Gagauz-children.jpg | population = ойролцоогоор '''150,000''' | image_caption = Уламжлалт хувцастай Гагаузчууд | region1 = {{flag|Молдав}} | pop1 = 98,200 (2024 оны тооллого) | ref1 = <ref>{{cite web |title=Хүн ам, орон сууцны тооллого|url=https://statistica.gov.md/en/statistic_indicator_details/56#excel_tables_pages |access-date=2025-05-13 |language=en}}</ref> | region2 = {{flag|Украин}} | pop2 = 25,000 | ref2 = <ref>https://joshuaproject.net/people_groups/11798/UP</ref> | region3 = {{flag|Орос}} | pop3 = 9,272 (2021 оны тооллого) | ref3 = <ref>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx</ref> | region4 = {{flag|Турк}} | pop4 = 5,400 | ref4 = <ref name="enm">{{cite web |url=http://enc.mail.ru/article/1900020242 |title=Энциклопедии@Mail.Ru |access-date=2025-05-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071029061551/http://enc.mail.ru/article/1900020242 |archive-date=2007-10-29 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{Cite web |last=Төсөл |first=Жошуа |title=Gagauz in Türkiye (Turkey) |url=https://joshuaproject.net/people_groups/11798/TU |access-date=2024-12-01 |website=joshuaproject.net |language=en}}</ref> | region5 = {{flag|Транснистр}} | pop5 = 4,999 (2015 оны тооллого) | ref5 = <ref>http://pop-stat.mashke.org/pmr-ethnic2015.htm{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | languages = {{hlist|[[Гагауз хэл|Гагуаз]]|[[Румын хэл|Румын]]|[[Орос хэл]]}} | religions = [[Үнэн алдартны сүм]]<ref name="auto">{{cite web|first=Михаил|last=Липка|url=https://www.trtworld.com/opinion/the-gagauz-christian-turks-between-two-worlds-57426|title=The Gagauz: 'Christian Turks' between two worlds|date=2022-05-22|publisher=TRT World|quote=Түрэг-Ортодокс христийн шашинтай Гагаузчууд Балканы хойгт хэдэн зуун жил амьдарч, хэл соёлоо хадгалж үлдэж чадсан.|access-date=2025-05-13|archive-date=2024-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20241206120854/https://www.trtworld.com/opinion/the-gagauz-christian-turks-between-two-worlds-57426|url-status=dead}}</ref> | related = [[Туркууд]], [[Азербайжанчууд]], [[Туркменчүүд]] болон [[Гажалууд]] }} [[Зураг:Gagauzia_map.png|thumb|150px|Гагауз орон]] '''Гагау́з''' ({{lang-gag|Gagauzlar}}) — [[Молдав]], [[Украин]] хоёр улсын [[Хар тэнгис]]т ойр нутгаар амьдардаг [[түрэг угсаатан|түрэг угсаат]] [[ард түмэн]], 250 мянган хүнтэй '''[[ястан]]'''. Гагауз ардын [[гагауз хэл]] [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг төрлийн]] огуз бүлэгт хамаардаг. == Газар нутаг == Молдав, Украин, [[Орос]], [[Турк]], [[Днестр орон|Днестр]], [[Грек улс]]. Молдавын дотор [[Гагауз нутаг]] бий. == Хүн ам == Дэлхий даяар 250 мянган гагауз хүн байна. [[Молдав]]т 150 мянга, түүний Гагаузд 130 мянга, Украинд 30 мянга. == Шашин шүтлэг == Гагауз хүмүүс [[христийн шашин|христийн шашны]] урсгал болох үнэн алдартны шашны ёсыг дагадаг. == Хэл бичиг == [[Гагауз хэл]] түрэг төрлийн огуз салбарт турк, азербайжан хэлний хамтаар харьяалагддаг. Латин үсгээр бичдэг. == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос|2}} {{Түрэг угсаатан}} [[Ангилал:Гагаузи| ]] [[Ангилал:Европ дахь угсаатан]] [[Ангилал:Молдавын соёл]] [[Ангилал:Түрэг хэлт угсаатан]] [[Ангилал:Бессараби]] [[Ангилал:Румын дахь угсаатан]] [[Ангилал:Молдав дахь угсаатан]] [[Ангилал:Болгар дахь угсаатан]] [[Ангилал:Казахстан дахь угсаатан]] [[Ангилал:Киргиз дэх угсаатан]] [[Ангилал:Оросын ард түмэн]] [[Ангилал:Украин дахь угсаатан]] k9pzveda9al5wo15ecu9awhwapc9klz 0 28315 855025 766186 2026-04-30T01:24:20Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855025 wikitext text/x-wiki '''Адаг''' ({{lang-xal|Адг}}; {{lang-ru|Адык}}) — [[ОХУ|Оросын Холбооны]] нэгж [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]]ын [[Харгазар хошуу]]ны [[Адаг сум]] (''Адг селән'')-ын төв, 800 гаруй хүнтэй [[суурин]]. == Байрлал == [[Каспи орчмын нам доор газар]]т, хошууны төв [[Комсомольск]]оос баруун хойш 62 км-т байгаа Адаг сууринд [[Яшкуль]] - Комсомольск - [[Артезиан]] чиглэлийн замаар очдог. == Эдийн засаг == Сууринд 2003 оноос Грозный үйлдрийн хонь үржүүлж буй "''Первомайский''" гэх [[хөдөө аж ахуйн хамтрал|хамтрал]] ажилладаг. 2010 оны намар эднийх 36,302 [[хонь]], 3,222 бодтой байсан.<ref>http://kalmregion.ru/files/newsp/ik/271010.pdf{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Сонирхох газар == Сууринд хурлын жижиг [[дуган]] бий. Оросоор ''Адыковский хурул'' гэдэг юмсанжээ.<ref>{{Cite web |url=http://khurul.ru/?p=785 |title=Адыковский хурул<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2012-11-11 |archive-date=2012-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120517172627/http://khurul.ru/?p=785 |url-status=dead }}</ref> ==Эх сурвалж== {{reflist}} [[Ангилал:Халимагийн суурин]] hr4ezzbyre0i4366a2clopkrb165c29 0 30043 855121 847556 2026-04-30T07:32:23Z Zorigt 49 855121 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс эрдэмтэн |name = Жон фон Нейман |image = JohnvonNeumann-LosAlamos.gif |image_size = 220px |caption = фон Нейман 1940-өөд оны үед |birth_name = Neumann János Lajos |birth_date = {{birth date|mf=yes|1903|12|28}} |birth_place = [[Будапешт]], [[Австри-Унгар]] |death_date = {{death date and age|mf=yes|1957|2|8|1903|12|28}} |death_place = [[Вольтер Рийдийн ерөнхий эмнэлэг]]<br>[[Вашингтон (Колумбийн тойрог)]], АНУ |residence = АНУ |citizenship = |nationality = Унгар ба Америк |fields = [[Компьютерын онол]], [[эдийн засаг]], [[математик]], [[физик]] |workplaces = [[Берлиний их сургууль]]<br />[[Принстоны их сургууль]]<br />[[Тусгай судалгааны институт]]<br />[[Лос Аламос үндэсний лаборатори]] |footnotes = }} '''Жон фон Нейман''' ({{lang-en|John von Neumann}}; эсвэл '''Иохан фон Нейман''', {{lang-de|Johann von Neumann}}; төрөхдөө '''Янош Лайош Нейман''', {{lang-hu|Neumann János Lajos}} гэсэн нэртэй; [[1903]] оны [[12 сарын 28]]-нд [[Будапешт]] хотод төрсөн — [[1957]] оны [[2 сарын 8]]-нд нас барсан, [[Вашингтон хот|Вашингтон]]) — [[еврей]] гаралтай [[Австри-Унгар]]ын болон [[америк]]ийн [[Математик|математикч]], [[квант физик]], [[квант логик]], [[функциональ анализ]], [[олонлогийн онол]], [[мэдээлэл зүй]], [[эдийн засаг]] болон бусад шинжлэх ухаанд чухал хувь нэмэр оруулсан суут эрдэмтэн. Орчин үеийн компьютерын архитектурыг зохиосон ба энэ архитектурыг [[фон Нейманы архитектур]] гэнэ, [[операторын онол]]ыг [[квант механик]]т хэрэглэх ([[фон Нейманы алгебр]]) түүнчлэн [[Манхэттены төсөл]]д оролцож явсан ба [[тоглоомын онол]] болон [[үүрэн автомат]]ийн (cellular automaton) концепцыг зохиосон гэдгээрээ дэлхийд алдартай хүн юм. == Намтар == Янош Лайош Нейман нь [[Австри-Унгар|Австри-Унгарын эзэнт улс]]ын [[Будапешт]] хотод хөрөнгөтэй еврей гэр бүлийн 3 эрэгтэй хүүхдийн том нь болон мэндэлсэн.<ref>[http://www.siam.org/news/news.php?id=39 Научная биография]</ref>. Түүний эцэг Макс Нейман ({{lang-hu|Neumann Miksa}}, 1870—1929), 1880-аад оны сүүлээр Унгарын Печ хотоос Будапештэд ирж суурьшсан ба хуулийн чиглэлээр докторын зэрэг хамгаалж өмгөөлөгчөөр банканд ажиллаж байв. Түүний эх Маргарет Канн нь ({{lang-hu|Kann Margit}}, 1880—1956), гэрийн эзэгтэй байсан бөгөөд «Kann—Heller» үйлдвэрийн партнёр Якоб Канны (2 дахь гэрлэлтийн) том охин болон мэндэлсэн. Янош (эсвэл зүгээр л Янчи) нь үнэхээр гоц хүүхэд байсан ба 6 настайдаа тэрээр хоёр 8 оронтой тоог цээжээр хувааж эцэгтэйгээ эртний грек хэлээр харилцаж чаддаг байв. Янош байнга математик, тооны шинж чанар болон ертөнцийн зүй тогтлыг сонирхдог байжээ. 8 настайдаа [[математик анализ]]ийн талаар хангалттай мэдлэгтэй байсан. 1911 онд тэрээр [[Лютераны гимнази]]д элсэн суралцсан. 1913 онд түүний эцэг тайжийн хэргэм хүртсэн ба Австрийн овгуудын авдаг ''фон'' (''von'') болон Унгарынхны авдаг ''Маргиттаи'' хэмээх цол авжээ. Тэгээд түүнийг Янош фон Нейман эсвэл Нейман Маргиттаи Янош Лайош гэх болсон байна. [[Берлин]] болон [[Xамбург]]т багшилж байхад нь түүнийг Иохан фон Нейман хэмээн нэрлэдэг байв. Хожим [[1930]]-аад оны үед [[АНУ]]-д очсоны дараа нэр нь англиар Жон болжээ. Сонирхолтой нь түүний дүү нар АНУ-д ирсний дараа өөр өөр овог авцгаасан байна: ''Vonneumann'' болон ''Newman''. Эхнийх нь овог цол хоёрыг нийлүүлсэн ба хоёр дахь нь германаас англи руу шууд орчуулсан орчуулга байв. Фон Нейман [[философийн доктор]] цолыг [[математик]]ийн ([[туршилтын физик]] болон [[хими]]йн хэсгүүдтэй) ажлаараа [[Будапештийн их сургууль]]д 23 насандаа хамгаалжээ. Суралцаж байх хугацаандаа давхар [[химийн инженерчлэл]]ийн чиглэлээр Цюрихт сурж байв (түүний эцэг нь математикч байх нь хүүгийн ирээдүйг баталгаатай хангаж чадахгүй гэж үзсэн). 1926-1930 онуудад Жон фон Нейман нь Берлинд орон тооны бус багш (Приватдоцент) байв. 1930 онд фон Нейманд [[Принстоны их сургууль]]д багшлах ажлын урилга ирэв. 1930 оны үед Принстон дахь [[Тусгай судалгааны институт]]д (Institute of Advanced Study) судалгааны ажлаар гаднаас уригдаж ирсэн анхны эрдэмтдийн нэг байсан тэрбээр 1933 оноос энд нас барах хүртлээ профессорын ажил хашиж байжээ. 1936—1938 онуудад [[Алан Матисон Тюринг]] Принстоны институтэд ирж [[Алонзо Чёрч]]ийн удирдлага дор докторын диссертацаа хамгаалав. 1936 онд хэвлүүлсэн Тюрингийн ажил "Шийдвэрийн проблемд хэрэглэх тооцоологдом тоонуудын тухай"({{lang-en|On Computable Numbers with an Application to the Entscheidungs problem}}) нь дотроо логик загварчлал болон универсал машины талаарх агуулгатай байв. Тэгээд фон Нейман түүнд хамтран ажиллах санал тавьсан боловч Алан Тюринг татгалзаад Англи руугаа явж германчуудын нууц код тайлагч болсон. Фон Нейман нь Тюрингийн санаатай танилцсан байсан ба IAS-машиныг 10 жилийн дараа загварчлахад тэр санааг ашигласан эсэх нь тодорхойгүй. 1937 онд Фон Нейман АНУ-ын иргэн болсон ба 1938 онд анализын салбарт хийсэн ажлынхаа төлөө [[М. Бохерийн нэрэмжит шагнал]]аар шагнагджээ. 1950 онд [[ENIAC]] машины тусламжтай хийгдсэн анхны амжилттай цаг агаарын урьдчилсан тооцоолол нь Америкийн цаг уурчид болон Жон фон Нейманын хамт хийгдсэн юм.<ref>American Institute of Physics. {{Webarchiv|url=http://www.aip.org/history/sloan/gcm/ |wayback=20080325084036 |text=Atmospheric General Circulation Modeling. |archiv-bot=2023-09-26 10:47:51 InternetArchiveBot }} 2008-01-13.</ref>. 1954 оны 10 сард фон Нейман [[цөмийн энергийн хороо]]ны гишүүн болсон ба энэхүү хороо нь цөмийн зэвсгийн хөгжлийн талаар ажиллагаагаа явуулдаг байв. 1955 оны 3 сарын 15-д АНУ-гийн сенатаар дэмжигдсэн ба 5 сард эхнэртэйгээ хамт Вашингтоны Жоржтаунд ирцгээжээ. Амьдралын сүүлчийн жилүүдийн турш фон Нейман нь цөмийн энерги, цөмийн зэвсэг болон тив хоорондын баллистик зэвсгийн ерөнхий зөвлөх байсан. Өөрийн гарал үүслээс эсвэл Унгарт өнгөрүүлсэн амьдралаас үүдсэн үү фон Нейман өөрийн барууны үзлээ хэт хамгаалдаг байв. Түүнийг өөд болсоны дараах 1957 оны 2 сарын 25-ны LIFE сэтгүүлд гарсан нийтлэлд ЗХУ-тай хийж болох анхааруулах дайны талаарх түүний үзэл баримтлалыг дэлгэсэн байна. 1954 оны зун фон Нейман унахдаа зүүн мөрөө гэмтээсэн. Өвчин нь эдгэхгүй байсаар мэс засалчид ясны хэлбэрийн хорт хавдар байна хэмээн оношилжээ. Энэ хорт хавдар нь түүний цөмийн зэвсэгтэй ажилласнаас болсон хэмээн үздэг бөгөөд [[Номхон далай]]д хийсэн цөмийн зэвсгийн туршилтууд эсвэл магадгүй [[Лос-Аламос]] дахь ажлаас үүдсэн байж мэдэх (түүний хамтран ажиллагч [[Энрико Ферми]] ходоодны хорт хавдраар 54 насандаа нас барсан). Өвчин улам хүндэрсэн ба долоо хоногт 3 удаа очих ёстой цөмийн энергийн хорооны хурал нь маш их хүч шаардаж байв. Онош тавьснаас хэдхэн сарын дараа фон Нейман нас нөгчсөн байна. Хорт хавдар нь тархинд нь хүртэл нөлөөлж бодож чадахгүйд хүрсэн. Тэрээр Волтер Рийдийн эмнэлэгт хэвтэж байхдаа өөрийн найз болон таньдаг хүмүүсээс католикийн ламтантай уулзуулж өгөхийг гуйж байснаараа гайхшруулжээ. === Үүрэн автомат ба амьд эс === Үүрэн (эсийн бүтэцтэй) автомат бүтээх концепц нь үхмэл материас амьдрал бий болгох антивиталист санаа байв. XIX зууны дэлхийг өөрчилж болох виталистуудын аргумент нь үхмэл матерт мэдээлэл-програмууд хадгалж болох талаар авч үзээгүй байна. (жишээ нь Жакарын машин — үз [[Ханс Дриш]]). Үүрэн автомат нь дэлхийг өөрчилсөн гэж хэлж болохгүй ч энэ нь орчин цагийн шинжлэх ухааны ихэнх салбарт хэрэглэгдэж байгаа билээ. Нейман өөрийн оюун ухааны боломжит хязгаарыг тод харж байсан ба зарим нэгэн математикийн болон философийн санааг ухаарч (хүлээж авахгүй) чадахгүй байна гэдгээ мэдэрч байсан юм. == Хувийн амьдрал == Нейман 2 удаа гэрлэсэн. Эхний удаа Мариэтте Кёвешитэй 1930 онд хуримласан ба 1937 онд тэд салцгаасан, харин 1938 онд Клэйр Дэнтэй суужээ. Эхний гэрлэлтээс [[Марина Вайтмен|Марина]] охин төрсөн ба дараа нь алдартай эдийн засагч болсон юм. == Ном == * ''Квант механикийн математикийн үндэс''. М.: Наука, 1964. ЗХУ * ''Тоглоомын онол ба эдийн засгийн харьцаа''. М.: Наука, 1970. ЗХУ == Ашигласан ном == * ''Данилов Ю. А.'' [http://www.ega-math.narod.ru/Reid/Neumann.htm Джон фон Нейман.] — {{М.}}: Знание, 1981. * {{статья |автор=Монастырский М. И. |заглавие=Джон фон Нейман — математик и человек. |издание=[[Историко-математические исследования]] |номер=46 (11) |издательство=Янус-К |место=М. |год=2006 |страницы=240-266. }} * ''[[Улам, Станислав|Улам С. М.]]'' Приключения математика. — Ижевск: R&C Dynamics, 272 с. ISBN 5-93972-084-6. == Түүнчлэн == * [[фон Нейманы архитектур]] <!--* [[фон Нейманы эрдэм шинжилгээний автомат станц буюу оросоор зонд]] яаж орчуулах? --> == Холбоос == * ''Перельман М., Амусья М.'' [http://berkovich-zametki.com/Nomer41/Perelman1.htm Самый быстрый ум эпохи (к столетию Джона фон Неймана)] // Сетевой журнал «Заметки по еврейской истории». * [http://www.basic.northwestern.edu/g-buehler/cellint0.htm ''Guenter Albrecht-Buehler.'' Cell Intelligence.]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Зүүлт тайлбар == <references /> {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Нейман, Жон фон}} [[Ангилал:20-р зууны математикч]] [[Ангилал:20-р зууны физикч]] [[Ангилал:20-р зууны химич]] [[Ангилал:Логик судлаач]] [[Ангилал:Информатикч]] [[Ангилал:Химийн инженер]] [[Ангилал:Манхэттен төслийн хүн]] [[Ангилал:Тоглоомын онол]] [[Ангилал:Берлиний Хумбольдтын их сургуулийн багш]] [[Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Мюнхений техникийн их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Нидерландын Ханы Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Гавьяаны Медаль шагналтан]] [[Ангилал:Эрх Чөлөөний Медаль шагналтан (1945)]] [[Ангилал:Нацизмын үед Германы эзэнт гүрнээс дүрвэгч]] [[Ангилал:АНУ дахь Унгарын цагаач]] [[Ангилал:Транслейтанийн хүн]] [[Ангилал:АНУ-ын хүн]] [[Ангилал:Унгарчууд]] [[Ангилал:1903 онд төрсөн]] [[Ангилал:1957 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Деи Линчеи Академийн гишүүн]] fu4enr5i3mt03n8o5zsex0ilcad79tx 0 33879 855166 851505 2026-04-30T10:10:40Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855166 wikitext text/x-wiki {{Short description|Иран угсаатны бүлэг}} {{Redirect|Курд}} {{Инфобокс үндэстэн | flag = Flag of Kurdistan.svg | flag_caption = [[Курдистаны далбаа]] | group = Курдүүд | native_name = {{langx|ku|کورد|Kurd|label=none}} | pop = 30–35 сая<ref name="washingtonkurd">{{cite web |title=Kurdish Population|url=https://dckurd.org/kurdistan/|publisher=[[Вашингтоны Курдын хүрээлэн]] |access-date=2025-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20250109021853/https://dckurd.org/kurdistan/|archive-date=2025-01-09|quote=''30-35 сая курдууд байдаг бөгөөд тэдний тал орчим нь Туркт амьдардаг.''}}</ref><br>(''[[Вашингтоны Курдын хүрээлэн]]'', 2024 оны тооцоо)<br>30–40 сая<ref name="CIAonline">{{cite book|title=The World Factbook|edition=Online|date=2015|publisher=АНУ-ын [[АНУ-ын Тагнуулын төв газар|Тагнуулын төв газар]]|location=Лэнгли, Виржини|issn=1553-8133|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/|access-date=2025-05-24|archive-date=2019-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190106114713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/|url-status=dead}}</ref><br>(''[[The World Factbook]]'', 2015 оны тооцоо)<br>36.4–45.6 сая<ref name="KIOP2017">[http://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 Курдуудын хүн ам], [[Парисын Курдын хүрээлэн]], 2017 оны тооцоо. Курдын хүн ам Туркэд 15-20 сая, Иранд 10-12 сая, Иракт 8-8,5 сая, Сирид 3-3,6 сая, Европын диаспорад 1,2-1,5 сая, хуучин ЗСБНХУ-д 400 мянга-500 мянга буюу дэлхийн хэмжээнд 36,4 саяас 45.6 сая хүрдэг.</ref><br>([[Парисын Курдын хүрээлэн]], 2017 оны тооцоо) | region1 = {{flag|Турк}} | pop1 = тооц. 14.3–20 сая | ref1 = <ref name="CIAonline"/><ref name="KIOP2017"/> | region2 = {{flag|Иран}} | pop2 = тооц. 8.2–12 сая | ref2 = <ref name="CIAonline"/><ref name="KIOP2017"/> | region3 = {{flag|Ирак}} | pop3 = тооц. 5.6–8.5 сая | ref3 = <ref name="CIAonline"/><ref name="KIOP2017"/> | region4 = {{flag|Сири}} | pop4 = тооц. 1.5–3.6 сая | ref4 = <ref name="CIAonline"/><ref name="KIOP2017"/><ref name="HeritageforPeace">{{cite web |title=Сирийн хүн ам зүй|url=https://www.heritageforpeace.org/syria-country-information/geography/ |publisher=[[Heritage for Peace]] |access-date=2025-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20241205182626/https://www.heritageforpeace.org/syria-country-information/geography/|archive-date=2024-12-05|quote=''1.5 сая орчим курдууд Сирийн хамгийн том үндэстний цөөнхийг бүрдүүлдэг. Тэдний гуравны нэг орчим нь Алеппо хотоос хойд зүгт Таврын нурууны бэлд, мөн ижил тоо нь Туркийн хилийн дагуу Жазирад амьдардаг. Мөн 10 хувийг Алеппо хотоос зүүн хойд зүгт орших Жарабулус орчмоос, 10-15 хувийг Дамаск хотын захад орших Хай аль-Акрад (Курдуудын хороолол) орчимд олж болно.''}}</ref> | region5 = {{flag|Герман}} | pop5 = 1.2–1.5 сая | ref5 = <ref>{{cite web|url=https://www.sueddeutsche.de/politik/interview-am-morgen-wir-deutsche-kurden-aergern-uns-ueber-die-bundesregierung-1.3913545!amp|title="Wir Kurden ärgern uns über die Bundesregierung" – Politik|date=2018-03-31|publisher=Süddeutsche.de|access-date=2025-05-24}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.heise.de/tp/features/Geschenk-an-Erdogan-Kurdisches-Kulturfestival-verboten-4155967.html|title=Geschenk an Erdogan? Kurdisches Kulturfestival verboten|date=2018-09-05|publisher=heise.de|access-date=2025-05-24}}</ref> | region6 = {{flag|Азербайжан}} | pop6 = 150,000–180,000 | ref6 = <ref name="coucileub">''[http://assembly.coe.int/Main.asp?link=/Documents/WorkingDocs/Doc06/EDOC11006.htm Курдуудын соёлын байдал]'', <cite>Лорд Рассел-Жонстоны илтгэл, Европын Зөвлөл, 2006 оны 7 сар</cite>.</ref><!-- تکمیل یادکرد توسط ربات از ویکی انگلیسی --><ref name="Vanly">Исмет Шериф Ванли, "Зөвлөлт Холбоот Улс дахь курдууд",: Филип Г. Крейенбрук ба С. Сперл (ред.), ''The Kurds: A Contemporary Overview'' (Лондон: Роутледж, 1992). хуудас 164: 1990 оны тооцоонд үндэслэсэн хүснэгт: Азербайжан (180,000), Армени (50,000), Гүрж (40,000), Казахстан (30,000), Киргиз (20,000), Узбекистан (10,000), Тажикистан (3,000), Туркменистан (50,000), Сибирь (35,000), Краснодар (20,000), Бусад (12,000), Нийт 450,000</ref> | region7 = {{flag|Франц}} | pop7 = 150,000 | ref7 = <ref>{{cite news|title=3 Парист улс төрийн идэвхтэн курд эмэгтэйчүүдийг буудан хөнөөв|url=https://edition.cnn.com/2013/01/10/world/europe/france-kurd-deaths/|access-date=2025-05-24|publisher=CNN|date=2013-01-11}}</ref> | region8 = {{flag|Швед}} | pop8 = 100,000+ | ref8 = <ref>{{Cite web|title=Шведийн НАТО-гийн гишүүнчлэл: Турк ба Курдуудын хооронд|url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/nato-membership-sweden-between-turkey-and-kurds|access-date=2025-05-24|publisher=The Washington Institute|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=Will exiled Kurds pay price of Sweden's NATO entry?|work=The Christian Science Monitor|url=https://www.csmonitor.com/World/Europe/2023/0228/Will-exiled-Kurds-pay-price-of-Sweden-s-NATO-entry|access-date=2025-05-24|issn=0882-7729}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-05-24|title=NATO bid reignites Sweden's dispute with Turkey over Kurds|url=https://www.politico.eu/article/sweden-finland-nato-turkey-erdogan-magdalena-anderssonkurdish-rights/|access-date=2025-05-24|website=POLITICO|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last=TT|date=2017-09-23|title=Svenskkurder: Självständighet kan inte vänta|language=sv|work=Svenska Dagbladet|url=https://www.svd.se/a/P7M45/svenskkurder-sjalvstandighet-kan-inte-vanta|access-date=2025-05-24|issn=1101-2412}}</ref> | region9 = {{flag|Нидерланд}} | pop9 = 100,000 | ref9 = <ref>{{cite news|title=Diaspora Kurde|url=https://www.institutkurde.org/kurdorama/|website=Institutkurde.org|access-date=2025-05-24|language=fr}}</ref> | region10 = {{flag|Орос}} | pop10 = 63,818 | ref10 = <ref>{{cite web|title=Всероссийская перепись населения 2010 г. Национальный состав населения Российской Федерации|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_10.php|work=Demoscope.ru|access-date=2025-05-24|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120521170119/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_10.php|archive-date=2012-05-21}}</ref> | region11 = {{flag|Бельги}} | pop11 = 50,000 | ref11 = <ref name=IKP>{{cite web|title=The Kurdish Diaspora|url=http://www.institutkurde.org/en/kurdorama/|website=Institut Kurde de Paris|access-date=2025-05-24}}</ref> | region12 = {{flag|Нэгдсэн Хаант Улс}} | pop12 = 49,841 | ref12 = <ref name="uk1">{{cite web|title=QS211EW – Ethnic group (detailed)|url=http://www.nomisweb.co.uk/census/2011/CT0010/view/2092957703|work=nomis|publisher=Үндэсний статистикийн газар|access-date=2025-05-24}}</ref><ref name="uk2" >{{cite web|title=Ethnic Group – Full Detail_QS201NI|url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/18/2011_Northern_Ireland_census_results_-_Ethnic_group_%28QS201NI%29.pdf|access-date=2025-05-24}}</ref><ref name="uk3" >{{cite web|title=Scotland's Census 2011 – National Records of Scotland – Ethnic group (detailed)|url=http://www.scotlandscensus.gov.uk/documents/censusresults/release2a/rel2A_Ethnicity_detailed_Scotland.pdf|publisher=Шотландын тооллого|access-date=2025-05-24|archive-date=2014-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140521214855/http://www.scotlandscensus.gov.uk/documents/censusresults/release2a/rel2A_Ethnicity_detailed_Scotland.pdf|url-status=dead}}</ref> | region13 = {{flag|Казахстан}} | pop13 = 47,938 | ref13 = <ref>{{cite web|title=Казахстаны угсаатны бүрэлдэхүүн 2021 он|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2021.htm|access-date=2025-05-24|archive-date=2022-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220321205438/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2021.htm|url-status=dead}}</ref> | region14 = {{flag|Армени}} | pop14 = 37,470 | ref14 = <ref>{{cite web|title=2011 оны Арменийн үндэсний тооллогын мэдээлэл|url=http://www.armstat.am/file/doc/99478353.pdf|language=hy|work=Арменийн статистик|access-date=2025-05-24}}</ref> | region15 = {{flag|Швейцар}} | pop15 = 35,000 | ref15 = <ref>{{cite web|title=Switzerland|url=http://www.ethnologue.com/country/CH|work=Ethnologue|access-date=2025-05-24}}</ref> | region16 = {{flag|Дани}} | pop16 = 30,000 | ref16 = <ref>{{cite news|title=Fakta: Kurdere i Danmark|url=http://jyllands-posten.dk/indland/ECE5105449/fakta-kurdere-i-danmark/|access-date=2025-05-24|newspaper=Jyllandsposten|date=2006-05-08|language=da}}</ref> | region17 = {{flag|Йордан}} | pop17 = 30,000 | ref17 = <ref>{{cite web|title=Language and Cultural Shift Among the Kurds of Jordan|url=http://www.linguistics.fi/julkaisut/SKY2010/Al-Khatib_Al-Ali_netti.pdf|access-date=2025-05-24|first1=Махмуд А.|last1=Аль-Хатиб|first2=Мухаммед Н.|last2=Аль-Али|page=12|archive-date=2018-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001145806/http://www.linguistics.fi/julkaisut/SKY2010/Al-Khatib_Al-Ali_netti.pdf|url-status=dead}}</ref> | region18 = {{flag|Австри}} | pop18 = 23,000 | ref18 = <ref>{{cite web|title=Austria|url=http://www.ethnologue.com/country/AT|work=Ethnologue|access-date=2025-05-24}}</ref> | region19 = {{flag|Грек}} | pop19 = 22,000 | ref19 = <ref>{{cite web|title=Greece|url=http://www.ethnologue.com/country/GR/|work=Ethnologue|access-date=2025-05-24}}</ref> | region20 = {{flag|АНУ}} | pop20 = 20,591–40,000 | ref20 = <ref name="USCensus" >{{cite web|title=2011–2015 American Community Survey Selected Population Tables|url=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_SF4_B01003&prodType=table|archive-url=https://archive.today/20200212214434/http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_SF4_B01003&prodType=table|url-status=dead|archive-date=2020-02-12|publisher=Тооллогын товчоо|access-date=2025-05-24}}</ref> | region21 = {{flag|Канад}} | pop21 = 16,315 | ref21 = <ref>{{cite web|title=Ethnic Origin (279), Single and Multiple Ethnic Origin Responses (3), Generation Status (4), Age (12) and Sex (3) for the Population in Private Households of Canada, Provinces and Territories, Census Metropolitan Areas and Census Agglomerations, 2016 Census|url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=1&PID=110528&PRID=10&PTYPE=109445&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2017&THEME=120&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=|access-date=2025-05-24|date=2017-10-25}}</ref> | region22 = {{flag|Финланд}} | pop22 = 15,850 | ref22 = <ref>{{cite web|title=Language according to age and sex by region 1990 – 2021|url=https://pxdata.stat.fi/PxWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11rl.px/|publisher=Финлянд улсын статистик|access-date=2025-05-24}}</ref> | region23 = {{flag|Гүрж}} | pop23 = 13,861 | ref23 = <ref>{{cite web|title=Population/Census|url=http://geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/Census_release_ENG_2016.pdf|website=geostat.ge}}</ref> | region24 = {{flag|Киргиз}} | pop24 = 13,200 | ref24 = <ref>{{cite web|title=Number of resident population by selected nationality|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_phc/Kyrgyzstan/A5-2PopulationAndHousingCensusOfTheKyrgyzRepublicOf2009.pdf|publisher=НҮБ|access-date=2025-05-24|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120710092216/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Kyrgyzstan/A5-2PopulationAndHousingCensusOfTheKyrgyzRepublicOf2009.pdf|archive-date=2012-07-10}}</ref> | region25 = {{flag|Австрали}} | pop25 = 10,171 | ref25 = <ref>{{cite web|year=2022|title=Australia – Ancestry|url=https://profile.id.com.au/australia/ancestry?WebID=10|access-date=2025-05-24|archive-date=2022-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114185444/https://profile.id.com.au/australia/ancestry?WebID=10|url-status=dead}}</ref> | languages = {{Plainlist| * Олонх:<ref name="Iranatlas" >{{cite web|title=Atlas of the Languages of Iran A working classification|url=http://iranatlas.net/index.html?module=module.classification|website=Languages of Iran|access-date=2025-05-24}}</ref> * [[Курд хэл]] * {{Hlist|([[Курманжи]]|[[Сорани]]|[[Өмнөд Курд хэл|Өмнөд Курд]]|[[Лаки хэл|Лаки]])}} * Цөөнх:<ref name="leezenberg">{{cite journal|author1=Мишель Лизенберг|title=Gorani Influence on Central Kurdish: Substratum or Prestige Borrowing?|journal=ILLC – Department of Philosophy, University of Amsterdam|page=1|year=1993|url=http://home.hum.uva.nl/oz/leezenberg/GInflCK.pdf|access-date=2025-05-24|archive-date=2019-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20190712070357/http://home.hum.uva.nl/oz/leezenberg/GInflCK.pdf|url-status=dead}}</ref> * {{Hlist|[[Заза хэл|Заза]]|[[Горани хэл|Горани]]|бусад}} }} | religions = {{Plainlist| * Голдуу:<ref>{{cite web|title=Kurds in Turkey|url=https://rpl.hds.harvard.edu/faq/kurds-turkey|access-date=2025-05-24|archive-date=2023-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215215945/https://rpl.hds.harvard.edu/faq/kurds-turkey|url-status=dead}}</ref> * [[Ислам]] * {{Hlist|([[Суннит Ислам]]|[[Шийт Ислам]]|[[Курдын Алевизм]])}} * Чухал цөөнх:<ref>{{cite web|url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdistan-religion/|title=Learn About Kurdish Religion}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kurds-iran-missing-piece-middle-east-puzzle|title=Kurds of Iran: The missing piece in the Middle East Puzzle}}</ref> * {{Hlist|[[Езидизм]] | [[Ярсанизм]]| [[Зороастризм]] | [[Христийн шашин]]}} }} | related = Бусад [[Иран угсаатан]] | footnotes = }} '''Күрдүүд''' ([[Курд хэл|курд]]. کورد'','' ''Kurd'') '''Күрд үндэстэн''', [[оросоор]] олон тоонд Ку́рды, [[англиар]] олон тоонд Kurds) — Өрнө Азийн [[Түрк улс|Түрк]], [[Сири улс|Сири]], [[Ирак улс|Ирак]], [[Иран улс|Иран]] гэсэн дөрвөн орноо төвлөн нутагладаг [[Иран угсаатан|Иран хэл-угсааны]] [[ард түмэн]], өөрийн гэсэн улстай болохын төлөө идэвхтэй тэмцэж буй 30-38 сая хүнтэй [[үндэстэн]]. Дөрвөн улсын өнцөг буланд тэнцүүхэн хуваагдсан Курдуудын нутгийг [[Курдистан]], монголчловол [[Курд орон]] гэнэ. Курдүүд гагц Ирак өөртөө засах давуу эрх эдэлж байгаа. [[Курд хэл]] нь хоёр гурван үндсэн бүлэг аялгуутай. Өдгөө ихэнх Курдүүд оршин байгаа улсынхаа зонхилох хэлийг давхар сурч хос хэлтэй болцгоосон байдаг. Мөн олон тооны күрдүүд Герман, Азербайжан, Афганистан, АНУ болон бусад орнуудад цагаачлан амьдарч байна. == Түүх == МЭӨ 2-р мянганы үеэс Иран /перс/ хэлээр ярьдаг овог аймгууд Загрос уул руу нүүж, нутгийн хүн амтай холилдсоны үр дүнд бий болж Энэтхэг-Европ хэл давамгайлж байсан ч соёлын нөлөө харилцан адилгүй байв. Курдууд ард түмний хувьд ойролцоогоор МЭӨ 5-р зуун - МЭ 5-р зууны үед үүсэн бүрэлдсэн гэж үздэг. Курдуудын тухай үлдсэн анхны эх сурвалжийн нэг бол МЭӨ 520 онд Эртний Грекийн түүхч Милетийн Гекатей-гийн бүтээлүүдэд "Корди" /«''Cordī''»/ хэмээх овог аймгууд тэмдэглэгдсэн байдаг. 4-р зуунд Византийн эзэнт гүрний үед Курд овог аймгууд Армянчуудын өмнөд хөрш байсан бөгөөд Милидагаас эзэнт гүрний зүүн хил хүртэлх газар нутагт аж төрж байжээ. Курдууд 637 онд Арабууд Месопотамийг байлдан дагуулж байх үеэр Арабын цэргүүдтэй анх учирсан байна. Арабууд Сасанидын эзэнт гүрнийг байлдан дагуулж, курд болон бусад ард түмэн суурьшсан Византийн ихэнх хэсгийг эзлэн авсан юм. Курд овог аймгууд нь Сасанидийн эзэнт гүрний чухал хэсэг байсан бөгөөд 639-644 оны хооронд эзэнт гүрэн нуран унах нь тодорхой болоход Курдын удирдагчид ар араасаа Арабын арми болон шинэ исламын шашинд дагаар орсон байна. 7-р зууны дунд үе хүртэл курдуудын дийлэнх нь "зороастризм" шашинтнууд болон Христэд итгэгчид байв. Арабууд олон курдуудыг хүчээр [[Исламын шашин|Исламын шашинд]] оруулсан байна. Христэд итгэгчид исламыг хүлээн зөвшөөрөөгүй бөгөөд тэд Сирийн хаант улс эсвэл Арменийн хаант улс руу зугтаж, нутгийн иргэдэд ууссан юм. Курдууд Исламыг хүлээн зөвшөөрсөн анхны араб бус ард түмэн болсон түүхтэй. Эртний болон дундад зууны эхэн үед "курд" гэдэг үг хоёр утга агуулдаг байсан гэдэг таамаг байдаг: угсаатны нэрээс гадна энэ нь заримдаа мал аж ахуй эрхэлдэг "малчин" гэсэн утгатай. Курдуудын олон зуун жилийн бэлчээрийн аж ахуйн уламжлал нь иранчууд "курд" угсаатны нэрэнд нийгмийн утга учрыг өгөх болсон шалтгаан байж магадгүй юм. Ираны нөлөөгөөр "курд" гэдэг үгийн энэ утгыг хожим Арабын зохиолчид хүлээн авч, бүтээлдээ "малчин" гэх утгаар оруулсан байна. 847 онд Курдын эрдэмтэн, ургамал судлаач, түүхч Абу Ханифа ад-Динавари (828-896) Курдуудын тухай "Курдуудын гарал үүсэл" ("Ансаб аль-Акрад") гэсэн түүхийгн ном бүтээжээ. Арабын түүхээс үзвэл Ван нуурын эргэн тойронд курд овог аймгууд, тосгон олон байжээ. 10-р зууны Арабын эх сурвалжийн мэдээлснээр Курдууд Фарс, Керманшах, Систан, Хорасан, Исфахан, Хамадан, одоогийн Сулаймания, Атропатена, Дээд Месопотами, Сирийн нутаг дэвсгэрт нутаглаж байжээ. Түүгээр ч барахгүй зөвхөн Фарс хотод л гэхэд Ибн Хавкал, аль-Истахри нарын үзэж байгаагаар 500 мянга гаруй курд гэр бүл байсан бөгөөд тус бүр нь арав хүртэлх эрэгтэй хүнтэй байжээ. Османы Султан I Селим 1514 онд Персийн Шах Исмаилыг ялж, Баруун Армени, Курдистаныг нэгтгэсний дараа шинэ газар нутгуудын захиргааг Битлисийн курд түүхч Идрисэд даалгасан. Идрис газрыг санжак (дүүрэг) болгон хувааж, эртний ёс заншлын дагуу захирч байжээ. Түүний засаглалын үед курдууд Доголон Төмөрийн дайралтын дараа Ереван, Эрзурумын хоорондох нутгуудад суурьшжээ. 1921 оны 10-р сарын 10-нд Курдууд нийслэл Сулейманиа хоттой Курдистаны вант улсыг тунхаглав. Махмуд Барзанжи Курдистаны шах болжээ. Жилийн дараа Иракийн хойд хэсгийн Курдын бүс нутгуудад газрын тосны баялаг ордууд нээгдэж, барууны орнууд тусгаар тогтносон Курдистаныг дэмжихээ болиход хүргэв. ==Лавлах холбоос== {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Курдүүд| ]] [[Ангилал:Иран хэлт угсаатан]] [[Ангилал:Курдистан]] [[Ангилал:Ирак дахь угсаатан]] bws9i6iuv1pu7lmxvnefdyi4sv22xfn 0 34774 855067 854792 2026-04-30T05:06:26Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855067 wikitext text/x-wiki {{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{lang|de|Deutsches Reich}}<!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --> | conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн<!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --> | common_name = Ваймарын Бүгд Найрамдах | p1 = Германы эзэнт гүрэн | flag_p1 = Flag of Germany (1867–1918).svg | s1 = Нацист Герман | flag_s1 = Flag of Germany (1933–1935).svg | image_flag = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg | flag_type = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]<br>(1919–1933) | image_coat = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]<br>(1919–1928) | national_anthem = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}<br />"Германчуудын дуу"<br /> (1922 оноос)<ref name="faz-20120904">{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}<!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --></ref><br> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}</div> | image_map = Weimar Republic 1930.svg | map_width = 250px | image_map_caption = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд | image_map2 = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg | image_map2_caption = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд | population_density_km2 = 133.129 | capital = [[Берлин]] | coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт Герман хэл|Герман]] | common_languages = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}} | religion = 1925 оны тоолого:<ref>[http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.</ref>{{plainlist| * 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]]) * 32.4% [[Ромын Католик]] * 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]] * 2.6% Бусад}} | demonym = Германчууд | government_type = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] * [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}} * ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}} | title_leader = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]] | year_leader1 = 1919–1925 | leader1 = [[Фридрих Эберт]] | year_leader2 = 1925–1933 | leader2 = [[Паул фон Хинденбург]] | title_deputy = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]] | year_deputy1 = 1918 (анхны) | deputy1 = [[Friedrich Ebert]] | year_deputy2 = 1933 (сүүлийн) | deputy2 = [[Адольф Хитлер]] | era = [[Дайны хоорондын үе]] | event_start = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]] | date_start = 11 сарын 9, | year_start = 1918 | event1 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | date_event1 = 8 сарын 11, 1919 | event2 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн | date_event2 = 9 сарын 8, 1926 | event3 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв | date_event3 = 3 сарын 29, 1930<ref name="Adam-2005"/> | event4 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]] | date_event4 = 1 сарын 30, 1933 | event5 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]] | date_event5 = 2 сарын 28, 1933 | event_end = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]] | date_end = 3 сарын 23, | year_end = 1933<ref>{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}</ref> | legislature = [[Хоёр танхимт]] | house1 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)'' | type_house1 = [[Дээд танхим]] | house2 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]] | type_house2 = [[Доод танхим]] | stat_year1 = 1925 | stat_area1 = 468787 | ref_area1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik">{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}</ref> | stat_pop1 = 62,411,000 | ref_pop1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik" /> | currency = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|"Цаасан марк" (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}} | today = {{plainlist| * [[Герман]] * [[Польш]] * [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}} * [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}} *[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}} }} '''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}} * {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}} * Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{reflist}} [[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]] [[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]] [[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]] a6kursltsfkdbm1i6vsqw45u2gjuycd 0 35124 855114 854994 2026-04-30T06:49:13Z HorseBro the hemionus 100126 855114 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}}{{Инфобокс дайн |conflict=Халхын сүмийн мөргөлдөөн |partof= [[Зөвлөлт-Японы хилийн мөргөлдөөнүүд]] |campaign=Халхын сүмийн мөргөлдөөн |date=1935 оны 1-3 сар |place=[[Монгол улс]],[[Буйр нуур]], [[Халхын гол]] |casus= |territory=[[Халхын сүм]] орчмын нутгийг алдсан ба хожим [[Хятад]]ын нутаг болсон |result= |combatant1=[[Зураг:Flag of the People's Republic of Mongolia (1924-1940).svg|22px]] [[БНМАУ]] |combatant2= [[Зураг:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|border|22px]] [[Японы эзэнт гүрэн]]<br />[[Зураг:Flag_of_Manchukuo.svg|22px]] [[Манж-го]] |commander1=[[Зураг:Flag of the People's Republic of Mongolia (1924-1940).svg|22px]][[Дугаржавын Дондов|Д.Дондов]], [[Г.Янжив]] |commander2=[[Зураг:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|border|22px]] |strength1=[[Хилийн цэрэг]], [[Монголын ардын арми]]йн ангиуд, цэргийн тоо тодорхойгүй |strength2=41 [[машин]] [[цэрэг]], 53 [[морин цэрэг]], [[их буу]] |casualties1=тодорхой бус |casualties2=тодорхой бус }} '''Халхын сүмийн мөргөлдөөн''' нь [[Монгол-Япон хилийн дайн]] буюу [[Япон]]/[[Манж-Го]]-[[Монгол]]/[[Зөвлөлт]]ийн хооронд болсон [[хилийн мөргөлдөөн]]ы нэг юм.[[Халхын сүм]] гэж [[Буйр нуур]]ын зүүн хойд талд орших [[Буддын шашны хийд]] ажээ. ==Шалтгаан, нөхцөл== Халхын сүмийн хилийн мөргөлдөөн 1935 оны нэгдүгээр сараас эхэлсэн түүхтэй. Учир нь [[Монгол]]ын тал хуучин [[Цэцэн хан]] аймгийн [[хил]]ийн зааг шугмаар улсын хилийг авч үзэж байхад [[Япон]]\[[Mанж-Го]]гийн тал [[Халхын гол]]оор хилийн шугмыг тооцож байсантай холбоотой. ==Хилийн мөргөлдөөний үйл явц== [[Халхын сүм]]ийн орчимд болсон хилийн будилаантай холбоотой асуудлыг тодруулахаар [[VI морьт дивиз]]ийн [[15 дугаар хороо]]ны [[штаб]]ын [[дарга]] [[Д.Дондов]] таван цэргийн хамт 1935 оны 1 сарын 24-нд [[Халхын сүмийн харуул]] дээр очжээ.Халхын сүмийн лам нар дам худалдаа хийдэг байсан учир тэднийг 1931 оны үед Тамсагийн өмнө зүгт байдаг гэр дуганд шилжүүлсэн байдаг. Тэр үеэс л Халхын сүм эзэнгүй болжээ. Монгол загасны харуулаас Халхын сүмд, Буйр нуурын зүүн эрэг орчимд хилийн харуул гарч, өдөр шөнөгүй дархан хилээ манадаг байв. Гэтэл өдрийн 13.00 цагт [[Япон]], [[Манж-Го]]гийн зэвсэглэсэн 17 [[этгээд]] [[БНМАУ]]-ын [[хил]]д 20 [[км]] нэвтрэн [[Халхын сүм]]ийн орчимд ирсэн тухай мэдээ ирсэн байна. Байдлыг лавлахаар [[Д.Дондов]], [[хилийн харуулын дарга]] [[Г.Янжив]], дөрвөн цэргийн хамт очиход хил зөрчигчид эхлэн буудсанаас харилцан буудалцах үеэр Д.Дондов, Г.Янжив нар амь үрэгдсэн байна. Хил зөрчигчид, манай цэргүүд рүү гал нээж, тулалдах үеэр таван цэргээс штабын дарга Д.Дондов, харуулын дарга Г.Янжив нар амиа алдаж, гурав нь үлдсэн байна. Энэ үйл явдлыг түүхэнд хил дээр гарсан анхны буун дуу гэж тэмдэглэжээ. Энэ тулалдаанд манай цэргүүд зүгээр ч нэг амиа өгчихөөгүй. Хүчний харьцаа зөрүүтэй байсан ч дайсны цэргүүдтэй хүч тэнцүү тулалдаж, штабын дарга Д.Дондов толгойлж явсан хүнийг нь хороож, өөрийн алтан амиа өргөсөн байна. Үүний дараа 1935 оны 1 сарын 31 өглөөний 08.00 цагт Япон, Манж-Гогийн 41 машин цэрэг, 53 морин цэрэг артиллерийн галаар дэмжүүлэн Халхын сүм рүү дайрчээ. Бүх цэргийн жанжны "Хил дээр буун дуу гаргаж болохгүй" гэсэн тушаалаар монголын хилийн харуул ухарч, [[Монгол Загасны харуул]] дээр ирсэн байна. Өдрийн 12.00 цагт Манж-Гогийн тал Халхын сүмийг эзлэн улмаар [[Монгол Загасны харуул]] руу довтолж 13.00 цагт эзэлсэн байна. Монголын хилийн харуул мөн л буун дуу гаргалгүй ухарсаар [[Нарийн нуур]]т байрласан байна. Манж-Гогийн тал 2 сарын 1-нд ухарч, Халхын сүмд байрлал эзлэн хориглосон байна. ==Мөргөлдөөны дараах байдал== 1936 онд уг мөргөлдөөнийг судлах комисс байгуулж, нарийвчлан шалгуулсан байдаг. Амьд үлдсэн цэргүүд, тухайн бүс нутгийнхантай уулзаж юу болсон тухай судалжээ. Үүний үр дүнд Японы талаас өдөөн хатгаж, Монголын цэргийн даргыг олзолж, тухайн бүс нутгийн хүчийг сааруулах төлөвлөгөөтэй байсан. Түүнчлэн тэдний энэ ажиллагаа амжилттай болсон бол яг мөргөлдөөн болсон хил орчмоор томоохон цэргийн хүч Монголд орж ирэх байсан. Үүнийг таслан зогсоож чадсан нь VI дивизийн XV Морьт хорооны штабын дарга Д.Дондов болон түүний цэргүүдийн бас нэгэн гавьяа байсан юм. Генерал Ж.Лхагвасүрэн хожим дурсамж номдоо бичсэн байдаг. Түүний дурсамжид “…Тулалдааны талбарт алагдсан япон цэргийн бага дарга Ши Юо зэрэг гурван үхдлээс олдсон бичиг баримтаас өдөөн хатгалга үйлдсэн дээрх бүлэг манай хилийн манаа болон Халхын сүмийн харуулыг устгаад түүгээрээ олон тооны цэрэг цөмрүүлэн оруулж ирэх төлөвлөгөөтэй байжээ. Өвөрхангай аймгийн Төгрөг сумын харьяат Дүгэржавын Дондов гэгч энэхүү чин зоригт эр бол намайг анх цэрэгт ирэхэд хүлээж авсан халамжит дарга нарын минь нэг байлаа. Тэгж харамсалтай амиа алдсан мэдээг сонсоод гүнээ эмгэнэн гашуудаж билээ. Цэргийн амьдралд хөтөлж оруулсан энэ гавьяат хүний ачийг би насан туршдаа санаж явдаг. Ахлах офицер Дондов нь штабын ажлын дадлага туршлагатай. Цэргийн жинхэнэ дарга, ах дүүгийн ёсоор харьцдаг байсан. Өөрийн чадах бүхнийг цэргүүддээ зааж зөвлөдөг. Үргэлж амгалан тайван уурлаж уцаарлахыг мэддэггүй нэгэн байв. Дайчин зоригтой эрэлхэг нэгэн байв…” гэжээ. Мөн тухайн үед Д.Дондовын талаар зарим хүн зориг нь дэндсэн хүн хэмээн ярьдаг байсан гэдэг. Тиймдээ ч тухайн өдрийн тулалдаанд дайснуудад бууж өгөлгүй, зугаталгүй, урагш тэмүүлж баатарлагаар амиа алдсан гэдэг. Япон-Манж Гогийн тал Д.Дондов нарын шарилыг өгөхгүй байсны улмаас оршуулахгүй хоёр сар орчим болсон гэдэг. Учир нь Дондовын гарт амиа алдсан хүн нь алтан вагонтой, хоёр таван хошуутай, гуулин патлизтай офицер хүн байжээ. Тиймээс дайсны томоохон албан тушаалтан Монгол цэргийн гарт амиа алдсан асуудлыг нэлээд нууцалж байсан гэдэг. Ийнхүү хоёр сар орчмын дараа Д.Дондов, Г.Янжив нарын алтан шарилыг тал нутагт нутаглуулсан байна. Хэдий хожим нутаглуулсан ч гэлээ тухайн үеийн бүх цэргийн жанжин онцгой ач холбогдол өгч цэрэг хүний ёсоор хүндэтгэн оршуулсан байдаг. Мөн тэдний баатарлаг гавьяаг тухайн үеийн төр, засаг өндрөөр үнэлж, БНМАУ-ын бага хурлын тэргүүлэгчдийн тогтоолд “өөрийн эх орон хил хязгаарыг дайсан этгээдийн түрэмгийллээс өмгөөлөн хамгаалж баатарлагаар амь үрэгдсэн дарга Дүгэржавын Дондов, Готовын Янжив нарын гавьяаг мөнхжүүлэн Халхын сүмийн харуулыг Г.Янживын нэрэмжит, Монгол загасны харуулыг Д.Дондовын нэрэмжит болгожээ. ==Хилийн хэлэлцээр== Хилийн будлианыг зохицуулахын тулд талууд [[БНМАУ]] ба [[Манж-Го]]гийн хооронд [[хилийн хэлэлцээр]] эхэлсэн байна. Энэхүү хэлэлцээр нь 1935 оны 6 сарын 3-наас 1937 оны 9 сарын 13 хүртэл үргэлжилсэн түүхэнд [["Манжуурын бага хурал"]] гэж нэрлэгджээ. [[Манжуурын бага хурал]] нь гурван удаа хуралдсан байна. Тус хэлэлцээрийн анхдугаар бага хурлын төлөөлөгчдийн [[Монгол]]ын талын тэргүүнээр [[Бүх цэргийн жанжны орлогч]] [[Гончигийн Самбуу]], [[МАХЦ]]-ийн II [[корпусын дарга]] [[Гомбожавын Дамба]], [[нарийн бичгийн дарга]]ар [[Онход Жамъяан]]гийн [[Догсүрэн]],комендантаар [[Цэргийн явдлын яам]]ны ажилтан [[Чимэгийн Жагван]], шуудан зөөгчөөр [[Дотоод явдлын яам]]ны тасгийн дарга [[Нэрэндоогийн Чимэддорж]], Самбуугийн хувийн нарийн бичгийн даргаар [[Жанлавын Лувсандэндэв]],[[хятад хэл]]ний [[орчуулагч]]аар [[Үйлдвэрчний төв зөвлөл]]ийн орчуулагч [[Журамт]], [[орос хэл]]ний орчуулагч нэг, шифр утасны орчуулагч нэг, тэнд үйлчлэх [[жолооч]] хоёр, шуудангийн жолооч нэг, нийт 13 хүний бүрэлдэхүүнтэй төлөөлөгч ажилласан байна. [[Манж-Го]]гийн талаас [[Хойд Хянган муж]]ийн [[захирагч]] [[Лин Шинь]] тэргүүтэй тус мужийн сэргийлэи хамгаалах цэргийн дарга, [[хошууч генерал]] [[Үржин Гармаоев]], [[Манж-Го]] улсын [[Гадаад явдлын яам]]ны Засгийн хэлстийн дарга [[Шинжи Жин И]],[[Хайлаарын тагнуулын байгууллагын дарга]] [[Цай Тэн Жин Рүй]] болон [[Манж-Го]]гийн төлөөлөгчдийг дагалдан [[Манж-Го]] улсын Гадаад явдлын яамны [[зөвлөх]], [[Япон]]ы Гадаад явдлын яамны хэрэг эрхлэх газрын ажилтан [[Канки]], Цэргийн явдлын яамны зөвлөх [[Сайто]],ажилтан [[Сакурай]], орчуулагч [[Иногүчи]], Монгол Засгийн яамны хэрэг эрхлэх тушаалтан [[Жүнжүүржав]] (япон хэлний орчуулагч, холбоо баригч), [[Хадаа]], Хайлаарын цагдаагийн газрын салааны дарга [[Чүн Дэй]] болон нарийн бичгийн даргаар [[Хуа Минтай]], Хойд Хянган мужийн сэргийлэн хамгаалах яамны ажилтан [[Жү Кавсан Зан]] (монгол хэлний орчуулагч, холбоо баригч), Хойд Хянган мужийн сэргийлэн хамгаалах яамны орчуулагч [[Эрхэмбаяр]] болон хурлын тэмдэглэгчид зэрэг арваад хүн оролцсон байна. Манжуурын бага хурлаар [[Халхын сүм]] хэний нутаг болохыг шийдэх, хилийн шугамыг нягтлан тогтоох гэсэн хоёр үндсэн асуудал хэлэлцсэн боловч тодорхой үр дүнд хүрээгүй байна. Хэлэлцээнд оролцсон Монголын талын төлөөлөгчдийг [[Зөвлөлт]]ийн талаас хардаж улмаар [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)]]ийн үед хилс хэргээр хэлмэгдүүлсэн байна Мөн [[Манж-Го]]гийн талыг ахлан оролцсон Хойд Хянган мужийн захирагч [[Лин Шинь]] тэргүүтэй төлөөлөгчдийг [[япон]]чууд хардаж буруутгаж буудан хороосон байна. == Халхын сүмтэй холбоотой дараагийн үйл явдлууд == [[Халхын голын дайн]] ид дүрэлзэж байсан 1939 оны 6 сарын 18-ны өдөр [[57-р корпус]]ын оператив хэлтсийн туслах [[Ю.Пракафев]], [[9-р застав]]ын дарга [[Р.Дулмаа]] нарын удирдсан [[тагнан байлдах групп]] /[[149-р хороо]]ны нэг [[рот]] 70 хүн, 2 хүнд, 6 хөнгөн [[пулемёт]], 9-р заставын 30 [[хилчин]], 2 [[хөнгөн пулемёт]]/ бүхий хүчээр [[Японы эзэн хааны арми|Япон]]ы эзэлсэн байсан [[Халхын сүм]]ийг дайран эзэлж улмаар нэмэлт хүч иртэл тогтоон барьж тулалдаж байсан нь Халхын голын дайны түүхэнд суурин газрын төлөө тулалдсан цорын ганц байлдаан болж үлджээ . [[Монгол Оросын цэрэг]] Халхын сүмийг гэнэтийн дайралтаар эзэлж тэнд байсан [[Манжго улс|Манжго]]гийн [[застав]]ыг хөөн улмаар сүмийг эзэлж [[хориглолт]] хийж бэхэлж [[Сүм хийд|сүм]]ээс япончуудын [[хүнс]] хэрэглэл, [[агт]]ны [[Тэжээл|тэжээ]]л, олон тооны [[галт хэрэгсэл]] [[сум]] олзолжээ. Үүний хариуд Япончууд [[75 мм-ийн их буу]]ны [[батарей]]н галаар дэмжүүлэн явган цэргээр [[дайралт]] хийхэд [[Монголын Ардын Арми|манай тал]] ширүүн галаар угтан авч байлдаан болов. Энэ үед [[Зөвлөлтийн нисэх хүчин|Оросын нисэх хүчин]] сүмд байсан өөрснийхөө цэргүүдийг андуурч агаараас дайрч зарим цэргүүд болон цэргийн агт морьд ихээр алагджээ. Тэр үед сүмд байсан [[гурил]]ыг тараан асгаж өөрсдийнхөө таних тэмдэг үзүүлж байж андуурал зогссон байна. Орой болж нар шингэхийн үед [[Георгий Жуков|Г.Жуков]]аас "1 [[батальон]] цэрэг, 5 [[танк]] явууллаа. Халхын сүмийг алдалгүй барьж бай" гэсэн [[тушаал]] ирсэнээс 1 танк амжин ирж туслан япончуудыг ухраасан бол үлдсэн танкууд нь [[Халх гол|халхын го]]лд [[шавар]]т суусан байснаас сүүлд [[тулалдаан]]д оржээ. Энэ тулалдаанд гарамгай байлдсан хилийн заставын хөнгөн пулемётчин [[Бат-Очир]], [[Төрбаяжих]] болон 5 хүнийг [[байлдааны гавъяаны улаан тугийн одон]]гоор шагнагдаж, хамгийн түрүүнд ирсэн танкийн [[11-р бригад]]ын [[2-р батальон]]ы [[ротын захирагч]] [[А.Васильев]] [[ЗХУ-ын баатар]] цол олгожээ. Энэхүү 1935-1936 онд Халхын сүм, [[Монгол загас]], [[Булан дэрс]], [[Адаг дулаан]] зэргийн олон газрын байлдаан тулалдаанд Японоос Монгол талын 33 цэргийн амь насанд хүрч , эд материалын хохиролыг тооцоход 11 сая 390 мянган төгрөг болжээ. Үүнийг бүүр сүүлд [[1945 оны чөлөөлөх дайн|Чөлөөлөх дайн]]ы дараа [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол Улс]] 1946 онд [[Алс Дорнодын комисс]]т [[Японы эзэнт гүрэн|Япон улс]]аас дээрх [[хохирол]]ыг 1939, 1945 онуудад учирсан хохиролтой хамтатган [[дайны төлбөр]] нэхэмжилж нот илгээсэн байдаг юм байна. Гэхдээ 1935 онд алдсан бүх газрыг 1939 онд буцаан авч чадаагүй зарим хэсэг нь одоо [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|Хятадын газар нутаг]]т үлдсэн , харин бидний ярьдаг Халхын сүмийн туурь одоогийн хилийн заставын харуулын цамхагийн яг хажууд байдаг == Урлагийн бүтээлүүд == * [[Дайсны цэргүүдээ сонсоцгоо! ]]УСК * [[Хүний мөр]] УСК * [[Хүн чулууны нулимс]] УСК * [[Зарлаагүй дайны оршил]] УСК * [[Нар хиртсэн жил]] УСК * [[Хар цас]] найраглал == Түүнчлэн үзэх == * [[Адаг дулааны мөргөлдөөн]] * [[Булан дэрсний хилийн тулгаралт]] * [[Халхын голын байлдаан]] * [[Манжуурын бага хурал]] * [[Манжуурт хийсэн Зөвлөлтийн цэргийн ажиллагаа]] == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [https://web.archive.org/web/20091230134459/http://www-cgsc.army.mil/carl/resources/csi/drea2/drea2.asp#86a Номонхан: Япон-ЗХУ-ын тактикийн байлдаан, 1939] * [http://www.lib.utexas.edu/maps/ams/manchuria/txu-oclc-6614368-nl50-3.jpg Халхын голын байлдааны газрын зураг] * [http://books.google.de/books?id=SIAwKiNRmrAC&pg=PA156#v=onepage&q&f=false Alvin D. Coox: ''Nomonhan: Japan Against Russia 1939'', Stanford 1985, p. 156/157.] * [http://books.google.de/books?id=rgkSxFpKmIsC&pg=PA415#v=onepage&q&f=false John Erickson: ''The Soviet High Command: A Military-political History, 1918-1941'', London 1962, p. 415.] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын оролцсон дайн тулаан]] [[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] [[Ангилал:Дайнууд]] [[Ангилал:Хил хамгаалалтын түүх]] [[Ангилал:Хилийн мөргөлдөөн]] h1rd8tiojtv7hptb9vluo7g3o1ly3tz 855116 855114 2026-04-30T06:52:10Z HorseBro the hemionus 100126 855116 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}}{{Цэвэрлэгээ}}{{Инфобокс дайн |conflict=Халхын сүмийн мөргөлдөөн |partof= [[Зөвлөлт-Японы хилийн мөргөлдөөнүүд]] |campaign=Халхын сүмийн мөргөлдөөн |date=1935 оны 1-3 сар |place=[[Монгол улс]],[[Буйр нуур]], [[Халхын гол]] |casus= |territory=[[Халхын сүм]] орчмын нутгийг алдсан ба хожим [[Хятад]]ын нутаг болсон |result= |combatant1=[[Зураг:Flag of the People's Republic of Mongolia (1924-1940).svg|22px]] [[БНМАУ]] |combatant2= [[Зураг:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|border|22px]] [[Японы эзэнт гүрэн]]<br />[[Зураг:Flag_of_Manchukuo.svg|22px]] [[Манж-го]] |commander1=[[Зураг:Flag of the People's Republic of Mongolia (1924-1940).svg|22px]][[Дугаржавын Дондов|Д.Дондов]], [[Г.Янжив]] |commander2=[[Зураг:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|border|22px]] |strength1=[[Хилийн цэрэг]], [[Монголын ардын арми]]йн ангиуд, цэргийн тоо тодорхойгүй |strength2=41 [[машин]] [[цэрэг]], 53 [[морин цэрэг]], [[их буу]] |casualties1=тодорхой бус |casualties2=тодорхой бус }} '''Халхын сүмийн мөргөлдөөн''' нь [[Монгол-Япон хилийн дайн]] буюу [[Япон]]/[[Манж-Го]]-[[Монгол]]/[[Зөвлөлт]]ийн хооронд болсон [[хилийн мөргөлдөөн]]ы нэг юм.[[Халхын сүм]] гэж [[Буйр нуур]]ын зүүн хойд талд орших [[Буддын шашны хийд]] ажээ. ==Шалтгаан, нөхцөл== Халхын сүмийн хилийн мөргөлдөөн 1935 оны нэгдүгээр сараас эхэлсэн түүхтэй. Учир нь [[Монгол]]ын тал хуучин [[Цэцэн хан]] аймгийн [[хил]]ийн зааг шугмаар улсын хилийг авч үзэж байхад [[Япон]]\[[Mанж-Го]]гийн тал [[Халхын гол]]оор хилийн шугмыг тооцож байсантай холбоотой. ==Хилийн мөргөлдөөний үйл явц== [[Халхын сүм]]ийн орчимд болсон хилийн будилаантай холбоотой асуудлыг тодруулахаар [[VI морьт дивиз]]ийн [[15 дугаар хороо]]ны [[штаб]]ын [[дарга]] [[Д.Дондов]] таван цэргийн хамт 1935 оны 1 сарын 24-нд [[Халхын сүмийн харуул]] дээр очжээ.Халхын сүмийн лам нар дам худалдаа хийдэг байсан учир тэднийг 1931 оны үед Тамсагийн өмнө зүгт байдаг гэр дуганд шилжүүлсэн байдаг. Тэр үеэс л Халхын сүм эзэнгүй болжээ. Монгол загасны харуулаас Халхын сүмд, Буйр нуурын зүүн эрэг орчимд хилийн харуул гарч, өдөр шөнөгүй дархан хилээ манадаг байв. Гэтэл өдрийн 13.00 цагт [[Япон]], [[Манж-Го]]гийн зэвсэглэсэн 17 [[этгээд]] [[БНМАУ]]-ын [[хил]]д 20 [[км]] нэвтрэн [[Халхын сүм]]ийн орчимд ирсэн тухай мэдээ ирсэн байна. Байдлыг лавлахаар [[Д.Дондов]], [[хилийн харуулын дарга]] [[Г.Янжив]], дөрвөн цэргийн хамт очиход хил зөрчигчид эхлэн буудсанаас харилцан буудалцах үеэр Д.Дондов, Г.Янжив нар амь үрэгдсэн байна. Хил зөрчигчид, манай цэргүүд рүү гал нээж, тулалдах үеэр таван цэргээс штабын дарга Д.Дондов, харуулын дарга Г.Янжив нар амиа алдаж, гурав нь үлдсэн байна. Энэ үйл явдлыг түүхэнд хил дээр гарсан анхны буун дуу гэж тэмдэглэжээ. Энэ тулалдаанд манай цэргүүд зүгээр ч нэг амиа өгчихөөгүй. Хүчний харьцаа зөрүүтэй байсан ч дайсны цэргүүдтэй хүч тэнцүү тулалдаж, штабын дарга Д.Дондов толгойлж явсан хүнийг нь хороож, өөрийн алтан амиа өргөсөн байна. Үүний дараа 1935 оны 1 сарын 31 өглөөний 08.00 цагт Япон, Манж-Гогийн 41 машин цэрэг, 53 морин цэрэг артиллерийн галаар дэмжүүлэн Халхын сүм рүү дайрчээ. Бүх цэргийн жанжны "Хил дээр буун дуу гаргаж болохгүй" гэсэн тушаалаар монголын хилийн харуул ухарч, [[Монгол Загасны харуул]] дээр ирсэн байна. Өдрийн 12.00 цагт Манж-Гогийн тал Халхын сүмийг эзлэн улмаар [[Монгол Загасны харуул]] руу довтолж 13.00 цагт эзэлсэн байна. Монголын хилийн харуул мөн л буун дуу гаргалгүй ухарсаар [[Нарийн нуур]]т байрласан байна. Манж-Гогийн тал 2 сарын 1-нд ухарч, Халхын сүмд байрлал эзлэн хориглосон байна. ==Мөргөлдөөны дараах байдал== 1936 онд уг мөргөлдөөнийг судлах комисс байгуулж, нарийвчлан шалгуулсан байдаг. Амьд үлдсэн цэргүүд, тухайн бүс нутгийнхантай уулзаж юу болсон тухай судалжээ. Үүний үр дүнд Японы талаас өдөөн хатгаж, Монголын цэргийн даргыг олзолж, тухайн бүс нутгийн хүчийг сааруулах төлөвлөгөөтэй байсан. Түүнчлэн тэдний энэ ажиллагаа амжилттай болсон бол яг мөргөлдөөн болсон хил орчмоор томоохон цэргийн хүч Монголд орж ирэх байсан. Үүнийг таслан зогсоож чадсан нь VI дивизийн XV Морьт хорооны штабын дарга Д.Дондов болон түүний цэргүүдийн бас нэгэн гавьяа байсан юм. Генерал Ж.Лхагвасүрэн хожим дурсамж номдоо бичсэн байдаг. Түүний дурсамжид “…Тулалдааны талбарт алагдсан япон цэргийн бага дарга Ши Юо зэрэг гурван үхдлээс олдсон бичиг баримтаас өдөөн хатгалга үйлдсэн дээрх бүлэг манай хилийн манаа болон Халхын сүмийн харуулыг устгаад түүгээрээ олон тооны цэрэг цөмрүүлэн оруулж ирэх төлөвлөгөөтэй байжээ. Өвөрхангай аймгийн Төгрөг сумын харьяат Дүгэржавын Дондов гэгч энэхүү чин зоригт эр бол намайг анх цэрэгт ирэхэд хүлээж авсан халамжит дарга нарын минь нэг байлаа. Тэгж харамсалтай амиа алдсан мэдээг сонсоод гүнээ эмгэнэн гашуудаж билээ. Цэргийн амьдралд хөтөлж оруулсан энэ гавьяат хүний ачийг би насан туршдаа санаж явдаг. Ахлах офицер Дондов нь штабын ажлын дадлага туршлагатай. Цэргийн жинхэнэ дарга, ах дүүгийн ёсоор харьцдаг байсан. Өөрийн чадах бүхнийг цэргүүддээ зааж зөвлөдөг. Үргэлж амгалан тайван уурлаж уцаарлахыг мэддэггүй нэгэн байв. Дайчин зоригтой эрэлхэг нэгэн байв…” гэжээ. Мөн тухайн үед Д.Дондовын талаар зарим хүн зориг нь дэндсэн хүн хэмээн ярьдаг байсан гэдэг. Тиймдээ ч тухайн өдрийн тулалдаанд дайснуудад бууж өгөлгүй, зугаталгүй, урагш тэмүүлж баатарлагаар амиа алдсан гэдэг. Япон-Манж Гогийн тал Д.Дондов нарын шарилыг өгөхгүй байсны улмаас оршуулахгүй хоёр сар орчим болсон гэдэг. Учир нь Дондовын гарт амиа алдсан хүн нь алтан вагонтой, хоёр таван хошуутай, гуулин патлизтай офицер хүн байжээ. Тиймээс дайсны томоохон албан тушаалтан Монгол цэргийн гарт амиа алдсан асуудлыг нэлээд нууцалж байсан гэдэг. Ийнхүү хоёр сар орчмын дараа Д.Дондов, Г.Янжив нарын алтан шарилыг тал нутагт нутаглуулсан байна. Хэдий хожим нутаглуулсан ч гэлээ тухайн үеийн бүх цэргийн жанжин онцгой ач холбогдол өгч цэрэг хүний ёсоор хүндэтгэн оршуулсан байдаг. Мөн тэдний баатарлаг гавьяаг тухайн үеийн төр, засаг өндрөөр үнэлж, БНМАУ-ын бага хурлын тэргүүлэгчдийн тогтоолд “өөрийн эх орон хил хязгаарыг дайсан этгээдийн түрэмгийллээс өмгөөлөн хамгаалж баатарлагаар амь үрэгдсэн дарга Дүгэржавын Дондов, Готовын Янжив нарын гавьяаг мөнхжүүлэн Халхын сүмийн харуулыг Г.Янживын нэрэмжит, Монгол загасны харуулыг Д.Дондовын нэрэмжит болгожээ. ==Хилийн хэлэлцээр== Хилийн будлианыг зохицуулахын тулд талууд [[БНМАУ]] ба [[Манж-Го]]гийн хооронд [[хилийн хэлэлцээр]] эхэлсэн байна. Энэхүү хэлэлцээр нь 1935 оны 6 сарын 3-наас 1937 оны 9 сарын 13 хүртэл үргэлжилсэн түүхэнд [["Манжуурын бага хурал"]] гэж нэрлэгджээ. [[Манжуурын бага хурал]] нь гурван удаа хуралдсан байна. Тус хэлэлцээрийн анхдугаар бага хурлын төлөөлөгчдийн [[Монгол]]ын талын тэргүүнээр [[Бүх цэргийн жанжны орлогч]] [[Гончигийн Самбуу]], [[МАХЦ]]-ийн II [[корпусын дарга]] [[Гомбожавын Дамба]], [[нарийн бичгийн дарга]]ар [[Онход Жамъяан]]гийн [[Догсүрэн]],комендантаар [[Цэргийн явдлын яам]]ны ажилтан [[Чимэгийн Жагван]], шуудан зөөгчөөр [[Дотоод явдлын яам]]ны тасгийн дарга [[Нэрэндоогийн Чимэддорж]], Самбуугийн хувийн нарийн бичгийн даргаар [[Жанлавын Лувсандэндэв]],[[хятад хэл]]ний [[орчуулагч]]аар [[Үйлдвэрчний төв зөвлөл]]ийн орчуулагч [[Журамт]], [[орос хэл]]ний орчуулагч нэг, шифр утасны орчуулагч нэг, тэнд үйлчлэх [[жолооч]] хоёр, шуудангийн жолооч нэг, нийт 13 хүний бүрэлдэхүүнтэй төлөөлөгч ажилласан байна. [[Манж-Го]]гийн талаас [[Хойд Хянган муж]]ийн [[захирагч]] [[Лин Шинь]] тэргүүтэй тус мужийн сэргийлэи хамгаалах цэргийн дарга, [[хошууч генерал]] [[Үржин Гармаоев]], [[Манж-Го]] улсын [[Гадаад явдлын яам]]ны Засгийн хэлстийн дарга [[Шинжи Жин И]],[[Хайлаарын тагнуулын байгууллагын дарга]] [[Цай Тэн Жин Рүй]] болон [[Манж-Го]]гийн төлөөлөгчдийг дагалдан [[Манж-Го]] улсын Гадаад явдлын яамны [[зөвлөх]], [[Япон]]ы Гадаад явдлын яамны хэрэг эрхлэх газрын ажилтан [[Канки]], Цэргийн явдлын яамны зөвлөх [[Сайто]],ажилтан [[Сакурай]], орчуулагч [[Иногүчи]], Монгол Засгийн яамны хэрэг эрхлэх тушаалтан [[Жүнжүүржав]] (япон хэлний орчуулагч, холбоо баригч), [[Хадаа]], Хайлаарын цагдаагийн газрын салааны дарга [[Чүн Дэй]] болон нарийн бичгийн даргаар [[Хуа Минтай]], Хойд Хянган мужийн сэргийлэн хамгаалах яамны ажилтан [[Жү Кавсан Зан]] (монгол хэлний орчуулагч, холбоо баригч), Хойд Хянган мужийн сэргийлэн хамгаалах яамны орчуулагч [[Эрхэмбаяр]] болон хурлын тэмдэглэгчид зэрэг арваад хүн оролцсон байна. Манжуурын бага хурлаар [[Халхын сүм]] хэний нутаг болохыг шийдэх, хилийн шугамыг нягтлан тогтоох гэсэн хоёр үндсэн асуудал хэлэлцсэн боловч тодорхой үр дүнд хүрээгүй байна. Хэлэлцээнд оролцсон Монголын талын төлөөлөгчдийг [[Зөвлөлт]]ийн талаас хардаж улмаар [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)]]ийн үед хилс хэргээр хэлмэгдүүлсэн байна Мөн [[Манж-Го]]гийн талыг ахлан оролцсон Хойд Хянган мужийн захирагч [[Лин Шинь]] тэргүүтэй төлөөлөгчдийг [[япон]]чууд хардаж буруутгаж буудан хороосон байна. == Халхын сүмтэй холбоотой дараагийн үйл явдлууд == [[Халхын голын дайн]] ид дүрэлзэж байсан 1939 оны 6 сарын 18-ны өдөр [[57-р корпус]]ын оператив хэлтсийн туслах [[Ю.Пракафев]], [[9-р застав]]ын дарга [[Р.Дулмаа]] нарын удирдсан [[тагнан байлдах групп]] /[[149-р хороо]]ны нэг [[рот]] 70 хүн, 2 хүнд, 6 хөнгөн [[пулемёт]], 9-р заставын 30 [[хилчин]], 2 [[хөнгөн пулемёт]]/ бүхий хүчээр [[Японы эзэн хааны арми|Япон]]ы эзэлсэн байсан [[Халхын сүм]]ийг дайран эзэлж улмаар нэмэлт хүч иртэл тогтоон барьж тулалдаж байсан нь Халхын голын дайны түүхэнд суурин газрын төлөө тулалдсан цорын ганц байлдаан болж үлджээ . [[Монгол Оросын цэрэг]] Халхын сүмийг гэнэтийн дайралтаар эзэлж тэнд байсан [[Манжго улс|Манжго]]гийн [[застав]]ыг хөөн улмаар сүмийг эзэлж [[хориглолт]] хийж бэхэлж [[Сүм хийд|сүм]]ээс япончуудын [[хүнс]] хэрэглэл, [[агт]]ны [[Тэжээл|тэжээ]]л, олон тооны [[галт хэрэгсэл]] [[сум]] олзолжээ. Үүний хариуд Япончууд [[75 мм-ийн их буу]]ны [[батарей]]н галаар дэмжүүлэн явган цэргээр [[дайралт]] хийхэд [[Монголын Ардын Арми|манай тал]] ширүүн галаар угтан авч байлдаан болов. Энэ үед [[Зөвлөлтийн нисэх хүчин|Оросын нисэх хүчин]] сүмд байсан өөрснийхөө цэргүүдийг андуурч агаараас дайрч зарим цэргүүд болон цэргийн агт морьд ихээр алагджээ. Тэр үед сүмд байсан [[гурил]]ыг тараан асгаж өөрсдийнхөө таних тэмдэг үзүүлж байж андуурал зогссон байна. Орой болж нар шингэхийн үед [[Георгий Жуков|Г.Жуков]]аас "1 [[батальон]] цэрэг, 5 [[танк]] явууллаа. Халхын сүмийг алдалгүй барьж бай" гэсэн [[тушаал]] ирсэнээс 1 танк амжин ирж туслан япончуудыг ухраасан бол үлдсэн танкууд нь [[Халх гол|халхын го]]лд [[шавар]]т суусан байснаас сүүлд [[тулалдаан]]д оржээ. Энэ тулалдаанд гарамгай байлдсан хилийн заставын хөнгөн пулемётчин [[Бат-Очир]], [[Төрбаяжих]] болон 5 хүнийг [[байлдааны гавъяаны улаан тугийн одон]]гоор шагнагдаж, хамгийн түрүүнд ирсэн танкийн [[11-р бригад]]ын [[2-р батальон]]ы [[ротын захирагч]] [[А.Васильев]] [[ЗХУ-ын баатар]] цол олгожээ. Энэхүү 1935-1936 онд Халхын сүм, [[Монгол загас]], [[Булан дэрс]], [[Адаг дулаан]] зэргийн олон газрын байлдаан тулалдаанд Японоос Монгол талын 33 цэргийн амь насанд хүрч , эд материалын хохиролыг тооцоход 11 сая 390 мянган төгрөг болжээ. Үүнийг бүүр сүүлд [[1945 оны чөлөөлөх дайн|Чөлөөлөх дайн]]ы дараа [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол Улс]] 1946 онд [[Алс Дорнодын комисс]]т [[Японы эзэнт гүрэн|Япон улс]]аас дээрх [[хохирол]]ыг 1939, 1945 онуудад учирсан хохиролтой хамтатган [[дайны төлбөр]] нэхэмжилж нот илгээсэн байдаг юм байна. Гэхдээ 1935 онд алдсан бүх газрыг 1939 онд буцаан авч чадаагүй зарим хэсэг нь одоо [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|Хятадын газар нутаг]]т үлдсэн , харин бидний ярьдаг Халхын сүмийн туурь одоогийн хилийн заставын харуулын цамхагийн яг хажууд байдаг == Урлагийн бүтээлүүд == * [[Дайсны цэргүүдээ сонсоцгоо! ]]УСК * [[Хүний мөр]] УСК * [[Хүн чулууны нулимс]] УСК * [[Зарлаагүй дайны оршил]] УСК * [[Нар хиртсэн жил]] УСК * [[Хар цас]] найраглал == Түүнчлэн үзэх == * [[Адаг дулааны мөргөлдөөн]] * [[Булан дэрсний хилийн тулгаралт]] * [[Халхын голын байлдаан]] * [[Манжуурын бага хурал]] * [[Манжуурт хийсэн Зөвлөлтийн цэргийн ажиллагаа]] == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [https://web.archive.org/web/20091230134459/http://www-cgsc.army.mil/carl/resources/csi/drea2/drea2.asp#86a Номонхан: Япон-ЗХУ-ын тактикийн байлдаан, 1939] * [http://www.lib.utexas.edu/maps/ams/manchuria/txu-oclc-6614368-nl50-3.jpg Халхын голын байлдааны газрын зураг] * [http://books.google.de/books?id=SIAwKiNRmrAC&pg=PA156#v=onepage&q&f=false Alvin D. Coox: ''Nomonhan: Japan Against Russia 1939'', Stanford 1985, p. 156/157.] * [http://books.google.de/books?id=rgkSxFpKmIsC&pg=PA415#v=onepage&q&f=false John Erickson: ''The Soviet High Command: A Military-political History, 1918-1941'', London 1962, p. 415.] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын оролцсон дайн тулаан]] [[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] [[Ангилал:Дайнууд]] [[Ангилал:Хил хамгаалалтын түүх]] [[Ангилал:Хилийн мөргөлдөөн]] h67qnhm59sqfixendfecme0me8my4h4 855134 855116 2026-04-30T07:57:17Z HorseBro the hemionus 100126 855134 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}}{{Цэвэрлэгээ}}{{Инфобокс дайн | conflict = Халхын сүмийн мөргөлдөөн | partof = [[Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд]] | date = 1935 оны 1–3 сар | place = [[Буйр нуур]], [[Халхын гол]], орчин үеийн Монгол | territory = [[Халхын сүм]] орчмын нутгийг алдсан ба хожим [[|Хятад|Хятадын]] нутаг болсон | result = | combatant1 = [[Зураг:Flag of the People's Republic of Mongolia (1924-1940).svg|22px]] [[БНМАУ]] | combatant2 = [[Зураг:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|border|22px]] [[Японы эзэнт гүрэн]]<br />[[Зураг:Flag_of_Manchukuo.svg|22px]] [[Манж-го]] | commander1 = [[Зураг:Flag of the People's Republic of Mongolia (1924-1940).svg|22px]] [[Дугаржавын Дондов|Д.Дондов]]<br>[[Зураг:Flag of the People's Republic of Mongolia (1924-1940).svg|22px]] [[Г.Янжив]] | commander2 = [[Зураг:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|border|22px]] тодорхой бус | strength1 = [[Хилийн цэрэг]], [[Монголын ардын арми|Монголын ардын армийн]] ангиуд, цэргийн тоо тодорхойгүй | strength2 = 41 [[машин]], [[цэрэг]]<br>53 [[морин цэрэг]], [[их буу]] | casualties1 = тодорхой бус | casualties2 = тодорхой бус | campaignbox = {{Campaignbox Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд}} }} '''Халхын сүмийн мөргөлдөөн''' нь [[Монгол-Япон хилийн дайн]] буюу [[Япон]]/[[Манж-Го]]-[[Монгол]]/[[Зөвлөлт]]ийн хооронд болсон [[хилийн мөргөлдөөн]]ы нэг юм.[[Халхын сүм]] гэж [[Буйр нуур]]ын зүүн хойд талд орших [[Буддын шашны хийд]] ажээ. ==Шалтгаан, нөхцөл== Халхын сүмийн хилийн мөргөлдөөн 1935 оны нэгдүгээр сараас эхэлсэн түүхтэй. Учир нь [[Монгол]]ын тал хуучин [[Цэцэн хан]] аймгийн [[хил]]ийн зааг шугмаар улсын хилийг авч үзэж байхад [[Япон]]\[[Mанж-Го]]гийн тал [[Халхын гол]]оор хилийн шугмыг тооцож байсантай холбоотой. ==Хилийн мөргөлдөөний үйл явц== [[Халхын сүм]]ийн орчимд болсон хилийн будилаантай холбоотой асуудлыг тодруулахаар [[VI морьт дивиз]]ийн [[15 дугаар хороо]]ны [[штаб]]ын [[дарга]] [[Д.Дондов]] таван цэргийн хамт 1935 оны 1 сарын 24-нд [[Халхын сүмийн харуул]] дээр очжээ.Халхын сүмийн лам нар дам худалдаа хийдэг байсан учир тэднийг 1931 оны үед Тамсагийн өмнө зүгт байдаг гэр дуганд шилжүүлсэн байдаг. Тэр үеэс л Халхын сүм эзэнгүй болжээ. Монгол загасны харуулаас Халхын сүмд, Буйр нуурын зүүн эрэг орчимд хилийн харуул гарч, өдөр шөнөгүй дархан хилээ манадаг байв. Гэтэл өдрийн 13.00 цагт [[Япон]], [[Манж-Го]]гийн зэвсэглэсэн 17 [[этгээд]] [[БНМАУ]]-ын [[хил]]д 20 [[км]] нэвтрэн [[Халхын сүм]]ийн орчимд ирсэн тухай мэдээ ирсэн байна. Байдлыг лавлахаар [[Д.Дондов]], [[хилийн харуулын дарга]] [[Г.Янжив]], дөрвөн цэргийн хамт очиход хил зөрчигчид эхлэн буудсанаас харилцан буудалцах үеэр Д.Дондов, Г.Янжив нар амь үрэгдсэн байна. Хил зөрчигчид, манай цэргүүд рүү гал нээж, тулалдах үеэр таван цэргээс штабын дарга Д.Дондов, харуулын дарга Г.Янжив нар амиа алдаж, гурав нь үлдсэн байна. Энэ үйл явдлыг түүхэнд хил дээр гарсан анхны буун дуу гэж тэмдэглэжээ. Энэ тулалдаанд манай цэргүүд зүгээр ч нэг амиа өгчихөөгүй. Хүчний харьцаа зөрүүтэй байсан ч дайсны цэргүүдтэй хүч тэнцүү тулалдаж, штабын дарга Д.Дондов толгойлж явсан хүнийг нь хороож, өөрийн алтан амиа өргөсөн байна. Үүний дараа 1935 оны 1 сарын 31 өглөөний 08.00 цагт Япон, Манж-Гогийн 41 машин цэрэг, 53 морин цэрэг артиллерийн галаар дэмжүүлэн Халхын сүм рүү дайрчээ. Бүх цэргийн жанжны "Хил дээр буун дуу гаргаж болохгүй" гэсэн тушаалаар монголын хилийн харуул ухарч, [[Монгол Загасны харуул]] дээр ирсэн байна. Өдрийн 12.00 цагт Манж-Гогийн тал Халхын сүмийг эзлэн улмаар [[Монгол Загасны харуул]] руу довтолж 13.00 цагт эзэлсэн байна. Монголын хилийн харуул мөн л буун дуу гаргалгүй ухарсаар [[Нарийн нуур]]т байрласан байна. Манж-Гогийн тал 2 сарын 1-нд ухарч, Халхын сүмд байрлал эзлэн хориглосон байна. ==Мөргөлдөөны дараах байдал== 1936 онд уг мөргөлдөөнийг судлах комисс байгуулж, нарийвчлан шалгуулсан байдаг. Амьд үлдсэн цэргүүд, тухайн бүс нутгийнхантай уулзаж юу болсон тухай судалжээ. Үүний үр дүнд Японы талаас өдөөн хатгаж, Монголын цэргийн даргыг олзолж, тухайн бүс нутгийн хүчийг сааруулах төлөвлөгөөтэй байсан. Түүнчлэн тэдний энэ ажиллагаа амжилттай болсон бол яг мөргөлдөөн болсон хил орчмоор томоохон цэргийн хүч Монголд орж ирэх байсан. Үүнийг таслан зогсоож чадсан нь VI дивизийн XV Морьт хорооны штабын дарга Д.Дондов болон түүний цэргүүдийн бас нэгэн гавьяа байсан юм. Генерал Ж.Лхагвасүрэн хожим дурсамж номдоо бичсэн байдаг. Түүний дурсамжид “…Тулалдааны талбарт алагдсан япон цэргийн бага дарга Ши Юо зэрэг гурван үхдлээс олдсон бичиг баримтаас өдөөн хатгалга үйлдсэн дээрх бүлэг манай хилийн манаа болон Халхын сүмийн харуулыг устгаад түүгээрээ олон тооны цэрэг цөмрүүлэн оруулж ирэх төлөвлөгөөтэй байжээ. Өвөрхангай аймгийн Төгрөг сумын харьяат Дүгэржавын Дондов гэгч энэхүү чин зоригт эр бол намайг анх цэрэгт ирэхэд хүлээж авсан халамжит дарга нарын минь нэг байлаа. Тэгж харамсалтай амиа алдсан мэдээг сонсоод гүнээ эмгэнэн гашуудаж билээ. Цэргийн амьдралд хөтөлж оруулсан энэ гавьяат хүний ачийг би насан туршдаа санаж явдаг. Ахлах офицер Дондов нь штабын ажлын дадлага туршлагатай. Цэргийн жинхэнэ дарга, ах дүүгийн ёсоор харьцдаг байсан. Өөрийн чадах бүхнийг цэргүүддээ зааж зөвлөдөг. Үргэлж амгалан тайван уурлаж уцаарлахыг мэддэггүй нэгэн байв. Дайчин зоригтой эрэлхэг нэгэн байв…” гэжээ. Мөн тухайн үед Д.Дондовын талаар зарим хүн зориг нь дэндсэн хүн хэмээн ярьдаг байсан гэдэг. Тиймдээ ч тухайн өдрийн тулалдаанд дайснуудад бууж өгөлгүй, зугаталгүй, урагш тэмүүлж баатарлагаар амиа алдсан гэдэг. Япон-Манж Гогийн тал Д.Дондов нарын шарилыг өгөхгүй байсны улмаас оршуулахгүй хоёр сар орчим болсон гэдэг. Учир нь Дондовын гарт амиа алдсан хүн нь алтан вагонтой, хоёр таван хошуутай, гуулин патлизтай офицер хүн байжээ. Тиймээс дайсны томоохон албан тушаалтан Монгол цэргийн гарт амиа алдсан асуудлыг нэлээд нууцалж байсан гэдэг. Ийнхүү хоёр сар орчмын дараа Д.Дондов, Г.Янжив нарын алтан шарилыг тал нутагт нутаглуулсан байна. Хэдий хожим нутаглуулсан ч гэлээ тухайн үеийн бүх цэргийн жанжин онцгой ач холбогдол өгч цэрэг хүний ёсоор хүндэтгэн оршуулсан байдаг. Мөн тэдний баатарлаг гавьяаг тухайн үеийн төр, засаг өндрөөр үнэлж, БНМАУ-ын бага хурлын тэргүүлэгчдийн тогтоолд “өөрийн эх орон хил хязгаарыг дайсан этгээдийн түрэмгийллээс өмгөөлөн хамгаалж баатарлагаар амь үрэгдсэн дарга Дүгэржавын Дондов, Готовын Янжив нарын гавьяаг мөнхжүүлэн Халхын сүмийн харуулыг Г.Янживын нэрэмжит, Монгол загасны харуулыг Д.Дондовын нэрэмжит болгожээ. ==Хилийн хэлэлцээр== Хилийн будлианыг зохицуулахын тулд талууд [[БНМАУ]] ба [[Манж-Го]]гийн хооронд [[хилийн хэлэлцээр]] эхэлсэн байна. Энэхүү хэлэлцээр нь 1935 оны 6 сарын 3-наас 1937 оны 9 сарын 13 хүртэл үргэлжилсэн түүхэнд [["Манжуурын бага хурал"]] гэж нэрлэгджээ. [[Манжуурын бага хурал]] нь гурван удаа хуралдсан байна. Тус хэлэлцээрийн анхдугаар бага хурлын төлөөлөгчдийн [[Монгол]]ын талын тэргүүнээр [[Бүх цэргийн жанжны орлогч]] [[Гончигийн Самбуу]], [[МАХЦ]]-ийн II [[корпусын дарга]] [[Гомбожавын Дамба]], [[нарийн бичгийн дарга]]ар [[Онход Жамъяан]]гийн [[Догсүрэн]],комендантаар [[Цэргийн явдлын яам]]ны ажилтан [[Чимэгийн Жагван]], шуудан зөөгчөөр [[Дотоод явдлын яам]]ны тасгийн дарга [[Нэрэндоогийн Чимэддорж]], Самбуугийн хувийн нарийн бичгийн даргаар [[Жанлавын Лувсандэндэв]],[[хятад хэл]]ний [[орчуулагч]]аар [[Үйлдвэрчний төв зөвлөл]]ийн орчуулагч [[Журамт]], [[орос хэл]]ний орчуулагч нэг, шифр утасны орчуулагч нэг, тэнд үйлчлэх [[жолооч]] хоёр, шуудангийн жолооч нэг, нийт 13 хүний бүрэлдэхүүнтэй төлөөлөгч ажилласан байна. [[Манж-Го]]гийн талаас [[Хойд Хянган муж]]ийн [[захирагч]] [[Лин Шинь]] тэргүүтэй тус мужийн сэргийлэи хамгаалах цэргийн дарга, [[хошууч генерал]] [[Үржин Гармаоев]], [[Манж-Го]] улсын [[Гадаад явдлын яам]]ны Засгийн хэлстийн дарга [[Шинжи Жин И]],[[Хайлаарын тагнуулын байгууллагын дарга]] [[Цай Тэн Жин Рүй]] болон [[Манж-Го]]гийн төлөөлөгчдийг дагалдан [[Манж-Го]] улсын Гадаад явдлын яамны [[зөвлөх]], [[Япон]]ы Гадаад явдлын яамны хэрэг эрхлэх газрын ажилтан [[Канки]], Цэргийн явдлын яамны зөвлөх [[Сайто]],ажилтан [[Сакурай]], орчуулагч [[Иногүчи]], Монгол Засгийн яамны хэрэг эрхлэх тушаалтан [[Жүнжүүржав]] (япон хэлний орчуулагч, холбоо баригч), [[Хадаа]], Хайлаарын цагдаагийн газрын салааны дарга [[Чүн Дэй]] болон нарийн бичгийн даргаар [[Хуа Минтай]], Хойд Хянган мужийн сэргийлэн хамгаалах яамны ажилтан [[Жү Кавсан Зан]] (монгол хэлний орчуулагч, холбоо баригч), Хойд Хянган мужийн сэргийлэн хамгаалах яамны орчуулагч [[Эрхэмбаяр]] болон хурлын тэмдэглэгчид зэрэг арваад хүн оролцсон байна. Манжуурын бага хурлаар [[Халхын сүм]] хэний нутаг болохыг шийдэх, хилийн шугамыг нягтлан тогтоох гэсэн хоёр үндсэн асуудал хэлэлцсэн боловч тодорхой үр дүнд хүрээгүй байна. Хэлэлцээнд оролцсон Монголын талын төлөөлөгчдийг [[Зөвлөлт]]ийн талаас хардаж улмаар [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)]]ийн үед хилс хэргээр хэлмэгдүүлсэн байна Мөн [[Манж-Го]]гийн талыг ахлан оролцсон Хойд Хянган мужийн захирагч [[Лин Шинь]] тэргүүтэй төлөөлөгчдийг [[япон]]чууд хардаж буруутгаж буудан хороосон байна. == Халхын сүмтэй холбоотой дараагийн үйл явдлууд == [[Халхын голын дайн]] ид дүрэлзэж байсан 1939 оны 6 сарын 18-ны өдөр [[57-р корпус]]ын оператив хэлтсийн туслах [[Ю.Пракафев]], [[9-р застав]]ын дарга [[Р.Дулмаа]] нарын удирдсан [[тагнан байлдах групп]] /[[149-р хороо]]ны нэг [[рот]] 70 хүн, 2 хүнд, 6 хөнгөн [[пулемёт]], 9-р заставын 30 [[хилчин]], 2 [[хөнгөн пулемёт]]/ бүхий хүчээр [[Японы эзэн хааны арми|Япон]]ы эзэлсэн байсан [[Халхын сүм]]ийг дайран эзэлж улмаар нэмэлт хүч иртэл тогтоон барьж тулалдаж байсан нь Халхын голын дайны түүхэнд суурин газрын төлөө тулалдсан цорын ганц байлдаан болж үлджээ . [[Монгол Оросын цэрэг]] Халхын сүмийг гэнэтийн дайралтаар эзэлж тэнд байсан [[Манжго улс|Манжго]]гийн [[застав]]ыг хөөн улмаар сүмийг эзэлж [[хориглолт]] хийж бэхэлж [[Сүм хийд|сүм]]ээс япончуудын [[хүнс]] хэрэглэл, [[агт]]ны [[Тэжээл|тэжээ]]л, олон тооны [[галт хэрэгсэл]] [[сум]] олзолжээ. Үүний хариуд Япончууд [[75 мм-ийн их буу]]ны [[батарей]]н галаар дэмжүүлэн явган цэргээр [[дайралт]] хийхэд [[Монголын Ардын Арми|манай тал]] ширүүн галаар угтан авч байлдаан болов. Энэ үед [[Зөвлөлтийн нисэх хүчин|Оросын нисэх хүчин]] сүмд байсан өөрснийхөө цэргүүдийг андуурч агаараас дайрч зарим цэргүүд болон цэргийн агт морьд ихээр алагджээ. Тэр үед сүмд байсан [[гурил]]ыг тараан асгаж өөрсдийнхөө таних тэмдэг үзүүлж байж андуурал зогссон байна. Орой болж нар шингэхийн үед [[Георгий Жуков|Г.Жуков]]аас "1 [[батальон]] цэрэг, 5 [[танк]] явууллаа. Халхын сүмийг алдалгүй барьж бай" гэсэн [[тушаал]] ирсэнээс 1 танк амжин ирж туслан япончуудыг ухраасан бол үлдсэн танкууд нь [[Халх гол|халхын го]]лд [[шавар]]т суусан байснаас сүүлд [[тулалдаан]]д оржээ. Энэ тулалдаанд гарамгай байлдсан хилийн заставын хөнгөн пулемётчин [[Бат-Очир]], [[Төрбаяжих]] болон 5 хүнийг [[байлдааны гавъяаны улаан тугийн одон]]гоор шагнагдаж, хамгийн түрүүнд ирсэн танкийн [[11-р бригад]]ын [[2-р батальон]]ы [[ротын захирагч]] [[А.Васильев]] [[ЗХУ-ын баатар]] цол олгожээ. Энэхүү 1935-1936 онд Халхын сүм, [[Монгол загас]], [[Булан дэрс]], [[Адаг дулаан]] зэргийн олон газрын байлдаан тулалдаанд Японоос Монгол талын 33 цэргийн амь насанд хүрч , эд материалын хохиролыг тооцоход 11 сая 390 мянган төгрөг болжээ. Үүнийг бүүр сүүлд [[1945 оны чөлөөлөх дайн|Чөлөөлөх дайн]]ы дараа [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол Улс]] 1946 онд [[Алс Дорнодын комисс]]т [[Японы эзэнт гүрэн|Япон улс]]аас дээрх [[хохирол]]ыг 1939, 1945 онуудад учирсан хохиролтой хамтатган [[дайны төлбөр]] нэхэмжилж нот илгээсэн байдаг юм байна. Гэхдээ 1935 онд алдсан бүх газрыг 1939 онд буцаан авч чадаагүй зарим хэсэг нь одоо [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|Хятадын газар нутаг]]т үлдсэн , харин бидний ярьдаг Халхын сүмийн туурь одоогийн хилийн заставын харуулын цамхагийн яг хажууд байдаг == Урлагийн бүтээлүүд == * [[Дайсны цэргүүдээ сонсоцгоо! ]]УСК * [[Хүний мөр]] УСК * [[Хүн чулууны нулимс]] УСК * [[Зарлаагүй дайны оршил]] УСК * [[Нар хиртсэн жил]] УСК * [[Хар цас]] найраглал == Түүнчлэн үзэх == * [[Адаг дулааны мөргөлдөөн]] * [[Булан дэрсний хилийн тулгаралт]] * [[Халхын голын байлдаан]] * [[Манжуурын бага хурал]] * [[Манжуурт хийсэн Зөвлөлтийн цэргийн ажиллагаа]] == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [https://web.archive.org/web/20091230134459/http://www-cgsc.army.mil/carl/resources/csi/drea2/drea2.asp#86a Номонхан: Япон-ЗХУ-ын тактикийн байлдаан, 1939] * [http://www.lib.utexas.edu/maps/ams/manchuria/txu-oclc-6614368-nl50-3.jpg Халхын голын байлдааны газрын зураг] * [http://books.google.de/books?id=SIAwKiNRmrAC&pg=PA156#v=onepage&q&f=false Alvin D. Coox: ''Nomonhan: Japan Against Russia 1939'', Stanford 1985, p. 156/157.] * [http://books.google.de/books?id=rgkSxFpKmIsC&pg=PA415#v=onepage&q&f=false John Erickson: ''The Soviet High Command: A Military-political History, 1918-1941'', London 1962, p. 415.] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын оролцсон дайн тулаан]] [[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] [[Ангилал:Дайнууд]] [[Ангилал:Хил хамгаалалтын түүх]] [[Ангилал:Хилийн мөргөлдөөн]] la1jtshhb1qt0cerpietu8aoiod9po1 855135 855134 2026-04-30T07:57:45Z HorseBro the hemionus 100126 855135 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}}{{Цэвэрлэгээ}}{{Инфобокс дайн | conflict = Халхын сүмийн мөргөлдөөн | partof = [[Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд]] | date = 1935 оны 1–3 сар | place = [[Буйр нуур]], [[Халхын гол]], орчин үеийн Монгол | territory = [[Халхын сүм]] орчмын нутгийг алдсан ба хожим [[Хятад|Хятадын]] нутаг болсон | result = | combatant1 = [[Зураг:Flag of the People's Republic of Mongolia (1924-1940).svg|22px]] [[БНМАУ]] | combatant2 = [[Зураг:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|border|22px]] [[Японы эзэнт гүрэн]]<br />[[Зураг:Flag_of_Manchukuo.svg|22px]] [[Манж-го]] | commander1 = [[Зураг:Flag of the People's Republic of Mongolia (1924-1940).svg|22px]] [[Дугаржавын Дондов|Д.Дондов]]<br>[[Зураг:Flag of the People's Republic of Mongolia (1924-1940).svg|22px]] [[Г.Янжив]] | commander2 = [[Зураг:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|border|22px]] тодорхой бус | strength1 = [[Хилийн цэрэг]], [[Монголын ардын арми|Монголын ардын армийн]] ангиуд, цэргийн тоо тодорхойгүй | strength2 = 41 [[машин]], [[цэрэг]]<br>53 [[морин цэрэг]], [[их буу]] | casualties1 = тодорхой бус | casualties2 = тодорхой бус | campaignbox = {{Campaignbox Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд}} }} '''Халхын сүмийн мөргөлдөөн''' нь [[Монгол-Япон хилийн дайн]] буюу [[Япон]]/[[Манж-Го]]-[[Монгол]]/[[Зөвлөлт]]ийн хооронд болсон [[хилийн мөргөлдөөн]]ы нэг юм.[[Халхын сүм]] гэж [[Буйр нуур]]ын зүүн хойд талд орших [[Буддын шашны хийд]] ажээ. ==Шалтгаан, нөхцөл== Халхын сүмийн хилийн мөргөлдөөн 1935 оны нэгдүгээр сараас эхэлсэн түүхтэй. Учир нь [[Монгол]]ын тал хуучин [[Цэцэн хан]] аймгийн [[хил]]ийн зааг шугмаар улсын хилийг авч үзэж байхад [[Япон]]\[[Mанж-Го]]гийн тал [[Халхын гол]]оор хилийн шугмыг тооцож байсантай холбоотой. ==Хилийн мөргөлдөөний үйл явц== [[Халхын сүм]]ийн орчимд болсон хилийн будилаантай холбоотой асуудлыг тодруулахаар [[VI морьт дивиз]]ийн [[15 дугаар хороо]]ны [[штаб]]ын [[дарга]] [[Д.Дондов]] таван цэргийн хамт 1935 оны 1 сарын 24-нд [[Халхын сүмийн харуул]] дээр очжээ.Халхын сүмийн лам нар дам худалдаа хийдэг байсан учир тэднийг 1931 оны үед Тамсагийн өмнө зүгт байдаг гэр дуганд шилжүүлсэн байдаг. Тэр үеэс л Халхын сүм эзэнгүй болжээ. Монгол загасны харуулаас Халхын сүмд, Буйр нуурын зүүн эрэг орчимд хилийн харуул гарч, өдөр шөнөгүй дархан хилээ манадаг байв. Гэтэл өдрийн 13.00 цагт [[Япон]], [[Манж-Го]]гийн зэвсэглэсэн 17 [[этгээд]] [[БНМАУ]]-ын [[хил]]д 20 [[км]] нэвтрэн [[Халхын сүм]]ийн орчимд ирсэн тухай мэдээ ирсэн байна. Байдлыг лавлахаар [[Д.Дондов]], [[хилийн харуулын дарга]] [[Г.Янжив]], дөрвөн цэргийн хамт очиход хил зөрчигчид эхлэн буудсанаас харилцан буудалцах үеэр Д.Дондов, Г.Янжив нар амь үрэгдсэн байна. Хил зөрчигчид, манай цэргүүд рүү гал нээж, тулалдах үеэр таван цэргээс штабын дарга Д.Дондов, харуулын дарга Г.Янжив нар амиа алдаж, гурав нь үлдсэн байна. Энэ үйл явдлыг түүхэнд хил дээр гарсан анхны буун дуу гэж тэмдэглэжээ. Энэ тулалдаанд манай цэргүүд зүгээр ч нэг амиа өгчихөөгүй. Хүчний харьцаа зөрүүтэй байсан ч дайсны цэргүүдтэй хүч тэнцүү тулалдаж, штабын дарга Д.Дондов толгойлж явсан хүнийг нь хороож, өөрийн алтан амиа өргөсөн байна. Үүний дараа 1935 оны 1 сарын 31 өглөөний 08.00 цагт Япон, Манж-Гогийн 41 машин цэрэг, 53 морин цэрэг артиллерийн галаар дэмжүүлэн Халхын сүм рүү дайрчээ. Бүх цэргийн жанжны "Хил дээр буун дуу гаргаж болохгүй" гэсэн тушаалаар монголын хилийн харуул ухарч, [[Монгол Загасны харуул]] дээр ирсэн байна. Өдрийн 12.00 цагт Манж-Гогийн тал Халхын сүмийг эзлэн улмаар [[Монгол Загасны харуул]] руу довтолж 13.00 цагт эзэлсэн байна. Монголын хилийн харуул мөн л буун дуу гаргалгүй ухарсаар [[Нарийн нуур]]т байрласан байна. Манж-Гогийн тал 2 сарын 1-нд ухарч, Халхын сүмд байрлал эзлэн хориглосон байна. ==Мөргөлдөөны дараах байдал== 1936 онд уг мөргөлдөөнийг судлах комисс байгуулж, нарийвчлан шалгуулсан байдаг. Амьд үлдсэн цэргүүд, тухайн бүс нутгийнхантай уулзаж юу болсон тухай судалжээ. Үүний үр дүнд Японы талаас өдөөн хатгаж, Монголын цэргийн даргыг олзолж, тухайн бүс нутгийн хүчийг сааруулах төлөвлөгөөтэй байсан. Түүнчлэн тэдний энэ ажиллагаа амжилттай болсон бол яг мөргөлдөөн болсон хил орчмоор томоохон цэргийн хүч Монголд орж ирэх байсан. Үүнийг таслан зогсоож чадсан нь VI дивизийн XV Морьт хорооны штабын дарга Д.Дондов болон түүний цэргүүдийн бас нэгэн гавьяа байсан юм. Генерал Ж.Лхагвасүрэн хожим дурсамж номдоо бичсэн байдаг. Түүний дурсамжид “…Тулалдааны талбарт алагдсан япон цэргийн бага дарга Ши Юо зэрэг гурван үхдлээс олдсон бичиг баримтаас өдөөн хатгалга үйлдсэн дээрх бүлэг манай хилийн манаа болон Халхын сүмийн харуулыг устгаад түүгээрээ олон тооны цэрэг цөмрүүлэн оруулж ирэх төлөвлөгөөтэй байжээ. Өвөрхангай аймгийн Төгрөг сумын харьяат Дүгэржавын Дондов гэгч энэхүү чин зоригт эр бол намайг анх цэрэгт ирэхэд хүлээж авсан халамжит дарга нарын минь нэг байлаа. Тэгж харамсалтай амиа алдсан мэдээг сонсоод гүнээ эмгэнэн гашуудаж билээ. Цэргийн амьдралд хөтөлж оруулсан энэ гавьяат хүний ачийг би насан туршдаа санаж явдаг. Ахлах офицер Дондов нь штабын ажлын дадлага туршлагатай. Цэргийн жинхэнэ дарга, ах дүүгийн ёсоор харьцдаг байсан. Өөрийн чадах бүхнийг цэргүүддээ зааж зөвлөдөг. Үргэлж амгалан тайван уурлаж уцаарлахыг мэддэггүй нэгэн байв. Дайчин зоригтой эрэлхэг нэгэн байв…” гэжээ. Мөн тухайн үед Д.Дондовын талаар зарим хүн зориг нь дэндсэн хүн хэмээн ярьдаг байсан гэдэг. Тиймдээ ч тухайн өдрийн тулалдаанд дайснуудад бууж өгөлгүй, зугаталгүй, урагш тэмүүлж баатарлагаар амиа алдсан гэдэг. Япон-Манж Гогийн тал Д.Дондов нарын шарилыг өгөхгүй байсны улмаас оршуулахгүй хоёр сар орчим болсон гэдэг. Учир нь Дондовын гарт амиа алдсан хүн нь алтан вагонтой, хоёр таван хошуутай, гуулин патлизтай офицер хүн байжээ. Тиймээс дайсны томоохон албан тушаалтан Монгол цэргийн гарт амиа алдсан асуудлыг нэлээд нууцалж байсан гэдэг. Ийнхүү хоёр сар орчмын дараа Д.Дондов, Г.Янжив нарын алтан шарилыг тал нутагт нутаглуулсан байна. Хэдий хожим нутаглуулсан ч гэлээ тухайн үеийн бүх цэргийн жанжин онцгой ач холбогдол өгч цэрэг хүний ёсоор хүндэтгэн оршуулсан байдаг. Мөн тэдний баатарлаг гавьяаг тухайн үеийн төр, засаг өндрөөр үнэлж, БНМАУ-ын бага хурлын тэргүүлэгчдийн тогтоолд “өөрийн эх орон хил хязгаарыг дайсан этгээдийн түрэмгийллээс өмгөөлөн хамгаалж баатарлагаар амь үрэгдсэн дарга Дүгэржавын Дондов, Готовын Янжив нарын гавьяаг мөнхжүүлэн Халхын сүмийн харуулыг Г.Янживын нэрэмжит, Монгол загасны харуулыг Д.Дондовын нэрэмжит болгожээ. ==Хилийн хэлэлцээр== Хилийн будлианыг зохицуулахын тулд талууд [[БНМАУ]] ба [[Манж-Го]]гийн хооронд [[хилийн хэлэлцээр]] эхэлсэн байна. Энэхүү хэлэлцээр нь 1935 оны 6 сарын 3-наас 1937 оны 9 сарын 13 хүртэл үргэлжилсэн түүхэнд [["Манжуурын бага хурал"]] гэж нэрлэгджээ. [[Манжуурын бага хурал]] нь гурван удаа хуралдсан байна. Тус хэлэлцээрийн анхдугаар бага хурлын төлөөлөгчдийн [[Монгол]]ын талын тэргүүнээр [[Бүх цэргийн жанжны орлогч]] [[Гончигийн Самбуу]], [[МАХЦ]]-ийн II [[корпусын дарга]] [[Гомбожавын Дамба]], [[нарийн бичгийн дарга]]ар [[Онход Жамъяан]]гийн [[Догсүрэн]],комендантаар [[Цэргийн явдлын яам]]ны ажилтан [[Чимэгийн Жагван]], шуудан зөөгчөөр [[Дотоод явдлын яам]]ны тасгийн дарга [[Нэрэндоогийн Чимэддорж]], Самбуугийн хувийн нарийн бичгийн даргаар [[Жанлавын Лувсандэндэв]],[[хятад хэл]]ний [[орчуулагч]]аар [[Үйлдвэрчний төв зөвлөл]]ийн орчуулагч [[Журамт]], [[орос хэл]]ний орчуулагч нэг, шифр утасны орчуулагч нэг, тэнд үйлчлэх [[жолооч]] хоёр, шуудангийн жолооч нэг, нийт 13 хүний бүрэлдэхүүнтэй төлөөлөгч ажилласан байна. [[Манж-Го]]гийн талаас [[Хойд Хянган муж]]ийн [[захирагч]] [[Лин Шинь]] тэргүүтэй тус мужийн сэргийлэи хамгаалах цэргийн дарга, [[хошууч генерал]] [[Үржин Гармаоев]], [[Манж-Го]] улсын [[Гадаад явдлын яам]]ны Засгийн хэлстийн дарга [[Шинжи Жин И]],[[Хайлаарын тагнуулын байгууллагын дарга]] [[Цай Тэн Жин Рүй]] болон [[Манж-Го]]гийн төлөөлөгчдийг дагалдан [[Манж-Го]] улсын Гадаад явдлын яамны [[зөвлөх]], [[Япон]]ы Гадаад явдлын яамны хэрэг эрхлэх газрын ажилтан [[Канки]], Цэргийн явдлын яамны зөвлөх [[Сайто]],ажилтан [[Сакурай]], орчуулагч [[Иногүчи]], Монгол Засгийн яамны хэрэг эрхлэх тушаалтан [[Жүнжүүржав]] (япон хэлний орчуулагч, холбоо баригч), [[Хадаа]], Хайлаарын цагдаагийн газрын салааны дарга [[Чүн Дэй]] болон нарийн бичгийн даргаар [[Хуа Минтай]], Хойд Хянган мужийн сэргийлэн хамгаалах яамны ажилтан [[Жү Кавсан Зан]] (монгол хэлний орчуулагч, холбоо баригч), Хойд Хянган мужийн сэргийлэн хамгаалах яамны орчуулагч [[Эрхэмбаяр]] болон хурлын тэмдэглэгчид зэрэг арваад хүн оролцсон байна. Манжуурын бага хурлаар [[Халхын сүм]] хэний нутаг болохыг шийдэх, хилийн шугамыг нягтлан тогтоох гэсэн хоёр үндсэн асуудал хэлэлцсэн боловч тодорхой үр дүнд хүрээгүй байна. Хэлэлцээнд оролцсон Монголын талын төлөөлөгчдийг [[Зөвлөлт]]ийн талаас хардаж улмаар [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)]]ийн үед хилс хэргээр хэлмэгдүүлсэн байна Мөн [[Манж-Го]]гийн талыг ахлан оролцсон Хойд Хянган мужийн захирагч [[Лин Шинь]] тэргүүтэй төлөөлөгчдийг [[япон]]чууд хардаж буруутгаж буудан хороосон байна. == Халхын сүмтэй холбоотой дараагийн үйл явдлууд == [[Халхын голын дайн]] ид дүрэлзэж байсан 1939 оны 6 сарын 18-ны өдөр [[57-р корпус]]ын оператив хэлтсийн туслах [[Ю.Пракафев]], [[9-р застав]]ын дарга [[Р.Дулмаа]] нарын удирдсан [[тагнан байлдах групп]] /[[149-р хороо]]ны нэг [[рот]] 70 хүн, 2 хүнд, 6 хөнгөн [[пулемёт]], 9-р заставын 30 [[хилчин]], 2 [[хөнгөн пулемёт]]/ бүхий хүчээр [[Японы эзэн хааны арми|Япон]]ы эзэлсэн байсан [[Халхын сүм]]ийг дайран эзэлж улмаар нэмэлт хүч иртэл тогтоон барьж тулалдаж байсан нь Халхын голын дайны түүхэнд суурин газрын төлөө тулалдсан цорын ганц байлдаан болж үлджээ . [[Монгол Оросын цэрэг]] Халхын сүмийг гэнэтийн дайралтаар эзэлж тэнд байсан [[Манжго улс|Манжго]]гийн [[застав]]ыг хөөн улмаар сүмийг эзэлж [[хориглолт]] хийж бэхэлж [[Сүм хийд|сүм]]ээс япончуудын [[хүнс]] хэрэглэл, [[агт]]ны [[Тэжээл|тэжээ]]л, олон тооны [[галт хэрэгсэл]] [[сум]] олзолжээ. Үүний хариуд Япончууд [[75 мм-ийн их буу]]ны [[батарей]]н галаар дэмжүүлэн явган цэргээр [[дайралт]] хийхэд [[Монголын Ардын Арми|манай тал]] ширүүн галаар угтан авч байлдаан болов. Энэ үед [[Зөвлөлтийн нисэх хүчин|Оросын нисэх хүчин]] сүмд байсан өөрснийхөө цэргүүдийг андуурч агаараас дайрч зарим цэргүүд болон цэргийн агт морьд ихээр алагджээ. Тэр үед сүмд байсан [[гурил]]ыг тараан асгаж өөрсдийнхөө таних тэмдэг үзүүлж байж андуурал зогссон байна. Орой болж нар шингэхийн үед [[Георгий Жуков|Г.Жуков]]аас "1 [[батальон]] цэрэг, 5 [[танк]] явууллаа. Халхын сүмийг алдалгүй барьж бай" гэсэн [[тушаал]] ирсэнээс 1 танк амжин ирж туслан япончуудыг ухраасан бол үлдсэн танкууд нь [[Халх гол|халхын го]]лд [[шавар]]т суусан байснаас сүүлд [[тулалдаан]]д оржээ. Энэ тулалдаанд гарамгай байлдсан хилийн заставын хөнгөн пулемётчин [[Бат-Очир]], [[Төрбаяжих]] болон 5 хүнийг [[байлдааны гавъяаны улаан тугийн одон]]гоор шагнагдаж, хамгийн түрүүнд ирсэн танкийн [[11-р бригад]]ын [[2-р батальон]]ы [[ротын захирагч]] [[А.Васильев]] [[ЗХУ-ын баатар]] цол олгожээ. Энэхүү 1935-1936 онд Халхын сүм, [[Монгол загас]], [[Булан дэрс]], [[Адаг дулаан]] зэргийн олон газрын байлдаан тулалдаанд Японоос Монгол талын 33 цэргийн амь насанд хүрч , эд материалын хохиролыг тооцоход 11 сая 390 мянган төгрөг болжээ. Үүнийг бүүр сүүлд [[1945 оны чөлөөлөх дайн|Чөлөөлөх дайн]]ы дараа [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол Улс]] 1946 онд [[Алс Дорнодын комисс]]т [[Японы эзэнт гүрэн|Япон улс]]аас дээрх [[хохирол]]ыг 1939, 1945 онуудад учирсан хохиролтой хамтатган [[дайны төлбөр]] нэхэмжилж нот илгээсэн байдаг юм байна. Гэхдээ 1935 онд алдсан бүх газрыг 1939 онд буцаан авч чадаагүй зарим хэсэг нь одоо [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|Хятадын газар нутаг]]т үлдсэн , харин бидний ярьдаг Халхын сүмийн туурь одоогийн хилийн заставын харуулын цамхагийн яг хажууд байдаг == Урлагийн бүтээлүүд == * [[Дайсны цэргүүдээ сонсоцгоо! ]]УСК * [[Хүний мөр]] УСК * [[Хүн чулууны нулимс]] УСК * [[Зарлаагүй дайны оршил]] УСК * [[Нар хиртсэн жил]] УСК * [[Хар цас]] найраглал == Түүнчлэн үзэх == * [[Адаг дулааны мөргөлдөөн]] * [[Булан дэрсний хилийн тулгаралт]] * [[Халхын голын байлдаан]] * [[Манжуурын бага хурал]] * [[Манжуурт хийсэн Зөвлөлтийн цэргийн ажиллагаа]] == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [https://web.archive.org/web/20091230134459/http://www-cgsc.army.mil/carl/resources/csi/drea2/drea2.asp#86a Номонхан: Япон-ЗХУ-ын тактикийн байлдаан, 1939] * [http://www.lib.utexas.edu/maps/ams/manchuria/txu-oclc-6614368-nl50-3.jpg Халхын голын байлдааны газрын зураг] * [http://books.google.de/books?id=SIAwKiNRmrAC&pg=PA156#v=onepage&q&f=false Alvin D. Coox: ''Nomonhan: Japan Against Russia 1939'', Stanford 1985, p. 156/157.] * [http://books.google.de/books?id=rgkSxFpKmIsC&pg=PA415#v=onepage&q&f=false John Erickson: ''The Soviet High Command: A Military-political History, 1918-1941'', London 1962, p. 415.] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын оролцсон дайн тулаан]] [[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] [[Ангилал:Дайнууд]] [[Ангилал:Хил хамгаалалтын түүх]] [[Ангилал:Хилийн мөргөлдөөн]] 7nr1avm0kiasrl1i98n2rxkc11ujspj 0 36951 855143 744445 2026-04-30T08:05:40Z HorseBro the hemionus 100126 855143 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Хасан нуурын хилийн мөргөлдөөн (1938) | partof = [[Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд]] | image = | caption = . | date = 1938 оны 7 сарын 29-1938 оны 8 сарын 11 | place = Нуурын ба нэргүй өндөрлөг (Хасан нуурын район) | territory = | result = [[ЗХУ|ЗХУ-ын]] ялалт | combatant1 = [[Зураг:Flag_of_the_Soviet_Union_1923.svg|22px]] [[ЗХУ]] | combatant2 = [[Зураг:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|border|22px]] [[Японы эзэнт гүрэн]]<br>[[Зураг:Flag_of_Manchukuo.svg|22px]] [[Манж-го]] | commander1 = [[Зураг:Flag_of_the_Soviet_Union_1923.svg|22px]][[Блюхер, Василий Константинович|В. К. Блюхер]]<br />[[Зураг:Flag_of_the_Soviet_Union_1923.svg|22px]] [[Штерн, Григорий Михайлович|Г. М. Штерн]]<br />[[Зураг:Flag_of_the_Soviet_Union_1923.svg|22px]] [[Сергеев, Всеволод Николаевич|В. Н. Сергеев]]<br />[[Зураг:Flag_of_the_Soviet_Union_1923.svg|22px]] [[Базаров, Владимир Кузьмич|В. К. Базаров]]<br />[[Зураг:Flag_of_the_Soviet_Union_1923.svg|22px]] [[Берзарин, Николай Эрастович|Н. Э. Берзарин]] | commander2 = [[Зураг:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|22px]] [[Кэнкити|Уэда]]{{POW}}<br>[[Зураг:Flag_of_Manchukuo.svg|22px]] [[Рэнсукэ|Исогаи]] | strength1 = 15,000 цэрэг.<ref name="sve" /><br />237 их буу<ref name="sve" /><br />285 танк<ref name="sve" /><br />250 нисэх онгоц<ref name="sve">Хасан // Большая энциклопедия (в 62 тт.) / редколл., гл. ред. С. А. Кондратов. Т. 56. — М.: «ТЕРРА», 2006. — С. 147−148.</ref><br />1,014 пулемёт | strength2 = 20 000,цэрэг<ref name="sve" /><br />200 их буу<ref name="sve" /><br />70 нисэх онгоц<ref name="sve" /><br />3 хуягт галт тэрэг<ref name="sve" /> | campaignbox = {{Campaignbox Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд}} }} «Чжангуфэн өндөрлөгийн хэрэг явдал» ({{lang-ru|Хасанские бои}}, {{lang-jp|張鼓峰事件|Тё-кохо джикэн}}) ЗСБНХУ, Япон улсын хооронд 1925 онд дипломат харилцаа тогтсон ч наран улсын милитарист хүрээлэл умард хөршийнхөө эсрэг нилээд түрэмгийлэх төлөвлөгөө боловсруулсаар байлаа. Япон улс ЗСБНХУ –ын эсрэг хийх дайны бэлтгэлийн үндсэн санааг 1927 онд Японы засгийн газрын тэргүүн болсон ерөнхий сайд Гиити Танако томьёолон, боловсруулснаар хожим нь “Танакийн меморандум” нэршин алдаршсан билээ. 1928 оны эхээр Япон улс түүхий эдийн баазтай болох, ЗСБНХУ, БНМАУ, Хятад руу хийх түрэмгий дайны төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэхэд цэрэг түшиц газар эзлэх зорилгоор цэргийн түрэмгийлэлд шаргуу бэлтгэх болсон юм. Манжуурыг довтлохоос өмнө 20 –иод оны төгсгөл, 30 оны эцэс гэхэд ЗСБНХУ-ын эсрэг “Оцу” гэсэн нууц нэртэй цэрэг-стратегийн төлөвлөгөө боловсруулагдсан байв. 1933 онд японы цэргийнхэн Манжуурыг эзэлмэгцээ нутаг дэвсгэр дээр нь цэргийн төрөл бүрийн байгууламж барихын зэрэгцээ ЗСБНХУ, Монголын хил рүү төмөр болон засмал зам тавьж эхэлсэн байна.Энэ хугацаанд Японы Жанжин штабын тагнуулын хэлтсийн/зохиогч нь хожмоо дэслэгч генерал болсон, хошууч Канда Масатанэ/ аналитик суурь баримт бичгийг бүрдүүлэх даалгавар бүхий японы тагнуулынхан улам ажиллагаагаа идэвхжүүлэв. [[File:Карта-схема. Разгром японских войск у озера Хасан. 29 июля – 11 августа 1938 г.jpg|thumb|left|Схемийн зураг. Хассан нуур дахь Японы цэргүүдийн ялагдал. 1938 оны 7-р сарын 29 - 8-р сарын 11]] “Оросын эсрэг хорлон сүйтгэх үйл ажиллагааг судлах материал” нэртэй нууц илтгэлд хорлон сүйтгэх үйл ажиллагаа нь ирээдүйн дайнд онцгой чухал үүрэг гүйцэтгэх болно гэжээ.”Иймээс Оросын эсрэг хорлон сүйтгэх үйл ажиллагаанд багтаж буй ажил бол нилээд олон хэлбэртэй байх бөгөөд бүх дэлхий хамрах үйл ажиллагаа болох ёстой хэмээн зохиогч нь онцлон тэмдэглэж байв.”ЗСБНХУ-ын нутаг дэвсгэр дээр үйл ажиллагаа явуулж байсан японы тагнуул, нууц ажилтнуудад японы жанжин штабаас сайшаагдсан зөвлөмж энэхүү илтгэлийн үндсэн дээр өгөгддөг байсан бөгөөд хожмоо энэ зөвлөмж тэдний үйл ажиллагааных нь удирдамж болсон билээ. ЗСБНХУ , Хятад , Солонгосын нутаг дэвсгэр дээр хэрэгжүүлж буй энэ тагнуулын ажиллагааны удирдах төв нь Оросын иргэний дайны үед байгуулагдсан ЯЦТГ/японы цэргийн төлөөлөгчдийн газар/ байв. Монголын нутаг дэвсгэр дээр цагдаагийн улс төрийн албаны 3 дугаар тасаг, хилийн цагдаагийн отрядын онцгой тасгууд хорлон сүйтгэх идэвхтэй үйл ажиллагааг явуулж байв./1/ Зөвлөлт Оросын эсрэг ажилдаа ЯЦТГ оросын цагаантны дүрвэгсдийг өргөнөөр ашиглаж байлаа. Тухайлбал, 1938-1939 онуудад, 1939 оны 04 сарын19-ны ЗСБНХУ-ын ДЯЯАК, АБЕГ-ын өгсөн тойм танилцуулгад тэмдэглэснээр Японы Кемпейтай,Германы Абверийн тагнуулуудын удирдлага дор ажилладаг, тэдний хөрөнгөөр байгуулагдсан ОФХ/”Оросын фашист холбоо”/ хэмээх байгууллага идэвхтэй ажиллаж байсан тухай тэмдэглэжээ. Энэ байгууллага нь дайсны хорлон сүйтгэгчид, алан хядагчид, нууц ажилтнуудыг ЗСБНХУ-ын нутаг дэвсгэр дээр байршуулах ажлыг зохион байгуулдаг байв. ОФХ-ны алс Дорнодын болон европын их хурал дээрээ ЗСБНХУ-ын эсрэг явуулах дайнд фашист гүрнүүдийг дэмжих, зөвлөлтийн нутаг дэвсгэр дээр хорлон сүйтгэх – тагнуулын үйл ажиллагааг идэвхжүүлэх тухай шийдвэр гаргаж байжээ./2/ 1938 онд Японы жанжин штаб өөрийн тагнуулын нууц мэдээг харгалзан “Оцу” төлөвлөгөөндөө тодотгол оруулжээ. Тухайлбал, 1938-1939онд Алс Дорнод Зөвлөлтийн хотуудыг дараагийн зорилгоо хэрэгжүүлэх зорилгоор манжуурт ихээхэн хэмжээний цэрэг оруулахаар тусгаж, түүний зэрэгцээ БНМАУ руу цөмрөн орохоор төлөвлөсөн байна.[[Япон улс]]ын газар нутаг дайнд [[Хятад]] руу улам тэлсээр, [[Манж-Го]] ба [[Солонгос]]ыг эзлэн авсны дараа шинэ зорилтоо [[ЗХУ]]-ын газар нутагт хандуулжээ.<ref>''Новиков М. В.'' Победа на Халхин-Голе. М., Политиздат, 1971. стр.26</ref> ЗХУ-Японы анхны хилийн байлдаан [[1938]] онд [[Приморье]]д болсон [[Хасан нуур]]ын тулалдаан байсан. Энэ байлдааны ажиллагааны өмнө болон дараа Манжийн хил дээр Япон ба ЗХУ-ын хооронд жижиг байлдаанууд үе үе гарч байжээ.Японы армийн түрэмгий ажиллагаа ЗХУ-ын газар нутгийн бүрэн бүтэн байдлыг зөрчлөө.<ref name="shihsov_av">{{cite web |author = Шишов Алексей Васильевич |authorlink = |datepublished = |url = http://militera.lib.ru/h/shihsov_av/09.html |title = Россия и Япония. История военных конфликтов |format = |work = |publisher = |accessdate = 2010-02-15 |lang = |description = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090603154351/http://militera.lib.ru/h/shihsov_av/09.html |archivedate = 2009-06-03 |url-status = dead }}</ref> 1938 оны 8-р сарын 1-нд Сталин япончуудыг эзэлсэн нутгаас нь ховх цохин гаргахыг Алс дорнодын фронтын командлагч маршал [[Василий Константинович Блюхер|Василий Блюхерт]] биечлэн тушаав. Байлдаан болох газар хоёр хоногийн дотор 15 мянган хүн, 1014 пулемет, 237 их буу, 285 танк бөөгнөрүүлж чаджээ. Буучийн 39-р корпусын бүрэлдүүнд 32 мянган хүн, 609 их буу, 345 танк байв. Газрын байлдааныг дэмжихээр 250 нисэх онгоц гаргажээ. Зөвлөлтийн цэргийн тийм их хүчтэй бүлэг төвлөрсөн тухай мэдээ авсан Японы засгийн газар ноцтой түгшив. Байлдааныг хоёр тал зогсоож, мөргөлдөөнийг даруй зохицуулах Токиогийн саналыг 8-р сарын 4-нд элчин сайд Сигэмицу Гадаад хэргийн ардын комиссар Литвиновт өгчээ. Гэсэн ч Токиогийнхон япон цэрэг хятадын Ухань хотыг эзэлбэл ЗХУ япон цэргийн ар талд цохилт өгөх эсэхийг том биш ажиллагаа явуулж туршихаар шийджээ.Энэ нь хожмоо Монголын морьт 22-р хорооны хэрэг явдал дээр давтагдсан байна. Жанжин штабын оперативын удирдламжийн санаанд «Байлдах, тэгэхдээ байлдааны ажиллагааны хэмжээг шаардлагын хэмжээнээс давуулахгүй байх. Нисэх хучин хэрэглэхгүй байх. Байлдааны ажиллагаа явуулахад Солонгосын армиас нэг дивиз гаргахаар» заажээ. Гэхдээ Токиогийнхон бэхлэлт яаралтай барьж байсан Заозерная болон Нэргүй өндөрлөгийг өөртөө үлдээн, ухрахыг зөвшөөрөв. Япончууд эзэлж авсан өндөрлөгтөө бэхжих амжихын тулд хэлэлцээ хийж эхлэхийг хичээж байсан нь тодорхой байв. Буучийн 39-р корпусын захирагч Штерн Москвагийн удирдамжийг биелүүлэн, 8-р сарын 6-нд ерөнхий давшилтад орж, хойноос нь болон өмнөөс нь нэгэн зэрэг цохиж, дайсны цэргийг Түмэн уул гол, Хасан нуурын хоорондох зурваст шахан устгахыг тушаажээ. Ширүүн байлдаан 8-р сарын 9 хүртэл үргэлжлэв. Дөрвөн өдрийн дотор японы цэргийг эзэлж байсан нутгаас нь ховх цохин гаргав. 8-р сарын 11-нд байлдаан зогсов. Тэр үед Японы эзэлсэн хилийн бүх өндөрлөгийг чөлөөлж, зөвлөлтийн цэрэг эзэлжээ. Приморьд явуулсан байлдаан зөвлөлтийн алс дорнодын цэргийн хувьд ноцтой сорилт болов. Хасан нуурын хавьд болсон тулалдаанд Улаан арми иргэний дайнаас хойш анхудаа хүчтэй том улсын жинхэнэ армитай тулалдсан юм. Энэ хэрэг явдал алагдсан, шархадсан цэргийн тоогоор орон нутгийн дайны байдалтай байв.<ref name="First Blitz">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2009/08/090820_russia_mongolia_khalkhin_gol.shtml|title=Би-Би-Си: «Халхин-Гол: первый блицкриг»|author=Артем Кречетников|date=2009-08-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131017172619/http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2009/08/090820_russia_mongolia_khalkhin_gol.shtml|archivedate=2013-10-17|access-date=2013-10-29|url-status=dead}}</ref> ===Түүнчлэн үзэх=== *[[Халхын голын байлдаан]] *[[Манжуурт хийсэн Зөвлөлтийн цэргийн ажиллагаа]] ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:1938 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Приморийн хязгаар]] [[Ангилал:Японы түүхэн дэх тулалдаан]] sz3qvyoomupo32m29s95o5tg1qgnuxz 855147 855143 2026-04-30T08:10:46Z HorseBro the hemionus 100126 855147 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}}{{Инфобокс дайн | conflict = Хасан нуурын хилийн мөргөлдөөн (1938) | partof = [[Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд]] | image = | caption = . | date = 1938 оны 7 сарын 29–1938 оны 8 сарын 11 | place = Нуурын ба нэргүй өндөрлөг (Хасан нуурын район) | territory = | result = [[ЗХУ|ЗХУ-ын]] ялалт | combatant1 = [[Зураг:Flag_of_the_Soviet_Union_1923.svg|22px]] [[ЗХУ]] | combatant2 = [[Зураг:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|border|22px]] [[Японы эзэнт гүрэн]]<br>[[Зураг:Flag_of_Manchukuo.svg|22px]] [[Манж-го]] | commander1 = [[Зураг:Flag_of_the_Soviet_Union_1923.svg|22px]][[Блюхер, Василий Константинович|В. К. Блюхер]]<br />[[Зураг:Flag_of_the_Soviet_Union_1923.svg|22px]] [[Штерн, Григорий Михайлович|Г. М. Штерн]]<br />[[Зураг:Flag_of_the_Soviet_Union_1923.svg|22px]] [[Сергеев, Всеволод Николаевич|В. Н. Сергеев]]<br />[[Зураг:Flag_of_the_Soviet_Union_1923.svg|22px]] [[Базаров, Владимир Кузьмич|В. К. Базаров]]<br />[[Зураг:Flag_of_the_Soviet_Union_1923.svg|22px]] [[Берзарин, Николай Эрастович|Н. Э. Берзарин]] | commander2 = [[Зураг:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|22px]] [[Кэнкити|Уэда]]{{POW}}<br>[[Зураг:Flag_of_Manchukuo.svg|22px]] [[Рэнсукэ|Исогаи]] | strength1 = 15,000 цэрэг.<ref name="sve" /><br />237 их буу<ref name="sve" /><br />285 танк<ref name="sve" /><br />250 нисэх онгоц<ref name="sve">Хасан // Большая энциклопедия (в 62 тт.) / редколл., гл. ред. С. А. Кондратов. Т. 56. — М.: «ТЕРРА», 2006. — С. 147−148.</ref><br />1,014 пулемёт | strength2 = 20 000,цэрэг<ref name="sve" /><br />200 их буу<ref name="sve" /><br />70 нисэх онгоц<ref name="sve" /><br />3 хуягт галт тэрэг<ref name="sve" /> | campaignbox = {{Campaignbox Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд}} }} «'''Чжангуфэн өндөрлөгийн хэрэг явдал'''» ({{lang-ru|Хасанские бои}}, {{lang-jp|張鼓峰事件|Тё-кохо джикэн}}) ЗСБНХУ, Япон улсын хооронд 1925 онд дипломат харилцаа тогтсон ч наран улсын милитарист хүрээлэл умард хөршийнхөө эсрэг нилээд түрэмгийлэх төлөвлөгөө боловсруулсаар байлаа. Япон улс ЗСБНХУ –ын эсрэг хийх дайны бэлтгэлийн үндсэн санааг 1927 онд Японы засгийн газрын тэргүүн болсон ерөнхий сайд Гиити Танако томьёолон, боловсруулснаар хожим нь “Танакийн меморандум” нэршин алдаршсан билээ. 1928 оны эхээр Япон улс түүхий эдийн баазтай болох, ЗСБНХУ, БНМАУ, Хятад руу хийх түрэмгий дайны төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэхэд цэрэг түшиц газар эзлэх зорилгоор цэргийн түрэмгийлэлд шаргуу бэлтгэх болсон юм. Манжуурыг довтлохоос өмнө 20 –иод оны төгсгөл, 30 оны эцэс гэхэд ЗСБНХУ-ын эсрэг “Оцу” гэсэн нууц нэртэй цэрэг-стратегийн төлөвлөгөө боловсруулагдсан байв. 1933 онд японы цэргийнхэн Манжуурыг эзэлмэгцээ нутаг дэвсгэр дээр нь цэргийн төрөл бүрийн байгууламж барихын зэрэгцээ ЗСБНХУ, Монголын хил рүү төмөр болон засмал зам тавьж эхэлсэн байна.Энэ хугацаанд Японы Жанжин штабын тагнуулын хэлтсийн/зохиогч нь хожмоо дэслэгч генерал болсон, хошууч Канда Масатанэ/ аналитик суурь баримт бичгийг бүрдүүлэх даалгавар бүхий японы тагнуулынхан улам ажиллагаагаа идэвхжүүлэв. [[File:Карта-схема. Разгром японских войск у озера Хасан. 29 июля – 11 августа 1938 г.jpg|thumb|left|Схемийн зураг. Хассан нуур дахь Японы цэргүүдийн ялагдал. 1938 оны 7-р сарын 29 - 8-р сарын 11]] “Оросын эсрэг хорлон сүйтгэх үйл ажиллагааг судлах материал” нэртэй нууц илтгэлд хорлон сүйтгэх үйл ажиллагаа нь ирээдүйн дайнд онцгой чухал үүрэг гүйцэтгэх болно гэжээ.”Иймээс Оросын эсрэг хорлон сүйтгэх үйл ажиллагаанд багтаж буй ажил бол нилээд олон хэлбэртэй байх бөгөөд бүх дэлхий хамрах үйл ажиллагаа болох ёстой хэмээн зохиогч нь онцлон тэмдэглэж байв.”ЗСБНХУ-ын нутаг дэвсгэр дээр үйл ажиллагаа явуулж байсан японы тагнуул, нууц ажилтнуудад японы жанжин штабаас сайшаагдсан зөвлөмж энэхүү илтгэлийн үндсэн дээр өгөгддөг байсан бөгөөд хожмоо энэ зөвлөмж тэдний үйл ажиллагааных нь удирдамж болсон билээ. ЗСБНХУ , Хятад , Солонгосын нутаг дэвсгэр дээр хэрэгжүүлж буй энэ тагнуулын ажиллагааны удирдах төв нь Оросын иргэний дайны үед байгуулагдсан ЯЦТГ/японы цэргийн төлөөлөгчдийн газар/ байв. Монголын нутаг дэвсгэр дээр цагдаагийн улс төрийн албаны 3 дугаар тасаг, хилийн цагдаагийн отрядын онцгой тасгууд хорлон сүйтгэх идэвхтэй үйл ажиллагааг явуулж байв./1/ Зөвлөлт Оросын эсрэг ажилдаа ЯЦТГ оросын цагаантны дүрвэгсдийг өргөнөөр ашиглаж байлаа. Тухайлбал, 1938-1939 онуудад, 1939 оны 04 сарын19-ны ЗСБНХУ-ын ДЯЯАК, АБЕГ-ын өгсөн тойм танилцуулгад тэмдэглэснээр Японы Кемпейтай,Германы Абверийн тагнуулуудын удирдлага дор ажилладаг, тэдний хөрөнгөөр байгуулагдсан ОФХ/”Оросын фашист холбоо”/ хэмээх байгууллага идэвхтэй ажиллаж байсан тухай тэмдэглэжээ. Энэ байгууллага нь дайсны хорлон сүйтгэгчид, алан хядагчид, нууц ажилтнуудыг ЗСБНХУ-ын нутаг дэвсгэр дээр байршуулах ажлыг зохион байгуулдаг байв. ОФХ-ны алс Дорнодын болон европын их хурал дээрээ ЗСБНХУ-ын эсрэг явуулах дайнд фашист гүрнүүдийг дэмжих, зөвлөлтийн нутаг дэвсгэр дээр хорлон сүйтгэх – тагнуулын үйл ажиллагааг идэвхжүүлэх тухай шийдвэр гаргаж байжээ./2/ 1938 онд Японы жанжин штаб өөрийн тагнуулын нууц мэдээг харгалзан “Оцу” төлөвлөгөөндөө тодотгол оруулжээ. Тухайлбал, 1938-1939онд Алс Дорнод Зөвлөлтийн хотуудыг дараагийн зорилгоо хэрэгжүүлэх зорилгоор манжуурт ихээхэн хэмжээний цэрэг оруулахаар тусгаж, түүний зэрэгцээ БНМАУ руу цөмрөн орохоор төлөвлөсөн байна.[[Япон улс]]ын газар нутаг дайнд [[Хятад]] руу улам тэлсээр, [[Манж-Го]] ба [[Солонгос]]ыг эзлэн авсны дараа шинэ зорилтоо [[ЗХУ]]-ын газар нутагт хандуулжээ.<ref>''Новиков М. В.'' Победа на Халхин-Голе. М., Политиздат, 1971. стр.26</ref> ЗХУ-Японы анхны хилийн байлдаан [[1938]] онд [[Приморье]]д болсон [[Хасан нуур]]ын тулалдаан байсан. Энэ байлдааны ажиллагааны өмнө болон дараа Манжийн хил дээр Япон ба ЗХУ-ын хооронд жижиг байлдаанууд үе үе гарч байжээ.Японы армийн түрэмгий ажиллагаа ЗХУ-ын газар нутгийн бүрэн бүтэн байдлыг зөрчлөө.<ref name="shihsov_av">{{cite web |author = Шишов Алексей Васильевич |authorlink = |datepublished = |url = http://militera.lib.ru/h/shihsov_av/09.html |title = Россия и Япония. История военных конфликтов |format = |work = |publisher = |accessdate = 2010-02-15 |lang = |description = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090603154351/http://militera.lib.ru/h/shihsov_av/09.html |archivedate = 2009-06-03 |url-status = dead }}</ref> 1938 оны 8-р сарын 1-нд Сталин япончуудыг эзэлсэн нутгаас нь ховх цохин гаргахыг Алс дорнодын фронтын командлагч маршал [[Василий Константинович Блюхер|Василий Блюхерт]] биечлэн тушаав. Байлдаан болох газар хоёр хоногийн дотор 15 мянган хүн, 1014 пулемет, 237 их буу, 285 танк бөөгнөрүүлж чаджээ. Буучийн 39-р корпусын бүрэлдүүнд 32 мянган хүн, 609 их буу, 345 танк байв. Газрын байлдааныг дэмжихээр 250 нисэх онгоц гаргажээ. Зөвлөлтийн цэргийн тийм их хүчтэй бүлэг төвлөрсөн тухай мэдээ авсан Японы засгийн газар ноцтой түгшив. Байлдааныг хоёр тал зогсоож, мөргөлдөөнийг даруй зохицуулах Токиогийн саналыг 8-р сарын 4-нд элчин сайд Сигэмицу Гадаад хэргийн ардын комиссар Литвиновт өгчээ. Гэсэн ч Токиогийнхон япон цэрэг хятадын Ухань хотыг эзэлбэл ЗХУ япон цэргийн ар талд цохилт өгөх эсэхийг том биш ажиллагаа явуулж туршихаар шийджээ.Энэ нь хожмоо Монголын морьт 22-р хорооны хэрэг явдал дээр давтагдсан байна. Жанжин штабын оперативын удирдламжийн санаанд «Байлдах, тэгэхдээ байлдааны ажиллагааны хэмжээг шаардлагын хэмжээнээс давуулахгүй байх. Нисэх хучин хэрэглэхгүй байх. Байлдааны ажиллагаа явуулахад Солонгосын армиас нэг дивиз гаргахаар» заажээ. Гэхдээ Токиогийнхон бэхлэлт яаралтай барьж байсан Заозерная болон Нэргүй өндөрлөгийг өөртөө үлдээн, ухрахыг зөвшөөрөв. Япончууд эзэлж авсан өндөрлөгтөө бэхжих амжихын тулд хэлэлцээ хийж эхлэхийг хичээж байсан нь тодорхой байв. Буучийн 39-р корпусын захирагч Штерн Москвагийн удирдамжийг биелүүлэн, 8-р сарын 6-нд ерөнхий давшилтад орж, хойноос нь болон өмнөөс нь нэгэн зэрэг цохиж, дайсны цэргийг Түмэн уул гол, Хасан нуурын хоорондох зурваст шахан устгахыг тушаажээ. Ширүүн байлдаан 8-р сарын 9 хүртэл үргэлжлэв. Дөрвөн өдрийн дотор японы цэргийг эзэлж байсан нутгаас нь ховх цохин гаргав. 8-р сарын 11-нд байлдаан зогсов. Тэр үед Японы эзэлсэн хилийн бүх өндөрлөгийг чөлөөлж, зөвлөлтийн цэрэг эзэлжээ. Приморьд явуулсан байлдаан зөвлөлтийн алс дорнодын цэргийн хувьд ноцтой сорилт болов. Хасан нуурын хавьд болсон тулалдаанд Улаан арми иргэний дайнаас хойш анхудаа хүчтэй том улсын жинхэнэ армитай тулалдсан юм. Энэ хэрэг явдал алагдсан, шархадсан цэргийн тоогоор орон нутгийн дайны байдалтай байв.<ref name="First Blitz">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2009/08/090820_russia_mongolia_khalkhin_gol.shtml|title=Би-Би-Си: «Халхин-Гол: первый блицкриг»|author=Артем Кречетников|date=2009-08-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131017172619/http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2009/08/090820_russia_mongolia_khalkhin_gol.shtml|archivedate=2013-10-17|access-date=2013-10-29|url-status=dead}}</ref> ===Түүнчлэн үзэх=== *[[Халхын голын байлдаан]] *[[Манжуурт хийсэн Зөвлөлтийн цэргийн ажиллагаа]] ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:1938 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Приморийн хязгаар]] [[Ангилал:Японы түүхэн дэх тулалдаан]] 8559vef156am0vf24fyjb1tlhk9ghma 0 37154 855157 854767 2026-04-30T09:22:12Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855157 wikitext text/x-wiki {{Short description|17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн цуврал цэргийн мөргөлдөөн}}{{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайнууд | date = 1635–1741 | place = [[Казахын ханлиг]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | result = Үр дүнгүй | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Янгир хаан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Тавак хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Кайп хан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}} | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] <br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]] }} '''Казах–Зүүнгарын дайнууд''' нь 17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн [[Казахууд|Казах жузууд]] ([[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] гурван овгийн холбоо) болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар хаант улсын]] хоорондох цуврал цэргийн мөргөлдөөн байв. Казахууд болон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] (Удалгүй Зүүнгарууд) хоорондох мөргөлдөөн 16-р зууны эхний хагасаас 18-р зууны сүүл үе хүртэл үргэлжилсэн байна. Хоёр үндэстэн хожим нь [[Чин улс|Чин гүрний]] эсрэг, ялангуяа [[Арван Их аян дайн|Арван Их аян дайны]] үеэр [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайнд]] тулалдсан бөгөөд хоёр үндэстэн бие биенээсээ бодит давуу тал эсвэл урт хугацааны үр дагавар авч чадаагүй юм. == Өмнөтгөл == === Ойрадууд Узбекүүд рүү довтлов === {{Main|Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд}} [[Файл:Abdulxair.jpg|thumb|[[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] бяцхан бүтээл, 1460-аад он]] 15-р зуунд [[Ойрадууд]] буюу саяхан өөрийн улс [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] байгуулсан Баруун Монголын ард түмэн одоогийн [[Казахстан|Казахстаны]] нутаг дэвсгэрт тэлэлтээ эхлүүлжээ. Ойрадууд [[Долоон ус|Долоон Ус]] дахь гол худалдааны замууд болон үржил шимтэй газар тариалангийн баянбүрдүүдийг хянах зорилготой байсан бөгөөд Төв Ази руу, ялангуяа [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] захирдаг [[Узбекийн хант улс|Узбекийн хант улсын]] эсрэг удаа дараа довтолсон. 1452,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1455,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457{{sfn|Barthold|1956|p=148}} онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] хоёр хүү, Амасанж тайж ба Өч Төмөр нарын удирдлага дор Ойрадууд Узбекийн хант улс руу [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд|довтлов]]. Ойрадууд Чу голыг гатлахдаа Абулхайр хааныг ялж, [[Сырдарья]] голын бүс нутгийн томоохон хотуудыг эзлэн авч чаджээ. Үүнд [[Сигнак]], [[Ташкент]] хотууд багтжээ.{{sfn|Bregel|2003|p=44}}{{Sfn|Atygaev|2023|p=106}} Ялагдлын дараа Абулхайр хан [[Түркистан|Туркистаныг]] түр орхин Дешт-и-Кипчакийн тал нутаг руу буцаж, хожим нь 1460 онд Сырдарья мужид дахин гарч ирэв.{{Sfn|Bregel|2003|p=44}} ==== Казахын ханлигийн байгуулалт ==== [[Файл:KZ-2015-500tenge-Khanate-b.png|thumb|178x178px|[[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] 550 жилийн ойд зориулсан Казахстаны зоос.]] Улс төрийн тогтворгүй байдлын энэ үед Төрийн эзэнт гүрний хоёр Чингисийн султан болох Жанибек хан, Керей хан нар Абулхайрын засаглалд сэтгэл дундуур байсан тул дагалдагчдаа зүүн тийш Долоон ус рүү дагуулж, [[Моголистан|Моголистанд]] суурьшжээ. Тэнд тэд 1465 онд Казахын ханлигийг байгуулжээ. Узбекийн хант улсаас салсан тэдний дагалдагчдыг анх "Узбек казакууд" (Түрэг хэлний qazaq буюу "чөлөөт" гэсэн утгатай) гэж нэрлэдэг байжээ.{{Sfn|Dughlat|1969|p=fols. 37a, 386}} хожим [[казахууд]] (qazaqtar) гэж нэрлэгдэх болсон. === Казах–Ойрадын дайнууд === [[Файл:"Padishah (Emperor) of Dast-i Qipchaq". Tabriz or Qavin, circa 1550. British Museum, 1948-10-9-056 (complete).jpg|left|thumb|229x229px|[[Хакназар хаан]]]] 16-р зууны эхэн үед казах, ойрадуудын харилцаа суларсан байв. Энэ нь Ойрадуудыг Сырдарийн хот, суурин руу довтлохыг оролдоход хүргэсэн. Керей хаан, [[Тайр хаан|Тайр хааны]] удирдлаган дор казахууд Ойрадуудтай тулалдаж, Долоон усын бүс нутагт цайз барьсан.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1552 он гэхэд Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдийн]] [[Алтан хан|Алтан ханд]] [[Хархорум|Хэлин]] хот болон [[Хангайн нуруу|Хангайн нуруугаа]] алдсан тул хөөгдсөн,{{Sfn|Adle|2003|p=143}} Энэ нь Ойрадуудыг Казахын бэлчээр болох [[Эрчис мөрөн|Эрчис]], [[Или мөрөн|Или]], Чу, Талас голууд руу хөөхөд хүргэсэн.{{Sfn|Adle|2003|pp=154–155}} [[Шигай хаан|Шигай хааны]] хүү Тауекел Султаны удирдлаган дор казахууд Ойрадуудыг довтолсон боловч Ойрадуудад ялагдсан. Хожим нь Ойрадууд 1552–1556 онд Казах хаант улсад их хэмжээний хүчээр довтолсон.{{Sfn|Barthold|1956|p=170}} Учир нь энэ нь Тауекелийг Ташкент руу явахад хүргэсэн. Тауекел Ташкентын захирагч Науруз Ахмедтай холбоо тогтоохыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч тэрээр Ойрадуудыг өөрсөдтэйгөө төстэй арван хан ч ялж чадахгүй гэж мэдэгдэж, хүсэлтийг нь татгалзсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=159}} Ойрадын томоохон хүч Науруз Ахмедыг холбоотноос татгалзахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=110}} [[Файл:Россия 1570 (Anthony Jenkinson & Abraham Ortelius).jpg|thumb|"Кассакиа", Энтони Женкинсон, Абрахам Ортелиус, 1570 он]] 1560-аад оны үед Ойрадууд Дорнод руу чиглэсэн дарамт шахалт нэмэгдсэний улмаас улам бүр зугтжээ. [[Дөрвөд]], [[Торгууд]] аймгууд Эрчис мөрөн болон, [[Ишим гол]] руу нүүж ирсэн бол [[Хошууд]], [[Цорос]] аймгууд Долоон ус руу нүүжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=112}} Казахын ханлигийн [[Хакназар хаан]] мөн Долоон усыг эзлэхийн тулд Моголистаны эсрэг дайн зарласан. Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Моголтой холбоо тогтоож, Моголистанд туслахаар хөндлөнгөөс оролцсон. Могол–Ойрадын эвсэл Казах армийг няцааж, Моголистанд Жетисугийн бүс нутгийг аюулгүй болгоход нь тусалж чадсан боловч Ойрадууд 1570-аад оны сүүлээр тус бүс нутгийг эзэлсэн. Зарим Ойрадууд удалгүй 1570-аад онд Казахуудад захирагджээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} [[Файл:A map of Russia by Jenkinson from an atlas, published by B. Langens in Amsterdam in 1598.jpg|left|thumb|"Кассакиа", Энтони Женкинсон, Абрахам Ортелиус, 1598 он]] Шигай хааны өөр нэг хүү Ондан баатар мөн Ойрадуудтай тулалдсан бөгөөд энэ нь түүнийг ялагдал хүлээлгэсэн. Түүнийг нас барсны дараа Туркистан хотод оршуулагджээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=112–113}} Гэсэн хэдий ч Ойрадын ноёд 1590-ээд онд казахуудад дахин захирагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=101}} 16-р зууны эцэс гэхэд [[Тауекел хаан]] өөрийн ах Шахмахетыг Ойрадын захирагчаар томилжээ.{{Sfn|Atygaev|2005|p=113}} Ойрадууд казахуудад [[Казахууд Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэх|Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэхд]] нь тусалсан. Тауекел хаан нас барсны дараа Ойрадууд Казахуудын эрхшээлийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, Хойд Казахстан болон Баруун Өмнөд Сибирь рүү нүүдэллэж эхэлсэн бөгөөд Ногай болон Казах хаадуудын хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=114}} Ойрадууд мөн бэлчээрийн газар эзэмшиж чадахгүй байсан тул хүнсний хангамж мэдэгдэхүйц буурсан тул Оросын цайзууд байгуулснаар саад болж байв.{{Sfn|Atygaev|2005|p=115}} [[Файл:Location of the Oirats.png|thumb|[[Ойрадууд|Ойрадуудын]] байршил]] 1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}} [[Файл:Mongolia 1600-1680.svg|left|thumb|XVII зууны Монгол.]] 1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн Далай баатар, Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу "салхи шиг хурдан" гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. [[Файл:Себастьян Мюнстердің картасындағы Қазақ Ордасы (Kosaki Orda).jpg|thumb|17-р зууны үеийн [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] дүрслэл.]] Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} Эдгээр цуврал мөргөлдөөнөөс үл хамааран Ойрад болон Казахууд ихэвчлэн найрсаг харилцаатай байсан бөгөөд ялангуяа [[Бухарын хант улс]] болон [[Сефевийн улс|Сефевийн улсийн]] эсрэг байв.{{Sfn|Atygaev|2023|p=109}} === Зүүнгарын байгуулалт === [[Файл:Mongolia in 1636-es.svg|thumb|1636 оны Монгол.]] 1630-аад оны дунд үед Өмнөд болон Баруун [[Сибирь|Сибирийн]] өргөн уудам нутгаар нүүдэллэн ирсэн Ойрадууд Цорос овгийн Хархулын удирдлага дор нэгдэж эхэлсэн. Ойрадын овог аймгуудын дундах энэ бүлгийг "Зүүнгар" буюу [[Зүүнгарын ард түмэн]] гэж нэрлэдэг байв. 1634 онд [[Хархул|Хархулыг]] нас барсны дараа түүний хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] удирдаж эхэлсэн. 1638 онд Далай лам түүнд "баатар хунтайж" цол олгосон. 1635 оныг Төв Азийн угсаатны улс төрийн газрын зураг дээр Монгол хэлтэй нүүдэлчдийн шинэ бөгөөд хүчирхэг улс болох [[Зүүнгарын Хаант Улс]] гарч ирсэн анхны жил гэж үздэг. Оросын түүхч [[Василий Бартольд]] үүнийг "Төв Азийн сүүлчийн агуу нүүдэлчин эзэнт гүрэн" гэж үздэг байв.{{sfn|Atygaev|2025|p=347}} 16-р зууны сүүлч, 17-р зууны эхэн үед [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] дотоод хуваагдал нь түүний байр суурийг сулруулж, 17-р зууны эхээр байгуулагдсан шинэ бүс нутгийн гүрэн болох Казахын ханлигийн өсөлтөд хувь нэмэр оруулсан. Казах, Зүүнгарын хоорондох мөргөлдөөний эхний үе шат нь Зүүнгар улс байгуулагдсаны дараахан 1635 онд эхэлсэн.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}} == Эрдэнэбаатар хунтайжын казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|thumb|322x322px|1640-өөд оны Зүүнгарын Хаант Улс.]] Зүүнгарын Хаант Улсын захирагч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] казах нутаг руу цэргийн томоохон аян дайн эхлүүлэв. 1635 онд казахуудтай хийсэн дайны үеэр Султан [[Салкам Янгир хаан|Янгирыг]] олзолжээ.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}}{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Тэрээр удалгүй 1640 онд Казахын нутаг руу Зүүнгарын хоёр дахь аян дайн эхлүүлжээ. Энэ удаад Зүүнгарын феодал ноёдын хувьд ч амжилттай болж, [[Иссык-Кул|Иссык-Кул нуур]] болон Чу голын хооронд 16,000 казак-киргизийн Токмакийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219–220}} Турсун Султановын хэлснээр Жангирын ичгүүртэй олзлолт түүнийг Зүүнгарын эвлэршгүй дайсан болгосон бөгөөд тэрээр үлдсэн амьдралаа тэдэнтэй тулалдахад зориулсан юм. Энэ тэмцэлд Янгир хувийн эр зориг, цэргийн авьяас чадвараа харуулж, нэр нь алдаршсан. Түүний эр зориг, цэргийн амжилтын төлөө ард түмэн түүнийг "''Салкам Янгир хаан''" гэж хочилдог байжээ. 1643 онд Эрдэнэбаатар хунтайжын удирдсан арми [[Долоон ус]] руу довтлов. [[Орбулагийн тулаан]] [[Или мөрөн]] дээрх Орбулагийн голын хавцалд болжээ. Янгир хааны удирдсан 600 казах дайчид 25,000-50,000 хүнтэй Зүүнгарын армийг нарийхан уулын даваанд хэсэг хугацаанд саатуулжээ. Зүүнгарууд тал нутагт хүрсний дараа, [[Самарканд|Самаркандын]] [[Эмир]], [[Ялангтош Баходир|Ялангтош Баходирын]] авчирсан 20,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй тусламжийн армитай тулалдсан. Зүүнгарын армийг зогсоож, Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгар руу буцсан.{{Sfn|Burton|1997|p=220}} Энэ бүтэлгүйтэл нь Эрдэнэбаатар хунтайж аян дайныг дэмжээгүй хүмүүсийг шийтгэхэд хүргэсэн бөгөөд энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад дотоод үймээн самуун дэгдээсэн юм. Тэрээр мөн казахуудын эсрэг [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] [[Халимаг ястан|Халимагуудтай]] хамтарсан аян дайн зохион байгуулахыг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=45}} Салкам Янгир хааныг 17 настай [[Хошууд]] тайж, [[Галдмаа баатар]] хөнөөсөн.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Тэрээр хожим нь Зүүнгарууд Галдмаа баатрын удирдлаган дор Чу, Талас гол дээр Бухарын тусламжийн хүчийг ялж, 1658 онд Абушухер нояныг алжээ. Казахын ханлиг болон Зүүнгарын Хаант Улсын хил хязгаарыг Аягоз голоос Талас гол хүртэл нэгтгэсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=138}} == Галдан бошигт хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == [[Файл:Statue_of_Galdan_Boshughtu_Khan.jpg|thumb|Монгол улсын [[Архангай аймаг]] дахь [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]] 1652 онд [[Салкам Янгир хаан]] нас барсны дараа түүний хүү Тавак түүнийг залгамжилж, Казахын хаант улсын хаан болж, удалгүй Зүүнгар "Цэцэн" хунтайж [[Сэнгэ|Сэнгэтэй]] найрсаг харилцаа тогтоожээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139-140}} Тэрээр мөн 1653 онд аав [[Эрдэни Батур]]-аа залгамжилжээ. Сэнгэ 1661 онд түүний эцэг нэгт ах Чечень тайжи, Зотов Батур нарын хоорондох иргэний дайны улмаас засгийн эрхэнд гарчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Сэнгэ казахуудын төлөө [[Оросын хаант улс|Оросууд]] болон [[Халх Монголчууд]]-ын эсрэг [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөнд]] илүү их сонирхолтой байсан бөгөөд тэрээр Енисейг эзлэн түрэмгийлж, [[Енисей мөрөн|Енисей мөрнийг]] эзлэн авчээ. Энэхүү байлдан дагуулал нь [[Сибирь|Өмнөд Сибирьд]] оршин сууж байсан [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] эзлэн түрэмгийлж, Алтан хант аймаг устгахад хүргэсэн.{{Sfn|Boronin|2002|pp=82-83}} Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр 1679–1680 онуудад [[Зүүнгарын Алтишахрыг эзлэн түрэмгийлэх]] ажиллагааг удирдан Зүүнгарын ханлигийг өргөжүүлэх ажлыг үргэлжлүүлсэн. Удалгүй тэрээр Мусульман үндэстэнд [[Ламаизм]] тулган, Долоон ус нутгийг эргүүлэн авахын тулд Казахын ханлигийг довтлов.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Учир нь Сэнгийн үхлийн үеэр Тавак хаан Сэнгэгийн үхлийн боломжийг ашиглан Долоон усыг эргүүлэн эзлэн авч, 80,000 орчим цэрэгтэй дайчилжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Удалгүй казахууд Долоон усны бүс нутгийг өөртөө нэгтгэв.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139-140}} [[Файл:Kalmyk in Battle.jpg|left|thumb|"Халимаг тулаанд"]] 1681 онд Галдан бошигт хаан Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу аян дайнаа эхлүүлжээ. Эцэст нь Галдан [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотод иржээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=140}} Тэрээр 1681 онд Сайрам хотыг бүслэх оролдлого хийсэн боловч бүтэлгүйтэж, хожим нь 1683 онд Сайрамыг дахин бүслэх оролдлого хийсэн боловч дахин бүтэлгүйтжээ.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} Гэсэн хэдий ч тэрээр хоёр казах султаныг [[Дайны олзлогдогч]] болгон барьж чадсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=141}} 1684 онд Галданы жанжин [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Сайрам хотыг амжилттай эзэлж, Галдан тус хотод сайд болон цэргийн хүч томилсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=141-142}} Гэсэн хэдий ч Сайрамын иргэд удалгүй [[Хувьсгал|бослого гаргаж]] Зүүнгарын гарнизоныг устгасан. Энэ нь Галдан буцаж ирээд хотыг эргүүлэн эзлэхэд хүргэсэн бөгөөд үүнийг дээрэм гэж мэдээлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Галдан хожим нь [[Ташкент]] хот руу довтлохоо үргэлжлүүлэв,{{Sfn|Adle|2003|p=149}} энэ хот өөрөө Галданд бууж өгснөөр сүйрлээс аврагдсан. Гэсэн хэдий ч Тавак хотод үлдсэн тул [[Түркистан|Туркистаныг]] эзлээгүй. Мөргөлдөөний үеэр Тавак хааны хүүг баривчилж, [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашинд]] оруулахаар [[Лхас]] руу илгээв.{{sfn|Moiseev|2001|pages=51–52}} Галдан бошигт хаан мөн 1682–1685 онуудад Киргизүүд болон Фергана хөндийд амьдардаг хүмүүсийн эсрэг дайн удирдаж байжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Энэхүү мөргөлдөөн нь мөн Бараба Татаруудыг эзлэн түрэмгийлж, тэдэнд ясак ногдуулахад хүргэсэн. Бараба Татаруудыг Ортодокс Христийн шашин болгон хувиргаж, Зүүнгаруудад хүндэтгэл үзүүлэхгүй байх шалтаг олохын тулд Оросын харьяат болсон.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Энэхүү аян дайн нь Зүүнгаруудад нүүдэлчин мал аж ахуйн уламжлалаасаа болж үр тариа авах боломжгүй байсан тул үр тариа авах боломжийг олгосон юм. Амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны тогтолцоог шаардах боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэх шаардлагатай байв.{{Sfn|Haines|2017|p=181}} Галдан бошигт хаан орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлыг бууруулахтай холбоотойгоор [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз|Дөчин дөрвөн хоёрын их цаазыг]] өргөжүүлснээр Галдан мөн тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд энэ нь голчлон төлбөр хураах, зардлыг тооцохгүй байх зорилготой байв.{{Sfn|Haines|2017|p=182}} Энэ нь мөн Долоон ус нутагт маргаангүй Зүүнгарын ноёрхолд хүргэсэн бөгөөд,{{Sfn|Bartold|1956|p=161}} үүнийг үр дүнтэйгээр нэгтгэсэн.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Haines|2017|pp=181–182}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|left|thumb|281x281px|1686 онд Зүүнгарын Хаант Улс.]] Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд]]-ыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юунд ч халдаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Галдан хожим нь Казахстанаас гарч, 1687 онд Халх Монголчууд руу довтолсон бөгөөд энэ үед Халх Монголын ноёд Долоннуур мужид [[Чин улс|Чин улсад]] захирагдаж, дараа нь Чин улсын хаан, Кангси Зүүнгарууд эсрэг [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайнд]] нэгджээ. 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдаж, түүний эхнэр болох [[Ану хатан]] нас баржээ. Тэрээр түүнийг аврахыг оролдсон боловч тулалдаанд алагджээ.{{Sfn|Martha|2003|p=110}} Галдан 1697 онд [[Алтайн нуруу]] руу ухарч, [[Ховд хот]]-ын ойролцоо замдаа нас баржээ. Энэ нь Тавак хаанд 1687 онд Зүүнгарын эсрэг аян дайн хийхэд бэлтгэх боломжийг олгосон бөгөөд тэрээр мөн Бухараас 10,000 орчим цэргийг дэмжиж байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Энэ нь Зүүнгарыг няцаах амжилттай аян дайн хийх боломжийг олгосон бөгөөд тэд аль газрыг няцааж чадсан нь тодорхойгүй байв.{{Sfn|Atygaev|2023|p=143}} == Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == === 1698–1703 === [[Файл:Pays des calmoucs.gif|thumb|1709 онд Зүүнгарын Хаант Улсыг "Калмоук" гэж дүрсэлсэн нь.]] 18-р зууны эхээр Казахстаны өмнөд хэсгийн баянбүрд, худалдаа, гар урлалын төвүүдийг хянахын тулд казах холбоод болон Зүүнгарын хаан [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] цэргүүдийн хооронд тэмцэл өрнөж, 1698 онд 40,000 хүнтэй Зүүнгарын арми Чу, Талас голуудаар тэнүүчилж байсан [[Ахлах Жүз|Ахлах Жүзийг]] ялжээ. Хэдэн мянган хүн алагдаж, 10,000 олзлогдов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Бас Тэнгиз нуурд хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл [[Долоон ус]] болон [[Ташкент|Ташкентийг]] хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Цэвээнравдан хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланд]] бичсэн захидалдаа казахуудын эсрэг хийсэн дайнаа зөвтгөсөн. Тэрээр: # Тавак Галданы цэргүүдэд олзлогдсон хүүгээ буцааж өгөхийг шаардсан; Цэвээнравдан хаан зөвшөөрч, түүнийг 500 цэрэгтэй харуултайгаар гэрт нь илгээсэн боловч Тавак харуулуудыг алж, Үерхудэ баатар тайж болон 100 гаруй [[Алтайн Урианхай|Урианхайчуудыг]] гэр бүлийнхэнтэй нь хамт барьцаалсан, # Казахууд Зүүнгарын хаанд гэрлэсэн [[Аюук хан|Аюук ханы]] охины (Сэтэржав) цуваа руу дайрсан, # Цэвээнравдан хааны буцаж ирсэн худалдаачдыг казах дээрэмчид дээрэмдэж, дээрэмдсэн, гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} 1702 онд казахууд 1698 оны довтолгоонд хариу цохилт өгч, мөн Халимаг, Зүүнгар руу довтолсон боловч энэ аян дайн бүтэлгүйтсэн. 1703 онд Тавак хан, [[Кайп хан]] нар гал зогсоох хэлэлцээр хийхээр элчин сайд илгээжээ. Тохиролцоонд хүрсэн эсэх нь тодорхойгүй байгаа ч дараагийн жилүүдэд томоохон мөргөлдөөн болоогүй.{{sfn|Moiseev|1991|pp=64–65}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} === 1708–1712 === [[Файл:Kasaccia Horda.jpg|thumb|"Кассакиа", Энтони Женкинсон, Абрахам Ортелиус, 1780 он]] 1708 онд Зүүнгарын цөөн тооны хүч Ахмад Жүзийн нутаг дэвсгэрт довтлон орж, казахууд Ташкент руу ухарчээ. Зүүнгарын цэргийн давшилтын ангиуд Төв Казахстаны Сарысу голд хүрчээ. Энэ нь Казахын анхны [[хуралдай]] 1710 оны зун Каракумд болоход хүргэсэн. Курултай [[Богенбай баатар|Богенбай баатрыг]] Казахын цэргийн даргаар томилохоор шийджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=66}}{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} Богенбай 1711–1712 онд болсон цуврал тулалдаанд Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} === 1712 оны дараах === 1713–1714 оны хооронд Зүүнгарууд казахуудад томоохон ялагдал хүлээв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} 1716 онд Зүүнгарын ханлигт байсан Чин улсын дипломатч Бао Жу Энх амгаланд дараах байдлаар мэдээлжээ:{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}} {{Quote|Гурав дахь жилдээ Хазакууд [Казахууд] довтлох ажиллагаа явуулж, хил орчмын олон сууринг бүрэн сүйтгэж, олон хүнийг алж, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг олзлон авчээ... Өнгөрсөн жил гурван мянган цэрэгтэй тэдний эсрэг зогсож байсан Зайсангийн хунтайж Дулер [Дугар] ялагдаж, их хэмжээний хохирол амсаж буцаж ирэв.|Бао Жу{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}}}} 1714 онд [[Абулхайр хаан|Абулхайрын]] удирдлаган дор казахууд Зүүнгарын Хаант Улсын хил рүү довтлов. Үүний хариуд Цэвээнравдан хаан [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр уул]] дахь [[Киргизүүд|Киргизүүдийн]] нутгаар дамжуулан үйл ажиллагаа явуулж эхлэв.{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}} Цэвээнравдан хаан хоёр хүүгээ Шар ус, руу Зайсан нуур илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан Зүүнгарын хааныг "шийтгэх" саналыг Киргиз, Казах улсын удирдагчдад хандан гаргажээ. Киргиз, Казахууд Зүүн Туркестанд идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн боловч Зүүнгарууд эдгээр мөргөлдөөнийг тэсвэрлэж чадсан юм.{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=128}} 1716 онд Казахын цэргүүд [[Или мөрөн]] дээрх [[Цорос|Цоросын]] нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} Дараа нь Казахын цэрэг Зүүнгарын эсрэг дахин нэг дайн эхлүүлсэн боловч бүтэлгүйтсэн. Кайп хан, Абулхайр хааны хоорондох санал зөрөлдөөний улмаас казахууд хохирол амсаж, ухарчээ. Энэ үед Казахын удирдагчид Сибирийн захирагч М.П. Гагаринтай Зүүнгарын эсрэг хамтарсан ажиллагаа явуулах талаар хэлэлцээр хийж эхэлсэн. Гэсэн хэдий ч Сибирийн засаг захиргаа эсэргүүцлийг дэмжиж байсан ч Казах–Оросын бүрэн хэмжээний цэргийн холбооноос зайлсхийж байв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png|thumb|303x303px|1717 онд Зүүнгарын Хаант Улс.]] 1717 онд Кайп, Абул Хайр нар Гагарины Зүүнгарын тэлэлтийн талаар анхааруулсан захидлуудаас хэсэгчлэн нөлөөлсөн [[Их Петр|I Петр]]-тэй Зүүнгарын эсрэг эвсэл байгуулахыг оролдсон. Оросын засгийн газар Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг хамтарсан аян дайн хийхийг дэмжээгүй бөгөөд үүнийг Чин гүрний өсөн нэмэгдэж буй хүч чадлын эсрэг жин гэж үзэж, энх тайвнаар нэгтгэх боломжийг илүүд үзсэн. Үүний үр дүнд Санкт-Петербург ерөнхий дэмжлэгээр хязгаарлагдаж, цэргийн тусламжийн талаар тодорхой амлалт өгөөгүй.{{sfn|Erofeeva|2007|p=155}} Мөн онд Зүүнгарын цэргүүд [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулаанд]] 30,000 хүнтэй казах цэргийг{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} ялсан. Зүүнгарууд нэмэлт хүч иртэл байр сууриа хадгалахын тулд модон шуудуу, бэхлэлт босгосон. Дараа нь 1,500 орчим хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй нэмэлт хүч ирж, Казахын армийг ялав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 оны хавар Зүүнгарууд [[Долоон ус|Долоон усаас]] [[Арыс (гол)|Арыс]] болон Чаян голууд руу хурдан довтлон, Казах хаадын төв байр болох Туркистаныг эзлэхийг эрэлхийлэв. Хэд хэдэн тулалдаан болж, Зүүнгарууд "Казах ордныг бут цохисон" гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] эхэлсний дараа Зүүнгарын довтолгоо дуусав. Энэ нь казахуудад газар нутгаа эргүүлэн авч, 3000 орчим Зүүнгарын олзлогдогчийг олзлох боломжийг олгосон юм. Зүүнгарын Хаант Улсад суугаа Оросын элчин сайд И.Д. Чередов 1720 онд "Казакийн ордон ойртож, гурван мянга орчим хүнийг олзлон авч явсан" гэж мэдээлсэн.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=21}} === 1723–1730 === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1727.png|left|thumb|327x327px|1727 онд Зүүнгарын Хаант Улс.]] 1723 онд Зүүнгарууд Цэвээнравдан хаан болон [[Лувсансүр]] зэрэг командлагчдын удирдлаган дор [[Эрчис мөрөн]] бөгөөд орчин үеийн Караганда муж дээрх Дунд Жүз рүү довтолсон байсан бол,{{Sfn|Fuat|2018|p=19}} Ахмад Жүз руу Долоон ус, [[Сырдарья]], Чу гол, Боролдай гол, Чирчик гол болон Талас гол руу довтолсон.{{Sfn|Adle|2003|pp=98–99}} Эдгээр үйл явдлын үеэр казах цэрэг дайчидтай тулалдахыг оролдсон. Лувсансүрээр удирдуулсан Зүүнгарын арми Сайрам дээр довтолсон боловч хожим нь [[Ташкент]] болон Хара-Мурут дахь өөр нэг тулалдаанд ялагдсанаар ялагдав.{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} Өөр нэгэн Зүүнгарын арми [[Түркистан|Туркистан]] хотыг эзэлсэн бөгөөд Болд (Болат) хаан тулалдаанд алагдаж, Самеке хаан өөр тийш зугтжээ. [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] ээж, эхнэр хоёрыг мөн олзлов.{{Sfn|Jambyl|2019|p=19}} Хожим нь Зүүнгарууд [[Ферганы хөндий]] рүү орж, [[Андижан]], [[Хужанд]],{{Sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} болон [[Самарканд]] хүртэлх хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Unknown|1988|p=265}} Энэ нь Хөл нүцгэн зугтах буюу Их гамшгийн жилүүд гэгддэг ({{langx|kk|«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама»}}) Казах хүн амыг албадан нүүлгэн шилжүүлж, тэднийг [[Бухарын хант улс|Бухарын хант улсын]] [[Самарканд]], [[Бухар]] зэрэг хотууд руу хөөсөн явдалд шууд нөлөөлсөн.{{Sfn|Adle|2003|pp=98–99}} [[Оросын эзэнт гүрэн]] рүү, Сыр Дарьяас Эмба гол, Уралын гол болон [[Арал тэнгис]] рүү нүүдэллэн ирсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=76}} 1724 онд Зүүнгарууд Чу гол дээрх Ахмад Жүз рүү хоёр дахь удаагаа довтолж, Каратау, Сузакыг эзлэн авч, дээрэмдэж, казахуудыг Бетпак-Дала болон [[Балхаш нуур]] руу зугтахад хүргэсэн бол зарим нь мөн Каратау уулс руу зугтжээ.{{Sfn|Tompiev|Maral|2015|p=175}} Удалгүй Абулхайр хаан Халимагуудын эсрэг хийсэн [[Казах–Халимагуудын дайн (1723–1726)|дайнаас]] буцаж ирээд Туркистан руу явав. Абулхайр Лувсансүрыг ялж, Лувсансүр Каратау уулс руу зугтав.{{Sfn|Tompiev|Maral|2015|p=210}} Гэсэн хэдий ч 1725 онд Зүүнгарууд удалгүй Туркистан руу нэмэлт хүчээр буцаж ирээд [[Туркистаны төлөөх тэмцэл|Туркистаны төлөөх тэмцэлд]] Абулхайрын цэргийг ялж, хотыг буцаан эзэлжээ. 1726 онд Туркистаны ойролцоох Ордабасид казах жүзүүдийн төлөөлөгчдийн уулзалт болж, казахууд халимагуудтай энхийн гэрээ байгуулсны дараа Абулхайр хааны удирдлага дор цэрэг арми байгуулахаар шийджээ.{{sfn|Unknown|2006|pp=221–222}} Тэд Шоно-Даваагийн удирдсан Зүүнгарын хүчний эсрэг [[Булантын тулаан]] хийж байхдаа [[Улытау (усан нуруу)|Улытау уулс]] руу дайчлагджээ.{{Sfn|Jambyl|2019|p=50}} Казахууд тулалдаанд ялж, үүнийгээ "Калмакууд мөхсөн газар" гэсэн утгатай {{langx|kk|«Қалмақ қырылған»}} гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=100}} Хоёр тал хоёулаа хүчээ их хэмжээгээр алдсан бөгөөд хожим нь 1729 онд казахууд баруун хойд Жетисуг чөлөөлсөн бөгөөд Абулхайр хаан [[Аньракайн тулаан]] Зүүнгарыг дахин ялсан.{{Sfn|Yerofeeva|2007|p=190}} == Галданцэрэн хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == === 1739 оноос өмнөх === [[Файл:Қазақ-жоңғар шайқасының диорамасы 01.jpg|thumb|324x324px|Казах, Зүүнгар хоёр тулалдаж байгаа нь.]] 1730 оны зун Казахын цэргүүд мянга орчим [[Дөрвөд|Дөрвөдүүдийг]] малтай нь хамт олзлон авчээ. 1731 оны намар Казахын цэргүүд Зүүнгар руу хийсэн гүнзгий довтолгоонд "олон хүн, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, мөн мянга ба түүнээс дээш толгой үхэр, эд хөрөнгөтэй гэрүүдийг" олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=103–104}} Казах цэргүүд мөн Алтайн нуруунд довтолсон бөгөөд ойролцоох хилийн бүс нутгийг хамгаалахаар 10,000 Зүүнгарын цэргийг илгээсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} 1731 оны өвөл Казах довтлогчид Зүүнгарын худалдааны цуваа руу дайрч, Оросын цуваа болон Уйгурын худалдаачдыг олзлов. Довтлогчид Орос–Зүүнгарын харилцааг мэдэж байсан тул Оросын цувааг сулласан боловч Уйгурын худалдаачдыг үлдээжээ. Хоригдлуудын асуудлыг хожим нь харьцангуй хүнлэг байдлаар шийдвэрлэжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=103–104}} 1731 онд Бага болон Дунд Жүзийн зарим захирагчид Оросын хамгаалалтыг хүлээн зөвшөөрсөн. Оросын эрх баригчид Зүүнгарын довтолгооноос Сибирийг хамгаалах, холбоотонтой болоход нь туслахын тулд казахуудыг ашиглахыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Казахуудын төлөвлөсөн довтолгооны хариуд 1732 оны зун 7000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Зүүнгарын цэрэг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч няцаагдсан.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Мөн онд Зүүнгарын 700 өрхийг олзлон авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Энэхүү довтолгоо нь Дундад Жүзийн язгууртнуудын уламжлалт уулзалтыг тэр жилдээ зохион байгуулахад саад болохоор хэмжээнд хүрсэн юм.{{sfn|Apollova|1960|p=89}} Гэсэн хэдий ч Ахмад Жүзийн эсрэг хийсэн аян дай амжилттай болж, Зүүнгарын цэргүүд [[Ташкент]], Сайрам, [[Түркистан|Туркистаныг]] эзлэн авав.{{sfn|Vostlit|n.d.}} 1733 оны 5-р сард Цаган гэгч Зүүнгарын тайж Оросын цэргүүдээс "Казак (Казах) ордыг хамтран устгах" албан ёсны хүсэлтийг Семипалатинск хотод иржээ. Оросын командлагчид дээд тушаалгүйгээр, ялангуяа казахуудтай ил задгай мөргөлдөөнгүйгээр тусламж үзүүлэх боломжгүй гэж мэдэгдээд татгалзжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=105}} Гэсэн хэдий ч 1735 оны орчимд Зүүнгарууд Ахмад Жүз рүү дахин довтлов. Казахын удирдагчид Зүүнгарын засаглалыг хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй болжээ. Моисеев, Левшин, [[Галданцэрэн хаан]] Ахмад Жүз болон Присиринд хотуудыг эзэлсэн явдлыг Орост нэгдэхийг хориглосонтой холбон тэмдэглэсэн,{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} бол Моисеев хилийн аюулгүй байдал, орлогыг шалтгаан гэж онцолсон.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Богенбай баатар мөн Оросын эрх баригчдад мэдээлэл илгээж, (хоригдлуудын тайланд үндэслэн) Галданцэрэн хаан Дундад Жүзийн эсрэг 20,000 хүртэлх цэрэг илгээхээр төлөвлөж байгаа гэж мэдэгджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=113}} === 1739–1741 === 1739 оны сүүлээр 24,000 орчим хүнтэй Зүүнгарууд казахуудын эсрэг довтолгоон хийж, [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрнээс]] казахуудын дэмжлэг авах замыг хаахыг оролдсон. Учир нь казахууд [[Сибирь]] руу хийх Зүүнгарын аливаа довтолгоог няцаах Оросын хамгаалалтад байсан юм.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Зүүнгарын командлагчид Оросуудад төлөөлөгчдөө илгээж, [[Эрчис мөрөн|Эрчисээс]] [[Ом]] хүртэлх казах цэргүүдийг хөөхөд 2,000 орчим Зүүнгарын хүчийг илгээжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=116}} Энэ нь Оросын засгийн газар Зүүнгарын Орос руу довтлохоос урьдчилан сэргийлэхийн тулд казахуудад дарь зэвсэг нийлүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=115}} 1740 оны намар Зүүнгарууд дахин довтлох ажиллагаагаа үргэлжлүүлэв. довтолгоо,{{sfn|Moiseev|1991|p=115}} болон 1741 оны 2-р сарын сүүлээр генерал Сэвдэн болон Галданцэрэн хааны хүү [[Ламдаржаа]] нарын удирдсан өөр нэг 30,000 хүний ​​​​цэрэг казахууд руу довтолж, хэд хэдэн мал сүрэг, олзыг сүйтгэжээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Энэ үеэр 200 хүний ​​​​бүрэлдэхүүнтэй тагнуулын отрядыг удирдсан [[Аблай султан]] зэрэг казах султанууд 3,000 хүний ​​​​хамт олзлогджээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Олжабай баатар Зүүнгарын жанжин Сэвдэнийг ялсан бол [[Сырдарья]] дахь Зүүнгарууд хожим нь ялагджээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=120–121}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=136}} Гэсэн хэдий ч, В.В.Бартольд Кадырбаевын Казахын ялалтын тухай мэдэгдэлтэй харьцуулан дайныг Зүүнгарын ялалт гэж үздэг.{{sfn|Barthold|1962|164}} == Үр дагавар == [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай султанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] [[Файл:东归英雄纪念塔.jpg|thumb|201x201px|[[Хорол хот]] дахь [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хаан]] [[Убаши]] хааны хөшөө.]] 1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа иргэний дайн эхлэв. [[Аблай султан]] [[Амарсанаа]], [[Даваач]] нарыг [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] удирдсан довтолгооноос хамгаалсан.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар [[Хошууд]], Дөрвөд болон [[Хойд|Хойдуудад]] нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайны]] улмаас хоёр улс нэгдсэн дайсны эсрэг анхны бөгөөд цорын ганц удаа нэг тугийн дор нэгтгэж чадсан юм. 1771 онд [[Убаши|Убаши хааны]] удирдлаган дор Ижил мөрний Халимагууд хуучин [[Зүүнгар нутаг]] руу олон нийтийн нүүдэл хийж, улс орноо сэргээхийг зорьжээ. Уран зохиолд ойролцоогоор 100,000 хүн буюу Ижил мөрний Халимаг хүн амын дөрөвний гурвыг нь дурдсан байдаг. Үлдсэн хүмүүсийн ихэнх нь нүүдлийг эсэргүүцсэн Дөрвөдүүд байв. 1771 оны дунд үе гэхэд цагаачид Балхаш нуурын бүс нутагт хүрч, хүнд нөхцөл байдал, өлсгөлөн, өвчин эмгэг, дайралтаас болж их хэмжээний хохирол амссан байв. Тэд хожим Чин улсын нутаг дэвсгэрт орж, Чин улсын харьяат болсон.{{sfn|Adle|2003|p=152}} == Мөн үзэх == * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Казахын Хант Улс|Казахын хаант улс]] * [[Халимагийн хант улс]] ==Урлагийн бүтээлүүд== * [[Аблай султан|Аблай хааны]] залуу насыг өгүүлсэн 2005 оны казах түүхэн туульсын кино болох "Nomad". * 2011 оны казах түүхэн драмын кино болох "Myn Bala". Казакууд болон Зүүнгарын хоорондох 1729 оны дайны үеэр өрнөдөг. == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === {{refbegin}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2013 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO |isbn=978-8120820463 |edition=5th |ref={{harvid|Adle|2003}}}} * {{cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |publisher=Chulunbatyn Altangerel |pages=107, 641 |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world |ref={{harvid|Altangerel|n.d.}}}} * {{cite book |last=Apollova |first=N. G. |title=The Economic and Political Relations of Kazakhstan with Russia |publisher=Academy of Sciences |year=1960 |page=89 |ref={{harvid|Apollova|1960}}}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries |ref={{harvid|Atygaev|2023}}}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}} * {{cite journal |last=Besprozvannykh |first=E. L. |year=2003 |title=Китайские документы о принятии волжских калмыков в цинское подданство |trans-title=Chinese documents on the acceptance of the Volga Kalmyks into Qing subjecthood |url=https://cyberleninka.ru/article/n/kitayskie-dokumenty-o-prinyatii-volzhskih-kalmykov-v-tsinskoe-poddanstvo |journal=Вестник Калмыцкого университета |language=ru |ref={{harvid|Besprozvannykh|2003}}}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Relations between Mongolia and Central Asia in the 17th and 18th centuries |publisher=Science. Editorial office of Eastern Literature (publishing house) |year=1979 |page=32 |language=ru |ref={{harvid|Chimitdorzhiev|1979}}}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Fuat |first=Dr. Vecihi Sefa |title=18. VE 19. YÜZYILLARDA KAZAK TÜRKLERİ RUS İŞGALİ VE ULUSAL BAĞIMSIZLIK MÜCADELESİ |date=2018|pages=126 |publisher=Dr. Vecihi Sefa Fuat HEKİMOĞLU |isbn=978-605-2149-53-9 |language=tr |trans-title=“18th and 19th Centuries Kazakh Turks” “Russian Occupation and the National Independence Struggle”|ref={{harvid|Fuat|2018}}}} * {{cite journal |last=Haines |first=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676–1745) |url=https://muse.jhu.edu/article/685819 |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |volume=51 |pages=170–185 |doi=10.1353/mng.2017.0008 |ref={{harvid|Haines|2017}}}} * {{cite web |date=30 March 2021 |title=Убаши-хан: судить нельзя простить |url=https://halmgynn.ru/12527-ubashi-han-sudit-nelzya-prostit.html |website=halmgynn.ru |language=ru |ref={{harvid|Halmgynn|2021}} }}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite book |last=Hummel |first=Arthur W. |title=Eminent Chinese of the Qing Period |publisher=Berkshire Publishing Group |year=2017 |isbn=9781614728498 |page=601 |ref={{harvid|Hummel|2017}}}} * {{Cite journal |last=Galiev |first=V. Z |date=2013 |title=Усиление борьбы казахского народа против Джунгарской агрессии в начале XVIII века. |journal=Усиление борьбы казахского народа против Джунгарской агрессии в начале XVIII века. |volume=1 |issn=1814-6961 |trans-quote=Strengthening the struggle of the Kazakh people against the Dzungarian aggression at the beginning of the 18th century}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |ref={{harvid|Kadyrbaev|2023}}}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90_%D0%9A_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_2001_182_%D1%81 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Kushkumbaev|2001}}}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |publisher=Nauka |year=1983 |place=Novosibirsk |pages=18, 128 |language=ru |ref={{harvid|Kuznetsov|1983}}}} * {{cite book |last1=Martha |first1=Avery |title=The Tea Road: China and Russia Meet Across the Steppe |date=2003 |publisher=五洲传播出版社 |isbn=7508503805 |pages=206}} * {{Cite book |last=Massanov |first=N.E |title=Роль номадов евразийских степей в развитии мирового военного искусства. Научные чтения памяти Н.Э. Масанова |date=22–23 April 2010 |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |isbn=9965-23-301-2 |location=Almaty |pages=400+ |language=ru |trans-title=The Role of Nomads of the Eurasian Steppes in the Development of World Military Art: Scientific Readings in Commemoration of N. E. Massanov}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Moiseev|1991}}}} *{{Cite book |last=Noda |first=Jin |title=The Kazakh Khanates Between the Russian and Qing Empires |date=2016 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-31444-3 |location=Boston}} * {{cite web |title=Судьба калмыцкого ханства после «пыльного похода» в XVIII веке |url=https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719172819/https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-date=2023-07-19 |access-date=2023-07-19 |language=ru |ref={{harvid|Polessu|n.d.}}}} * {{cite book |last=Pozdneev |first=A. M. |title=Образцы народной литературы монгольских племён. Вып. I |date=1880 |publisher=A. M. Pozdneev |pages=148 |language=ru |trans-title=Examples of Folk Literature of the Mongolian Tribes. Issue 1 |ref={{harvid|Pozdneev|1880}}}} * {{Cite book |last=Smith |first=Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History Of Tibetan Nationalism And Sino-tibetan Relations |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |year=1997 |isbn=978-0-8133-3280-2}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{cite book |last1=Tompiev |first1=Maral |title=Эпоха обретения границ |last2=Uali |first2=Murat |year=2015 |place=Almaty |page=210 |language=ru |trans-title=The era of gaining borders |ref={{harvid|Tompiev|Uali|2015}}}} * {{cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=Ordabasy Kurultai |publisher=Kazakh encyclopedias |year=2006 |location=Almaty |pages=221–222 |ref={{harvid|Unknown|2006}}}} * {{Cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=История средней и центральной Азии в X-XIX веках, Ташкент, 1988 |date=1988 |publisher=Unknown |location=Tashkent |language=ru |trans-title=History of Central and Middle Asia in the 10th-19th centuries, Tashkent, 1988}} * {{Cite book |last=Unknown |title=Казахско-русские отношения в XVI–XVIII вв. |publisher=House of the Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1961 |publication-date=1961 |pages= |language=ru |trans-title=Kazakh-Russian relations in the 16th–18th centuries}} * {{cite web |title=From the history of Kazakhstan in the 18th century |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm |website=vostlit.info |language=ru |ref={{harvid|Vostlit|n.d.}}}} *{{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} *{{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} {{refend}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] jwi176v9cjq6lubyjr34kfhwimabgif 0 38026 855115 854815 2026-04-30T06:50:36Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855115 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dijkstra Animation.gif|thumb|right]] '''Дижикстрагийн алгоритм''', Dijkstra –ийн алгоритмыг 1956 онд Нидерландын компьютерын эрдэмтэн судлаач Edsger Dijkstra үүсгэн томъёолсон ба 1959 онд нийтлүүлсэн. Графийн хайлтийн алгоритм бөгөөд нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдвэрлэдэг. Графийн ирмэгүүд нь сөрөг биш утгатай нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдсэн бөгөөд хамгийн богино замын модыг гаргаж өгдөг. Энэ алгоритм нь хамгийн бага замыг олохдоо эхний цэгээс графын зангилаа бүрээр дайрдаг. Алгоритм нь нэг зангилаанаас өөр нэг зангилаа очих хамгийн богино замыг олохоор ажиллах ба хамгийн дөт замыг олмогц програм зогсоно. Жишээлбэл: Дижикстрагийн алгоритм нь нэг хотоос өөр нэг хотруу холбосон эхлэлийн цэг болон төгсгөлийн цэгийн хоорондох зай хамгийн богино байхаар тооцон олдог. Улмаар , хамгийн эхний богино зам бол сүлжээний шугамын протоколуудад өргөн ашигладаг, тухайлбал IS-IS ба OSPF(нээлттэй хамгийн эхний богино зам) юм. Дижикстрагийн анхны алгоритмийн бага эрэмбийг олох дараалалд O(|V2|) –ийг хэрэглэдэггүй. V нь координатын босоо тэнхлэг дэх тоо. Энэ алгоритмын санааг Leyzorek бас дэвшүүлж байсан. Бага эрэмбэтэй дараалал дээр суурилсан Fibonacci-ийн овоолго байдлаар O(|E|+|V|log|V|) томёонд хэрэгжүүлсэн. E- эрмэгийн тоо Энэ нь шинж тэмдэггүй ,сөрөг биш утгагай, нэг эхтэй ,богино замаа хамгийн хурдан мэдэх алгоритм юм. == 1.Алгоритм == [[Image:Dijkstras progress animation.gif|thumb|Illustration of Dijkstra's algorithm search for finding path from a start node (lower left, red) to a goal node (upper right, green) in a [[robotics|robot]] [[motion planning]] problem. Open nodes represent the "tentative" set. Filled nodes are visited ones, with color representing the distance: the greener, the farther. Nodes in all the different directions are explored uniformly, appearing as a more-or-less circular [[wavefront]] as Dijkstra's algorithm uses a [[consistent heuristic|heuristic]] identically equal to 0.]] Бид одоо анхны гэж нэрлэгдсэн зангилаанаас эхэлнэ. Заннгилааны зайг Y үсгээр тэмдэглэнэ. Анхны зангилаанаас Y хүртэлхийг зай гэдэг. Дижикстрагийн алгоритмаар зарим анхдагч зайн утгуудыг оноож өгдөг, алхам алхмаар сайжруулдаг. 1. Эхлээд бүх зангилаандаа анхны утгыг олгоно: Тэр нь манай анхны зангилаанаас бусад зангилаанд тодорхойгүй буюу тэг гэдэг утга өгнө. 2. Анхдагч зангилааг тухайн зангилаа болгож авна. Бүх зангилааг агуулсан зочлоогүй зангилаануудын олонлогыг үүсгэнэ. 3. Тухайн зангилааны хувьд хөрш зангилаануудад анхааран тэдрээрийг урьдчилан бодож тооцоолно. Одоогийн а зангилаа 6-ийн урттай гэж тэмдэглэгдсэн, түүний b хөрш зангилаатай холбогдсон ирмэгийн урт нь 2 бол b хүртэлх урт нь (6+2=8) болно. Хэрэв энэ зай нь өмнө b хүртэлх урьдчилсан зайнаас бага бол түүнийг дарж бичнэ. Шалгаж үзсэн ч гэсэн (зочилсон ) гэж тэмдэглээгүй бол тэр зангилаа зочлоогүй олонлогт байсаар байна. 4. Тухайн зангилааны бүх хөршүүдийг авч үзсэний дараа тухайн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглээд зочлоогүй олонлогоос хасна. Зочилсон зангилааг дахин хэзээ ч шалгахгүй. 5. Хэрвээ очих ёстой эцсийн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглэсэн бол (2 зангилааны хоорондох зам) тодорхойлогдсон, хэрэв зочлоогүй олонлог дахь зангилаануудын урьдчилсан хамгийн бага зай нь тодорхойгүй бол (төлөвлөгдсөн нэвтрэлт дууссан эсвэл анхны зангилаа болон үндсэн зочлоогүй зангилааны хооронд холбоо байхгүй байна). Тэгээд алгоритм дуусна. 6. Хамгийн бага урьдчилсан зайтай зочлоогүй зангилааг шинэ тухайн зангилаа болгоод 3-р алхам руу буцаана. == Тайлбар/description/ == :Та хотын газрын зургаас нэг газарт хүрэх хамгийн богино замыг олохын тулд анх эхлэх газар болон явах замаа тодорхойлох хэрэгтэй. Явах замаа тодорхойлохдоо: эхлэх цэгээс очих газар хүртлээ шулуунаар холбоно. Үүнийг хязгааргүй орон зайд ашиглах боломжгүй гэхдээ очоогүй газруудаа хаяглалгүй үлдээдэг.... == Ажиллах, гүйцэтгэх хугацаа == Дижикстрагын алгоритмын дээд хугацааг тооцоолохдоо төгсгөлийн тоо/E/ ба оройн тоо/V/ дүрсэлж болох ба функцээр илэрхийлэхэд |E|, |V| гэж тэмдэглэдэг. Ямарч oройн Q олонлогийн явах хугацаа О(|E|*dkq + |V|*emq) dkq ба emq нь хамгийн цөөн үйлдэл ба бага хугацаа зарах үйлдлүүд юм. Хамгиин хялбар Дижикстрагын алгоритмын хэрэглээ бол Q-г жирийн хэлхээтэй жагсаалт эсвэл цуваанд хадгалж, хамгийн бага хугацааг гаргах бол Q дэх оройнуудаас шугаман хайлт хийх юм. Энэ тохиолдолд явах хугацаа О(|E|+|V|^2)=O(|V|^2). Сийрэг граф-д Дижисктрагын алгоритмыг холбоост листэнд хийж хоёртын модны хайлт, хоёртын овоолго эсвэл фибонакын овоолгын анхдагч дарааллаар ашиглаж хамгийн бага хугацаа олохыг хурдан болгож алгоритмаа үр дүнтэйгээр шийдвэрлэсэн. Хоёртын модны хайлт эсвэл , хоёртын овоолго хэрэглэж хугацааг О((|E|+|V|)log|V|) олно. Энэ нь O(|E|log|V|)-ээр граф холбоостой үед дийлэгддэг. Энгийн хоёртын овоолго дээр О(|V|)хугацааг хэмнэхийн тулд oрой болгоны заагчийг овоолгын заагчтай хамт санах хэрэгтэй (бас анхны дараалал Q өөрчлөгдөхөд хугацаа хоцрогдолгүй байх ). Тэгэхлээр зөвхөн O(lov|V|)цаг авна. Фибонакын овоолго үүнийг O(|E|+|V|log|V|) болгож сайжруулна. Чиглэл нь тодорхой бус график зурган дээр хамгийн богино замыг шугаман хугацаанд олох боломжтой, оройнуудыг хамгийн богино хугацаанд бага зам туулхаар тооцоолон бодохдоо математикийн дүрмийн боловсруулалтыг ашигладаг. ==Тэмдэглэл== {{reflist}} == Эшлэл == * {{cite journal | authorlink = Edsger W. Dijkstra | first1 = E. W. | last1 = Dijkstra | url = http://www-m3.ma.tum.de/twiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | title = A note on two problems in connexion with graphs | journal = Numerische Mathematik | volume = 1 | year = 1959 | pages = 269–271 | ref = harv | doi = 10.1007/BF01386390 | access-date = 2013-12-06 | archive-date = 2020-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200123110037/http://www-m3.ma.tum.de/foswiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | url-status = dead }} * {{cite book | author1-link = Thomas H. Cormen | first1 = Thomas H. | last1 = Cormen | author2-link = Charles E. Leiserson | first2 = Charles E. | last2 = Leiserson | author3-link = Ronald L. Rivest | first3 = Ronald L. | last3 = Rivest | author4-link = Clifford Stein | first4 = Clifford | last4 = Stein | title = [[Introduction to Algorithms]] | edition = Second | publisher = [[MIT Press]] and [[McGraw–Hill]] | year = 2001 | isbn = 0-262-03293-7 | chapter = Section 24.3: Dijkstra's algorithm | pages = 595–601}} * {{cite conference|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|conference=25th Annual Symposium on Foundations of Computer Science|year=1984|publisher=[[IEEE]]|pages=338&ndash;346|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934|ref=harv|doi=10.1109/SFCS.1984.715934}} {{Webarchiv|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934 |wayback=20121011090757 |text=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms |archiv-bot=2026-04-30 06:50:36 InternetArchiveBot }} * {{cite journal|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|journal=Journal of the Association for Computing Machinery|volume=34|year=1987|pages=596&ndash;615|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=28874|ref=harv|doi=10.1145/28869.28874|issue=3}} * {{cite journal | first1 = F. Benjamin | last1 = Zhan | first2 = Charles E. | last2 = Noon | month =February | year = 1998 | title = Shortest Path Algorithms: An Evaluation Using Real Road Networks | journal = [[Transportation Science]] | volume = 32 | issue = 1 | pages = 65–73 | doi = 10.1287/trsc.32.1.65}} * {{cite book|first1=M.|last1=Leyzorek|first2=R. S.|last2=Gray|first3=A. A.|last3=Johnson|first4=W. C.|last4=Ladew|first5=S. R.|last5=Meaker, Jr.|first6=R. M.|last6=Petry|first7=R. N.|last7=Seitz|title=Investigation of Model Techniques &mdash; First Annual Report &mdash; 6 June 1956 &mdash; 1 July 1957 &mdash; A Study of Model Techniques for Communication Systems|publisher=Case Institute of Technology|location=Cleveland, Ohio|year=1957|ref=harv}} * {{cite journal|first1=D.E.|last1=[[Donald_Knuth|Knuth]]|title=A Generalization of Dijkstra's Algorithm|journal=[[Information Processing Letters]]|volume=6|number=1|pages=1–5|year=1977}} == Холбоос == {{linkfarm|date=September 2012}} {{Commons category|Dijkstra's algorithm}} * C/C++ ** [https://github.com/xtaci/algorithms/blob/master/include/dijkstra.h Dijkstra's Algorithm in C++] ** [http://www.boost.org/doc/libs/1_43_0/libs/graph/doc/dijkstra_shortest_paths.html Implementation in Boost C++ library] ** [https://web.archive.org/web/20141231054104/http://www.rawbytes.com/dijkstras-algorithm-in-c/ Dijkstra's Algorithm in C Programming Language] * Java ** [http://www.dgp.toronto.edu/people/JamesStewart/270/9798s/Laffra/DijkstraApplet.html Applet by Carla Laffra of Pace University] ** [https://web.archive.org/web/20200217212029/http://students.ceid.upatras.gr/~papagel/english/java_docs/minDijk.htm Visualization of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20070927234553/http://www-b2.is.tokushima-u.ac.jp/~ikeda/suuri/dijkstra/Dijkstra.shtml Shortest Path Problem: Dijkstra's Algorithm] ** [http://www.unf.edu/~wkloster/foundations/DijkstraApplet/DijkstraApplet.htm Dijkstra's Algorithm Applet] ** [http://code.google.com/p/annas/ Open Source Java Graph package with implementation of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20150307205448/http://www.stackframe.com/software/PathFinder A Java library for path finding with Dijkstra's Algorithm and example Applet] ** [https://github.com/graphhopper/graphhopper/tree/90879ad05c4dfedf0390d44525065f727b043357/core/src/main/java/com/graphhopper/routing Dijkstra's algorithm as bidirectional version in Java] * C#/.Net ** [https://web.archive.org/web/20081202152613/http://www.codeproject.com/KB/recipes/ShortestPathCalculation.aspx Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20111229201146/http://www.codeproject.com/KB/recipes/FastHeapDijkstra.aspx Fast Priority Queue Implementation of Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20180121140629/http://quickgraph.codeplex.com/ QuickGraph, Graph Data Structures and Algorithms for .NET] * [https://web.archive.org/web/20141220002741/http://optlab-server.sce.carleton.ca/POAnimations2007/DijkstrasAlgo.html Dijkstra's Algorithm Simulation] * [http://purl.umn.edu/107247 Oral history interview with Edsger W. Dijkstra], [[Charles Babbage Institute]] University of Minnesota, Minneapolis. * [http://www.cs.sunysb.edu/~skiena/combinatorica/animations/dijkstra.html Animation of Dijkstra's algorithm] * [http://bonsaicode.wordpress.com/2011/01/04/programming-praxis-dijkstra’s-algorithm/ Haskell implementation of Dijkstra's Algorithm] on Bonsai code * [http://hansolav.net/sql/graphs.html Implementation in T-SQL] * [https://web.archive.org/web/20121218050306/http://www.mathworks.com/matlabcentral/fileexchange/20025-advanced-dijkstras-minimum-path-algorithm A MATLAB program for Dijkstra's algorithm] * [https://web.archive.org/web/20140116200833/http://www.turb0js.com/a/Dijkstra%27s_Algorithm Step through Dijkstra's Algorithm in an online JavaScript Debugger] [[Ангилал:Оновчлолын алгоритм]] [[Ангилал:Граф хайлтын алгоритм]] [[Ангилал:Routing]] [[Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт]] d2c7cneq5wnlro9dszxoc1hjz56q5xq 0 38997 855142 758224 2026-04-30T08:03:24Z HorseBro the hemionus 100126 855142 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}}{{Инфобокс дайн | conflict = Адаг дулааны мөргөлдөөн | partof = [[Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд]] | date = 1936 оны 3 сарын 31–4 сарын 2 | place = [[Буйр нуур]], [[Адаг дулаан]], орчин үеийн Монгол | territory = [[Япон]] ба [[Манж-го]]гийн цэргийн довтолгоог бут цохин няцаасан тул нутаг дэвсгэрийн өөрчлөлт гараагүй. | result = Монголын ялалт | combatant1 = [[Зураг:Flag of the People's Republic of Mongolia (1924-1940).svg|22px]] [[БНМАУ]] | combatant2 = [[Зураг:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|border|22px]] [[Японы эзэнт гүрэн]]<br />[[Зураг:Flag_of_Manchukuo.svg|22px]] [[Манж-го]] | commander1 = [[Зураг:Flag of the People's Republic of Mongolia (1924-1940).svg|22px]] [[Дэмид]]<br>[[Зураг:Flag of the People's Republic of Mongolia (1924-1940).svg|22px]] [[Малж]]<br />[[Зураг:Flag of the People's Republic of Mongolia (1924-1940).svg|22px]] [[Гомбо]] | commander2 = [[Зураг:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|border|22px]]Аки Шибуя | strength1 = [[Хилийн цэрэг]], <br />[[Монголын ардын арми]]йн Баянтүмэн дэх нисэх отряд, <br />хуягт суман, <br />ЗХУ-ын хүнд пулемётын салаа, <br />5 машин бүхий отряд, <br />4 машинтай хөнгөн пулемёт бүхий моторжуулсан суман,<br /> сэлэмт салаа | strength2 = 90 [[машин]]тай 1000 [[цэрэг]], <br />12 [[танк]], <br />хуягт машин, <br /> 7 нисэх хүчин, <br />[[их буу]] | casualties1 = 13 хүн амь үрэгдэж<br>38 хүн шархдаж<br>3 хуягт эвдэрснээс 1 хуягт нь дайсанд олзлогджээ | casualties2 = 100 гаруй хүн алагдаж<br>2 танк<br>1 онгоц<br>40 гаруй машин | campaignbox = {{Campaignbox Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд}} }} '''Адаг дулааны мөргөлдөөн''' нь [[Монгол-Япон хилийн дайн]] буюу [[Япон]]/[[Манж-Го]]-[[Монгол]]/[[Зөвлөлт]]ийн хооронд болсон [[хилийн мөргөлдөөн]]ы нэг юм.[[Адаг дулаан]] гэж [[Буйр нуур]]ын зүүн хойд талд орших нутгийн нэр ажээ. Дорнод хязгаарт Халхын голын байлдааны өмнө хоёр талаас хамгийн их хүн хүч, зэвсэг техник оролцсон байлдааны ажиллагаа нь 1936 оны 3-р сард болсон Адаг дулааны орчим болсон тулгаралт билээ. Япон манжийн талаас 90 гаруй машин, 12 танк, 7 тооны нисэх онгоц бүхий 1000 гаруй хүн, монголын талаас Баянтүмэн дэх нисэх отряд, хуягт суман, ЗХУ-ын хүнд пулемётын салаагаар хүч нэмэгдүүлсэн 5 машин бүхий отряд 4 машинтай хөнгөн пулемёт бүхий моторжуулсан суман, сэлэмт салаа оролцсон байна. Энэ тулалдаанд манай талаас 13 хүн амь үрэгдэж, 38 хүн шархдаж, 3 хуягт эвдэрснээс 1 хуягт нь дайсaнд олзлогджээ. Дайсны талаас 100 гаруй хүн алагдаж, 2 танк, 1 онгоц, 40 гаруй машин жагсаалаас гарсан байна. ==Түүх== Халхын гол орчмын бүс нутаг нь Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын дунд хошуу нэртэйгээр 1689 онд байгуулагджээ. Хошууны анхны ноён нь Сэцэн хан Өмхий авга болох Илдэн тайж хэмээх Пунцаг бөгөөд 1688 оны Халх-Ойрадын дайны үед харъяат ардаа аван Манжид дагаар орсон байна. Хэрлэн Барс хотын чуулганы дэд тэргүүний 1758 оны 12-р сарын 27-ны өдрийн бичигт Илдэн засгийн хошууны нутгийг өмнө зах Хулстай, хойт зах Буйр, баруун зах Цагаан уул зүүн зах Гүн нуур хэмээн ерөнхийд нь тодорхойлсон. Монголд 1921 онд Ардын засаг тогтсоноор Илдэнвангийн хошууны нутагт байх Хөх нуурын хотгорт 1924 онд Халхгол хошууны Их хурал хуралдаж, 6 сумтайгаар Тамгын газрыг байгуулж, хошуудыг хаан ноёдын нэрээр нэрлэж байсныг өөрчилж, Хан Хэнтий уулын аймгийн “Хaлхголын хошуу” хэмээн нэрлэсэн түүхтэй. Илдэн засгийн хошууны хувьд Халх, Барга хүмүүс тус нутагт амьдарч тэдний хоорондох газар нутгийн маргаан хоёр хэсэг газар голлон гарч байжээ. Японууд 1934 оны үеэс Монгол, Баргын газар нутгийн маргалдаaныг ашиглаж эхэлсэн нь Манж-Го, Монголын хоорондох хилийг Буйр нуурт цутгах Халхын гол гэж үзэж байсан боловч Монголчууд Халх голоос зүүн чигт 16 км-н цаана орших “Номонхан” хэмээн Монгол, Манж-гогийн хилийн орчим байх уулын нэрээр нэрлэсэн тосгон хүртлэх газрыг Монгол улсын нутаг гэж үзэж байв. Японы тал 1932 оноос эхлэн тагнуул туршуулын шинжтэй үйл ажиллагаа явуулж 1936 оноос Япон, Манжийн цэрэг Монголын хилийн Улаан бургас, Булан дэрс, Адаг дулаан, Бүрд овоо, Хайлааст манхан, Халхын сүм зэргийн чиглэлээр хил зөрчин өдөөн хатгалаг хийж байлаа. 1936-1938 оны хооронд Манжуурын нутгаас Монголын хил рүү нийт 231 удаагийн халдлага хийсэн байна. Халдалгын үеэр Монгол хилчид буудах чадвараар Япончуудаас хавьгүй илүү байгаа нь тэдний гайхшлийг төрүүлж байжээ. Тиймээс япончууд монгол цэргийн бай онилох чaдварыг тусгайлан судалсан байна. Судалгаагаар Монгол хүний харааны бүхэл япон хүнийхээс 2-5 бүхлээр илүү байсан бөгөөд энэ нь өргөн, уудам орон зайд амьдардаг хэв маяг нь нөлөөлж байна гэсэн дүгнэлтэнд хүргэсэн байна. 1935 оны нэгдүгээр сард Халхын сүмийн чиглэлд болсон өдөөн хатгалга, тулгаралтын асуудлаар БНМАУ, Манж- гогийн хооронд мөн онд Зaсгийн газар хоорондын бага хурлыг хийж, хилийн асуудлыг шийдвэрлэж байх үүрэг бүхий хамтарсан хилийн комиссыг байгуулах асуудлыг хэлэлцсэн боловч тодорхой тохиролцоонд хүрч чадаагүйгээс хэлэлцээр зогссон байна. Энэхүү хэлэлцээр тасалдсанаас хойш 4 хоногийн дараа буюу 1935 оны 11-р сарын 29-нд Булан дэрсний харуулын чиглэлээр Япон-Манжгогийн цэргүүд давуу хүчээр гэнэдүүлэн дайрч, тус заставын 18 хүний амь насыг хөнөөгөөд буцаж гарчээ. 1936 он гараад уг чиглэлээр харийн түрэмгийлэгчид удаа дараа их хүчээр дайрч дорнод хилийг хамгаалагчид тэдний эсрэг олон удаа хүч тэнцвэргүй тулалдаанд орж байв. ==Шалтгаан, нөхцөл== Адаг дулааны мөргөлдөөний үндэс суурь нь Халхын сүмийн хилийн мөргөлдөөн буюу 1935 оны нэгдүгээр сараас эхэлсэн түүхтэй. Учир нь [[Монгол]]ын тал хуучин [[Цэцэн хан]] аймгийн [[хил]]ийн зааг шугмаар улсын хилийг авч үзэж байхад [[Япон]]\[[Mанж-Го]]гийн тал [[Халхын гол]]оор хилийн шугмыг тооцож байсантай холбоотой. [[Халхын сүмийн мөргөлдөөн]]ий дараа Монголын талын зэвсэгт мөргөлдөөнөөс зайлсхийж байгаа бодлогын дагуу Монголын тал Япон, Манж-Гогийн талд алдсан Халхын сүмийн хэсгийг цэрэг, зэвсгийн хүчээр эргүүлэн авах оролдлогыг хийгээгүй байна. Энэхүү бодлогыг Япончууд монголчууд хүч сул учир шууд зэвсэгт мөргөлдөөнд орох сонирхолгүй байна гэж үзэн шат дараалсан цэргийн довтолгоонуудыг хийж Х алх гол орчмын Тамсабулагийн тохойг таслан авахаар оролдож эхэлсэн байна. ==Хилийн мөргөлдөөний үйл явц== Адаг дулаан дахь манай хилийн харуулыг 1936 оны гуравдугаар сарын 31-нд Япон, Манж Гогийн 60 орчим машинтай 1000 ор чим цэ рэг найман танкаар хүч хавс ран довтолсноор найман цаг орчим үргэлжилсэн ширүүн тулалдааны үед дайсны хоёр танкийг устгах үүргийг YI дивизийн штабын дарга Гомбоос авсан төлөөлөгч Д.Чүлтэмсүрэн тасаг цэрэг удирдан галын дундуур тойрон бүслэх замаар давшиж ар талд нь гармагц цэргүүдээ хориглолтод оруулаад бага даргынхаа хамт танкан дээр нь гарч, экипажийг бууж өгөхийг шаардахад хариу эсэргүүцсэн тул уг танкийг винтовын бөмбөгөөр дэлбэлж устгажээ. Энэ мэтичлэн Монголын цэргүүд Дэмбэрэл, Шагдарсүрэн нарын зоригт нисгэгчдийн агаарын хүчний дэмжлгтэйгээр 3 өдрийн тулалдаанаар япон-манж-гогийн цэргүүдийг БНМАУ-ын нутаг дэвсгэрээс үлдэн хөөж гаргасан байна. ==Мөргөлдөөны дараах байдал, хилийн хэлэлцээр== Хилийн будлианыг зохицуулахын тулд талууд [[БНМАУ]] ба [[Манж-Го]]гийн хооронд [[хилийн хэлэлцээр]] эхэлсэн байна. Энэхүү хэлэлцээр нь 1935 оны 6 сарын 3-наас 1937 оны 9 сарын 13 хүртэл үргэлжилсэн түүхэнд [["Манжуурын бага хурал"]] гэж нэрлэгджээ. [[Манжуурын бага хурал]] нь гурван удаа хуралдсан байна. Тус хэлэлцээрийн анхдугаар бага хурлын төлөөлөгчдийн [[Монгол]]ын талын тэргүүнээр [[Бүх цэргийн жанжны орлогч]] [[Гончигийн Самбуу]], [[МАХЦ]]-ийн II [[корпусын дарга]] [[Гомбожавын Дамба]], [[нарийн бичгийн дарга]]ар [[Онход Жамъяан]]гийн [[Догсүрэн]],комендантаар [[Цэргийн явдлын яам]]ны ажилтан [[Чимэгийн Жагван]], шуудан зөөгчөөр [[Дотоод явдлын яам]]ны тасгийн дарга [[Нэрэндоогийн Чимэддорж]], Самбуугийн хувийн нарийн бичгийн даргаар [[Жанлавын Лувсандэндэв]],[[хятад хэл]]ний [[орчуулагч]]аар [[Үйлдвэрчний төв зөвлөл]]ийн орчуулагч [[Журамт]], [[орос хэл]]ний орчуулагч нэг, шифр утасны орчуулагч нэг, тэнд үйлчлэх [[жолооч]] хоёр, шуудангийн жолооч нэг, нийт 13 хүний бүрэлдэхүүнтэй төлөөлөгч ажилласан байна. [[Манж-Го]]гийн талаас [[Хойд Хянган муж]]ийн [[захирагч]] [[Лин Шинь]] тэргүүтэй тус мужийн сэргийлэи хамгаалах цэргийн дарга, [[хошууч генерал]] [[Үржин Гармаоев]], [[Манж-Го]] улсын [[Гадаад явдлын яам]]ны Засгийн хэлстийн дарга [[Шинжи Жин И]],[[Хайлаарын тагнуулын байгууллагын дарга]] [[Цай Тэн Жин Рүй]] болон [[Манж-Го]]гийн төлөөлөгчдийг дагалдан [[Манж-Го]] улсын Гадаад явдлын яамны [[зөвлөх]], [[Япон]]ы Гадаад явдлын яамны хэрэг эрхлэх газрын ажилтан [[Канки]], Цэргийн явдлын яамны зөвлөх [[Сайто]],ажилтан [[Сакурай]], орчуулагч [[Иногүчи]], Монгол Засгийн яамны хэрэг эрхлэх тушаалтан [[Жүнжүүржав]] (япон хэлний орчуулагч, холбоо баригч), [[Хадаа]], Хайлаарын цагдаагийн газрын салааны дарга [[Чүн Дэй]] болон нарийн бичгийн даргаар [[Хуа Минтай]], Хойд Хянган мужийн сэргийлэн хамгаалах яамны ажилтан [[Жү Кавсан Зан]] (монгол хэлний орчуулагч, холбоо баригч), Хойд Хянган мужийн сэргийлэн хамгаалах яамны орчуулагч [[Эрхэмбаяр]] болон хурлын тэмдэглэгчид зэрэг арваад хүн оролцсон байна. Манжуурын бага хурлаар [[Хилийн мөргөлдөөн]] болсон нутгууд нь хэний нутаг болохыг шийдэх, хилийн шугамыг нягтлан тогтоох гэсэн хоёр үндсэн асуудал хэлэлцсэн боловч тодорхой үр дүнд хүрээгүй байна. Хэлэлцээнд оролцсон Монголын талын төлөөлөгчдийг [[Зөвлөлт]]ийн талаас хардаж улмаар [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)]]ийн үед хилс хэргээр хэлмэгдүүлсэн байна Мөн [[Манж-Го]]гийн талыг ахлан оролцсон Хойд Хянган мужийн захирагч [[Лин Шинь]] тэргүүтэй төлөөлөгчдийг [[япон]]чууд хардаж буруутгаж буудан хороосон байна. == Урлагийн бүтээлүүд == * [[Дайсны цэргүүдээ сонсоцгоо! ]]УСК * [[Хүний мөр]] УСК * [[Хүн чулууны нулимс]] УСК * [[Зарлаагүй дайны оршил]] УСК * [[Нар хиртсэн жил]] УСК * [[Хар цас]] найраглал * [[Босго тотго]] УСК == Түүнчлэн үзэх == * [[Халхын сүмийн мөргөлдөөн]] * [[Халхын голын байлдаан]] * [[Манжуурын бага хурал]] * [[Манжуурт хийсэн Зөвлөлтийн цэргийн ажиллагаа]] == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [https://web.archive.org/web/20091230134459/http://www-cgsc.army.mil/carl/resources/csi/drea2/drea2.asp#86a Номонхан: Япон-ЗХУ-ын тактикийн байлдаан, 1939] * [http://www.lib.utexas.edu/maps/ams/manchuria/txu-oclc-6614368-nl50-3.jpg Халхын голын байлдааны газрын зураг] * [http://books.google.de/books?id=SIAwKiNRmrAC&pg=PA156#v=onepage&q&f=false Alvin D. Coox: ''Nomonhan: Japan Against Russia 1939'', Stanford 1985, p. 156/157.] * [http://books.google.de/books?id=rgkSxFpKmIsC&pg=PA415#v=onepage&q&f=false John Erickson: ''The Soviet High Command: A Military-political History, 1918-1941'', London 1962, p. 415.] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын оролцсон дайн тулаан]] [[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] [[Ангилал:Дайнууд]] [[Ангилал:Хил хамгаалалтын түүх]] [[Ангилал:Хилийн мөргөлдөөн]] l59hlxlqaphsfq3h8q4cq1m7z0junof 0 39334 855057 828835 2026-04-30T04:28:40Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855057 wikitext text/x-wiki {{short description|Балканы хойгт амьдардаг Өмнөд Слав угсаатны бүлэг}} {{About|Өмнөд Слав угсаатны бүлгийн|Дундад зууны түрэг аймгийг|Булгарчууд}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Болгарчууд | native_name = българи<br />{{small|bŭlgari}} | image = | caption = | population = {{circa}} '''9 сая'''<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&pg=PA271 |title=Native Bulgarian people's of the World |isbn=9781317464006 |last1=Данвер |first1=Стивен Л. |date=2015-03-10 |publisher=Routledge |access-date=2025-05-27 |archive-date=2023-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928200421/https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&pg=PA271#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name=Cole>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M9fDifnkMJMC&pg=PA55|title=Ethnic Groups of Europe: An Encyclopedia|isbn=9781598843033|last1=Коул|first1=Жеффри Э.|author-link1=Жеффри Коул|date=2011-05-25|publisher=Abc-Clio|access-date=2025-05-27|archive-date=2023-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230928200421/https://books.google.com/books?id=M9fDifnkMJMC&pg=PA55|url-status=live}}</ref> [[File:Map of the Bulgarian Diaspora in the World.svg|center|frameless|260x260px]] | popplace = {{flagcountry|Болгар}} 5,118,494 (2021)<ref>Етнокултурни характеристики на населението към 7 септември 2021 година, [https://www.nsi.bg/bg/content/19874/прессъобщение/етнокултурни-характеристики-на-населението-към-7-септември-2021-година НСИ.]</ref> | region1 = {{flagcountry|Герман}} | pop1 = 436,860 (2023) | ref1 = <ref>{{cite web |url=https://www.destatis.de/DE/Publikationen/Thematisch/Bevoelkerung/MigrationIntegration/AuslaendBevoelkerung2010200167004.pdf?__blob=publicationFile |title=Bevölkerung und Erwerbstätigkeit – Ausländische Bevölkerung, Ergebnisse des Ausländerzentralregisters (2020) |access-date=2025-05-27 |archive-date=2017-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915102254/https://www.destatis.de/DE/Publikationen/Thematisch/Bevoelkerung/MigrationIntegration/AuslaendBevoelkerung2010200167004.pdf?__blob=publicationFile |url-status=live }}</ref> | region3 = {{flagcountry|Украин}} | pop3 = 204,574–500,000 (2001) | ref3 = <ref>{{cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=20&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=2|title=Украины 2001 оны хүн амын тооллого|publisher=ukrcensus.gov.ua|access-date=2025-05-27|archive-date=2018-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180626111744/http://2001.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=20&rz=1_1&rz_b=2_1|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Украин дахь болгарчууд|url=http://www.parliament.bg/bg/news/ID/2098|website=Bulgarian Parliament|access-date=2025-05-27|language=bg|archive-date=2019-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190911071205/http://www.parliament.bg/bg/news/ID/2098|url-status=live}}</ref> | region4 = {{flagcountry|Аргентин}} | pop4 = 70-80,000 (2020) | ref4 = <ref>{{cite web|url=https://www.24chasa.bg/bulgaria/article/8405931|title=Идва ли краят на изнасянето от България?|website=24chasa.bg|access-date=2025-05-27|language=bg|archive-date=2022-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220713140059/https://www.24chasa.bg/bulgaria/article/8405931|url-status=live}}</ref> | region5 = {{flagcountry|Испани}} | pop5 = 300,000 (2017) | ref5 = <ref>{{cite web|url=http://www.ine.es/jaxi/Datos.htm?path=/t20/e245/p04/provi/l0/&file=00000010.px|title=TablaPx|website=Ine.es|access-date=2025-05-27|archive-date=2017-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525083953/http://www.ine.es/jaxi/Datos.htm?path=%2Ft20%2Fe245%2Fp04%2Fprovi%2Fl0%2F&file=00000010.px|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=FXvYAQAAQBAJ&q=bulgarians+in+spain+350000&pg=PA56 |title=Migration from and towards Bulgaria 1989–2011 |page=56 |date=2013-11-01 |access-date=2025-05-27 |isbn=9783865965202 |last1=Димитрова |first1=Таня |last2=Кал |first2=Теде |publisher=Frank & Timme GmbH |author2-link=Теде Кал |archive-date=2023-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928200423/https://books.google.com/books?id=FXvYAQAAQBAJ&q=bulgarians+in+spain+350000&pg=PA56#v=snippet&q=bulgarians%20in%20spain%20350000&f=false |url-status=live }}</ref> | region6 = {{flagcountry|АНУ}} | pop6 = 300,000 (2016) | ref6 = <ref>{{cite web |url=https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_16_1YR_B04006&prodType=table |title=2016 American Community Survey 1-Year Estimates |website=Factfinder.census.gov |access-date=2025-05-27 |archive-url=https://archive.today/20200214060948/https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_16_1YR_B04006&prodType=table |archive-date=2020-02-14 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=VQ1zAwAAQBAJ&q=bulgarian+descent+united+states&pg=PA404 |title=Multicultural America: A Multimedia Encyclopedia |page=404 |date=2013-08-15 |access-date=2025-05-27 |isbn=9781452276267 |last1=Кортес |first1=Карлос Э |publisher=SAGE Publications |archive-date=2023-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928200421/https://books.google.com/books?id=VQ1zAwAAQBAJ&q=bulgarian+descent+united+states&pg=PA404#v=snippet&q=bulgarian%20descent%20united%20states&f=false |url-status=live }}</ref> | region7 = {{flagcountry|Нэгдсэн Хаант Улс}} | pop7 = 86,000 (2020-2021) | ref7 = <ref>{{cite web|title=Population of the UK by country of birth and nationality – Office for National Statistics|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/internationalmigration/datasets/populationoftheunitedkingdombycountryofbirthandnationality|website=Ons.gov.uk|language=en|access-date=2025-05-27|archive-date=2020-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201226192810/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/internationalmigration/datasets/populationoftheunitedkingdombycountryofbirthandnationality|url-status=live}}</ref> | region8 = {{flagcountry|Молдав}} ([[Транснистр]]ийг оруулан) | pop8 = 79,520 (2004) | ref8 = <ref>{{cite web |url=http://www.statistica.md/pageview.php?l=en&idc=295&id=2234 |title=Үндэсний статистикийн товчоо // Хүн амын тооллого 2004 он |website=Statistica.md |date=2009-09-30 |access-date=2025-05-27 |archive-date=2010-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101114023835/http://www.statistica.md/pageview.php?l=en&id=2234&idc=295 |url-status=live }}</ref> | region9 = {{flagcountry|Бразил}} | pop9 = 74,000 (2016) | ref9 = <ref>De acordo com dados do Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística (IBGE), cerca de 62.000 brasileiros declararam possuir ascendência búlgara no ano de 2006, o que faz com que o país abrigue a nona maior colônia búlgara do mundo.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.btv.bg/news/svetut/story/340509213-Braziliya_prezidentski_izbori_i_Dilma_Rusef.html|title=bTV – estimate for Bulgarians in Brazil|language=bg|publisher=btv.bg|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101011093705/http://www.btv.bg/news/svetut/story/340509213-Braziliya_prezidentski_izbori_i_Dilma_Rusef.html|archive-date=2010-10-11|df=dmy-all}}</ref> | region10 = {{flagcountry|Грек}} | pop10 = 72,893–300,000 (2015) | ref10 = <ref name="worldmigration"/><ref name="Брой на българите в чужбина по данни от МВнР по ЗДОИ">{{cite web|title=3 млн. българи са напуснали страната за последните 23 години|url=http://m.btvnovinite.bg/article/bulgaria/3-mln-balgari-sa-napusnali-stranata-za-poslednite-23-godini.html|website=bTV, Гадаад харилцааны яамны ишлэл|access-date=2025-05-27|archive-date=2017-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171212193624/http://m.btvnovinite.bg/article/bulgaria/3-mln-balgari-sa-napusnali-stranata-za-poslednite-23-godini.html|url-status=dead}}</ref> | region12 = {{flagcountry|Итали}} | pop12 = 58,620–120,000 (2016) | ref12 = <ref name="Италианските българи">{{cite news |title=Италианските българи |url=http://www.24chasa.bg/Article.asp?ArticleId=2260541 |language=bg |newspaper=24 Chasa |access-date=2025-05-27 |archive-date=2014-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140206140115/http://www.24chasa.bg/Article.asp?ArticleId=2260541 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://demo.istat.it/str2016/index.html|title=Statistiche demografiche ISTAT|website=demo.istat.it|access-date=2025-05-27|archive-date=2017-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707030714/http://demo.istat.it/str2016/index.html|url-status=live}}</ref> | region13 = {{flagcountry|Нидерланд}} | pop13 = 50,305 (2022) | ref13 = <ref>{{cite web|title=Bevolking; geslacht, leeftijd, generatie en migratieachtergrond, 1 januari|url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37325/table?ts=1584306247468|publisher=Статистикийн төв товчоо (CBS)|language=nl|date=2021-07-22|access-date=2025-05-27|archive-date=2017-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803035505/https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37325/table?ts=1584306247468|url-status=live}}</ref> | region14 = {{flagcountry|Канад}} | pop14 = 30,485–70,000 (2011) | ref14 = <ref name="Брой на българите в чужбина по данни от МВнР по ЗДОИ"/><ref>{{cite web|url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?TABID=2&LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=1118296&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=&D1=0&D2=0&D3=0&D4=0&D5=0&D6=0|title=2011 National Household Survey: Data tables|work=[[Канадын статистикийн алба]]|access-date=2025-05-27|date=2013-05-08|archive-date=2018-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224190955/https://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?TABID=2&LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=1118296&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=&D1=0&D2=0&D3=0&D4=0&D5=0&D6=0%20|url-status=live}}</ref> | region15 = {{flagcountry|Бельги}} | pop15 = 46,876 (2020) | ref15 = <ref>{{cite web|url=http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/social-issues-migration-health/international-migration-outlook-2016_migr_outlook-2016-en#.Wi-aV1Vl_X4|title=International Migration Outlook 2016 – OECD READ edition|website=OECD iLibrary|access-date=2025-05-27|archive-date=2018-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180302070255/http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/social-issues-migration-health/international-migration-outlook-2016_migr_outlook-2016-en#.Wi-aV1Vl_X4|url-status=live}}</ref> | region16 = {{flagcountry|Франц}} | pop16 = 30,000–80,000<ref>{{Cite web|url=http://www.mfa.bg/bg/72/pages/view/4938|archive-url=https://web.archive.org/web/20100723212620/http://www.mfa.bg/bg/72/pages/view/4938 |archive-date=2010-07-23 |title=Министерство на външните работи }}</ref> | ref16 = <ref name="worldmigration">{{cite web|title=World Migration|url=https://www.iom.int/world-migration|website=Олон улсын цагаачлалын байгууллага|language=en|date=2015-01-15|access-date=2025-05-27|archive-date=2019-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190501120652/https://www.iom.int/world-migration|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=FXvYAQAAQBAJ&q=bulgarians+in+france+number&pg=PA39|title=Migration from and towards Bulgaria 1989–2011|page=39|isbn=9783865965202|last1=Димитрова|first1=Таня|last2=Кал|first2=Теде|date=2013-11-01|publisher=Frank & Timme GmbH|access-date=2025-05-27|archive-date=28 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230928200421/https://books.google.com/books?id=FXvYAQAAQBAJ&q=bulgarians+in+france+number&pg=PA39#v=snippet&q=bulgarians%20in%20france%20number&f=false|url-status=live}}</ref> | region17 = {{flagcountry|Австри}} | pop17 = 25,686 (2017) | ref17 = <ref>{{cite web|url=http://www.statistik.at/web_de/statistiken/menschen_und_gesellschaft/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur/bevoelkerung_nach_staatsangehoerigkeit_geburtsland/index.html|title=Bevölkerung nach Staatsangehörigkeit und Geburtsland|author=STATISTIK AUSTRIA|website=Statistik.at|access-date=2025-05-27|archive-date=2015-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904084134/http://www.statistik.at/web_de/statistiken/menschen_und_gesellschaft/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur/bevoelkerung_nach_staatsangehoerigkeit_geburtsland/index.html|url-status=live}}</ref> | region18 = {{flagcountry|Орос}} | pop18 = 24,038–330,000 (2010) | ref18 = <ref name=Cole/><ref>{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls|format=XLS|title=Оросын 2010 оны хүн амын тооллого|language=ru|website=Gks.ru|access-date=2025-05-27|archive-date=2020-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200430081656/https://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls|url-status=live}}</ref> | region19 = {{flagcountry|Кипр}} ([[Умард Кипр]]ийг хасан) | pop19 = 19,197 (2011) | ref19 = <ref>{{cite web|url=http://www.cystat.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/All/732265957BAC953AC225798300406903?OpenDocument&sub=2&sel=1&e=|title=Киприйн 2011 оны хүн амын тооллого|website=Cystat.gov.cy|access-date=2025-05-27|archive-date=2013-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115100623/http://www.cystat.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/All/732265957BAC953AC225798300406903?OpenDocument&sub=2&sel=1&e=|url-status=dead}}</ref> | region20 = {{flagcountry|Серби}} | pop20 = 12,918 (2022) | ref20 = <ref>{{cite web|url=https://www.stat.gov.rs/vesti/20230428-konacnirezpopisa/|title=Сербийн 2022 оны хүн амын тооллого|publisher=Бүгд Найрамдах Серб Улсын статистикийн алба|access-date=2025-05-27|archive-date=2023-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230608013816/https://www.stat.gov.rs/vesti/20230428-konacnirezpopisa/|url-status=live}}</ref> | region21 = {{flagcountry|Чех}} | pop21 = 12,250 (2016) | ref21 = <ref>{{cite web |url=https://www.czso.cz/documents/11292/27914491/1612_c01t14.pdf/4bbedd77-c239-48cd-bf5a-7a43f6dbf71b?version=1.0 |title=Foreigners by category of residence, sex, and citizenship as of 31 December 2016 |publisher=[[Чехийн статистикийн алба]] |access-date=2025-05-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019165732/https://www.czso.cz/documents/11292/27914491/1612_c01t14.pdf/4bbedd77-c239-48cd-bf5a-7a43f6dbf71b?version=1.0 |archive-date=2017-10-19 |df=dmy-all}}</ref> | region22 = {{flagcountry|Дани}} | pop22 = 9,955 (2018) | ref22 = <ref>{{cite web|url=https://www.statbank.dk/FOLK2|title=Population by country of origin|website=statbank.dk|access-date=2025-05-27|archive-date=07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200705022158/https://www.statbank.dk/FOLK2|url-status=live}}</ref> | region23 = {{flagcountry|Швед}} | pop23 = 6,257–9,105 (2016) | ref23 = <ref>{{cite web|title=Utrikes födda efter födelseland, kön och år|url=http://www.statistikdatabasen.scb.se/pxweb/en/ssd/?rxid=4c44940c-9fa6-4527-95e2-3918c60a0668|website=Scb.se|publisher=Statistiska Centralbyrån|access-date=2025-05-27|archive-date=2020-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200813151407/http://www.statistikdatabasen.scb.se/pxweb/en/ssd/?rxid=4c44940c-9fa6-4527-95e2-3918c60a0668|url-status=live}}</ref> | region24 = {{flagcountry|Норвеги}} | pop24 = 6,752–8,180 (2017) | ref24 = <ref>{{cite web|url=http://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/innvbef|title=Many new Syrian immigrants|website=Ssb.no|access-date=2025-05-27|archive-date=2020-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20201123190440/https://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/innvbef|url-status=live}}</ref> | region25 = {{flagcountry|Швейцар}} | pop25 = 8,588 (2017) | ref25 = <ref>{{cite web|last1=statistique|first1=Office fédéral de la|title=Хүн ам|url=https://www.pxweb.bfs.admin.ch/pxweb/fr/px-x-0103010000_116/px-x-0103010000_116/px-x-0103010000_116.px|website=Bfs.admin.ch|language=fr|access-date=2025-05-27|archive-date=2020-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001165213/https://www.pxweb.bfs.admin.ch/pxweb/fr/px-x-0103010000_116/px-x-0103010000_116/px-x-0103010000_116.px|url-status=live}}</ref> | region26 = {{flagcountry|Португал}} | pop26 = 7,019–12,000 (2016) | ref26 = <ref>{{cite web|url=http://sefstat.sef.pt/Docs/Rifa2016.pdf|title=Португалийн Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн - 2013 онд гадаадын иргэд|language=pt|website=Sefstat.sef.pt|access-date=2011-04-16|archive-date=2017-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828172956/http://sefstat.sef.pt/Docs/Rifa2016.pdf|url-status=live}}</ref><ref name=SABA/> | region27 = {{flagcountry|Румын}} | pop27 = 5,975 (2021) | ref27 = <ref>{{cite web|format=XLS|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_TAB_11.xls|title=Румыны 2011 оны хүн амын тооллого|language=ro|website=Edrc.ro|access-date=2025-05-27|archive-date=2022-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20221230125029/https://insse.ro/cms/sites/default/files/com_presa/com_pdf/cp-date-provizorii-rpl_2.pdf|url-status=dead}}</ref> | region28 = {{flagcountry|Австрали}} | pop28 = 5,436 (2011) | ref28 = <ref>{{cite web|url=https://www.border.gov.au/ReportsandPublications/Documents/research/people-australia-2013-statistics.pdf|title=Австралийн 2011 оны хүн амын тооллого|website=Abs.gov.au|access-date=2025-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170417222156/https://www.border.gov.au/ReportsandPublications/Documents/research/people-australia-2013-statistics.pdf|archive-date=2017-04-17|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> | region29 = {{flagcountry|Казахстан}} | pop29 = 5,788 (2023) | ref29 = <ref>{{cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2023.htm |title=Казахстаны угсаатны бүтэц 2023 (2021 оны тооллогоор) |last=Беспятов |first=Тим |website=Pop-stat |df=dmy-all }}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | region30 = {{flagcountry|Өмнөд Африк}} | pop30 = 4,224–20,000 (2015) | ref30 = <ref name="worldmigration"/><ref>{{cite web|url=http://www.mfa.bg/bg/113/pages/view/5163|title=Болгарын Гадаад хэргийн яам – Өмнөд Африк дахь болгарчууд|language=bg|website=Mfa.bg|access-date=2025-05-27|archive-date=2012-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117234240/http://www.mfa.bg/bg/113/pages/view/5163|url-status=live}}</ref> | region31 = {{flagcountry|Унгар}} | pop31 = 4,022 (2016) | ref31 = <ref name="KSH">{{cite book|last=Vukovich|first=Gabriella|url=http://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/idoszaki/mikrocenzus2016/mikrocenzus_2016_12.pdf|title=Mikrocenzus 2016 – 12. Nemzetiségi adatok|trans-title=2016 microcensus – 12. Ethnic data|language=hu|publisher=Унгарын статистикийн төв газар|location=Будапешт|year=2018|access-date=2025-05-27|isbn=978-963-235-542-9|archive-date=2022-10-09|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/idoszaki/mikrocenzus2016/mikrocenzus_2016_12.pdf|url-status=live}}</ref> | region32 = {{flagcountry|Умард Македон}} | pop32 = 3,504 (2021) | ref32 = | region33 = {{flagcountry|Финланд}} | pop33 = 2,840 (2018) | ref33 = <ref>{{Cite web|url=http://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/fi/StatFin/StatFin__vrm__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11rl.px/table/tableViewLayout1/?rxid=726cd24d-d0f1-416a-8eec-7ce9b82fd5a4|title=Väestö 31.12. Muuttujina Maakunta, Kieli, Ikä, Sukupuoli, Vuosi ja Tiedot|access-date=2025-05-27|archive-date=2021-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210407133215/https://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/fi/StatFin/StatFin__vrm__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11rl.px/?rxid=726cd24d-d0f1-416a-8eec-7ce9b82fd5a4|url-status=dead}}</ref> | region34 = {{flagcountry|Словак}} | pop34 = 1,552 (2021) | ref34 = <ref>{{Cite web |title=SODB2021 - Obyvatelia - Základné výsledky |url=https://www.scitanie.sk/obyvatelia/zakladne-vysledky/struktura-obyvatelstva-podla-narodnosti/SR/SK0/SR |access-date=2025-05-27 |website=www.scitanie.sk |archive-date=2022-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531025903/https://www.scitanie.sk/obyvatelia/zakladne-vysledky/struktura-obyvatelstva-podla-narodnosti/SR/SK0/SR |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=SODB2021 - Obyvatelia - Základné výsledky |url=https://www.scitanie.sk/obyvatelia/zakladne-vysledky/struktura-obyvatelstva-podla-dalsej-narodnosti/SR/SK0/SR |access-date=2025-05-27 |website=www.scitanie.sk |archive-date=2022-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220715111536/https://www.scitanie.sk/obyvatelia/zakladne-vysledky/struktura-obyvatelstva-podla-dalsej-narodnosti/SR/SK0/SR |url-status=live }}</ref> | region35 = {{flagcountry|Словени}} | pop35 = 1,500 (2011) | ref35 = | region36 = {{flagcountry|Албани}} | pop36 = 7,057 (2023 оны тооллого) | ref36 = <ref name="Census 2023">{{cite web |publisher=[[Статистикийн хүрээлэн (Албани)|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=Population and Housing Census 2023|url=https://shqiptarja.com/uploads/ckeditor/667eb96647c4bcens-2023.pdf}}</ref> | langs = [[Болгар хэл]] | rels = Голдуу [[Үнэн алдартны шашин|Үнэн алдартны христийн шашин]]<br />([[Болгарын Ортодокс сүм]]), цөөнх [[Ислам]] ([[Болгарын мусульманчууд]]), [[Католик сүм|Католик]], [[Простестант урсгал|Протестант]], [[Шашингүйн үзэл|Шашингүй]] | related = Бусад [[Өмнөд Славууд]], ялангуяа [[Македончууд]],<ref name="DictEastEur"/> [[Грекийн Македонийн слав хэлээр ярьдаг хүмүүс]] болон [[Серби]] дэх [[Торлак]]. }} '''Болгарчууд''' — [[Балканы хойг]]ийн [[Болгар улс]]ын үндсэн хүн ам, [[өмнөд слав]]<ref>[https://www.britannica.com/topic/Slav Слав]</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=NwvoM-ZFoAgC&pg=PA134&dq=&hl=bg&ei=kPIOTYvSLIyOjAeVn6C9Dg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CD0Q6AEwBQ#v=onepage&q=&f=false |title=One Europe, many nations: a historical dictionary of European national groups, James Minahan, Greenwood Publishing Group, 2000, ISBN 0-313-30984-1, pp. 134 – 135 |publisher=Google Books |accessdate=2011-11-13}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.academia.edu/32675557/Cultural_Proximity_of_the_Slavic_Nations |title=Славрын үндэстнүүдийн соёлын орчин |access-date=2018-08-26 |archive-date=2019-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208053220/https://www.academia.edu/32675557/Cultural_Proximity_of_the_Slavic_Nations |url-status=dead }}</ref> хэл-угсааны [[ард түмэн]], 7 сая гаруй хүнтэй [[үндэстэн]]. == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commonscat|People of Bulgaria|Болгарчууд}} ==Зүүлт== {{лавлах холбоос}} {{Слав угсаатан}} [[Ангилал:Болгарчууд| ]] [[Ангилал:Европ дахь угсаатан]] [[Ангилал:Слав төрлийн хэлт угсаатан]] [[Ангилал:Болгар дахь угсаатан]] [[Ангилал:Албани дахь угсаатан]] [[Ангилал:Грек дэх угсаатан]] [[Ангилал:Молдав дахь угсаатан]] [[Ангилал:Серби дэх угсаатан]] [[Ангилал:Умард Македон дахь угсаатан]] [[Ангилал:Турк дэх угсаатан]] [[Ангилал:Украин дахь угсаатан]] t6da0s1orkhjfkodonczx08bf8yvifd 0 39621 855082 640150 2026-04-30T05:30:28Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855082 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable float-right" style="float:right; 16em; background:#FFFFFF; margin-top:0;" |- ! colspan="2"| Ерөнхий мэдээлэл |- | Бүс нутаг: || Төв бүс |- | Захиргааны төв: || [[Габрово]] |- | Газар нутаг: || 2.023 км² |- | Хүн ам: | 127.461 |- | Хүн амын нягтрал: || 63,0 хүн км² тутамд |- | [[Болгарын нутаг дэвсгэрийн нэгжийн статистикийн бүртгэл|НДНСТ:БГ]]-Код: || BG322 |- ! colspan="2"| Газрын зураг |- |colspan="2"| {{Imagemap Болгар1|Gabrovo in Bulgaria.svg|299px}} |} '''Габрово аймаг''' (дуудах нь [га́бров], [[болгараар]] Област Габрово) 2023 км² талбай газар, 122,702 хүнтэй (2011 он) [[Болгар|Болгарын]] газар зүйн хувьд төвдөө орох [[аймаг]] юм.<ref>{{Webarchiv|url=http://pop-stat.mashke.org/bulgaria-division.htm |wayback=20171113015521 |text=Хүн амын 2011 оны тооллогын дүн |archiv-bot=2026-04-30 05:30:28 InternetArchiveBot }}.</ref> == Хотууд == {| | valign="top" | {| class="wikitable sortable" ! style="background:#FFFACD;" | Хот ! style="background:#FFFACD;" | Хүн ам<br /><small>(2004/2005)</small> |- | [[Дряново]] | align="right" |9161 |- | [[Габрово]] | align="right" |72.352 |- | [[Плачковци]] | align="right" |2146 |- | [[Севлиево]] | align="right" |27.654 |- | [[Трявна]] | align="right" |11.628 |- |- |} |} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Gabrovo Province‎|Аймгийн зургийн цомог}} == Эшлэл == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Габрово аймаг| ]] [[Ангилал:Болгарын аймаг]] 5f6wszaiop9ggc7ezmf6vtv9xya7urs 0 42518 855086 833200 2026-04-30T05:33:39Z HorseBro the hemionus 100126 855086 wikitext text/x-wiki {{Short description|Historic state}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = Хальмг хана улс | conventional_long_name = Халимагийн хаант улс | common_name = Халимагийн хаант улс | government = [[Хаант засаглал]] | title_leader = | leader1 = [[Хо өрлөг]] | year_leader1 = 1644 онд нас барсан | leader2 = [[Аюук хан]] | year_leader2 = 1669–1724 | year_start = | year_end = | event_start = Байгуулагдсан | date_start = 1630 | event_end = Оросод эзлэгдсэн | date_end = 1771 | p1 = Оросын Царьт Улс | flag_p1 = Flag of Oryol ship (variant).svg | p2 = Ногайн орд | flag_p2 = Nogai flag.svg | s1 = Оросын Хаант Улс | flag_s1 = Flag of Russia.svg | image_flag = File:Flag of the Kalmyk Khanate.svg | flag_size = 100px | flag_border = no | flag_type = | coa = | image_map = Mongolia XVII.png | image_map_caption = Халимаг хаант улсын газар нутаг XVII зуунд | capital = [[Аюук ханы ордон]] (1697–1724) | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Гэлүг]], [[Карма кагью]]) | common_languages = [[Халимаг хэл|Ойрад]], [[Орос хэл|Орос]] }} {{Загвар:Монголчуудын түүх}} '''Халимагийн хант улс''' ([[Халимаг хэл|халимаг]]. ''Хальмг хана улс'') нь 1630 онд [[Ижил мөрөн]]д байгуулагдсан [[халимаг]]ийн улс юм. Халимаг XVII—XVIII зуунд [[Оросын Хаант Улс]]ын бүрэлдэхүүнд орсон байв. == Түүх == [[Файл:Pays des calmoucs.gif|thumb|Халимагуудын улс. 1706 онд Guillaume Delisle-ийн эмхэтгэсэн Тартарийн газрын зургийн фрагмент]] [[Ойрад]] хэт томорсноос болоод бэлчээрийн хүрэлцээ дутагдан [[Торгууд]]ууд XVII зууны эхээр л шинэ соргог бэлчээрийн эрэлд гарсан нь түүхэн эх сурвалжуудад үлджээ. Тэд [[Сибирь|Сибирийн нутаг]] бэлчээрийг хараандаа авч, 1613 онд 4 мянган хүнээс бүрдсэн хайгуулын ангийг [[Урал гол]] тийш илгээжээ. Тэд цаашилсаар [[Алтан Орд]]ын үед хэсэг хугацаанд төр барьж байсан Нохойн удмынхан болох ногайчуудын нутагладаг [[Ижил мөрөн]] хүрчээ. Торгуудууд ногайчуудыг нутгаас нь хүчээр шахсан тул цаадуул нь [[Азовын тэнгис]] хүрч хорогдоод, хожим нь бас л Алтан Ордын нэг тасархай [[Крымын ханлиг|Крымын хаанаас]] хамгаалал хүсчээ. 1630 оноос торгуудын толгойлогч [[Хо өрлөг]] нутгийн олноо дагуулан Ижил мөрөн тийш нүүв. Ямар шалтгаантай байсан талаар хэд хэдэн янз тайлбар байдаг. Халимагийн хураангуй түүх-д бичсэнээр Дөрвөн Ойрадын самуурал болсонд Торгуудын тайш болсон Хо өрлөг: Ингэж бие биесээ хядаж албатаа алдаж байхаар алс холын газар одож, харийн улсын хажууд ойрхон хүрч суугаад, тэдэнтэй дайтаж, дайны олз омгоор амь зуусан нь дээр. Хо өрлөг 1618 онд [[Каспийн тэнгис]] тийш тэргүүн ангийн явуулж тэндхийн газар эзэнгүйг мэдсэнээр 1628 онд өөрийн таван түмэн харьяат иргэдээ зургаан хүүгийн хамт дагуулаад тийш нүүдэллэжээ. Тэд эрт урьдын Алтан Ордын задралаас үүссэн [[Урал гол|Урал голын]] чанад дахь татааруудыг дайлж дийлээд цаашлан ногай, кипчак нарыг [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|дайлан дагуулсаар]] 1630 онд [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]] хүрчээ.<ref>“Вестнике № 12” Калмыцкого НИИ языка, литературы и истории. 1975</ref> Ийнхүү торгуудууд нэгэн үндэстэнтэйгээ шөргөөцөлдөхөөс зайлсхийн нүүснээр [[Каспийн тэнгис]] орчмын өргөн уудам нутагт шинэ ноёрхогч болон суурьших нь тэр. Гэхдээ тэд өөрсдийгөө [[Дөрвөн Ойрад]]ын холбооноос гарсан гэж үзсэнгүй, үргэлж тэдэнтэй холбоотой төдийгүй дотоод үйл ажиллагаанд нь идэвхтэй оролцож, заримдаа тодорхойлогч хүчин зүйл нь болсоор ирсэн юм. Ойрадын олон аймгийн хурал чуулганд байнга оролцоно, хүргэн бэр солилцож ураг төрлийн холбоогоо улам бэхжүүлэхэд ихэд анхаарч байжээ. Тэд 1640 оны Халх-Ойрадын хэлэлцээнд ч оролцож байсан юм. Удаа дараа болсон Орос-Түркийн, Орос-Крымын аян дайнд газрын дунд нь оршдогийн хувьд ямар нэг хэмжээгээр оролцож байсан ч аль аль талаас нь бэлэг сэлт авч төвийг сахих амлалт авч байсан. Хо өрлөгийн гуч [[Аюук хан|Аюук]] буюу Аюуш 1669 онд Халимагийн тэргүүн хан болсноос хойш тэдний бүс нутагт гүйцэтгэх үүрэг эрс нэмэгджээ. Оросын Эзэн хаан [[I Пётр]] шведүүдтэй хорь гаруй жил тэмцэлдэхдээ Аюукаас тусламж хүсч байв. Хоёр хаан уулзахад I Пётр түүнийг 10 мянган цэрэг гаргахыг хүссэн байна. Харин Аюук таван мянган цэрэг бүрэн хангалттай гэжээ.<ref>Очиров, А. В. Участие калмыков в войнах (первая треть XVIII - начало XIX в.)</ref> Кавказыг дагуулах оросуудын олон жил үргэлжилсэн дайн байлдаан мөргөлдөөнд халимагуудын гүйцэтгэсэн үүрэг нэн их.<ref>Потто, В. А.Кавказская война в отдельных очерках, эпизодах, легендах и биографиях: в 5 томах. (2-е изд.) (СПб., 1887-1889)</ref> [[Файл:Калмыцкая ханская печать.jpg|thumb|Аюук хааны төрийн тамга]] [[Аюук хан|Аюук]] хан бол [[Зүүнгарын Хаант Улс]]ын [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] болон [[Галдан бошигт хаан|Галдан]]гийн зээнцэр, [[Цэвээнравдан]]гийн үеэл ах юм. Төвдүүд [[Гүш хаан|Гүш]]ээс гадна Сэнгэ, Галдан байтугай Аюукт хүртэл “[[хаан]]” цол олгож, зөвхөн Чингис хааны удамд олгодог баримтлалыг хэрэгсэхгүй болгосон нь Аюуш ихэд баяжин өглөгийн эзэн болсонтой холбоотой бололтой. Төвдөөс хаан цол хүртсэн Аюуш цаанаа бүх Дөрвөн Ойрадыг өөрийн дор нэгтгэх санаа өвөрлөж байв. Тухайн үед Аюушийн эзэмшилд өмнө этгээдэд Каспийн тэнгис, зүүн талаараа [[Урал гол]], баруун болоод хойд талдаа [[Ижил мөрөн]] гэсэн өргөн уудам нутаг хамаарч байв. Аюуш ханыг 1724 онд нас барсаны дараа түүний орыг залгах өрсөлдөөн өрнөж хэрүүл маргаан үргэлжиллээ. Халимаг нь Оростой [[вассал]] харилцаатай болсон тул хааныг нь [[Санкт-Петербург]] батламжлах болжээ. Аюушийн хүү [[Цэрэндондог хан|Цэрэндондог]] Халимагийн хаан болохыг оросууд зөвшөөрсөн боловч Аюушийн ач хүү [[Дондог-Омбо хан|Дондог-Омбо]] үүнийг яагаад ч зөвшөөрсөнгүй. Тэрээр оросуудтай муудалцахаас болгоомжлон [[Османы эзэнт гүрэн|Осман Түрэг]] рүү явж тэдний хүн болжээ. Удалгүй Орос, Түркийн хооронд зөрчил хурцдан дайны байдалд шилжихэд бэлэн боллоо. Халимагт Дондог-Омбын нэр нөлөө их байсан тул Кавказыг түрэгүүдэд алдахаас эмээсэн Оросын эрх баригчид түүнийг хаан болохыг зөвшөөрөв. Дондог-Омбо 1735 онд нутагтаа эргэж ирээд Оросын Эзэн хаанд үнэнч зүтгэнэ гэж тангараг өргөн хаан ширээнд суув. Оросууд зэрэгцээд Цэрэндондог хааныг баривчлан [[Москва]]д хүргэсэн байна. Дондог-Омбыг нас барсаны дараа Астраханы амбан захирагч түүний хүүг биш, харин Аюушийн өөр нэг ач хүү [[Дондогдаш хан|Дондогдашийг]] Халимагийн ханаар заралсан байна. Тэрээр хорин жил хан ширээнд суусан. Харин Дондог-Омбын хүү уур шарандаа ч юмуу, эхийн хамтаар Халимагийг үүрд орхин Санкт-Петербург явж үнэн алдартний шашинд оржээ. [[Файл:Dondog-Dashi banner.jpg|thumb|Дондогдаш хааны тугийг Хатан хаан [[Елизавета]] шагнажээ]] Дондогдаш 1761 онд нас барахад хаан ширээний төлөөх дараагийн том өрсөлдөөн эхэлжээ. Дондогдашийн хүү 17 настай [[Убаши]]г Астраханы губернатор шинэ хаанаар зарлангуут Дондог-Омбын өөр нэг ач Цэвэгдорж хүлээн зөвшөөрөхгүйгээ зэрэгцэн зарлав. Ингээд халимагууд хоёр тал болон хэдэн жил хоорондоо үзэлцжээ. Халимагуудын ихэнх нь Убашигийн талд байсан боловч мятрашгүй Цэвэгдорж зарга хийхээр Санкт-Петербург оржээ. Гэвч хатан хаан [[II Екатерина]] татгалзсан төдийгүй ерөөс Халимагийн ханы эрх мэдлийг багасгаж “Зарга” хэмээх зөвлөл байгуулах, тэнд нь халимагийн бүх овог отгийн төлөөлөгчдийг оролцуулах шийдвэр гаргав. Энэ нь хааны эрх мэдлийг хязгаарласан шийдвэр учир Убашид ч таалагдаагүй юм. Энэ үетэй давхцан [[Чин улс|Манж Чин]]гийн [[Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан]] Зүүнгарын хаант улсыг бут ниргэж байлаа. Хядлага явагдаж байсан. Тэндээс Цэрэн тайж өөрийн 10 мянга орчим цэрэг болон барьцааны олзлогсодтой Орос руу зугтан гарчээ. Тэрээр манжийн цэргийн томоохон удирдагчдыг алсан хэрэгтэй тул араас нь Тэнгэрийн Тэтгэсэн хааны цэргүүд нэхэн, [[Буурын гэрээ|Буурын гэрээгээр]] Орос, Чин улс хоёр оргодол хэрэгтэнг солилцон буцааж өгөх ёстойг сануулсан боловч Цэрэн зүүнгарын харъяат байсан учир энд оростой хийсэн Буурын гэрээнд хамаарахгүй гэж татгалзжээ. Харин торгуудуудын олзолсон цэргүүдийг Чин улсад хүлээлгэж өгсөн байна. Оросын түүх бичлэгт Цэрэнг “Шеаренг” гэж бичсэн байх ба Буурын харуулыг захирсан туслах Ваанжилжав гэгчийн бичигт “Шэрэн тайж” гэсэн байна.<ref>Буурын зэргийн харуулыг захирсан туслагч / Ванжилжав, залан Ринчин нарын бичиг (Үндэсний төв архив, М-10, Д-2, хн-379, н.7)</ref> [[Файл:Kalmyk exodus (Geoffroy, 1845).JPG|thumb|1770-1771 онд Оросоос [[Шинжаан]] руу нүүсэн Халимаг. Сийлбэр нь Ш.-М. Жоффруа, 1885 он]] Зүүнгарын хаант улс мөхсөн тухай мэдээ бүхий Цэрэн Халимагт VII Далай лам Галсанжамцын захидалтай ирсэн бололтой. [[Далай лам]] халимагуудыг уугуул нутагтаа эргэж ирэхийг уриалжээ. Харин Цэрэн болохоор халимагууд нутагтаа очиж Зүүнгарын хаант улсыг эргэж сэргээх санал тавих боллоо. Цэвэгдорж “Зарга” зөвлөлд сонгогдон Убаши хааны хамгийн дотно зөвлөх болов. Тэрээр “Орос түшмэд та нарыг доромжлон гутааж байна. Оросын төр та нарыг шашиндаа оруулж, тариачин болгох гэж шахаж байна. Ижил, Яик мөрний ай сав оросын казакуудаар дүүрчээ. Хойд нутгаар германчууд битүү суурьшиж удахгүй энд амьдрах аргагүй болжээ. Цаашдаа боол болох уу, Оросоос явж энэ зовлонгоос ангижрах уу? Далай лам биднийг хоёр жилийн дотор Зүүнгартаа нүүж очоорой гэж айлдсан, энэ хугацаа одоо өндөрлөж байна”.<ref>Пальмов, Н. Н. Очерк истории калмыцкого народа за время его пребывания в пределах России (Элиста, Калмыцкое книжное издательство, 1992)</ref> Хэдэн талаасаа шахуулсан Убаши харьяатаа дагуулан долоон сар нүүхдээ Оросын харьяат казах, хиргис, башкир нартай замдаа тулалдан хэдэн түмэн хүнээ алдсаар долоон сарын дараа далан мянгуулаа Илийн газар хүрэлцэн ирсэн ажгуу. Убаши хааныг дагаж 33 мянган өрх Зүүнгар руу нүүсэн бол, Ижил мөрний нутагт 12 мянган өрх үлджээ. Зүүнгар нүүх их аян тун эрсдэлтэй, бүр гамшигтай өндөрлөсөн. Нийт 170 орчим мянган хүн нүүсэн ч замын бэрхшээл, нутгаараа өнгөрүүлэхгүй гэсэн казахуудын довтолгоон, өлсгөлөн зэргээс болж 85-100 мянган хүн үрэгдсэн гэж ярьдаг.<ref>[http://www.dk1868.ru/statii/ochirov1.htm Очиров, У. Пеньковые недоуздки, на железные ошейники]</ref> Халимагууд уугуул нутагтаа ирээд шууд Манж Чин улсыг дагасан. Убашигийн хаан цолыг Чин улс хүлээн зөвшөөрөв. Цэвэгдорж чин ван, Цэрэн тайж жүн ван гэх мэтээр нүүдлийг ахалсан ноёдууд цол хэргэмээр шагнуулсан. Торгуудууд өнөөгийн [[Монгол Улс|Монгол]], [[Казахстан]], [[Хятад]]ын хил орчмоор нутаг заалган суурьшив. Хант улс нь ноёноор удирдуулсан улс, улс нь зайсангаа удирдуулсан аймаг, хотонд хуваагддаг байсан. Шүүх тогтолцоо хөгжсөн байсан бөгөөд Шүүх- "''зарга"'' болон шүүгч нарыг "''заргачи"'' гэдэг байжээ. Үндсэн хэл нь монгол хэлний аялгуу болох халимаг хэл байсан, харин оросуудтай хэлмэрчээр дамжуулан харьцдаг байжээ. == Нийгэм == Москвитийн Орос загалмайн бус шашинтнуудыг хүндэтгэдэггүй юм гэхэд зохицоод амьдардаг байлаа. Дотоод хэрэгт нь ордоггүй. Угсаа гарвалын хувьд ч тэдэнтэйгээ их холилдсон байсан юм. Гэтэл [[I Пётр]] хаан Оросын Эзэнт гүрэн байгуулж өөрийгөө царь биш Эзэн хаан гэж зарлав. Европыг шүтэж, Европоос суралцаж, Оросыг Европын нэг хэсэг болгох гэж оролдов. Ийнхүү ази хүмүүс, буддын болон лал шашинтныг зэрлэгүүд, бүдүүлгүүд, хоцрогдсон дагавар ард түмэн гэх үзлийг нийгэмд сурталчилж эхлэв. Москвитийн үед жирийн байсан зүйлсийг Оросын Эзэнт гүрэн зөвшөөрөхгүй болов. Халимагуудын амьдрал энэ үеэс хүндэрч эхэлсэн юм.<ref>Трифонов, Евгений Халимагууд Орост.Зөвлөлт и Монгол далд түүх (НЭПКО паблишинг 2020) х-420 [Trifonov Eugeny Secret History of Soviets and Mongols (Nepko publishing 2020) p-420]</ref> Тэднийг шахаж, гадуурхаж, газар нутгийг нь булааж, үнэн алдартны шашинд орохыг уриалан шахаж, нүүдлийн амьдралаасаа татгалзан газар тариалан эрхлэхийг албадах болов. 1761 онд Аюушийн ач Убаши төр барих үед Ижил мөрний сав газар украин, орос, герман хүмүүс үй олноор ирж суурьшиж байв. [[II Екатерина]] хатан хааны 1771 оны зарлигаар халимагуудын эзэмшиж буй газар нутаг хэтэрхий том байна хэмээн газрын зураг харж байгаад тэднийг ус бэлчээр хомс элсэрхэг газар руу шахаж Халимагийн хант улсыг буулгах шийдвэр гаргав. Сүүлд 1800 онд оросын [[I Павел]] хаан Халимагийн хант улсыг сэргээсэн боловч удалгүй 1803 онд [[I Александр]] хаан дахин татан буулгасан байна. ==Зургийн цомог== <gallery> Файл:Halimag 1600-1730.png Файл:Халимагийн нүүдэл.gif Файл:Халимагийн ханлиг байгуулагдсан нь.JPG Файл:Халимаг 1730-1771 он.jpg </gallery> ==Мөн үзэх== * [[Монголын түүх]] * [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Халимагийн Хант Улс| ]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Халимаг ястан| ]] 09p8a120em9w7uk28tp7r7ji6z1z5og 0 42576 855186 851660 2026-04-30T11:58:45Z Avirmed Batsaikhan 53733 855186 wikitext text/x-wiki [[Файл:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|thumb|384x384px|"Ард түмнийг дагуулагч-Эрх чөлөө". Лувр.]] '''Либерализм''' ({{lang-la|liberalis}} - эрх чөлөө) - хүний ​​эрх, эрх чөлөөний халдашгүй байдал, хууль тогтоох, шүүх, гүйцэтгэх эрх мэдлийг тусгаарлах, мөн аж ахуйн эрх чөлөөг тунхагласан философийн болон нийгэм-улс төрийн чиглэл юм. Улс төрийн анхны үзэл сурталыг [[Жон Локк]], Т. Гобсс, [[Адам Смит]], [[Дэвид Юм|Дэвид Юнг]], [[Шарль Монтескье|Шарль Луи Монтескьё]] нар үндэслэсэн гэдэг. [[Файл:AdamSmith.jpg|thumb|Адам Смит]] Либерализм нь хувь хүн бүрийн эрх, эрх чөлөөг хамгийн дээд үнэт зүйл гэж тунхаглаж, нийгэм, эдийн засгийн дэг журмын үндэс суурь болгон тогтоодог. Либерализм бол шашин шүтлэг, уламжлал, төр гэх мэт хязгаарлалтаас хүнийг чөлөөлөх, хувь хүн болон нийгмийн эрх чөлөөнд чиглэсэн нийгмийн шинэчлэлийг эрэлхийлэх явдал юм. Үүний зэрэгцээ төр, сүм хийдийн нийгмийн амьдралд нөлөөлөх чадварыг зөвхөн Үндсэн хуулиар хязгаарладаг. Орчин үеийн либерализмын хамгийн чухал бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг үг хэлэх эрх чөлөө (олон нийтийн өмнө үг хэлэх эрх чөлөө), ухамсарлах эрх чөлөө (шашныг төрөөс тусгаарлах, шашны бус төр, нийгмийг байгуулах), улс төрийн тэмцэлд хууль ёсоор оролцох эрх гэж хүлээн зөвшөөрдөг. Эдийн засгийн хувьд либерализмын зарчим нь хувийн өмчийн халдашгүй байдал, худалдаа, аж ахуй эрхлэх эрх чөлөө юм. Хууль эрх зүйн хувьд либерализмын зарчим нь захирагчдын хүсэл зоригоос дээгүүр хууль дээдлэх, хөрөнгө чинээ, нийгмийн нөлөө, статусаас үл хамааран бүх иргэд хуулийн өмнө тэгш эрхтэй байх явдал юм. == Либерализмын үндэс == [[Файл:John Locke.jpg|thumb|Жон Локк]] Либерализм нь үнэмлэхүй эрх мэдэлтэй хаад болон Католик болон бусад шашин сүмийн эрх мэдлийг урвуулан ашигласны хариу үйлдэл болж үүссэн гэж үздэг. Либерализм нь төрийн өмнөх онолуудын үндэс суурийг бүрдүүлж байсан олон таамаглалыг, тухайлбал хаад ноёдын захирах бурханлаг эрх, шашны үнэний цорын ганц эх сурвалж болох үүргийг үгүйсгэсэн юм. Үүний оронд либерализм дараахь зүйлийг санал болгосон. Үүнд: * хүний эрх чөлөөг ханган хамгаалах * төрийн оролцоог хязгаарлах - “шөнийн харуулын үүрэг”; * ардчилал бол тулгуур үнэт зүйл * хүн бүр хууль шүүхийн өмнө тэгш байх явдлыг хүндэтгэнэ. Нийгмийн хөгжлийн явцад бодит амьдралд бүрэн амьдралд бүрэн хэрэгжих бололцоо хязгаарлагдмал байснаас шалтгаалан [[1930]]-аад оноос зарим нэг зүйлийг шинэчлэн неолиберализм болж дэвшигдэн тавигдаж төрийн нийгэм-улс төрийн оролцоог өргөжүүлэх үйл явцыг дэмжсэн байна. == Либерализмын хэлбэрүүд == '''Эдийн засгийн либерализм-'''Эдийн засгийн болон сонгодог либерализм нь хувь хүний ​​хувийн өмч болон гэрээний эрх чөлөөг дэмждэг. Либерализмын энэ хэлбэрийн уриа бол "чөлөөт хувийн аж ахуй" гэдэг юм. Эдийн засгийн үйл ажиллагаанд төр хөндлөнгөөс оролцохгүй байх зарчим (laissez-faire) дээр суурилсан капиталист менежментийг илүүд үздэг бөгөөд энэ нь төрийн татаас болон эдийн засгийн үйл ажиллагаанд хууль эрх зүйн саад тотгорыг арилгах гэсэн үг юм. Эдийн засгийн либералууд зах зээл нь төрийн зохицуулалт шаарддаггүй гэж үздэгээрээ онцлогтой. '''Неолиберализм'''- Хувьчлал, Laissez-faire буюу эдийн засгийн халдашгүй байдал, эдийн засгийн либералчлалыг дэмждэг эдийн засгийн либерализмын орчин үеийн хэлбэрийг [[неолиберализм]] гэж нэрлэдэг. 1930-аад онд үүсч сүүлд 1980, 1990-ээд онд Тэтчеризмын (Маргарет Тэтчер) үеийн хувьчлал, эдийн засгийн либералчлалын эрин үеийн нөлөөн дор эдийн засгийн үзэл суртал болж бүрэлдсэн. Гол төлөөлөгч- [[Милтон Фридман]]. '''Улс төрийн либерализм-''' хувь хүмүүс бол хууль, нийгмийн үндэс суурь бөгөөд нийгмийн институцүүд элитүүдийн тааллыг олохгүйгээр хувь хүмүүсийг чадавхжуулахын тулд оршин тогтнодог гэсэн итгэл үнэмшил юм. Энэхүү итгэл үнэмшлийг улс төрийн философи, улс төрийн шинжлэх ухаанд "арга зүйн индивидуализм" гэж нэрлэдэг. Энэ нь хувь хүн бүр өөрт нь юу хамгийн сайн болохыг хамгийн сайн мэддэг гэсэн санаанд суурилдаг. Гол элемент нь "[[Нийгмийн гэрээ]]" бөгөөд үүний дагуу нийгмийн ашиг тус, нийгмийн хэм хэмжээг хамгаалахын тулд хууль тогтоомжийг түүний зөвшөөрлөөр баталж, иргэн бүр эдгээр хуулиудад захирагддаг. [[Хууль дээдлэх ёс|Хууль дээдлэх ёсыг]] тусгайлан онцолдог. Орчин үеийн улс төрийн либерализм нь хүйс, [[Арьсны өнгөөр ялгаварлан гадуурхах үзэл|арьс өнгө]], өмч хөрөнгийн байдлаас үл хамааран бүх нийтийн сонгуулийн эрхийн зарчмыг баримталдаг. (Гэсэн хэдий ч зөвхөн тус улсын насанд хүрсэн иргэд л санал өгөх эрхтэй.) [[Либерал ардчилал|Либерал ардчиллыг]] хамгийн тохиромжтой систем гэж үздэг. '''Соёлын либерализм''' -нь ухамсар, амьдралын хэв маягтай холбоотой хувь хүний ​​эрхэд анхаарлаа төвлөрүүлдэг бөгөөд үүнд бэлгийн харилцаа, шашин шүтлэг, эрдмийн эрх чөлөө, хувийн амьдралд төрийн оролцооноос хамгаалах зэрэг асуудлууд багтдаг. Соёлын либерализм нь утга зохиол, урлаг зэрэг салбарын төрийн зохицуулалтыг янз бүрийн түвшинд эсэргүүцдэг бөгөөд эрдэм шинжилгээний ажил, мөрийтэй тоглоом, биеэ үнэлэх, бэлгийн харьцаанд орохыг зөвшөөрсөн нас, үр хөндөлт, жирэмслэлтээс хамгаалах, евтанази, согтууруулах ундаа болон бусад сэтгэцэд нөлөөлөх бодис, мансууруулах бодис хэрэглэх зэрэг асуудлуудыг эсэргүүцдэг. [[Нидерланд]] бол өнөөдөр соёлын либерализмын хамгийн өндөр түвшинтэй улс бөгөөд үүнд олон соёлт байдлын бодлогыг багтаасан улс юм. '''Нийгмийн либерализм''' -Эдийн засаг болон нийгмийн либерализмын хооронд үндсэн зөрчилдөөн байдаг. Эдийн засгийн либералууд эерэг эрхүүд нь сөрөг эрхүүдийг зайлшгүй зөрчдөг тул хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэж үздэг. Тэд төрийн үйл ажиллагааг голчлон хууль дээдлэх, аюулгүй байдлыг (цэргийн аюулгүй байдлыг оролцуулан) хангахад хязгаарлагдмал гэж үздэг. Тэдний үзэж байгаагаар эдгээр үйл ажиллагаа нь аль хэдийн хүчирхэг, төвлөрсөн төрийн эрх мэдлийг шаарддаг. Нөгөөтэйгүүр, нийгмийн либералууд төрийн үндсэн үүрэг бол нийгмийн хамгаалал, нийгмийн тогтвортой байдал гэж үздэг: тусламж хэрэгтэй хүмүүст хоол хүнс, орон сууцаар хангах, эрүүл мэндийн үйлчилгээ, сургуулийн боловсрол, тэтгэвэр, хүүхэд, хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүс, ахмад настнуудыг асрах, байгалийн болон хүний ​​​​гаралтай гамшгийн хохирогчдод тусламж үзүүлэх, цөөнхийг хамгаалах, гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх, шинжлэх ухаан, урлагийг дэмжих зэрэг юм. Баруун үзэлтэй болон консерватив хөдөлгөөнүүд нь эдийн засгийн либерализмыг дэмжиж, нийгмийн либерализмыг эсэргүүцдэг. Зүүний болон дэвшилтэт хөдөлгөөнүүд нь соёл, нийгмийн либерализмыг голчлон онцлон дэмждэг байна. [[Ангилал:Либерализм| ]] [[Ангилал:Улс төрийн философи]] [[Ангилал:Макро эдийн засгийн онол]] {{Poli-stub}} 5f2ws1t51bekmtsuf12wqd22cev2njl 0 45056 855137 741938 2026-04-30T08:00:19Z HorseBro the hemionus 100126 855137 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Булан дэрсний хилийн тулгаралт | partof = [[Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд]] | date = 1935 оны 11 сар–1936 оны 1 сар | place = [[Буйр нуур]], орчин үеийн Монгол | territory = [[Япон]] ба [[Манж-го|Манж-гогийн]] цэргийн довтолгоог бут цохин няцаасан тул нутаг дэвсгэрийн өөрчлөлт гараагүй. | result = Хоёр тал диян бясалгалын | combatant1 = [[Зураг:Flag of the People's Republic of Mongolia (1924-1940).svg|22px]] [[БНМАУ]] | combatant2 = [[Зураг:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|border|22px]] [[Японы эзэнт гүрэн]]<br />[[Зураг:Flag_of_Manchukuo.svg|22px]] [[Манж-го]] | commander1 = [[Зураг:Flag of the People's Republic of Mongolia (1924-1940).svg|22px]]тодорхойгүй | commander2 = [[Зураг:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|border|22px]]тодорхойгүй | campaignbox = {{Campaignbox Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд}} | units2 = [[Квантуны Арми]] | units1 = [[Хилийн цэрэг]], <br />[[Монголын ардын арми]] }} 1935 оны 11-р сарын 29-нд Булан дэрсний харуулын чиглэлээр Япон-Манжгогийн цэргүүд давуу хүчээр гэнэдүүлэн дайрч, тус заставын 18 хүний амь насыг хөнөөгөөд буцаж гарчээ. 1936 он гараад уг чиглэлээр харийн түрэмгийлэгчид удаа дараа их хүчээр дайрч дорнод хилийг хамгаалагчид тэдний эсрэг олон удаа хүч тэнцвэргүй тулалдаанд орж байв.Тухайлбал. 1936 оны 1-р сарын 28-нд Булан дэрсний Цагаан ухаагийн чиглэлд үүрэг гүйцэтгэж байсан Ш.Гонгор ахлагчтай 3 хүнтэй манаа руу хил нэвтрэн ирсэн дайсны зэвсэгт бүлэг давуу хүчээр довтолжээ. Гэвч Ш.Гонгор өөрөөсөө хэд дахин илүү хүчтэй дайсны гэнэтийн халдлагыг уран арга хэрэглэн няцааж, зэр зэвсгийг нь олзлон авчээ. Ингэж эх орныхоо өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлж, баатарлаг гавъяаг байгуулсны учир Ш.Гонгорыг Цэргийн гавьяаны 1-р зэргийн одонгоор шагнаж хожим түүнд БНМАУ-ын баатар хэмээх эрхэм цолыг хүртээсэн байна. <ref name=Mon_edition>Доктор Ш.Арвай. Улсын дархлагдсан хил хязгаар. УБ. хуудас 83.</ref> ==Мөргөлдөөны дараах байдал, хилийн хэлэлцээр== Удаа дараа гарсан хилийн будлианыг зохицуулахын тулд талууд [[БНМАУ]] ба [[Манж-Го]]гийн хооронд [[хилийн хэлэлцээр]] эхэлсэн байна. Энэхүү хэлэлцээр нь 1935 оны 6 сарын 3-наас 1937 оны 9 сарын 13 хүртэл үргэлжилсэн түүхэнд [["Манжуурын бага хурал"]] гэж нэрлэгджээ. [[Манжуурын бага хурал]] нь гурван удаа хуралдсан байна. Тус хэлэлцээрийн анхдугаар бага хурлын төлөөлөгчдийн [[Монгол]]ын талын тэргүүнээр [[Бүх цэргийн жанжны орлогч]] [[Гончигийн Самбуу]], [[МАХЦ]]-ийн II [[корпусын дарга]] [[Гомбожавын Дамба]], [[нарийн бичгийн дарга]]ар [[Онход Жамъяан]]гийн [[Догсүрэн]],комендантаар [[Цэргийн явдлын яам]]ны ажилтан [[Чимэгийн Жагван]], шуудан зөөгчөөр [[Дотоод явдлын яам]]ны тасгийн дарга [[Нэрэндоогийн Чимэддорж]], Самбуугийн хувийн нарийн бичгийн даргаар [[Жанлавын Лувсандэндэв]],[[хятад хэл]]ний [[орчуулагч]]аар [[Үйлдвэрчний төв зөвлөл]]ийн орчуулагч [[Журамт]], [[орос хэл]]ний орчуулагч нэг, шифр утасны орчуулагч нэг, тэнд үйлчлэх [[жолооч]] хоёр, шуудангийн жолооч нэг, нийт 13 хүний бүрэлдэхүүнтэй төлөөлөгч ажилласан байна. [[Манж-Го]]гийн талаас [[Хойд Хянган муж]]ийн [[захирагч]] [[Лин Шинь]] тэргүүтэй тус мужийн сэргийлэи хамгаалах цэргийн дарга, [[хошууч генерал]] [[Үржин Гармаоев]], [[Манж-Го]] улсын [[Гадаад явдлын яам]]ны Засгийн хэлстийн дарга [[Шинжи Жин И]],[[Хайлаарын тагнуулын байгууллагын дарга]] [[Цай Тэн Жин Рүй]] болон [[Манж-Го]]гийн төлөөлөгчдийг дагалдан [[Манж-Го]] улсын Гадаад явдлын яамны [[зөвлөх]], [[Япон]]ы Гадаад явдлын яамны хэрэг эрхлэх газрын ажилтан [[Канки]], Цэргийн явдлын яамны зөвлөх [[Сайто]],ажилтан [[Сакурай]], орчуулагч [[Иногүчи]], Монгол Засгийн яамны хэрэг эрхлэх тушаалтан [[Жүнжүүржав]] (япон хэлний орчуулагч, холбоо баригч), [[Хадаа]], Хайлаарын цагдаагийн газрын салааны дарга [[Чүн Дэй]] болон нарийн бичгийн даргаар [[Хуа Минтай]], Хойд Хянган мужийн сэргийлэн хамгаалах яамны ажилтан [[Жү Кавсан Зан]] (монгол хэлний орчуулагч, холбоо баригч), Хойд Хянган мужийн сэргийлэн хамгаалах яамны орчуулагч [[Эрхэмбаяр]] болон хурлын тэмдэглэгчид зэрэг арваад хүн оролцсон байна. Манжуурын бага хурлаар [[Хилийн мөргөлдөөн]] болсон нутгууд нь хэний нутаг болохыг шийдэх, хилийн шугамыг нягтлан тогтоох гэсэн хоёр үндсэн асуудал хэлэлцсэн боловч тодорхой үр дүнд хүрээгүй байна. Хэлэлцээнд оролцсон Монголын талын төлөөлөгчдийг [[Зөвлөлт]]ийн талаас хардаж улмаар [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)]]ийн үед хилс хэргээр хэлмэгдүүлсэн байна Мөн [[Манж-Го]]гийн талыг ахлан оролцсон Хойд Хянган мужийн захирагч [[Лин Шинь]] тэргүүтэй төлөөлөгчдийг [[япон]]чууд хардаж буруутгаж буудан хороосон байна. == Урлагийн бүтээлүүд == * [[Дайсны цэргүүдээ сонсоцгоо! ]]УСК * [[Хүний мөр]] УСК * [[Хүн чулууны нулимс]] УСК * [[Зарлаагүй дайны оршил]] УСК * [[Нар хиртсэн жил]] УСК * [[Хар цас]] найраглал * [[Босго тотго]] УСК == Түүнчлэн үзэх == * [[Халхын сүмийн мөргөлдөөн]] * [[Халхын голын байлдаан]] * [[Манжуурын бага хурал]] * [[Манжуурт хийсэн Зөвлөлтийн цэргийн ажиллагаа]] == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [https://web.archive.org/web/20091230134459/http://www-cgsc.army.mil/carl/resources/csi/drea2/drea2.asp#86a Номонхан: Япон-ЗХУ-ын тактикийн байлдаан, 1939] * [http://www.lib.utexas.edu/maps/ams/manchuria/txu-oclc-6614368-nl50-3.jpg Халхын голын байлдааны газрын зураг] * [http://books.google.de/books?id=SIAwKiNRmrAC&pg=PA156#v=onepage&q&f=false Alvin D. Coox: ''Nomonhan: Japan Against Russia 1939'', Stanford 1985, p. 156/157.] * [http://books.google.de/books?id=rgkSxFpKmIsC&pg=PA415#v=onepage&q&f=false John Erickson: ''The Soviet High Command: A Military-political History, 1918-1941'', London 1962, p. 415.] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын оролцсон дайн тулаан]] [[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] [[Ангилал:Дайнууд]] [[Ангилал:Хил хамгаалалтын түүх]] [[Ангилал:Хилийн мөргөлдөөн]] feed8r4z7d9hr78sszfiummz59chcfr 855138 855137 2026-04-30T08:00:28Z HorseBro the hemionus 100126 855138 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Булан дэрсний хилийн тулгаралт | partof = [[Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд]] | date = 1935 оны 11 сар–1936 оны 1 сар | place = [[Буйр нуур]], орчин үеийн Монгол | territory = [[Япон]] ба [[Манж-го|Манж-гогийн]] цэргийн довтолгоог бут цохин няцаасан тул нутаг дэвсгэрийн өөрчлөлт гараагүй. | result = Хоёр тал диян бясалгалын | combatant1 = [[Зураг:Flag of the People's Republic of Mongolia (1924-1940).svg|22px]] [[БНМАУ]] | combatant2 = [[Зураг:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|border|22px]] [[Японы эзэнт гүрэн]]<br />[[Зураг:Flag_of_Manchukuo.svg|22px]] [[Манж-го]] | campaignbox = {{Campaignbox Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд}} | units2 = [[Квантуны Арми]] | units1 = [[Хилийн цэрэг]], <br />[[Монголын ардын арми]] }} 1935 оны 11-р сарын 29-нд Булан дэрсний харуулын чиглэлээр Япон-Манжгогийн цэргүүд давуу хүчээр гэнэдүүлэн дайрч, тус заставын 18 хүний амь насыг хөнөөгөөд буцаж гарчээ. 1936 он гараад уг чиглэлээр харийн түрэмгийлэгчид удаа дараа их хүчээр дайрч дорнод хилийг хамгаалагчид тэдний эсрэг олон удаа хүч тэнцвэргүй тулалдаанд орж байв.Тухайлбал. 1936 оны 1-р сарын 28-нд Булан дэрсний Цагаан ухаагийн чиглэлд үүрэг гүйцэтгэж байсан Ш.Гонгор ахлагчтай 3 хүнтэй манаа руу хил нэвтрэн ирсэн дайсны зэвсэгт бүлэг давуу хүчээр довтолжээ. Гэвч Ш.Гонгор өөрөөсөө хэд дахин илүү хүчтэй дайсны гэнэтийн халдлагыг уран арга хэрэглэн няцааж, зэр зэвсгийг нь олзлон авчээ. Ингэж эх орныхоо өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлж, баатарлаг гавъяаг байгуулсны учир Ш.Гонгорыг Цэргийн гавьяаны 1-р зэргийн одонгоор шагнаж хожим түүнд БНМАУ-ын баатар хэмээх эрхэм цолыг хүртээсэн байна. <ref name=Mon_edition>Доктор Ш.Арвай. Улсын дархлагдсан хил хязгаар. УБ. хуудас 83.</ref> ==Мөргөлдөөны дараах байдал, хилийн хэлэлцээр== Удаа дараа гарсан хилийн будлианыг зохицуулахын тулд талууд [[БНМАУ]] ба [[Манж-Го]]гийн хооронд [[хилийн хэлэлцээр]] эхэлсэн байна. Энэхүү хэлэлцээр нь 1935 оны 6 сарын 3-наас 1937 оны 9 сарын 13 хүртэл үргэлжилсэн түүхэнд [["Манжуурын бага хурал"]] гэж нэрлэгджээ. [[Манжуурын бага хурал]] нь гурван удаа хуралдсан байна. Тус хэлэлцээрийн анхдугаар бага хурлын төлөөлөгчдийн [[Монгол]]ын талын тэргүүнээр [[Бүх цэргийн жанжны орлогч]] [[Гончигийн Самбуу]], [[МАХЦ]]-ийн II [[корпусын дарга]] [[Гомбожавын Дамба]], [[нарийн бичгийн дарга]]ар [[Онход Жамъяан]]гийн [[Догсүрэн]],комендантаар [[Цэргийн явдлын яам]]ны ажилтан [[Чимэгийн Жагван]], шуудан зөөгчөөр [[Дотоод явдлын яам]]ны тасгийн дарга [[Нэрэндоогийн Чимэддорж]], Самбуугийн хувийн нарийн бичгийн даргаар [[Жанлавын Лувсандэндэв]],[[хятад хэл]]ний [[орчуулагч]]аар [[Үйлдвэрчний төв зөвлөл]]ийн орчуулагч [[Журамт]], [[орос хэл]]ний орчуулагч нэг, шифр утасны орчуулагч нэг, тэнд үйлчлэх [[жолооч]] хоёр, шуудангийн жолооч нэг, нийт 13 хүний бүрэлдэхүүнтэй төлөөлөгч ажилласан байна. [[Манж-Го]]гийн талаас [[Хойд Хянган муж]]ийн [[захирагч]] [[Лин Шинь]] тэргүүтэй тус мужийн сэргийлэи хамгаалах цэргийн дарга, [[хошууч генерал]] [[Үржин Гармаоев]], [[Манж-Го]] улсын [[Гадаад явдлын яам]]ны Засгийн хэлстийн дарга [[Шинжи Жин И]],[[Хайлаарын тагнуулын байгууллагын дарга]] [[Цай Тэн Жин Рүй]] болон [[Манж-Го]]гийн төлөөлөгчдийг дагалдан [[Манж-Го]] улсын Гадаад явдлын яамны [[зөвлөх]], [[Япон]]ы Гадаад явдлын яамны хэрэг эрхлэх газрын ажилтан [[Канки]], Цэргийн явдлын яамны зөвлөх [[Сайто]],ажилтан [[Сакурай]], орчуулагч [[Иногүчи]], Монгол Засгийн яамны хэрэг эрхлэх тушаалтан [[Жүнжүүржав]] (япон хэлний орчуулагч, холбоо баригч), [[Хадаа]], Хайлаарын цагдаагийн газрын салааны дарга [[Чүн Дэй]] болон нарийн бичгийн даргаар [[Хуа Минтай]], Хойд Хянган мужийн сэргийлэн хамгаалах яамны ажилтан [[Жү Кавсан Зан]] (монгол хэлний орчуулагч, холбоо баригч), Хойд Хянган мужийн сэргийлэн хамгаалах яамны орчуулагч [[Эрхэмбаяр]] болон хурлын тэмдэглэгчид зэрэг арваад хүн оролцсон байна. Манжуурын бага хурлаар [[Хилийн мөргөлдөөн]] болсон нутгууд нь хэний нутаг болохыг шийдэх, хилийн шугамыг нягтлан тогтоох гэсэн хоёр үндсэн асуудал хэлэлцсэн боловч тодорхой үр дүнд хүрээгүй байна. Хэлэлцээнд оролцсон Монголын талын төлөөлөгчдийг [[Зөвлөлт]]ийн талаас хардаж улмаар [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)]]ийн үед хилс хэргээр хэлмэгдүүлсэн байна Мөн [[Манж-Го]]гийн талыг ахлан оролцсон Хойд Хянган мужийн захирагч [[Лин Шинь]] тэргүүтэй төлөөлөгчдийг [[япон]]чууд хардаж буруутгаж буудан хороосон байна. == Урлагийн бүтээлүүд == * [[Дайсны цэргүүдээ сонсоцгоо! ]]УСК * [[Хүний мөр]] УСК * [[Хүн чулууны нулимс]] УСК * [[Зарлаагүй дайны оршил]] УСК * [[Нар хиртсэн жил]] УСК * [[Хар цас]] найраглал * [[Босго тотго]] УСК == Түүнчлэн үзэх == * [[Халхын сүмийн мөргөлдөөн]] * [[Халхын голын байлдаан]] * [[Манжуурын бага хурал]] * [[Манжуурт хийсэн Зөвлөлтийн цэргийн ажиллагаа]] == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [https://web.archive.org/web/20091230134459/http://www-cgsc.army.mil/carl/resources/csi/drea2/drea2.asp#86a Номонхан: Япон-ЗХУ-ын тактикийн байлдаан, 1939] * [http://www.lib.utexas.edu/maps/ams/manchuria/txu-oclc-6614368-nl50-3.jpg Халхын голын байлдааны газрын зураг] * [http://books.google.de/books?id=SIAwKiNRmrAC&pg=PA156#v=onepage&q&f=false Alvin D. Coox: ''Nomonhan: Japan Against Russia 1939'', Stanford 1985, p. 156/157.] * [http://books.google.de/books?id=rgkSxFpKmIsC&pg=PA415#v=onepage&q&f=false John Erickson: ''The Soviet High Command: A Military-political History, 1918-1941'', London 1962, p. 415.] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын оролцсон дайн тулаан]] [[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] [[Ангилал:Дайнууд]] [[Ангилал:Хил хамгаалалтын түүх]] [[Ангилал:Хилийн мөргөлдөөн]] f0uy7vym1fokgfg77uha8ueoeqidwuj 855139 855138 2026-04-30T08:00:55Z HorseBro the hemionus 100126 855139 wikitext text/x-wiki {{Notability}}{{Инфобокс дайн | conflict = Булан дэрсний хилийн тулгаралт | partof = [[Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд]] | date = 1935 оны 11 сар–1936 оны 1 сар | place = [[Буйр нуур]], орчин үеийн Монгол | territory = [[Япон]] ба [[Манж-го|Манж-гогийн]] цэргийн довтолгоог бут цохин няцаасан тул нутаг дэвсгэрийн өөрчлөлт гараагүй. | result = Хоёр тал диян бясалгалын | combatant1 = [[Зураг:Flag of the People's Republic of Mongolia (1924-1940).svg|22px]] [[БНМАУ]] | combatant2 = [[Зураг:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|border|22px]] [[Японы эзэнт гүрэн]]<br />[[Зураг:Flag_of_Manchukuo.svg|22px]] [[Манж-го]] | campaignbox = {{Campaignbox Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд}} | units2 = [[Квантуны Арми]] | units1 = [[Хилийн цэрэг]], <br />[[Монголын ардын арми]] }} 1935 оны 11-р сарын 29-нд Булан дэрсний харуулын чиглэлээр Япон-Манжгогийн цэргүүд давуу хүчээр гэнэдүүлэн дайрч, тус заставын 18 хүний амь насыг хөнөөгөөд буцаж гарчээ. 1936 он гараад уг чиглэлээр харийн түрэмгийлэгчид удаа дараа их хүчээр дайрч дорнод хилийг хамгаалагчид тэдний эсрэг олон удаа хүч тэнцвэргүй тулалдаанд орж байв.Тухайлбал. 1936 оны 1-р сарын 28-нд Булан дэрсний Цагаан ухаагийн чиглэлд үүрэг гүйцэтгэж байсан Ш.Гонгор ахлагчтай 3 хүнтэй манаа руу хил нэвтрэн ирсэн дайсны зэвсэгт бүлэг давуу хүчээр довтолжээ. Гэвч Ш.Гонгор өөрөөсөө хэд дахин илүү хүчтэй дайсны гэнэтийн халдлагыг уран арга хэрэглэн няцааж, зэр зэвсгийг нь олзлон авчээ. Ингэж эх орныхоо өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлж, баатарлаг гавъяаг байгуулсны учир Ш.Гонгорыг Цэргийн гавьяаны 1-р зэргийн одонгоор шагнаж хожим түүнд БНМАУ-ын баатар хэмээх эрхэм цолыг хүртээсэн байна. <ref name=Mon_edition>Доктор Ш.Арвай. Улсын дархлагдсан хил хязгаар. УБ. хуудас 83.</ref> ==Мөргөлдөөны дараах байдал, хилийн хэлэлцээр== Удаа дараа гарсан хилийн будлианыг зохицуулахын тулд талууд [[БНМАУ]] ба [[Манж-Го]]гийн хооронд [[хилийн хэлэлцээр]] эхэлсэн байна. Энэхүү хэлэлцээр нь 1935 оны 6 сарын 3-наас 1937 оны 9 сарын 13 хүртэл үргэлжилсэн түүхэнд [["Манжуурын бага хурал"]] гэж нэрлэгджээ. [[Манжуурын бага хурал]] нь гурван удаа хуралдсан байна. Тус хэлэлцээрийн анхдугаар бага хурлын төлөөлөгчдийн [[Монгол]]ын талын тэргүүнээр [[Бүх цэргийн жанжны орлогч]] [[Гончигийн Самбуу]], [[МАХЦ]]-ийн II [[корпусын дарга]] [[Гомбожавын Дамба]], [[нарийн бичгийн дарга]]ар [[Онход Жамъяан]]гийн [[Догсүрэн]],комендантаар [[Цэргийн явдлын яам]]ны ажилтан [[Чимэгийн Жагван]], шуудан зөөгчөөр [[Дотоод явдлын яам]]ны тасгийн дарга [[Нэрэндоогийн Чимэддорж]], Самбуугийн хувийн нарийн бичгийн даргаар [[Жанлавын Лувсандэндэв]],[[хятад хэл]]ний [[орчуулагч]]аар [[Үйлдвэрчний төв зөвлөл]]ийн орчуулагч [[Журамт]], [[орос хэл]]ний орчуулагч нэг, шифр утасны орчуулагч нэг, тэнд үйлчлэх [[жолооч]] хоёр, шуудангийн жолооч нэг, нийт 13 хүний бүрэлдэхүүнтэй төлөөлөгч ажилласан байна. [[Манж-Го]]гийн талаас [[Хойд Хянган муж]]ийн [[захирагч]] [[Лин Шинь]] тэргүүтэй тус мужийн сэргийлэи хамгаалах цэргийн дарга, [[хошууч генерал]] [[Үржин Гармаоев]], [[Манж-Го]] улсын [[Гадаад явдлын яам]]ны Засгийн хэлстийн дарга [[Шинжи Жин И]],[[Хайлаарын тагнуулын байгууллагын дарга]] [[Цай Тэн Жин Рүй]] болон [[Манж-Го]]гийн төлөөлөгчдийг дагалдан [[Манж-Го]] улсын Гадаад явдлын яамны [[зөвлөх]], [[Япон]]ы Гадаад явдлын яамны хэрэг эрхлэх газрын ажилтан [[Канки]], Цэргийн явдлын яамны зөвлөх [[Сайто]],ажилтан [[Сакурай]], орчуулагч [[Иногүчи]], Монгол Засгийн яамны хэрэг эрхлэх тушаалтан [[Жүнжүүржав]] (япон хэлний орчуулагч, холбоо баригч), [[Хадаа]], Хайлаарын цагдаагийн газрын салааны дарга [[Чүн Дэй]] болон нарийн бичгийн даргаар [[Хуа Минтай]], Хойд Хянган мужийн сэргийлэн хамгаалах яамны ажилтан [[Жү Кавсан Зан]] (монгол хэлний орчуулагч, холбоо баригч), Хойд Хянган мужийн сэргийлэн хамгаалах яамны орчуулагч [[Эрхэмбаяр]] болон хурлын тэмдэглэгчид зэрэг арваад хүн оролцсон байна. Манжуурын бага хурлаар [[Хилийн мөргөлдөөн]] болсон нутгууд нь хэний нутаг болохыг шийдэх, хилийн шугамыг нягтлан тогтоох гэсэн хоёр үндсэн асуудал хэлэлцсэн боловч тодорхой үр дүнд хүрээгүй байна. Хэлэлцээнд оролцсон Монголын талын төлөөлөгчдийг [[Зөвлөлт]]ийн талаас хардаж улмаар [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)]]ийн үед хилс хэргээр хэлмэгдүүлсэн байна Мөн [[Манж-Го]]гийн талыг ахлан оролцсон Хойд Хянган мужийн захирагч [[Лин Шинь]] тэргүүтэй төлөөлөгчдийг [[япон]]чууд хардаж буруутгаж буудан хороосон байна. == Урлагийн бүтээлүүд == * [[Дайсны цэргүүдээ сонсоцгоо! ]]УСК * [[Хүний мөр]] УСК * [[Хүн чулууны нулимс]] УСК * [[Зарлаагүй дайны оршил]] УСК * [[Нар хиртсэн жил]] УСК * [[Хар цас]] найраглал * [[Босго тотго]] УСК == Түүнчлэн үзэх == * [[Халхын сүмийн мөргөлдөөн]] * [[Халхын голын байлдаан]] * [[Манжуурын бага хурал]] * [[Манжуурт хийсэн Зөвлөлтийн цэргийн ажиллагаа]] == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [https://web.archive.org/web/20091230134459/http://www-cgsc.army.mil/carl/resources/csi/drea2/drea2.asp#86a Номонхан: Япон-ЗХУ-ын тактикийн байлдаан, 1939] * [http://www.lib.utexas.edu/maps/ams/manchuria/txu-oclc-6614368-nl50-3.jpg Халхын голын байлдааны газрын зураг] * [http://books.google.de/books?id=SIAwKiNRmrAC&pg=PA156#v=onepage&q&f=false Alvin D. Coox: ''Nomonhan: Japan Against Russia 1939'', Stanford 1985, p. 156/157.] * [http://books.google.de/books?id=rgkSxFpKmIsC&pg=PA415#v=onepage&q&f=false John Erickson: ''The Soviet High Command: A Military-political History, 1918-1941'', London 1962, p. 415.] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын оролцсон дайн тулаан]] [[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] [[Ангилал:Дайнууд]] [[Ангилал:Хил хамгаалалтын түүх]] [[Ангилал:Хилийн мөргөлдөөн]] tdz3xbh9owkvhrxu5xdf5yq15nra8cd 0 46025 855148 742488 2026-04-30T08:11:40Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855148 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Жозе Фонте |уугуул нэр = Жозе Фонте |зураг = José Fonte (cropped).jpg |хэмжээ = 190px |тайлбар = Жозе Фонте 2012 онд |мэндэлсэн огноо = [[1983]] оны [[12 сарын 22]] |мэндэлсэн газар = [[Португал]], [[Пенафиел]] |иргэншил = {{Далбаа Португал|20px}} [[Португал]] |өндөр = 187<ref>{{cite web|url=http://www.saintsfc.co.uk/team/player-profile/jos-fonte/6|title=José Fonte|publisher=Southampton F.C|accessdate=18 April 2014}}</ref> |жин = 81 |байрлал = [[хамгаалагч (хөлбөмбөг)|төвийн хамгаалагч]] |одоогийн баг = {{Далбаа Англи|20px}} [[Саутхемптон (хөлбөмбөгийн баг)|Саутхемптон]] |дугаар = 6 |залуучуудын багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |1993—1994|{{Далбаа Португал|20px}} [[Пенафиел (хөлбөмбөгийн баг)|Пенафиел]]| |1994—2002|{{Далбаа Португал|20px}} [[Спортинг (хөлбөмбөгийн баг)|Спортинг]]| |1997—2000|{{зээл}}{{Далбаа Португал|20px}} Сакавен|}} |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |2002—2004|{{Далбаа Португал|20px}} [[Спортинг (хөлбөмбөгийн баг)|Спортинг]]|59 (0) |2004—2005|{{аренда}}{{Далбаа Португал|20px}} [[Фелгейраш (хөлбөмбөгийн баг)|Фелгейраш]]|28 (1) |2005|{{аренда}}{{Далбаа Португал|20px}} [[Виториа (хөлбөмбөгийн баг)|Виториа]]|15 (0) |2006—2008|{{Далбаа Португал|20px}} [[Бенфика (хөлбөмбөгийн баг)|Бенфика]]|0 (0) |2006|{{аренда}}{{Далбаа Португал|20px}} [[Пасош де Феррейра]]|11 (1) |2006—2007|{{аренда}}{{Далбаа Португал|20px}} [[Эштрела Амадора]]|25 (1) |2007—2008|{{аренда}}{{Далбаа Англи|20px}} [[Кристал Пэлас]]|24 (1) |2008—2010|{{Далбаа Англи|20px}} [[Кристал Пэлас]]|60 (5) |2010—одоо|{{Далбаа Англи|20px}} [[Саутхемптон (хөлбөмбөгийн баг)|Саутхемптон]]|176 (13)}} |шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал |2006|{{Далбаа Португал|20px}} Португал (21-)|1 (0)}} |сүүлд шинэчилсэн = 2014 оны 10 сарын 6 |сүүлд шинэчилсэн (шигшээ) = 2013 оны 2 сарын 15 }} '''Жозе Мигел да Роча Фонте''' ({{lang-pt|José Miguel da Rocha Fonte}}; [[1983]] оны [[12 сарын 22|арванхоёрдугаар сарын 22-нд]] [[Пенафиел]] [[хот]]од төрсөн) — [[Португал]]ын [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд «[[Саутхемптон (хөлбөмбөгийн баг)|Саутхемптон]]» багт [[хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хамгаалагчаар]] тоглодог. == Замнал == Фонте «[[Саутхемптон (хөлбөмбөгийн баг)|Саутхемптонд]]» [[2010]] оны [[1 сарын 9|нэгдүгээр сарын 9-нд]] [[Фунт стерлинг|£]]1.2 саяар элсэж, 3.5 жилээр гэрээлжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.saintsfc.co.uk/page/NewsDetail/0,,10280~1927537,00.html|title=Saints Sign José Fonte|publisher=Southampton F.C|date=11 January 2010|accessdate=17 January 2010|archive-date=14 Нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100114021711/http://www.saintsfc.co.uk/page/NewsDetail/0%2C%2C10280~1927537%2C00.html|url-status=dead}}</ref> [[2014]] оны [[8 сарын 8|наймдугаар сарын 8-нд]] гэрээгээ гурван жилээр сунгав.<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/SouthamptonFC/status/497748259977576448|title=We're delighted to announce that José Fonte has signed a new three-year deal, keeping him at #SaintsFC until 2017.|publisher=Southampton FC Twitter|date=8 August 2014}}</ref> == Шигшээ == 2014 оны [[10 сарын 3|аравдугаар сарын 3-нд]] [[Португалын хөлбөмбөгийн шигшээ|Португалын шигшээд]] [[Францын хөлбөмбөгийн шигшээ|Францын]] эсрэг нөхөрсөг, [[Данийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Данийн]] эсрэг [[2016 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ|2016 оны ЕАШТ-ий]] сонгонд дуудагдсан.<ref>{{cite web|title=Saints skipper Fonte earns first Portugal call|url=http://www.saintsfc.co.uk/news/article/20141003-jose-fonte-portugal-france-denmark-call-1986552.aspx|publisher=Southampton FC|accessdate=3 October 2014|date=3 October 2014|archive-date=29 Зургадугаар сар 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629233513/http://www.saintsfc.co.uk/news/article/20141003-jose-fonte-portugal-france-denmark-call-1986552.aspx|url-status=dead}}</ref> == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гаднын холбоос == *[http://www.saintsfc.co.uk/team/player-profile/jos-fonte/6 Профайл - Саутхемптон] *[http://www.footballzz.co.uk/player/jose_fonte/current/profile/0/default/15537&search=1 Үзүүлэлт - Zerozero]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{soccerbase|47010}} *[https://web.archive.org/web/20150630012958/http://www.bancadavip.com/josefonte Аобан ёсны цахим хуудас] {{pt icon}} {{Portugal-footy-bio-stub}} {{Саутхемптон багийн бүрэлдэхүүн}} [[Ангилал:Португалын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]] [[Ангилал:Спортинг Лиссабон багийн тоглогч]] [[Ангилал:Фелгейраш багийн тоглогч]] [[Ангилал:Виториа Сетубал багийн тоглогч]] [[Ангилал:Бенфика Лиссабон багийн тоглогч]] [[Ангилал:Эштрела Амадора багийн тоглогч]] [[Ангилал:Пасуш де Феррейра багийн тоглогч]] [[Ангилал:Кристал Пэлас багийн тоглогч]] [[Ангилал:Саутхемптон багийн тоглогч]] [[Ангилал:Вест Хэм Юнайтед багийн тоглогч]] [[Ангилал:Португалын хөлбөмбөгийн европын аварга]] [[Ангилал:Португалын Гавьяаны одон шагналтан (командлагч)]] [[Ангилал:Португалчууд]] [[Ангилал:1983 онд төрсөн]] a6djjikh55e0y0us6h51orqeh9saufk 0 46367 855164 698895 2026-04-30T09:56:46Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855164 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable toptextcells" cellpadding="2" cellspacing="1" style="margin-left: 1em; background: #F5F5F5; font-size: 95%; float: right;" |- ! colspan="2" style="background:#87CEFA"| {| style="width:100%" border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" ! style="font-size:110%; background:11DDFF" | Колубара тойрог</br><small>{{lang-sr|Колубарски управни округ}}</small> |} |- |colspan="2"| {{Imagemap Серби2|Kolubara in Serbia.svg|center|300px}} <small><center>Серби дэх Колубара тойргийн байршил</center></small> |- ! colspan="2" style="background:#87CEFA"| Үндсэн мэдээлэл |- | [[Улс]]: || {{SRB|2=Серби Улс}} |- | [[Нийслэл|Захиргааны төв]]: || [[Валево]] |- | [[Талбай|Газар нутаг]]: || 2.474 км² |- | [[Хүн ам]]: || 200.560 <small>(2002 он)</small> |- | [[Хүн амын нягтрал]]: || 81 хүн км² тутамд |- | [[ISO 3166-2]] || <tt>RS-09</tt> |- ! colspan="2" style="background:#87CEFA"| Газрын зураг |- | colspan="2"| [[File:Kolubarski district.gif|290px|center|Колубара тойргийн газрын зургийн бүдүүвч]] |- |} '''Колубара тойрог''' (''Колубарски округ'') — [[Серби|Серби Улс]]ын өрнө төв биед оршдог [[Захиргааны дүүрэг (Серби)|тойрог]]. Засаг захиргааны төв нь [[Валево]]. [[Колубара гол]] урсдаг болохоор тус аймгийг ийн нэрийджээ. 2,474 км² газар нутаг, 174,513 хүнийг харьяалдаг. Хүн амын олонх сербиэс гадна цыган, монтенегро, македончууд бий.<ref>{{Webarchiv|url=http://pop-stat.mashke.org/serbia-ethnic2011.htm |wayback=20170319122510 |text=Хүн амын тоо бүртгэлийн тайлан |archiv-bot=2026-04-30 09:56:46 InternetArchiveBot }}.</ref> Нийтдээ 218 суурин газартайгаас доорх долоо хотын зэрэгтэй. * [[Валево]] * [[Осечина]] * [[Уб]] * [[Лайковац]] * [[Мионица]] * [[Льиг]] == Цахим холбоос == {{commonscat|Kolubara District}} == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Сербийн тойрог}} [[Ангилал:Колубара тойрог| ]] [[Ангилал:Сербийн тойрог]] oeqz4k8viqefmf67rgerg3kfujrcuzz 0 46368 855181 663793 2026-04-30T11:27:33Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855181 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Macva_in_Serbia.svg|150px|right]] '''Мачва аймаг''' (''Мачвански округ'') — [[Серб улс]]ын өрнөд биед оршдог [[аймаг]]. Мачва, Подрине, Посавина, Почерина зэрэг уламжлалт нутаг өдгөө ийм нэгэн нутаг болсон. Засаг захиргааны төв нь [[Шабац]]. 3,268 км² газар нутаг, 298,931 хүнийг харьяалдаг. Хүн амын олонх сербээс гадна цыган, мусульман, хорват, босни нар байна.<ref>{{Webarchiv|url=http://pop-stat.mashke.org/serbia-ethnic2011.htm |wayback=20170319122510 |text=Хүн амын тоо бүртгэлийн тайлан |archiv-bot=2026-04-30 11:27:32 InternetArchiveBot }}.</ref> Нийтдээ 228 суурин газартайгаас доорх найм аймгийн доор шууд захирагддаг. * [[Шабац]] * [[Богатич]] * [[Лозница]] * [[Владимирци]] * [[Коцельево]] * [[Мали-Зворник]] * [[Крупань]] * [[Любовия]] {{commonscat|Mačva District}} == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Сербийн тойрог}} [[Ангилал:Сербийн аймаг]] fztyzwho98x7yadu4ajlbqks7i01tl5 0 46777 855026 769890 2026-04-30T01:41:31Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855026 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 | нэр = Алехандро Домингес | уугуул нэр = Алехандро Дамиан Домингес | мэндэлсэн огноо = [[1981]] оны [[6 сарын 10]] | мэндэлсэн газар = [[Аргентин]], [[Ланус]] | иргэншил = {{Далбаа Аргентин|20px}} [[Аргентин]]<br />{{Далбаа Итали|20px}} [[Итали]]<ref>[http://www.transfermarkt.co.uk/en/alejandro-dominguez/profil/spieler_18958.html Alejandro Domínguez — Player profile — transfermarkt.co.uk<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> | өндөр = 176<ref name=autogenerated1>[http://www.cariverplate.com/futbol/plantel/dominguez-alejandro Domínguez, Alejandro | River Plate - Sitio Oficial<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> | жин = 76<ref name=autogenerated1 /> | хоч = ''Чори'' (El Chori) | одоогийн баг = {{Далбаа Грек|20px}} [[Олимпиакос (хөлбөмбөгийн баг)|Олимпиакос]] | байрлал = [[довтлогч (хөлбөмбөг)|довтлогч]] | дугаар = 10 | залуучуудын багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал ||{{Далбаа Аргентин|20px}} [[Ланус (хөлбөмбөгийн баг)|Ланус]]| |1998—2000|{{Далбаа Аргентин|20px}} [[Кильмес (хөлбөмбөгийн баг)|Кильмес]]|}} | багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |2000—2001|{{Далбаа Аргентин|20px}} [[Кильмес (хөлбөмбөгийн баг)|Кильмес]]|25 (6) |2001—2004|{{Далбаа Аргентин|20px}} [[Ривер Плейт]]|29 (9) |2004—2006|{{Далбаа Орос|20px}} [[Рубин (хөлбөмбөгийн баг)|Рубин]]|63 (21) |2007—2009|{{Далбаа Орос|20px}} [[Зенит Санкт-Петербург|Зенит (СПб)]]|46 (7) |2009|{{Далбаа Орос|20px}} [[Рубин (хөлбөмбөгийн баг)|Рубин]]|23 (16) |2009—2012|{{Далбаа Испани|20px}} [[Валенсиа (хөлбөмбөгийн баг)|Валенсиа]]|22 (0) |2011—2012|{{аренда}}{{Далбаа Аргентин|20px}} [[Ривер Плейт]]|34 (4) |2012—2013|{{Далбаа Испани|20px}} [[Райо Вальекано]]|33 (5) |2013—одоо|{{Далбаа Грек|20px}} [[Олимпиакос (хөлбөмбөгийн баг)|Олимпиакос]]|25 (5)}} |зураг = ADom.JPG |тайлбар = Алехандро Домингес 2009 онд |хэмжээ = 170px | шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал|2001|{{Далбаа Аргентин|20px}} Аргентин (20-)|}} | сүүлд шинэчилсэн = 2014 оны 9 сарын 10 }} '''Алехандро Дамиан Домингес''' ({{lang-es|Alejandro Damián Domínguez}}; [[1981]] оны [[6 сарын 10|зургаадугаар сарын 10-нд]] [[Ланус]] [[хот]]од төрсөн) — [[Аргентин]]ы [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд «[[Олимпиакос (хөлбөмбөгийн баг)|Олимпиакос]]» багт [[довтлогч (хөлбөмбөг)|довтлогчоор]] тоглодог. Тэрээр [[2009]] оны [[Оросын хөлбөмбөгийн холбоо]], «Спорт-Экспресс» сэтгүүлээс Оросын шилдэг хөлбөмбөгчинөөр нэрлэгдэж байлаа. Тухайн үед лигийн 23 тоглолтонд 16 гоолдож шилдэг 33 тоглогчийн чансааг тэргүүлсэн бөгөөд [[2006]] онд 23 тоглотонд 13 гоолдсоноороо аман хүзүүдэж байжээ. [[2013]] оны долоодугаар сард [[Грек]]ийн «Олимпиакос» түүнтэй хоёр жилээр гэрээлсэн байна.<ref>{{cite web |url=http://www.olympiacos.org/en/article/24173/alejandro-dominguez-joins-olympiacos|title=Alejandro Domínguez joins Olympiacos|date=2 Jule 2013|publisher=Olympiacos.org}}</ref> == Амжилт == {{Далбаа Аргентин|20px}} '''Аргентины шигшээ''' * Дэлхийн аварга /20-/: 2001 {{Далбаа Аргентин|20px}} '''Ривер Плейт''' * [[Аргентины хөлбөмбөгийн лиг|Аргентины аварга]]: '''(2)''' 2002 ([[Апертура болон Клаусура|К]]), 2003 (К) * Аргентины II дивизионы аварга: 2011/12 {{Далбаа Орос|20px}} '''Рубин''' * [[Оросын хөлбөмбөгийн лиг|Оросын аварга]]: [[2009 оны Оросын хөлбөмбөгийн лиг|2009]] {{Далбаа Орос|20px}} '''Зенит''' * [[Оросын хөлбөмбөгийн лиг|Оросын аварга]]: [[2007 оны Оросын хөлбөмбөгийн лиг|2007]] * [[Оросын хөлбөмбөгийн супер цом|Оросын супер цомын эзэн]]: 2008 * [[УЕФА цом]]ын эзэн: 2007/08 * [[УЕФА Супер цом]]ын эзэн: 2008 {{Далбаа Грек|20px}} '''Олимпиакос''' * [[Грекийн хөлбөмбөгийн лиг|Грекийн аварга]]: [[2013/2014 оны Грекийн хөлбөмбөгийн лиг|2013/14]] * Оросын премьер лигийн шилдэг гадаад тоглогч /«Спорт-Экспресс» сэтгүүл/: 2006 * Оросын премьер лигийн шилдэг 33 тоглогч (2): №&nbsp;1 ([[2009 оны Оросын хөлбөмбөгийн лиг|2009]]), №2 ([[2005 оны Оросын хөлбөмбөгийн лиг|2006]]) * Оросын шилдэг хөлбөмбөгчин /«Спорт-Экспресс» сэтгүүл/: 2009<ref>[http://www.sport-express.ru/newspaper/2009-12-30/1_1/ Алехандро Домингес — Лучший по опросу «СЭ» игрок чемпионата России-2009]</ref> * Оросын шилдэг хөлбөмбөгчин /«Футбол» сэтгүүл/: 2009<ref name="379791.html">[http://www.championat.ru/football/news-379791.html Домингес признан лучшим игроком России по версии «Футбола»]</ref> * Оросын шилдэг хөлбөмбөгчин /Оросын хөлбөмбөгийн холбоо/: 2009<ref name="news-364303">[http://www.championat.ru/football/news-364303.html Домингес признан лучшим футболистом России 2009 года]</ref> * Оросын шилдэг хөлбөмбөгчин /дасгалжуулагчидын саналаар/: 2009<ref name="news-364437.html">[http://www.championat.ru/football/news-364437.html Тренеры клубов РФПЛ признали Домингеса лучшим игроком сезона]</ref> == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Цахим холбоос == *[https://web.archive.org/web/20091222051734/http://www.valenciacf.com/contenidos/ElEquipo/Jugadores/Valencia/Dominguez.html?__locale=es Профайл - Валенсиа] *[https://web.archive.org/web/20090822174141/http://rubin-kazan.ru/team/players/general/283/ Профайл - Рубин Казань] {{ru icon}} *[https://web.archive.org/web/20121011215823/http://www.ole.com.ar/river-plate/futbol/Nunez-olor-Chori_0_512348959.html Профайл - Аргентины лиг] {{es icon}} {{Олимпиакос багийн бүрэлдэхүүн}} {{DEFAULTSORT:Домингес, Алехандро Дамиан}} [[Ангилал:Аргентины хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч]] [[Ангилал:Ривер Плейт багийн тоглогч]] [[Ангилал:Килмес багийн тоглогч]] [[Ангилал:Рубин багийн тоглогч]] [[Ангилал:Зенит Санкт-Петербург багийн тоглогч]] [[Ангилал:Валенсиа багийн тоглогч]] [[Ангилал:Райо Вальекано багийн тоглогч]] [[Ангилал:Олимпиакос багийн тоглогч]] [[Ангилал:УЕФА Европын Лигийн аварга]] [[Ангилал:Грекийн хөлбөмбөгийн улсын аварга]] [[Ангилал:Оросын хөлбөмбөгийн улсын аварга]] [[Ангилал:Аргентинчууд]] [[Ангилал:1981 онд төрсөн]] hdqu3krpb88eejb8aiz6po8cvcshnql 0 50793 855043 849466 2026-04-30T03:51:24Z Avirmed Batsaikhan 53733 855043 wikitext text/x-wiki {{Short description|1801-1825 онуудад Оросын эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = I Александр | image = Alexander I of Russia by G.Dawe (1826, Peterhof)-crop.jpg | caption = [[Жорж Доу]]гийн зурсан хөрөг, {{circa|1825–29}} | succession = [[Оросын эзэн хаан]] | reign = 1801 оны 3 сарын 23{{snd}}{{nowrap|1825 оны 12 сарын 1}} | coronation = 1801 оны 9 сарын 15 | cor-type = орос | predecessor = [[I Павел]] | successor = [[I Николай]] | spouse = {{marriage|[[Елизавета Алексеевна]]|1793}} | issue = Мария Александровна<br/>[[Елизавета Александровна (I Александрын охин)|Елизавета Александровна]]<br/>[[Николай Лукаш]] (хууль бус) | issue-link = #Хүүхэд | issue-pipe = илүү... | full name = Александр Павлович Романов | house = [[Романов-Хольштайн-Готторп]] | father = [[I Павел]] | mother = [[Мария Фёдоровна (I Павелын эхнэр)|Мария Фёдоровна]] | birth_date = {{Birth date|1777|12|23}} | birth_place = [[Өвлийн Ордон]], Санкт-Петербург, Орос | death_date = {{Death date and age|1825|12|1|1777|12|23}}<ref>{{cite book |last1=Бушкович |first1=Паул |title=A concise history of Russia |date=2012 |publisher=Кембрижийн Их Сургуулийн Хэвлэл |location=Нью-Йорк |isbn=978-0-521-54323-1 |page=154}}</ref> | death_place = [[I Александрын ордон]], [[Таганрог]], Орос | burial_date = 1826 оны 3 сарын 13 | burial_place = [[Гэгээн Петр, Паулын цогчин дуган, Санкт-Петербург]] | signature = Alexander I of Russia signature.svg | religion = [[Оросын үнэн алдартны шашин]] }} '''I Александр Павлович Романов''' ([[1777 он]]ы [[12 сарын 23|12-р сарын 23]]-нд [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос]]ын [[Санкт-Петербург]] хотод төрсөн, [[1825 он]]ы [[12 сарын 1|12-р сарын 1]]-нд мөн улсын [[Таганрог]] хотод нас барсан) нь [[Романов-Хольштайн-Готторп]] овгоос гаралтай, 1801 оноос 1825 оны хооронд [[Оросын Хаант Улс|Хаант Оросын]] [[царь|хаан]], 1815 оноос 1825 оны хооронд Польшийн хан, 1809 оноос 1825 оны хооронд [[Финландын Их Вант Улс|Финландын]] анхны их ван<ref>{{Cite web |url=http://www.schneeland.com/geschichte.html |title=Staatsoberhäupter Finnlands |access-date=2021-10-21 |archive-date=2009-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090414105802/http://www.schneeland.com/geschichte.html |url-status=dead }}</ref> мөн 1801 оноос 1807 оныг хүртэл дараа нь 1813 оноос 1818 оныг хүртэл [[Йеферийн ноёны эзэмшил|Йеферийн ноён]] байв. Тэрээр хаанчлалынхаа эхэнд аажуу либерал шинэчлэл хийсэн. Гадаад бодлогын хувьд тэрээр Их Британи, Францын хооронд тэнцвэртэй бодлого хэрэгжүүлж байжээ. 1805-1807 онд тэрээр Францын эсрэг эвсэлд оролцсон. 1807-1812 онд тэрээр түр хугацаанд Францын талд орсон. Тэрээр Турк (1806-1812), Перс (1804-1813), Швед (1808-1809)-тай амжилттай дайн хийжээ. I Александрын удирдлага дор Зүүн Гүрж (1801), Финланд (1809), Бессараби (1812), хуучин Варшавын гүн (1815) зэрэг газруудыг Орост нэгтгэсэн байна. 1812 оны Эх орны дайны дараа тэрээр 1813-1814 онд Францын эсрэг эвслийг удирдсан. Тэрээр [[Наполеон|Наполеон Бонапартыг]] ялсан байна. 1814 оны 3-р сарын 31-нд I Александрын удирдлаган дор эвслийн цэргүүд [[Парис|Парист]] орсон. Тэрээр [[Венийн Конгресс|1814-1815 оны Венийн Конгрессын]] удирдагчдын нэг байв. == Намтар == Александр 1777 оны 12-р сарын 23-ны өглөөний 11 цагт [[Өвлийн ордон|Өвлийн ордонд]] төрсөн. Тэрээр хаан ширээг залгамжлагч Их гүн Павел Петрович, Их гүнгийн авхай Мариа Федоровна нарын ууган хүүхэд байв. == Ном зүй == * ''Аммон Ф. Г.'' [https://web.archive.org/web/20200512021554/https://www.academia.edu/28680398/%D0%92_%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B5_%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_I_%D0%B8_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%87%D0%B5%D0%B5%D0%B2 В фаворе у кесаря: Александр I и Аракчеев] * Frank Bauer: ''Zar Alexander I. von Rußland. „Der Befreier der Völker“'' (= Kleine Reihe Geschichte der Befreiungskriege 1813–1815, Sonderheft 4). Edition König und Vaterland, Potsdam 2008. == Цахим холбоос == {{Commons|Александр I Павлович|I Александр}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Александр I, Император Всероссийский}} * {{DNB-Portal|118501852|NAME=Alexander I.}} * ''Александр I'' [http://www.museum.ru/museum/1812/library/Alexander/alexander.txt Письмо Адаму Чарторийскому] == Эшлэл == <references /> {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[I Павел]] |албан_тушаал =[[Оросын хаан]] |он =[[1801]]—[[1825]] |дараа =[[I Николай]] }} {{end}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Александр, 1}} [[Ангилал:I Александр| ]] [[Ангилал:Оросын царь]] [[Ангилал:Оросын хаан]] [[Ангилал:Романов-Хольштайн-Готторп овог]] [[Ангилал:Польшийн хан]] [[Ангилал:19-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Финландын түүхэн хүн]] [[Ангилал:Эвслийн дайн дахь Оросын эзэнт гүрний хүн]] [[Ангилал:Оросын чөлөөт өрлөгчин]] [[Ангилал:19-р зууны чөлөөт өрлөгчин]] [[Ангилал:Ариун Сахиус одон шагналтан (Рыцарь)]] [[Ангилал:Заан одон шагналтан]] [[Ангилал:Испанийн алтан нэхий хүлэг баатрын одон шагналтан]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их загалмай)]] [[Ангилал:Мөрөвч одонгийн хүлэг баатар]] [[Ангилал:Романов овог]] [[Ангилал:I Павел]] [[Ангилал:Санкт-Петербургийн хүн]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1777 онд төрсөн]] [[Ангилал:1825 онд өнгөрсөн]] jkfroqg904zuws56ebebpcven4o5d8m 855066 855043 2026-04-30T05:02:24Z Zorigt 49 855066 wikitext text/x-wiki {{Short description|1801-1825 онуудад Оросын эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = I Александр | image = Alexander I of Russia by G.Dawe (1826, Peterhof)-crop.jpg | caption = [[Жорж Доу]]гийн зурсан хөрөг, {{circa|1825–29}} | succession = [[Оросын эзэн хаан]] | reign = 1801 оны 3 сарын 23{{snd}}{{nowrap|1825 оны 12 сарын 1}} | coronation = 1801 оны 9 сарын 15 | cor-type = орос | predecessor = [[I Павел]] | successor = [[I Николай]] | spouse = {{marriage|[[Елизавета Алексеевна]]|1793}} | issue = Мария Александровна<br/>[[Елизавета Александровна (I Александрын охин)|Елизавета Александровна]]<br/>[[Николай Лукаш]] (хууль бус) | issue-link = #Хүүхэд | issue-pipe = илүү... | full name = Александр Павлович Романов | house = [[Романов-Хольштайн-Готторп]] | father = [[I Павел]] | mother = [[Мария Фёдоровна (I Павелын эхнэр)|Мария Фёдоровна]] | birth_date = {{Birth date|1777|12|23}} | birth_place = [[Өвлийн Ордон]], Санкт-Петербург, Орос | death_date = {{Death date and age|1825|12|1|1777|12|23}}<ref>{{cite book |last1=Бушкович |first1=Паул |title=A concise history of Russia |date=2012 |publisher=Кембрижийн Их Сургуулийн Хэвлэл |location=Нью-Йорк |isbn=978-0-521-54323-1 |page=154}}</ref> | death_place = [[I Александрын ордон]], [[Таганрог]], Орос | burial_date = 1826 оны 3 сарын 13 | burial_place = [[Гэгээн Петр, Паулын цогчин дуган, Санкт-Петербург]] | signature = Alexander I of Russia signature.svg | religion = [[Оросын үнэн алдартны шашин]] }} '''I Александр Павлович Романов''' ([[1777 он]]ы [[12 сарын 23|12-р сарын 23]]-нд [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос]]ын [[Санкт-Петербург]] хотод төрж, [[1825 он]]ы [[12 сарын 1|12-р сарын 1]]-нд мөн улсын [[Таганрог]] хотод нас барсан) нь [[Романов-Хольштайн-Готторп]] овгоос гаралтай, 1801 оноос 1825 оны хооронд [[Оросын Хаант Улс|Хаант Оросын]] [[царь|хаан]], 1815 оноос 1825 оны хооронд Польшийн хан, 1809 оноос 1825 оны хооронд [[Финландын Их Вант Улс|Финландын]] анхны их ван<ref>{{Cite web |url=http://www.schneeland.com/geschichte.html |title=Staatsoberhäupter Finnlands |access-date=2021-10-21 |archive-date=2009-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090414105802/http://www.schneeland.com/geschichte.html |url-status=dead }}</ref>, мөн 1801 оноос 1807 оныг хүртэл, дараа нь 1813 оноос 1818 оныг хүртэл [[Йеферийн ноёны эзэмшил|Йеферийн ноён]] байв. Тэрээр хаанчлалынхаа эхэнд аажуу либерал шинэчлэл хийсэн. Гадаад бодлогын хувьд Их Британи, Францын хооронд тэнцвэртэй бодлого хэрэгжүүлж байжээ. 1805-1807 онд Францын эсрэг эвсэлд оролцсон ч 1807-1812 онд түр хугацаанд Францын талд оржээ. Тэрээр Турк (1806-1812), Перс (1804-1813), Швед (1808-1809)-тай амжилттай дайн хийсэн юм. I Александрын удирдлага дор Зүүн Гүрж (1801), Финланд (1809), Бессараби (1812), хуучин Варшавын гүн (1815) зэрэг газруудыг Орост нэгтгэсэн байна. 1812 оны Эх орны дайны дараа тэрээр 1813-1814 онд Францын эсрэг эвслийг удирдаж, [[Наполеон|Наполеон Бонапартыг]] ялсан байна. 1814 оны 3-р сарын 31-нд I Александрын удирдлага дор эвслийн цэргүүд [[Парис|Парист]] орсон. Тэрээр [[Венийн Конгресс|1814-1815 оны Венийн Конгрессын]] удирдагчдын нэг байв. == Намтар == Александр 1777 оны 12-р сарын 23-ны өглөөний 11 цагт [[Өвлийн ордон|Өвлийн ордонд]] төрсөн. Тэрээр хаан ширээг залгамжлагч Их гүн Павел Петрович, Их гүнгийн авхай Мариа Федоровна нарын ууган хүүхэд байв. == Ном зүй == * ''Аммон Ф. Г.'' [https://web.archive.org/web/20200512021554/https://www.academia.edu/28680398/%D0%92_%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B5_%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_I_%D0%B8_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%87%D0%B5%D0%B5%D0%B2 В фаворе у кесаря: Александр I и Аракчеев] * Frank Bauer: ''Zar Alexander I. von Rußland. „Der Befreier der Völker“'' (= Kleine Reihe Geschichte der Befreiungskriege 1813–1815, Sonderheft 4). Edition König und Vaterland, Potsdam 2008. == Цахим холбоос == {{Commons|Александр I Павлович|I Александр}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Александр I, Император Всероссийский}} * {{DNB-Portal|118501852|NAME=Alexander I.}} * ''Александр I'' [http://www.museum.ru/museum/1812/library/Alexander/alexander.txt Письмо Адаму Чарторийскому] == Эшлэл == <references /> {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[I Павел]] |албан_тушаал =[[Оросын хаан]] |он =[[1801]]—[[1825]] |дараа =[[I Николай]] }} {{end}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Александр, 1}} [[Ангилал:I Александр| ]] [[Ангилал:Оросын царь]] [[Ангилал:Оросын хаан]] [[Ангилал:Романов-Хольштайн-Готторп овог]] [[Ангилал:Польшийн хан]] [[Ангилал:19-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Финландын түүхэн хүн]] [[Ангилал:Эвслийн дайн дахь Оросын эзэнт гүрний хүн]] [[Ангилал:Оросын чөлөөт өрлөгчин]] [[Ангилал:19-р зууны чөлөөт өрлөгчин]] [[Ангилал:Ариун Сахиус одон шагналтан (Рыцарь)]] [[Ангилал:Заан одон шагналтан]] [[Ангилал:Испанийн алтан нэхий хүлэг баатрын одон шагналтан]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их загалмай)]] [[Ангилал:Мөрөвч одонгийн хүлэг баатар]] [[Ангилал:Романов овог]] [[Ангилал:I Павел]] [[Ангилал:Санкт-Петербургийн хүн]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1777 онд төрсөн]] [[Ангилал:1825 онд өнгөрсөн]] gfl05fueytjhc8bmgxj6ndgu2uhq846 0 53275 855021 834402 2026-04-30T00:32:57Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855021 wikitext text/x-wiki [[File:Island6 M50 Main Galley.jpg|300px|thumb|island6 The Main Gallery]] '''island6 Урлагийн Галерей''' ({{Lang-en|Island6 Arts Center}})-г 2006 онд Хятадын Шанхай хотод Францын уран бүтээлч [[Томас Шарвериа]] үүсгэн байгуулсан ба өдгөө тус галерей нь Шанхай хотод гурван салбар, Хонконгод нэг салбар, Тайландад мөн нэг салбартай. Island6 галерей нь хятад, европын зураачдын бүтээлийг дэмжих зорилготой байгууллага юм.<ref>{{cite journal |last=Compton |first=Nick |title=The Secret Elite |journal=Wallpaper* |issue=95 |pages=90 |date=January 2007 |issn=1364-4475}}</ref> 2006 оноос хойш Island6 Урлагийн төв галерей нь Шанхайн урлаг соёлын дүүргийн [[Моганшан Лү]] хэсэгт байрлаж байна. 2015 оны 7 сарын байдлаар нийт 500 орчим уран бүтээлчийн76 үзэсгэлэн гаргасан ба 21 өөр улс хотын 139 гаруй уран бүтээлчийг дэмжиж, 2000 гаруй уран бүтээлийг бий болоход тусламж үзүүлсэн. 2007 онд Island6 Урлагийн галерей нь [[Лю Дао]] байгууллагатай хамтарч, дуу хөгжим, электроник инженерийн чиглэлийн олон талын бүтээл хийж эхэлсэн. ==Лю Дао (六岛) Урлагийн Цуглуулга== Урлагийн Цуглуулга гэх [[Лю Дао]] нь Island6 Галерей дахь уран бүтээлүүдийн ихэнх хувийг эзлэх өвөрмөц хэсэг юм. Хүний энгийн үйлдэл хөдөлгөөнийг видео бичлэгийн тусламжтайгаар хөдөлгөөнтэй цэглэвэр зураг болгон уран зургийг амь оруулдаг. Үүний үр дүнд хөдөлдөг, ирмэдэг [[LED]] гэрлээр бүтсэн, өөрсдийн бодит байдалдаа амьдрах, ханан дээрх зургууд бий болдог. [[Лю Дао]]гийн бүтээлүүд уламжлалт түүх соёлыг одоо үетэй зэрэгцүүлж, мөн хятадын соёлыг илэрхийлдгээрээ онцлог.<ref>{{cite web | last= Ardia | first= Xuan Mai | title= What is…digital art? | url= http://artradarjournal.com/2014/06/27/what-is-digital-art-art-radar-explains/ | publisher= Art Radar | date= June 27, 2014 | access-date= Есдүгээр сар 13, 2015 | archive-date= Долдугаар сар 14, 2015 | archive-url= https://web.archive.org/web/20150714125505/http://artradarjournal.com/2014/06/27/what-is-digital-art-art-radar-explains/ | url-status= dead }}</ref> == Хамтын ажиллагаа== 2010 онд Island6 Галерей [[Луи Виттон]] брэндтэй хамтран, Макаод нээгдсэн "Мэзон Галерей"-н нээлтийн бэлтгэлд ажилд хамтарч ажилласан.<ref>https://books.google.com/books?id=0dXcC9PgiiIC&pg=PA105&lpg=PA105&dq=Raining+stars+exhibition+macau&source=bl&ots=QdxB7EGtvd&sig=2fym9oO_4U4hbJGj6wL3nhsigJY&hl=en&sa=X&ei=Qo9pVd-8H4HJtQXusoG4DQ&ved=0CEQQ6AEwBg#v=onepage&q=Raining%20stars%20exhibition%20macau&f=false</ref> == Загварын ертөнц ба урлаг == 2006 онд Island6 загвар болон урлагийг хослуулсан анхны үзэсгэлэнгээ нээсэн бөгөөд энэхүү үзэсгэлэн нь хоёр уран бүтээлчийн нийтлэг хамаарлыг илэрхийлсэн байдаг. Тайванийн загвар зохион бүтээгч Хуан Жин Сон,<ref>{{Cite web |url=http://www.island6.org/FMA_info.html |title=Archive copy |access-date=2015-09-13 |archive-date=2015-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150714143812/http://www.island6.org/FMA_info.html |url-status=dead }}</ref> Бельгийн зурагчин Кристоф Демэтр 2006 онд “Загвар, урлагийн огтлолцол” нэртэй үзэсгэлэнгээ гаргасан. 2012 оны хавар галерейн хамт олон, загвар зохион бүтээгч, Жемелли Турцитай нэгдэж, Лю Дао урлагийн бүтээлийг анхны удаа [[Испани]]йн [[Мальорка]]д “Баян ба буян” нэрийн доор дэлгэсэн бөгөөд энэхүү үзэсгэлэн нь 20-р зууны хүмүүсийн материаллаг үнэт зүйлсэд хандах хандлагыг шүүмжилсэн сэдэвтэй байжээ. <ref>{{Cite web |url=http://www.island6.org/TheRichAndTheRighteous_info.html |title=Archive copy |access-date=2015-09-13 |archive-date=2015-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150414130342/http://island6.org/TheRichAndTheRighteous_info.html |url-status=dead }}</ref> == island6 & Red Gate Галерей== 2010 оны 5 сард, [[Рэд Гэйт Галерей]]н [[Бээжин]] дэх үзэсгэлэн Лю Дао бүтээлийг Хонконгийн урлагийн үзэсгэлэнд танилцуулахаар урьжээ. Үүний дараа Island6 2010 онд дахин Сиднейд болсон Сидней 2010 Урлагийн үзэсгэлэнд оролцсон бөгөөд тэдний хамтын ажиллагаа цаашид үргэлжлэн явсаар байна. Тэднээс дурьдвал: “[https://web.archive.org/web/20150522044553/http://island6.org/GardenOfAutumnVapours_info.html Garden of Autumn Vapours]”, “[https://web.archive.org/web/20150522044527/http://island6.org/EverydayFrenzies_Beijing_info.html Everyday Frenzies]” == island6 & studio rouge == [https://web.archive.org/web/20131210094612/http://www.studiorouge.cn/ Studio Rouge] бол Австрали, Европын үүсгэн байгуулсан Хятадын өсөж буй уран бүтээлчид болон олон нийтэд хүлээн зөвшөөрөгдсөн уран бүтээлчдийн индэр буюу тавцан юм. 2006 оны 9 сард галерей хоёр дахь салбараа Моганшан үзэсгэлэнгийн дүүрэгт нээсэн. 2009 оноос хойш studio rouge болон island6 галерей хамтран ажиллаж байгаа бөгөөд 2011 онд Жорж Мишелл “Nordic Vibe” үзэсгэлэндээ island6 галерейн бүтээлүүдийг толилуулсан байдаг. Түүний үзэсгэлэн олон улсын уран бүтээлчдийн цаас, шил, LED гэрэл уран зургийн бүтээлүүдээс бүрдсэн байдаг. == Tally Beck болон island6 == island6 болон Нью-Йорк хотын Толли Бэк галерей хамтран ажиллаж эхэлсэн нь тэдний [[Тайланд]] дахь үзэсгэлэнгийн эхлэлийг тавьжээ<ref>[http://Tally%20Beck%20Contemporary%20Art%20gallery Tally Beck Contemporary Art gallery]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Тэд Тайланд улсад анх удаагаа “Цахилгаан ба Шанхай” гэх үзэсгэлэнгээ гаргасан<ref>{{Cite web |url=http://www.island6.org/ElectricShanghai_info.html |title=Electric Shanghai |access-date=2015-09-13 |archive-date=2015-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150522041427/http://island6.org/ElectricShanghai_info.html |url-status=dead }}</ref> ба 2011 оны 1 сард Island6 “Plugged In”<ref>{{Cite web |url=http://www.island6.org/PluggedIn_info.html |title=Plugged In |access-date=2015-09-13 |archive-date=2015-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150521184127/http://island6.org/PluggedIn_info.html |url-status=dead }}</ref> ганцаарчилсан үзэсгэлэнгээ Толли Бэк галерейд танилцуулжээ. Энэхүү үзэсгэлэн 2011 онд Нью-Йорк хотноо дахин дэлгэгдсэн[https://web.archive.org/web/20130225033202/http://www.scope-art.com/index.php/artshow/new-york-2012/about SCOPE New York Art fair] бөгөөд Швед улсад мөн нээлтээ хийжээ. 2012 оны 1 сард "Sin City" "[https://web.archive.org/web/20160629130443/http://tallybeckcontemporary.com/sin-city]" үзэсгэлэн Толли Бэк галерейд нээгдэж, island6 галерейн "God Damned Shanghai"<ref>{{Cite web |url=http://www.island6.org/GoddamnedShanghai_info.html |title=God Damned Shanghai |access-date=2015-09-13 |archive-date=2013-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131210114504/http://www.island6.org/GoddamnedShanghai_info.html |url-status=dead }}</ref> үзэсгэлэнгийн бүтээлүүд мөн олон нийтэд тавигджээ. ''Этгээд богино үзэгдлээр island6 Шанхайн бодит болон хийсвэр хоёр ертөнцийг илэрхийлдэг. LED гэрэл нь орчин үеийн Шанхайн тэнгэрийн хаяаг дүрсэлж, уран дүрслэл нь өнгөрсөн түүхийг илэрхийлдэг нь Дорнын Парис гэгдэх Шанхайн дурсамжийг сануулж буй мэт” – '''Толли Бэк''', Tally Beck Contemporary<ref name=PluggedIn>{{cite web|last=Beck|first=Tally|title=Plugged In|url=http://www.island6.org/PluggedIn_info.html|work=Plugged In|publisher=island6.org|accessdate=18 February 2013|archive-date=23 Нэгдүгээр сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123050124/http://www.island6.org/PluggedIn_info.html|url-status=dead}}</ref>'' == island6 Дубайд == 2011 оны 9 сард island6 болон [https://web.archive.org/web/20150910185655/http://www.galleryetemad.com/ Etemad Gallery] хамтран гэрээ хийж Лю Дао уран бүтээлийг [https://web.archive.org/web/20131121083155/http://www.island6.org/MiddleEastMiddleKingdom_info.html "Middle East Middle Kingdom"] үзэсгэлэнд нээхээр ажиллажээ. Үзэсгэлэнгийн гол зорилго нь Дубайн хүмүүст хятад соёл, өнгөрсөн түүхийн талаар сануулах болон хятадын эдийн засгийн нөлөө хэрхэн Хятадын нийгэмд нөлөөлснийг харуулах зорилготой байв. <ref>{{Cite web |url=http://www.galleryetemad.com/uploads/pdf/18032012/Time_Out_Dubai_September.pdf |title=Archive copy |access-date=2015-09-13 |archive-date=2012-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120523205707/http://www.galleryetemad.com/uploads/pdf/18032012/Time_Out_Dubai_September.pdf |url-status=dead }}</ref> [http://www.nakkashgallery.com/ Nakkash Art Gallery]<ref>{{Cite web |url=http://www.island6.org/NakkashGallery.html |title=Archive copy |access-date=2015-09-13 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305011518/http://www.island6.org/NakkashGallery.html |url-status=dead }}</ref> == island6 Хонконгод == 2012 онд island6 дахин нэг салбараа [[Хонконг]]од нээсэн ба Хонконгийн “No. 1 New Street, an intersection off Queens road West” хаягт байрладаг. Хонконг island6 нь Шанхай дахь салбартай адил шинэ урлагийн бүтээлийг гарган ирж дэмжихээр ажилладаг<ref>{{Cite web |url=http://island6.org/Press/Articles/www_lepetitjournal_com_culture_hong_kong_expo_cine_theatre_h.pdf |title=Archive copy |access-date=2015-09-13 |archive-date=2014-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140115164726/http://island6.org/Press/Articles/www_lepetitjournal_com_culture_hong_kong_expo_cine_theatre_h.pdf |url-status=dead }}</ref> ==Шанхай, island6 The Bund салбар== 2013 оны 10 сард island6 шинэ галерейгаа Шанхайн [[:en:The Bund|The Bund]]-д нээсэн. Тухайн хэсэгт Studio Rouge байрладаг байсан ба Фүжоү болон Жоншан гудамжны уулзвар дээр оршдог. Энэхүү байрлалаас [[Пүдон]] дүүргийг харах боломжтой. Сайн дурын ажилчид болон уран бүтээлчдээс бүрддэг энэхүү салбар нь Лю Дао цуглуулга бүтээлүүдийг дэмжих зорилготой байдаг. ==Лавлах== {{reflist}} ==Номын жагсаалт== * {{cite journal |author=Andrea Neidhoefer |title=Eurasia One |journal=Visual Production |volume=3 |pages=154–9 |date=July 2007 |ISBN=978-988-99609-5-7 |publisher=Visual Production Co. & Timezone8 Publications}} * {{cite book |title=Shanghai |last=Cook |first=Richard|year= 2006|publisher= Phaidon Press Limited|location= New York|isbn=0-7148-4696-1 |page=42}} == Гадаад холбоос == *[http://www.island6.org/ http://www.island6.org]: island6 Албан ёсны сайт [[Ангилал:Галерей]] [[Ангилал:Шанхайн музей]] [[Ангилал:Уран бүтээлчдийн хамтлаг‎]] [[Ангилал:Соёлын төв]] [[Ангилал:Шанхайн соёл]] __FORCETOC__ __INDEX__ ousvfhwrfbj0l4itxn3yybdlfem802n 0 59539 855028 819721 2026-04-30T01:54:21Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855028 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс аж ахуйн нэгж | Name = Алфа Ромео Автомобиль С.п.А. | Logo = ALFA ROMEO badge on a car (cropped).jpg | Unternehmensform = [[Италийн хувьцаат компани|Società per Azioni]] | Gründungsdatum = 1910 оны 6 сарын 24 | Sitz = [[Турин]], [[Итали]] | Leitung = * [[Сержо Маркионе]], <small>(УЗ-ийн дарга)</small> * [[Рэйд Биглэнд]], <small>(ерөнхий захирал)</small><ref>{{Webarchiv|url=http://www.fiatgroup.com/en-us/mediacentre/press/Documents/2010/Harald_Wester_nuovo_Amministratore_Delegato_di_Alfa_Romeo_Automobiles_ENG.pdf |wayback=20160306181043 |text=''Harald Wester new CEO of Alfa Romeo Automobiles'' |archiv-bot=2023-10-06 02:33:53 InternetArchiveBot }} PDF; 30 kB, Fiat Group Automobiles S.p.A., 2010-01-22</ref> | Stand = | Branche = [[Автомашины аж үйлдвэр|Автомашин]] | Homepage = www.alfaromeo.com }} [[Файл:ALFA-24-HP.jpg|thumb|right|Анхны загвар, А.Л.Ф.А 24 HP (1910-1921)]] [[Файл:Ugo Sivocci in his Alfa Romeo 20-30 ES at the 1922 Targa Florio.jpg|thumb|right|Алфа Ромео ES спорт (1921-1922)]] '''Алфа Ромео''' ({{lang-it|Alfa Romeo}}) нь [[итали]]йн автомашин үйлдвэрлэгч хувьцаат компани юм. Компанийн төв нь италийн [[Турин]] хотод байрладаг. Тус компани нь 1910 онд италийн [[Милан]] хотод үүсгэн байгуулагдсан бөгөөд өнөөдөр [[Фиат Крайслер Автомобил]]д харьяалагддаг. == Түүх == === Суудлын автомашин === ==== Эхэн үе болон улсад харьяалагдсан (1910-1948 онд) ==== Алфа Ромеогийн суурь үйлдвэр нь Миланы Портелло дүүрэгт 1906 онд үүссэн бөгөөд түүний дараагийн салбар үйлдвэрийг францын бизнесмен Александре Даррак италид төвтэйгээр ''Социетà Анонима Италиана Даррак'' гэх нэртэйгээр үүсгэн байгуулж байжээ. Гэвч Александре Даррак нь сайн гэсэн эд ангиудаа зөвхөн францад үйлдвэрлээд байсан нь италичуудад таалагдахгүй байв.<ref name="Automobile quarterly">{{cite web|url=http://books.google.de/books?id=1lhWAAAAMAAJ&q=%22Giuseppe+Merosi%22&dq=%22Giuseppe+Merosi%22|title=Automobile quarterly|publisher=Princeton Institute for Historic Research|work=Automobile quarterly, Band 44, Ausgabe 3|accessdate=2009-09-29}}</ref> Ингээд 1909 онд энэ салбар орчмын нутгийн хэд хэдэн хөрөнгөтөнгүүд нийлэн тус үйлдвэрийн ихэнх хувьцааг худалдан авч өөрийн гэсэн автомашиныг хөгжүүлэхээр болов. Шинэ үүссэн компанийн зохион бүтээгчээр Жусеппе Мероси, захиралаар Уго Стелла ажиллахаар болжээ.<ref name="Automobile quarterly" /> 1910 оны зургаадугаар сарын 24-нд [[Ломбард муж|Ломбард мужийн]] компанийн захирал нь компанийнхаа нэрийг ''Società Anonima Lombarda Fabbrica Automobili'' (үгчлэн орчуулбал: "Хувьцаат компани, ломбардын автомобилфабрик") гэж нэрлээд A.L.F.A. хэмээн товчлон нэрлэх болов. Энэ үйл явдал нь өнөөдөр тус компанийнг үүсгэн байгуулсан албан ёсны өдөр хэмээн тооцдог.<ref>[http://www.autoweb.com.au/cms/A_52638/title_Alfa-Romeo-Celebrates-90-Years-Of-Success/newsarticle.html autoweb.com:"Alfa Romeo celebrates 90 years of success"]</ref> Яг тэр жилдээ тус компани Меросигийн анхны хийц болох [[А.Л.Ф.А 24 HP|24 HP]] автомашины загварыг зах зээлд гаргасан бөгөөд тус тэрэгний хөргөх нүүргэвч дээр ''Алфа'' гэж маркийн нэрээ бичсэн байна. Үүний зэрэгцээ авто спортод зориулан хоёр Алфа 24 HP гаргасан бөгөөд дараа жил нь буюу 1911 оны тавдугаар сарын [[Тарга Флорио]]д оролцжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.targaflorio.info/06.htm|title=6^ Targa Florio|accessdate=2009-09-26}}</ref> 1914 онд [[дэлхийн 1-р дайн]] эхлэв. Үүнээс шалтгаалан автомашины үйлдвэрлэлээс зэвсгийн үйлдвэрлэлд шилжлээ. 1915 онд Даррак үлдсэн байсан хувьцаагаа бүгдийг нь зарсан. 1915 оны есдүгээр сарын 21-нд хөрөнгө мөнгөний асуудалтай байсан компанийн нийт хөрөнгийн 95%-г ''Банка Италиана ди Сконто'' авчээ. 1915 оны есдүгээр сарын 28-нд тус компани бүх хөрөнгөө зарав.<ref name="A.L.F.A. diventa Alfa Romeo">{{cite web|url=http://www.archiviostorico.alfaromeo.it/cgi-bin/pbrand.dll/ALFAAS_ITALIA/magazine/magazine.jsp?categoryOID=-1073804730&contentOID=1074097464|title=1915: A.L.F.A. diventa Alfa Romeo|publisher=Alfa Romeo|accessdate=2009-09-26}}</ref> 1915 оны арванхоёрдугаар сарын 2-нд [[Неаполь|неаполиос]] гаралтай инженер [[Никола Ромео]]гоор удирдуулсан ''Аккомандита Инж. Никола Ромео & Ко'' гэх нэртэй зэвсгийн үйлдвэр тус үйлдвэрийг өөртөө нэгтгэн авчээ. Дайны жилүүдэд сум болон онгоцны хөдөлгүүр үйлдвэрлэн борлуулж нэлээд ашигтай ажилласан байна. Ажилчдын тоо нь 200-гаас 4000 болон өслөө.<ref>{{cite web|url=http://books.google.de/books?id=DJvGpo_CH-UC&printsec=frontcover&source=gbs_v2_summary_r&cad=0#v=onepage&q=&f=false|title=The economic history of Italy 1860-1990|accessdate=2009-08-16|author=Vera Zamagni|pages=221}}</ref> Дайны дараа 1919 оноос эхлэн Портеллод ахиад суудлын автомашины үйлдвэрлэлээ сэргээв. 1920 онд компанийн нэрийг шинэ эзэмшигчийн нэрийг оруулан маркийн нэрээр бүртгэсэн нь Алфагаас Алфа&nbsp;Ромео болголоо. 1923 оны автомашины уралдаанд амжилттай оролцон Тарга Флорио авто уралдаанд давхар ялалт байгуулав.<ref>{{cite web|url=http://www.formula2.net/Targa23.htm|title=Targa Florio 1923|accessdate=2009-09-03|publisher=StefanÖrnerdal|archive-date=2009-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090425130849/http://formula2.net/Targa23.htm|url-status=dead}}</ref> 1925 онд автомашины анхны дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн зохион явагдсан бөгөөд энэ тэмцээнд Алфа Ромео автомашины анхны дэлхийн аварга болжээ. <ref>{{cite web|url=http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/gp25a.htm|title=The 1925 Automobile World Championship|author=Hans Etzrodt|accessdate=2009-09-09|archive-date=2007-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20070813181049/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/gp25a.htm|url-status=dead}}</ref> Дайны дараах үйлдвэрлэлийн шилжилт нь тийм ч амар байсангүй. 1926 онд Алфа Ромео төлбөрийн чадваргүй болсоны улмаас дарангуйлагч [[Бенито Муссолини]]гийн оролцоотойгоор италийн банктай гэрээ хийн тэдний эрхэнд орлоо.<ref>{{cite web|url=http://books.google.de/books?id=xjLYdCIPnhsC&pg=PA112&dq=%22the+company+was+bankrupt+by+1926%22&lr=&as_brr=3|title=Beyond the Firm: Business Groups in International and Historical Perspective|publisher=Google|author=Franco Amatori|accessdate=2009-11-17}}</ref> Никола Ромеог шахан хавчсанаар түүний оролцоо ч сулран 1928 онд компаниа орхин гарчээ.<ref name="A.L.F.A. diventa Alfa Romeo" /> 1920-иод оны сүүл гэхэд Жусеппе Мероси ч мөн тус компанийнг орхин гарав.<ref>{{cite web|url=http://books.google.de/books?id=1lhWAAAAMAAJ&q=%22Merosi+left+Alfa+in+the+late+twenties%22&dq=%22Merosi+left+Alfa+in+the+late+twenties%22|title=Automobile quarterly|publisher=Princeton Institute for Historic Research|work=Automobile quarterly, Band 44, Ausgabe 3|accessdate=2009-09-29}}</ref> Тус компанийн уралдааны жолооч байсан [[Энцо Феррари]] өөрийн гэсэн компани байгуулахаар бас л орхин гарчээ. 1933 онд Алфа Ромео улсын мэдэлд шилжив. Гэвч компанийн өөрийн техник технологийн амжилтаар хоцорч орхигдсонгүй, тиймээс ч 1930-аад тэдний үйлдвэрлэж байсан загвар болoх [[Алфа Ромео 8C|8C 2900]] нь тухайн үеийн цувралаар үйлдвэрлэгдсэн дэлхийн хамгийн хурдан автомашинд (205 км/ц) тооцогдож байв. Дэлхийн 2-р дайн төв үйлдвэрийн тавны гурвыг сүйтгэсэн бөгөөд дайнаас буцаж ирсэн ажилчдын хүчээр сэргээн босголтын ажил эхэлсэн байна. Ингээд 1946 оноос эхлэн шинэ сэргээн босгосон үйлдвэрт үйлдвэрлэгдсэн автомашины цуваа "Алфа Ромео С.п.А" гэх нэртэйгээр гарч эхэлжээ. ==== Өгсөлт ба уруудалт (1948-1986 он) ==== Дайны өмнөх жилүүдэд зах зээлд гаргаж байсан зэрэглэл өндөртэй автомашины үйлдвэрлэл нь ихэд жижиг үйлдвэрлэл байв. Харин дайны дараа бусад нэрийн автомашинуудын үйлдвэрүүдтэй адил нийтэд зориулсан автомашины загварыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэж эхэлсэн ба үүнд 1954 онд зах зээлд гаргасан [[Алфа Ромео Жулиетта (1954)|Жулиетта]] болон 1962 оны дундаас гаргасан [[Алфа Ромео Жулиа|Жулиа]] зэрэг загварууд орно. <gallery widths="200"> Paris - Mondial de l'automobile 2010 - Alfa Romeo Giulietta Berlina - 001.jpg|Алфа Ромео Жулиетта (1954–1962) Alfa Romeo Giulia Nuova Super 1600.jpg|Алфа Ромео Жулиа (1962–1978) Alfa Romeo 33 1.3 VL 1991.jpg|Алфа Ромео 33 (1990-1994) </gallery> Автомашины олон олон уралдаанд Алфа Ромео Жулиа зэрэг загвараараа амжилттай оролцсон нь 1960-д болон 1970-д онд Алфа Ромео нь дунд давхаргынханд өндөр зэрэглэлийн чанартай спорт загварын автомашин үйлдвэрлэдэг гэх нэр хүндэд хүргэжээ. Цувралаар үйлдвэрлэж буй загвартаа [[дискэн тоормос]], таван араат [[хурдны хайрцаг]], ялангуяа хөдөлгүүрүүддээ хоёр дээр байрлалтай [[тахир гол]] болон хэд хэдэн [[карбюратор]]ыг угсарсан нь бусад энэ зэрэглэлд автомашин үйлдвэрлэгчдэд үлгэр жишээ болсоноор барахгүй зарим нь тэдний техникийг ч сүүлд авч (жишээ нь BMW) ашигласан байна. Үнийн хувьд Жулиа нь түүнтэй адилхан ангилалд орох [[BMW E114|BMW 2002]]-с харьцангуй хямд байсан учир худалдан авагчдыг өөртөө илүү татаж чаддаг байлаа. 1961 оноос Алфа Ромео бразилийн [[Фабрика Национал де Моторес]] компанитай хамтран ажиллах бөгөөд сүүлд 1968 онд тус компанийнг бүрэн эзэмшилдээ авчээ. Энэ үйлдвэртээ ''Алфа Рио'' гэх загварыг европын зах зээлд зориулан гаргаж байж. 60-аад онд мөн Алфа Ромео [[Рено]]-той патент солилцоx зорилгоор хамтран ажилласан байна. 1971 оны сүүлээр жижиг дунд ангилалд орох [[Алфа Ромео Алфасуд|Алфасуд]]ыг худалдаанд гаргав. Энэ загвар нь Алфа Ромеогийн үйлдвэрлэсэн анхны урдаа хөтлөх тэнхлэгтэй загвар байсан учир тэдний хувьд техникийн шилжилт хийсэн үе байлаа. Үүний хажуугаар урьдны [[ард байршилтай хурдны хайрцаг|трансаксле]] хийцийг эргээд ашиглах болсон ба түүнээ 1972 оны хавраас эхлэн үйлдвэрлэсэн [[Алфа Ромео Алфетта|Алфеттад]] угсарч эхлээд түүнээс хойш бүх дунд ангилалдаа ашиглав. Энэ хийцийг нь [[Порше]] ч мөн 70-аад оны сүүлээс ашиглах болжээ. Гэвч аль аль компани нь зах зээл дэх хүссэн борлуулалтаа хийж чадаагүй юм. Улсын харьяат үйлдвэр учраас Алфа Ромео үе үе улсаас тавьсан шаардлагын өмнө бөхийх хэрэгтэй болдог байв. Алфасудыг үйлдвэрлэхийн тулд өмнөд италид шинэ үйлдвэр барьжээ. Тэр хүртэл Алфа Ромеогийн бүх үйлдвэр италийн хойд хэсэгт байсан. Ингэж өмнө зүгт салбар үйлдвэр барих шалтгаан нь зөвхөн тухайн бүс нутаг дахь ажилгүйдэлтэй тэмцэх байв.<ref name="DER SPIEGEL 22/1986">Der Spiegel: [http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-13519158.html ''Ungleiche Partner''], 1986</ref> Энэ үйлдвэр нь ашиглалтанд орсоноос хойш жилийн дараагаас Алфа Ромеод алдагдалд оруулжээ. Учир нь үйлдвэрлэлтийн бүтээмж муу болохоор үйлдвэрлэгдэж байгаа автомашин бүрт шилжүүлэн тооцоход ойролцоогоор 1000 маркийг нэмж төлж байж.<ref name="DER SPIEGEL 11/1984">Der Spiegel: [http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-13508803.html ''Es war ein Drama''], 1984</ref> Үйлдвэрээ хаана гэхээр улс төрийн шалтгаанаар хааж болдоггүй, хийсэн бүтээгдэхүүний нь чанар муудан<ref name="AUTO BILD 28/2005">{{cite web|url=http://www.autobild.de/artikel/deutschlands-top-200-folge-5-alfasud_51540.html|title=Ein Bild von einem Auto|accessdate=2009-08-23|date=2005-07-27|work=AUTO BILD 28/2005}}</ref> Алфа Ромеогийн өөрийн түвшинд хүрч чадахгүй байлаа. Бусад бүх автомашин үйлдвэрлэгчдийн адилаар газрын тосны хямрал нь Алфа Ромеог ч бас тойроогүй. Энэ хямралын эсрэг арга хэмжээнд 1978 оноос эхлэн дизель хөдөлгүүртэй автомашин үйлдвэрлэж эхэлсэн байна. 1986 онд гэхэд Алфа Ромео хүчин чадлынхаа зөвхөн тал хувийг л ашиглаж байлаа.<ref name="DER SPIEGEL 22/1986" /> === Ачааны автомашин, автобус, онгоцны хөдөлгүүр === [[Файл:Alfa Romeo 430.jpg|thumb|right|[[Алфа Ромео 430]] (1942-1950)]] 1930 онд Алфа Ромео хөнгөн загварын ачааны автомашины үйлдвэрлэсэн бөгөөд үүний дараа [[Бюссинг АГ|Бюссинг]]ийн суурь хийц дээр тулгуурлан хүнд хийцийн ачааны автомашиныг ч үйлдвэрлэв. [[Дэлхийн 2-р дайн]]ы үед Алфа Ромео эхлээд италийн зэвсэгт хүчинд зориулсан ачааны автомашин үйлдвэрлэсэн бол сүүлд германы [[вермахт]]ад ч бас нийлүүлж байжээ. Хэрэглээний тээврийн хэрэгслийн үйлдвэрлэлээ дайны дараа ч цааш нь үргэлжлүүлсэн хэдий ч үйлдвэрлэлтийн тоо хэмжээ нь энэ төрлийн тээврийн хэрэгсэл үйлдвэрлэх өрсөлдөгчдөөсөө хэзээ ч илүү гарч байсангүй. 1960-аад оноос хойш [[Фиат]] болон [[Савием]]тай хамтран хөнгөн загварын ачааны автомашины загварыг хөгжүүлэв. Харин хүнд хийцтэй ачааны автомашины үйлдвэрлэлээ 1967 онд зогсоосон байна. [[Бразил]]д хүнд ачааны автомашинаа 1988 он хүртэл [[Фабрика Национал де Моторес|ФНМ]] маркийн нэртэйгээр үйлдвэрлэжээ. ФНМ нь дараа нь Фиат концерний [[Ивеко|Ивеко группэд]] нэгджээ. 1990-ээд он хүртэл [[Фиат Дукато]] болон [[Ивеко Дайли]] хэмээх жижиг тарнспортеруудыг Алфа Ромео маркийн нэрээр борлуулж байжээ. Тус үйлдвэрийн бас нэгэн чухал бүтээгдэхүүний тоонд [[троллейбус]]<ref>[http://www.stuttgarter-zeitung.de/inhalt.oberleitungsbusse-in-esslingen-seit-66-jahren-unter-strom.fbad45fb-91f8-4ddc-8aa8-58dc77340b86.html Seit 66 Jahren unter Strom] Штутгартер Цайтунг. нийтлэгдсэн 2010-11-02, хандсан 2015-01-08</ref> ордог. Италийн олон хотууд, цаашлаад дэлхийн олон оронд Алфа Ромеогийн үйлдвэрлэсэн троллейбусыг ашиглаж байсан ба эдгээрийн ихэнх нь 1972 он хүртэл хугацаанд үйлдвэрлэгдэн гарсан загварууд байв. Үүнээс гадна тус компани [[дэлхийн 1-р дайн]]ы үед болон 1930-аад оноос хойш [[онгоцны хөдөлгүүр]]ийг их хэмжээгээр үйлдвэрлэж байв. == Техник == Алфа Ромео компанийн хувьд зөвхөн дизайн хөөх бус техник бас чухал байр суурь эзэлдэг. Компани байгуулагдсанаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1913 онд л гэхэд Алфа Ромеогийн инженерүүд авто спортод зориулан дээрээ байршилтай хоёр тахир голтой, цилиндр бүрд дөрвөн клапан, шаталтын талбай нь дээврийн хэлбэртэй, цилиндр бүрд давхар ноцоогч бүхий өндөр чадлын хөдөлгүүрийг зохион бүтээж байв. Жишээ нь 1930-аад онд үйлдвэрлэж байсан 6C-загварт гэхэд л клапан бүрд давхар пүрштэй хийцтэй хийгдэж байжээ. Мөн 8C-загвартаа дэлхийд анх удаа цилиндрийн толгойг хөнгөнцагаанаар хийсэн хийцийг ашигласан байна. 1958 оноос таван араатай хурдны хайрцагийг цувралаар үйлдвэрлэн худалдаанд гаргав. [[Алфа Ромео ГТА|GTA]] загварын их биеийг 1960-аад онд хөнгөн хийцтэй болгохын тулд даацын биш бүх эд хэсгийг хөнгөнцагаан ашигласан байдаг. 1983 оноос эхлэн [[Алфа Ромео 33|33]] загвараа олон төрлийн бүх дугуйн хөтлөгчийн системтэйгээр санал болгов. 1997 онд Алфа Ромео дизель хөдөлгүүрийн шууд шүршилтийн технологи болох [[Коммон райл|коммон райл]] системийг нийтэд танилцуулсан анхны автомашин үйлдвэрлэгч болов. 2009 оноос хойш Алфа Ромео МиТо загвартаа дэлхий даяар анх удаа бүрэн автомат оруулгын клапангийн удирдлагыг [[мультиайр]] нэртэйгээр худалдаанд гаргасан. Ийм төрлийн хөдөлгүүрт нь оруулгын тахир гол байхгүй бөгөөд оруулгын клапан нь цахилгаан-гидравликаар цилиндрээ сонгон шаардлагатай үед нэг тактанд хэд хэдэн удаа удирдлагаар нээгдэх боломжтой юм. Клапангийн явалт болон нээлттэй байх хугацаа нь өөр өөрөөр хувьсан өөрчлөгдөх боломжтой. ==Автомашины марк== === Маркийн тэмдэг === Алфа Ромеогийн маркийн тэмдэг нь [[Миланы гүнлиг]] болон Милан хотын сүлднээс бүрдэнэ.<ref>Heraldik; ''Wappen – ihr Ursprung, Sinn und Wert'' (von Ottfried Neubecker, ISBN 3-8105-1306-7)</ref> Энэхүү хоёр хуваасан маркийн тэмдэг нь үүссэн цагаасаа хойш бараг л өөрчлөгдөөгүй. Зүүн талын хагаст цагаан дэвсгэр дээр улаан загалмайтай, баруун талын хагаст хүүхэд идэж буй лууны титэмтэй толгой дүрстэй. Зүүн талын дүрс нь Милан хотын сүлд бөгөөд христийн загалмайг сануулах ба улаан өнгөөр иргэдийг, цагаан өнгөөр тариачдыг төлөөлүүлэн тэдний нэгдлийг илэрхийлжээ. Энэхүү дүрс нь 12-р зууны сүүлээс хотын албан ёсны сүлд болсон аж. Баруун талын хагас нь сүүлд нэмэгдсэн ба тухайн үеийн Миланы гүнлигийг захирч байсан [[Висконти]]йн гэр бүлийн хамгийн эрх мэдэлтэй нэгэн гишүүний саналаар бүтээгдсэнийг 13-р зууны сүүлээр хотын сүлд тэмдэгт нэмж оруулсан аж. Алфа Ромео нь 1910 онд үүсгэн байгуулагдахдаа зөвхөн Милан хотын сүлд тэмдэгийг маркийн тэмдэг болгон түүн дээр АЛФА МИЛАНО гэсэн нэмэлт бичигтэй байв. 1919 онд тус бичгийг АЛФА-РОМЕО МИЛАНО болгон өөрчлөв. 1925 онд Алфа Ромео анхныхаа дэлхийн аварга цолыг авсаны дараа бахархал болгон тэмдэгээ тойруулан лаврын навчаар бүтэн тойруулсан дүрс нэмжээ. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа эдгээрээс хоёроос гурван дүрсийг хассан аж. 1972 он хүртэл хотын сүлд тэмдэгийг Алфа Ромео бичгийг таслах зураастайгаар хэрэглэж байв. <gallery widths="200"> 1951 Alfa Romeo badge - Flickr - exfordy.jpg|1951 оны Алфа Ромеогийн маркийн тэмдэг 1956 Alfa Romeo Giulietta Spider - Flickr - The Car Spy (10).jpg|1956 оны Алфа Ромеогийн маркийн тэмдэг Alfa Romeo badge.jpg|[[Алфа Ромео 4C|4C]] дээр байгаа Алфа Ромеогийн маркийн тэмдэг (2013 он) </gallery> === Хөргөлтийн нүүргэвч === [[Файл:Badges Alfa 8C (185845029).jpg|thumb|right|Бамбай хэлбэрийн хөргөх нүүргэвч]] Бусад автомашины маркийн адил Алфа Ромео ч өөрийн гэсэн хөргөлтийн нүүргэвчтэй. Алфа Ромеод үүнийг ''Scudetto'' (жижигхэн бамбай, ''scudo'' - "бамбай") хэмээн нэрлэнэ. Энэ нарийхан доошоогоо үзүүртэй, хөргөлтийн нүүргэвч нь 1930-аад он бий болжээ. Үүнээс гадна [[Тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|тээврийн хэрэгслийн дугаар]] нь автомашины голд биш шилжүүлсэн хажуудаа байрлалтай юм. Ингэснээр дээрх бамбайн дизайнд саад болохгүйгээс гадна гадаад үзэмжинд нь нөлөөхгүй гэж үздэг байна. ==Үйлдвэрийн газрууд== Автомашин үйлдвэрлэл нь Миланы Портелло дүүрэгт анх үүсгэн байгуулагдсан үйлдвэртээ эхэлсэн бол 1961 оноос хойш Миланы ойролцооx [[Арезе]]д салбар үйлдвэр, 1969 онд [[неаполь|неаполийн]] [[Помильяно-д’Арко]] хотод нээгдсэн үйлдвэрүүд нэмэгдэв. 1984 оноос 1986 оны хооронд [[Ниссан]]тай хамтран [[Алфа Ромео Арна]]г [[Пратола-Серра]]д угсралтыг нь хийв. 2008 оноос хойш [[Фиат|Фиат групп]] [[Алфа Ромео МиТо|МиТо]]г [[Турин]]д байх Мирафиори үйлдвэрт үйлдвэрлэж эхэлсэн ба харин [[Алфа Ромео Жулиетта (Тип 940)|Жулиетта (Тип 940)]]-г [[Лацио муж]]ийн [[Кассино]] хотод үйлдвэрлэж байна. Үүнээс гадна олны танил болсон автомашины дизайны компаниуд болох [[Бертоне]] болон [[Пининфарина]] зэрэгтэй гэрээгээр автомашин хийлгэж байжээ. Гадаадад байх салбар үйлдвэрүүд нь [[Өмнөд Африк]] болон Бразилд байрладаг. ==Моторт спорт== {{Гол|Алфа Ромео моторт спорт}} [[Файл:Alfa Romeo Alfetta 159.jpg|thumb|right|Алфа Ромео 159 (1951 он)]] Алфа Ромео нь аль 1913 онд уралдааны тэрэг зохион бүтээж байв. Алфа Ромеогийн хувьд 1920-иод он болон ялангуяа 1930-аад онууд авто спортын цэцэглэлтийн үе байлаа. 1950 онд шинээр үүсэн бий болсон [[Формула-1]]-ийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцсон бөгөөд тэр жилдээ шууд л [[Жузеппе Фарина]]гаар дэлхийн аварга болсон бол дараа жил нь [[Хуан Мануэль Фанжио]]той дэлхийн аварга болжээ. 1960-аад онд моторт спортын үйл ажиллагаагаа [[Автодельта]]-д шилжүүлжээ. Үүний дараа тоуренваген спортод хүч үзэх болов. Бараг хорин жил шахам энэ төрөлд амжилттай оролцсон ба олон олон ялалтын тавцанд гарч байлаа. == Aвтомашины загвар == === Суудлын тэрэг === ==== Урьдны загварууд ==== [[Файл:ALFA-24-HP.jpg|thumb|right|А.Л.Ф.А.-24-HP 1910 оны загвар]] [[Файл:Alfa Romeo 20-30 ES.jpg|thumb|right|Алфа Ромео 20-30 ES (1921 он)]] [[Файл:Alfa Romeo Alfetta 159 Arese 20070608.jpg|thumb|right|Алфа Ромео Алфетта 159]] [[Файл:1953 AR Matta.jpg|thumb|right|1953 оны Алфа Ромео Матта]] [[Файл:Alfa Romeo GT 2000 green vl.jpg|thumb|right|Алфа Ромео 2000 GT Велоце (1971–1976)]] [[Файл:The frontview of Alfa Romeo 156 2.5 V6 24V.JPG|thumb|right|Алфа Ромео 156 (1997-2007)]] [[Файл:Alpha Romeo 8C Competizione - Flickr - exfordy (3).jpg|thumb|right|Алфа Ромео 8C Компэтиционе (2007–2010)]] {| class="wikitable" ! colspan="2" | Тээврийн хэрэгслийн төрөл анх гарсан оноор |- | 1910-аад он | 1910–1911 [[А.Л.Ф.А. 12 HP|12 HP]]<br /> 1910–1913 [[А.Л.Ф.А. 24 HP|24 HP]]<br /> 1911–1913 [[А.Л.Ф.А. 15 HP|15 HP]]<br /> 1913–1922 [[Алфа Ромео 40-60 HP|40-60 HP]]<br /> 1914–1920 [[Алфа Ромео 15-20 HP|15-20 HP]]<br /> 1914–1920 [[Алфа Ромео 20-30 HP|20-30 HP]] |- | 1920-иод он | 1921–1922 [[Алфа Ромео 20-30 ES Спорт|20-30 ES Спорт]]<br /> 1921–1922 [[Алфа Ромео G1|G1]]<br /> 1922–1927 [[Алфа Ромео RL/RM|RL/RM]]<br /> 1924–1932 [[Алфа Ромео P1/P2/P3|P1/P2/P3]]<br /> 1927–1929 [[Алфа Ромео 6C|6C 1500]]<br /> 1929–1933 [[Алфа Ромео 6C|6C 1750]] |- | 1930-аад он | 1931–1934 [[Алфа Ромео 8C|8C 2300]]<br /> 1933–1933 [[Алфа Ромео 6C|6C 1900]]<br /> 1934–1939 [[Алфа Ромео 6C|6C 2300]]<br /> 1937–1939 [[Алфа Ромео 8C|8C 2900]]<br /> 1937–1951 [[Алфа Ромео Тип 159|Алфетта 158/159]]<br /> 1939–1953 [[Алфа Ромео 6C|6C 2500]] |- | 1940-өөд он | |- | 1950-иад он | 1950–1959 [[Алфа Ромео 1900|1900]]<br /> 1952–1953 [[Алфа Ромео Диско Воланте|Диско Воланте]]<br /> 1952–1954 [[Алфа Ромео Матта|Матта]]<br /> 1953–1953 [[Алфа Ромео Берлинетта Аэродинамика Текника|B.A.T.5]] (туршилтын загвар)<br /> 1954–1954 [[Алфа Ромео Берлинетта Аэродинамика Текника|B.A.T.7]] (туршилтын загвар)<br /> 1954–1964 [[Алфа Ромео Жулиетта (1954)|Жулиетта]]<br /> 1955–1955 [[Алфа Ромео Берлинетта Аэродинамика Текника|B.A.T.9]] (туршилтын загвар)<br /> 1957–1962 [[Алфа Ромео 2000|2000]] |- | 1960-аад он | 1960–1964 [[Рено Дуфине|Дуфине]] лицензийн үйлдвэрлэл<br /> 1961–1969 [[Алфа Ромео 2600|2600]]<br /> 1962–1978 [[Алфа Ромео Жулиа|Жулиа]]<br /> 1963–1967 [[Алфа Ромео TZ|TZ]]<br /> 1965–1971 [[Алфа Ромео GTA|GTA]]<br /> 1966–1993 [[Алфа Ромео Спайдер|Спайдер (Тип 105/115)]]<br /> 1967–1973 [[Алфа Ромео Типо 33|Типо 33]]<br /> 1968–1971 [[Алфа Ромео 1750/2000|1750]] |- | 1970-аад он | 1970–1977 [[Алфа Ромео Монтреал|Монтреал]]<br /> 1971–1976 [[Алфа Ромео 1750/2000|2000]]<br /> 1972–1983 [[Алфа Ромео Алфасуд|Алфасуд]]<br /> 1972–1984 [[Алфа Ромео Алфетта|Алфетта]]<br /> 1974–1986 [[Алфа Ромео GTV|Алфетта GT/GTV]]<br /> 1976–1989 [[Алфа Ромео Алфасуд Спринт|Алфасуд Спринт]]<br /> 1977–1985 [[Алфа Ромео Жулиетта (Тип 116)|Жулиетта (Тип 116)]]<br /> 1979–1986 [[Алфа Ромео Алфа 6|Алфа 6]] |- | 1980-аад он | 1983–1994 [[Алфа Ромео 33|33]]<br /> 1983–1986 [[Алфа Ромео Арна|Арна]]<br /> 1984–1987 [[Алфа Ромео 90|90]]<br /> 1985–1992 [[Алфа Ромео 75|75]]<br /> 1987–1997 [[Алфа Ромео 164|164]]<br /> 1989–1993 [[Алфа Ромео ES 30|SZ/RZ]] |- | 1990-ээд он | 1992–1998 [[Алфа Ромео 155|155]]<br /> 1994–2001 [[Алфа Ромео 145|145]]<br /> 1995–2000 [[Алфа Ромео 146|146]]<br /> 1994–2005 [[Алфа Ромео Спайдер/GTV|Спайдер/GTV (Тип 916)]]<br /> 1997–2007 [[Алфа Ромео 156|156/Кроссвагон]]<br /> 1998–2007 [[Алфа Ромео 166|166]] |- | 2000-аад он | 2000–2010 [[Алфа Ромео 147|147]]<br /> 2003–2010 [[Алфа Ромео GT|GT]]<br /> 2005–2011 [[Алфа Ромео 159|159]]<br /> 2005–2010 [[Алфа Ромео Брэра|Брэра]]<br /> 2006–2010 [[Алфа Ромео Спайдер|Спайдер (Typ 939)]]<br /> 2007–2010 [[Алфа Ромео 8C Компэтиционе|8C Компэтиционе]] |- |} ==== Одооны загвар ==== {| class="wikitable" ! colspan="3" | Одоо үйлдвэрлэж буй загвар | 2008-оноос хойш [[Алфа Ромео Мито|Мито]]<br /> 2010-оноос хойш [[Алфа Ромео Жулиетта (Тип 940)|Жулиетта (Тип 940)]]<br /> 2013-оноос хойш [[Алфа Ромео 4C|4C]]<br /> 2016-оноос хойш [[Алфа Ромео Жулиа (952)|Жулиа (952)]] |- |} [[File:AR6.14 front.jpg|thumb|Алфа Ромео AR6]] [[File:Romeo2.jpg|thumb|Алфа Ромео жижиг автобус]] === Бартаат замын тэрэг === * [[Алфа Ромео Матта]] === Ачааны автомашин === * [[Алфа Ромео 430]] * [[Алфа Ромео 500]] * [[Алфа Ромео 800]] * [[Алфа Ромео 900]] * [[Алфа Ромео 950]] * [[Алфа Ромео Милле]] (Алфа Ромео 1000) * [[Алфа Ромео AR6]] ([[Фиат Дукато]]) * [[Алфа Ромео AR8]] ([[Ивеко Дайли]]) === Автобус === * [[Алфа Ромео 900 (автобус)|Алфа Ромео 900]] * [[Алфа Ромео 950 (автобус)|Алфа Ромео 950]] * [[Алфа Ромео Милле (автобус)|Алфа Ромео Милле]] (Алфа Ромео 1000) * [[Алфа Ромео F12]] (жижиг автобус, 1967-1982,) === Троллейбус === [[File:Athene trolleybus 1979 1.jpg|thumb|Алфа Ромео 140AF]] * [[Алфа Ромео 110AF]] * [[Алфа Ромео 140AF]] * [[Алфа Ромео 900 (троллейбус)|Алфа Ромео 900]] * [[Алфа Ромео Милле (троллейбус)|Алфа Ромео Милле]] (Алфа Ромео 1000) == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Alfa Romeo|Алфа Ромео}} * [https://web.archive.org/web/20110223015441/http://alfaromeo.com/ Алфа Ромео], албан ёсны цахим хуудас англи хэл дээр == Зүүлт тайлбар == <references /> [[Ангилал:Алфа Ромео| ]] [[Ангилал:Турины аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Италийн автомашин үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Маркийн нэр]] [[Ангилал:Хөдөлгүүр үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Урьдын автобус үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Урьдын нисэх онгоцны хөдөлгүүр үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Урьдын троллейбус үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Миланы үйлдвэрлэгч аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Фиат| ]] [[Ангилал:1910 онд байгуулагдсан]] ifqs3fcczv18w2pfsoyhyy1amr3qvvh 0 66085 855023 854784 2026-04-30T00:54:15Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855023 wikitext text/x-wiki {{Infobox programming language | name = R хэл | logo = [[File:R logo.svg|200px|Лого]] | released = {{Start date and age|1993|08}}<ref name="Interface98">{{cite techreport |url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Interface98.pdf |title=R : Past and Future History |first=Ross |last=Ihaka |institution=Statistics Department, The University of Auckland, Auckland, New Zealand |conference=Interface '98 |year=1998}}</ref> | designer = [[wikisource:en:Ross Ihaka|Ross Ihaka]] and [[wikisource:en:Robert Gentleman (statistician)|Robert Gentleman]] | developer = R Core Team<ref>{{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ |at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}</ref> | typing = [[wikisource:en:dynamic typing|Dynamic]] | implementations = | dialects = | influenced = | license = [[GNU GPL#Version 2|GNU GPL v2]]<ref>{{cite web |url=https://www.r-project.org/COPYING |title=R license |publisher=r-project |access-date=6 June 2016}}</ref> | website = [https://www.r-project.org/ www.r-project.org] | wikibooks = | paradigms = [[Multi-paradigm programming language|Multi-paradigm]]: [[Array programming|Array]], [[Object-oriented programming|object-oriented]], [[Imperative programming|imperative]], [[Functional programming|functional]], [[Procedural programming|procedural]], [[Reflective programming|reflective]] | latest_release_version = 3.4.0 (You Stupid Darkness)<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-devel/NEWS.html|title=R News|website=CRAN|access-date=22 April 2017}}</ref> | latest_release_date = {{Start date and age|2017|04|21}} | latest_test_version = | latest_test_date = | influenced_by = | file_ext = .r, .R, .RData, .rds, .rda }} R нь статистик тооцоолол, график дүрслэлд зоиулагдсан нээлттэй эх бүхий [[программчлалын хэл]] болон програм хангамж бөгөөд Статистик Тооцооллын R Сан дээр түшиглэдэг.{{refn| R language and environment * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ| at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} R Foundation * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-the-R-Foundation_003f |title=R FAQ |at=2.13 What is the R Foundation? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} The R Core Team [https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Citing-R asks authors who use R in their data analysis] to cite the software using: * R Core Team (2016). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL http://www.R-project.org/. }} R хэлийг статистикчид, [[Data mining|өгөгдлийн уурхайчид]] статистикийн програм хангамж{{refn| widely used * {{cite journal | author1 = Fox, John | author2 = Andersen, Robert | lastauthoramp = yes | title = Using the R Statistical Computing Environment to Teach Social Statistics Courses | publisher = Department of Sociology, McMaster University | date = January 2005 | url = http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | format = PDF | accessdate = 2006-08-03 | archive-date = 2016-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160611085820/http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | url-status = dead }} * {{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html |title=Data Analysts Captivated by R's Power | date=2009-01-06 | accessdate=2009-04-28|last=Vance| first=Ashlee |work=[[New York Times]]| quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}} }} зохиох, мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html|title=Data Analysts Captivated by R's Power|date=2009-01-06|accessdate=2009-04-28|last=Vance|first=Ashlee|work=[[New York Times]]|quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}</ref> зэрэгт өргөн хэрэглэхийн зэрэгцээ сүүлийн жилүүдэд түүний хэрэглээ бусад чиглэлд ч хурдацтай өсөн нэмэгдэж байна.{{refn| R's popularity * David Smith (2012); [http://java.sys-con.com/node/2288420 ''R Tops Data Mining Software Poll''], Java Developers Journal, May 31, 2012. * Karl Rexer, Heather Allen, & Paul Gearan (2011); [http://www.rexeranalytics.com/Data-Miner-Survey-Results-2011.html ''2011 Data Miner Survey Summary''], presented at Predictive Analytics World, Oct. 2011. * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} }} R бол GNU програм хангамж юм.{{refn| GNU project * {{cite web | url=http://directory.fsf.org/project/gnur/ | publisher=Free Software Foundation (FSF) Free Software Directory|title=GNU R |date=19 July 2010|accessdate=13 November 2012}} * {{cite web | author=R Project|date=n.d.|url=https://www.r-project.org/about.html | title=What is R? | accessdate=2009-04-28}} }} R програмын эх код [[Си хэл|C]], [[Фортран|Fortran]], R хэл дээр бичигдсэн.<ref>{{cite web|author="Wrathematics"|url=http://librestats.com/2011/08/27/how-much-of-r-is-written-in-r/|title=How Much of R Is Written in R|date=27 August 2011|accessdate=2011-12-01|publisher=librestats}}</ref> R програмыг [[GNU General Public License|GNU GPL Олон Нийтийн Лиценз]]-ээр голлох [[Үйлдлийн систем|үйлдлийн системүүд]] дээр үнэ төлбөргүй ашиглах боломжтой. Мөн R нь командын мөрнөөс ажилладаг тул зориулалтын [[Хэрэглэгчийн график интерфейс|график интерфейс]] бүхий програмаар дамжуулан ашиглах нь зүйтэй.<ref name="R_gui">{{cite web|title=7 of the Best Free Graphical User Interfaces for R|url=http://www.linuxlinks.com/article/20110306113701179/GUIsforR.html|website=linuxlinks.com|accessdate=9 February 2016}}</ref> == Түүх == R нь John Chambers гэдэг хүний Bell Labs-д ажиллаж байх үедээ зохиосон [[wikisource:en:S (programming language)|програмчлалын S хэл]] дээр тулгуурласан. Эдгээрийн хооронд хэдэн чухал ялгаа байдаг ч S хэлээр бичигдсэн кодын ихэнх нь R дээр шууд ажилладаг.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/about.html|title=R: What is R?|website=R-Project|accessdate=7 February 2016}}</ref> R програмыг Росс Ihaka , Роберт Gentleman<ref>{{cite web|url=http://myprofile.cos.com/rgentleman|title=Individual Expertise profile of Robert Gentleman|last=Gentleman|first=Robert|date=9 December 2006|accessdate=2009-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723215206/http://myprofile.cos.com/rgentleman|archivedate=23 July 2011}}</ref> нар Шинэ Зеландын Веллингтон Их Сургууль-д байх үедээ зохиосон бөгөөд одоогоор ''R Development Core Team'' хөгжүүлж байна. S хэлний зохиогч Chambers уг багийн нэг гишүүн юм. R гэх нэр нь түүнийг анхлан зохиогчдын нэр болон гол суурь нь болсон S хэлний нэртэй холбоотой.<ref>{{cite book|url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Why-is-R-named-R_003f|title=The R FAQ: Why is R named R?|isbn=3-900051-08-9|author=Kurt Hornik|accessdate=2008-01-29}}</ref> Төсөл 1992 онд санаачлагдсан бол анхны хувилбар нь 1995 онд гарсан. Харин тогтвортой beta хувилбар нь 2000 онд гарсан.<ref>{{Cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/html/interface98-paper/paper_2.html|title=R : Past and Future History -- A Free Software Project|website=cran.r-project.org|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|title=Over 16 years of R Project history|website=Revolutions|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Massey.pdf|title=The R Project: A Brief History and Thoughts About the Future|last=Ihaka|first=Ross|date=|website=stat.auckland.ac.nz|publisher=|access-date=}}</ref> == R програм Монгол улсад == R програмыг хэрэглэх, R хэлийг судлах явдал [[Монгол улс]]ад улам бүр дэлгэрч буй бөгөөд үүнийг гэрчлэх мэдээ материал<ref>{{Cite web|url=http://news.num.edu.mn/?p=38344|title=Судалгаанд статистикийн аргыг хэрэглэх нь сэдэвт сургалт амжилттай болж өндөрлөлөө|website=news.num.edu.mn|access-date=2016-11-29}}</ref>, нийгмийн сүлжээний бүлгэмүүд<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/238749916309897/|title=Монголын R хэрэглэгчдийн групп|website=facebook.com|access-date=2017-05-19}}</ref> цөөнгүй байна. Зарим их, дээд сургууль сургалтын хөтөлбөртөө R програмыг нэвтрүүлснээс тухайлан [[Монгол Улсын Их Сургууль]] дээр хэрэгжиж буй Статистик хөтөлбөрийг дурдаж болно.{{citation needed|date=May 2017}} Монгол хэл дээрх ном, сурах бичиг, гарын авлагын хувьд [https://web.archive.org/web/20171129163653/http://galaa.mn/ Г.Махгал], Ш.Мөнгөнсүх нар бичиж Б.Магсаржав хянан тохиолдуулсан [https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html Статистик програмчлалын R хэл] сурах бичиг хэвлэгдэн гарчээ.<ref>{{Cite web|url=http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|title=МУИС Пресс хэвлэлийн газар|website=mongolbooks.com|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519163835/http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://magadlal.mn/books/id-2.html|title=www.magadlal.mn|website=magadlal.mn|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html|url-status=dead}}</ref> == Статистикийн зүгээс онцлох зүйлс == R, түүний сангууд олон янзын статистик болон график хэрэгсэл агуулдаг. Тухайлбал шугаман болон шугаман бус загвар, статистик шинжүүрүүд, хугацаан цувааны шинжилгээ, бүлэглэх, ангилах болон бусад олон шинжилгээ дурдаж болно. Мөн R програмын нэмэлт багцууд олон янзын функц болон бусад зүйлс агуулдаг. R хэлний стандарт функцүүдийн олонх нь R хэл дээрээ бичигдсэн бөгөөд нэмэлтээр [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээрх код оруулан ажиллуулж болдог. Өндөр мэдлэг чадвартай хэрэглэгчид C, C++,<ref>{{cite journal|url=http://www.jstatsoft.org/v40/i08|title=Rcpp: Seamless R and C++ Integration|first1=Dirk|last1=Eddelbuettel|first2=Romain|last2=Francois|journal=[[Journal of Statistical Software]]|volume=40|issue=8|year=2011|doi=10.18637/jss.v040.i08}}</ref> [[Java]],<ref>{{cite web|title=Calling R from Java|first=Duncan|last=Temple Lang|url=http://www.nuiton.org/attachments/168/RFromJava.pdf|date=6 November 2010|accessdate=18 September 2013|publisher=Nuiton}}</ref> [[.NET Фрэймворк|.NET]]{{refn| .NET Framework * {{cite web |title=Making GUIs using C# and R with the help of R.NET |url = http://psychwire.wordpress.com/2011/06/19/making-guis-using-c-and-r-with-the-help-of-r-net/}} * {{cite web |title=R.NET homepage |url=http://rdotnet.codeplex.com/ |access-date=2017-05-18 |archive-date=2015-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013020201/http://rdotnet.codeplex.com/ |url-status=dead }} * {{cite conference |url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |title=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |last1=Haynold |first1=Oliver M. |date=April 2011 |conference=R/Finance 2011 |conference-url=http://www.rinfinance.com/RinFinance2011/agenda/ |publisher= |book-title= |pages= |location=Chicago, IL, USA |id= }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-30 00:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-26 23:38:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-24 00:34:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-23 18:36:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-20 20:14:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-04 03:21:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-31 23:46:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-29 01:12:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 23:40:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 15:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-20 22:50:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-17 23:46:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-14 22:54:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-11 23:57:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-08 23:22:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-05 23:40:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-02 22:48:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-27 23:49:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-24 22:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-21 23:32:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-18 23:02:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-15 23:30:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-12 22:45:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-09 23:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-06 23:31:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-03 22:53:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-31 23:53:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-28 22:54:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-25 23:32:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-22 23:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-19 23:35:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-16 22:55:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 23:22:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 03:16:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-10 04:04:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-05 22:44:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-02 21:42:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-31 00:40:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-27 22:10:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-24 22:29:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-21 21:38:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-18 22:42:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-15 21:36:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-12 22:21:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 22:02:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 03:45:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-05 21:09:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-02 19:51:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-25 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-21 23:47:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-15 18:28:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-12 17:33:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-09 18:20:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-06 17:56:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-03 18:15:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-31 17:30:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-28 18:41:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-25 18:26:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-22 19:11:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 17:21:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 11:24:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 02:49:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-14 21:41:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 20:40:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 14:14:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 07:33:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-07 22:30:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-04 21:50:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-01 21:57:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-28 22:26:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-25 21:31:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-22 22:20:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-19 21:38:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-17 02:50:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-13 22:36:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-10 22:11:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-07 23:03:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 22:07:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 15:38:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-01 16:55:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-29 15:32:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 16:17:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 05:15:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-23 08:15:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-20 00:58:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-16 23:37:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-14 01:18:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-10 23:56:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-08 00:11:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-05 00:39:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-01 23:58:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-30 00:38:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 23:52:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 09:26:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-23 08:56:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-20 08:08:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-17 09:00:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-13 02:17:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 12:20:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 07:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 03:51:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-11 22:54:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-09 17:17:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 22:40:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 15:10:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 05:45:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 21:39:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 08:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-23 17:13:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 20:09:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 00:21:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-19 00:48:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-17 00:06:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 12:49:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 04:39:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 09:35:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 00:55:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-12 01:56:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-09 01:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-06 02:10:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-04 21:26:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-29 00:04:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-26 00:51:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-23 00:06:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-20 02:24:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-17 00:55:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-14 00:10:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-11 00:45:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-08 00:19:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-05 00:52:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-01 23:56:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-29 01:00:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-26 00:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-23 00:44:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 23:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 21:44:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 19:51:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 17:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 16:01:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 14:02:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 12:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 10:14:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 08:24:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 06:31:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 04:38:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 02:34:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-17 22:09:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-07 21:38:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-04 20:50:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-01 22:11:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-29 20:49:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-26 21:49:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-23 21:06:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-20 21:41:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-17 20:54:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-14 21:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-11 20:48:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-08 21:41:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 20:55:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 14:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 07:26:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 01:27:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-01 22:19:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-26 23:16:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-23 22:32:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-20 22:59:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-17 22:13:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-14 23:11:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-11 22:21:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-08 22:50:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-05 22:25:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-02 23:03:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-30 22:09:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-29 19:19:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-24 22:21:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 22:54:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 17:03:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-18 17:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 17:33:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 11:02:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-11 21:07:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-08 21:55:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-05 21:02:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-02 21:53:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-30 21:14:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-27 21:46:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-24 20:59:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-21 22:01:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-18 21:06:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-15 21:41:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-12 21:15:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-09 22:36:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-06 21:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-03 21:52:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-30 20:59:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-27 21:53:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-24 21:25:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 21:36:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 15:16:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-18 15:56:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-15 15:31:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-12 16:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-09 17:02:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-06 18:17:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-20 23:39:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-18 22:35:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-08 00:12:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-05 00:41:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-01 23:54:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-29 01:10:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-26 00:54:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-23 00:42:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-20 00:16:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-17 00:39:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-13 23:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-11 01:00:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-07 23:55:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-05 00:50:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-02 00:13:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-30 00:43:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-27 00:02:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-24 00:51:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-20 23:52:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-18 00:48:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 23:48:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 19:34:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 14:52:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 12:21:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 09:07:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-10 16:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-07 15:01:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-04 16:35:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-31 09:33:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-28 12:22:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-25 09:51:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-22 09:58:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-17 13:54:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-14 14:33:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-11 13:16:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-08 15:15:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-05 13:29:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-02 14:31:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-29 14:02:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-26 13:52:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-24 18:03:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-20 11:07:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-17 11:47:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-14 11:19:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-11 11:45:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-08 10:54:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-05 11:53:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-02 10:48:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-30 11:46:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-27 11:12:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-24 11:42:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-21 11:41:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-18 12:34:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-15 11:55:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-12 10:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-09 11:53:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-08 10:54:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-07 08:13:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-06 00:38:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-04 23:27:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-02 01:42:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-29 00:14:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-26 01:43:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-23 00:59:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-20 00:07:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-17 00:48:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-14 00:20:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-11 00:57:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-07 20:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-04 18:23:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-01 20:05:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-29 19:22:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-27 03:09:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 17:56:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 05:41:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-22 02:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-21 08:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 14:08:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 01:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-19 12:23:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-18 12:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-17 20:04:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-14 21:51:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-11 21:02:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-08 21:37:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-05 20:47:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-02 21:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-28 21:02:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-25 21:36:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-22 21:10:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-19 21:40:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-16 21:01:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-13 21:44:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-10 20:53:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-07 21:24:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-04 20:40:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-01 21:47:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 19:37:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 03:10:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-28 03:40:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-27 08:11:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-26 15:41:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-25 23:48:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 23:22:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 03:04:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-23 10:42:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-22 16:16:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-21 15:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 20:27:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 05:13:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-19 13:05:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-18 13:06:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 16:34:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 00:43:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-16 09:14:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-13 01:25:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-10 07:39:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-07 00:41:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-04 00:02:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-01 00:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-28 23:55:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-26 00:48:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-22 23:59:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-20 00:42:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-16 23:59:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-14 00:46:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-10 23:47:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-08 01:13:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-05 00:45:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-01 23:52:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-29 01:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-25 23:51:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-23 00:47:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-20 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-17 00:36:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-13 23:55:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-11 00:55:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-07 23:50:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-05 19:50:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-02 00:06:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-30 01:23:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-26 23:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-24 01:20:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-20 23:50:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-18 00:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-15 00:08:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-12 00:39:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-08 23:53:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-06 01:17:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-02 23:50:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-30 01:05:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 23:46:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 05:10:10 InternetArchiveBot }} }} болон [[Python]] зэрэг хэл дээр R хэлний объект уруу шууд хандаж ажиллах код бичдэг.<ref name="SASvsR">{{cite web|url=https://intellipaat.com/blog/choosing-between-sas-r-and-python-for-big-data-solution/|title=Choosing between SAS, R and Python for Big Data Solution - Intellipaat Blog|first=|last=Intellipaat|work=intellipaat.com|accessdate=2 December 2016}}</ref> Статистик тооцооллын бусад хэлнүүдээс ялгарах гол давуу тал бол R хэлний [[Объект хандалтат програмчлал|объект-хандалтат]] чанар бөгөөд энэ нь S хэлнээс түүнд дамжсэн билээ. R хэлний бас нэг онцлог lexical scoping зарчмыг хэрэгжүүлсэн явдал юм.<ref>{{cite journal|last=Jackman|first=Simon|title=R For the Political Methodologist|journal=The Political Methodologist|volume=11|issue=1|pages=20–22|date=Spring 2003|publisher=Political Methodology Section, [[American Political Science Association]]|url=http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|format=PDF|accessdate=2006-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060721143309/http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|archivedate=2006-07-21}}</ref> Түүний өөр нэг давуу тал бол математикийн тэмдэгт агуулсан, хэвлэлийн шаардлагад нийцэх график диаграм байгуулдаг явдал юм. Мөн нэмэлт багцуудын тусламжтай динамик болон интерактив график диаграм ч байгуулах боломжтой.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|title=CRAN Task View: Graphic Displays & Dynamic Graphics & Graphic Devices & Visualization|publisher=The Comprehensive R Archive Network|accessdate=2011-08-01|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926233106/https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|url-status=dead}}</ref> R програм өөрийн баримт бичиг боловсруулалтын [[LaTeX]] төст Rd гэх форматтай.<ref name="R_Rd">{{cite web|title=Rd format|url=http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|website=hep.by|accessdate=9 February 2016|archive-date=13 Есдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913185536/http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|url-status=dead}}</ref> == Програмчлалын зүгээс онцлох зүйлс == R нь шууд хөрвүүлэгдэн ажилладаг хэл бөгөөд хэрэглэгчид түүнийг командын мөрний хөрвүүлэгчээр дамжуулж ашигладаг. Хэрэв хэрэглэгч R хэлний командын мөрөнд <code>2+2</code> гэж бичээд enter дарвал компьютер доор үзүүлсэн шиг 4 гэсэн хариу өгнө:<source lang="rout"> > 2+2 [1] 4 </source>R програм энэ тооцоог тус бүр нэг элементтэй хоёр векторын нийлбэр гэж ойлгох тул үр дүн нь нэг элементтэй вектор байна. <code>[1]</code> угтвар векторын эхний элемент хэвлэгдсэнийг илтгэнэ (энэ нь тооцооны үр дүн олон мөр дамнан хэвлэгдэх үед илүү ашиг тустай байдаг). APL , MATLAB зэрэгтэй адил R хэл матриц дээрх арифметик үйлдлүүдийг дэмждэг. R-ын [[Өгөгдлийн бүтэц|өгөгдлийн бүтцэд]] вектор, матриц, массив, датафрейм (өгөгдлийн сангийн хүснэгттэй төстэй), лист зэрэг багтдаг.<ref>{{cite book|last=Dalgaard|first=Peter|title=Introductory Statistics with R|year=2002|publisher=Springer-Verlag|location=New York, Berlin, Heidelberg|isbn=0387954759|pages=10–18, 34}}</ref> Эдгээр объектуудаас гадна регрессийн загвар, хугацаан цуваа болон гео-орон зайн координат зэрэг өөр бусад төрлийн объектууд байдаг. Мөн хэрэглэгч өөрөө шинээр объектын класс тодорхойлж ашиглах боломжтой. Скаляр төрлийн өгөгдлийн хувьд энэ нь бие даасан өгөгдлийн бүтэц болдоггүй.<ref>{{cite journal|last=Ihaka|first=Ross|last2=Gentlman|first2=Robert|date=Sep 1996|title=R: A Language for Data Analysis and Graphics|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/R-paper.pdf|journal=Journal of Computational and Graphical Statistics|publisher=American Statistical Association|volume=5|issue=3|pages=299–314|doi=10.2307/1390807|accessdate=2014-05-12}}</ref> Үүний оронд скаляр утгыг нэг урттай вектор гэж үздэг.<ref>{{Cite web|url=http://adv-r.had.co.nz/Data-structures.html|title=Data structures · Advanced R.|website=adv-r.had.co.nz|access-date=2016-09-26}}</ref> R нь зарим функцийн хувьд функц бүхий [[процедур хандалтат програмчлал]] болон ерөнхий функц бүхий [[объект хандалтат програмчлал]]<nowiki/>ын аль алийг дэмждэг. Ерөнхий функц нь түүний аргументаар дамжин ирсэн объектын классаас хамааран ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл ерөнхий функц объектын классыг ялгаад улмаар харгалзах функц уруу замчилж өгдөг. Жишээлбэл <code>print</code> нэртэй ерөнхий функц ашиглан бараг бүх төрлийн объектын утгыг хэвлэх тушаалыг  <code>print(objectname)</code>  хэлбэрээр өгч болдог.<ref name="help_print">{{cite web|last1=R Core Team|title=Print Values|url=https://stat.ethz.ch/R-manual/R-devel/library/base/html/print.html|website=R Documentation|publisher=R Foundation for Statistical Computing|accessdate=30 May 2016}}</ref> == Багц == R програмын боломж бололцоог хэрэглэгчдийн үүсгэсэн ''багц'' нэмж суулгах замаар жишээлбэл мэргэжлийн статистикийн арга техник, график төхөөрөмж (тухайлбал ggplot2 багц, зохиогч нь Hadley Wickham), импорт/экспортын боломжууд, тайлан гаргах хэрэгсэл (knitr, Sweave) гэх мэтээр өргөтгөх боломжтой. Тэдгээр багцууд голдуу R заримдаа [[Java]], [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээр бичигдсэн байдаг.{{citation needed|date=January 2016}} R програмын суулгацад агуулагдах үндсэн багцуудаас гадна Comprehensive R Archive Network (CRAN),<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/|title=The Comprehensive R Archive Network|publisher=}}</ref> Bioconductor, Omegahat,<ref>{{cite web|url=http://www.omegahat.net/|title=Omegahat.net|publisher=Omegahat.net|date=|accessdate=2016-09-09}}</ref> GitHub болон бусад агуулахуудад (2017 оны 4 сарын байдлаар) 10500 нэмэлт багц байна.{{refn| packages available from repositories * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} * {{Cite web|url = http://www.rdocumentation.org/|title = <nowiki>Search all R packages and function manuals | Rdocumentation</nowiki>|date = 2014-06-16|accessdate = 2014-06-16|website = Rdocumentation|publisher = }} }} == Гол үе шатууд == R програмын өөрчлөлтийн түүхчилсэн жагсаалт CRAN дээр хадгалагдаж байдаг.<ref name="RNews">Changes in versions 3.0.0 onward: </ref> Тэдгээрээс заримыг онцлон дор жагсаав. {| class="wikitable" |- ! Release ! Date ! Description |- ! 0.16 | |This is the last [[Alpha test|alpha]] version developed primarily by Ihaka and Gentleman. Much of the basic functionality from the "White Book" (see [[S (programming language)#History|S history]]) was implemented. The mailing lists commenced on April 1, 1997. |- ! 0.49 | style="white-space:nowrap;"|1997-04-23 | This is the oldest [[Source code|source]] release which is currently available on CRAN.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/src/base/R-0/|title=Index of /src/base/R-0|publisher=}}</ref> CRAN is started on this date, with 3 mirrors that initially hosted 12 packages.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/1997/000001.html|title=ANNOUNCE: CRAN|publisher=}}</ref> Alpha versions of R for Microsoft Windows and the [[classic Mac OS]] are made available shortly after this version.{{citation needed|reason=the CRAN announcement does not specifically mention Windows or Mac OS|date=October 2015}} |- ! 0.60 | 1997-12-05 | R becomes an official part of the [[GNU Project]]. The code is hosted and maintained on [[Concurrent Versions System|CVS]]. |- ! 0.65.1 | style="white-space:nowrap;"|1999-10-07 | First versions of update.packages and install.packages functions for downloading and installing packages from CRAN.<ref>https://cran.r-project.org/src/base/NEWS.0</ref> |- ! 1.0 | 2000-02-29 | Considered by its developers stable enough for production use.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/2000/000127.html|title=R-1.0.0 is released|author=Peter Dalgaard|accessdate=2009-06-06}}</ref> |- ! 1.4 | 2001-12-19 | S4 methods are introduced and the first version for [[macOS|Mac OS X]] is made available soon after. |- ! 2.0 | 2004-10-04 | Introduced [[lazy loading]], which enables fast loading of data with minimal expense of system memory. |- ! 2.1 | 2005-04-18 | Support for [[UTF-8]] encoding, and the beginnings of [[internationalization and localization]] for different languages. |- ! 2.11 | 2010-04-22 | Support for Windows 64 bit systems. |- ! 2.13 | 2011-04-14 | Adding a new compiler function that allows speeding up functions by converting them to byte-code. |- ! 2.14 | 2011-10-31 | Added mandatory namespaces for packages. Added a new parallel package. |- ! 2.15 | 2012-03-30 | New load balancing functions. Improved serialization speed for long vectors. |- ! 3.0 | 2013-04-03 | Support for numeric index values 2³¹ and larger on 64 bit systems. |} == Интерфейсүүд == Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг R хэлний график интерфэйс бүхий хөгжүүлэлтийн цогц орчин бол RStudio юм. Үүнтэй ижил төстэй интерфэйс гэвэл R Tools for Visual Studio програмыг нэрлэж болно. R хэлэнд зориулагдсан интерфейст мөн Crackle GUI, R Commander, RKWard багтана. Өргөн хэрэглэгддэг зарим редактор R хэлийг дэмждэг. Тухайлбал Eclipse,<ref>{{cite web|url=http://www.walware.de/goto/statet|title=StatET for R|author=Unknown|access-date=2017-05-18|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926134541/http://www.walware.de/goto/statet|url-status=dead}}</ref> Emacs, Кейт,<ref>{{cite web|url=http://kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|title=Syntax Highlighting|publisher=Kate Development Team|accessdate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707062903/http://www.kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|archivedate=2008-07-07|url-status=dead}}</ref> LyX.<ref>{{cite web|url=http://wiki.lyx.org/LyX/LyxWithRThroughSweave|title=LyX with R through Sweave|author=Paul E. Johnson and Gregor Gorjanc|accessdate=2017-04-04}}</ref> Notepad++,<ref>{{cite web|url=http://sourceforge.net/projects/npptor/|title=NppToR: R in Notepad++|publisher=sourceforge.net|accessdate=2013-09-18|date=8 May 2013}}</ref> WinEdt,<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/packages/RWinEdt/index.html|title=RWinEdt: R Interface to 'WinEdt'|author=Uwe Ligges|accessdate=2017-04-04}}</ref> Tinn-Р.<ref>{{cite web|url=http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|title=Tinn-R|accessdate=2017-04-04|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713103753/http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|url-status=dead}}</ref> R хэлийг [[Python]],<ref>{{cite web|url=http://rpy.sourceforge.net|title=A simple and efficient access to R from Python|accessdate=18 September 2013|date=21 October 2012|first=Laurent|last=Gautier}}</ref> Perl,<ref>{{cite web|url=https://metacpan.org/module/Statistics::R|title=Statistics::R - Perl interface with the R statistical program - metacpan.org|author=Florent Angly|publisher=}}</ref> Ruby,<ref>{{cite web|url=https://github.com/alexgutteridge/rsruby|title=GitHub - alexgutteridge/rsruby: Ruby - R bridge.|author=alexgutteridge|work=GitHub}}</ref> F#<ref>{{cite web|url=http://bluemountaincapital.github.io/FSharpRProvider/|title=F# R Type Provider|author=BlueMountain Capital|publisher=}}</ref> , Julia<ref>{{cite web|url=https://github.com/JuliaInterop/RCall.jl}}</ref> зэрэг хэд хэдэн скрипт хэлнээс хандаж ашиглах боломжтой байдаг. == useR! хурал == R хэрэглэгчдийн албан ёсны жил тутмын цугларалт бол  "[https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html useR!]" юм.<ref name="user">"useR!"</ref> Үүний анхны арга хэмжээ [https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/ useR! 2004] 2004 оны тав дугаар сард Австри улсын [[Вена]] хотноо зохион байгуулагдсан.<ref>{{cite web|url=http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|title=useR! 2004 - The R User Conference|accessdate=2013-09-18|date=27 May 2004|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|url-status=dead}}</ref> Уг арга хэмжээ 2005 онд өнжсөнөөс хойш жил бүр Европ болон Хойд Америкт ээлжлэн зохион байгуулагдаж байна.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/conferences.html|title=R-related Conferences|author=R Project|date=9 August 2013|accessdate=2013-09-18|archive-date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html|url-status=dead}}</ref> Дараагийн хурлуудыг дор жагсаав: * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2006/ useR! 2006, Vienna, Austria] * [https://web.archive.org/web/20161031082351/http://user2007.org/ useR! 2007, Ames, Iowa, USA] * [https://web.archive.org/web/20170603005926/http://www.statistik.uni-dortmund.de/useR-2008/ useR! 2008, Dortmund, Germany] * [https://web.archive.org/web/20161206224014/http://math.agrocampus-ouest.fr/infoglueDeliverLive/evenements/useR2009 useR! 2009, Rennes, France] * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2010/ useR! 2010, Gaithersburg, Maryland, USA] * [https://web.archive.org/web/20170421113054/http://web.warwick.ac.uk/statsdept/useR-2011/ useR! 2011, Coventry, United Kingdom] * [https://web.archive.org/web/20161103201807/http://biostat.mc.vanderbilt.edu/wiki/Main/UseR-2012 useR! 2012, Nashville, Tennessee, USA] * [https://web.archive.org/web/20161103062642/http://www.edii.uclm.es/~useR-2013// useR! 2013, Albacete, Spain] * [https://web.archive.org/web/20190107054408/http://user2014.stat.ucla.edu/ useR! 2014, Los Angeles, California, USA] * [http://user2015.math.aau.dk// useR! 2015, Aalborg, Denmark] *[https://user2016.r-project.org// useR! 2016, Stanford, California, USA] * [http://user2017.brussels/ useR! 2017, Brussels, Belgium] *[https://user2018.r-project.org/ useR! 2018, Brisbane, Australia] *[https://web.archive.org/web/20191202142748/http://www.user2019.fr/ useR! 2019, Toulouse, France] *[https://user2020.r-project.org/ useR! 2020, St. Louis, Missouri, USA] == R сэтгүүл == ''R сэтгүүл'' нь R төслийн нээлттэй хандалттай, хөндлөнгийн хяналттай сэтгүүл юм. Энд R програмын хэрэглээ болон хөгжүүлэлт тухайлбал R хэлний багц, програмчлалын зөвлөмж, мэдээ зэрэг зүйлс хэвлэгддэг. == SAS, SPSS болон Stata програмуудтай харьцуулахад == R програмыг SAS, SPSS, Stata зэрэг өргөн тархсан статистикийн програмуудтай нарийвчлан харьцуулах нь зүйтэй.<ref>{{cite web|url=http://www.burns-stat.com/pages/Tutor/R_relative_statpack.pdf|title= Comparison of R to SAS, Stata and SPSS|first=Patrick|last=Burns|date=27 February 2007|accessdate=2013-09-18}}</ref> R нь статистикийн програмуудын харьцуулалт дээр статистикийн шилдэг програмуудтай хамт тэргүүн эгнээнд жагсдаг. ''New York Times'' сонины 2009 оны 1 дүгээр сарын дугаарт өгөгдөл шинжээчдийн дунд R програм хүлээн зөвшөөрөгдөхийн зэрэгцээ SAS зэрэг арилжааны чанартай статистикийн програмын зах зээлд болзошгүй аюул учруулж буй талаар нийтлэл хэвлэгдсэн байдаг.{{refn | R as competition for commercial statistical packages * {{cite news| url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=Data Analysts Are Mesmerized by the Power of Program R: [Business/Financial Desk] | date=2009-01-07}} * {{cite news| url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/01/08/r-you-ready-for-r/ | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=R You Ready for R? | date=2009-01-08}} }} == Жишээ == === Бичигдэх хэлбэр === Дараах жишээнд уг [[Синтакс|хэлний бичигдэх хэлбэр]] болон командын мөрнөөс ажиллах байдлыг харууллаа.{{citation needed|date=January 2016}} R хэлэнд утга оноох оператор болох = тэмдэгтийн оронд <- хоёр тэмдэгтээс тогтох сумыг өргөн хэрэглэдэг.<ref>{{cite web|author=R Development Core Team|title=Assignments with the = Operator|url=https://developer.r-project.org/equalAssign.html|accessdate=14 June 2012}}</ref><source lang="rout"> > x <- c(1,2,3,4,5,6) # Create ordered collection (vector) > y <- x^2 # Square the elements of x > print(y) # print (vector) y [1] 1 4 9 16 25 36 > mean(y) # Calculate average (arithmetic mean) of (vector) y; result is scalar [1] 15.16667 > var(y) # Calculate sample variance [1] 178.9667 > lm_1 <- lm(y ~ x) # Fit a linear regression model "y = f(x)" or "y = B0 + (B1 * x)" # store the results as lm_1 > print(lm_1) # Print the model from the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Coefficients: (Intercept) x -9.333 7.000 > summary(lm_1) # Compute and print statistics for the fit # of the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Residuals: 1 2 3 4 5 6 3.3333 -0.6667 -2.6667 -2.6667 -0.6667 3.3333 Coefficients: Estimate Std. Error t value Pr(>|t|) (Intercept) -9.3333 2.8441 -3.282 0.030453 * x 7.0000 0.7303 9.585 0.000662 *** --- Signif. codes: 0 ‘***’ 0.001 ‘**’ 0.01 ‘*’ 0.05 ‘.’ 0.1 ‘ ’ 1 Residual standard error: 3.055 on 4 degrees of freedom Multiple R-squared: 0.9583, Adjusted R-squared: 0.9478 F-statistic: 91.88 on 1 and 4 DF, p-value: 0.000662 > par(mfrow=c(2, 2)) # Request 2x2 plot layout > plot(lm_1) # Diagnostic plot of regression model </source>[[Файл:Plots_from_lm_example.svg]] === Функцийн бүтэц === Хэрэглэгчийн функц зохиоход хялбар байдал нь R хэлний нэг давуу тал юм. Функцийн бие доторх объект функцийн дотоод хувьсагч болохын зэрэгцээ функцийн буцаах утга өгөгдлийн аль ч төрөл хэлбэрт байж болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.statmethods.net/management/userfunctions.html|title=Quick-R: User-Defined Functions|first=Robert|last=Kabacoff|year=2012|accessdate=2013-10-28|website=statmethods.net}}</ref> Функцийн бүтцийг харуулсан жишээг дор өгөв:<source lang="r"> functionname <- function(arg1, arg2, ... ){ # функцийн нэр болон аргументуудыг зарлаж байна statements # тушаалууд return(object) # object объектыг функцийн утга болгон буцааж байна } sumofsquares <- function(x){ # хэрэглэгчийн үүсгэсэн функц return(sum(x^2)) # x векторын элементүүдийн квадратуудын нийлбэрийг буцааж байна } </source><source lang="rout"> > sumofsquares(1:3) [1] 14 </source> === Mandelbrot олонлог === R хэл дээрх дараах богинохон код ''c'' комплекс тогтмолын янз бүрийн утганд харгалзах ''z'' = ''z''² + ''c'' тэгшитгэлийн эхний 20 итерацаар Mandelbrot олонлогийг дүрслэн үзүүлнэ. Мөн энэ жишээ дараах зүйлсийг харуулна: * энд caTools багцын хэрэглээ * [[комплекс тоо]]<nowiki/>н дээрх үйлдэл * тоон элементүүдээс тогтох олон хэмжээст массивын хэрэглээ (<code>C</code>, <code>Z</code> , <code>X</code>).<source lang="r"> install.packages("caTools") # багц суулгах тушаал library(caTools) # write.gif функц ашиглахаар харгалзах багцыг дуудаж байна jet.colors <- colorRampPalette(c("#00007F", "blue", "#007FFF", "cyan", "#7FFF7F", "yellow", "#FF7F00", "red", "#7F0000")) dx <- 400 # урт dy <- 400 # өргөн C <- complex( real=rep(seq(-2.2, 1.0, length.out=dx), each=dy ), imag=rep(seq(-1.2, 1.2, length.out=dy), dx ) ) C <- matrix(C,dy,dx) # комплекс тоонуудыг матриц хэлбэрт шилжүүлэх Z <- 0 # Z хувьсагчид 0 утга оноох X <- array(0, c(dy,dx,20)) # гаралтанд ашиглах 3 хэмжээст массивыг үүсгэж байна for (k in 1:20) { # 20 итерац бүхий давталт Z <- Z^2+C # итерац X[,,k] <- exp(-abs(Z)) # үр дүнг хадгалах } write.gif(X, "Mandelbrot.gif", col=jet.colors, delay=900) </source>[[Файл:Mandelbrot_Creation_Animation.gif|400x400px]] == Санал болгох бусад мэдээлэл == * [[wikisource:en:Comparison of numerical analysis software|Comparison of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:Comparison of statistical packages|Comparison of statistical packages]] * [[wikisource:en:List of numerical analysis software|List of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:List of statistical packages|List of statistical packages]] * [[wikisource:en:Programming with Big Data in R|Programming with Big Data in R]] (pbdR)<ref>{{cite web|author=Ostrouchov, G., Chen, W.-C., Schmidt, D., Patel, P.|title=Programming with Big Data in R|year=2012|url=http://r-pbd.org/}}</ref> * [[wikisource:en:Rmetrics|Rmetrics]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|GNU R|R}} * [https://www.r-project.org/ R төслийн албан ёсны веб сайт] * [https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-release/R-intro.html An Introduction to R] * [https://www.r-project.org/doc/bib/R-books.html R books], has extensive list (with brief comments) of R-related books * [http://www.r-bloggers.com/ R-bloggers], a daily news site about R, with 10,000+ articles, tutorials and case-studies, contributed by over 450 R bloggers. * [https://web.archive.org/web/20121206104812/http://rgm3.lab.nig.ac.jp/RGM/ The R Graphical Manual], a collection of R graphics from all R packages, and an index to all functions in all R packages * [http://rseek.org R seek], a custom frontend to Google search engine, to assist in finding results related to the R language * [https://web.archive.org/web/20061004131509/http://addictedtor.free.fr/graphiques/index.php R Graph Gallery] == Ашигласан материал == {{Reflist|3}} [[Ангилал:Статистикийн программчлалын хэл]] [[Ангилал:Чөлөөт статистикийн программ хангамж]] [[Ангилал:Чөлөөт тоон программ хангамж]] [[Ангилал:GNU багц]] t50djdjlbc0bh4sx6mdcho1le4rqz1g 0 66215 855171 733458 2026-04-30T10:35:26Z Zorigt 49 855171 wikitext text/x-wiki '''Очирбатын Түмэн''' нь [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Баруунтуруун сум|Баруунтуруун]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн улсын начин цолтой бөх == Амжилт == === Улсын наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2022 |АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан Б.Пүрэвсайханаар дөрөв, улсын харцага Т.Бэгзсүрэнээр тав давж "Монгол улсын начин" цолыг хүртсэн. !1024 |} === Аймгийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2015 |Увс аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Ц.Мөнхбаярт өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн !256 |} {{DEFAULTSORT:Түмэн, Очирбатын}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Улсын начин]] [[Ангилал:Баруунтурууны хүн]] 60rnba9oxiy1hrdjvupen7k8aw6vhds 0 75961 855027 817479 2026-04-30T01:53:34Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855027 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Алтангэрэлийн Отгончимэг | image = | alt = | birth_place = [[Монгол улс]]ын [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар аймгийн]] [[Бүрэнцогт сум]] | birth_date = {{Birth date and age|1976|01|29}} | nationality =Монгол | other_names = | education = Канад улсын Сэнт Франсис Экзиверийн Их Сургууль, Коади Олон Улсын Хүрээлэн (Coady International Institute, STFX University, Canada)<br>Монгол Үндэстний Хэл Иргэншлийн Эрдмийн Хүрээлэн<br>Төв аймгийн Эрдэнэсант сумын Ерөнхий Боловсролын Сургууль | occupation = Монголын Мянганы Сорилтын Сан, Нийгэм, жендэрийн оролцоо хариуцсан захирал<br>Монголын Багш-Эцэг эхийн Холбооны үүсгэн байгуулагч, Тэргүүн <br>Монголын Эмэгтэйчүүдийн Сан "МОНЭС"-ийн ЕХ-ны төслийн зохицуулагч<br>Монголын Эмнести Интернэшнлийн Удирдах зөвлөлийн гишүүн; Тэгш хамруулах боловсролын зүтгэлтэн | known_for = Монголын багш-эцэг эхийн холбоо | notable_works = * Дэд бүтцийн төсөлд нийгмийн оролцоо, жендэрийн тэгш байдлыг хангах *Эрхийн төлөө гараа өргөцгөөе хүний эрхийн залуусын аян *Сайн дурынхны үндэсний сүлжээ *Сургуулийн олон нийтийн оролцоог дэмжих багш- эцэг эхийн холбоо байгуулах нь *Хүүхэд бүрт ээлтэй цэцэрлэгийг хөгжүүлэхэд баримтах чиглэл *Хүүхдэд ээлтэй ариун цэврийн өрөө байгуулах удирдамж *Сонгогчийн гарын авлага *Америк Дохионы Хэл сурах Кафе }} '''Алтангэрэлийн Отгончимэг''' нь хүний эрх, хүүхдийн эрх, тэгш хамруулсан, чанартай, хүүхдэд ээлтэй боловсролыг түгээх, олон нийтийг идэвхжүүлэх чиглэлээр ажилладаг хүний эрхийн зүтгэлтэн юм. Тэрээр Монголын Мянганы Сорилтын Сангийн Нийгэм, жендэрийн оролцоог хангах асуудал хариуцсан захирлаар ажиллаж Улаанбаатар хотын нийт ус хангамжийг нэмэгдүүлэх бүтээн байгуулалтын дэд бүтцийн төслүүдэд нийгмийн оролцоо, жендэрийн тэгш байдлыг хангах загварыг бий болгохоор ажиллаж байна. == Намтар == Отгончимэг нь Дамбын Алтангэрэл, Лхаварын Сосор нарын зургаа дахь охин болж Сүхбаатар аймгийн Бүрэнцогт суманд төрсөн юм. Тэрээр хүүхэд насандаа социалист нийгэмд эцгийг нь эрдэмтэй ламын гэр бүлээс гаралтай, Өвөр Монголоос 1939 онд хил тусгаарлахад БНМАУ-д харьяалах болсонтой холбогдуулан сэрдэж МАХН-ын гишүүнээр элсээгүй, сэхээтэн хэмээн эцэг эхийг нь хавчин гадуурхаж байгааг харж өссөн, ардчилсан хувьсгалыг уухайлан дэмжигч гэр бүлд хүмүүжсэн нь түүний боловсрол, ажил мэргэжилд нөлөөлсөн юм. Отгончимэг ардчилсан хувьсгал ялсны дараах 1993-1997 онд Монгол улсын бичиг үсэг солигдсоноос хойш анх удаа үндэсний бичгээр боловсрол олгодог, нэрт эрдэмтэн доктор Чой.Лувсанжавын Монгол үндэстний хэл иргэншлийн эрдмийн хүрээлэнд дээд боловсрол эзэмшжээ. Хүний эрхийн боловсрол, нийгмийн салбарын манлайллаар мэргэшин иргэний нийгмийн салбарт тууштай зүтгэж байна. Тэрээр шударга бус явдалтай тэмцэх, нийгэмд өөрчлөлт авчрахын тулд дуу хоолойгоо өргөгчидтэй эв санаагаа нэгтэн эерэгээр шийдвэрлэхийн төлөө манлайлагч, сурснаа бусадтай хуваалцахыг эрмэлзэгч юм. == Ажил эрхлэлт == Отгончимэг 1997 онд багшаар ажиллаж байгаад 2000 оноос Олон улсын хүний эрхийн Эмнести Интернэшнл байгууллагад нэгдсэнээр иргэний нийгмийн төлөө ажлын гараагаа эхлүүлсэн юм. Монголын Эмнести Интернэшнл байгууллагад 2008 он хүртэл кампанит ажил, гишүүд дэмжигчдийн идэвх санаачилгыг дэмжих, хүний эрхийн боловсролын хөтөлбөрийг хариуцан ажиллаж байв. Энэ хугацаанд хүний эрхийн төлөө гишүүд дэмжигчдийн идэвхжилт, залуусын парадыг үүсгэн байгуулалцаж, иргэний нийгмийн сайн дурынхныг хөгжүүлэхэд хувь нэмэр оруулжээ. Эмнести Интернэшнлийн гурван удаагийн олон улсын дээд чуулганд сайн дурын ажилтнаар болон төлөөлөгчөөр сонгогдож байгууллагын дотоод чадавхыг сайжруулахад хувь нэмэр оруулж байв. Монголын Багш-Эцэг эхийн холбоог үүсгэн байгуулалцаж, холбооны тэргүүний сайн дурын албыг хашдаг. Хүүхдийг Ивээх сан, Бүгд Найрамдахчуудын Олон Улсын Хүрээлэн, Кристина Ноблын Хүүхдийн Сан, МОНЭС (Монголын эмэгтэйчүүдийн сан)-д Европын холбооны санхүүжилттэй "ИМПАКТ- Хөдөө орон нутгийн хөгжилд жендэрийн эрх тэгш оролцоог хангах нь" төсөлд удирдлах ажилтан, мэргэжилтнээр ажиллаж байв. Тэрээр 2021 оноос Монголын Мянганы сорилтын сангийн Нийгэм, жендэрийн оролцоог хангах асуудал хариуцсан захирлаар ажиллаж байна. == Шагнал урамшуулал == *Нийслэлийн Боловсролын Шилдэг Ажилтан цол тэмдгээр 2014 онд, *Монголын Эмнести Интернэшнл байгууллагын “Хүний эрхийн зүтгэлтэн” цомоор 2014 онд шагнагдсан *2017 онд Хөгжлийн манлайллын дипломын хөтөлбөрт суралцах Канад улсын ГХЯ-ны тэтгэлэг == Бүтээл, Туурвил == Отгончимэг нь иргэний нийгмийн салбарт ажиллахдаа олон ном, бүтээлийг боловсруулах, хянахад оролцсоноос биечлэн боловсруулсан бүтээлийг дурдвал дараах болно. Үүнд: #“Хүний эрхийн боловсрол –Залуучуудын идэвх санаачилга” хүүхэд залуучуудад хүний эрхийн талаарх мэдлэг олгох, эрхийг нь таниулах гарын авлага, Бао Фамь, А.Отгончимэг, Э.Өлзийбат. Монголын Эмнести Интернэшнл, Улаанбаатар. 2007 он #“Сургуулийн багш-эцэг эхийн холбоо” удирдамж, А.Отгончимэг, Н.Энхцэцэг, Хүүхдийг Ивээх Сан, Улаанбаатар 2009 он #Хүүхэд бүрт ээлтэй цэцэрлэгийг байгуулах удирдамж, А.Отгончимэг, Ч.Пүрэв-Очир, Хүүхдийг Ивээх Сан, Улаанбаатар, 2013 он #“Хүүхдэд ээлтэй ариун цэврийн өрөө байгуулах удирдамж”, А.Отгончимэг, Такако Шибата, Хүүхдийг Ивээх Сан, 2014 он #“Бага насны хүүхдийн хөгжил, хоцрогдол” эцэг эхэд зориулсан гарын авлага, Л.Ариунзул, А.Отгончимэг, С.Өлзийсайхан, Нээлттэй нийгэм форум, 2015 он #“Сонгогчийн гарын авлага”, А.Отгончимэг, Бүгд Найрамдахчуудын Олон Улсын Хүрээлэн, 2017 он #Гэр бүлд бага насны хүүхдийн хөгжлийг дэмжих зайн сургалтын багц, Б.Мөнхзаяа, А.Отгончимэг, Д.Хишигтогтох, НҮБ-ын Хүүхдийн Сан, Нийслэлийн Боловсролын Газар, 2018 он #Сэтгэл зүйн эмгэгтэй хүүхэдтэй хэрхэн ажиллах вэ? асрамж халамжийн төвд ажиллагсдад зориулсан сургалтын гарын авлага. Миранда Марш, А.Отгончимэг, Э.Номин-Эрдэнэ, Б.Ариунжаргал, Кристина Ноблийн хүүхдийн сан, 2019 он. == Мөн үзэх == *[https://web.archive.org/web/20180520105627/http://gec.gov.mn/for_elector/555/556 Сонгогчийн гарын авлага], БНОУХ, 2017 он *[https://mntusuv.files.wordpress.com/2016/09/irgenii-tusuv.pdf “Иргэний төсөв боловсруулах гарын авлага”, Ил тод байдал сан ТББ]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, БНОУХ, 2016 он *[https://www.youtube.com/watch?v=Cx23CpOvm7w&t=7s Ариун цэврийн өрөө яагаад хүүхдэд ээлтэй байх ёстой вэ? Видео], МБЭХ, 2016 он == Гадаад сурвалжийн холбоос == *[http://amnesty.mn/ Монголын Эмнести Интернэшнл] *[https://savethechildren.mn/ Японы Хүүхдийг Ивээх Сан] *[https://web.archive.org/web/20180601170930/http://www.iri.org/iri-around-world Бүгд Найрамдахчуудын Олон Улсын Хүрээлэн] *[https://www.cncf.org/mongolia.html Кристина Ноблийн Хүүхдийн Сан]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://mones.org.mn/ Монголын Эмэгтэйчүүдийн Сан] == Эх сурвалж == *[https://web.archive.org/web/20180530090732/http://coady.stfx.ca/coady/2017_diploma_participants Коади Олон Улсын Хүрээлэн, Хөгжлийн манлайллын хөтөлбөрт оролцогч]дын танилцуулга *[https://web.archive.org/web/20190125215226/http://mongolnews.mn/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/122d Бүх цэцэрлэгийг хүүхдэд ээлтэй болгоно.] Mongol news. 2014 оны 1 сарын 14 *[https://web.archive.org/web/20180907214804/http://news.gogo.mn/r/121748 Хүүхдэд ээлтэй ариун цэврийн өрөө]. Gogo.mn. 2013 оны 4 сарын 24 * Дэлхийн жорлонгийн өдөр, Үндэсний шуудан сонин, 2016 оны 11 сарын 16 *[https://web.archive.org/web/20180531222539/http://montsame.mn/read/91209 Баянхангай сум хүүхдэд ээлтэй ус, ариун цэврийн байгууламжтой болно?] МОНЦАМЭ, 2018 он {{DEFAULTSORT:Отгончимэг, Алтангэрэлийн}} [[Ангилал:Монголын хүний эрхийн төлөө тэмцэгч]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1976 онд төрсөн]] qcucw0gq076hf77ay6lndospllzoxyp 0 76400 855030 800902 2026-04-30T02:56:19Z UBcontributor 33743 линк нэмэв 855030 wikitext text/x-wiki '''Цогт хунтайжийн хадны бичээс''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Stone Inscriptions of Tsogtu Khung-Taiji, Prince of Khalkha'') [[17 дугаар зуун]]ы [[монголын яруу найрг]]ийн сонгодог бүтээлийн нэг. Уг [[шүлэг]] нь долоон [[бадаг]] байдаг. Цогт тайжийн хамгийн дотнын [[эгч]] нь холын овогтноо [[бэр]]д гаран одоход угаас улс төрийн хувьд ганцаардалд орсон байсан Цогт бүр ч ганцаардан Халуут эгчийгээ ихэд үгүйлдэг байсан гэдэг. [[Автай сайн хан]]ы ач [[Бахарай хошууч]]ийн хүү [[Цоохор Цогт]]ын ганцаардах болсон шалтгаан нь [[Манж]]уудын [[Монгол]]ыг эзлэх бодлогыг эсэргүүцэн тэмцсэн [[Цахар]]ын [[Лигдэн хаан]]ы тэмцлийг [[Ар Монгол]]оос [[Цогт тайж]] бараг ганцаар дэмжин тусалж байсанд оршино. Шүлэгт "цагаан тахиа жилийн (1621 он) намрын эхэн сарын хорин нэгнээ Хангай ханы цэцэрлэгийн хойт ууланд авлан, хуягт халтраа унаад өндөр дээр гарч байхдаа зүүн зүг харан сэтгэлээ маш уярч [[Халуут авга эгч]]ээ санаж ийн өгүүлээд уйллаа" хэмээсэн байна. Цогт хунтайжийн хадны бичээсийг [[ЮНЕСКО]]-гийн “Дэлхийн дурсамж” хөтөлбөрийн олон улсын баримтат өвийн жагсаалтад бүртгэсэн батламж гардуулсан. [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] Дэлгэрхаан сумын нутагт орших “Дуут” хад хэмээн нэрлэдэг энэ байгалийн тогтоц гаднаа хар боловч дотроос нь цагаан сараал өнгө гарч ирдэг өвөрмөц сонин тогтоц бүхий хадан дээр Цогтын хунтайжийн хадны бичээс самбар дээр цагаан цэрдээр бичсэн юм шиг тодрон харагддаг байна. ==Цогт хунтайжийн хадны бичээс== 1-р бадаг Дээр тэнгэр хааны аху (оршихуй гэсэн утгаар) хийгээд Дэлхий дахь хан богдсын аху газар Дээр дорын ялгал (буй) боловч Жаргал, хайрлал хоёрын агаар нэгэн буй. 2-р бадаг Агинистайн агуй дахь бодиства нар хийгээд Алтан дэлхий дэх бодь сэтгэлтэн хоёрын Ахуй газар ангид боловч Асрах нигүүлсэхийн агаар нэгэн буй. 3-р бадаг Энд Хан Богдсын сайн түшмэл хийгээд Эргүүлэгч эрлэг хааны их ноёд хоёрын Ёс өнгө өөр боловч Зөв бурууг ялгахын агаар нэгэн буй. 4-р бадаг Олз идэш олон ядагч хүмүүн хийгээд Уул модонд явагч араатан хоёрын Аху бие ангид боловч Алан идэхийн агаар нэгэн буй. 5-р бадаг Хол ойроос хулгай хийгч хүн хийгээд Хотыг эргэн гэтэгч чоно хоёрын Илт бие дүр өөр боловч Идэхийг хүсэх сэтгэлийн агаар нэгэн буй. 6-р бадаг Онон мөрөнд ахуй Халуут эгч минь хийгээд Орхон Туулд агч өвчит бид хоёр Халх Онигуудын газар хол боловч Хайрлан саналцахын агаар нэгэн буй за. 7-р бадаг Энэ биендээн эс золголцвоос Эгүүнээс хойш төрөл тутамдаан Эх нь гагц хүүхнээн хайрлах мэт Элдэв үйлээр туслалцах болтугай. [[Ангилал:Монголын яруу найраг]] [[Ангилал:17-р зууны утга зохиол]] hopcblk9hp8eet32tv27t3m9msyz8xl 855031 855030 2026-04-30T02:57:10Z UBcontributor 33743 холбоос нэмлээ 855031 wikitext text/x-wiki '''Цогт хунтайжийн хадны бичээс''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Stone Inscriptions of Tsogtu Khung-Taiji, Prince of Khalkha'') [[17 дугаар зуун]]ы [[монголын яруу найрг]]ийн сонгодог бүтээлийн нэг. Уг [[шүлэг]] нь долоон [[бадаг]] байдаг. Цогт тайжийн хамгийн дотнын [[эгч]] нь холын овогтноо [[бэр]]д гаран одоход угаас улс төрийн хувьд ганцаардалд орсон байсан Цогт бүр ч ганцаардан Халуут эгчийгээ ихэд үгүйлдэг байсан гэдэг. [[Автай сайн хан]]ы ач [[Бахарай хошууч]]ийн хүү [[Цоохор Цогт]]ын ганцаардах болсон шалтгаан нь [[Манж]]уудын [[Монгол]]ыг эзлэх бодлогыг эсэргүүцэн тэмцсэн [[Цахар]]ын [[Лигдэн хаан]]ы тэмцлийг [[Ар Монгол]]оос [[Цогт тайж]] бараг ганцаар дэмжин тусалж байсанд оршино. Шүлэгт "цагаан тахиа жилийн (1621 он) намрын эхэн сарын хорин нэгнээ Хангай ханы цэцэрлэгийн хойт ууланд авлан, хуягт халтраа унаад өндөр дээр гарч байхдаа зүүн зүг харан сэтгэлээ маш уярч [[Халуут авга эгч]]ээ санаж ийн өгүүлээд уйллаа" хэмээсэн байна. Цогт хунтайжийн хадны бичээсийг [[ЮНЕСКО]]-гийн “Дэлхийн дурсамж” хөтөлбөрийн олон улсын баримтат өвийн жагсаалтад бүртгэсэн батламж гардуулсан. [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Дэлгэрхаан сум (Төв)|Дэлгэрхаан сум]]<nowiki/>ын нутагт орших “Дуут” хад хэмээн нэрлэдэг энэ байгалийн тогтоц гаднаа хар боловч дотроос нь цагаан сараал өнгө гарч ирдэг өвөрмөц сонин тогтоц бүхий хадан дээр Цогтын хунтайжийн хадны бичээс самбар дээр цагаан цэрдээр бичсэн юм шиг тодрон харагддаг байна. ==Цогт хунтайжийн хадны бичээс== 1-р бадаг Дээр тэнгэр хааны аху (оршихуй гэсэн утгаар) хийгээд Дэлхий дахь хан богдсын аху газар Дээр дорын ялгал (буй) боловч Жаргал, хайрлал хоёрын агаар нэгэн буй. 2-р бадаг Агинистайн агуй дахь бодиства нар хийгээд Алтан дэлхий дэх бодь сэтгэлтэн хоёрын Ахуй газар ангид боловч Асрах нигүүлсэхийн агаар нэгэн буй. 3-р бадаг Энд Хан Богдсын сайн түшмэл хийгээд Эргүүлэгч эрлэг хааны их ноёд хоёрын Ёс өнгө өөр боловч Зөв бурууг ялгахын агаар нэгэн буй. 4-р бадаг Олз идэш олон ядагч хүмүүн хийгээд Уул модонд явагч араатан хоёрын Аху бие ангид боловч Алан идэхийн агаар нэгэн буй. 5-р бадаг Хол ойроос хулгай хийгч хүн хийгээд Хотыг эргэн гэтэгч чоно хоёрын Илт бие дүр өөр боловч Идэхийг хүсэх сэтгэлийн агаар нэгэн буй. 6-р бадаг Онон мөрөнд ахуй Халуут эгч минь хийгээд Орхон Туулд агч өвчит бид хоёр Халх Онигуудын газар хол боловч Хайрлан саналцахын агаар нэгэн буй за. 7-р бадаг Энэ биендээн эс золголцвоос Эгүүнээс хойш төрөл тутамдаан Эх нь гагц хүүхнээн хайрлах мэт Элдэв үйлээр туслалцах болтугай. [[Ангилал:Монголын яруу найраг]] [[Ангилал:17-р зууны утга зохиол]] gl32msnylpph9id10mcylnnvkuagd5q 855036 855031 2026-04-30T03:23:10Z UBcontributor 33743 855036 wikitext text/x-wiki '''Цогт хунтайжийн хадны бичээс''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Stone Inscriptions of Tsogtu Khung-Taiji, Prince of Khalkha'') [[17 дугаар зуун]]ы [[монголын яруу найрг]]ийн сонгодог бүтээлийн нэг. Уг [[шүлэг]] нь долоон [[бадаг]] байдаг. [[Цогт хунтайж|Цогт тайж]]<nowiki/>ийн хамгийн дотнын [[эгч]] нь холын овогтноо [[бэр]]д гаран одоход угаас улс төрийн хувьд ганцаардалд орсон байсан Цогт бүр ч ганцаардан Халуут эгчийгээ ихэд үгүйлдэг байсан гэдэг. [[Автай сайн хан]]ы ач [[Бахарай хошууч]]ийн хүү [[Цоохор Цогт]]ын ганцаардах болсон шалтгаан нь [[Манж]]уудын [[Монгол]]ыг эзлэх бодлогыг эсэргүүцэн тэмцсэн [[Цахар]]ын [[Лигдэн хаан]]ы тэмцлийг [[Ар Монгол]]оос [[Цогт тайж]] бараг ганцаар дэмжин тусалж байсанд оршино. Шүлэгт "цагаан тахиа жилийн (1621 он) намрын эхэн сарын хорин нэгнээ Хангай ханы цэцэрлэгийн хойт ууланд авлан, хуягт халтраа унаад өндөр дээр гарч байхдаа зүүн зүг харан сэтгэлээ маш уярч [[Халуут авга эгч]]ээ санаж ийн өгүүлээд уйллаа" хэмээсэн байна. Шүлгийг Дайчин хиа, Гүен баатар хоёр Дуут хаданд сийлж үлдээсэн гэж үздэг. [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Дэлгэрхаан сум (Төв)|Дэлгэрхаан сум]]<nowiki/>ын төвөөс урагш 22 км зайд Төхөм уулын орчим орших, Цогт хунтайжийн шүлгийн бичээстэй “Дуут” хад гэдэг энэ байгалийн тогтоц юм, хадыг цохиход ширмэн тогоо шиг дуу авиа гарна, хар хад боловч дотроос нь цагаан сараал өнгө гарч ирдэг өвөрмөц сонин тогтоц бүхий хадан дээр Цогтын хунтайжийн хадны бичээс самбар дээр цагаан цэрдээр бичсэн юм шиг тодрон харагддаг байна. Цогт хунтайжийн хадны бичээсийг [[ЮНЕСКО]]-гийн “[[:en:Memory_of_the_World_Programme|Дэлхийн дурсамж]]” хөтөлбөрийн олон улсын баримтат өвийн жагсаалтад бүртгүүлэхээр Монгол Улсын Засгийн газар 2021 онд хандаж, 2023 онд ЮНЕСКО бүртгэн авсан байна. ==Цогт хунтайжийн хадны бичээс== 1-р бадаг Дээр тэнгэр хааны аху (оршихуй гэсэн утгаар) хийгээд Дэлхий дахь хан богдсын аху газар Дээр дорын ялгал (буй) боловч Жаргал, хайрлал хоёрын агаар нэгэн буй. 2-р бадаг Агинистайн агуй дахь бодиства нар хийгээд Алтан дэлхий дэх бодь сэтгэлтэн хоёрын Ахуй газар ангид боловч Асрах нигүүлсэхийн агаар нэгэн буй. 3-р бадаг Энд Хан Богдсын сайн түшмэл хийгээд Эргүүлэгч эрлэг хааны их ноёд хоёрын Ёс өнгө өөр боловч Зөв бурууг ялгахын агаар нэгэн буй. 4-р бадаг Олз идэш олон ядагч хүмүүн хийгээд Уул модонд явагч араатан хоёрын Аху бие ангид боловч Алан идэхийн агаар нэгэн буй. 5-р бадаг Хол ойроос хулгай хийгч хүн хийгээд Хотыг эргэн гэтэгч чоно хоёрын Илт бие дүр өөр боловч Идэхийг хүсэх сэтгэлийн агаар нэгэн буй. 6-р бадаг Онон мөрөнд ахуй Халуут эгч минь хийгээд Орхон Туулд агч өвчит бид хоёр Халх Онигуудын газар хол боловч Хайрлан саналцахын агаар нэгэн буй за. 7-р бадаг Энэ биендээн эс золголцвоос Эгүүнээс хойш төрөл тутамдаан Эх нь гагц хүүхнээн хайрлах мэт Элдэв үйлээр туслалцах болтугай. [[Ангилал:Монголын яруу найраг]] [[Ангилал:17-р зууны утга зохиол]] qyhvf2mtqndlilp3flyttvhlpy0bwqy 855037 855036 2026-04-30T03:31:54Z UBcontributor 33743 дэлгэрүүлж мэдээлэл оруулав 855037 wikitext text/x-wiki '''Цогт хунтайжийн хадны бичээс''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Stone Inscriptions of Tsogtu Khung-Taiji, Prince of Khalkha'') [[17 дугаар зуун]]ы [[монголын яруу найрг]]ийн сонгодог бүтээлийн нэг. Уг [[шүлэг]] нь долоон [[бадаг]] байдаг. [[Цогт хунтайж|Цогт тайж]]<nowiki/>ийн хамгийн дотнын Халуут [[эгч]] нь холын овогтноо [[бэр]]д гаран одоход угаас улс төрийн хувьд ганцаардалд орсон байсан Цогт бүр ч ганцаардан Халуут эгчийгээ ихэд үгүйлдэг байсан гэдэг. [[Автай сайн хан]]ы ач [[Бахарай хошууч]]ийн хүү [[Цоохор Цогт]]ын ганцаардах болсон шалтгаан нь [[Манж]]уудын [[Монгол]]ыг эзлэх бодлогыг эсэргүүцэн тэмцсэн [[Цахар]]ын [[Лигдэн хаан]]ы тэмцлийг [[Ар Монгол]]оос [[Цогт тайж]] бараг ганцаар дэмжин тусалж байсанд оршино. Шүлэгт "цагаан тахиа жилийн (1624 он) намрын эхэн сарын хорин нэгнээ Хангай ханы цэцэрлэгийн хойт ууланд авлан, хуягт халтраа унаад өндөр дээр гарч байхдаа зүүн зүг харан сэтгэлээ маш уярч [[Халуут авга эгч]]ээ санаж ийн өгүүлээд уйллаа" хэмээсэн байна. Шүлгийг Дайчин хиа, Гүен баатар хоёр Дуут хаданд сийлж үлдээсэн гэж үздэг. [[Улаанбаатар]] хотоос 300 орчим км, [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Дэлгэрхаан сум (Төв)|Дэлгэрхаан сум]]<nowiki/>ын төвөөс урагш 22 км зайд Төхөм уулын орчим орших, Цогт хунтайжийн шүлгийн бичээстэй “Дуут” хад гэдэг энэ хад чулуу нь байгалийн өвөрмөц тогтоц юм, хадыг цохиход ширмэн тогоо шиг дуу авиа гарна, хар хад боловч дотроос нь цагаан сараал өнгө гарч ирдэг, шүлгийг хадан дээр цагаан цэрдээр бичсэн юм шиг тодрон харагддаг байна. Цогт хунтайжийн хадны бичээсийг [[ЮНЕСКО]]-гийн “[[:en:Memory_of_the_World_Programme|Дэлхийн дурсамж]]” хөтөлбөрийн олон улсын баримтат өвийн жагсаалтад бүртгүүлэхээр Монгол Улсын Засгийн газар 2021 онд хандаж, 2023 онд ЮНЕСКО бүртгэн авсан байна. ==Цогт хунтайжийн хадны бичээс== 1-р бадаг Дээр тэнгэр хааны аху (оршихуй гэсэн утгаар) хийгээд Дэлхий дахь хан богдсын аху газар Дээр дорын ялгал (буй) боловч Жаргал, хайрлал хоёрын агаар нэгэн буй. 2-р бадаг Агинистайн агуй дахь бодиства нар хийгээд Алтан дэлхий дэх бодь сэтгэлтэн хоёрын Ахуй газар ангид боловч Асрах нигүүлсэхийн агаар нэгэн буй. 3-р бадаг Энд Хан Богдсын сайн түшмэл хийгээд Эргүүлэгч эрлэг хааны их ноёд хоёрын Ёс өнгө өөр боловч Зөв бурууг ялгахын агаар нэгэн буй. 4-р бадаг Олз идэш олон ядагч хүмүүн хийгээд Уул модонд явагч араатан хоёрын Аху бие ангид боловч Алан идэхийн агаар нэгэн буй. 5-р бадаг Хол ойроос хулгай хийгч хүн хийгээд Хотыг эргэн гэтэгч чоно хоёрын Илт бие дүр өөр боловч Идэхийг хүсэх сэтгэлийн агаар нэгэн буй. 6-р бадаг Онон мөрөнд ахуй Халуут эгч минь хийгээд Орхон Туулд агч өвчит бид хоёр Халх Онигуудын газар хол боловч Хайрлан саналцахын агаар нэгэн буй за. 7-р бадаг Энэ биендээн эс золголцвоос Эгүүнээс хойш төрөл тутамдаан Эх нь гагц хүүхнээн хайрлах мэт Элдэв үйлээр туслалцах болтугай. [[Ангилал:Монголын яруу найраг]] [[Ангилал:17-р зууны утга зохиол]] osywea5eins358vc63egfrtit6xbvqz 855055 855037 2026-04-30T04:25:59Z UBcontributor 33743 засварлав 855055 wikitext text/x-wiki '''Цогт хунтайжийн хадны бичээс''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Stone Inscriptions of Tsogtu Khung-Taiji, Prince of Khalkha'') [[17 дугаар зуун]]ы [[монголын яруу найрг]]ийн сонгодог бүтээлийн нэг. Уг [[шүлэг]] нь долоон [[бадаг|бадагтай]]. [[Цогт хунтайж|Цогт тайж]]<nowiki/>ийн хамгийн дотнын Халуут [[эгч]] нь холын овогтноо [[бэр]]д гаран одоход угаас улс төрийн хувьд ганцаардалд орсон байсан Цогт бүр ч ганцаардан Халуут эгчийгээ ихэд үгүйлдэг байсан гэдэг. [[Автай сайн хан]]ы ач [[Бахарай хошууч]]ийн хүү [[Цоохор Цогт]]ын ганцаардах болсон шалтгаан нь [[Манж]]уудын [[Монгол]]ыг эзлэх бодлогыг эсэргүүцэн тэмцсэн [[Цахар]]ын [[Лигдэн хаан]]ы тэмцлийг [[Ар Монгол]]оос [[Цогт тайж]] бараг ганцаар дэмжин тусалж байсанд оршино. Шүлэгт "цагаан тахиа жилийн (1621 он) намрын эхэн сарын хорин нэгнээ Хангай ханы цэцэрлэгийн хойт ууланд авлан, хуягт халтраа унаад өндөр дээр гарч байхдаа зүүн зүг харан сэтгэлээ маш уярч [[Халуут авга эгч]]ээ санаж ийн өгүүлээд уйллаа" хэмээсэн байна. Шүлгийг Дайчин хиа, Гүен баатар хоёр 1624 онд Дуутын хаданд сийлж үлдээсэн гэж үздэг. [[Улаанбаатар]] хотоос 300 орчим км, [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Дэлгэрхаан сум (Төв)|Дэлгэрхаан сум]]<nowiki/>ын төвөөс урагш 22 км зайд Төхөм уулын орчим (46.42 N, 104.69 E) орших, Цогт хунтайжийн шүлгийн бичээстэй “Дуутын” гэдэг энэ хад чулуу нь байгалийн өвөрмөц тогтоц юм, хадыг цохиход ширмэн тогоо шиг дуу авиа гарна, хар хад боловч дотроос нь цагаан сараал өнгө гарч ирдэг, шүлгийг хадан дээр цагаан цэрдээр бичсэн юм шиг тодрон харагддаг байна. Цогт хунтайжийн хадны бичээсийг [[ЮНЕСКО]]-гийн “[[:en:Memory_of_the_World_Programme|Дэлхийн дурсамж]]” хөтөлбөрийн олон улсын баримтат өвийн жагсаалтад бүртгүүлэхээр Монгол Улсын Засгийн газар 2021 онд хандаж, 2023 онд ЮНЕСКО бүртгэн авсан байна. ==Цогт хунтайжийн хадны бичээс== 1-р бадаг Дээр тэнгэр хааны аху (оршихуй гэсэн утгаар) хийгээд Дэлхий дахь хан богдсын аху газар Дээр дорын ялгал (буй) боловч Жаргал, хайрлал хоёрын агаар нэгэн буй. 2-р бадаг Агинистайн агуй дахь бодиства нар хийгээд Алтан дэлхий дэх бодь сэтгэлтэн хоёрын Ахуй газар ангид боловч Асрах нигүүлсэхийн агаар нэгэн буй. 3-р бадаг Энд Хан Богдсын сайн түшмэл хийгээд Эргүүлэгч эрлэг хааны их ноёд хоёрын Ёс өнгө өөр боловч Зөв бурууг ялгахын агаар нэгэн буй. 4-р бадаг Олз идэш олон ядагч хүмүүн хийгээд Уул модонд явагч араатан хоёрын Аху бие ангид боловч Алан идэхийн агаар нэгэн буй. 5-р бадаг Хол ойроос хулгай хийгч хүн хийгээд Хотыг эргэн гэтэгч чоно хоёрын Илт бие дүр өөр боловч Идэхийг хүсэх сэтгэлийн агаар нэгэн буй. 6-р бадаг Онон мөрөнд ахуй Халуут эгч минь хийгээд Орхон Туулд агч өвчит бид хоёр Халх Онигуудын газар хол боловч Хайрлан саналцахын агаар нэгэн буй за. 7-р бадаг Энэ биендээн эс золголцвоос Эгүүнээс хойш төрөл тутамдаан Эх нь гагц хүүхнээн хайрлах мэт Элдэв үйлээр туслалцах болтугай. [[Ангилал:Монголын яруу найраг]] [[Ангилал:17-р зууны утга зохиол]] oihk9zjkr0wbs79i4ary2dd986fl1uy 0 78660 855185 643240 2026-04-30T11:51:51Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855185 wikitext text/x-wiki [[File:Ahu Tongariki.jpg|thumb|right|Аху Тонгарики тавцан дээрx Моай хүн чулуунууд]] [[Файл:Moai Rano raraku.jpg|thumb|right|Моай хүн чулуу]] '''Моай''' ([[Рапануй хэл|рап.]] ''Moai Maea'' ‚чулуун хөрөг‘) хүн чулуунууд нь Easter Island буюу [[Пасха арал]] дээр орших агаад хөшөө тус бүрийг нь нэг том чулуунаас сийлбэрлэн хийсэн байдаг ажээ. Өөрөөр хэлбэл, наасан, тогтоосон эд анги гэж байхгүй гэнэ. Моаи хөшөөнүүдийн зарим нь 20 орчим тонн жин татдаг, 6 гаруй метрийн өндөртэй аж. Эдгээрээс гадна археологичид 20 метрийн өндөртэй, 270 тонн жинтэй дуусгаагүй баримлыг олсон байдаг. Арал дээр нийтдээ 997 моаи бий. Долоон моаигаас бусад нь арлын гүн рүү харсан байрлалтай. Харин дээрх долоо нь арлын эрэг дагуу бус дотор нь байрладгаараа ялгаатай ажээ. Хүн чулуунуудын нүдний ухархайг шүрээр дүүргэсэн байсан гэдгийг сүүлийн үед нотлоод байна. [[Себастиан Энглерт]] эдгээрийг дугаарлан ангилахдаа 638 хүн чулууг бүртгэсэн бол ''Археологийн судалгаа, хөшөөний төсөл'' (Archaeological Survey and Statue Project) 1969 оноос 1976 оны хооронд 887-г тоолсон бөгөөд магадгүй анхандаа 1000 гаран байсан хэмээн үздэг байна.<ref name="Tilburg">Jo Anne van Tilburg: ''Easter Island: Archaeology, Ecology and Culture.'' [[Smithsonian Institution]] Press, Washington 1994.</ref> == Түүх == Моай хүн чулуунуудыг хийх, байрлуулахад их хэмжээний хүч хөдөлмөр, хөрөнгө мөнгө зарлагадсан нь ойлгомжтой. Харин эдгээр хөшөөнүүдийг хэн бүтээсэн, ямар багаж ашигласан, мөн хэрхэн нүүлгэж байршуулсан зэргийг европчууд удаан хугацааны туршид мэдэж авахыг хичээсэн билээ. Арлын тухай нэгэн домог оршин суугчдынх нь дунд нэлээд түгсэн байдаг аж. Уг Хоту Мату’а хааны удмынхны тухай гардаг аж. Хоту Мату’а хаан ордноо орхин шинэ бүхнийг эрэлхийлэх замд гарснаар Улаан өндөгний арлыг олжээ. Түүнийг нас барсны дараа уг арлыг зургаан хүү нь хуваан авав. Дараа нь ач, гуч нарт нь ч хуваарилагдсан гэх. Арлын оршин суугчид хааны удмынхны хүч чадал энэхүү хүн чулуунуудад шингэсэн байгаа гэдэгт итгэдэг ажээ. Энэ хүч нь арвин их ургац, хур бороо, хөгжлийг дууддаг гэж үздэг байна. Дээрх домог цаг хугацааны явцад хувьсан өөрчлөгдөж, яваандаа нутгийн ард олон домгийг олон хэсэг болгон салгаж амнаас ам дамжин тараасаар байсан тул бүгдийг нь нэгтгэж нэг түүх болгох боломжгүй байв. Харин 1956 онд Норвегийн алдарт аялагч Тур Хейердал моиа бий болсон нууцыг тайлсан гэж үздэг байна. Уг нутагт амьдарч байгаад устан үгүй болсон “урт чихт” омгийнхон эдгээр моаиг босгосон ажээ. Энэ хүмүүс чихээ цоолон хүнд юм дүүжилж чихнийхээ омгийг сунгадаг уламжлалтай байсан учир түүхчид тэднийг “урт чихт” гэж нэрлэсэн аж. “Урт чихт” омгийнхон моаи бүтээж байгаагаа “оготор чихт” омгийнхноос маш их нууцалдаг байжээ. Моаи бүтээж байгаа энэ нууцлаг байдал нь “оготор чихт” омгийнхныг моаигийн тухай олон янзын домгийг бий болгоход хүргэсэн аж. Энэ л домгууд нь европчуудыг олон жилийн турш төөрөгдөлд оруулж байжээ. Ноён Хейердал хүн чулуунуудыг судлаад Өмнөд Америкийн овог аймгуудын бүтээлүүдтэй төстэй байгааг олж мэджээ. Тэр дундаа Перугийн индианчуудын бүтээлтэй төстэй байсан тул “урт чихт” омгийнхон перучуудаас гаралтай байжээ гэсэн таамгийг дэвшүүлсэн байна. Тур Хейердалын хүсэлтээр энэ арал дээр амьдарч буй “ур чихт” омгийн сүүлчийн удмынхан омгийн ахлагч Педро Атаны удирдлага дор моаи бүтээх бүх шат дамжлагыг хийж үзүүлжээ. Тэд чулуун алхаар хадыг сийлбэрлэн бэлэн болсон 12 тонн жинтэй моаиг тусгай чирэгч ашиглан хэвтээгээр нь зөөвөрлөсний дараа мод, чулуунаас бүрдэх нэгэн төхөөрөмжийн тусламжтайгаар босгож тавьсан аж. Гайхширсан аялагч маань урьд өмнө энд ирж байсан Европын судлаачдад энэ аргынхаа тухай яагаад хэлдэггүй байсныг омгийн ахлагчаас нь асуухад “Надаас хэн ч ЭНЭ ТУХАЙ асууж байгаагүй” гэж хариулсан гэдэг. Судалгаанд оролцсон нутгийн оршин суугчдын хэлснээр, өвөг дээдэс нь моаиг хийлгүй хэдэн зууныг үдсэн ч хэрхэн хийдэг талаар үр удамдаа цээжлүүлэн, дахин дахин давтуулсаар, цээжилсэн гэдэгт нь итгэлтэй болсон үед л санаагаа амраадаг байсан гэнэ. Тиймээс моаиг хийх аргыг нутгийн оршин суугчид бүр хүүхэд байх үеэсээ эзэмшсэн байдаг ажээ. Доорх видеод моаиг хэрхэн байршуулж байсан талаар тодорхой үзүүлсэн байна. == Хийц == Моайг бүтээхэд багаж хамгийн гол үүргийг гүйцэтгэдэг байна. Хөшөөг хийх ажил эхэлмэгц чулуун алхны нөөцийг бэлтгэх ажил зэрэгцэн өрнөдөг ажээ. Учир нь моаиг бүтээхдээ чулуун алхаар ойр ойрхон цохин сийлбэрлэдэг учир алхнууд нь амархан бутардаг байна. Моаигийн нууцыг тайлсан хэдий ч “оготор чихт” омгийнхон яагаад моаиг одоогийн байрандаа “хүрээд ирсэн” гэж домогнууддаа өгүүлж байсан нь нууц хэвээр байв. Тухайн үед Чехийн судлаач Павел Павел моаиг “явдаг” байсан гэсэн таамаглал дэвшүүлж байжээ. Ингээд 1986 онд Тур Хейердалын хамтаар нэгэн туршилтыг явуулсан байна. Туршилтад оролцсон 17 хүн олс, уяа ашиглан 20 тонн жинтэй баримлыг босоо чигээр нь зөөвөрлөж чадсан ажээ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Moai|Моай}} * [https://web.archive.org/web/20120328024220/http://www.terevaka.net/dc/databases/shepardson_2009/Moai_pt1.html Пасха арал дээр орших бүх Моай хүн чулуунуудын мэдээллийн цуглуулга] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Пасха арал]] [[Ангилал:Пасха арлын үлгэр домог судлал]] [[Ангилал:Хүрмэн уран баримал]] b2w4ayvmfi1dy8gs4hx9jeczzo3ay8y 0 84964 855156 846231 2026-04-30T09:17:54Z Amraamraa 90569 Removed incorrect information (education and personal details), cleaned up content, Буруу мэдээллийг засварлав (сургууль болон хувийн мэдээллийн хэсгийг устгав) https://www.youtube.com/@am-cccc , https://open.spotify.com/artist/58OMJ6qbQWk50X790IXrKe 855156 wikitext text/x-wiki '''Ганбатын Энх-Амар''' буюу "'''AM-C'''" нь 1995оны 7-р сарын 3-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн [[Монгол|Монголын]] орчин үеийн, [[дуучин]]. AM-C уран бүтээлийн гараагаа 25-р суваг телевизийн "Making The Band" реалити нэвтрүүлэгт орж, Mixx хамтлагт элссэнээр эхэлсэн. 2016 онд AM-C дебут сингл "Habibi"-ээ өөрийн найз Siente-тэй хамтран гаргаж, 2018 онд дебут албум "Jene Sequa<ref>[https://itunes.apple.com/us/album/jene-sequa/1355832400 Jene Sequa on Apple Music]</ref>"-г долоон дуутай гаргасан. Цомгийн нэр нь Франц "''je ne sais quoi''" үгнээс үүдэлтэй.<ref>{{Cite web |url=https://www.dictionary.com/e/translations/je-ne-sais-quoi/ |title=What does '''je ne sais quoi''' mean? |access-date=2019-07-23 |archive-date=2019-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190723084225/https://www.dictionary.com/e/translations/je-ne-sais-quoi/ |url-status=dead }}</ref> 2019 оны 11-р сарын 22-нд тэрээр "GUND" нэртэй цомгоо 11 дуутайгаар гаргасан.<ref>{{Cite web |url=http://www.npost.mn/a/164800 |title=Г.Энх-Амар: РЭППЭР биш ДУУЧИН гэж дуудуулах дуртай |access-date=2020-02-03 |archive-date=2020-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200203081610/http://www.npost.mn/a/164800 |url-status=dead }}</ref> == Цомог == * GUND /2019/ * Jene Sequa /2018/ * Perfect blue /2022/ {{Tracklist | extra_column = Дуучид | title1 = Юу хүсэж байна | extra1 = AM-C & FLA | length1 = 3:09 | title2 = Sunflower | extra2 = AM-C & | title3 = [[Хөөрхөн байгаач]] | extra3 = AM- C & AmBu |length2=2:54|length3=3:06|extra4=AM-C|extra5=AM-C & FLA|extra6=AM-C|extra7=AM-C & Siente|extra8=Tomm ft. AM-C|length4=3:21|length5=3:27|length6=3:58|title4=[[Чамайг санасан байна]]|title5=[[Яасан ч яахав]]|title6=[[Гүнд]]|title7=Уран сийлбэр|title8=Санан санан|length7=3:41|length8=2:24|title9=Bounce|extra9=Tomm ft. AM-C, FLA|length9=3:43|extra10=AM-C & FLA|length10=3:57|title10=INTRO}} == Цахим холбоос == *[https://youtube.com/amclaav AM-C] {{Youtube |https://www.youtube.com/@AM-C-0811/videos|https://www.youtube.com/@AM-C-0811/videos}} * {{Instagram|https://www.instagram.com/am_ccc/|https://www.instagram.com/am_ccc/|id=https://www.instagram.com/am_ccc/}} * {{Twitter|amclaav}} == Эх сурвалжууд == <references /> {{DEFAULTSORT:Энх-Амар, Ганбатын}} [[Ангилал:Монголын рэп дуучин]] [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1995 онд төрсөн]] mv0bs1ozvzfa9zy0nlvoel4ro10nelq 0 92309 855126 851057 2026-04-30T07:49:28Z HorseBro the hemionus 100126 855126 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд ([[Орос хэл]]:Советско-Японские Пограничные Конфлиты; [[Япон хэл]]:日ソ国境紛争) нь олон улсын харилцааны түүхийн нэг онцлог сэдэв юм. Учир нь түүхийн хөгжлийн явцад Монгол [[Манж-го]] хоёр нь усан болон хуурай газраар 2 удаа хил залгасан түүхтэй билээ. ХХ зууны 30-д оноос эхлэн Японы эзэнт гүрний хил хязгаараа тэлэх бодлогын дагуу японы эзэн хааны арми Манжуур буюу зүүн хойд хятадыг эзэлсэнээр Монгол япон хоёр хуурай газраар шууд хил залгасан хөршүүд болсон юм. 3.1.1932-9.16.1939 оны хооронд [[БНМАУ]] болон Японы эзэнт гүрэн нь хуурай газраар хил залгасан хөршүүд байсан бөгөөөд дэлхийн хоёрдугаар дайнд япон ялагдан азийн эх газарт эзэлсэн газар нутгаа алдсанаар зөвхөн арлын улс болсон. БНМАУ буюу Монгол улс японтой хил залгаж байсан тэр жилүүдэд Монгол улсын дорнод хил хязгаарын хэмжээнд японы талаас байнгын зэвсэгт халдлагыг зохион байгуулж байсан бөгөөд зарим нэг тохиолдолд энэ нь хилийн томоохон мөргөлдөөн буюу орон нутгийн хэмжээний дайн болж хувирч байсан түүхтэй. ҮҮний сонгдог жишээ нь Халхын голын байлдаан буюу зарлаагүй дайны оршил байжээ. == Мөн үзэх == *[[Халхын сүмийн мөргөлдөөн]] *[[Булан дэрсний хилийн тулгаралт]] *[[Адаг дулааны мөргөлдөөн]] *[[Хасан нуурын мөргөлдөөн]] *[[Халхын голын байлдаан]] *[[Манжуурын бага хурал]] *[[Монгол-Зөвлөлтийн харилцан туслалцах протокол]] [[Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Японы Хаант Улсын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:20-р зууны дайн]] [[Ангилал:Азийн дайн]] [[Ангилал:Дайн хоорондын үе]] [[Ангилал:ЗХУ-Японы харилцаа]] [[Ангилал:Манж-го]] [[Ангилал:Хилийн мөргөлдөөн]] [[Ангилал:1938 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1939 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:20-р зууны Монголын түүх]] 1b5iz68lz87cl24azl7347afywqqkzs 855133 855126 2026-04-30T07:54:31Z HorseBro the hemionus 100126 855133 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}}{{Campaignbox Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд}} '''Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд''' ([[Орос хэл]]:Советско-Японские Пограничные Конфлиты; [[Япон хэл]]:日ソ国境紛争) нь олон улсын харилцааны түүхийн нэг онцлог сэдэв юм. Учир нь түүхийн хөгжлийн явцад Монгол [[Манж-го]] хоёр нь усан болон хуурай газраар 2 удаа хил залгасан түүхтэй билээ. ХХ зууны 30-д оноос эхлэн Японы эзэнт гүрний хил хязгаараа тэлэх бодлогын дагуу японы эзэн хааны арми Манжуур буюу зүүн хойд хятадыг эзэлсэнээр Монгол япон хоёр хуурай газраар шууд хил залгасан хөршүүд болсон юм. 3.1.1932-9.16.1939 оны хооронд [[БНМАУ]] болон Японы эзэнт гүрэн нь хуурай газраар хил залгасан хөршүүд байсан бөгөөөд дэлхийн хоёрдугаар дайнд япон ялагдан азийн эх газарт эзэлсэн газар нутгаа алдсанаар зөвхөн арлын улс болсон. БНМАУ буюу Монгол улс японтой хил залгаж байсан тэр жилүүдэд Монгол улсын дорнод хил хязгаарын хэмжээнд японы талаас байнгын зэвсэгт халдлагыг зохион байгуулж байсан бөгөөд зарим нэг тохиолдолд энэ нь хилийн томоохон мөргөлдөөн буюу орон нутгийн хэмжээний дайн болж хувирч байсан түүхтэй. ҮҮний сонгдог жишээ нь Халхын голын байлдаан буюу зарлаагүй дайны оршил байжээ. == Мөн үзэх == *[[Халхын сүмийн мөргөлдөөн]] *[[Булан дэрсний хилийн тулгаралт]] *[[Адаг дулааны мөргөлдөөн]] *[[Хасан нуурын мөргөлдөөн]] *[[Халхын голын байлдаан]] *[[Манжуурын бага хурал]] *[[Монгол-Зөвлөлтийн харилцан туслалцах протокол]] [[Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Японы Хаант Улсын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:20-р зууны дайн]] [[Ангилал:Азийн дайн]] [[Ангилал:Дайн хоорондын үе]] [[Ангилал:ЗХУ-Японы харилцаа]] [[Ангилал:Манж-го]] [[Ангилал:Хилийн мөргөлдөөн]] [[Ангилал:1938 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1939 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:20-р зууны Монголын түүх]] fiiy9m57y22cel5n08t1nbqpger3k2a 0 97668 855144 764108 2026-04-30T08:05:55Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855144 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Пап | Mongolian name = Жиоржио Маренго<br>{{MongolUnicode|ᠵᠢᠣᠷᠵᠢᠣ}}{{MongolUnicode|ᠮᠠᠷᠧᠩ ᠢᠶᠠ}} |image = Cardeal marengo.jpg |caption = Монгол дахь Католик шашны тэргүүн, Кардинал Жиоржио Маренго |honorific-prefix =Эрхэм дээд Кардинал |birth_name =Жиоржио Маренго |ordination = 2001 оны 5 сарын 26 |ordained_by =Северино Полетто |consecration =2020 оны 8 сарын 8 |consecrated_by =Кардинал Луис Антонио Тагле |cardinal =2022 оны 8 сарын 27 |created_cardinal_by =Пап Францис |term_start = |term_end = <!--Update the [[Current pope]] redirect and {{Incumbent pope}} template if changing this--> |predecessor = Венсеслао Селга Падилла |successor = <!--Update the [[Current pope]] redirect and {{Incumbent pope}} template if changing this--> |nationality =Итали |birth_date = {{birth date and age|df=yes|1974|6|7}} |birthplace = [[Кунео]], [[Итали]] |Parents = |residence =Улаанбаатар хотын Петр, Паул Гэгээнтнүүдийн цогчин дуган |coat_of_arms =[[File:Coat of arms of Giorgio Marengo (cardinal).svg|150px]] |alma_mater=Понтификал Урбаниана Их Сургууль}} '''Жиоржио Маренго''' (''[[Итали хэл|итали хэлээр]]. Giorgio Marengo'') нь 1974 оны 6 сарын 7-ны өдөр [[Итали]] улсын [[Кунео]] хотод төрсөн. Монгол дахь Ромын Католик шашны тэргүүн, [[кардинал]] юм.<ref> [https://www.acistampa.com/story/mongolia-il-nuovo-amministratore-apostolico-e-un-missionario-italiano-13784 Mongolia, il nuovo amministratore apostolico è un missionario italiano]</ref> == Намтар == Эцэг Жиоржио Маренго нь 1993-1995 онд Умард Италийн Теологийн Факультетэд элсэн орсон. Улмаар Понтификал Грегорийн их сургуульд үргэлжлүүлэн суралцаж 1998 онд төгссөн. 2000 оны 6 сарын 24-нд католик шашны Консолата бүлгэмд элсэж, 2001 оны 5 сарын 26-нд санваартны сахил хүртсэн. 2000-2006 онд [[Ром]] хот дахь Понтификал Урбаниана их сургуульд суралцаж, шашин судлалын докторын зэрэг хамгаалсан.<ref>[https://www.lafedelta.it/2020/08/24/la-chiesa-cattolica-in-mongolia-intervista-al-neo-vescovo-cuneese-giorgio-marengo/La chiesa cattolica in Mongolia, intervista al neo vescovo cuneese Giorgio Marengo]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Сахил хүртсний дараа 2003 онд түүнийг Монгол улсад томилсон бөгөөд [[Арвайхээр]]<ref>[http://amico.rivistamissioniconsolata.it/author/giorgio-marengo/ Articoli di Giorgio Marengo]</ref> хотын "Энэрлийн эх" католик сүмийн санваартнаар ажиллаж эхэлсэн. 2016 онд Консолата бүлгэмийн Ази тивийг хариуцсан шашны зөвлөхөөр сонгогдсон. 2020 оны 4 сарын 2-ны өдөр Гэгээн хутагт, [[Францис|Ромын Пап Францисын]]<ref>[https://www.laguida.it/2020/04/02/padre-giorgio-marengo-e-ora-prefetto-apostolico-in-mongolia/ Padre Giorgio Marengo è ora prefetto apostolico in Mongolia]</ref> лүндэнгээр түүнийг Монгол дахь Католик шашны тэргүүнээр томилж, хамба ламын хэргэм зэрэг олгосон.<ref> [https://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2020/04/02/0197/00446.html#ulaanbaatar Rinunce e nomine. Nomina del Prefetto Apostolico di Ulaanbaatar (Mongolia)]</ref>; <ref> [https://www.consolata.org/new/index.php/mission/nostridicono/item/3140-nomina-del-prefetto-apostolico-di-ulaanbaatar-mongolia Nomina del Prefetto Apostolico di Ulaanbaatar (Mongolia)]</ref>; <ref>[https://www.acistampa.com/story/mongolia-il-nuovo-amministratore-apostolico-e-un-missionario-italiano-13784 Mongolia, il nuovo amministratore apostolico è un missionario italiano]</ref>; <ref>[https://www.vocetempo.it/padre-marengo-e-vescovo/ Padre Marengo è Vescovo]</ref> Түүнд хамба ламын хэргэм олгох ёслолыг Кардинал Луис Антонио Тагле, Турины шашны хүрээний Тэргүүн хамба лам Чезаре Нозилиа, Кардинал Северино Полетто нар удирдан 2020 оны 8 дугаар сарын 8-ны өдөр Италийн [[Турин]] хот дахь Консолата ариун шүтээний сүмд зохион байгуулжээ. Хамба ламын хэргэм хүртсэнээс хойш 2 жилийн дараа буюу 2022 оны 5 дугаар 29-нд [[Францис|Пап Францис]] түүнийг шинээр сонгох 21 кардиналын нэгээр нэрлэснээ ням гаргийн мөргөлийн үеэр дэлхий нийтэд мэдэгдсэн.<ref>https://www.vaticannews.va/en/pope/news/2022-05/pope-announces-21-new-cardinals-from-around-the-world.html</ref> Хамба лам Жиоржио Маренгод кардинал хэргэм олгох ёслол 2022 оны 8 дугаар сарын 27-нд [[Ватикан]] улсын Гэгээн Петрийн их цогчин дуганд болсон. Тэрээр орчин үеийн түүхэнд [[Кардинал|кардиналаар]] сонгогдсон хамгийн залуу санваартан хэмээн тооцогдож байна. == Эрдмийн бүтээл == * ''Sussurrare il Vangelo nella terra dell'eterno Cielo blu'', riflessioni missiologiche sull'evangelizzazione in Mongolia; Urbaniana University Press, Via Urbano VIII, 16 – 00165 Roma. == Эшлэл == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Маренго, Жиоржио}} [[Ангилал:21-р зууны Ромын Католик шашны хамба]] [[Ангилал:Католик шашны номлогч]] [[Ангилал:Италичууд]] [[Ангилал:1974 онд төрсөн]] [[Ангилал:Кардинал]] hh0pmbxf1l807cebql66asywpsq0ek5 0 105675 855046 837547 2026-04-30T04:08:53Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855046 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Белосток | native_name = Białystok | settlement_type = [[Тойргийн эрхтэй хот|Хотын тойрог]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 2/2/2/2 | caption_align = center | image1 = 20250501 143353 May 2025 in Białystok.jpg{{!}}Central Fountain and Catholic Archcathedral Basilica | image2 = Białystok, pawilon (studnia I) z murem przy prawym skrzydle pałacu, 1753, 1957-1959.JPG{{!}}Side Well and Griffin Gate | image3 = 20250501 143140 May 2025 in Białystok.jpg{{!}}Kościuszko Square with Baroque old town hall | image4 = Białystok Park Planty, fontanna.jpg{{!}}Planty | image5 = 20230711 172515 July 2023 in Białystok.jpg{{!}}Branicki Palace | image6 = 20230904 171801 September 2023 in Białystok.jpg{{!}}Opera Podlaska | caption1 = [[Белостокийн цогчин дуган|Цогчин дуган]] | caption2 = Гриффин хаалга | caption3 = [[Костюшкогийн захын талбай|Костюшкогийн талбай]], хуучин хотын захиргаа | caption4 = [[Планты цэцэрлэгт хүрээлэн (Белосток)|Планты]] | caption5 = [[Браницкийн ордон, Белосток|Браницкийн ордон]] | caption6 = [[Подляска дуурь ба оркестр|Подляска дуурь]] }} | image_flag = POL Białystok flag.svg | flag_link = Подласки мужийн хотын захиргааны далбаанууд | image_blank_emblem = Bialystok_logo_2020_EN_CMYK.svg | blank_emblem_type = [[Брэнд тэмдэг]] | image_shield = POL Białystok COA.svg | shield_link = Белостокийн сүлд | nicknames = ''Versailles of Podlachia''<ref name=zg/><br />''Умардын Манчестер''<ref name=ad/> | pushpin_map = Польш | pushpin_label_position = bottom | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{POL}} | subdivision_type1 = [[Польшийн мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = {{flag|Подласки муж|name=Подласки}} | subdivision_type2 = [[Польшийн тойргийн жагсаалт|тойрог]] | subdivision_name2 = ''хотын тойрог'' | leader_title = Хотын дарга | leader_party = [[Иргэний платформ|PO]] | leader_name = [[Тадеуш Трусколяски]]<ref>{{cite web |title=Oficjalny portal miasta Białystok |url=http://www.bialystok.pl/pl/dla_mieszkancow/samorzad/prezydent_miasta/ |website=bialystok.pl |access-date=2025-11-01 |language=pl |archive-date=2018-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181223164025/http://www.bialystok.pl/pl/dla_mieszkancow/samorzad/prezydent_miasta/ |url-status=live }}</ref> | parts_type = [[Дүүрэг (Польш)|Дүүрэг]] | parts = [[Белостокийн дүүргүүд|29 дүүрэг]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1437 | established_title3 = Хотын эрх | established_date3 = 1692 | elevation_min_m = 118 | elevation_max_m = 175 | area_total_km2 = 102.13 | population_as_of = 2021 оны 12 сарын 31 | population_total = 295,683 {{decrease}} ([[Польшийн хот, суурингийн жагсаалт|10-т]])<ref>{{cite web|url=https://bdl.stat.gov.pl/BDL/dane/teryt/jednostka|title=Local Data Bank|access-date=2025-11-01|publisher=Польшийн статистикийн газар|archive-date=22 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190422210113/https://bdl.stat.gov.pl/BDL/dane/teryt/jednostka|url-status=live}} Data for territorial unit 2061000.</ref> | population_density_km2 = 2902 | population_demonym = Белостокчууд | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 15-001-аас 15-999 хүртэл | area_code = +48 85 | website = {{URL|https://www.bialystok.pl}} | blank_name = [[Польшийн мужийн зам|Мужийн зам]] | blank_info = BI | coordinates = {{coord|53|08|07|N|23|08|44|E|region:PL|display=title,inline}} | blank_name_sec2 = [[Польшийн хурдны замууд|Хурдны зам]] | blank_info_sec2 = [[File:S8-PL.svg|32px|link=Хурдны зам S8 (Польш)]] [[File:S19-PL.svg|32px|link=Хурдны зам S19 (Польш)]] | footnotes = }} '''Белосток''' ({{lang-pl|Białystok}} [{{IPA|bʲaˈwɨstɔk}}] {{Audio|Pl-Białystok.ogg|сонсох}}) нь [[Польш]]ийн [[Подласки муж]]ийн төв бөгөөд тус мужийн цорын ганц том хот юм. Тус хот нь түүхийн жимийг олон хэлтнээр дамжин иржээ. Хот байгуулагдсанаас дэлхийн хоёрдугаар дайныг хүртэл хүн амын дийлэнхийг [[еврей|еврейчүүд]] бүрдүүлж байв<ref>[https://sztetl.org.pl/de/stadte/b/397-bialystok/99-geschichte/137067-geschichte-der-gemeinde ''Geschichte {{!}} Virtuelles Schtetl'']</ref><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd_eng.php?reg=354 ''Demoscope Weekly - Annex. Statistical indicators reference.'']</ref>. 19-р зууны дундаас 20-р зууны эхэн үеийг хүртэл германчууд нэлээд ихээр амьдарч байв. Харин өнөөдөр [[беларусьчууд|цагаан оросууд]] тус хотын хүм амын ихэнхийг бүрдүүлдэг байна. Белосток нь үржил шимт хөрс бүхий газар оршдог. 19-р ба 20-р зуунд энэ хот [[машин үйлдвэрлэл]], цахилгаан-, [[металлын аж үйлдвэр|металл]]-, шар айрагны аж үйлдвэрийн төв байв. Мөн түүнчлэн энд хэд хэдэн их, дээд сургууль бий. == Газар зүй == === Газар зүйн байршил === Белосток хот нь улсын нийслэл [[Варшав]]аас зүүн хойд зүгт 180&nbsp;км-ийн зайд, [[Беларусь|Беларусийн]] хилийн ойролцоо, [[Бяла гол|Бяла]] гэх жижигхэн голын хөвөөнд оршдог. Энэ гол нь хотын баруун хойно [[Супрасль гол]]д нэгдэх бол Супрасль гол нь цааш урссаар [[Нарев гол]]д нийлдэг. === Цаг уур === {{Уур амьсгалын хүснэгт | TABELLE = | DIAGRAMM TEMPERATUR = deaktiviert | DIAGRAMM NIEDERSCHLAG = deaktiviert | DIAGRAMM NIEDERSCHLAG HÖHE = 200 | QUELLE = [http://wetterkontor.de/de/klima/klima2.asp?land=pl&stat=12295 wetterkontor.de] | Überschrift = | Ort = Белосток <!-- durchschnittliche Höchsttemperatur für den jeweiligen Monat in °C --> | hmjan = -2.2 | hmfeb = -0.6 | hmmär = 4.4 | hmapr = 12.0 | hmmai = 18.4 | hmjun = 21.5 | hmjul = 22.6 | hmaug = 22.1 | hmsep = 17.4 | hmokt = 11.5 | hmnov = 4.6 | hmdez = 0.2 <!-- durchschnittliche Niedrigsttemperatur für den jeweiligen Monat in °C --> | lmjan = -7.7 | lmfeb = -6.8 | lmmär = -3.4 | lmapr = 1.9 | lmmai = 7.0 | lmjun = 10.2 | lmjul = 11.7 | lmaug = 11.1 | lmsep = 7.6 | lmokt = 3.6 | lmnov = -0.1 | lmdez = -4.6 <!-- durchschnittliche Temperatur für den jeweiligen Monat in °C --> | avjan = | avfeb = | avmär = | avapr = | avmai = | avjun = | avjul = | avaug = | avsep = | avokt = | avnov = | avdez = <!-- durchschnittliche Niederschlagsmenge für den jeweiligen Monat in mm --> | nbjan = 35 | nbfeb = 26 | nbmär = 31 | nbapr = 36 | nbmai = 56 | nbjun = 74 | nbjul = 80 | nbaug = 70 | nbsep = 52 | nbokt = 46 | nbnov = 46 | nbdez = 40 <!-- durchschnittliche Anzahl täglicher Sonnenstunden für den jeweiligen Monat in h/d --> | shjan = 0.9 | shfeb = 1.8 | shmär = 4.0 | shapr = 4.7 | shmai = 6.2 | shjun = 8.1 | shjul = 7.2 | shaug = 6.4 | shsep = 5.4 | shokt = 3.0 | shnov = 0.9 | shdez = 0.6 <!-- durchschnittliche Wassertemperatur (Meere, Seen u.ä.) für den jeweiligen Monat in °C --> | wtjan = | wtfeb = | wtmär = | wtapr = | wtmai = | wtjun = | wtjul = | wtaug = | wtsep = | wtokt = | wtnov = | wtdez = <!-- durchschnittliche Regentage für den jeweiligen Monat in d --> | rdjan = 9 | rdfeb = 7 | rdmär = 8 | rdapr = 8 | rdmai = 10 | rdjun = 10 | rdjul = 10 | rdaug = 9 | rdsep = 9 | rdokt = 8 | rdnov = 10 | rddez = 10 <!-- durchschnittliche Luftfeuchtigkeit für den jeweiligen Monat in % --> | lfjan = 87 | lffeb = 85 | lfmär = 81 | lfapr = 75 | lfmai = 73 | lfjun = 77 | lfjul = 79 | lfaug = 80 | lfsep = 84 | lfokt = 86 | lfnov = 89 | lfdez = 90 }} == Түүх == {{өргөтгөх хэсэг}} == Эдийн засаг == Белосток нь орон нутгийн компаниудын хөгжилд тустай. Хот нь харилцаа холбоо сайтай, шинжлэх ухаан, дидактикийн сайн хөгжсөн байгууламжтай. Энд арилжааны болон мэргэжлийн үйл ажиллагаа хамгийн эрчимтэй хөгжиж байна. Олон компани тээвэр, үйлдвэрлэлийн боловсруулалт, мэдээллийн технологи, цахим худалдааны чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг. Боловсрол, эрүүл мэндийн салбарт ч олон ажилтан ажилтай болдог. Хот болон түүний ойр орчмын аж үйлдвэр нь мод, цахилгаан механик, хувцас, хүнсний үйлдвэрүүдэд голчлон төвлөрдөг. Хотын хамгийн том ажил олгогчид: * Белостокийн их сургууль - тус их сургууль нь 1300 орчим ажилтантай, 12000 орчим оюутан сургадаг. * Zakład Energetyczny Bialystok S.A. - 180 орчим ажилтантай цахилгаан түгээгч. * Barter Sp. z o. o. - компани нь гэрт суурилуулах, хийн баллон, автогаз зэрэгт шингэрүүлсэн хийн борлуулалт, түгээлтийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг. * Polmos Białystok - Польшийн хамгийн том, хамгийн алдартай согтууруулах ундаа үйлдвэрлэгчдийн нэг. Үүнд 400 орчим хүн ажилладаг. * Рости - компани нь гэр ахуйн цахилгаан хэрэгсэл, цахилгаан бараа, машин механизм, машины эд ангиудын дизайн, үйлдвэрлэл эрхэлдэг. Польшид 1100 орчим хүн ажилладаг бөгөөд дэлхий даяар энэ тоо 2700-д хүрдэг<ref>[https://www.gowork.pl/poradnik/17/pracodawcy/najwieksi-pracodawcy-w-bialymstoku/ Najwięksi pracodawcy w Białymstoku] (PL) - GoWork.pl Serwis Pracy</ref>. == Цахим холбоос == {{Commons|Białystok|Белосток}} * [https://web.archive.org/web/20040830230148/http://www.um.bialystok.pl/ Албан ёсны цахим хуудас] (польш, англиар) * [http://www.visitbialystok.com/ VisitBiałystok.com] == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Белосток| ]] [[Ангилал:Подласки мужийн гмина]] [[Ангилал:Польшийн мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Подласки мужийн суурин]] [[Ангилал:Польшийн их сургуулийн хот]] f56unlciqe77m2qyuclu2jq59bz0ktr 0 106806 855014 780590 2026-04-29T13:04:45Z Tsendayush1 40262 855014 wikitext text/x-wiki [[Файл:Alimaa khash.jpg|thumb|Хөтлөгч: Алимаагийн Хаш]] '''Алимаагийн Хаш''' (1967 оны 10-р сарын 29-нд Улаанбаатар хотод төрсөн) нь "MGLRADIO 88.3"-ийн хөтлөгч юм. Тэрээр 1982 онд хөдөлмөрийн гараагаа эхлүүлсэн юм. А.Хаш 2017 оны 1-р сараас MGLRADIO 88.3-д ажиллаж эхэлсэн. Тэр хөтлөгч хийж эхэлснээсээ хойш СТА, Чингэлтэй дүүргийн Хүндэт иргэн, Хэвлэл мэдээллийн тэргүүний ажилтан болсон байна. Тэрээр өөрийнхөөрөө чөлөөтэй энгийн байдлаараа радио сонсогчдын сайшаалыг хүртсэн. Ямар ч үед ямар ч хүнтэй энгийн даруу ярьдагаараа онцлог. Гэр бүлтэй, 2 охинтой аж. Гэргийгээ Нүдэн гэж дууддаг бөгөөд тэр 2 анх 1984 онд танилцаж ббайжээ. 2026 оны байдлаар 4 зээтэй бөгөөд 3 дахь зээгээ хардаг гэнэ. А.Хаш нь олонд хүндлэгдсэн нэгэн бөгөөд энгийн яриа нь олны хайрыг татсан юм. Тэрээр 50+ насны хүмүүс чөлөөтэй ажиллаж хөдөлмөрлөж болдгийг харуулсан хамгийн том жишээ болдог. == Хөтлөсөн нэвтрүүлгүүд == * "Фэйсбүүкийн сонирхолтой постууд" нэвтрүүлэг * "Та сайн уу?" нэвтрүүлэг * "Хаш Мөөг" нэвтрүүлэг * "Яана аа" нэвтрүүлэг * "Элдэв шипи" нэвтрүүлэг * "Зочны цаг" нэвтрүүлэг * "Гайхмаараа хө" [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын радиогийн хөтлөгч]] [[Ангилал:1967 онд төрсөн]] mq30rjm59yp2x9dainzjeln5i6oy6j9 855034 855014 2026-04-30T03:20:13Z Avirmed Batsaikhan 53733 855034 wikitext text/x-wiki [[Файл:Alimaa khash.jpg|thumb|Хөтлөгч: Алимаагийн Хаш]] '''Алимаагийн Хаш''' (1967 оны 10-р сарын 29-нд Улаанбаатар хотод төрсөн) нь "MGLRADIO 88.3"-ийн хөтлөгч юм. Тэрээр 1975-1982 Улаанбаатар хотод Зөвлөлтийн 1-р 8 жилийн дунд сургууль сурч дүүрэгээд 1982 онд хөдөлмөрийн гараагаа эхлүүлсэн гэдэг. А.Хаш 2017 оны 1-р сараас MGLRADIO 88.3-д ажиллаж эхэлсэн. Тэр хөтлөгч хийж эхэлснээсээ хойш СТА, Чингэлтэй дүүргийн Хүндэт иргэн, Хэвлэл мэдээллийн тэргүүний ажилтан болсон байна. Тэрээр өөрийнхөөрөө чөлөөтэй энгийн байдлаараа радио сонсогчдын сайшаалыг хүртсэн. Ямар ч үед ямар ч хүнтэй энгийн даруу ярьдагаараа онцлог. Гэр бүлтэй, 2 охинтой аж. Гэргийгээ Нүдэн гэж дууддаг бөгөөд тэр 2 анх 1984 онд танилцаж байжээ. 2026 оны байдлаар 4 зээтэй бөгөөд 3 дахь зээгээ хардаг гэнэ. А.Хаш нь олонд хүндлэгдсэн нэгэн бөгөөд энгийн яриа нь олны хайрыг татсан юм. Тэрээр 50+ насны хүмүүс чөлөөтэй ажиллаж хөдөлмөрлөж болдгийг харуулсан хамгийн том жишээ болдог. == Хөтлөсөн нэвтрүүлгүүд == * "Фэйсбүүкийн сонирхолтой постууд" нэвтрүүлэг * "Та сайн уу?" нэвтрүүлэг * "Хаш Мөөг" нэвтрүүлэг * "Яана аа" нэвтрүүлэг * "Элдэв шипи" нэвтрүүлэг * "Зочны цаг" нэвтрүүлэг * "Гайхмаараа хө" [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын радиогийн хөтлөгч]] [[Ангилал:1967 онд төрсөн]] 61gzwff07hq67a78tj92j7qznb93ygo 855041 855034 2026-04-30T03:46:02Z Zorigt 49 855041 wikitext text/x-wiki [[Файл:Alimaa khash.jpg|thumb|Хөтлөгч: Алимаагийн Хаш]] '''Алимаагийн Хаш''' (1967 оны 10-р сарын 29-нд Улаанбаатар хотод төрсөн) нь "MGLRADIO 88.3"-ийн хөтлөгч юм. Тэрээр 1975-1982 Улаанбаатар хотод Зөвлөлтийн 1-р 8 жилийн дунд сургууль сурч дүүргээд 1982 онд хөдөлмөрийн гараагаа эхлүүлсэн гэдэг. А.Хаш 2017 оны 1-р сараас MGLRADIO 88.3-д ажиллаж эхэлсэн. Тэр хөтлөгч хийж эхэлснээсээ хойш СТА, Чингэлтэй дүүргийн Хүндэт иргэн, Хэвлэл мэдээллийн тэргүүний ажилтан болсон байна. Тэрээр өөрийнхөөрөө чөлөөтэй энгийн байдлаараа радио сонсогчдын сайшаалыг хүртсэн. Ямар ч үед ямар ч хүнтэй энгийн даруу ярьдагаараа онцлог. Гэр бүлтэй, 2 охинтой аж. Гэргийгээ Нүдэн гэж дууддаг бөгөөд тэр 2 анх 1984 онд танилцаж байжээ. 2026 оны байдлаар 4 зээтэй бөгөөд 3 дахь зээгээ хардаг гэнэ. А.Хаш нь олонд хүндлэгдсэн нэгэн бөгөөд энгийн яриа нь олны хайрыг татсан юм. Тэрээр 50+ насны хүмүүс чөлөөтэй ажиллаж хөдөлмөрлөж болдгийг харуулсан хамгийн том жишээ болдог. == Хөтөлсөн нэвтрүүлгүүд == * "Фэйсбүүкийн сонирхолтой постууд" нэвтрүүлэг * "Та сайн уу?" нэвтрүүлэг * "Хаш Мөөг" нэвтрүүлэг * "Яана аа" нэвтрүүлэг * "Элдэв шипи" нэвтрүүлэг * "Зочны цаг" нэвтрүүлэг * "Гайхмаараа хө" {{DEFAULTSORT:Хаш, Алимаагийн}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын радиогийн хөтлөгч]] [[Ангилал:1967 онд төрсөн]] rhbstd5ginqf2x4j5lspbcupdxst74m 0 114602 855092 847780 2026-04-30T05:42:31Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855092 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын бизнес эрхлэгч (1995 онд төрсөн)}} {{Инфобокс ютубер | name = Гантогтохын Ирээдүй | logo = | logo_caption = Face Avatar (Logo) | image = Ireedui Gantogtokh in 2024.jpg | image_size = | image_caption = Гантогтохын Ирээдүй 2024 онд | birth_name = Гантогтохын Ирээдүй | birth_date = {{Birth date and age|1995|03|20}} | birth_place = [[Улаанбаатар]], Монгол | education = [[Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль]] | occupation = {{flatlist| * [[Ютубер]] * [[Програм хангамжийн инженерчлэл|Програм хангамжийн инженер]] * [[Бизнес эрхлэлт|Бизнес эрхлэгч]] }} | spouse = Мөнхнарангийн Нисгэгч | mother = Баярмагнайн Цээлхажав | father = Дамдинжавын Гантогтох | pseudonym = Noyon IZ | youtube_id = UC_wumTZ1M_g5r9K05RBJbGg | youtube_display_name = Гантогтохын Ирээдүй | youtube_years_active = 2016–одоо | youtube_genre = {{flatlist| * [[Видео тоглоомын соёл|Видео тоглоом]] * инээдэм * [[реакшн бичлэг]] * [[влог]] }} | youtube_subscribers = 196 мянга<!-- PLEASE DO NOT CHANGE WITHOUT UPDATING stats_update BELOW --> | youtube_views = 11.9 сая<!-- PLEASE DO NOT CHANGE WITHOUT UPDATING stats_update BELOW --> | stats_update = 12 сарын 12, 2025 | website = {{URL|http://ireedui.com}} }} '''Гантогтохын Ирээдүй''' нь (1995 оны 3-р сарын 20-нд) [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн. Түүнийг хүмүүс ихэвчлэн '''[https://www.youtube.com/noyoniz "ДОМОГ IZ"]'''<ref>{{Cite web |url=https://goymedeelel.com/14906/ |title=Хамгийн залуудаа ТЭРБУМТАН болсон Г.Ирээдүй гэх залуугийн амжилтанд хүрсэн түүх |access-date=2021-05-23 |archive-date=2021-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523060819/https://goymedeelel.com/14906/ |url-status=dead }}</ref> нэрээр нь буюу [[YouTube]] дээрх хөгжилтэй видео болон түүний үүсгэн байгуулсан Миборни ХХК-р мэддэг. ==Өмнөх амьдрал== Ирээдүй нь [[Улаанбаатар]] хотод Гантогтох, Баярмагнай нарын гэрт 1995 оны 3 дугаар сарын 20-нд тэдний анхны буюу том хүү болон мэндэлжээ.Тэрээр 2001 онд Нийслэлийн 43-р сургуульд элсэн орж 2011 онд ШУТИС-ХБС лицей ахлах сургуулийг төгсөж улмаар 2011 онд [[Мэдээлэл, Холбооны Технологийн Сургууль]]-д мэдээллийн технологийн инженер мэргэжлээр суралцаж 2015 онд төгссөн. ==Кареер== ===Нөлөөлөгч=== Гантогтохын Ирээдүй нь 2016 оноос хойш [[YouTube]] платформ дээр өөрийн бичлэгүүдийг байршуулж эхэлсэнээр түүнийг маш олон хүмүүс үзэж, дагаж, таниж эхэлсэн байдаг.<ref>{{cite web|title=Г.ИРЭЭДҮЙ: Мөнгө амжилтын хэмжүүр биш ч сэтгэл хангалуун амьдрах нөхцөл болох нь бий|url=https://unuudur.mn/?p=126652|website=Unuudur.mn|access-date=29 June 2020|language=mn}}</ref><ref>{{cite web |title=Тэрбумтан Домог IZ:Дансаа бичингүүт чинь Мөнгө явуулах хэмжээний биш байгаад минь уучлаарай – BUSGUI |url=https://www.busguichuud.com/?p=7957 |access-date=12 May 2021 |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web|last=WeUttarPradesh|title=IREEDUI GANTOGTOKH (IZ)- A Self-Made Digital World Tycoon!|url=https://www.uttarpradesh.org/entertainment/ireedui-gantogtokh-iz-a-self-made-digital-world-tycoon-268404-2/|access-date=2021-05-23|website=Uttar Pradesh News, UP News ,Hindi News Portal ,यूपी की ताजा खबरें|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=nitesh|date=2021-05-19|title=IREEDUI GANTOGTOKH (IZ)- A Digital World Mastermind!|url=https://bollywoodmascot.com/bollywood-news/ireedui-gantogtokh-iz-a-digital-world-mastermind/|access-date=2021-05-23|website=Bollywood Mascot|language=en-US}}</ref> ===Бизнес эрхлэгч=== Гантогтохын Ирээдүй нь Миборни ХХК (2014 он) , МИХОРНИ ХХК (2021 он), МИБОРНИ САНГ (2021 онд) байгуулсан<ref>[https://gogo.mn/r/66y0l Домог IZ: Чаддаг юмаа тултал хий]</ref> бөгөөд тэрбээр Монгол улсын зах зээлд өөрийн сошиал медиа маркетинг, онлайн сургалтынхаа бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг таниулж маш олон хэрэглэгчтэй болж чадсан юм.<ref>{{cite web |title=MEBORNY - Crunchbase Company Profile & Funding |url=https://www.crunchbase.com/organization/meborny |website=Crunchbase |access-date=12 May 2021 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Домог IZ Г.Ирээдүй короновирусийн халдвар авчээ |url=http://peoplenews.mn/%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B3-iz-%D0%B3-%D0%B8%D1%80%D1%8D%D1%8D%D0%B4%D2%AF%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BD-%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B2%D0%B0/ |website=PeopleNews - Сэтгүүл |access-date=12 May 2021 |date=1 May 2021 |archive-date=13 Тавдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513195605/http://peoplenews.mn/%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B3-iz-%D0%B3-%D0%B8%D1%80%D1%8D%D1%8D%D0%B4%D2%AF%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BD-%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B2%D0%B0/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Г.Ирээдүй хүмүүсийн хор шарыг хөдөлгөхийн тулд л Домог IZ дүрийг бүтээдэг гэв |url=http://ia.dorgio.mn/p/28290 |website=Мэдээллийн хөтөч |access-date=12 May 2021 |language=mn |date=19 January 2021 |archive-date=13 Тавдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513195608/http://ia.dorgio.mn/p/28290 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|date=|title=Ireedui Gantogtokh aka IZ talks about his journey in the world of digital marketing|url=https://knnit.com/ireedui-gantogtokh-aka-iz-talks-about-his-journey-in-the-world-of-digital-marketing/|url-status=live|access-date=23 May 2021|website=Knnit}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ireedui Aka IZ - Proficient Entrepreneur Who Is Expert In The Field Of Digital Entrepreneurship - Inventiva|url=https://www.inventiva.co.in/stories/inventiva/ireedui-aka-iz-proficient-entrepreneur-who-is-expert-in-the-field-of-digital-entrepreneurship/|access-date=2021-05-23|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=Tech guru Ireedui Gantogtokh aka IZ reveals the secret of being a good digital marketer|url=https://english.newstracklive.com/news/tech-guru-ireedui-gantogtokh-aka-iz-reveals-the-secret-of-being-a-good-digital-marketer-sc17-nu293-ta293-1160834-1.html|access-date=2021-05-23|website=https://english.newstracklive.com/}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ireedui Gantogtokh aka IZ — a digital geek in the Digital realm shines as an Entrepreneur - NEPAL NEWS|url=https://nepalbreakingnews.com/ireedui-gantogtokh-aka-iz-a-digital-geek-in-the-digital-realm-shines-as-an-entrepreneur/|access-date=2021-05-23|language=en-US|archive-date=2021-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210523060820/https://nepalbreakingnews.com/ireedui-gantogtokh-aka-iz-a-digital-geek-in-the-digital-realm-shines-as-an-entrepreneur/|url-status=dead}}</ref> ==Хувийн амьдрал== Гантогтохын Ирээдүй нь Нисгэгчийн Мөнхнарантай гэрлэж дундаасаа Нэгүн гэх хүүтэй бөгөөд тэрбээр Монгол, Англи, Орос хэлтэй. ==Улс төрийн замнал== 2024 оны 9-р сард Гантогтохын Ирээдүй нь Монгол Ардын Намын дэргэдэх Социал Демократ Залуучуудын Холбоо (SDY Mongolia)-ны удирдах зөвлөлийн гишүүнээр сонгогдсон.<ref>https://dorgio.mn/p/156786</ref> 2024 оны 11-р сард тэрээр Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга Ням-Осорын Учралын зөвлөхөөр томилогдсон.Энэ албан тушаалд байх хугацаандаа залуучуудын оролцооны бодлого, төрийн харилцаа, дижитал харилцааны шинэчлэлийн чиглэлд ажилласан. 2025 оны 6-р сард Н.Учрал Монгол Улсын Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засгийн хөгжлийн сайдаар томилогдсоноор Ирээдүй зөвлөхийн ажлаа үргэлжлүүлж, эдийн засгийн бодлогын стратеги, олон улсын имидж бүрдүүлэлт болон салбар хоорондын залуучуудын санаачилгыг уялдуулах үүрэг гүйцэтгэж байна. 2026 оны хоёрдугаар сард Г. Ирээдүй нь Монгол Улсын Их Хурлын дарга Нямосорын Учралын зөвлөхөөр улиран томилогдсон.<ref>{{Cite web |title=Улсын Их Хурлын даргын зөвлөхүүд |url=https://www.parliament.mn/nc/1717/ |access-date=2026-02-07 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> ==Эх сурвалж== {{reflist}} ==External links== * [https://web.archive.org/web/20210523054015/https://ireedui.com/ Official Website] * {{Facebook|noyoniz|Ireedui Gantogtokh}} * {{Instagram|noyoniz|Ireedui Gantogtokh}} * {{YouTube|c=noyoniz|Ireedui Gantogtokh}} {{YouTube navbox}} {{Portal bar|Biography|Internet|4=Video games}} {{DEFAULTSORT:Ирээдүй, Гантогтохын}} [[Ангилал:YouTube суваг]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:1995 онд төрсөн]] gly9y7za4s8uw4z8mf56ynulx4laexn 0 116529 855020 830416 2026-04-30T00:26:28Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855020 wikitext text/x-wiki [[Файл:GS25 bi (2019).svg|thumb|Лого]] '''GS25''' ([[Монгол]]: ЖИ ЭС ХОРИН ТАВ)  нь [[Өмнөд Солонгос|Солонгос]] улсад 15000 орчим салбартай, [[Вьетнам]] улсад 100 салбартай конвиниенс дэлгүүрийн сүлжээ. GS25 гэх нэр нь хоногийн 24 цагийн 25 цагт нь буюу нэг илүү цаг байгаа мэт хэрэглэгч, үйлчлүүлэгч нартаа хүлээлтээс давсан үйлчилгээ үзүүлэхийг зорьдог гэсэн утгыг илэрхийлдэг. == Түүх == [[GS25]] нь анх 1990 онд “LG25” хэмээх нэрээр Сөүлийн Донгдаемун-гу хотод анхны дэлгүүрээ нээж байжээ. Харин 2005 онд “[[GS Group]]” нь “[[LG Corporation|LG]] корпораци”-аас салж, “LG25” хэмээх нэрийг [[GS25]] болгон өөрчилсөн түүхтэй. [[GS25]] гэх шинэ нэртэй болсноос хойш анх удаа буюу 2019 оны 3-р сард брэндийн дүр төрхөө шинэчилж “Lifestyle Platform” гэсэн шинэ уриан дор үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлж буй. == Монгол Улс дахь үйл ажиллагаа == 2020 оны 9 сарын 8-ны өдөр [[Шунхлай групп]], [[АПУ]] болон БНСУ-ын GS Retail компанитай хамтарсан компани байгуулан [[GS25]] сүлжээг Монголд нээж ажиллуулах гэрээг үзэглэв.<ref name=":0">{{Cite web|last=Naranchuluun|first=Greensoft-|title=“Шунхлай групп” олон улсын сүлжээ ”Ая тухтай дэлгүүр“ нээх мастер франчайз эрхээ авлаа.|url=https://gs25.mn/post/59642|access-date=2021-08-24|website=greensoft.mn}}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2021 оны 5 сарын 18-ны өдөр “премиум” зэрэглэлийн гурван салбарыг Монгол улсын нийслэл [[Ulaanbaatar|Улаанбаатар]] хотод албан ёсоор  нээн үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн юм.<ref name=":0" /> Цар тахлын үетэй холбоотойгоор технологийн шийдэл, шууд дамжуулалт зэрэг аргуудыг хослуулан нээлтийн үйл ажиллагаагаа зохион байгуулсан. === Бүтээгдэхүүн === GS25 Монгол нь одоогоор нийт 5000 нэр төрлийн бараа бүтээгдэхүүнийг салбар дэлгүүрээрээ дамжуулан хүргэдэг. CAFE25, Chicken25, болон YouUS, [[Real price|Real Price]] брэндийн бүтээгдэхүүнүүдийг албан ёсны зөвшөөрөлтэй худалдаалдаг. Үүний сацуу дотоодын үйлдвэрлэгч, нийлүүлэгчтэй хамтран ажилладаг. == Гадны холбоос == * [https://gs25.mn/ Албан ёсны вэб хуудас]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Эшлэл == {{Reflist}} <!-- Inline citations added to your article will automatically display here. See en.wikipedia.org/wiki/WP:REFB for instructions on how to add citations. --> {{reflist}} [[Ангилал:Монголын жижиглэн худалдааны аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын жижиглэн худалдааны аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:1990 онд байгуулагдсан]] m3kl805suwyapob14fnm0opndrou7ra 2 124838 855019 719791 2026-04-29T20:10:58Z James500 80882 Remove template 855019 wikitext text/x-wiki {{Userpage}} {{Babel|en}} [[en:User:James500]] m4lmisz6eqbycoecmehzbahntl1krki 0 124893 855170 827611 2026-04-30T10:29:53Z Zorigt 49 855170 wikitext text/x-wiki '''Чимидийн Гомбо''' (1934 онд [[Дорнод аймаг|Дорнод]] аймгийн [[Цагаан-Овоо сум|Цагаан-Овоо сумын]] нутаг Хөндлөн-Унагай гэдэг газар төрж, 2008 онд [[Улаанбаатар]] хотод нас барсан) - Монгол Улсын [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн]], баримтат киноны найруулагч, кино зохиолч. == Намтар == Чимидийн Гомбо нь [[Дорнод аймаг|Дорнод аймгийн]] [[Цагаан-Овоо сум|Цагаан-Овоо сумынхаа]] бага сургуульд 1945-1949 онд, мөн аймгийн [[Баян-Уул сум (Дорнод)|Баян-Уул]]<nowiki/>ын дунд сургуульд 1949-1955 онд суралцаж төгссөн байна. [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их сургуулийн]] тооны ангид элсэн 1955-1957 онд суралцаж байгаад 1960 онд Монгол-Германы хамтран хийх баримтат кинонд [[Хэлмэрч- орчуулагчийн институт|хэлмэрч]]<nowiki/>ээр ажиллаж дуусгаад өөрийн хүсэлтээрээ 1961 оноос баримтат киноны студид туслах найруулагчаар, улмаар 1961 оны [[4 сарын 8]]-наас эхлэн орон тооны туслах найруулагчаар томилогдон ажилласан. Түүний “Хамтын хүч”, “Шинэ амьдрал”, “Цэцэн уулынхан”, “Өргөн айлсалт”, “Соёлч аяныхан” зэрэг уран бүтээлүүд нь цаг үеийн зорилтыг нэн тэргүүнээ тусган хэрэгжүүлсэн шинэ үйлс, тэргүүн туршлагын сурталчилгааны шилдаг бүтээлүүд болсон юм. Ч.Гомбын бүтээсэн нийтлэл, хөрөг сурвалжилсан тэмдэглэлүүд нь ямагт асуудал дэвшүүлж хүний сэтгэлийн гүн рүү орж амьдралын бодит үнэнийг өгүүлж чадсан байдгаараа онцлогтой. Ч.Гомбын “Ус эрдэнэ”, “Хариуцлага хүлээх хүн”, “Жаахан шаргын нутгаар”, “Ая ээж”, “Морьтой дарга”, “Их говийн [[тэмээчин]]” зэрэг бүтээлүүд нь Монголын шилдэг баримтат кинонуудын тоонд зүй ёсоор ордог хийгээд 1990-ээд оны өөрчлөлт шинэчлэлийн үеийн сэдвээр бичсэн “Эзэнгүй айл” уран сайхны кино зохиол нь Монгол телевизийн анхны олон ангит киноны үндэс болсон билээ. 1967 онд оператор Ч.Цэнджавтай хамт [[Вьетнам]] орноор явж тус ард түмний баатарлаг тэмцлийн тухай “Вьетнамд сурвалжилсан тэмдэглэл”, “Дайны мөрөөр” кинонуудыг бүтээсэн бол 1979 онд Кампучид [[Пол Пот]]<nowiki/>ын үйлдсэн цуст яргаллын ул мөрийг шинэ амьдралын гэрэл гэгээ, итгэл найдварын үетэй нь хослуулан тод томоор гаргасан кино сурвалжилга нь жинхэнэ уран бүтээлч нийтлэлч хүний улс төрийн нийтлэлийн шинэчлэлт бүтээлүүд болсон юм. Ч.Гомбо нь хамгийн анхны зохиолоо 1968 онд “Өвөлжих хун” нэртэйгээр бичсэнийг найруулагч Г. Жигжидсүрэн 1969 онд “[[Анхны алхам]]” нэртэй дэлгэцийн бүтээл болсон билээ. Үүний дараа “[[Баянбулагийнхан]]”, “[[Хань]]”, “[[Моторын дуу]]”, “[[Гэрлэж амжаагүй явна]]”, “[[Эцгийн голомт]]”, “[[Эзэнгүй айл]]”, “[[Алтан хөрш]]” уран сайхын кино зохиолууд болон улс орныхоо амьд түүхийн он дарааллыг бүрдүүлсэн олон арван баримтат киног бүтээсэн нь дэлхийн олон улсын кино наадмуудаас зохих үнэлгээг авч байсан найруулагч байв. ==Уран бүтээл== ===Кино зохиол=== # Анхны алхам - 1969 он # Өөдөө хаясан чулуу - 1970 он # Баянбулагийнхан - 1973 он # Моторын дуу - 1973 он # Хань - 1975 он # Хүний төлөө - 1976 он # Давааны цаана даваа - 1977 он # Үүрийн цолмон - 1979 он # Итгэл гомдол - 1980 он # Гэрлэж амжаагүй явна - 1981 он # Их замын тоос - 1985 он # Эцгийн голомт - 1992 он # То Ван - 1995 он (Гантогтохтой хамтарч зохиолыг бичиж, өөрөө найруулагчаар ажилласан) ===Баримтат кино=== #Малны хамуу өвчинтэй тэмцье - 1963 он #Аж үйлдвэрийн комбинатын 30 жилийн ой - 1964 он #Малын тэжээл - 1964 он #Жаахан шаргын нутгаар (Сүхбаатар аймгийн декад) - 1965 он #Чанарын төлөө - 1966 он #Манижировкт болсон уулзалт - 1966 он #Хамтын хүч (нэгдлийн тухай) - 1967 он #Ноос бол алт - 1968 он #Домогт хороо - 1968 он #Түрэмгийллээ зогсоо - 1968 он #Таны төлөө - 1969 он #Шинэ амьдрал - 1969 он #Хувьсгалт хэвлэлийн 50 жил - 1970 он #Манай эрхэм зочин (Чехословак улс) - 1970 он #Анд нөхдийн айлчлал - 1970 он #Эрхэм хүндэт зочин (Куба улс) - 1970 он #Хан хөхийн нутгийнхан - 1972 он #Дорнод аймаг - 1972 он #Их ой - 1972 он #Цэцэн уулынхан - 1972 он #Шинэнийг эрсээр - 1972 он #Намын хорооны нарийн бичгийн дарга - 1973 он #БНСЧУ-ын төлөөлөгчид манай оронд - 1974 он #Манай эрхэм хүндэт зочин (Нгуен Хиу тно) - 1974 он #Ган нийвийн эзэд – 1975 он #Алтан бүс – 1975 он #Вьетнамд сурвалжилсан тэмдэглэл – 1975 он #Нэг минутын үнэ – 1976 он #Их говийн айл – 1975 он #Монгол кино 40 жил – 1975 он #Б.Дамдинсүрэн (хөгжмийн зохиолч) – 1977 он #Найрамдал – 1978 он #Ус эрдэнэ  -1978 он #Ахан дүүгийн сэтгэлээр – 1978 он #Хан хэнтийн уянга – 1979 он #Вьетнам, Кампучид хийсэн тэмдэглэл – 1979 он #Амьдрал утга зохиол – 1979 он #Сонгосон зам – 1979 он #Соёлч аяныхан – 1980 он #Сансрын ахан дүүс – 1981 он #Найрамдлын уянга – 1982 он #Арын сайхан хангай – 1983 он #Манай багш -1983 он #Цаст алтайн адуучин – 1983 он #БНМАУ – 60 жил – 1984 он #Алдрын зам – 1985 он #Сүүгээр бичсэн алдар - 1985 он #Ая ээж – 1985 он #Эр хүн зорьсондоо – 1985 он #Коммунистын нэр төр – 1986 он #Уралдах дуртай охин – 1987 он #Ээжийн бүүвэй – 1987 он #Хариуцлага хүлээх хүн – 1987 он #Монгол сурын харваа  – 1987 он #Манай жүжигчид Камбуж орноор – 1987 он #Кампучи орноор  – 1988 он #Адуучин – 1988 он #Малаа хэн маллах вэ – 1989 он #Найдвар – 1989 он #Малд хайртай хүн – 1989 он #Морьтой дарга  – 1989 он #Найрамдлын гэрээ  -1990 он #Аян замын тэмдэглэл – 1990 он #Тэмээгүй [[тэмээчин]] – 1990 он #Хоточ монгол нохой – 1991 он #Залуу гэр бүл – 1991 он #Лүн уулынхан – 1991 он #Монголын бөө мөргөл – 1992 он #Их буучид – 1992 он #Голомт бадраах үйлс – 1992 он #Эрхэмсэг гүн Мака Чархи Сриндром манай оронд - 1993 он #Дурсамж дүүрэн 20 жил – 1994 он #Монгол телевиз 30 жил - 1997 он == Шагнал == Чимидийн Гомбын уран бүтээлийг үнэлэн ойн медалиуд, Соёлын тэргүүний ажилтан цол, Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор 2 удаа, Алтан гадас одон, МУ-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цолоор шагнаж байжээ. {{DEFAULTSORT:Гомбо, Чимидийн}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын кино найруулагч]] [[Ангилал:Монголын кино зохиолч]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Цагаан-Овоогийн хүн]] [[Ангилал:1934 онд төрсөн]] [[Ангилал:2008 онд өнгөрсөн]] 3l1agi39uxuw12n0sxax7o017ab00fx 855184 855170 2026-04-30T11:48:16Z Avirmed Batsaikhan 53733 855184 wikitext text/x-wiki '''Чимидийн Гомбо''' (1934 онд [[Дорнод аймаг|Дорнод]] аймгийн [[Цагаан-Овоо сум|Цагаан-Овоо сумын]] нутаг Хөндлөн-Унагай гэдэг газар төрж, 2008 онд [[Улаанбаатар]] хотод нас барсан) - Монгол Улсын [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн]], баримтат киноны найруулагч, кино зохиолч. Түүний хүү [[Гомбын Золжаргал]] Монгол Улсын [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн|Соёлын гавьяат зүтгэлтэн]], телевизийн сэтгүүлч, [[баримтат кино]] [[найруулагч]] юм. == Намтар == Чимидийн Гомбо нь [[Дорнод аймаг|Дорнод аймгийн]] [[Цагаан-Овоо сум|Цагаан-Овоо сумынхаа]] бага сургуульд 1945-1949 онд, мөн аймгийн [[Баян-Уул сум (Дорнод)|Баян-Уул]]<nowiki/>ын дунд сургуульд 1949-1955 онд суралцаж төгссөн байна. [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их сургуулийн]] тооны ангид элсэн 1955-1957 онд суралцаж байгаад 1960 онд Монгол-Германы хамтран хийх баримтат кинонд [[Хэлмэрч- орчуулагчийн институт|хэлмэрч]]<nowiki/>ээр ажиллаж дуусгаад өөрийн хүсэлтээрээ 1961 оноос баримтат киноны студид туслах найруулагчаар, улмаар 1961 оны [[4 сарын 8]]-наас эхлэн орон тооны туслах найруулагчаар томилогдон ажилласан. Түүний “Хамтын хүч”, “Шинэ амьдрал”, “Цэцэн уулынхан”, “Өргөн айлсалт”, “Соёлч аяныхан” зэрэг уран бүтээлүүд нь цаг үеийн зорилтыг нэн тэргүүнээ тусган хэрэгжүүлсэн шинэ үйлс, тэргүүн туршлагын сурталчилгааны шилдаг бүтээлүүд болсон юм. Ч.Гомбын бүтээсэн нийтлэл, хөрөг сурвалжилсан тэмдэглэлүүд нь ямагт асуудал дэвшүүлж хүний сэтгэлийн гүн рүү орж амьдралын бодит үнэнийг өгүүлж чадсан байдгаараа онцлогтой. Ч.Гомбын “Ус эрдэнэ”, “Хариуцлага хүлээх хүн”, “Жаахан шаргын нутгаар”, “Ая ээж”, “Морьтой дарга”, “Их говийн [[тэмээчин]]” зэрэг бүтээлүүд нь Монголын шилдэг баримтат кинонуудын тоонд зүй ёсоор ордог хийгээд 1990-ээд оны өөрчлөлт шинэчлэлийн үеийн сэдвээр бичсэн “Эзэнгүй айл” уран сайхны кино зохиол нь Монгол телевизийн анхны олон ангит киноны үндэс болсон билээ. 1967 онд оператор Ч.Цэнджавтай хамт [[Вьетнам]] орноор явж тус ард түмний баатарлаг тэмцлийн тухай “Вьетнамд сурвалжилсан тэмдэглэл”, “Дайны мөрөөр” кинонуудыг бүтээсэн бол 1979 онд Кампучид [[Пол Пот]]<nowiki/>ын үйлдсэн цуст яргаллын ул мөрийг шинэ амьдралын гэрэл гэгээ, итгэл найдварын үетэй нь хослуулан тод томоор гаргасан кино сурвалжилга нь жинхэнэ уран бүтээлч нийтлэлч хүний улс төрийн нийтлэлийн шинэчлэлт бүтээлүүд болсон юм. Ч.Гомбо нь хамгийн анхны зохиолоо 1968 онд “Өвөлжих хун” нэртэйгээр бичсэнийг найруулагч Г. Жигжидсүрэн 1969 онд “[[Анхны алхам]]” нэртэй дэлгэцийн бүтээл болсон билээ. Үүний дараа “[[Баянбулагийнхан]]”, “[[Хань]]”, “[[Моторын дуу]]”, “[[Гэрлэж амжаагүй явна]]”, “[[Эцгийн голомт]]”, “[[Эзэнгүй айл]]”, “[[Алтан хөрш]]” уран сайхын кино зохиолууд болон улс орныхоо амьд түүхийн он дарааллыг бүрдүүлсэн олон арван баримтат киног бүтээсэн нь дэлхийн олон улсын кино наадмуудаас зохих үнэлгээг авч байсан найруулагч байв. ==Уран бүтээл== ===Уран сайхны кино зохиол=== # [[Анхны алхам]] - 1969 он # Өөдөө хаясан чулуу - 1970 он # [[Баянбулагийнхан]] - 1973 он # [[Моторын дуу]] - 1973 он # [[Хань]] - 1975 он # [[Хүний төлөө]] - 1976 он # [[Давааны цаана даваа]] - 1977 он # [[Үүрийн цолмон (кино)|Үүрийн цолмон]] - 1979 он # Итгэл гомдол - 1980 он # [[Гэрлэж амжаагүй явна]] - 1981 он # [[Их замын тоос]] - 1985 он # Эцгийн голомт - 1992 он # [[То Ван (кино)|То Ван]] - 1995 он (Гантогтохтой хамтарч зохиолыг бичиж, өөрөө найруулагчаар ажилласан) ===Баримтат кино=== #Малны хамуу өвчинтэй тэмцье - 1963 он #Аж үйлдвэрийн комбинатын 30 жилийн ой - 1964 он #Малын тэжээл - 1964 он #Жаахан шаргын нутгаар (Сүхбаатар аймгийн декад) - 1965 он #Чанарын төлөө - 1966 он #Манижировкт болсон уулзалт - 1966 он #Хамтын хүч (нэгдлийн тухай) - 1967 он #Ноос бол алт - 1968 он #Домогт хороо - 1968 он #Түрэмгийллээ зогсоо - 1968 он #Таны төлөө - 1969 он #Шинэ амьдрал - 1969 он #Хувьсгалт хэвлэлийн 50 жил - 1970 он #Манай эрхэм зочин (Чехословак улс) - 1970 он #Анд нөхдийн айлчлал - 1970 он #Эрхэм хүндэт зочин (Куба улс) - 1970 он #Хан хөхийн нутгийнхан - 1972 он #Дорнод аймаг - 1972 он #Их ой - 1972 он #Цэцэн уулынхан - 1972 он #Шинэнийг эрсээр - 1972 он #Намын хорооны нарийн бичгийн дарга - 1973 он #БНСЧУ-ын төлөөлөгчид манай оронд - 1974 он #Манай эрхэм хүндэт зочин (Нгуен Хиу тно) - 1974 он #Ган нийвийн эзэд – 1975 он #Алтан бүс – 1975 он #Вьетнамд сурвалжилсан тэмдэглэл – 1975 он #Нэг минутын үнэ – 1976 он #Их говийн айл – 1975 он #Монгол кино 40 жил – 1975 он #Б.Дамдинсүрэн (хөгжмийн зохиолч) – 1977 он #Найрамдал – 1978 он #Ус эрдэнэ  -1978 он #Ахан дүүгийн сэтгэлээр – 1978 он #Хан хэнтийн уянга – 1979 он #Вьетнам, Кампучид хийсэн тэмдэглэл – 1979 он #Амьдрал утга зохиол – 1979 он #Сонгосон зам – 1979 он #Соёлч аяныхан – 1980 он #Сансрын ахан дүүс – 1981 он #Найрамдлын уянга – 1982 он #Арын сайхан хангай – 1983 он #Манай багш -1983 он #Цаст алтайн адуучин – 1983 он #БНМАУ – 60 жил – 1984 он #Алдрын зам – 1985 он #Сүүгээр бичсэн алдар - 1985 он #Ая ээж – 1985 он #Эр хүн зорьсондоо – 1985 он #Коммунистын нэр төр – 1986 он #Уралдах дуртай охин – 1987 он #Ээжийн бүүвэй – 1987 он #Хариуцлага хүлээх хүн – 1987 он #Монгол сурын харваа  – 1987 он #Манай жүжигчид Камбуж орноор – 1987 он #Кампучи орноор  – 1988 он #Адуучин – 1988 он #Малаа хэн маллах вэ – 1989 он #Найдвар – 1989 он #Малд хайртай хүн – 1989 он #Морьтой дарга  – 1989 он #Найрамдлын гэрээ  -1990 он #Аян замын тэмдэглэл – 1990 он #Тэмээгүй [[тэмээчин]] – 1990 он #Хоточ монгол нохой – 1991 он #Залуу гэр бүл – 1991 он #Лүн уулынхан – 1991 он #Монголын бөө мөргөл – 1992 он #Их буучид – 1992 он #Голомт бадраах үйлс – 1992 он #Эрхэмсэг гүн Мака Чархи Сриндром манай оронд - 1993 он #Дурсамж дүүрэн 20 жил – 1994 он #Монгол телевиз 30 жил - 1997 он == Шагнал == Чимидийн Гомбын уран бүтээлийг үнэлэн ойн медалиуд, Соёлын тэргүүний ажилтан цол, Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор 2 удаа, Алтан гадас одон, [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн|Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] цолоор шагнаж байжээ. {{DEFAULTSORT:Гомбо, Чимидийн}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын кино найруулагч]] [[Ангилал:Монголын кино зохиолч]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Цагаан-Овоогийн хүн]] [[Ангилал:1934 онд төрсөн]] [[Ангилал:2008 онд өнгөрсөн]] hbne4kxxuljep74pgejipi5zz1bq5ck 0 124929 855029 823300 2026-04-30T02:44:44Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855029 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|director={{plainlist | * [[Жилл Култон]] * [[Рожер Аллерс]] }}|producer=Мишель Мурдокка|starring={{plainlist | * [[Мартин Лоуренс]] * [[Эштон Кутчер]] * [[Гэри Синиз]] * [[Дебра Мессинг]] * [[Билли Коннолли]] * [[Жон Фавро]] * [[Жоржиа Энгель]] * [[Жейн Краковский]] * [[Гордон Тоотооз]] * [[Патрик Уорбертон]] }}|music={{plainlist | * [[Рамин Жавади]] * [[Пол Вестерберг]] }}|editing=Памела Зигенхаген-Шефланд|distributor=[[Sony Pictures Motion Picture Group#Sony Pictures Releasing|Sony Pictures Releasing]]<ref name="afi">{{cite web|title=Open Season|url=https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/63977|work=[[AFI Catalog of Feature Films]]|accessdate=February 9, 2018}}</ref>|released={{Film date|2006|9|29|Америкийн Нэгдсэн Улс|2006|10|13|Их Британи}}|runtime=86 минут<ref>{{cite web|title=Open Season|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/open-season-5|publisher=British Board of Film Classification|accessdate=March 29, 2014}}</ref>|country={{USA}}|budget=$85 сая<ref name="mojo">{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=openseason06.htm|publisher=[[Box Office Mojo]]|title=Open Season (2006)|accessdate=March 28, 2012}}</ref>|gross=$200.8 сая<ref name="mojo"/>|нэр=Ангийн Улирал|зураг=Open season logo.PNG|writer={{plainlist | * [[Стив Бенчич]] * [[Рон Ж. Фридман]] * [[Нат Маулдин]] }}|хэл=Англи|студи={{plainlist| * [[Columbia Pictures]]<ref name="afi"/> * [[Sony Pictures Animation]]<ref name="Variety2">{{cite news|last1=Hopewell|first1=John|last2=Lang|first2=Jamie|title=Why Sony Pictures Animation Still Needs a Big Hit – and Where It Might Come From|url=https://variety.com/2017/film/news/kristine-belson-sony-pictures-animation-still-needs-a-big-hit-1202467942/|accessdate=February 9, 2018|work=[[Variety]]|date=June 15, 2017|quote=Producing animated features since 2006’s “Open Season,” Sony Pictures Animation has still to fire up a “Despicable Me” size franchise which can, as Belson out, provide a transformational moment, defining a studio’s style.}}</ref> }}}}'''''Ангийн Улирал''''' ({{Lang-en|Open Season}}) нь [[Sony Pictures Animation]] болон [[Columbia Pictures]] [[Кино компани|кино компаниудын]] хамтарсан [[2006]] оны [[3-D кино|3-D]] [[Компьютер анимаци|хөдөлгөөнт]] [[инээдмийн кино]] юм. 2006 оны 9 сарын 29-ны өдрүүдэд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ-ад]] нээлтээ хийсэн тус киног [[Жилл Култон]] болон [[Рожер Аллерс]] найруулж [[Мартин Лоуренс]], [[Эштон Кутчер]], [[Гэри Синиз]], [[Дебра Мессинг]], [[Билли Коннолли]], [[Жон Фавро]], [[Жоржиа Энгель]], [[Жейн Краковский]], [[Гордон Тоотооз]] болон [[Патрик Уорбертон]] нарын жүжигчид дуу оруулжээ. Тус киноны [[DVD]], [[Blu-ray]], [[UMD Video]] дээрх хувилбар нь 2007 оны 1 сарын 30-нд худалдаанд гарсан.<ref>{{cite news|last=McCutcheon|first=David|title=Open Season's DVD Hunt|url=http://dvd.ign.com/articles/753/753179p1.html|newspaper=IGN|date=January 4, 2007|accessdate=March 28, 2012|archive-date=Тавдугаар сар 5, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120505080114/http://dvd.ign.com/articles/753/753179p1.html|url-status=dead}}</ref> == Дүрүүд == * [[Мартин Лоуренс]] — Боог * [[Эштон Кутчер]] — Эллиот * [[Гэри Синиз]] — Шоу * [[Дебра Мессинг]] — Бет * [[Билли Коннолли]] — МакСкуизи * [[Жон Фавро]] — Рейли * [[Жоржиа Энгель]] — Бобби * [[Жейн Краковский]] — Жизель * [[Гордон Тоотооз]] — Горди * [[Патрик Уорбертон]] — Иан * [[Коди Камерон]] — Ноён Вини * Дэнни Манн — Серж * [[Мэдди Тейлор]] — Дени * [[Ника Футтерман]] — Рози * Мишель Мурдокка — Мария * [[Фергал Рейли]] — О'Түүл == Эшлэл == {{Reflist}} == Холбоос == * {{Official website|http://www.sonypictures.com/movies/openseason/}} * {{IMDb title|0400717|Ангийн Улирал}} * {{Bcdb title|59135}} * {{AllRovi movie|305230}} * {{Rotten-tomatoes|open_season|Ангийн Улирал}} * {{Metacritic film|open-season}} * {{Mojo title|openseason06|Ангийн Улирал}} * {{FilmAffinity|314115|Ангийн Улирал}} * {{Douban|1428178}} [[Ангилал:2006 оны кино]] [[Ангилал:АНУ-ын кино]] [[Ангилал:3D кино]] [[Ангилал:Хүүхэлдэйн кино]] [[Ангилал:Компьютероор амилуулсан кино]] slj17rxgiiaazpe65rze56g11e1ivld 10 133403 855167 847753 2026-04-30T10:12:33Z Egzs 88168 855167 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name=Монголын нам |title={{flag|Монгол}}ын [[Монголын намын жагсаалт|улс төрийн нам]] |bodyclass=hlist |state={{{state|collapsed}}} |group1=[[Улсын Их Хурал]] (126) |list1= *[[Монгол Ардын Нам]] (68) *[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] (42) *[[ХҮН нам]] (8) *[[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]] (4) *[[Иргэний Зориг Ногоон Нам]] (4) |group2=Бусад нам |list2= *[[Монголын Ногоон Нам]] *[[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам]] *[[Монголын Либерал Ардчилсан Нам]] *[[Эх орон нам]] *[[Монголын Либерал Нам]] *[[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|Бүгд Найрамдах Нам]] *[[Монголын эмэгтэйчүүдийн үндэсний нам]] *[[Монголын Социал Демократ Нам]] *[[Ард түмний нам (Монгол)|Ард түмний нам]] *[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам]] *[[Эрх чөлөөг хэрэгжүүлэгч нам]] *[[Иргэний хөдөлгөөний нам]] *[[Хөгжлийн хөтөлбөрийн нам]] *[[Монголын Ардчилсан Хөдөлгөөний Нам]] *[[Хамуг Монголын Хөдөлмөрийн Нам]] *[[Эх орончдын нэгдсэн нам (Монгол)|Эх орончдын нэгдсэн нам]] *[[Монгол Консерватив Нам]] *[[Тусгаар тогтнол, эв нэгдлийн нам]] *[[Ард түмнээ хайрлая нам]] *[[Монголын хүний төлөө нам]] *[[Үнэн ба зөв нам]] *[[Эрх Чөлөөний Эвсэл нам]] *[[Дэлхийн Монголчууд Нам]] *[[Ард түмний олонхын засаглал нам]] *[[Их эв нам]] *[[Гэр хороолол хөгжлийн нам]] *[[Миний Монгол нам]] *[[Монгол шинэчлэлт нам]] *[[Шударга Иргэдийн Нэгдсэн Эвсэл Нам]] *[[Зүй Ёс Нам]] *[[Ардчилал шинэчлэлийн нам]] *[[Иргэдийн Оролцооны Нэгдэл Нам]] *[[Сайн ардчилсан иргэдийн нэгдсэн нам]] *[[Либертари Нам]] |below= *{{icon|list}} [[Эрх барьж буй улс төрийн намуудын жагсаалт|Улс төрийн намын жагсаалт]] *[[Монголын улс төр]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Ангилал:Загвар:Монголын улс төр ба засгийн газар]] </noinclude> eddd16mffkihwe4kmiier642s2knay3 0 133433 855183 768592 2026-04-30T11:42:00Z Avirmed Batsaikhan 53733 855183 wikitext text/x-wiki {{Short description|Election}} {{Инфобокс парламентын сонгууль | country = Монгол | previous_election = [[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996]] | next_election = [[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2004]] | election_date = 2000 оны 7 сарын 2 | seats_for_election = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] бүх 76 суудал | majority_seats = 39 | party1 = [[Монгол Ардын Нам|МАХН]] | leader1 = [[Намбарын Энхбаяр]] | percentage1 = 51.64 | seats1 = 72 | last_election1 = 25 | party2 = Монголын Ардчилсан Холбоо | leader2 = {{nowrap|[[Ринчиннямын Амаржаргал]]}} | percentage2 = 13.35 | seats2 = 1 | last_election2 = 50 | party3 = Эх Орон нам (Монгол) | leader3 = Бадарчийн Эрдэнэбат | percentage3 = 11.03 | seats3 = 1 | last_election3 = шинэ | party4 = {{nowrap|[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|Иргэний Зориг]]–[[Монголын Ногоон Нам|Ногоон]]}} | colour4 = {{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}} | leader4 = [[Санжаасүрэнгийн Оюун]] | percentage4 = 3.61 | seats4 = 1 | last_election4 = шинэ | party5 = Бие даагч | leader5 = – | percentage5 = 2.93 | seats5 = 1 | last_election5 = 0 | title = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайд]] | before_election = [[Ринчиннямын Амаржаргал]] | before_party = [[Монголын Ардчилсан Холбоо|МАХ]] | after_election = [[Намбарын Энхбаяр]] | after_party = [[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |}}{{Монгол улсын улс төр}} '''2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль''' [[Монгол]]д 2000 оны 7 сарын 2-нд зохион байгуулагдсан.<ref>[[Dieter Nohlen]], Florian Grotz & Christof Hartmann (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume II'', p490 {{ISBN|0-19-924959-8}}</ref> Сонгуулиар [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] үнэмлэхүй ялалт байгуулж, [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] 76 суудлаас 72-ыг авсан. Сонгуулийн ирц 82,43% байсан.<ref>Nohlen ''et al''., p491</ref> ==Үр дүн== {{Сонгуулийн үр дүн |party1=[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]|votes1=517746|seats1=72|sc1=+47 |party2=[[Монголын Ардчилсан Холбоо|Ардчилсан Холбоо]]|votes2=133890|seats2=1|sc2=–49 |party3=[[Эх Орон нам (Монгол)|Эх Орон нам]]|votes3=110608|seats3=1|sc3=Шинэ |party4=[[Монголын Социал-Демократ Нам]]|votes4=91663|seats4=0|sc4=Шинэ |party5=[[Монголын Бүгд Найрамдах Нам]]|votes5=41991|seats5=0|sc5=0 |party6=[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|Иргэний Зориг]]–[[Монголын Ногоон Нам|Ногоон]]|votes6=36196|seats6=1|sc6=Шинэ |party7=[[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]|votes7=18217|seats7=0|sc7=Шинэ |party8=Их эвсэл|votes8=9105|seats8=0|sc8=Шинэ |party9=Монголын Шинэ Социал-Демократ Нам|votes9=4077|seats9=0|sc9=Шинэ |party10=Монголын Ажилчдын Нам|votes10=8289|vspan10=7|seats10=0|sc10=0 |party11=Монголын Үндэсний Эв Нэгдлийн Нам|votes11=|seats11=0|sc11=0 |party12=Монголын Уламжлал, Шударга Ёсны Төлөө Нам|votes12=|seats12=0|sc12=Шинэ |party13=Монголын Либерал Ардчилсан Нам|votes13=|seats13=0|sc13=Шинэ |party14=Орон Нутгийн Хөгжлийн Нам|votes14=|seats14=0|sc14=Шинэ |party15=Монголын Хөдөөгийн Хөгжлийн Нам|votes15=|seats15=0|sc15=Шинэ |party16=Монголын Иргэний Ардчилсан Шинэ Либерал Нам|votes16=|seats16=0|sc16=Шинэ |party17=Бие даагч|votes17=29352|seats17=1|sc17=+1 |row18=Цагаан санал|votes18=1420 |invalid=25431|invalidonly=yes |electorate=1247033 |total_sc=0 |source=Nohlen ''et al''. }} ==Эх сурвалж== {{reflist}} {{Монголын сонгууль}} [[Ангилал:2000 он Монголд|Parliamentary]] [[Ангилал:Монгол улсын их хурлын сонгууль]] je3bgg4ybqeas2dcpnyr504i9cgiedr 0 133640 855162 851979 2026-04-30T09:46:12Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855162 wikitext text/x-wiki {{short description|Крымын хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Керчь | native_name = {{ubl | {{native name|uk|Керч|italics=no}} | {{native name|ru|Керчь|italics=no}} | {{lang|crh|Keriç}} / {{native name|crh|Керич|sc=Cyrl}} }} | settlement_type = Хот | image_skyline = Kerch_ObeliskOfGlory.jpg | imagesize = 250px | image_caption = Митридатын уулан дээрх алдрын хөшөө | image_flag = Flag_of_Kerch.svg | image_shield = Kerch coat.svg | pushpin_map = Крым#Украин#Европын Орос#Европ | pushpin_map_caption = Крым дахь Керчийн байршил##Украин дахь Керчийн байршил##Европын Орос дахь Керчийн байршил##Европ дахь Керчийн байршил | pushpin_map1 = | pushpin_label_position1 = | pushpin_mapsize1 = | coordinates = {{coord|45|21|43|N|36|28|16|E|region:RUS|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс <small>{{nobold|(''[[де-факто]]'')}}</small> | subdivision_name = {{flagicon|Орос}} [[Орос]] | subdivision_type1 = [[Оросын бүгд найрамдах улсууд|Холбооны субъект]] <small>{{nobold|(''[[де-факто]]'')}}</small> | subdivision_name1 = [[Бүгд Найрамдах Крым Улс (Орос)|Крым]] | subdivision_type2 = [[Крымын засаг захиргааны хуваарь|Хот]] <small>{{nobold|(''[[де-факто]]'')}}</small> | subdivision_name2 = Керчь | subdivision_type3 = Улс <small>{{nobold|(''[[де-юре]]'')}}</small> | subdivision_name3 = {{flagicon|Украин}} [[Украин]] | subdivision_type4 = [[Өөртөө засах бүгд найрамдах улс]] <small>{{nobold|(''[[де-юре]]'')}}</small> | subdivision_name4 = [[Бүгд Найрамдах Өөртөө Засах Крым Улс|Крым]] | subdivision_type5 = [[Крымын засаг захиргааны хуваарь|Тойрог]] <small>{{nobold|(''[[де-юре]]'')}}</small> | subdivision_name5 = [[Керчь тойрог|Керчь]] | leader_title = Дарга | leader_name = Олег Каторгин | area_total_km2 = 108 | population_as_of = 2017 | population_total = 149,566 | population_density_km2 = 1464.49 | utc_offset = +3 | elevation_m = 10 | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = 298300 – 298399 | area_code = +7-36561 | website = [http://горсовет-керчь.рф/ горсовет-керчь.рф] (''[[де-факто]]'') | footnotes = }} [[Файл:Керчь, главная улица, сентябрь.jpg|thumb|361x361px|Керчь хотын төв гудамж]] '''Керчь''' ([[Украин хэл|укр]]. ''Керч'', [[Крымын татар хэл|крымын татар]]. ''Keriç, Керич'') — Крымын хойгийн зүүн хэсэгт Керчийн хоолойн эрэгт орших хот. Эртний нэршил: [[Итали хэл|итал]]. ''Bosphoro Cimmerio, Vospro, Cerchio, Cherz'', эрт. орос. Кърчевъ, [[Эртний грек хэл|эрт-грек]]. Παντικάπαιον. 2021 оны байдлаар 154 мянга 600 хүн амтай хот байв. Үүнээс гадна тус хот [[Хар тэнгис|Хар далай]], [[Азовын тэнгис|Азовын далай]] хоёрын холбоос дээр орших чухал газарзүйн ач холбогдолтой боомт хот юм. == Түүх == МЭӨ 7-р зууны төгсгөлд (МЭӨ 610-590 онд) орчин үеийн Керчь хотын суурин дээр Милетийн грекчуудын колоничлогчид Пантикапэум ([[Эртний грек хэл|эрт.грек]]. Παντικάπαιον, [[Латин хэл|латин]]. ''Panticapaeum'') хотыг байгуулж байжээ. Акрополис буюу хотын төв нь одоо Митридат гэж нэрлэгддэг уулан дээр байрладаг байжээ. Мөн орчин үеийн Керчийн нутаг дэвсгэр дээр : Мирмекий, Гераклиус, Парфениус, Порфмий, Гермиси, Тиритака, Нимфаум болон бусад олон эртний суурингууд байдаг байжээ. Керчийн хоолойн хоёр эргийн хотууд аажмаар тусгаар тогтнолоо алдаж, МЭӨ 480 онд. д. Пантикапэум хот нь Археанактид овогийнхны захирч байсан [[Боспорын хаант улс|Боспорын хаант улсын]] (эрт. грек. Βασίλειον του Κιμμερικού Βοσπόρου, латин. ''Regnum Bosporanum'') нийслэл болжээ. 370-аад онд [[Хүннү улс|Хүннүгийн]] довтолгооны үеэр Пантикапэум улсын нийслэл статусаа алджээ. Хот ихээхэн хохирол амссан боловч хэсэг хугацааны дараа сэргэж эхэлсэн бөгөөд 5-р зууны эцэс хүртэл тээврийн зангилаа хот гэх ач холбогдлоо хадгалсаар байв. 6-р зуунд тус хот нь Зүүн Ромын буюу [[Византын эзэнт гүрэн|Византын эзэнт гүрний]] мэдэлд байсан. Эзэн хаан I Юстинианы шийдвэрээр энд цэргийн гарнизоныг илгээж, Босфор хэмээх цайзыг барьж эхлэсэн байна. Мөн тэр зуунд [[Түрэгийн хаант улс]] ба Византийн арми хоорондын цэргийн мөргөлдөөний (576) үр дүнд бараг бүх Крым Туркт очжээ. 8-р зуунд хотыг Хазар хаант улсын нөлөөнд автаж, Карша эсвэл Чарша гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд энэ үг нь түрэг хэлээр "нөгөө тал", "голын эсрэг эрэг" гэсэн утгатай юм. Энэ хот нь Орос, Византи, Кавказ, Газар дундын тэнгисийн орнуудын худалдааны харилцаанд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. 11-р зууны төгсгөл - 12-р зууны эхэн үеэс хот Византын эзэнт улсын мэдэлд эргэн оржээ. 1475 онд хот [[Османы Эзэнт Улс|Османы эзэнт улсын]] мэдэлд оржээ. [[1768-1774 оны Орос-Туркийн дайн|1768-1774 оны Орос-Туркийн дайны]] үр дүнд 1774 оны Кучук-Кайнарджийн гэрээний дагуу Керчь болон зэргэлдээх томоохон газар нутаг бүхий Ени-Кале цайзыг Оросын эзэнт гүрэнд шилжүүлсэн түүхтэй. 1991 онд ЗСБНХУ задран унасны дараа тус хот Крымын Автономит Бүгд Найрамдах Улсын бүрэлдэхүүн хэсэг болж бүхэлдээ Украины бүрэлдэхүүнд багтжээ. 2014 онд Оросууд Крымыг тус хотын хамт эзлэн авч ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Крым улс гэж нэрлээд Орост нэгтгэсэн байна. 2018 оны 5-р сарын 16-нд хот болон Крымын хойгийг Оросын Краснодарын хязгаартай холбосон [[Крымын гүүр|Крымын буюу Керчийн гүүрийг]] суудлын болон ачааны машинд, 2020 онд төмөр замд зориулж нээлтээ хийсэн. ==Зургийн цомог== {| class="graytable" |+ | width="29%"|[[File:Крепость Керчь 14.JPG|center|200px]] | width="5%"| | width="32%"|[[File:Церковь Иоанна Предтечи (интерьер).jpg|center|200px]] | width="5%"| | [[File:Crimea Kerch Tsar's barrow-12.jpg|center|200px]] |- | align="center"|[[Керчийн цайз]] | | align="center"|Interior of the [[Гэгээн Баптист Иоханы сүм, Керчь|Гэгээн Баптист Иоханы сүм]] | | align="center"|[[Хааны Курган (Керчь)|Хааны Курганы]] хаалга. |} ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Гадаад холбоос== {{commons category|Kerch|Керчь}} *[http://mykerch.com/ Моя Керчь] Миний Керч портал: мэдээ, гэрэл зургийн цомог, зарлал гэх мэт. *[https://web.archive.org/web/20110517072253/http://gorodkerch.com/ Керчь – это город] Керчийн интерактив газрын зураг *[http://www.kerch.com.ua Керчь – это мой город] Керчийн албан бус вэб сайт: мэдээлэл, мэдээ, зураг, форум гэх мэт. {{in lang|ru}} *[https://web.archive.org/web/20080723105941/http://cam.kerch.net/ Webcams] *[https://www.panoramio.com/map/?tag=Kerch Керчийн зургууд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304001718/http://www.panoramio.com/map/?tag=Kerch |date=2016-03-04 }} from [[Panoramio]] *[https://web.archive.org/web/20110904124709/http://www.asinfo.com.ua/crimea/map/kerch_2.jpg Керчийн төвийн газрын зураг] ("Kartografia", 2004) *[http://discover-ukraine.info/index/crimea/kerch Украины аяллын гарын авлагаас Керчийн тухай мэдээлэл, зургууд] *[http://www.yadvashem.org/untoldstories/database/index.asp?cid=676 Керчь дэх еврейчүүдийг аллага] [[Дэлхийн 2-р дайн]]ын үед, [[Яд Вашем]]ын вэб сайт. {{Украины хот}} [[Ангилал:Керчь| ]] [[Ангилал:Крымын суурин]] [[Ангилал:Керчийн хойг]] [[Ангилал:Украины археологийн олдворт газар]] 9lxh1ps51d0cw16tbebvynyjo4fsw94 0 133661 855153 800300 2026-04-30T08:48:56Z NiDsp 104281 үг зассан 855153 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Кино|нэр=ЗуЗугийн найзууд|зураг=ЗуЗугийн найзууд.jpg|зургийн тайлбар=ЗуЗугийн найзууд|director=|найруулагч=|producer=[[Жаргалсайханы Шижир|Ж.Шижир]]|продюсер=|writer=[[Гантөмөрийн Даваазул|Г.Даваазул]]|зохиолч=А.Оюунзаяа Г.Анхбаяр Г.Даваазул П.Шүр-Эрдэнэ Б.Энхманлай А.Энхнаран Р.Цэрэн-Очир Б.Баянжаргал|starring=|жүжигчин=Б.Мөнгөнцэцэг А.Ундармаа П.Одгэрэл Б.Эрдэнэбат Алтансүх Г.Ганбаяр Э.Идэрцэцэг|хөгжим=Н.Мөнхбаатар|зураглаач=Т.Алтан-Очир О.Чимэдцэрэн Ц.Идэрзоригт Э.Жавхлантөгс О.Тэргэл|editing=Д.Банзрагч Э.Бүрэнтөгс Т.Сүхбаатар Ц.Идэрзоригт|студи=Амжилт анимэйшн студио|компани=[[Том-Амжилт ХХК|Амжилт компани]]|country=Монгол улс|хэл=Монгол Казак Англи|нээлт=2011|дараах=https://www.youtube.com/@ZuZukidssongs|music=}} '''ЗуЗугийн найзууд''' нь 2017 оноос эхлэн Амжилт Анимэйшн студийн бүтээж буй олон ангит 3D хүүхэлдэйн кино юм. Цахим хуудас https://www.youtube.com/@ZuZukidssongs Одоогоор 50 гаруй анги нь Монгол улс болон Казакстан улсад олон нийтийн хүртээл болсон. == Түүх == 2011 онд Амжилт Анимэйшн ХХК байгуулагдан уран сайхны, захиалгат гэх мэт бүх терлийн видео, реклам, шторк хийж эхлэв. Улмаар богино хэмжээний сургамжит  өгүүллэгүүдээр анимэйшн хийх гараагаа эхлүүлсэн. “Мора” Монголын анхны бүрэн хэмжээний 3D хүүхэлдэйн киног Амжилт Академийн төгсөгч оюутнуудын хүч авьяасыг ашиглан 2015 оноос хийж эхлэн, 2017 онд Тэнгис, Өргөө кино театруудад нээлтээ хийсэн билээ. Тухайн жилдээ АйПи тв-ээр гаргасан. Улмаар 2017 оноос хойш "Зузугийн Найзууд" төсөл хэрэгжиж эхлэн, 2019 онд "Чихэр Ааруул" нэртэй эхний ангиа үзэгчдийн хүртээл болгожээ. == Мерчандайз бүтээгдэхүүнүүд == ЗуЗугийн найзууд брэндийнхээ хүрээнд Мерчандайз бүтээгдэхүүнүүд худалдаанд гаргадаг * Буддаг ном * Хүүхдийн үүргэвч * Чихмэл тоглоом * ЗуЗу таблет 21,22,23 загварууд Маскот тоглолтын үйлчилгээ, брэнд дүрүүдийн Мерчандайз эрхийг байгууллагуудад худалдах, хамтран ажиллах гэрээ байгуулах зэрэг үйл ажиллагааны чиглэлүүдтэй. == Одоо == 2023-2024 оны байдлаар “ZuZu- kids songs” юүтүб сувгаар хүүхдэд зориулсан боловсрол, танин мэдэхүйн клип /clip/, шортс /shorts/ контентын чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг. ZuZu- kids songs юүтүб суваг 350,000 гаруй subscribe-тай, фэйсбүүкт 153,000 гаруй, инстаграмд 163,000 гаруй дагагчтай. Хятадын доен, куашоу гэх сувгуудад 1500 орчим дагагчтай. == Дүрүүд == [[Файл:Zuzu.png|ЗуЗугийн найзууд|center|frameless|600x600px]] ;Зузу буюу Ишиг. Дэггүй хөгжилтэй, тусархаг охин Зузу хоол сайн хийдэг. Найзуудаа гарынхаа хоолоор дайлах дуртай учраас найзуудын цугларах дуртай газар нь Зузугийн гэр ;Гуригури буюу Унага Сэргэлэн, цовоо, авхаалжтай ухаалаг xүү. Түүх, аж байдлын талаар маш их зүйл мэддэг болохоор Гуригури найзуудаа уламжлал, ёс заншилд сургадаг. ;Өвөв буюу Тугал Эгдүүтэй царайлаг, мөрөөдөмтгий гэнэн томоогүй охин. Дуу бүжигт дуртай Өвөв цаг үргэлж дуу аялан бүжин наадаж явна. Түүний гэнэн томоогүй үйлдлүүд киноны амттай сонирхолтой хэсгүүд юм. ;Тортор буюу Ботго Аливаа зүйлийг хийхдээ ямагт төвөгшөөдөг залхуу хойрго хүү, найзуудынхаа хамгийн сүүлд явна. Гэвч тэр өрөвч, тусч, нинжин сэтгэлтэй учраас бусдынхаа хайр хүндэтгэлийг хулээсэн юм. ;Дирдир буюу Хурга Найзууддаа үргэлжид туслахыг хичээж, бусдад санаа тавьж байдаг xүү. Түүнд заримдаа томоогүйтэн дэггүйтэх үе бас бий. == Цахим сүлжээ == *[https://www.youtube.com/@ZuZukidssongs youtube] *[https://www.instagram.com/zuzukidssongs instagram] *[https://www.facebook.com/ZuZukidssongs facebook] *[https://live.kuaishou.com/profile/ZuZukidssongs kuaishou] *[https://www.douyin.com/user/MS4wLjABAAAA-5bxi4Wefbf62CaKPkd_DNbeTAnSA-6F3qmQ0rSqha-VJdsD5r7F8IIOkpOw4ihK douiyn] == Ангиуд == # Чихэр Ааруул # Ганцаараа идсэн гахай таргалдаггүй # Зузугийн төрсөн өдөр # Шорвог пицца # Эвтэй дөрөв # Хамтын бүтээл # Өвөвийн төрсөн өдөр # Шуудай # Худал хэлэх тоглоом # Шатар Даам # Тоо бодлого # Интернет # Мөнгө # Бүжиг # Муу зуршил # Хулгай хийж болохгүй # Гар утасны тоглоом # Дарангуйлал # Хүсэл биелүүлдэг гацуур # Буухиа Тэмцээн # Цагаан сар # Зөрүүд зан # Шидэт нөмрөг # Зугаалга # Бүтээлч Өдөр # Хөгжилтэй Намрын Өдрүүд # Иогийн хичээл # Охидын Хүч # Загварын Шоу # Хайч чулуу даавуу # Эвлүүлдэг Тоглоом # Монгол Бичиг # Үзэгний Эрэлд # Илбэчин Дир Дир # Зугаалга # Унадаг Дугуй == Клипүүд == # Baby shark # Wheels and on the Bus # Five little Monkeys 2D # Twinkle Twinkle Star # Old MacDonald Had a Farm # Baa Baa Black Sheep # London Bridge is Falling Down # If You're Happy And You Know it # 3D Five Little Monkeys Jumping On The Bed # Five little ducks # Head Shoulders Knees & Toes # Rain rain Go Away # Old MacDonald Had a Farm 3D # Bingo 2D                                                        # Teapot # Wheels and on the Bus # Hickory Dickory Dock # ABC Song 2D # London Bridge is Falling Down 3D # Mary Had a Little Lamb # Old MacDonald Had a Farm 2D # Happy Halloween for ZuZu Kids # Splashing In The Sea # Baa Baa Black Sheep # Baby Shark 2D # Itsy Bitsy Spider # Crazy DirDir # Splashing In The Sea # Alphabet Song # Wheels and on the Bus 2D # ABC Song 2D # We wish you and merry christmas # Jingle Bells 2D # Humpty Dumpty for ZuZu Kids # Jingle Bells 3D # The Muffin Man  # Bingo 3D # Jingle Bells    # I Love The Mountains # Johny Johny Yes Papa # The Muffin Man 2D        == Уран бүтээлчид == Удирдлага * [[Жаргалсайханы Шижир|Ж.Шижир]]   * Ж.Болорчимэг * О.Баярмаа * Б.Төгөлдөр Зохиолчид * А.Оюунзаяа                                             * Г.Анхбаяр                                                         * Г.Даваазул                                                       * П.Шүр-Эрдэнэ                                               * Б.Энхманлай                                                 * А.Энхнаран                                                     * Р.Цэрэн-Очир                                               * Б.Баянжаргал                                                 Маркетинг * Ж.Шижир                                                         * Ж.Болорчимэг                                               * Б.Төгөлдөр                                                     * О.Баярмаа                                                       * И.Отгонзаяа                                                   * А.Уранзаяа                                                     * Эрдэнэ-Булган                                               * Ж.Жансаяа                                                       * У.Хоролгарав                                                 * С.Сод                                                 * А.Энхзаяа                                                         * С.Мөнхжин                                                     * Л.Ням-Очир                                                   * Батлхагва                                                         * Золжаргал                                                       * О.Ачиймаа Дуу оруулалт * Б.Мөнгөнцэцэг                                             * А.Ундармаа                                                     * П.Одгэрэл                                                       * Б.Эрдэнэбат                                                   * Алтансүх                                                           * Г.Ганбаяр                                                         * Э.Идэрцэцэг Зураач                                                   * Т.Алтан-Очир                                                 * О.Чимэдцэрэн                                               * Ц.Идэрзоригт                                                 * Э.Жавхлантөгс                                               * О.Тэргэл Графикч * Д.Банзрагч                                                       * Э.Бүрэнтөгс                                                     * Т.Сүхбаатар                                                     * Ц.Идэрзоригт                                                 * А.Буянхишиг                                                   * Р.Цэрэн-Очир                                               * А.Аззаяа                                                           * С.Хатанбаатар                                               * А.Нямсүрэн                                                     * А.Галбазар                                                       * Э.Энхтөр                                                           * Гүррагчаа                                                         * Дөлгөөн                                                           * Б.Уранчимэг                                                   * З.Ануужин                                                       * Э.Буддулам                                                     * Цэрэндаш                                                       * Т.Анар                                               * Б.Энхманлай                                                 * З.Хэрлэн                                                           * А.Энхнаран                                                     * Б.Эрдэнэ-Очир                                             * О.Үйлстөгөлдөр                                                           * Гантөр                                               * Баян-Эрдэнэ                                                   * Л.Эрдэнэ-Очир                                             * Б.Золзаяа * Бямбаабаатар  * Э.Жавхлантөгс == Эх сурвалж  == *https://web.archive.org/web/20240226110419/https://ergelt.mn/news/123/single/26217 *https://www.unuudur.mn/a/235266 *https://isee.mn/n/46110 *https://www.shuud.mn/a/543838 *https://web.archive.org/web/20240226110418/https://www.urug.mn/news/21779 *https://zuv.mn/n/lhb *https://web.archive.org/web/20240226110419/https://www.unen.mn/a/121308              [[Ангилал:Хүүхэлдэйн кино]] [[Ангилал:Хүүхэлдэйн киноны зураач]] [[Ангилал:Хүүхэлдэйн киноны студи]] [[Ангилал:Хүүхэлдэйн киноны хүн]] [[Ангилал:Кино]] [[Ангилал:Хүүхдийн кино]] [[Ангилал:Хүүхдийн дуу]] [[Ангилал:Хүүхдийн телевизийн цуврал кино]] [[Ангилал:Хүүхдийн зохиол]] [[Ангилал:Цэцэрлэг]] [[Ангилал:Бага насны хүүхдэд зориулагдсан байгууллага]] g90ea71dneshtv1wyekhcxhvo902te9 0 135277 855159 782323 2026-04-30T09:28:35Z Egzs 88168 855159 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс нам | name = Монголын Ардчилсан Нам | native_name = {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤ᠋ᠨ<br>ᠠᠷᠠᠳᠴᠢᠯᠠᠭᠰᠠᠨ ᠨᠠᠮ}} | colorcode = #025aaa | foundation = 1990 оны 2 сарын 18 | ideology = {{ubl|class=nowrap | [[Реформисм|Реформизм]] | [[Эдийн засгийн либерализм]] | [[Үндсэрхэг үзэл]] | [[Коммунизм|Коммунизмын]] эсрэг үзэл }} | headquarters = [[Улаанбаатар]] | country = Монголын | abbreviation = {{lang|mn|МоАН}} | dissolved = 1992 оны 10 сарын 25 | colors = {{color box|#025aaa|border=darkgray}} Хөх | native_name_lang = mn | merger = [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]] | newspaper = | position = [[Төв-барууны улс төр|Төв-баруун]] | national = | flag = [[File:Flag of the Mongolian Democratic Party (1990).png|Монголын Ардчилсан Намын далбаа|border|200px]] | footnotes = | leader1_title = Үүсгэн байгуулагч | leader1_name = [[Эрдэнийн Бат-Үүл]] | seats1_title = [[Улсын Их Хурал]]<br>(1992–1996) | seats1 = {{Composition bar|4|76|hex=#025aaa}} }} '''Монголын Ардчилсан Нам''' ('''МоАН''') нь 1990-1992 онуудад, дахин 2000 онд оршин тогтносон Монголын улс төрийн нам байв. МоАН нь 1990-1992 онуудад Монголын гол [[Сөрөг хүчин (улс төр)|сөрөг хүчин]] байсан бөгөөд 1992 оны сүүлээр [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам]], [[Монголын Нэгдсэн Нам]], [[Монголын Сэргэн Мандлын Нам|Монголын Сэргэн Мандлын Намтай]] нэгдэж, [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|Монголын Үндэсний Ардчилсан Намыг]] байгуулсан.<ref name=":0">{{Cite web |date=2016-12-21 |title=Ардчилсан намын түүхэн товчоон-туршлага ба сургамж |url=https://www.assa.mn/a/41589 |access-date=2026-04-30 |website=www.assa.mn |language=mn}}</ref> 1996-2000 оны улс төрийн хямралын үеэр МоАН нь 2000 оны эхээр дахин байгуулагдаж, төд удалгүй тус оны 12-р сард сөрөг хүчний дөрвөн намтай нэгдэж, одоогийн [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Намыг]] үүсгэн байгуулсан.<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web |title=Намын тухай |url=http://www.democraticparty.mn/page/17/ |access-date=2026-04-30 |website=democraticparty.mn |publisher=Ардчилсан Нам |language=mn}}</ref> == Түүх == === Үүсэл хөгжил === [[File:1990_Mongolian_Democratic_Revolution.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:1990_Mongolian_Democratic_Revolution.jpg|thumb|[[1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|1990 оны хувьсгалын]] үеэр [[Сүхбаатарын талбай|Сүхбаатарын талбайд]] [[Санжаасүрэнгийн Зориг|С.Зориг]] тэргүүтэй улс төрийн жагсаал]] 1989 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр [[Улаанбаатар]] хотод болсон залуу уран бүтээлчдийн улсын хоёрдугаар зөвлөгөөнд оролцсон уран бүтээлч залуу сэхээтнүүд тухайн үед нийгэмд хуримтлагдсан бэрхшээл, зөрчлийг илэн далангүй илчилж, эрх баригчдын алгуур, идэвхгүй үйл ажиллагааг хурцаар шүүмжилсэн. Тус зөвлөлгөөнд оролцсон хэсэг залуучууд өөрчлөлт, шинэчлэлийг түргэтгэхэд тус дөхөм үзүүлэх зорилготой улс төрийн байгууллага үүсгэн тэрлэх болсноо мэдэгдэж, [[Монголын Ардчилсан Холбоо|Монголын ардчилсан холбоог]] байгуулав. Ардчилсан холбоо 1990 оны 2 дугаар сарын 18-нд анхдугаар их хурлаа хийж, Монголын Ардчилсан Нам /МоАН/ байгуулах шийдвэр гаргав.<ref name=":1" /> 1990 оны 4 дүгээр сарын 8-9 нд МоАН-ын их хурал болж, намынхаа дүрмийг баталж, намын Ерөнхий зохицуулагчаар [[Эрдэнийн Бат-Үүл|Эрдэнийн Бат-Үүлийг]] сонгон баталж, 1990 оны 5 дугаар сард БНМАУ-ын Дээд шүүхэд хууль ёсоор бүртгүүлсэн. Ийнхүү МоАН байгуулагдсан нь ардчиллыг жинхэнэ ёсоор хэрэгжүүлэх олон намын тогтолцооны эх суурийг бүрдүүлж, Монгол Улсын хөгжлийн шинэ сонголтын эхлэлийг тавьсан түүхэн ач холбогдол бүхий үйл явдал болов.<ref name=":1" /> 1990 оны 7 дугаар сард Монгол Улсын хамгийн анхны ардчилсан сонгууль явагдаж, [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] 430 суудлын 343-ийг авав. МоАН нь 23 суудал авснаар сөрөг хүчний хамгийн том нам болсон. 1990 оны 9 дүгээр сард Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ерөнхийлөгчөөр [[Пунсалмаагийн Очирбат]] (МАХН), анхны ардчилсан Засгийн газрын Ерөнхий сайдаар [[Дашийн Бямбасүрэн]] (МАХН), шадар сайдаар [[Дамбийн Дорлигжав]] (МоАН), [[Даваадоржийн Ганболд]] (МҮДН) нарыг томилж, Улсын дэд ерөнхийлөгч, [[Улсын Бага Хурал|Улсын]] [[Улсын Бага Хурал|Бага Хурлын]] даргаар [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж|Раднаасүмбэрэлийн Гончигдоржийг]] ([[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]) сонгосон. Улсын бага хурлын 51 гишүүний 13 нь МоАН-ынхан байв.<ref name=":0" /> === МҮДН, МНН-тай нэгдэв === 1992 оны Улсын Их Хурлын ээлжит анхдугаар сонгуулиар МоАН нь [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам]] (МҮДН), [[Монголын Нэгдсэн Нам]] (МНН) нартай эвсэж УИХ-д 4 суудалтай болов. 1992 оны 10 сарын 25-нд МоАН, МҮДН, Монголын Сэр­гэн Мандлын Нам зэрэг намууд нэг­­­дэж, “[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|Монголын Үндэс­ний Ард­чилсан нам]]” (МҮАН) бай­­гуулаж, намын даргаар МҮДН-ын дарга Да.Ганболдыг сонгосон.<ref name=":0" /> === Дахин байгуулагдсан нь === [[File:5_намын_нэгдэл.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:5_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%8D%D0%BB.jpg|thumb|2000 оны 1 сарын 23-н дахь МоАН-ын Их Хурал. МоАН-ын дарга [[Содномзундуйн Эрдэнэ|С.Эрдэнэ]] (зүүн зах талд)]] Нийслэлийн МҮАН-ын дарга [[Содномзундуйн Эрдэнэ]] нь 2000 оны эхнээс эхлэн МоАН байгуулах болсноо зарлан тунхаглаж, улс төрийн элдэв луйвар булхайг нээж, шинээр байгуулагдах намынхаа үзэл баримтлал, дүрмийн төслийг боловсруулан түгээхэд ардчиллын анхдагчид төдийгүй эрдэмтэн, мэргэд судлаачдын анхаарлыг татаж байсан жинтэй бүтээл болж нийгэмд үнэлэгдэж байлаа. 2000 онд явагдсан УИХ-ын сонгуульд МоАН 76 тойрогт нэр дэвшиж, сонгуулийн үр дүнгээр МАХН, МҮАН, МСДН, ИЗН-уудын араас шил даран хүчтэй улс төрийн нам болохоо харуулсан юм. Ардчиллын төлөөх намуудын нэгдэлгүйгээр монголын ард түмний төлөөх улс төрийн бодлогыг цаашид тодорхойлох боломжгүй болохыг ухаарч эхлэсэн намууд нэгдэх алхмыг хийхэд С.Эрдэнийн тэргүүлсэн МоАН голлох үүрэгтэй байлаа.<ref name=":0" /> Их Монгол Улс байгуулагдсан 1206 оныг билгэдэн 2000 оны 12 дугаар сарын 06-ны өдрийн морин цагт Төрийн ордонд Монголын Ардчилсан Нам, Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам, [[Монголын Социал-Демократ Нам|Монголын Социал Демократ Нам]], [[Мнголын Ардчилсан Сэргэн Мандлын Нам]], [[Монголын Шашинтны Ардчилсан Нам]] зэрэг таван нам нэгдэх их хурлаа зарлан хуралдуулав. МҮАН-ын дарга Р.Амаржаргал, МСДН-ын дарга Р.Гончигдорж, МАСМН-ын дарга Д.Бямбасүрэн, МШАН-ын дарга Баярсүрэн, МоАН-ын дарга нь С.Эрдэнэ нарын санаачилгаар намууд нэгдэж одоогийн [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан намыг]] байгуулснаа зарлан тунхаглалаа.<ref name=":1" /> С.Эрдэнэ даргатай МоАН-ын их хурлын гишүүдийн шийдвэрээр тус намын нэрийг “Монголын ардчилсан нам” хэмээн нэрлэхийг их хурлаас тунхаглан зарласан юм. Тус нам 1996 оны 2 сард “Ардчилсан холбоо эвсэл” байгуулж 1996 оны сонгуулиар УИХ-ын олонхи болон засгийн эрх барьж байв.<ref name=":0" /> == Дарга нар == {| class="wikitable" |+ !д.д. !Нэр !Ажилласан хугацаа |- |1 |[[Эрдэнийн Бат-Үүл]] |1990-1991 |- |2 |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] |1991-1992 |- |3 |[[Содномзундуйн Эрдэнэ]] |2000 оны 1 сар - 12 сар |} == Сонгуулийн тухай == === Ардын Их Хурлын сонгууль === {| class="wikitable" style="text-align:center" !Сонгууль !Намын дарга !Санал !% !Авсан суудал !+/– !Үр дүн |- |[[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1990]] |[[Эрдэнийн Бат-Үүл]] |236,087 |24.14% |<small>[[Ардын Их Хурал]]</small>{{Composition bar|23|430|hex=#025aaa}} ----<small>[[Улсын Бага Хурал]]</small>{{Composition bar|13|50|hex=#025aaa}} |''Шинэ'' |{{no2|Сөрөг хүчин}} |} === Улсын Их Хурлын сонгууль === {| class="wikitable" style="text-align:center" !Сонгууль !Намын дарга !Санал !% !Авсан суудал !+/– !Үр дүн |- |[[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992]]{{efn|[[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам]] болон [[Монголын Нэгдсэн Нам|Монголын Нэгдсэн Намтай]] эвссэн.}} |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] |528,393 |17.49% |{{Composition bar|4|76|hex=#025aaa}} |{{increase}} 4 |{{no2|Сөрөг хүчин}} |- |[[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996]] | colspan="3" |''[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]] болж нэгдсэн'' |{{Composition bar|34|76|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} |— |{{yes2|Эвслийн засгийн газар}} |- |[[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000]] |[[Содномзундуйн Эрдэнэ]] |18,167 |1.82% |{{Composition bar|0|76|hex=#025aaa}} |{{nochange}} |{{no|Суудалгүй}} |} {{Notelist}} ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Нам| ]] [[Ангилал:Монголын нам]] [[Ангилал:Консерватив нам]] [[Ангилал:Либерал нам]] [[Ангилал:1990 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1992 онд татан буугдсан]] p2k1aktubhyg194dmhve8gjecjap1dd 855163 855159 2026-04-30T09:49:01Z Avirmed Batsaikhan 53733 855163 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс нам | name = Монголын Ардчилсан Нам | native_name = {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤ᠋ᠨ<br>ᠠᠷᠠᠳᠴᠢᠯᠠᠭᠰᠠᠨ ᠨᠠᠮ}} | colorcode = #025aaa | foundation = 1990 оны 2 сарын 18 | ideology = {{ubl|class=nowrap | [[Реформисм|Реформизм]] | [[Эдийн засгийн либерализм]] | [[Үндсэрхэг үзэл]] | [[Коммунизм|Коммунизмын]] эсрэг үзэл }} | headquarters = [[Улаанбаатар]] | country = Монголын | abbreviation = {{lang|mn|МоАН}} | dissolved = 1992 оны 10 сарын 25 | colors = {{color box|#025aaa|border=darkgray}} Хөх | native_name_lang = mn | merger = [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]] | newspaper = | position = [[Төв-барууны улс төр|Төв-баруун]] | national = | flag = [[File:Flag of the Mongolian Democratic Party (1990).png|Монголын Ардчилсан Намын далбаа|border|200px]] | footnotes = | leader1_title = Үүсгэн байгуулагч | leader1_name = [[Эрдэнийн Бат-Үүл]] | seats1_title = [[Улсын Их Хурал]]<br>(1992–1996) | seats1 = {{Composition bar|4|76|hex=#025aaa}} }} '''Монголын Ардчилсан Нам''' ('''МоАН''') нь 1990-1992 онуудад, дахин 2000 онд оршин тогтносон Монголын улс төрийн нам байв. МоАН нь 1990-1992 онуудад Монголын гол [[Сөрөг хүчин (улс төр)|сөрөг хүчин]] байсан бөгөөд 1992 оны сүүлээр [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам]], [[Монголын Нэгдсэн Нам]], [[Монголын Сэргэн Мандлын Нам|Монголын Сэргэн Мандлын Намтай]] нэгдэж, [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|Монголын Үндэсний Ардчилсан Намыг]] байгуулсан.<ref name=":0">{{Cite web |date=2016-12-21 |title=Ардчилсан намын түүхэн товчоон-туршлага ба сургамж |url=https://www.assa.mn/a/41589 |access-date=2026-04-30 |website=www.assa.mn |language=mn}}</ref> 1996-2000 оны улс төрийн хямралын үеэр МоАН нь 2000 оны эхээр дахин байгуулагдаж, төд удалгүй тус оны 12-р сард сөрөг хүчний дөрвөн намтай нэгдэж, одоогийн [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Намыг]] үүсгэн байгуулсан.<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web |title=Намын тухай |url=http://www.democraticparty.mn/page/17/ |access-date=2026-04-30 |website=democraticparty.mn |publisher=Ардчилсан Нам |language=mn}}</ref> == Түүх == === Үүсэл хөгжил === [[File:1990_Mongolian_Democratic_Revolution.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:1990_Mongolian_Democratic_Revolution.jpg|thumb|[[1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|1990 оны хувьсгалын]] үеэр [[Сүхбаатарын талбай|Сүхбаатарын талбайд]] [[Санжаасүрэнгийн Зориг|С.Зориг]] тэргүүтэй улс төрийн жагсаал]] 1989 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр [[Улаанбаатар]] хотод болсон залуу уран бүтээлчдийн улсын хоёрдугаар зөвлөгөөнд оролцсон уран бүтээлч залуу сэхээтнүүд тухайн үед нийгэмд хуримтлагдсан бэрхшээл, зөрчлийг илэн далангүй илчилж, эрх баригчдын алгуур, идэвхгүй үйл ажиллагааг хурцаар шүүмжилсэн. Тус зөвлөлгөөнд оролцсон хэсэг залуучууд өөрчлөлт, шинэчлэлийг түргэтгэхэд тус дөхөм үзүүлэх зорилготой улс төрийн байгууллага үүсгэн тэрлэх болсноо мэдэгдэж, [[Монголын Ардчилсан Холбоо|Монголын ардчилсан холбоог]] байгуулав. Ардчилсан холбоо 1990 оны 2-р сарын 18-нд анхдугаар их хурлаа хийж, Монголын Ардчилсан Нам /МоАН/ байгуулах шийдвэр гаргав.<ref name=":1" /> 1990 оны 4-р сарын 8-9 нд МоАН-ын их хурал болж, намынхаа дүрмийг баталж, намын Ерөнхий зохицуулагчаар [[Эрдэнийн Бат-Үүл|Эрдэнийн Бат-Үүлийг]] сонгон баталж, 1990 оны 5-р сард БНМАУ-ын Дээд шүүхэд хууль ёсоор бүртгүүлсэн. Ийнхүү МоАН байгуулагдсан нь ардчиллыг жинхэнэ ёсоор хэрэгжүүлэх олон намын тогтолцооны эх суурийг бүрдүүлж, Монгол Улсын хөгжлийн шинэ сонголтын эхлэлийг тавьсан түүхэн ач холбогдол бүхий үйл явдал болов.<ref name=":1" /> 1990 оны 7 дугаар сард Монгол Улсын хамгийн анхны ардчилсан сонгууль явагдаж, [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] 430 суудлын 343-ийг авав. МоАН нь 23 суудал авснаар сөрөг хүчний хамгийн том нам болсон. 1990 оны 9 дүгээр сард Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ерөнхийлөгчөөр [[Пунсалмаагийн Очирбат]] (МАХН), анхны ардчилсан Засгийн газрын Ерөнхий сайдаар [[Дашийн Бямбасүрэн]] (МАХН), шадар сайдаар [[Дамбийн Дорлигжав]] (МоАН), [[Даваадоржийн Ганболд]] (МҮДН) нарыг томилж, Улсын дэд ерөнхийлөгч, [[Улсын Бага Хурал|Улсын]] [[Улсын Бага Хурал|Бага Хурлын]] даргаар [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж|Раднаасүмбэрэлийн Гончигдоржийг]] ([[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]) сонгосон. Улсын бага хурлын 51 гишүүний 13 нь МоАН-ынхан байв.<ref name=":0" /> === МҮДН, МНН-тай нэгдэв === 1992 оны Улсын Их Хурлын ээлжит анхдугаар сонгуулиар МоАН нь [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам]] (МҮДН), [[Монголын Нэгдсэн Нам]] (МНН) нартай эвсэж УИХ-д 4 суудалтай болов. 1992 оны 10-р сарын 25-нд МоАН, МҮДН, Монголын Сэр­гэн Мандлын Нам зэрэг намууд нэг­­­дэж, “[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|Монголын Үндэс­ний Ард­чилсан нам]]” (МҮАН) бай­­гуулаж, намын даргаар МҮДН-ын дарга Да.Ганболдыг сонгосон.<ref name=":0" /> === Дахин байгуулагдсан нь === [[File:5_намын_нэгдэл.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:5_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%8D%D0%BB.jpg|thumb|2000 оны 1 сарын 23-н дахь МоАН-ын Их Хурал. МоАН-ын дарга [[Содномзундуйн Эрдэнэ|С.Эрдэнэ]] (зүүн зах талд)]] Нийслэлийн МҮАН-ын дарга [[Содномзундуйн Эрдэнэ]] нь 2000 оны эхнээс эхлэн МоАН байгуулах болсноо зарлан тунхаглаж, улс төрийн элдэв луйвар булхайг нээж, шинээр байгуулагдах намынхаа үзэл баримтлал, дүрмийн төслийг боловсруулан түгээхэд ардчиллын анхдагчид төдийгүй эрдэмтэн, мэргэд судлаачдын анхаарлыг татаж байсан жинтэй бүтээл болж нийгэмд үнэлэгдэж байлаа. 2000 онд явагдсан УИХ-ын сонгуульд МоАН 76 тойрогт нэр дэвшиж, сонгуулийн үр дүнгээр МАХН, МҮАН, МСДН, ИЗН-уудын араас шил даран хүчтэй улс төрийн нам болохоо харуулсан юм. Ардчиллын төлөөх намуудын нэгдэлгүйгээр монголын ард түмний төлөөх улс төрийн бодлогыг цаашид тодорхойлох боломжгүй болохыг ухаарч эхлэсэн намууд нэгдэх алхмыг хийхэд С.Эрдэнийн тэргүүлсэн МоАН голлох үүрэгтэй байлаа.<ref name=":0" /> Их Монгол Улс байгуулагдсан 1206 оныг билгэдэн 2000 оны 12-р сарын 06-ны өдрийн морин цагт Төрийн ордонд Монголын Ардчилсан Нам, Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам, [[Монголын Социал-Демократ Нам|Монголын Социал Демократ Нам]], [[Мнголын Ардчилсан Сэргэн Мандлын Нам]], [[Монголын Шашинтны Ардчилсан Нам]] зэрэг таван нам нэгдэх их хурлаа зарлан хуралдуулав. МҮАН-ын дарга [[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]], МСДН-ын дарга Р.Гончигдорж, МАСМН-ын дарга Д.Бямбасүрэн, МШАН-ын дарга Баярсүрэн, МоАН-ын дарга нь С.Эрдэнэ нарын санаачилгаар намууд нэгдэж одоогийн [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан намыг]] байгуулснаа зарлан тунхагласан юм.<ref name=":1" /> С.Эрдэнэ даргатай МоАН-ын их хурлын гишүүдийн шийдвэрээр тус намын нэрийг “Монголын Ардчилсан нам” хэмээн нэрлэхийг их хурлаас тунхаглан зарласан юм. Тус нам 1996 оны 2 сард “Ардчилсан холбоо эвсэл” байгуулж 1996 оны сонгуулиар УИХ-ын олонхи болон засгийн эрх барьж байв.<ref name=":0" /> == Дарга нар == {| class="wikitable" |+ !д.д. !Нэр !Ажилласан хугацаа |- |1 |[[Эрдэнийн Бат-Үүл]] |1990-1991 |- |2 |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] |1991-1992 |- |3 |[[Содномзундуйн Эрдэнэ]] |2000 оны 1 сар - 12 сар |} == Сонгуулийн тухай == === Ардын Их Хурлын сонгууль === {| class="wikitable" style="text-align:center" !Сонгууль !Намын дарга !Санал !% !Авсан суудал !+/– !Үр дүн |- |[[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль]] |[[Эрдэнийн Бат-Үүл]] |236,087 |24.14% |<small>[[Ардын Их Хурал]]</small>{{Composition bar|23|430|hex=#025aaa}} ----<small>[[Улсын Бага Хурал]]</small>{{Composition bar|13|50|hex=#025aaa}} |''Шинэ'' |{{no2|Сөрөг хүчин}} |} === Улсын Их Хурлын сонгууль === {| class="wikitable" style="text-align:center" !Сонгууль !Намын дарга !Санал !% !Авсан суудал !+/– !Үр дүн |- |[[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992]]{{efn|[[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам]] болон [[Монголын Нэгдсэн Нам|Монголын Нэгдсэн Намтай]] эвссэн.}} |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] |528,393 |17.49% |{{Composition bar|4|76|hex=#025aaa}} |{{increase}} 4 |{{no2|Сөрөг хүчин}} |- |[[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996]] | colspan="3" |''[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]] болж нэгдсэн'' |{{Composition bar|34|76|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} |— |{{yes2|Эвслийн засгийн газар}} |- |[[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000]] |[[Содномзундуйн Эрдэнэ]] |18,167 |1.82% |{{Composition bar|0|76|hex=#025aaa}} |{{nochange}} |{{no|Суудалгүй}} |} {{Notelist}} ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Нам| ]] [[Ангилал:Монголын нам]] [[Ангилал:Консерватив нам]] [[Ангилал:Либерал нам]] [[Ангилал:1990 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1992 онд татан буугдсан]] n0ipeqc0ksrv7qm090aekc7zkfcx966 855176 855163 2026-04-30T10:41:04Z Egzs 88168 855176 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс нам | name = Монголын Ардчилсан Нам | native_name = {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤ᠋ᠨ<br>ᠠᠷᠠᠳᠴᠢᠯᠠᠭᠰᠠᠨ ᠨᠠᠮ}} | colorcode = #025aaa | foundation = 1990 оны 2 сарын 18 | ideology = {{ubl|class=nowrap | [[Реформисм|Реформизм]] | [[Эдийн засгийн либерализм]] | [[Үндсэрхэг үзэл]] | [[Коммунизм|Коммунизмын]] эсрэг үзэл }} | headquarters = [[Улаанбаатар]] | country = Монголын | abbreviation = {{lang|mn|МоАН}} | dissolved = 1992 оны 10 сарын 25 | colors = {{color box|#025aaa|border=darkgray}} Хөх | native_name_lang = mn | merger = [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]] | newspaper = | position = [[Төв-барууны улс төр|Төв-баруун]] | national = | flag = [[File:Flag of the Mongolian Democratic Party (1990).png|Монголын Ардчилсан Намын далбаа|border|200px]] | footnotes = | leader1_title = Үүсгэн байгуулагч | leader1_name = [[Эрдэнийн Бат-Үүл]] | seats1_title = [[Улсын Их Хурал]]<br>(1992–1996) | seats1 = {{Composition bar|4|76|hex=#025aaa}} }} '''Монголын Ардчилсан Нам''' ('''МоАН''') нь 1990-1992 онуудад, дахин 2000 онд оршин тогтносон Монголын улс төрийн нам байв. МоАН нь 1990-1992 онуудад Монголын гол [[Сөрөг хүчин (улс төр)|сөрөг хүчин]] байсан бөгөөд 1992 оны сүүлээр [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам]], [[Монголын Нэгдсэн Нам]], [[Монголын Сэргэн Мандлын Нам|Монголын Сэргэн Мандлын Намтай]] нэгдэж, [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|Монголын Үндэсний Ардчилсан Намыг]] байгуулсан.<ref name=":0">{{Cite web |date=2016-12-21 |title=Ардчилсан намын түүхэн товчоон-туршлага ба сургамж |url=https://www.assa.mn/a/41589 |access-date=2026-04-30 |website=www.assa.mn |language=mn}}</ref> 1996-2000 оны улс төрийн хямралын үеэр МоАН нь 2000 оны эхээр дахин байгуулагдаж, төд удалгүй тус оны 12-р сард сөрөг хүчний дөрвөн намтай нэгдэж, одоогийн [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Намыг]] үүсгэн байгуулсан.<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web |title=Намын тухай |url=http://www.democraticparty.mn/page/17/ |access-date=2026-04-30 |website=democraticparty.mn |publisher=Ардчилсан Нам |language=mn}}</ref> == Түүх == === Үүсэл хөгжил === [[File:1990_Mongolian_Democratic_Revolution.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:1990_Mongolian_Democratic_Revolution.jpg|thumb|[[1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|1990 оны хувьсгалын]] үеэр [[Сүхбаатарын талбай|Сүхбаатарын талбайд]] [[Санжаасүрэнгийн Зориг|С.Зориг]] тэргүүтэй улс төрийн жагсаал]] 1989 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр [[Улаанбаатар]] хотод болсон залуу уран бүтээлчдийн улсын хоёрдугаар зөвлөгөөнд оролцсон уран бүтээлч залуу сэхээтнүүд тухайн үед нийгэмд хуримтлагдсан бэрхшээл, зөрчлийг илэн далангүй илчилж, эрх баригчдын алгуур, идэвхгүй үйл ажиллагааг хурцаар шүүмжилсэн. Тус зөвлөлгөөнд оролцсон хэсэг залуучууд өөрчлөлт, шинэчлэлийг түргэтгэхэд тус дөхөм үзүүлэх зорилготой улс төрийн байгууллага үүсгэн тэрлэх болсноо мэдэгдэж, [[Монголын Ардчилсан Холбоо|Монголын ардчилсан холбоог]] байгуулав. Ардчилсан холбоо 1990 оны 2-р сарын 18-нд анхдугаар их хурлаа хийж, Монголын Ардчилсан Нам /МоАН/ байгуулах шийдвэр гаргав.<ref name=":1" /> 1990 оны 4-р сарын 8-9 нд МоАН-ын их хурал болж, намынхаа дүрмийг баталж, намын Ерөнхий зохицуулагчаар [[Эрдэнийн Бат-Үүл|Эрдэнийн Бат-Үүлийг]] сонгон баталж, 1990 оны 5-р сард БНМАУ-ын Дээд шүүхэд хууль ёсоор бүртгүүлсэн. Ийнхүү МоАН байгуулагдсан нь ардчиллыг жинхэнэ ёсоор хэрэгжүүлэх олон намын тогтолцооны эх суурийг бүрдүүлж, Монгол Улсын хөгжлийн шинэ сонголтын эхлэлийг тавьсан түүхэн ач холбогдол бүхий үйл явдал болов.<ref name=":1" /> 1990 оны 7 дугаар сард Монгол Улсын хамгийн анхны ардчилсан сонгууль явагдаж, [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] 430 суудлын 343-ийг авав. МоАН нь 23 суудал авснаар сөрөг хүчний хамгийн том нам болсон. 1990 оны 9 дүгээр сард Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ерөнхийлөгчөөр [[Пунсалмаагийн Очирбат]] (МАХН), анхны ардчилсан Засгийн газрын Ерөнхий сайдаар [[Дашийн Бямбасүрэн]] (МАХН), шадар сайдаар [[Дамбийн Дорлигжав]] (МоАН), [[Даваадоржийн Ганболд]] (МҮДН) нарыг томилж, Улсын дэд ерөнхийлөгч, [[Улсын Бага Хурал|Улсын]] [[Улсын Бага Хурал|Бага Хурлын]] даргаар [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж|Раднаасүмбэрэлийн Гончигдоржийг]] ([[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]) сонгосон. Улсын бага хурлын 51 гишүүний 13 нь МоАН-ынхан байв.<ref name=":0" /> === МҮДН, МНН-тай нэгдэв === 1992 оны Улсын Их Хурлын ээлжит анхдугаар сонгуулиар МоАН нь [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам]] (МҮДН), [[Монголын Нэгдсэн Нам]] (МНН) нартай эвсэж УИХ-д 4 суудалтай болов. 1992 оны 10-р сарын 25-нд МоАН, МҮДН, Монголын Сэр­гэн Мандлын Нам зэрэг намууд нэг­­­дэж, “[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|Монголын Үндэс­ний Ард­чилсан нам]]” (МҮАН) бай­­гуулаж, намын даргаар МҮДН-ын дарга Да.Ганболдыг сонгосон.<ref name=":0" /> === Дахин байгуулагдсан нь === [[File:5_намын_нэгдэл.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:5_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%8D%D0%BB.jpg|thumb|2000 оны 1 сарын 23-н дахь МоАН-ын Их Хурал. МоАН-ын дарга [[Содномзундуйн Эрдэнэ|С.Эрдэнэ]] (зүүн зах талд)]] Нийслэлийн МҮАН-ын дарга [[Содномзундуйн Эрдэнэ]] нь 2000 оны эхнээс эхлэн МоАН байгуулах болсноо зарлан тунхаглаж, улс төрийн элдэв луйвар булхайг нээж, шинээр байгуулагдах намынхаа үзэл баримтлал, дүрмийн төслийг боловсруулан түгээхэд ардчиллын анхдагчид төдийгүй эрдэмтэн, мэргэд судлаачдын анхаарлыг татаж байсан жинтэй бүтээл болж нийгэмд үнэлэгдэж байлаа. 2000 онд явагдсан УИХ-ын сонгуульд МоАН 76 тойрогт нэр дэвшиж, сонгуулийн үр дүнгээр МАХН, МҮАН, МСДН, ИЗН-уудын араас шил даран хүчтэй улс төрийн нам болохоо харуулсан юм. Ардчиллын төлөөх намуудын нэгдэлгүйгээр монголын ард түмний төлөөх улс төрийн бодлогыг цаашид тодорхойлох боломжгүй болохыг ухаарч эхлэсэн намууд нэгдэх алхмыг хийхэд С.Эрдэнийн тэргүүлсэн МоАН голлох үүрэгтэй байлаа.<ref name=":0" /> Их Монгол Улс байгуулагдсан 1206 оныг билгэдэн 2000 оны 12-р сарын 06-ны өдрийн морин цагт Төрийн ордонд Монголын Ардчилсан Нам, Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам, [[Монголын Социал-Демократ Нам|Монголын Социал Демократ Нам]], [[Мнголын Ардчилсан Сэргэн Мандлын Нам]], [[Монголын Шашинтны Ардчилсан Нам]] зэрэг таван нам нэгдэх их хурлаа зарлан хуралдуулав. МҮАН-ын дарга [[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]], МСДН-ын дарга Р.Гончигдорж, МАСМН-ын дарга Д.Бямбасүрэн, МШАН-ын дарга Баярсүрэн, МоАН-ын дарга нь С.Эрдэнэ нарын санаачилгаар намууд нэгдэж одоогийн [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан намыг]] байгуулснаа зарлан тунхагласан юм.<ref name=":1" /> С.Эрдэнэ даргатай МоАН-ын их хурлын гишүүдийн шийдвэрээр тус намын нэрийг “Монголын Ардчилсан нам” хэмээн нэрлэхийг их хурлаас тунхаглан зарласан юм. Тус нам 1996 оны 2 сард “Ардчилсан холбоо эвсэл” байгуулж 1996 оны сонгуулиар УИХ-ын олонхи болон засгийн эрх барьж байв.<ref name=":0" /> == Дарга нар == {| class="wikitable" |+ !д.д. !Нэр !Ажилласан хугацаа |- |1 |[[Эрдэнийн Бат-Үүл]] |1990-1991 |- |2 |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] |1991-1992 |- |3 |[[Содномзундуйн Эрдэнэ]] |2000 оны 1 сар - 12 сар |} == Сонгуулийн тухай == === Ардын Их Хурлын сонгууль === {| class="wikitable" style="text-align:center" !Сонгууль !Намын дарга !Санал !% !Авсан суудал !+/– !Үр дүн |- |[[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1990]] |[[Эрдэнийн Бат-Үүл]] |236,087 |24.14% |<small>[[Ардын Их Хурал]]</small>{{Composition bar|23|430|hex=#025aaa}} ----<small>[[Улсын Бага Хурал]]</small>{{Composition bar|13|50|hex=#025aaa}} |''Шинэ'' |{{no2|Сөрөг хүчин}} |} === Улсын Их Хурлын сонгууль === {| class="wikitable" style="text-align:center" !Сонгууль !Намын дарга !Санал !% !Авсан суудал !+/– !Үр дүн |- |[[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992]]{{efn|[[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам]] болон [[Монголын Нэгдсэн Нам|Монголын Нэгдсэн Намтай]] эвссэн.}} |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] |528,393 |17.49% |{{Composition bar|4|76|hex=#025aaa}} |{{increase}} 4 |{{no2|Сөрөг хүчин}} |- |[[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996]] | colspan="3" |''[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]] болж нэгдсэн'' |{{Composition bar|34|76|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} |— |{{yes2|Эвслийн засгийн газар}} |- |[[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000]] |[[Содномзундуйн Эрдэнэ]] |18,167 |1.82% |{{Composition bar|0|76|hex=#025aaa}} |{{nochange}} |{{no|Суудалгүй}} |} {{Notelist}} ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Нам| ]] [[Ангилал:Монголын нам]] [[Ангилал:Консерватив нам]] [[Ангилал:Либерал нам]] [[Ангилал:1990 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1992 онд татан буугдсан]] kfj0vfhzhs7bgfy1n8d7senv2vs8a3x 0 136264 855015 790546 2026-04-29T15:52:22Z ~2026-26244-35 104269 855015 wikitext text/x-wiki '''Ёндонгийн Очир''' (1927 оны 11-р сарын 15-нд [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай аймгийн]] [[Бигэр сум|Бигэр суманд]] төрсөн- 2017 онд нас барсан)- Монгол Улсын төрийн зүтгэлтэн, худалдааны гавьяат ажилтан. Гадаад худалдааны яамны сайд. == Намтар == * 1941-1944 онд Говь-Алтай аймагт бага сургууль дүүрэгсэн. * 1944-1949 онд Санхүү-эдийн засгийн техникумд сурсан. * 1949-1957 онд Санхүү-эдийн засгийн техникумд мэргэжлийн багш. * 1950-1954 онд МАХН-ын дэргэдэх Намын дээд сургуульд сурч төгссөн. * 1957-1962 онд ЗХУ-ын Санхүү, эдийн засгийн дээд сургууль сурч төгссөн. * 1962-1965 онд Гадаад худалдааны яаманд Төлөвлөгөө-санхүү эрхэлсэн орлогч сайд. * 1965-1969 онд Гадаад худалдааны яамны 1-р орлогч сайд. * 1969-1984 онд Гадаад худалдааны яамны сайд. * 1984-1988 онд БНМАУ-аас БНСЧехсловак улсад суугаа [[Элчин сайд]]. * 1988-1990 онд БНМАУ-аас [[Хятад|БНХАУ]]-д суугаа Элчин сайдаар ажиллаад өндөр насны тэтгэвэртээ суусан. p08sh8cbvgdgjwh4z2s0zbsmcbmc4ud 855016 855015 2026-04-29T15:53:18Z ~2026-26244-35 104269 855016 wikitext text/x-wiki '''Ёндонгийн Очир''' (1927 оны 11-р сарын 15-нд [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай аймгийн]] [[Бигэр сум|Бигэр суманд]] төрсөн- 2014 онд нас барсан)- Монгол Улсын төрийн зүтгэлтэн, худалдааны гавьяат ажилтан. Гадаад худалдааны яамны сайд. == Намтар == * 1941-1944 онд Говь-Алтай аймагт бага сургууль дүүрэгсэн. * 1944-1949 онд Санхүү-эдийн засгийн техникумд сурсан. * 1949-1957 онд Санхүү-эдийн засгийн техникумд мэргэжлийн багш. * 1950-1954 онд МАХН-ын дэргэдэх Намын дээд сургуульд сурч төгссөн. * 1957-1962 онд ЗХУ-ын Санхүү, эдийн засгийн дээд сургууль сурч төгссөн. * 1962-1965 онд Гадаад худалдааны яаманд Төлөвлөгөө-санхүү эрхэлсэн орлогч сайд. * 1965-1969 онд Гадаад худалдааны яамны 1-р орлогч сайд. * 1969-1984 онд Гадаад худалдааны яамны сайд. * 1984-1988 онд БНМАУ-аас БНСЧехсловак улсад суугаа [[Элчин сайд]]. * 1988-1990 онд БНМАУ-аас [[Хятад|БНХАУ]]-д суугаа Элчин сайдаар ажиллаад өндөр насны тэтгэвэртээ суусан. nqep6xcw2n6m0fst2z3pt30ymgvup6a 0 137892 855179 832986 2026-04-30T11:15:36Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855179 wikitext text/x-wiki {{short description|Фин-Угор угсаатны бүлэг}} {{Инфобокс үндэстэн |group = Маричууд |native_name = {{plainlist| * {{lang|chm|мари}} * {{lang|mhr|Марий-влак}}}} |image = [[File:Meadow mari Tsarevokokshaysk.jpg|260px]] |image_caption = Тал хөндийн мари гэр бүл {{circa|1900}}. |flag = <!--Flag of Mari UNPO.gif--> |pop = {{circa}} 600,000{{citation needed|date=2024 оны 12 сар}} |region1 = {{flag|Орос}}<br />{{nbsp|4}}{{flag|Мари Эл}} |pop1 = 423,803<br />{{nbsp|4}}246,560 |ref1 = <ref>{{cite web |title=2021 оны хүн амын тооллогоор Оросын угсаатны бүлгүүд |url=http://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx |publisher=[[Холбооны Улсын Статистикийн Алба (Орос)|Холбооны Улсын Статистикийн Алба]] |language=ru }}</ref> |region2 = {{flag|Казахстан}} |pop2 = 5,289 |ref2 = <ref>{{cite web |title=2021 оны улсын тооллого |url=https://stat.gov.kz/upload/medialibrary/cee/3rsfg8ps3xo19orb284esg4rx27ihqf7/Национальный%20состав.pdf |publisher=[[Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын Үндэсний статистикийн товчоо]] |page=6 |access-date=2025-05-30 }}</ref> |region3 = {{flag|Украин}} |pop3 = 4,130 |ref3 = <ref>{{cite web |title=Distribution of the population by nationality and native language |url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/nationality_population/nationality_popul1/select_5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=50&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20&n_page=3 |work=2001 оны Бүх Украины хүн амын тооллого |publisher=[[Украины Улсын статистикийн хороо]] |page= |access-date=2025-05-30 |language=uk }}</ref> |region4 = {{flag|Беларусь}} |pop4 = 416 |ref4 = <ref>{{cite web |title=Беларусийн угсаатны бүрэлдэхүүн - 2009 оны тооллого |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic2009.htm |publisher= |page= |access-date=2025-05-30 |language=ru |archive-date=2016-01-14 |archive-url=https://archive.today/20160114090822/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic2009.htm |url-status=dead }}</ref> |region5 = {{flag|Эстони}} |pop5 = 241 |ref5 = <ref>{{cite web |title=Population by ethnic nationality, place of residence and sex |date=2011-12-30 |url=https://andmed.stat.ee/en/stat/rahvaloendus__rel2011__rahvastiku-demograafilised-ja-etno-kultuurilised-naitajad__rahvus-emakeel-ja-keelteoskus-murded/RL0428/table/tableViewLayout2 |publisher=[[Эстонийн статистикийн газар]] |page= |access-date=2025-05-30 |language=et }}</ref> |region6 = {{flag|Латви}} |pop6 = 234 |ref6 = <ref>{{cite web |date=2019-01-01 |title=Latvijas iedzīvotāju sadalījums pēc nacionālā sastāva un valstiskās piederības |trans-title=Латви улсын хүн амын тархалт угсаатны бүрэлдэхүүн, иргэншлээр |url=https://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/backup/ISVN_Latvija_pec_TTB_VPD.pdf |publisher=Иргэний харьяалал, шилжилт хөдөлгөөний алба — Бүгд Найрамдах Латви Улс |page=5 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190217201111/https://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/backup/ISVN_Latvija_pec_TTB_VPD.pdf |archive-date=2019-02-17 |access-date=2025-05-30 |language=lv }}</ref> |langs = {{flatlist| * [[Мари хэл]] * [[Орос хэл]]}} |rels = {{flatlist| * [[Үнэн алдартны шашин]] * [[Мари шашин]]}} |related = Бусад [[Фин-Угор угсаатан]] }} '''Мари ястан''' нь, мөн хуучин нэрээр Черемис гэж нэрлэгддэг, Фин-Угор угсаатны бүлэгт хамаарах бөгөөд Оросын Ижил болон Кама мөрний орчим амьдран суудаг. Тэд голчлон [[Мари Эл]] улсад амьдардаг бөгөөд Башкортостан, [[Пермийн хязгаар]], [[Татарстан]] болон [[Удмурт]] улсад ч хэсэг бүлэг хүн амьдардаг. ==Нэрийн утга== Мари угсаатны нэр нь Хуучны-Энэтхэг-Ираны гаралтай márya- үгээс гаралтай бөгөөд энэ нь "хүн", илүү махчилбал "нас бардаг" гэсэн утгатай. Энэ нь Фин-Угор болон Индо-Иран хэлүүд эрт үед харилцаатай байсныг илэрхийлдэг. ==Овгууд== Мари хүмүүсийн хоёр гол овог байдаг: Ижил мөрний баруун эрэгт амьдардаг тал хөндийн мари, болон зүүн эрэгт амьдардаг уулын (эсвэл Толгодын) мари. Эдгээр хоёр овог, аймгийн хэлний ялгаа нь 14-р зуунд үүссэн гэж үздэг. Тал хөндийн мари нь мари хүмүүсийн ихэнх хэсгийг эзэлдэг бөгөөд тэдний хэлний төрөл нь уулын мари хэлнээс илүү өргөн тархсан байдаг. 1995 оны Бүгд Найрамдах Мари Эл улсын Хэлний тухай хуулиар болон тус улсын Үндсэн хуульд Уулын болон Тал хөндий хэлний төрөлүүдийг Орос хэлтэй хамт тус Бүгд Найрамдах улсын төрийн хэл гэж тодорхойлсон. 19-р зуунаас хойш гурав дахь дэд бүлэг болох Зүүн Мари хүмүүсийг тодорхойлсон. Зүүн Мари хэл нь Тал хөндий хэлний нэг төрөл гэж тооцогддог. Зүүн Мари нь Вятка мөрнөөс зүүн тийш амьдардаг мари хүмүүсийг, мөн Уралын бүс нутаг, тэр дундаа [[Башкортостан]], [[Свердловск муж]], [[Пермийн хязгаар]]т амьдардаг хүмүүсийг хамардаг. Энэ тархалт нь 16-р зууны Черемисийн дайнаас улбаалан дорнын бүс рүү нүүх явц бий болсноос үүссэн. Зарим эрдэмтэд [[Киров]], [[Доод Новгород муж]]уудын баруун хойд мари хэлний ярьдаг хүмүүсийг тусдаа овог гэж үздэг. Баруун хойд мари хүмүүсийн тоо 2011 онд 7700 гаруй байсан. Сүүлийн хэдэн арван жилд энэ хүмүүс хурдацтай уусаж байгаа, 2022 онд [[Доод Новгород муж]]ид амьдарч буй мари хүмүүсийн зөвхөн 58.5% нь мари хэлээр ярьдаг аж. Сааринен (2022)-ий мэдээлснээр, баруун хойд мари хэлний ярьдаг хүмүүсийн тоо хэдхэн зуу байна. ==Түүх== ===Эртний түүх=== Зарим эрдэмтэд IV зуунд Готын хаан Эртманарикийн эзэнт гүрний нутагт байсан хүмүүстэй холбогдох Йорданесийн "Гетика" зохиолд дурдсан хоёр овгийг мари хүмүүстэй зүйрлэх боломжтой гэж санал болгосон байдаг. Гэсэн хэдий ч Имнискарис (эсвэл Сремниссаны) "Черемис" гэх болон Мереныг "Мари" гэж холбох нь маргаантай асуудал юм. Үүний улмаас эрдэмтэд санал нэгдээгүй байна. Мари хүмүүсийн анхны баттай тэмдэглэл 10-р зууны Хазарын эх сурвалжуудаас ирдэг бөгөөд тэднийг "цармис" хэмээх нэрээр дурдсан байдаг. Тухайн үед мари хүмүүсийн суурьшил нь Ижил мөрний эрэгт байсан. Мари ардын аман зохиолд Чоткар гэх домогт баатар болон 1100 орчимд засаглаж байсан домогт хаан Чумблатын тухай дурддаг. Оросууд 12-р зуунд Мари нутагт түрэмгийлэн орж, 1174 онд Новгород Кокшаровын бэхлэлтийг эзэлсэн. 1200 орчимд Владимир-Суздал Ижил мөрний хөндийн бүс нутгийг бүхэлд нь хяналтдаа авч, Доод Новгород байгуулагдсанаар дарамт нь эрчимжсэн. Зүүн Мари нар Ижилийн Булгарын захиргаанд үлдсэн байна. 13-р зууны Монголын довтолгооны дараа Мари нь [[Алтан Орд]]ны нөлөөнд орж, олон булгар хүмүүс хойд зүг рүү нүүсэнтэй холбоотойгоор Булгарын нөлөө Марид нэмэгдсэн. [[Казань]] хот нь эртний Мари нутаг дээр байгуулагдсан. 14-р зуунд Оросын дарамт нэмэгдэж, довтолгоо нэмэгдэхэд Мари нь Оросын Вятка болон Устюг зэрэг газар нутгийг хариу халдан довтолж байв. 1372 онд Оросууд Курмыш хэмээх сууринг байгуулсан. 1443 онд Мари нь [[Казанийн ханлиг|Казанийн Ханлигийн]] харьяат болсон. Энэ үед Мари нь засаглаж байсан Татар, Ижилийн булгаруудтай зарим соёлын нөлөөнд орж, энэ нь мари хэлэнд түрэг хэлний үг, дүрмийн нөлөөгөөр илэрхийлэгддэг. 1523 онд Василградад орос бэхлэлт байгуулагдсанаар уулын мари нар оросуудтай шууд холбоотой болсон бол хэлний ялгаа нь тал хөндийн мари нарын хамтын ажиллагааг сулруулсан. 1552 онд Догшин Иваны удирдлагаар Казань дахь Оросын эзлэлт Мари нутагт болсон бөгөөд үүнээс хойш Мари нутаг Орос улсын нэг хэсэг болсон. Уулын мари нар оросуудад тусалсан бол тал хөндийн мари нар ихэнхдээ Казанийн татаруудыг дэмжиж байв. Марийн эсэргүүцэл нь Оросын түүх судлалд "Черемисийн дайн" хэмээн тэмдэглэгдсэн бөгөөд 1584 он хүртэл үргэлжилсэн. Хамгийн их тулаан 1553-1557, 1570-1572, 1581-1584 оны хооронд болсон. 1572 онд Сибирийн сүүлийн хаан Кучум [[Башкирууд]], [[Ханти]], [[Манси]], Мари вассалуудыг оролцуулсан армийг Строгановуудын эзэмшиж буй нутагт тагнуул хийх, сууринг устгах зорилгоор илгээсэн. 16-р зууны сүүлээр эсэргүүцэл дарагдсан бөгөөд мари хүмүүсийн тоо ихээхэн цөөрч, Орос суурингуудын цагаачлалын дараа, мөн хүчээр Христийн шашинд оруулахыг эсэргүүцэхийн тулд мари хүмүүс хойш нүүх болсон. Оросын эзэнт гүрэнд дараагийн зууны туршид Мари нар өөрсдийн угсаатны болон соёлын онцлогийг хадгалж, Христийн өмнөх уламжлалт шашиндаа эргэн очсон. ===Зөвлөлтийн үе=== ЗХУ-ын үед Мари хэсгийг Наркомунизм, үндэсний асуудал эрхэлсэн ардын комиссариатын удирдлага дор байгуулсан. Түүний зорилго нь мари хүмүүсийг бусад ард түмэнтэй нягт холбоотой болгох, Оросын эсрэг сэжигтэй байдлыг устгах, мөн мари хөдөлмөрчдийн "ялгаварлан үзэх" сэтгэлгээг хөгжүүлэх явдал байв. Үүний үр дүнд Оросын төрийн тариа хураалт, Улаан Арми дахь цэрэг татлага, болон Большевик засаглалын нийгмийг удирдах бодлого хэрэгжсэн. 1930-аад он хүртэл мари хүмүүс Оросын соёлтой ямар ч холбоогүй байсан бөгөөд өөрийн соёл, үнэт зүйлсийг хадгалах боломжтой байсан, учир нь Оростой соёлын харилцаа "гааль, татварын төлбөр хийхэд л хязгаарлагддаг" байсан. Гэвч ЗСБНХУ-ын үед оросжуулалтын хүчтэй бодлого хэрэгжиж, мари хэлийг сургуулиудаас хасаж, зөвхөн орос хэл заасан, олон мари хүмүүсийг нүүлгэн шилжүүлж, ЗСБНХУ-ын алслагдсан газруудад ажиллуулах болсон, мөн мари суурингуудыг "үндэсний сууринд" шилжүүлэх, "эсэргүү тосгон" устгах зорилгоор орос суурьшил хийж, уугуул хүн амын эрх мэдлийг асар ихээр хассан. Мари Ардын ЗХУ-ын Социалист Бүгд Найрамдах Улс нь ЗСБНХУ-д хамгийн хатуу оросжуулалтын арга хэмжээнүүдийг авсан улсуудын нэг болсон. Мөн большевикийн бодлого нь олон үндэстний холбоонд үндэсний үзэл баримтлалын хэт нөлөөг тэмцэх зорилготой байсан нь Мари орны тэргүүлэгч сэхээтнүүдийг хөнөөхөд хүргэсэн, жишээлбэл Сергей Чавайн, Олык Ипай болон бусад багш, эрдэмтэд, уран бүтээлчид, шашны болон нийгмийн удирдагчдыг хөнөөсөн. ===Орчин үе буюу ОХУ=== [[File:Марий онаен-влак.jpg|thumb|Мари бөө шүтлэгтэй хүмүүс]] ЗСБНХУ-ын уналтаас хойш шинэ байгуулагдсан Мари Эл улс нь мари соёл, хэлний сэргэлтийг сэргээх гэж үзсэн. Гэвч 2001 онд Леонид Маркеловыг улсын тэргүүнээр томилсноор Мари Эл улсын засгийн газар бүс нутагт оросжуулалтын хатуу бодлого явуулж эхэлсэн. Ёшкар-Ола хотын Мари үндэсний театрын Василий Пектевийн хэлснээр, "[Маркелов] Мари хүмүүсийг үзэн яддаг байсан". Тэрбээр мари хэл нь одоо тосгон эсвэл сургуулиудад заагддаггүй, мөн Мари Эл улс "одоогийн байдлаар нэрийн хуудас дээр л үндэстний Бүгд Найрамдах Улс хэвээр байна. Бид ердөө л нэгэн бүс нутаг болсон" гэж тэмдэглэжээ. 2005 онд Европын Комисс мари соёлыг дэмжиж, Маркеловын дахин томилогдсонтой санал нийлэхгүй байсан, мөн мари үндэстний эсрэг байр суурьтай сөрөг хүчин, сэтгүүлчид, засгийн газрын албан тушаалтнуудад явуулсан хэлмэгдүүлэлтийн талаарх мэдээллүүдийн талаар санаа зовж байгаагаа илэрхийлсэн. ===Соёл=== Мари соёл нь олон утсан чавхдаст домборыг "кусле" хэмээх нэртэй, мөн "шювр" хэмээх уурын бүрээтэй. Мари хөгжмийн уламжлалд Волга мөрний тухай дуу, мөн Мари хүмүүсийн байгальд, ялангуяа ойн болон солонгоруудад зориулсан шүтлэгийг илэрхийлсэн үгс ордог. ===Генетик=== [[File:PCA and genetic distances of Uralic-speaking populations.png|thumb|Уралын нурууны хүмүүсийн генетикийн ойр байдал]] Мари хүмүүсийн хамгийн түгээмэл Y-хромосомын хаплогрупп буюу эцгийн хромсом нь N бөгөөд энэ нь Уралын хэлтэй ард түмэн, мөн [[Буриадууд]]ад болон [[Саха ястан]]д түгээмэл байдаг ба Зүүн Евразиас гаралтай. 2018 онд Кристиина Тамбетс болон бусад судлаачдын цуглуулсан мэдээллээр, мари эрэгтэйчүүдийн 46.4% нь N-M178 хаплогрупптай бөгөөд 8.2% нь N-P43 дэд кластаар хамаарна. R1a нь мари хүмүүсийн хоёр дахь хамгийн түгээмэл Y-ДНХ хаплогрупп бөгөөд тэдний 22.7% нь энэ хаплогрупптай байдаг. 2002 онд Ижил-Уралын бүс нутагт mtDNA хаплогруппийн судалгаагаар мари хүмүүсийн 40% нь H хаплогрупптай гэж тогтоогдсон. Мөн дөрвөн хүн тутмын нэг нь U хаплогрупптай бөгөөд 14% нь U5 дэд класт, ойролцоогоор 10% нь U4 хаплогрупптай байдаг. Аутосомал буюу угсаатны холилдооны түвшинд, мари хүмүүс нь Европ дахь үндэстнүүдээс Сибирийн гарал өндөртэй гэж онцлогтой. Тамбетс болон бусад судлаачид тэдний гарал үүслийн 35% нь [[Сибирь|Сибир]]ийн [[Нганасан ястан]]тай төстэй бүрэлдхүүнтэй гэж үзжээ. Энэ нь Уралын хэлтэй бүлгүүдийн хувьд нийтлэг буюу энгийн үзүүлэлт юм. ==Холбоосууд== cpk6ljkngrbryoj3agj9cl0mtaa6jrz 0 137991 855174 802347 2026-04-30T10:40:11Z Zorigt 49 855174 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bridge-suspension.svg|thumb|288x288px|Дүүжин гүүр]] '''Дүүжин гүүр''' гэдэг нь үндсэн тулгуур бүтэц нь уян хатан элементүүдээр (кабель, олс, гинж болон бусад) дүүжилж хийгдсэн бөгөөд явах зам нь хөндий байдаг гүүр юм. Энэ төрлийн гүүрний орчин үеийн анхны жишээ болох загваруудыг 1800-аад оны эхээр барьж эхэлсэн юм. Дүүжин гүүрийг завсрын олон тулгуур суурилуулах боломжгүй эсвэл аюултай үед (жишээлбэл, усан онгоцоор зорчих газруудад) хамгийн ихээр ашигладаг. Энэ төрлийн гүүрнүүд нь маш сайхан харагддаг, хамгийн алдартай жишээнүүдийн нэг бол Сан-Францискогийн булангийн үүдэнд байрладаг [[Голден Гэйт гүүр|Алтан хаалганы гүүр]] юм. == Дэлхийн хамгийн урт дүүжин гүүрнүүд == [[Файл:Akashi-kaikyo bridge3.jpg|thumb|282x282px|Акаши-Кайкёо гүүр, Япон]] Гүүрний уртаар дараалал: (1000 м-ээс дээш урттай гүүрнүүд) # [[Чанаккале гүүр]], Турк. 2023 м урт, 2022 онд барьсан. # [[Акаши-Кайкё гүүр]], Япон. 1991 м урт, 1998 онд барьсан. # Сихоумэнь гүүр, Хятад. 1650 м урт, 2009 онд барьсан. # Том Бельт гүүр, Дани. 1624 м урт, 1998 онд барьсан. # Ли Сунсин гүүр, БНСУ. 1545 м урт, 2012 онд барьсан. # Жуньян гүүр, Хятад. 1490 м урт, 2005 онд барьсан # Хамбер гүүр, Англи. 1410 м урт, 1981 онд барьсан (1981-1998 онд хамгийн урт байсан).[[Файл:1915 Çanakkale Bridge 20220327.jpg|thumb|279x279px|Чанаккале гүүр,Турк.]] # Султан Селимийн гүүр, Турк. 1408 м урт, 2016 онд барьсан (хамгийн өргөн гүүр гэж тооцогддог). # Цянъинь гүүр, Хятад, Хөх мөрөн. 1385 м урт, 1997 онд барьсан. # Цин Ма гүүр, Хонконг. 1377 м урт, 1997 онд барьсан (төмөр зам болон метроны замтай). # Верразано гүүр, АНУ. 1298 м урт, 1964 онд барьсан (1964 -1981 хамгийн том байсан). # [[Голден Гэйт гүүр|Алтан хаалга гүүр]], АНУ. 1280 м урт, 1937 онд барьсан (1937-1964 онд хамгийн урт байсан). # Хёгакустенбрун гүүр, Швед. 1210 м урт, 1997 онд барьсан. # Макинак гүүр, АНУ. 1158 м урт, 1958 онд барьсан. # Минами Бисан-Сэто гүүр, Япон. 1118 м урт, 1988 барьсан. # Султан Мехмед Фатихын гүүр, Турк. 1090 м урт, 1988 онд барьсан. # Босфорын гүүр, Турк. 1074 м урт, 1973 онд барьсан. # Жорж Вашингтоны гүүр, АНУ. 1067 м урт, 1931 онд барьсан (1931-1937 хамгийн урт байсан). # Күрүшима-3 гүүр, Япон. 1030 м урт, 1999 онд барьсан. # Күрүшима-2 гүүр, Япон. 1020 м урт, 1999.онд барьсан # 4-р сарын 25-ны нэрэмжит гүүр, Португал. 1013 м урт, 1966 онд барьсан. [[Ангилал:Гүүр]] exzk0fkkhcau3gk2dsgwutepb2mmv6l 855175 855174 2026-04-30T10:40:45Z Zorigt 49 855175 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bridge-suspension.svg|thumb|288x288px|Дүүжин гүүр]] '''Дүүжин гүүр''' гэдэг нь үндсэн тулгуур бүтэц нь уян хатан элементүүдээр (кабель, олс, гинж болон бусад) дүүжилж хийгдсэн бөгөөд явах зам нь хөндий байдаг гүүр юм. Энэ төрлийн гүүрний орчин үеийн анхны жишээ болох загваруудыг 1800-аад оны эхээр барьж эхэлсэн юм. Дүүжин гүүрийг завсрын олон тулгуур суурилуулах боломжгүй эсвэл аюултай үед (жишээлбэл, усан онгоцоор зорчих газруудад) хамгийн ихээр ашигладаг. Энэ төрлийн гүүрнүүд нь маш сайхан харагддаг, хамгийн алдартай жишээнүүдийн нэг бол Сан-Францискогийн булангийн үүдэнд байрладаг [[Голден Гэйт гүүр|Алтан хаалганы гүүр]] юм. == Дэлхийн хамгийн урт дүүжин гүүрнүүд == [[Файл:Akashi-kaikyo bridge3.jpg|thumb|282x282px|Акаши-Кайкёо гүүр, Япон]] Гүүрний уртаар дараалал: (1000 м-ээс дээш урттай гүүрнүүд) # [[Чанаккале гүүр]], Турк. 2023 м урт, 2022 онд барьсан. # [[Акаши-Кайкё гүүр]], Япон. 1991 м урт, 1998 онд барьсан. # Сихоумэнь гүүр, Хятад. 1650 м урт, 2009 онд барьсан. # Том Бельт гүүр, Дани. 1624 м урт, 1998 онд барьсан. # Ли Сунсин гүүр, БНСУ. 1545 м урт, 2012 онд барьсан. # Жуньян гүүр, Хятад. 1490 м урт, 2005 онд барьсан # Хамбер гүүр, Англи. 1410 м урт, 1981 онд барьсан (1981-1998 онд хамгийн урт байсан).[[Файл:1915 Çanakkale Bridge 20220327.jpg|thumb|279x279px|Чанаккале гүүр,Турк.]] # Султан Селимийн гүүр, Турк. 1408 м урт, 2016 онд барьсан (хамгийн өргөн гүүр гэж тооцогддог). # Цянъинь гүүр, Хятад, Хөх мөрөн. 1385 м урт, 1997 онд барьсан. # Цин Ма гүүр, Хонконг. 1377 м урт, 1997 онд барьсан (төмөр зам болон метроны замтай). # Верразано гүүр, АНУ. 1298 м урт, 1964 онд барьсан (1964 -1981 хамгийн том байсан). # [[Голден Гэйт гүүр|Алтан хаалга гүүр]], АНУ. 1280 м урт, 1937 онд барьсан (1937-1964 онд хамгийн урт байсан). # Хёгакустенбрун гүүр, Швед. 1210 м урт, 1997 онд барьсан. # Макинак гүүр, АНУ. 1158 м урт, 1958 онд барьсан. # Минами Бисан-Сэто гүүр, Япон. 1118 м урт, 1988 барьсан. # Султан Мехмед Фатихын гүүр, Турк. 1090 м урт, 1988 онд барьсан. # Босфорын гүүр, Турк. 1074 м урт, 1973 онд барьсан. # Жорж Вашингтоны гүүр, АНУ. 1067 м урт, 1931 онд барьсан (1931-1937 хамгийн урт байсан). # Күрүшима-3 гүүр, Япон. 1030 м урт, 1999 онд барьсан. # Күрүшима-2 гүүр, Япон. 1020 м урт, 1999.онд барьсан # 4-р сарын 25-ны нэрэмжит гүүр, Португал. 1013 м урт, 1966 онд барьсан. [[Ангилал:Дүүжин гүүр| ]] j2ti6y23q27pjt0mrwzgn83gv5a45nq 0 139215 855168 827151 2026-04-30T10:16:34Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855168 wikitext text/x-wiki {{Short description|Казахстаны Кызылорда мужийн хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Кызылорда | settlement_type = [[Казахстаны хотын жагсаалт|Хот]] | native_name = {{nativename|kk|Қызылорда / Qyzylorda}} | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center |image1 = Мечеть Айтбая, Кызылорда, 2009.jpg |caption1 = 1878 онд баригдсан Айтбай сүм |image2 = Syr Darya.jpg |caption2 = [[Сырдарья]] |image3 = Qyzylorda station.jpg |caption3 = Гол галт тэрэгний буудал }} | image_caption = | image_flag = | image_seal = Kyzylorda city seal.png | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Казахстан | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = 280 | pushpin_map_caption = Казахстан дахь байршил | coordinates = {{Coord|44|51|0|N|65|31|0|E|region:KZ-KZY_type:city(355,000)|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{KAZ}} | subdivision_type1 = [[Казахстаны мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Кызылорда муж]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1820 | established_title2 = Хотын статус | established_date2 = 1867 | government_type = | leader_title = Аким <small>([[хотын дарга]])</small> | leader_name = Нуржан Ахатов<ref>{{cite web|url=https://informburo.kz/novosti/novogo-akima-naznacili-v-kyzylorde|title=Нового акима назначили в Кызылорде|language=ru|publisher=inform.kz|date=2024-08-28|access-date=|archive-date=2025-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20250708173843/https://informburo.kz/novosti/novogo-akima-naznacili-v-kyzylorde|url-status=dead}}</ref> | area_magnitude = | area_total_km2 = 2400 | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = 128 | elevation_ft = | population_total = 354800 | population_as_of = 2019 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_urban = | population_metro = | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = 120001–120018 | area_code = +7 7242 | registration_plate = N эсвэл 11 | footnotes = | timezone = UTC+5 | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | website = {{URL|https://www.kyzylorda.gov.kz/}} }} '''Кызылорда́''' ([[Казах хэл|каз]]. ''Қызылорда / Qyzylorda''; орчуулга. ''Улаан нийслэл'', 1867 оноос өмнө ''Ак-Мешить'' ([[Казах хэл|каз]]. ''Ақ-Мешіт''), 1867—1925 онуудад ''Перо́вск'', 1925—1997 онуудад ''Кзыл-Орда'') — Казахстаны хот, Кызылорда мужийн засаг захиргааны төв. Хотын хүн ам нь 2023 оны байдлаар 315,550 байсан бөгөөд хотын захиргаанд харьяалагдах нутаг дэвсгэрт орших зэргэлдээ суурин, тосгонтой нийлээд 354,793 хүн амьдардаг байна. Энэ хот нь 1820 онд [[Кокандын хант улс|Кокандын хант улсын]] Ак-Мечет цайз, бусад эх сурвалжийн дагуу 1817 онд Камыскала суурингийн суурин дээр Коканд ханы Акмечет бэхлэлт хэлбэрээр байгуулагдсан. Казахстан улсын нийслэл [[Астана]] хотоос баруун өмнө зүгт 830 км зайд [[Сырдарья]] мөрний эрэг дээр оршдог. Төмөр замын буудал, нисэх онгоцны буудалтай. Хотын захиргаа нь Тасбогет, Белкол, Кызылжарма тосгоныг мөн хариуцдаг. 1925-1927 онд Зөвлөлт Орос улсын бүрэлдэхүүнд байсан Зөвлөлт Казах Автономит улсын нийслэл байсан. == Хүн ам == {| class="wikitable" ! colspan="9" |Кызылорда хотыг хүн ам |- !1897 !1959 !1970 !1979 !1989 !1991 !1999 !2004 !2005 |- |5058 |'''↗'''65 902 |'''↗'''122 373 |'''↗'''156 128 |'''↘'''151 791 |'''↗'''158 200 |'''↘'''157 364 |'''↗'''157 719 |'''↗'''158 592 |- !2006 !2007 !2008 !2009 !2010 !2011 !2012 !2013 !2014 |- |'''↗'''161 539 |'''↗'''164 103 |'''↗'''166 818 |'''↗'''188 682 |'''↗'''193 106 |'''↗'''198 389 |'''↗'''201 719 |'''↗'''207 721 |'''↗'''212 918 |- !2015 !2016 !2017 !2018 !2019 !2020 !2023 ! ! |- |'''↗'''219 967 |'''↗'''227 460 |'''↗'''235 355 |'''↗'''236 115 |'''↗'''239 070 |'''↗'''242 462 |315 550 | | |} ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Казахстаны суурин]] [[Ангилал:Кызылорда мужийн суурин]] [[Ангилал:1820 онд байгуулагдсан]] rc4ijuq97jewvj8abt6ses279pnvh0b 0 143234 855152 852951 2026-04-30T08:38:40Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855152 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын төрийн албан хаагч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Зэнээмядарын Батбаяр | image = Zeneemyadar Batbayar.jpg | office = Усны газрын дарга | term1 = 2005–2012<br />2024–одоо | order2 = Монгол Улсаас Унгар Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд | term_start2 = 2016 | term_end2 = 2021 | birth_date = {{Birth date|1974|02|19}} | birth_place = [[Алтай (хот)|Алтай, Говь-Алтай]], Монгол | alma_mater = [[Будапештын их сургууль]](ELTE) | profession = Хуульч }} '''Зэнээмядарын Батбаяр''' нь 2024 оноос хойш Монгол Улсын Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг Усны газрын даргаар ажиллаж байгаа төрийн албан хаагч бөгөөд Монгол Улсын усны нөөцийн менежмент, ундны усны чанар, байгаль орчныг хамгаалах чиглэлээр идэвхтэй ажилладаг нэгэн юм. == Боловсрол == З.Батбаяр нь 1974 оны хоёрдугаар сарын 19-нд [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай аймгийн]] Алтай хотод төрсөн. Тэрээр 1982-1992 онд Улаанбаатар хотын 1-р дунд сургуульд бүрэн боловсрол эзэмшиж, 1992-1993 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС-]]<nowiki/>ийн Хууль зүйн факультетэд суралцсан. 1993-1994 онд Будапешт хотын хэлний бэлтгэлийн сургуульд, 1994-1999 онд Өтвөш Лорандын их сургуулийн Хууль зүйн факультетэд суралцан боловсролын докторын зэрэг хамгаалсан.<ref>{{Cite web |title=ELTE-sek messzi földről - dr. Batbayar Zeneemyadar {{!}} ELTE Alumni l Online Platform |url=https://www.alumni.elte.hu/hu/article/elte-sek-messzi-foldrol-dr-batbayar-zeneemyadar/16/09/2021/1226 |access-date=2025-10-28 |website=ELTE Alumni |language=hu }}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Дараа нь 2003-2004 онд Улаанбаатар хотод Маастрихтийн их сургуулийн MBA дээд курсийг дүүргэсэн. == Карьер == * '''1999–2003 онд''' “Номин холдинг” ХХК -ийн хуулийн зөвлөх * '''2003–2005''' '''онд''' УИД ХК-ийн гүйцэтгэх захирал * '''2005-2012 онд''' ЗГ-ын хэрэгжүүлэгч агентлаг Усны газрын орлогч дарга * '''2012–2014 онд''' Монгол Улсын Сангийн сайдын зөвлөх * '''2013–2016 онд''' Монгол улс дахь парламентад суудал бүхий намын гадаад асуудал хариуцсан нарийн бичгийн дарга * '''2016–2021''' '''онд''' Монгол Улсаас Унгар Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Дөрвөн Элчин сайдыг шинээр томилов |url=https://gogo.mn/r/178447?i= |access-date=2025-10-28 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> * '''2022–2023''' '''онд''' Шихихутуг их сургуулийн судалгааны багийн ахлагч<ref>{{Cite web |title=Эрдмийн зөвлөл |url=https://shu.edu.mn/%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%BB/%D1%8D%D1%80%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%BB/ |access-date=2025-10-28 |website=Шихихутуг Их Сургууль |language=mn-MN}}</ref> * '''2024 оноос өнөөг хүртэл''' – [[Усны газар|ЗГ-ын хэрэгжүүлэгч агентлаг Усны газрын]] дарга<ref>{{Cite web |date=2023-08-22 |title=Усны агентлагийг З.Батбаяр удирдахаар боллоо |url=https://www.polit.mn/a/102214 |access-date=2025-10-28 |website=www.polit.mn |language=en}}</ref> == Ишлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Маастрихт Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Унгар дахь элчин сайд]] [[Ангилал:Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:ELTE]] c2kv21lqsl49kjnv13iecj1m4pcsqtu 0 145391 855022 850070 2026-04-30T00:36:02Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855022 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компани | name = Kueez | logo = | logo_caption = | logo_upright = | logo_alt = | type = [[Хувийн компани]] | industry = Онлайн медиа, [[Зар сурталчилгааны технологи]] (Ad-tech) | predecessor = | founded = 2015 он (2016 онд үйл ажиллагаа эхэлсэн) | founder = Ори Менди, Даниэль Тони, Ор Катзнелсон, Шахаф Кимхи | defunct = | fate = | successor = | hq_location_city = [[Тель-Авив]] | hq_location_country = [[Израиль]] | area_served = Дэлхий даяар | key_people = Ори Менди (Гүйцэтгэх захирал)<br />Шахаф Кимхи (Үйл ажиллагаа хариуцсан захирал)<br />Зив Мишан (Орлого хариуцсан захирал) | products = KueezRTB (SSP), Гүйцэтгэлд суурилсан маркетингийн платформ | owner = | num_employees = | num_employees_year = | parent = | website = {{URL|https://weare.kueez.com/}} | footnotes = <ref name="crunchbase">{{Cite web |url=https://www.crunchbase.com/organization/kueez-entertainment |title=Kueez Profile on Crunchbase}}</ref> }} '''Kueez''' нь үзэгчдийг татах болон онлайн сурталчилгааг үр ашигтайгаар мөнгөжүүлэх чиглэлээр ажилладаг олон улсын зар сурталчилгааны технологийн (Ad-tech) компани юм. Анх сошиал медиа контент бүтээгч чиглэлээр үйл ажиллагаагаа эхэлж байсан бол өдгөө технологийн платформ болон өргөжиж, вэбсайт эзэмшигчдэд (нийтлэгч) орлогоо нэмэгдүүлэх, сурталчилгаа захиалагчдад зөв хэрэглэгчдээ олоход тусалдаг. == Түүх == Kueez-ийг 2016 онд Ори Менди, Даниэль Тони, Ор Катзнелсон нар үүсгэн байгуулсан бөгөөд 2017 онд Шахаф Кимхи нэгдсэн байна. Анх хүмүүсийн дунд хурдан тархдаг (viral) контент бүтээхэд анхаарч байсан бөгөөд дата мэдээлэлд суурилсан шийдвэр гаргах дотоод системүүдийг хөгжүүлсэн нь одоогийн технологийн суурь болжээ.<ref>{{Cite web |url=https://www.crunchbase.com/organization/kueez-entertainment |website=crunchbase |title=Kueez Entertainment - Crunchbase Profile}}</ref> 2022 онд "Globes" сэтгүүлээс Kueez-ийг Израилийн хамгийн хурдан өсөлттэй хувийн компаниудын нэгээр нэрлэсэн.<ref name="globes">{{Cite web |url=https://www.globes.co.il/news/article.aspx?did=1001431506 |title=Israel's fastest-growing companies 2022 |publisher=Globes}}</ref> == Үйл ажиллагаа болон Бүтээгдэхүүн == Компани нь үндсэн хоёр төрлийн технологийн багц санал болгодог:<ref>{{Cite web |url=https://developers.google.com/static/google-ads/api/download/kueez-api-case-study.pdf |title=Kueez Google Ads API Case Study}}</ref> Энэхүү систем нь вэбсайт эзэмшигчдэд зориулсан нийлүүлэлтийн талын платформ (SSP) юм. Энэ нь хиймэл оюун ухаан ашиглан сурталчилгааны талбайг хамгийн оновчтой үнээр зарахад тусалдаг. KueezRTB нь дэлхий даяар 15,000 гаруй вэбсайттай хамтран ажиллаж, сар бүр таван их наяд гаруй сурталчилгааны хүсэлтийг боловсруулдаг. Britannica, Wikihow, Yahoo зэрэг томоохон компаниуд тэдний технологийг ашигладаг. Сурталчилгаа захиалагчдад зориулсан энэхүү платформ нь дараах боломжуудыг олгодог:<ref>{{Cite web |url=https://developer.x.com/en/blog/success-stories/kueez-accelerates-publisher-growth |title=Kueez accelerates publisher growth on X }}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''AI Content Creation:''' Хиймэл оюун ухаан ашиглан сурталчилгааны эх бэлтгэх. * '''Campaign Management:''' Олон сувгаар сурталчилгааг нэг доороос удирдах. * '''AI Optimization:''' Сурталчилгааны үр дүнг автоматаар сайжруулах "AI Optimal" загвар. == Технологийн онцлог == 2025 оноос эхлэн Kueez нь "күүки" (third-party cookies) ашиглахгүйгээр хэрэглэгчийн сонирхолд тулгуурласан сурталчилгаа харуулах анхдагч өгөгдлийн (first-party signals) технологийг нэвтрүүлсэн. Энэ нь хэрэглэгчийн хувийн нууцыг хамгаалахын зэрэгцээ сурталчилгааг оновчтой хүргэх давуу талтай.<ref>{{Cite web |url=https://www.facebook.com/business/news/kueez-scaled-partnerships-meta-marketing-api |title=Kueez Scaled Partnerships with Meta Marketing API}}</ref> == Эх сурвалж == {{reflist}} [[Ангилал:Зар сурталчилгааны технологи]] [[Ангилал:Израилийн технологийн компаниуд]] [[Ангилал:2015 онд байгуулагдсан компаниуд]] iitfr22ndd2m39pifjjza9dcx47kxkz 3 145466 855149 853585 2026-04-30T08:13:12Z HorseBro the hemionus 100126 855149 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 900px; border: 1px solid black; font-size: 14px; line-height: 20px;"><!-- main container (width must match image width below) --><!-- -->[[File:Along the Ili River, Yining, Xinjiang 2020-10-03.jpg|900x450 px]]<!-- background image --> <div style="position: absolute; top: 0; width: 100%; height: 100%;"><!-- overlay block --> <div style="text-align: center; font-family: Times, serif;"><!-- header --> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.15em;"><!-- Motto --> ''[[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]]-ын Talk хуудсанд тавтай морилно уу! Би алдаа гаргасан байх магадлалтай бөгөөд, энэ нь ноцтой байх магадлал өндөр тул, та энд байгаа гэж би таамаглаж байна.''<br/> <small>{{flatlist| [[en:English Wikipedia|<span style="color:#000">English Wikipedia</span>]]: * [[en:User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Talk</span>]] <!--* Best work: [[en:Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#2</span>]]--> * Projects: [[en:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Dzungar conquest of Tibet|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[en:Wikipedia:Administrators' noticeboard/IncidentArchive1208#Large-scale copyright violations|<span style="color:#000">First Block</span>]] * [[en:Wikipedia:Sockpuppet investigations/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Second Block</span>]] * [[en:User contributions for HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Contributions</span>]] </small> }}</small> <small>{{flatlist| [[Монгол Википедиа|<span style="color:#000">Mongolian Wikipedia</span>]]: * [[User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хэрэглэгчийн яриа</span>]] * Бахархалтай хувь нэмэр: [[Зүүнгарын Хаант Улс|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|<span style="color:#000">#2</span>]], [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|<span style="color:#000">#3</span>]], [[Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт|<span style="color:#000">#4</span>]], [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|<span style="color:#000">#5</span>]] * Ажиллах нийтлэлүүд: [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Галдан бошигт хаан|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[Тусгай:Contributions/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хувь нэмэр</span>]] </small> <small> {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дөрвөдүүд өвөг дээдсийнхээ нутаг дэвсгэр Эрчис голын эрэг дээрх газрыг эргүүлэн авах болтугай! {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>Ойрадуудаас: Хойд, Дөрвөд, Торгууд, Өөлд, Хошууд, болон эрх баригч Цорос овгууд маань алдагдсан Зүүнгар нутгаа эргүүлэн авч, Ойрад Холбооны дор нэгдэж, бидний хүчирхэг байдалд дахин оруулах болтугай!</small> }} <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 9000px; border: none; line-height: 20px;"> [[File:{{random item|Renat map.jpg|Ili river.jpg|Ойратские воины.png|Larch in the valley of the river yustid 01.jpg|20150731181155zq 03.jpg|Dzungar cavalry of Amursana, in the Battle of Khorgos against Qing China (1758).png|Aleksander Orłowski - Jeźdźcy tatarscy.jpg|Battle of Oroi-Jalatu.jpg|Central Tian Shan mountains.jpg|Irtysh River landscape in the Burqin 02.jpg|Tent of a Kalmuk Princess - Ainsworth William Francis - 1870.jpg|Crossing the Berezina River, by Peter von Hess.jpg|Print of Kalmyks.jpg|Tianchi Lake.jpg|Kol-Tor 2022.jpg|Oirat Caravan.jpg|Kalmykia 1720.jpg|Chine et Asie centrale. 13, Tentes mongoles - (mission) Bonin ; (photogr. Charles Eudes Bonin) ; (photogr. reprod. par) Molteni (pour la conférence donnée par) Bonin - btv1b53258639m.jpg|Banner of the Dzungar Khanate.png|Калмыцкая молельня.jpg|Kalmyk warriors.jpg|Army of Dawachi at Gädän-Ola.jpg|Genghis khan trve satan 333 sinistet tuff sigma male aura.png|Tolbonuur 02.jpg|'The Lifting of the Siege of the Black River (Khara-Usu)' ('La Levée du Siège de la Rivière Noire -Khara-Usu-').jpg|Mural at Samye Monastery, Tibet, showing the 5th Dalai Lama flanked by Gushri Khan and Sonam Chopel, aka Rapten.jpg|Калмыцкий лама. 1869-1870.jpg}}|300px]] </small> </div> </div> </div><!-- end links --> </div><!-- end header --> <div style="position: absolute; bottom: 0; border: none; color: white; text-align: center;"> </div> </div><!-- end overlay block --> </div><!-- end main container --> __NOTOC__ == Түүхчид нэгэнт нэрлэсэн нэршил өөрчилсөн тухай == Хасаг гэдэг үг нь Монгол хэлний Их тайлбар толь бичигт "Хасаг-Монголын баруун хэсгийн зарим нутаг, Казахстан улсад амьдардаг Алтай язгуурын түрэг хэлний бүлгийн хүмүүс." гэж тайлбарласан байна. Яагаад "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэснийг "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрчлөх үндэслэл юу байна вэ?. Оросын эрдэмтэн, монгол судлаач И.Я.Златкины 1964 онд хэвлэгдсэн “Зүүнгарын хаант улсын түүх“ номонд “. . "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэж , мөн Казахстаны түүхч Р.Темиргалиев адил хэлбэрээр өөрийн бүтээлд тусгасан. Түүхийг эрдэмтэд ингэж нэрлэж бичиж байхад ямар нэг үндэслэлгүй "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрийн дураар солихоо боль. хийсэн засваруудаа буцаана уу [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 00:03, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) :Амар мэнд, нэршил яг шууд англи хэлээс орчуулагдсан бөгөөд, Kazakh-Dzungar Wars гэсэн байдаг. Хэлэлтгүй бас Златкин-аас илүү их ном судар хэрэгтэй. Р.Темигралиев бол ямарч найдвартай эх сурвалж болгох номгүй. [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|яриа]]) 00:35, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) ::ЭХ ТҮҮХЭЭ ХАЙРЛА [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 03:06, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) 2rwya0e6q1s3dwgdo7ptreeo3nk3df3 855150 855149 2026-04-30T08:14:41Z HorseBro the hemionus 100126 855150 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 900px; border: 1px solid black; font-size: 14px; line-height: 20px;"><!-- main container (width must match image width below) --><!-- -->[[File:Along the Ili River, Yining, Xinjiang 2020-10-03.jpg|900x450 px]]<!-- background image --> <div style="position: absolute; top: 0; width: 100%; height: 100%;"><!-- overlay block --> <div style="text-align: center; font-family: Times, serif;"><!-- header --> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.15em;"><!-- Motto --> ''[[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]]-ын Talk хуудсанд тавтай морилно уу! Би алдаа гаргасан байх магадлалтай бөгөөд, энэ нь ноцтой байх магадлал өндөр тул, та энд байгаа гэж би таамаглаж байна.''<br/> <small>{{flatlist| [[en:English Wikipedia|<span style="color:#000">English Wikipedia</span>]]: * [[en:User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Talk</span>]] <!--* Best work: [[en:Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#2</span>]]--> * Projects: [[en:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Dzungar conquest of Tibet|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[en:Wikipedia:Administrators' noticeboard/IncidentArchive1208#Large-scale copyright violations|<span style="color:#000">First Block</span>]] * [[en:Wikipedia:Sockpuppet investigations/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Second Block</span>]] * [[en:User contributions for HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Contributions</span>]] </small> }}</small> <small>{{flatlist| [[Монгол Википедиа|<span style="color:#000">Mongolian Wikipedia</span>]]: * [[User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хэрэглэгчийн яриа</span>]] * Бахархалтай хувь нэмэр: [[Зүүнгарын Хаант Улс|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|<span style="color:#000">#2</span>]], [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|<span style="color:#000">#3</span>]], [[Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт|<span style="color:#000">#4</span>]], [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|<span style="color:#000">#5</span>]], [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|<span style="color:#000">#6</span>]] * Ажиллах нийтлэлүүд: [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Галдан бошигт хаан|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[Тусгай:Contributions/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хувь нэмэр</span>]] </small> <small> {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дөрвөдүүд өвөг дээдсийнхээ нутаг дэвсгэр Эрчис голын эрэг дээрх газрыг эргүүлэн авах болтугай! {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>Ойрадуудаас: Хойд, Дөрвөд, Торгууд, Өөлд, Хошууд, болон эрх баригч Цорос овгууд маань алдагдсан Зүүнгар нутгаа эргүүлэн авч, Ойрад Холбооны дор нэгдэж, бидний хүчирхэг байдалд дахин оруулах болтугай!</small> }} <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 9000px; border: none; line-height: 20px;"> [[File:{{random item|Renat map.jpg|Ili river.jpg|Ойратские воины.png|Larch in the valley of the river yustid 01.jpg|20150731181155zq 03.jpg|Dzungar cavalry of Amursana, in the Battle of Khorgos against Qing China (1758).png|Aleksander Orłowski - Jeźdźcy tatarscy.jpg|Battle of Oroi-Jalatu.jpg|Central Tian Shan mountains.jpg|Irtysh River landscape in the Burqin 02.jpg|Tent of a Kalmuk Princess - Ainsworth William Francis - 1870.jpg|Crossing the Berezina River, by Peter von Hess.jpg|Print of Kalmyks.jpg|Tianchi Lake.jpg|Kol-Tor 2022.jpg|Oirat Caravan.jpg|Kalmykia 1720.jpg|Chine et Asie centrale. 13, Tentes mongoles - (mission) Bonin ; (photogr. Charles Eudes Bonin) ; (photogr. reprod. par) Molteni (pour la conférence donnée par) Bonin - btv1b53258639m.jpg|Banner of the Dzungar Khanate.png|Калмыцкая молельня.jpg|Kalmyk warriors.jpg|Army of Dawachi at Gädän-Ola.jpg|Genghis khan trve satan 333 sinistet tuff sigma male aura.png|Tolbonuur 02.jpg|'The Lifting of the Siege of the Black River (Khara-Usu)' ('La Levée du Siège de la Rivière Noire -Khara-Usu-').jpg|Mural at Samye Monastery, Tibet, showing the 5th Dalai Lama flanked by Gushri Khan and Sonam Chopel, aka Rapten.jpg|Калмыцкий лама. 1869-1870.jpg}}|300px]] </small> </div> </div> </div><!-- end links --> </div><!-- end header --> <div style="position: absolute; bottom: 0; border: none; color: white; text-align: center;"> </div> </div><!-- end overlay block --> </div><!-- end main container --> __NOTOC__ == Түүхчид нэгэнт нэрлэсэн нэршил өөрчилсөн тухай == Хасаг гэдэг үг нь Монгол хэлний Их тайлбар толь бичигт "Хасаг-Монголын баруун хэсгийн зарим нутаг, Казахстан улсад амьдардаг Алтай язгуурын түрэг хэлний бүлгийн хүмүүс." гэж тайлбарласан байна. Яагаад "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэснийг "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрчлөх үндэслэл юу байна вэ?. Оросын эрдэмтэн, монгол судлаач И.Я.Златкины 1964 онд хэвлэгдсэн “Зүүнгарын хаант улсын түүх“ номонд “. . "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэж , мөн Казахстаны түүхч Р.Темиргалиев адил хэлбэрээр өөрийн бүтээлд тусгасан. Түүхийг эрдэмтэд ингэж нэрлэж бичиж байхад ямар нэг үндэслэлгүй "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрийн дураар солихоо боль. хийсэн засваруудаа буцаана уу [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 00:03, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) :Амар мэнд, нэршил яг шууд англи хэлээс орчуулагдсан бөгөөд, Kazakh-Dzungar Wars гэсэн байдаг. Хэлэлтгүй бас Златкин-аас илүү их ном судар хэрэгтэй. Р.Темигралиев бол ямарч найдвартай эх сурвалж болгох номгүй. [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|яриа]]) 00:35, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) ::ЭХ ТҮҮХЭЭ ХАЙРЛА [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 03:06, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) lde8266ftjglc8x39mu4jq6nyg9zbet 0 145564 855172 852656 2026-04-30T10:38:54Z Egzs 88168 ymar robot shig bichtsn oguulel ve 855172 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс нам | name = Либертари Нам | colorcode = #ffcb02 | chairperson = Э.Оргил-Эрдэнэ | foundation = 2025 оны 9 сарын 14 | ideology = [[Палео-либертаризм]] | headquarters = [[Улаанбаатар]] | registered = 2026 оны 3 сарын 16 | country = Монголын | abbreviation = ЛН | colors = {{color box|#ffcb02|border=darkgray}} Шар<br>{{color box|black|border=darkgray}} Хар | native_name_lang = mn | membership = 801 | membership_year = 2026 | position = [[Барууны улс төр|Баруун-жигүүр]] | seats1 = {{composition bar|0|126|hex=#ffcb02}} | seats1_title = [[Улсын Их Хурал]] }} '''Либертари Нам''' (Англи хэлээр: Libertarian Party) нь Монгол Улсын анхны баруун жигүүрийн либертари улс төрийн нам юм. Либертари Нам нь хувь хүний эрх чөлөө, хувийн өмчийн дархан баталгаат байдал, чөлөөт зах зээлийн эдийн засаг, хязгаарлагдмал төрийн үзэл санааг дэмждэг улс төрийн байгууллага юм. Тус намын үзэл баримтлал нь улс төрийн барууны чиглэлтэй бөгөөд [[палео-либертари]] зарчимтай нийцдэг гэж тодорхойлдог. == Үзэл санаа == Намын албан ёсны мөрийн хөтөлбөрийн дагуу Монголын Либертари Нам дараах зарчмуудыг дэмждэг: * Хувь хүний эрх чөлөө ба хувийн хариуцлага * Хувийн өмчийн хамгаалалт * Чөлөөт зах зээлийн эдийн засгийн бодлого * Төрийн оролцоог хязгаарлах * Нийгмийн консерватизм буюу уламжлалт үзэл Тус нам нь хувь хүний эрх чөлөө, хувийн хариуцлагыг онцолж, эдийн засаг болон нийгмийн амьдралд төрийн оролцоог хамгийн бага түвшинд байлгахыг эрмэлздэг. == Эдийн засгийн бодлого == Тус нам татварыг бууруулж, эдийн засаг дахь төрийн оролцоог багасгахыг дэмждэг. Тэдний мөрийн хөтөлбөрт дараах саналууд багтдаг: * Орлогын болон аж ахуйн нэгжийн албан татварыг бууруулах * Тусгай зөвшөөрлийг цуцлах * Төрийн өмчит аж ахуйн нэгжүүдийг хувьчлах * Нийгмийн халамжийн хөтөлбөрийг зорилтот бүлэгт хязгаарлах Мөн тус нам зах зээлд илүүдэл мөнгө хэвлэн нийлүүлэхийг эсэргүүцдэг бөгөөд энэ нь худалдан авах чадварыг бууруулж, эдийн засгийн тогтворгүй байдал үүсгэдэг гэж үздэг. == Нийгэм соёлын бодлого == Тус нам нийгэм соёлын уламжлалт байр суурийг баримталдаг. Тэдний мөрийн хөтөлбөрийн дагуу гэрлэлтийг хууль ёсны насанд хүрсэн эрэгтэй, эмэгтэй хоёрын сайн дурын холбоо гэж тодорхойлдог. Мөн хууль бус цагаачлал, масс цагаачлалын эсрэг хатуу бодлогыг дэмжиж, үндэсний уламжлал, түүх, соёл, зан заншил, нийгмийн институцуудыг хадгалан хамгаалахыг онцолдог. == Хууль эрх зүй ба хүний эрх == Тус нам нь амьд явах эрх, өмчийн эрх, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх эрх, хувийн нууцын эрх, шударга шүүхээр шүүлгэх эрх, эвлэлдэн нэгдэх эрх зэрэг суурь эрхүүдийг хамгаалахыг дэмждэг. Мөн хуулийн өмнө эрх тэгш байх зарчмыг чухалчилж, нийгэм, эдийн засгийн албадмал тэгш байдлыг бий болгох бодлогуудыг шүүмжилдэг. == Гадаад бодлого == Монгол Улсын бүрэн эрхт байдал, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хамгаалахыг дэмждэг. Мөн гадаад улсын дотоод хэрэгт үл оролцох зарчмыг баримталж, төвийг сахих байр суурьтай байж, олон улсын зөрчил мөргөлдөөнд оролцохгүй байхыг онцолдог. Үүний зэрэгцээ Монгол Улсын олон тулгуурт, бие даасан гадаад бодлогыг үргэлжлүүлэхийг дэмждэг. == Бусад холбоос == {{Монголын нам}} [[Ангилал:Монголын нам]] [[Ангилал:2025 онд байгуулагдсан]] 1w8fi7lcdnb02zjty261t6pefa9y7sa 10 145844 855127 854461 2026-04-30T07:50:05Z HorseBro the hemionus 100126 HorseBro the hemionus moved page [[Загвар:Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн]] to [[Загвар:Campaignbox Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд]] 854461 wikitext text/x-wiki {{Campaignbox| name = Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн| title = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]| listclass = hlist | list1 = * [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуур]] * [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудан]] * [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлж]] * [[Хамилын тэмцэл|Хамил]] * [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|Төвөд (1717)]] * [[Хар Усны тулалдаан|Хар Ус]] * [[Төвд рүү хийсэн Хятадын экспедиц (1720)|Төвөд (1720)]] * [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуур]] * [[Эрдэнэзуугийн тулалдаан|Эрдэнэ Зуу хийд]] * [[Оройн Жалайтын тулалдаан|Оройн Жалайт]] * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Казахын оролцоо]] * [[Хөрөнгүйн тулалдаан|Хөрөнгүй]] }} av6wrsyrst09scjs4khm95e5nldc22k 855129 855127 2026-04-30T07:51:33Z HorseBro the hemionus 100126 HorseBro the hemionus moved page [[Загвар:Campaignbox Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд]] to [[Загвар:Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн]] over redirect: Би алдаа гаргасан, би шинээр үүсгэх гэж байсан 854461 wikitext text/x-wiki {{Campaignbox| name = Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн| title = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]| listclass = hlist | list1 = * [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуур]] * [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудан]] * [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлж]] * [[Хамилын тэмцэл|Хамил]] * [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|Төвөд (1717)]] * [[Хар Усны тулалдаан|Хар Ус]] * [[Төвд рүү хийсэн Хятадын экспедиц (1720)|Төвөд (1720)]] * [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуур]] * [[Эрдэнэзуугийн тулалдаан|Эрдэнэ Зуу хийд]] * [[Оройн Жалайтын тулалдаан|Оройн Жалайт]] * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Казахын оролцоо]] * [[Хөрөнгүйн тулалдаан|Хөрөнгүй]] }} av6wrsyrst09scjs4khm95e5nldc22k 0 146175 855117 854814 2026-04-30T06:53:44Z HorseBro the hemionus 100126 855117 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} Полтавагийн тулаан (Украйн: Полтавська битва, Швед: Слагет вид Полтава) нь Их Хойд дайны үеэр I Петр хааны удирдлаган дор Оросын хүч болон XII Чарльзын удирдлаган дор Шведийн армийн хооронд болсон шийдвэрлэх тулаан юм. Энэхүү тулаан нь 1709 оны 6-р сарын 27-нд (7-р сарын 8) (Шведийн хуанлийн дагуу 6-р сарын 28) Полтава хотоос (Оросын Хаант улс) 6.5 км зайд болсон юм. Шведийн армийн ялагдал нь дайнд Оросын талд стратегийн эргэлт авчирч, эцэст нь Их Хойд дайнд ялалт байгуулсан юм. 4q1uok7p3hgwgcrl6zch3of5hjhunog 0 146193 855113 854998 2026-04-30T06:47:55Z HorseBro the hemionus 100126 855113 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Дугаржавын Дондов''' нь Монголын цэргийн дарга бөгөөд Халхын сүмийн мөргөлдөөний эхний үед хүч тэнцвэргүй тулаанд амь үрэгдсэн байна. Тэрээр 1902 онд одоогийн Өвөрхангай аймгийн Төгрөг суманд төрсөн. Дондов нь 20 насандаа ЦЕС-д элсэж 1924 онд төгсжээ. Тамсагт салаа сумангийн даргаар 11 жил ажилласан байна. 1936 онд буюу амь үрэгдэх үедээ VI дивизийн XV Морьт хорооны штабын дарга байжээ. Түүнийг цэргийн хүмүүс дотроо онцгой нэгэн байсан гэж хамтрагч нар нь дурссан байдаг. Д.Дондов нь зоримог, шийдэмгий, хийе гэснээ заавал биелүүлдэг зан чанартай хүн байв. {{DEFAULTSORT:Дондов, Дугаржавын}} [[Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Төгрөгийн (Өвөрхангай) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1902 онд төрсөн]] [[Ангилал:1936 онд өнгөрсөн]] 7wcb0h0ok4dv4s53eevapr6z3mel1e6 0 146194 855004 855002 2026-04-29T12:03:30Z HorseBro the hemionus 100126 855004 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | date = 1628–1634 | place = [[Каспийн тэнгис]], Орчин үеийн [[Халимаг]], Орос болон, Зүүн Казахстан | result = Халимагийн ялалт<br> *[[Ногай улс|Ногай улсын]] уналт | territory = Халимагууд [[Ногай улс|Ногай улсыг]] эзлэсэн | combatant1 = [[Халимагийн хант улс]] | combatant2 = [[Ногай улс]] | commander1 = [[Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg]] [[Kho Orluk]]<br>[[Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg]] [[Kho Orluk]]<br>[[Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg]] [[Dalai Batyr]]<br>[[Flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg]] [[Baibagas Khan]]<br> | commander2 = {{Flagicon image|Flag of Nogai El.svg}} [[Kanai-biy]]<br>{{Flagicon image|Flag of Nogai El.svg}} [[Khan Mirza]]{{KIA}}<ref>{{cite book |last=Трепавлов |first=Вадим Винцерович |title=История Ногайской Орды |url=https://royalhouseofsiberia.org/wp-content/uploads/2018/07/%D0%BD%D0%BE.pdf |publisher=Квадрига (серия «Исторические исследования») |year=2018 |page=368 |quote=Meanwhile, the Kalmyks continued their raids and killed Kanai's brother Khan Mirza. }}</ref><br>{{Flagicon image|Flag of Nogai El.svg}} [[Sultanai Murza]]{{Surrendered}}<ref>{{cite book |last=Трепавлов |first=Вадим Винцерович |title=История Ногайской Орды |url=https://royalhouseofsiberia.org/wp-content/uploads/2018/07/%D0%BD%D0%BE.pdf |publisher=Квадрига (серия «Исторические исследования») |year=2018 |page=418-419 |quote=However, all plans collapsed due to the intervention of the Kalmyks. The Taishas came close to the Altyul camps, and the Mirzas had no choice of orientation. Together with the Kalmyk leaders, they began to wander and attack the Great Nogays. At the end of 1628 or the beginning of 1629, Mirza Kulay bin Kasim fled to Bukhara, Sheikh-Muhammad migrated to the south, "to the Shamin sands" Sultanai remained under the rule of the Taishas }}</ref><br>{{Flagicon image|Flag of Nogai El.svg}} [[Besha Begemyshev]]{{POW}}<ref>{{cite book |last=Очирова |first=Нина Гаряева |title=Вестник Калмыцкого института гуманитарных исследований РАН |url=http://kigiran.com/sites/default/files/vestnik_2_2014.pdf |publisher=Калмыцкий научный центр Российской академии наук. |year=2014 |page=20 |quote=In the autumn of 1629, 30 Yedisan-Nogais went to the Kalmyk uluses on Emba and stole 130 horses. A detachment of 50 Kalmyks managed to catch up with them, and during the battle they captured the Nogai Besha Begemyshev. }}</ref> | strength1 = Unknown | strength2 = Unknown | casualties1 = Minimal losses | casualties2 = heavy | casualties3 = 2,500+ Nogai civilians were killed or enslaved during the Kalmyk raid in 1630<ref>{{cite book |last=Тепкеев |first=Владимир Толтаевич |title=Калмыки в Северном Прикаспии во второй трети XVII века |url=http://kigiran.com/sites/default/files/tepkeev_kalmyki.pdf |publisher=Элиста: ЗАОр «НПП „Джангар“», 2012, 378 страниц |year=2012 |page=42 |quote=On December 27, 1630, the Nogai uluses were unexpectedly attacked by the Kalmyks, and the uluses of Prince Kanai and his nephew suffered great losses. According to the Astrakhan authorities, their losses amounted to 400 people killed and 80 captured, a lot of property and livestock was captured - 21 thousand horses, 30 bulls and 100 sheep. The family of Mirza Kel-Mukhammed Urmametev lost a thousand of their "best people" killed, not counting the commoners. Mirzas Aley and Sheydyak lost half of their uluses as a result of the Kalmyk raid. }}</ref><br>40,000 Nogai civilians were enslaved during the crossing of the [[Yaik]]<ref>{{cite book |last=Трепавлов |first=Вадим Винцерович |title=История Ногайской Орды |url=https://royalhouseofsiberia.org/wp-content/uploads/2018/07/%D0%BD%D0%BE.pdf |publisher=Квадрига (серия «Исторические исследования») |year=2018 |page=371 |quote=In 1628 he crossed the Yaik and attacked the Great Nogai Horde. Forty thousand of its inhabitants fell into his power. }}</ref> | conflict = Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал | partof = Халимаг–Ногайн дайнууд }} '''The''' '''Nogai-Kalmyk War''' was a conflict between the [[Nogai Horde|Big Nogai Horde]] and the [[Kalmyk Khanate]] in 1628–1634 ==Reflist== {{Reflist}} 78iecrce4bh7vomtwtq214dsi2spgck 855009 855004 2026-04-29T12:28:45Z HorseBro the hemionus 100126 855009 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | date = 1628–1634 | place = [[Каспийн тэнгис]], Орчин үеийн [[Халимаг]], Орос болон, Зүүн Казахстан | result = Халимагийн ялалт<br> *[[Ногай улс|Ногай улсын]] уналт | territory = Халимагууд [[Ногай улс|Ногай улсыг]] эзлэсэн | combatant1 = {{flag|Халимагийн хант улс}} | combatant2 = {{flag|Ногай улс}} | commander1 = {{flag icon|Халимагийн хант улс}} [[Хо өрлөг]]<br>{{flag icon|Халимагийн хант улс}} [[Далай баатар]] | commander2 = {{flag icon|Ногай улс}} [[Khan Mirza]]{{KIA}}{{sfn|Trepavlov|2018|p=368}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} [[Sultanai Murza]]{{Surrendered}}{{sfn|Trepavlov|2018|pp=418-419}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} [[Besha Begemyshev]]{{POW}}<ref>{{cite book |last=Очирова |first=Нина Гаряева |title=Вестник Калмыцкого института гуманитарных исследований РАН |url=http://kigiran.com/sites/default/files/vestnik_2_2014.pdf |publisher=Калмыцкий научный центр Российской академии наук. |year=2014 |page=20 |quote=In the autumn of 1629, 30 Yedisan-Nogais went to the Kalmyk uluses on Emba and stole 130 horses. A detachment of 50 Kalmyks managed to catch up with them, and during the battle they captured the Nogai Besha Begemyshev. }}</ref> | casualties1 = {{flag icon|Халимагийн хант улс}} бага алдагдал | casualties2 = {{flag icon|Ногай улс}} Хүнд | casualties3 = {{flag icon|Ногай улс}} 2,500+ 1630 онд Халимагийн довтолгооны үеэр Ногайн энгийн иргэд алагдаж эсвэл боолчлогджээ.{{sfn|Tepkeev|2012|p=42}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} [[Урал гол|Урал голыг]] гатлах үеэр 40,000 Ногай энгийн иргэд боолчлогдов.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} | conflict = Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал | partof = Халимаг–Ногайн дайнууд }} == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === *{{cite book |last=Trepavlov |first=V. V |title=История Ногайской Орды |url=https://royalhouseofsiberia.org/wp-content/uploads/2018/07/%D0%BD%D0%BE.pdf |publisher=Kvadrika |year=2018 |isbn=5-02-018193-5 |location=Moscow |pages=752 |language=ru}} *{{Cite journal |last=Ochirova |first=N. |date=2014 |title=The Federal State Budgetary Institution of Science: The Kalmyk Institute for Humanities of the Russian Academy of Sciences |url=http://kigiran.com/sites/default/files/vestnik_2_2014.pdf |journal=ВЕСТНИК КАЛМЫЦКОГО ИНСТИТУТА ГУМАНИТАРНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ РАН |edition=2 |issn=2075-7794}} *{{cite book |last=Тепкеев |first=Владимир Толтаевич |title=Калмыки в Северном Прикаспии во второй трети XVII века |url=http://kigiran.com/sites/default/files/tepkeev_kalmyki.pdf |publisher=Элиста: ЗАОр «НПП „Джангар“», 2012, 378 страниц |year=2012}} erw6hebe3zbjeoyu7dws8yo3zd5xyca 855010 855009 2026-04-29T12:31:14Z HorseBro the hemionus 100126 855010 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | date = 1628–1634 | place = [[Каспийн тэнгис]], Орчин үеийн [[Халимаг]], Орос болон, Зүүн Казахстан | result = Халимагийн ялалт<br> *[[Ногай улс|Ногай улсын]] уналт | territory = Халимагууд [[Ногай улс|Ногай улсыг]] эзлэсэн | combatant1 = {{flag|Халимагийн хант улс}} | combatant2 = {{flag|Ногай улс}} | commander1 = {{flag icon|Халимагийн хант улс}} [[Хо өрлөг]]<br>{{flag icon|Халимагийн хант улс}} [[Далай баатар]] | commander2 = {{flag icon|Ногай улс}} Хан Мирза{{KIA}}{{sfn|Trepavlov|2018|p=368}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} Султанай Мурза{{Бууж өгсөн}}{{sfn|Trepavlov|2018|pp=418-419}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} Беша Бегемышев{{POW}}{{sfn|Ochirova|2014|p=20}} | casualties1 = {{flag icon|Халимагийн хант улс}} бага алдагдал | casualties2 = {{flag icon|Ногай улс}} Хүнд | casualties3 = {{flag icon|Ногай улс}} 2,500+ 1630 онд Халимагийн довтолгооны үеэр Ногайн энгийн иргэд алагдаж эсвэл боолчлогджээ.{{sfn|Tepkeev|2012|p=42}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} [[Урал гол|Урал голыг]] гатлах үеэр 40,000 Ногай энгийн иргэд боолчлогдов.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} | conflict = Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал | partof = Халимаг–Ногайн дайнууд }} == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === *{{cite book |last=Trepavlov |first=V. V |title=История Ногайской Орды |url=https://royalhouseofsiberia.org/wp-content/uploads/2018/07/%D0%BD%D0%BE.pdf |publisher=Kvadrika |year=2018 |isbn=5-02-018193-5 |location=Moscow |pages=752 |language=ru}} *{{Cite journal |last=Ochirova |first=N. |date=2014 |title=The Federal State Budgetary Institution of Science: The Kalmyk Institute for Humanities of the Russian Academy of Sciences |url=http://kigiran.com/sites/default/files/vestnik_2_2014.pdf |journal=ВЕСТНИК КАЛМЫЦКОГО ИНСТИТУТА ГУМАНИТАРНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ РАН |edition=2 |issn=2075-7794}} *{{cite book |last=Тепкеев |first=Владимир Толтаевич |title=Калмыки в Северном Прикаспии во второй трети XVII века |url=http://kigiran.com/sites/default/files/tepkeev_kalmyki.pdf |publisher=Элиста: ЗАОр «НПП „Джангар“», 2012, 378 страниц |year=2012}} ax4w5ezrwn8hek1lyju3bbzpo0joa3i 855011 855010 2026-04-29T12:39:33Z HorseBro the hemionus 100126 855011 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | date = 1628–1634 | place = [[Каспийн тэнгис]], Орчин үеийн [[Халимаг]], Орос болон, Зүүн Казахстан | result = Халимагийн ялалт<br> *[[Ногай улс|Ногай улсын]] уналт | territory = Халимагууд [[Ногай улс|Ногай улсыг]] эзлэсэн | combatant1 = {{flag|Халимагийн хант улс}} | combatant2 = {{flag|Ногай улс}} | commander1 = {{flag icon|Халимагийн хант улс}} [[Хо өрлөг]]<br>{{flag icon|Халимагийн хант улс}} [[Далай баатар]] | commander2 = {{flag icon|Ногай улс}} Хан Мирза{{KIA}}{{sfn|Trepavlov|2018|p=368}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} Султанай Мурза{{Бууж өгсөн}}{{sfn|Trepavlov|2018|pp=418-419}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} Беша Бегемышев{{POW}}{{sfn|Ochirova|2014|p=20}} | casualties1 = {{flag icon|Халимагийн хант улс}} бага алдагдал | casualties2 = {{flag icon|Ногай улс}} Хүнд | casualties3 = {{flag icon|Ногай улс}} 2,500+ 1630 онд Халимагийн довтолгооны үеэр Ногайн энгийн иргэд алагдаж эсвэл боолчлогджээ.{{sfn|Tepkeev|2012|p=42}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} [[Урал гол|Урал голыг]] гатлах үеэр 40,000 Ногай энгийн иргэд боолчлогдов.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} | conflict = Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал | partof = Халимаг–Ногайн дайнууд }}'''Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал''' нь 17-р зууны эхээр [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]] хүрч ирсэн [[Халимаг ястан|Халимагууд]] [[Ногай ястан|Ногай үндэстнийг]] байлдан дагуулсан цэргийн мөргөлдөөн юм. Энэ нь [[Халимагийн хант улс]] байгуулагдаж, [[Ногай улс|Их]] [[Ногай улс]] нуран унахад хүргэсэн. == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === *{{cite book |last=Trepavlov |first=V. V |title=История Ногайской Орды |url=https://royalhouseofsiberia.org/wp-content/uploads/2018/07/%D0%BD%D0%BE.pdf |publisher=Kvadrika |year=2018 |isbn=5-02-018193-5 |location=Moscow |pages=752 |language=ru}} *{{Cite journal |last=Ochirova |first=N. |date=2014 |title=The Federal State Budgetary Institution of Science: The Kalmyk Institute for Humanities of the Russian Academy of Sciences |url=http://kigiran.com/sites/default/files/vestnik_2_2014.pdf |journal=ВЕСТНИК КАЛМЫЦКОГО ИНСТИТУТА ГУМАНИТАРНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ РАН |edition=2 |issn=2075-7794}} *{{cite book |last=Tepkeev |first=V.T |title=Калмыки в Северном Прикаспии во второй трети XVII века |url=http://kigiran.com/sites/default/files/tepkeev_kalmyki.pdf |publisher=Jangar |year=2012 |location=Elista |pages=378}} f9e3kynffe72un3erlqowzpl15k4c5s 855012 855011 2026-04-29T12:43:51Z HorseBro the hemionus 100126 855012 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | date = 1628–1634 | place = [[Каспийн тэнгис]], Орчин үеийн [[Халимаг]], Орос болон, Зүүн Казахстан | result = Халимагийн ялалт<br> *[[Ногай улс|Ногай улсын]] уналт *[[Халимагийн хант улс]] байгуулагдсан | territory = *Халимагууд [[Ногай улс|Ногай улсыг]] эзлэсэн<br> *[[Урал гол]] болон Эмба голуудын хоорондох газар нутаг [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсын]] нэг хэсэг болсон | combatant1 = {{flag|Халимагийн хант улс}} | combatant2 = {{flag|Ногай улс}} | commander1 = {{flag icon|Халимагийн хант улс}} [[Хо өрлөг]]<br>{{flag icon|Халимагийн хант улс}} [[Далай баатар]] | commander2 = {{flag icon|Ногай улс}} Хан Мирза{{KIA}}{{sfn|Trepavlov|2018|p=368}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} Султанай Мурза{{Бууж өгсөн}}{{sfn|Trepavlov|2018|pp=418-419}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} Беша Бегемышев{{POW}}{{sfn|Ochirova|2014|p=20}} | casualties1 = {{flag icon|Халимагийн хант улс}} бага алдагдал | casualties2 = {{flag icon|Ногай улс}} Хүнд | casualties3 = {{flag icon|Ногай улс}} 2,500+ 1630 онд Халимагийн довтолгооны үеэр Ногайн энгийн иргэд алагдаж эсвэл боолчлогджээ.{{sfn|Tepkeev|2012|p=42}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} [[Урал гол|Урал голыг]] гатлах үеэр 40,000 Ногай энгийн иргэд боолчлогдов.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} | conflict = Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал | partof = Халимаг–Ногайн дайнууд }} '''Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал''' нь 17-р зууны эхээр [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]] хүрч ирсэн [[Халимаг ястан|Халимагууд]] [[Ногай ястан|Ногай үндэстнийг]] байлдан дагуулсан цэргийн мөргөлдөөн юм. Энэ нь [[Халимагийн хант улс]] байгуулагдаж, [[Ногай улс|Их]] [[Ногай улс]] нуран унахад хүргэсэн. == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === *{{cite book |last=Trepavlov |first=V. V |title=История Ногайской Орды |url=https://royalhouseofsiberia.org/wp-content/uploads/2018/07/%D0%BD%D0%BE.pdf |publisher=Kvadrika |year=2018 |isbn=5-02-018193-5 |location=Moscow |pages=752 |language=ru}} *{{Cite journal |last=Ochirova |first=N. |date=2014 |title=The Federal State Budgetary Institution of Science: The Kalmyk Institute for Humanities of the Russian Academy of Sciences |url=http://kigiran.com/sites/default/files/vestnik_2_2014.pdf |journal=ВЕСТНИК КАЛМЫЦКОГО ИНСТИТУТА ГУМАНИТАРНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ РАН |edition=2 |issn=2075-7794}} *{{cite book |last=Tepkeev |first=V.T |title=Калмыки в Северном Прикаспии во второй трети XVII века |url=http://kigiran.com/sites/default/files/tepkeev_kalmyki.pdf |publisher=Jangar |year=2012 |location=Elista |pages=378}} fv59kjco6m4yy9ukzzjvnxmpuy9a9b3 855013 855012 2026-04-29T12:58:17Z HorseBro the hemionus 100126 855013 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | date = 1628–1634 | place = [[Каспийн тэнгис]], Орчин үеийн [[Халимаг]], Орос болон, Зүүн Казахстан | result = Халимагийн ялалт<br> *[[Ногай улс|Ногай улсын]] уналт *[[Халимагийн хант улс]] байгуулагдсан | territory = *Халимагууд [[Ногай улс|Ногай улсыг]] эзлэсэн<br> *[[Урал гол]] болон Эмба голуудын хоорондох газар нутаг [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсын]] нэг хэсэг болсон | combatant1 = {{flag|Халимагийн хант улс}} | combatant2 = {{flag|Ногай улс}} | commander1 = {{flag icon|Халимагийн хант улс}} [[Хо өрлөг]]<br>{{flag icon|Халимагийн хант улс}} [[Далай баатар]] | commander2 = {{flag icon|Ногай улс}} Хан Мирза{{KIA}}{{sfn|Trepavlov|2018|p=368}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} Султанай Мурза{{Бууж өгсөн}}{{sfn|Trepavlov|2018|pp=418-419}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} Беша Бегемышев{{POW}}{{sfn|Ochirova|2014|p=20}} | casualties1 = {{flag icon|Халимагийн хант улс}} бага алдагдал | casualties2 = {{flag icon|Ногай улс}} Хүнд | casualties3 = {{flag icon|Ногай улс}} 2,500+ 1630 онд Халимагийн довтолгооны үеэр Ногайн энгийн иргэд алагдаж эсвэл боолчлогджээ.{{sfn|Tepkeev|2012|p=42}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} [[Урал гол|Урал голыг]] гатлах үеэр 40,000 Ногай энгийн иргэд боолчлогдов.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} | conflict = Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал | partof = Халимаг–Ногайн дайнууд | image = Kalmyk and kuban tatar2.jpg | caption = Ногай, Халимаг, 18-р зуун. }} '''Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал''' нь 17-р зууны эхээр [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]] хүрч ирсэн [[Халимаг ястан|Халимагууд]] [[Ногай ястан|Ногай үндэстнийг]] байлдан дагуулсан цэргийн мөргөлдөөн юм. Энэ нь [[Халимагийн хант улс]] байгуулагдаж, [[Ногай улс|Их]] [[Ногай улс]] нуран унахад хүргэсэн. == Өмнөтгөл == == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === *{{cite book |last=Trepavlov |first=V. V |title=История Ногайской Орды |url=https://royalhouseofsiberia.org/wp-content/uploads/2018/07/%D0%BD%D0%BE.pdf |publisher=JSC Publishing House, "Kazan Real Estate" |year=2018 |isbn=978-5-9907552-5-3 |edition=2nd |location=Kazan |pages=764 |language=ru}} *{{Cite journal |last=Ochirova |first=N. |date=2014 |title=The Federal State Budgetary Institution of Science: The Kalmyk Institute for Humanities of the Russian Academy of Sciences |url=http://kigiran.com/sites/default/files/vestnik_2_2014.pdf |journal=ВЕСТНИК КАЛМЫЦКОГО ИНСТИТУТА ГУМАНИТАРНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ РАН |edition=2 |issn=2075-7794}} *{{cite book |last=Tepkeev |first=V.T |title=Калмыки в Северном Прикаспии во второй трети XVII века |url=http://kigiran.com/sites/default/files/tepkeev_kalmyki.pdf |publisher=Jangar |year=2012 |location=Elista |pages=378}} 1wdfnbsq7a1dzqgkzk6jlf8yvc0wtka 855047 855013 2026-04-30T04:09:34Z HorseBro the hemionus 100126 HorseBro the hemionus moved page [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus/sandbox]] to [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал]] 855013 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | date = 1628–1634 | place = [[Каспийн тэнгис]], Орчин үеийн [[Халимаг]], Орос болон, Зүүн Казахстан | result = Халимагийн ялалт<br> *[[Ногай улс|Ногай улсын]] уналт *[[Халимагийн хант улс]] байгуулагдсан | territory = *Халимагууд [[Ногай улс|Ногай улсыг]] эзлэсэн<br> *[[Урал гол]] болон Эмба голуудын хоорондох газар нутаг [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсын]] нэг хэсэг болсон | combatant1 = {{flag|Халимагийн хант улс}} | combatant2 = {{flag|Ногай улс}} | commander1 = {{flag icon|Халимагийн хант улс}} [[Хо өрлөг]]<br>{{flag icon|Халимагийн хант улс}} [[Далай баатар]] | commander2 = {{flag icon|Ногай улс}} Хан Мирза{{KIA}}{{sfn|Trepavlov|2018|p=368}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} Султанай Мурза{{Бууж өгсөн}}{{sfn|Trepavlov|2018|pp=418-419}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} Беша Бегемышев{{POW}}{{sfn|Ochirova|2014|p=20}} | casualties1 = {{flag icon|Халимагийн хант улс}} бага алдагдал | casualties2 = {{flag icon|Ногай улс}} Хүнд | casualties3 = {{flag icon|Ногай улс}} 2,500+ 1630 онд Халимагийн довтолгооны үеэр Ногайн энгийн иргэд алагдаж эсвэл боолчлогджээ.{{sfn|Tepkeev|2012|p=42}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} [[Урал гол|Урал голыг]] гатлах үеэр 40,000 Ногай энгийн иргэд боолчлогдов.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} | conflict = Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал | partof = Халимаг–Ногайн дайнууд | image = Kalmyk and kuban tatar2.jpg | caption = Ногай, Халимаг, 18-р зуун. }} '''Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал''' нь 17-р зууны эхээр [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]] хүрч ирсэн [[Халимаг ястан|Халимагууд]] [[Ногай ястан|Ногай үндэстнийг]] байлдан дагуулсан цэргийн мөргөлдөөн юм. Энэ нь [[Халимагийн хант улс]] байгуулагдаж, [[Ногай улс|Их]] [[Ногай улс]] нуран унахад хүргэсэн. == Өмнөтгөл == == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === *{{cite book |last=Trepavlov |first=V. V |title=История Ногайской Орды |url=https://royalhouseofsiberia.org/wp-content/uploads/2018/07/%D0%BD%D0%BE.pdf |publisher=JSC Publishing House, "Kazan Real Estate" |year=2018 |isbn=978-5-9907552-5-3 |edition=2nd |location=Kazan |pages=764 |language=ru}} *{{Cite journal |last=Ochirova |first=N. |date=2014 |title=The Federal State Budgetary Institution of Science: The Kalmyk Institute for Humanities of the Russian Academy of Sciences |url=http://kigiran.com/sites/default/files/vestnik_2_2014.pdf |journal=ВЕСТНИК КАЛМЫЦКОГО ИНСТИТУТА ГУМАНИТАРНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ РАН |edition=2 |issn=2075-7794}} *{{cite book |last=Tepkeev |first=V.T |title=Калмыки в Северном Прикаспии во второй трети XVII века |url=http://kigiran.com/sites/default/files/tepkeev_kalmyki.pdf |publisher=Jangar |year=2012 |location=Elista |pages=378}} 1wdfnbsq7a1dzqgkzk6jlf8yvc0wtka 855049 855047 2026-04-30T04:10:13Z HorseBro the hemionus 100126 855049 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | date = 1628–1634 | place = [[Каспийн тэнгис]], Орчин үеийн [[Халимаг]], Орос болон, Зүүн Казахстан | result = Халимагийн ялалт<br> *[[Ногай улс|Ногай улсын]] уналт *[[Халимагийн хант улс]] байгуулагдсан | territory = *Халимагууд [[Ногай улс|Ногай улсыг]] эзлэсэн<br> *[[Урал гол]] болон Эмба голуудын хоорондох газар нутаг [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсын]] нэг хэсэг болсон | combatant1 = {{flag|Халимагийн хант улс}} | combatant2 = {{flag|Ногай улс}} | commander1 = {{flag icon|Халимагийн хант улс}} [[Хо өрлөг]]<br>{{flag icon|Халимагийн хант улс}} [[Далай баатар]] | commander2 = {{flag icon|Ногай улс}} Хан Мирза{{KIA}}{{sfn|Trepavlov|2018|p=368}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} Султанай Мурза{{Бууж өгсөн}}{{sfn|Trepavlov|2018|pp=418-419}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} Беша Бегемышев{{POW}}{{sfn|Ochirova|2014|p=20}} | casualties1 = {{flag icon|Халимагийн хант улс}} бага алдагдал | casualties2 = {{flag icon|Ногай улс}} Хүнд | casualties3 = {{flag icon|Ногай улс}} 2,500+ 1630 онд Халимагийн довтолгооны үеэр Ногайн энгийн иргэд алагдаж эсвэл боолчлогджээ.{{sfn|Tepkeev|2012|p=42}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} [[Урал гол|Урал голыг]] гатлах үеэр 40,000 Ногай энгийн иргэд боолчлогдов.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} | conflict = Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал | partof = Халимаг–Ногайн дайнууд | image = Kalmyk and kuban tatar2.jpg | caption = Ногай, Халимаг, 18-р зуун. }} '''Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал''' нь 17-р зууны эхээр [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]] хүрч ирсэн [[Халимаг ястан|Халимагууд]] [[Ногай ястан|Ногай үндэстнийг]] байлдан дагуулсан цэргийн мөргөлдөөн юм. Энэ нь [[Халимагийн хант улс]] байгуулагдаж, [[Ногай улс|Их]] [[Ногай улс]] нуран унахад хүргэсэн. == Өмнөтгөл == == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === *{{cite book |last=Trepavlov |first=V. V |title=История Ногайской Орды |url=https://royalhouseofsiberia.org/wp-content/uploads/2018/07/%D0%BD%D0%BE.pdf |publisher=JSC Publishing House, "Kazan Real Estate" |year=2018 |isbn=978-5-9907552-5-3 |edition=2nd |location=Kazan |pages=764 |language=ru}} *{{Cite journal |last=Ochirova |first=N. |date=2014 |title=The Federal State Budgetary Institution of Science: The Kalmyk Institute for Humanities of the Russian Academy of Sciences |url=http://kigiran.com/sites/default/files/vestnik_2_2014.pdf |journal=ВЕСТНИК КАЛМЫЦКОГО ИНСТИТУТА ГУМАНИТАРНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ РАН |edition=2 |issn=2075-7794}} *{{cite book |last=Tepkeev |first=V.T |title=Калмыки в Северном Прикаспии во второй трети XVII века |url=http://kigiran.com/sites/default/files/tepkeev_kalmyki.pdf |publisher=Jangar |year=2012 |location=Elista |pages=378}} ngrkuntd6c7luxepw02yx40kjvlytkt 855050 855049 2026-04-30T04:11:13Z HorseBro the hemionus 100126 855050 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | date = Байлдан дагуулал 1628 эсвэл 1630 онд эхэлсэн,{{sfn|Trepavlov|2018|p=372}} Хэзээ дууссан нь тодорхойгүй. | place = [[Каспийн тэнгис]], Орчин үеийн [[Халимаг]], Орос болон, Зүүн Казахстан | result = Халимагийн ялалт<br> *[[Ногай улс|Ногай улсын]] уналт *[[Халимагийн хант улс]] байгуулагдсан | territory = *Халимагууд [[Ногай улс|Ногай улсыг]] эзлэсэн<br> *[[Урал гол]] болон Эмба голуудын хоорондох газар нутаг [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсын]] нэг хэсэг болсон | combatant1 = {{flag|Халимагийн хант улс}} | combatant2 = {{flag|Ногай улс}} | commander1 = {{flag icon|Халимагийн хант улс}} [[Хо өрлөг]]<br>{{flag icon|Халимагийн хант улс}} [[Далай баатар]] | commander2 = {{flag icon|Ногай улс}} Хан Мирза{{KIA}}{{sfn|Trepavlov|2018|p=368}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} Султанай Мурза{{Бууж өгсөн}}{{sfn|Trepavlov|2018|pp=418-419}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} Беша Бегемышев{{POW}}{{sfn|Ochirova|2014|p=20}} | casualties1 = {{flag icon|Халимагийн хант улс}} бага алдагдал | casualties2 = {{flag icon|Ногай улс}} Хүнд | casualties3 = {{flag icon|Ногай улс}} 2,500+ 1630 онд Халимагийн довтолгооны үеэр Ногайн энгийн иргэд алагдаж эсвэл боолчлогджээ.{{sfn|Tepkeev|2012|p=42}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} [[Урал гол|Урал голыг]] гатлах үеэр 40,000 Ногай энгийн иргэд боолчлогдов.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} | conflict = Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал | partof = Халимаг–Ногайн дайнууд | image = Kalmyk and kuban tatar2.jpg | caption = Ногай, Халимаг, 18-р зуун. }} '''Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал''' нь 17-р зууны эхээр [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]] хүрч ирсэн [[Халимаг ястан|Халимагууд]] [[Ногай ястан|Ногай үндэстнийг]] байлдан дагуулсан цэргийн мөргөлдөөн юм. Энэ нь [[Халимагийн хант улс]] байгуулагдаж, [[Ногай улс|Их]] [[Ногай улс]] нуран унахад хүргэсэн. == Өмнөтгөл == == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === *{{cite book |last=Trepavlov |first=V. V |title=История Ногайской Орды |url=https://royalhouseofsiberia.org/wp-content/uploads/2018/07/%D0%BD%D0%BE.pdf |publisher=JSC Publishing House, "Kazan Real Estate" |year=2018 |isbn=978-5-9907552-5-3 |edition=2nd |location=Kazan |pages=764 |language=ru}} *{{Cite journal |last=Ochirova |first=N. |date=2014 |title=The Federal State Budgetary Institution of Science: The Kalmyk Institute for Humanities of the Russian Academy of Sciences |url=http://kigiran.com/sites/default/files/vestnik_2_2014.pdf |journal=ВЕСТНИК КАЛМЫЦКОГО ИНСТИТУТА ГУМАНИТАРНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ РАН |edition=2 |issn=2075-7794}} *{{cite book |last=Tepkeev |first=V.T |title=Калмыки в Северном Прикаспии во второй трети XVII века |url=http://kigiran.com/sites/default/files/tepkeev_kalmyki.pdf |publisher=Jangar |year=2012 |location=Elista |pages=378}} gvozjqd2o8nx3yfwwyr5juzy6crnghl 855051 855050 2026-04-30T04:11:41Z HorseBro the hemionus 100126 855051 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | date = Байлдан дагуулал 1628 эсвэл 1630 онд эхэлсэн,{{sfn|Trepavlov|2018|p=372}} Хэзээ дууссан нь тодорхойгүй. | place = [[Каспийн тэнгис]], Орчин үеийн [[Халимаг]], Орос болон, Зүүн Казахстан | result = Халимагийн ялалт<br> *[[Ногай улс|Ногай улсын]] уналт *[[Халимагийн хант улс]] байгуулагдсан | territory = *Халимагууд [[Ногай улс|Ногай улсыг]] эзлэсэн<br> *[[Урал гол]] болон Эмба голуудын хоорондох газар нутаг [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсын]] нэг хэсэг болсон | combatant1 = {{flag|Халимагийн хант улс}} | combatant2 = {{flag|Ногай улс}} | commander1 = {{flag icon|Халимагийн хант улс}} [[Хо өрлөг]]<br>{{flag icon|Халимагийн хант улс}} [[Далай баатар]] | commander2 = {{flag icon|Ногай улс}} Хан Мирза{{KIA}}{{sfn|Trepavlov|2018|p=368}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} Султанай Мурза{{Бууж өгсөн}}{{sfn|Trepavlov|2018|pp=418-419}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} Беша Бегемышев{{POW}}{{sfn|Ochirova|2014|p=20}} | casualties1 = {{flag icon|Халимагийн хант улс}} бага алдагдал | casualties2 = {{flag icon|Ногай улс}} Хүнд | casualties3 = {{flag icon|Ногай улс}} 2,500+ 1630 онд Халимагийн довтолгооны үеэр Ногайн энгийн иргэд алагдаж эсвэл боолчлогджээ.{{sfn|Tepkeev|2012|p=42}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} [[Урал гол|Урал голыг]] гатлах үеэр 40,000 Ногай энгийн иргэд боолчлогдов.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} | conflict = Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал | partof = Халимаг–Ногайн дайнууд | image = Kalmyk and kuban tatar2.jpg | caption = Ногай, Халимаг, 18-р зуун. }} '''Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал''' нь 17-р зууны эхээр [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]] хүрч ирсэн [[Халимаг ястан|Халимагууд]] [[Ногай ястан|Ногай үндэстнийг]] байлдан дагуулсан цэргийн мөргөлдөөн юм. Энэ нь [[Халимагийн хант улс]] байгуулагдаж, [[Ногай улс|Их]] [[Ногай улс]] нуран унахад хүргэсэн. == Өмнөтгөл == == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === *{{cite book |last=Trepavlov |first=V. V |title=История Ногайской Орды |url=https://royalhouseofsiberia.org/wp-content/uploads/2018/07/%D0%BD%D0%BE.pdf |publisher=JSC Publishing House, "Kazan Real Estate" |year=2018 |isbn=978-5-9907552-5-3 |edition=2nd |location=Kazan |pages=764 |language=ru}} *{{Cite journal |last=Ochirova |first=N. |date=2014 |title=The Federal State Budgetary Institution of Science: The Kalmyk Institute for Humanities of the Russian Academy of Sciences |url=http://kigiran.com/sites/default/files/vestnik_2_2014.pdf |journal=ВЕСТНИК КАЛМЫЦКОГО ИНСТИТУТА ГУМАНИТАРНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ РАН |edition=2 |issn=2075-7794}} *{{cite book |last=Tepkeev |first=V.T |title=Калмыки в Северном Прикаспии во второй трети XVII века |url=http://kigiran.com/sites/default/files/tepkeev_kalmyki.pdf |publisher=Jangar |year=2012 |location=Elista |pages=378}} *{{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} *{{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=5 |year=2003 |publisher=UNESCO}} * {{cite book |last=Khodarkovsky |first=Michael |title=Russia's Steppe Frontier: The Making of a Colonial Empire, 1500-1800 |publisher=Indiana University Press |publication-place=Bloomington, Indiana |date=2004 |pages=306 |isbn=978-0-253-21770-7}} 4ow0v5f2ahchzdk0ptpc3mjbipnl281 855056 855051 2026-04-30T04:26:20Z HorseBro the hemionus 100126 855056 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | date = Байлдан дагуулал 1628 эсвэл 1630 онд эхэлсэн,{{sfn|Trepavlov|2018|p=372}} Хэзээ дууссан нь тодорхойгүй. | place = [[Каспийн тэнгис]], Орчин үеийн [[Халимаг]], Орос болон, Зүүн Казахстан | result = Халимагийн ялалт<br> *[[Ногай улс|Ногай улсын]] уналт *[[Халимагийн хант улс]] байгуулагдсан | territory = *Халимагууд [[Ногай улс|Ногай улсыг]] эзлэсэн<br> *[[Урал гол]] болон Эмба голуудын хоорондох газар нутаг [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсын]] нэг хэсэг болсон | combatant1 = {{flag|Халимагийн хант улс}} | combatant2 = {{flag|Ногай улс}} | commander1 = {{flag icon|Халимагийн хант улс}} '''[[Хо өрлөг]]'''<br>{{flag icon|Халимагийн хант улс}} '''[[Далай баатар]]''' | commander2 = {{flag icon|Ногай улс}} '''[[Канай]]'''<br>{{flag icon|Ногай улс}} Хан Мирза{{KIA}}{{sfn|Trepavlov|2018|p=368}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} Султанай Мурза{{Бууж өгсөн}}{{sfn|Trepavlov|2018|pp=418-419}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} Беша Бегемышев{{POW}}{{sfn|Ochirova|2014|p=20}} | casualties1 = {{flag icon|Халимагийн хант улс}} бага алдагдал | casualties2 = {{flag icon|Ногай улс}} Хүнд | casualties3 = {{flag icon|Ногай улс}} 2,500+ 1630 онд Халимагийн довтолгооны үеэр Ногайн энгийн иргэд алагдаж эсвэл боолчлогджээ.{{sfn|Tepkeev|2012|p=42}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} [[Урал гол|Урал голыг]] гатлах үеэр 40,000 Ногай энгийн иргэд боолчлогдов.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} | conflict = Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал | partof = Халимаг–Ногайн дайнууд | image = Kalmyk and kuban tatar2.jpg | caption = Ногай, Халимаг, 18-р зуун. }} '''Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал''' нь 17-р зууны эхээр [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]] хүрч ирсэн [[Халимаг ястан|Халимагууд]] [[Ногай ястан|Ногай үндэстнийг]] байлдан дагуулсан цэргийн мөргөлдөөн юм. Энэ нь [[Халимагийн хант улс]] байгуулагдаж, [[Ногай улс|Их Ногай улс]] нуран унахад хүргэсэн. == Өмнөтгөл == 17-р зууны эхээр [[Ногай улс]] өрсөлдөгч бүлэглэлүүдэд хуваагдсанаар тогтворгүй болсон. Мөн уг үндэстэн Мирза нарын төвлөрсөн эрх мэдлийг бага мэдэрсэн бол [[Найман]], [[Кипчак]] зэрэг үндэстэн доторх овог аймгууд бие даан үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн.{{sfn|Trepavlov|2018|p=365}} Ногайчууд удалгүй иргэний дайнд унаж, Мирза өөрсдийгөө довтлон, 1620-иод оны сүүлээр өлсгөлөнд нэрвэгдсэн.{{sfn|Trepavlov|2018|p=366}} Үүний зэрэгцээ, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадууд]] Тауекел хааны үхлийн дараа Хойд Казахстан болон Баруун Өмнөд [[Сибирь]] рүү нүүж, Ногай болон [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигуудын]] хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан.{{Sfn|Атыгаев|2023|p=114}} Ойрадууд болон Ногайнуудын хоорондох анхны мөргөлдөөн 1607 онд болсон. Ногайчуудын ялагдсан бүлэг Иштерек [[Астрахань|Астраханаас]] зугтаж, [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] ойролцоо Халимагуудтай тулгарсан.{{sfn|Trepavlov|2018|p=370}} Ойрадууд болон Ногайчуудын хоорондох мөргөлдөөн [[Самара]] болон [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийн]] нутаг дэвсгэрийн хооронд эхэлсэн. Энэ нь Ногайчуудыг [[Каспийн тэнгис]] рүү аажмаар нүүлгэн шилжүүлэхэд хүргэсэн. 1613 онд [[Хо өрлөг]] [[Ногай улс|Их Ногай улсын]] хүчийг ялсан.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} 1616 онд Ойрадууд [[Оросын царьт улс|Оросууд]], Ахлах Жүз болон [[Киргизүүд]] рүү довтлох үеэрээ Ногай улстай тулалдсан.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 онд Ногай улс Оросын царьт улс болон [[Бухарын хант улс|Бухарын хант улстай]] Ойрадуудын эсрэг холбоо байгуулахыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч энэ нь бүтэлгүйтсэн бөгөөд Оросууд болон Узбекүүд тэдний саналыг няцаасан. Оросууд мөн Ногай улсын эсрэг Ойрадуудад туслахаас татгалзсан. 1619 онд Хо өрлөг Ногайчуудад дахин хүнд ялагдал хүлээлгэжээ.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} 1620-иод онд Ногай, Казахууд болон [[Халх Монголчууд]] эвсэл байгуулжээ. Тэд Ойрадуудыг няцааж, цаашид ялж чадсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Гэсэн хэдий ч Ногай улс [[Урал гол|Урал голын]] эрэг дээрх болон түүнээс цаашхи газар нутгийнхаа нэлээд хэсгийг алджээ. Ойрадуудад хийсэн цуврал ялагдал нь Ойрадуудын Ижил мөрөн, Урал гол руу нүүдлийг нэмэгдүүлжээ.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} Ойрадууд эцэстээ хоёр жигүүр болж хувирсан бөгөөд баруун гарыг [[Торгууд|Торгуудын]] Хо өрлөг, [[Дөрвөд|Дөрвөдын]] [[Далай баатар]] нар байгуулжээ. Тэд Ногай улсыг байлдан дагуулахад хүргэсэн жигүүр байсан тул.{{sfn|Trepavlov|2018|p=370}} [[Хошууд|Хошуудын]] язгууртнууд болох [[Байбагас баатар]] болон [[Цоохор]] нарын хоорондох иргэний дайны үеэр Хо өрлөг 1628 онд,{{sfn|Adle|2003|p=155}} Хошуудын дайнд оролцохгүйн тулд 50,000 орчим улстай хамт нүүж ирсэн.{{sfn|Adle|2003|p=146}} Ногай улсыг байлдан дагуулах ажиллагаа 1628 эсвэл 1630 онд эхэлсэн.{{sfn|Trepavlov|2018|p=372}} == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === *{{cite book |last=Trepavlov |first=V. V |title=История Ногайской Орды |url=https://royalhouseofsiberia.org/wp-content/uploads/2018/07/%D0%BD%D0%BE.pdf |publisher=JSC Publishing House, "Kazan Real Estate" |year=2018 |isbn=978-5-9907552-5-3 |edition=2nd |location=Kazan |pages=764 |language=ru}} *{{Cite journal |last=Ochirova |first=N. |date=2014 |title=The Federal State Budgetary Institution of Science: The Kalmyk Institute for Humanities of the Russian Academy of Sciences |url=http://kigiran.com/sites/default/files/vestnik_2_2014.pdf |journal=ВЕСТНИК КАЛМЫЦКОГО ИНСТИТУТА ГУМАНИТАРНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ РАН |edition=2 |issn=2075-7794}} *{{cite book |last=Tepkeev |first=V.T |title=Калмыки в Северном Прикаспии во второй трети XVII века |url=http://kigiran.com/sites/default/files/tepkeev_kalmyki.pdf |publisher=Jangar |year=2012 |location=Elista |pages=378}} *{{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} *{{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=5 |year=2003 |publisher=UNESCO}} * {{cite book |last=Khodarkovsky |first=Michael |title=Russia's Steppe Frontier: The Making of a Colonial Empire, 1500-1800 |publisher=Indiana University Press |publication-place=Bloomington, Indiana |date=2004 |pages=306 |isbn=978-0-253-21770-7}} kw5448711d99nwaqwypj4b9bd2rvt3v 855059 855056 2026-04-30T04:43:06Z HorseBro the hemionus 100126 855059 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | date = Байлдан дагуулал 1628 эсвэл 1630 онд эхэлсэн,{{sfn|Trepavlov|2018|p=372}} Хэзээ дууссан нь тодорхойгүй. | place = [[Каспийн тэнгис]], Орчин үеийн [[Халимаг]], Орос болон, Зүүн Казахстан | result = Халимагийн ялалт<br> *[[Ногай улс|Ногай улсын]] уналт *[[Халимагийн хант улс]] байгуулагдсан | territory = *Халимагууд [[Ногай улс|Ногай улсыг]] эзлэсэн<br> *[[Урал гол]] болон Эмба голуудын хоорондох газар нутаг [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсын]] нэг хэсэг болсон | combatant1 = {{flag|Халимагийн хант улс}} | combatant2 = {{flag|Ногай улс}} | commander1 = {{flag icon|Халимагийн хант улс}} '''[[Хо өрлөг]]'''<br>{{flag icon|Халимагийн хант улс}} '''[[Далай баатар]]''' | commander2 = {{flag icon|Ногай улс}} '''[[Канай]]'''<br>{{flag icon|Ногай улс}} Хан Мирза{{KIA}}{{sfn|Trepavlov|2018|p=368}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} Султанай Мурза{{Бууж өгсөн}}{{sfn|Trepavlov|2018|pp=418-419}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} Беша Бегемышев{{POW}}{{sfn|Ochirova|2014|p=20}} | casualties1 = {{flag icon|Халимагийн хант улс}} бага алдагдал | casualties2 = {{flag icon|Ногай улс}} Хүнд | casualties3 = {{flag icon|Ногай улс}} 2,500+ 1630 онд Халимагийн довтолгооны үеэр Ногайн энгийн иргэд алагдаж эсвэл боолчлогджээ.{{sfn|Tepkeev|2012|p=42}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} [[Урал гол|Урал голыг]] гатлах үеэр 40,000 Ногай энгийн иргэд боолчлогдов.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} | conflict = Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал | partof = Халимаг–Ногайн дайнууд | image = Kalmyk and kuban tatar2.jpg | caption = Ногай, Халимаг, 18-р зуун. }} '''Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал''' нь 17-р зууны эхээр [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]] хүрч ирсэн [[Халимаг ястан|Халимагууд]] [[Ногай ястан|Ногай үндэстнийг]] байлдан дагуулсан цэргийн мөргөлдөөн юм. Энэ нь [[Халимагийн хант улс]] байгуулагдаж, [[Ногай улс|Их Ногай улс]] нуран унахад хүргэсэн. == Өмнөтгөл == 17-р зууны эхээр [[Ногай улс]] өрсөлдөгч бүлэглэлүүдэд хуваагдсанаар тогтворгүй болсон. Мөн уг үндэстэн Мирза нарын төвлөрсөн эрх мэдлийг бага мэдэрсэн бол [[Найман]], [[Кипчак]] зэрэг үндэстэн доторх овог аймгууд бие даан үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн.{{sfn|Trepavlov|2018|p=365}} Ногайчууд удалгүй иргэний дайнд унаж, Мирза өөрсдийгөө довтлон, 1620-иод оны сүүлээр өлсгөлөнд нэрвэгдсэн.{{sfn|Trepavlov|2018|p=366}} Үүний зэрэгцээ, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадууд]] Тауекел хааны үхлийн дараа Хойд Казахстан болон Баруун Өмнөд [[Сибирь]] рүү нүүж, Ногай болон [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигуудын]] хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан.{{Sfn|Атыгаев|2023|p=114}} Ойрадууд болон Ногайнуудын хоорондох анхны мөргөлдөөн 1607 онд болсон. Ногайчуудын ялагдсан бүлэг Иштерек [[Астрахань|Астраханаас]] зугтаж, [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] ойролцоо Халимагуудтай тулгарсан.{{sfn|Trepavlov|2018|p=370}} Ойрадууд болон Ногайчуудын хоорондох мөргөлдөөн [[Самара]] болон [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийн]] нутаг дэвсгэрийн хооронд эхэлсэн. Энэ нь Ногайчуудыг [[Каспийн тэнгис]] рүү аажмаар нүүлгэн шилжүүлэхэд хүргэсэн. 1613 онд [[Хо өрлөг]] [[Ногай улс|Их Ногай улсын]] хүчийг ялсан.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} 1616 онд Ойрадууд [[Оросын царьт улс|Оросууд]], Ахлах Жүз болон [[Киргизүүд]] рүү довтлох үеэрээ Ногай улстай тулалдсан.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 онд Ногай улс Оросын царьт улс болон [[Бухарын хант улс|Бухарын хант улстай]] Ойрадуудын эсрэг холбоо байгуулахыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч энэ нь бүтэлгүйтсэн бөгөөд Оросууд болон Узбекүүд тэдний саналыг няцаасан. Оросууд мөн Ногай улсын эсрэг Ойрадуудад туслахаас татгалзсан. 1619 онд Хо өрлөг Ногайчуудад дахин хүнд ялагдал хүлээлгэжээ.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} 1620-иод онд Ногай, Казахууд болон [[Халх Монголчууд]] эвсэл байгуулжээ. Тэд Ойрадуудыг няцааж, цаашид ялж чадсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Гэсэн хэдий ч Ногай улс [[Урал гол|Урал голын]] эрэг дээрх болон түүнээс цаашхи газар нутгийнхаа нэлээд хэсгийг алджээ. Ойрадуудад хийсэн цуврал ялагдал нь Ойрадуудын Ижил мөрөн, Урал гол руу нүүдлийг нэмэгдүүлжээ.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} Ойрадууд эцэстээ хоёр жигүүр болж хувирсан бөгөөд баруун гарыг [[Торгууд|Торгуудын]] Хо өрлөг, [[Дөрвөд|Дөрвөдын]] [[Далай баатар]] нар байгуулжээ. Тэд Ногай улсыг байлдан дагуулахад хүргэсэн жигүүр байсан тул.{{sfn|Trepavlov|2018|p=370}} [[Хошууд|Хошуудын]] язгууртнууд болох [[Байбагас баатар]] болон [[Цоохор]] нарын хоорондох иргэний дайны үеэр Хо өрлөг 1628 онд,{{sfn|Adle|2003|p=155}} Хошуудын дайнд оролцохгүйн тулд 50,000 орчим улстай хамт нүүж ирсэн.{{sfn|Adle|2003|p=146}} Ногай улсыг байлдан дагуулах ажиллагаа 1628 эсвэл 1630 онд эхэлсэн.{{sfn|Trepavlov|2018|p=372}} == Байлдан дагуулалт == 1628 онд Хо өрлөг [[Урал гол|Урал голоор]] аялж, Их Ногай улс руу довтолсон бөгөөд энэ нь Халимагийн хяналтад байсан 40,000 энгийн иргэнийг эзлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} Ногай бэр Канай найрсаг харилцаа тогтоохыг оролдсон боловч амжилтанд хүрч чадаагүй юм. Учир нь Халимагууд байнга ирж, газар нутгаа нэхэж байв. Тиймээс мөргөлдөөн үргэлжилсээр байв. Хожим нь Халимаг-Алтулын 10,000 цэрэг Ногайчуудыг дээрэмдэж, Нурадин Каракел Мухаммедийг шархдуулж, их хэмжээний хохирол амсаж, 21,000 морь олзлов. Халимагууд дахин нэг дайралтаар ухарчээ.{{sfn|Trepavlov|2018|p=372}} Ногай Мирза нар Оросоос тусламж хүссэн боловч [[Царь]] тэдний хүсэлтийг хүлээн аваагүй.{{sfn|Khodarkovsky|2004|p=129}} 1631 онд Халимагууд Урал голоос гатлаж ирэв.{{sfn|Trepavlov|2018|p=366}} 1632 онд Хо өрлөг Волга мөрөнд өөрийн төв байраа байгуулжээ. Ногайчууд Оросоос тусламж хүссэн ч дайны олзлогдогчийг эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Trepavlov|2018|p=372}} 1633 онд Халимагууд Жан-Мухаммедыг харьяат иргэдийнхээ хамт Волга мөрний баруун эрэг рүү зугтахыг албадав.{{sfn|Trepavlov|2018|p=366}} 1633 оны сүүлээр Халимагууд довтолгооноо үргэлжлүүлж, энэ нь Канайн дүү Хан Мирзагийн үхэлд хүргэв.{{sfn|Trepavlov|2018|p=368}} 1634 онд Халимагийн цэргүүд Канайн үлдсэн цэргүүд рүү довтлов.{{sfn|Trepavlov|2018|p=366}} Байлдан дагуулал хэзээ дууссан нь тодорхойгүй. == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === *{{cite book |last=Trepavlov |first=V. V |title=История Ногайской Орды |url=https://royalhouseofsiberia.org/wp-content/uploads/2018/07/%D0%BD%D0%BE.pdf |publisher=JSC Publishing House, "Kazan Real Estate" |year=2018 |isbn=978-5-9907552-5-3 |edition=2nd |location=Kazan |pages=764 |language=ru}} *{{Cite journal |last=Ochirova |first=N. |date=2014 |title=The Federal State Budgetary Institution of Science: The Kalmyk Institute for Humanities of the Russian Academy of Sciences |url=http://kigiran.com/sites/default/files/vestnik_2_2014.pdf |journal=ВЕСТНИК КАЛМЫЦКОГО ИНСТИТУТА ГУМАНИТАРНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ РАН |edition=2 |issn=2075-7794}} *{{cite book |last=Tepkeev |first=V.T |title=Калмыки в Северном Прикаспии во второй трети XVII века |url=http://kigiran.com/sites/default/files/tepkeev_kalmyki.pdf |publisher=Jangar |year=2012 |location=Elista |pages=378}} *{{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} *{{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=5 |year=2003 |publisher=UNESCO}} * {{cite book |last=Khodarkovsky |first=Michael |title=Russia's Steppe Frontier: The Making of a Colonial Empire, 1500-1800 |publisher=Indiana University Press |publication-place=Bloomington, Indiana |date=2004 |pages=306 |isbn=978-0-253-21770-7}} bj2w39pw1oe8uc0gpa56xf3ckjt4azi 855061 855059 2026-04-30T04:47:41Z HorseBro the hemionus 100126 855061 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | date = Байлдан дагуулал 1628 эсвэл 1630 онд эхэлсэн,{{sfn|Trepavlov|2018|p=372}} Хэзээ дууссан нь тодорхойгүй. | place = [[Каспийн тэнгис]], Орчин үеийн [[Халимаг]], Орос болон, Зүүн Казахстан | result = Халимагийн ялалт<br> *[[Ногай улс|Ногай улсын]] уналт *[[Халимагийн хант улс]] байгуулагдсан | territory = *Халимагууд [[Ногай улс|Ногай улсыг]] эзлэсэн<br> *[[Урал гол]] болон Эмба голуудын хоорондох газар нутаг [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсын]] нэг хэсэг болсон | combatant1 = {{flag|Халимагийн хант улс}} | combatant2 = {{flag|Ногай улс}} | commander1 = {{flag icon|Халимагийн хант улс}} '''[[Хо өрлөг]]'''<br>{{flag icon|Халимагийн хант улс}} '''[[Далай баатар]]''' | commander2 = {{flag icon|Ногай улс}} '''[[Канай]]'''<br>{{flag icon|Ногай улс}} Хан Мирза{{KIA}}{{sfn|Trepavlov|2018|p=368}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} Султанай Мурза{{Бууж өгсөн}}{{sfn|Trepavlov|2018|pp=418-419}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} Беша Бегемышев{{POW}}{{sfn|Ochirova|2014|p=20}} | casualties1 = {{flag icon|Халимагийн хант улс}} бага алдагдал | casualties2 = {{flag icon|Ногай улс}} Хүнд | casualties3 = {{flag icon|Ногай улс}} 2,500+ 1630 онд Халимагийн довтолгооны үеэр Ногайн энгийн иргэд алагдаж эсвэл боолчлогджээ.{{sfn|Tepkeev|2012|p=42}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} [[Урал гол|Урал голыг]] гатлах үеэр 40,000 Ногай энгийн иргэд боолчлогдов.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} | conflict = Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал | partof = Халимаг–Ногайн дайнууд | image = Kalmyk and kuban tatar2.jpg | caption = Ногай, Халимаг, 18-р зуун. }} '''Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал''' нь 17-р зууны эхээр [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]] хүрч ирсэн [[Халимаг ястан|Халимагууд]] [[Ногай ястан|Ногай үндэстнийг]] байлдан дагуулсан цэргийн мөргөлдөөн юм. Энэ нь [[Халимагийн хант улс]] байгуулагдаж, [[Ногай улс|Их Ногай улс]] нуран унахад хүргэсэн. == Өмнөтгөл == 17-р зууны эхээр [[Ногай улс]] өрсөлдөгч бүлэглэлүүдэд хуваагдсанаар тогтворгүй болсон. Мөн уг үндэстэн Мирза нарын төвлөрсөн эрх мэдлийг бага мэдэрсэн бол [[Найман]], [[Кипчак]] зэрэг үндэстэн доторх овог аймгууд бие даан үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн.{{sfn|Trepavlov|2018|p=365}} Ногайчууд удалгүй иргэний дайнд унаж, Мирза өөрсдийгөө довтлон, 1620-иод оны сүүлээр өлсгөлөнд нэрвэгдсэн.{{sfn|Trepavlov|2018|p=366}} Үүний зэрэгцээ, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадууд]] Тауекел хааны үхлийн дараа Хойд Казахстан болон Баруун Өмнөд [[Сибирь]] рүү нүүж, Ногай болон [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигуудын]] хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=114}} Ойрадууд болон Ногайнуудын хоорондох анхны мөргөлдөөн 1607 онд болсон. Ногайчуудын ялагдсан бүлэг Иштерек [[Астрахань|Астраханаас]] зугтаж, [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] ойролцоо Халимагуудтай тулгарсан.{{sfn|Trepavlov|2018|p=370}} Ойрадууд болон Ногайчуудын хоорондох мөргөлдөөн [[Самара]] болон [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийн]] нутаг дэвсгэрийн хооронд эхэлсэн. Энэ нь Ногайчуудыг [[Каспийн тэнгис]] рүү аажмаар нүүлгэн шилжүүлэхэд хүргэсэн. 1613 онд [[Хо өрлөг]] [[Ногай улс|Их Ногай улсын]] хүчийг ялсан.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} 1616 онд Ойрадууд [[Оросын царьт улс|Оросууд]], Ахлах Жүз болон [[Киргизүүд]] рүү довтлох үеэрээ Ногай улстай тулалдсан.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 онд Ногай улс Оросын царьт улс болон [[Бухарын хант улс|Бухарын хант улстай]] Ойрадуудын эсрэг холбоо байгуулахыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч энэ нь бүтэлгүйтсэн бөгөөд Оросууд болон Узбекүүд тэдний саналыг няцаасан. Оросууд мөн Ногай улсын эсрэг Ойрадуудад туслахаас татгалзсан. 1619 онд Хо өрлөг Ногайчуудад дахин хүнд ялагдал хүлээлгэжээ.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} 1620-иод онд Ногай, Казахууд болон [[Халх Монголчууд]] эвсэл байгуулжээ. Тэд Ойрадуудыг няцааж, цаашид ялж чадсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Гэсэн хэдий ч Ногай улс [[Урал гол|Урал голын]] эрэг дээрх болон түүнээс цаашхи газар нутгийнхаа нэлээд хэсгийг алджээ. Ойрадуудад хийсэн цуврал ялагдал нь Ойрадуудын Ижил мөрөн, Урал гол руу нүүдлийг нэмэгдүүлжээ.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} Ойрадууд эцэстээ хоёр жигүүр болж хувирсан бөгөөд баруун гарыг [[Торгууд|Торгуудын]] Хо өрлөг, [[Дөрвөд|Дөрвөдын]] [[Далай баатар]] нар байгуулжээ. Тэд Ногай улсыг байлдан дагуулахад хүргэсэн жигүүр байсан тул.{{sfn|Trepavlov|2018|p=370}} [[Хошууд|Хошуудын]] язгууртнууд болох [[Байбагас баатар]] болон [[Цоохор]] нарын хоорондох иргэний дайны үеэр Хо өрлөг 1628 онд,{{sfn|Adle|2003|p=155}} Хошуудын дайнд оролцохгүйн тулд 50,000 орчим улстай хамт нүүж ирсэн.{{sfn|Adle|2003|p=146}} Ногай улсыг байлдан дагуулах ажиллагаа 1628 эсвэл 1630 онд эхэлсэн.{{sfn|Trepavlov|2018|p=372}} == Байлдан дагуулалт == 1628 онд Хо өрлөг [[Урал гол|Урал голоор]] аялж, Их Ногай улс руу довтолсон бөгөөд энэ нь Халимагийн хяналтад байсан 40,000 энгийн иргэнийг эзлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} Ногай бэр Канай найрсаг харилцаа тогтоохыг оролдсон боловч амжилтанд хүрч чадаагүй юм. Учир нь Халимагууд байнга ирж, газар нутгаа нэхэж байв. Тиймээс мөргөлдөөн үргэлжилсээр байв. Хожим нь Халимаг-Алтулын 10,000 цэрэг Ногайчуудыг дээрэмдэж, Нурадин Каракел Мухаммедийг шархдуулж, их хэмжээний хохирол амсаж, 21,000 морь олзлов. Халимагууд дахин нэг дайралтаар ухарчээ.{{sfn|Trepavlov|2018|p=372}} Ногай Мирза нар Оросоос тусламж хүссэн боловч [[Царь]] тэдний хүсэлтийг хүлээн аваагүй.{{sfn|Khodarkovsky|2004|p=129}} 1631 онд Халимагууд Урал голоос гатлаж ирэв.{{sfn|Trepavlov|2018|p=366}} 1632 онд Хо өрлөг Волга мөрөнд өөрийн төв байраа байгуулжээ. Ногайчууд Оросоос тусламж хүссэн ч дайны олзлогдогчийг эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Trepavlov|2018|p=372}} 1633 онд Халимагууд Жан-Мухаммедыг харьяат иргэдийнхээ хамт Волга мөрний баруун эрэг рүү зугтахыг албадав.{{sfn|Trepavlov|2018|p=366}} 1633 оны сүүлээр Халимагууд довтолгооноо үргэлжлүүлж, энэ нь Канайн дүү Хан Мирзагийн үхэлд хүргэв.{{sfn|Trepavlov|2018|p=368}} 1634 онд Халимагийн цэргүүд Канайн үлдсэн цэргүүд рүү довтлов.{{sfn|Trepavlov|2018|p=366}} Байлдан дагуулал хэзээ дууссан нь тодорхойгүй. == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === *{{cite book |last=Trepavlov |first=V. V |title=История Ногайской Орды |url=https://royalhouseofsiberia.org/wp-content/uploads/2018/07/%D0%BD%D0%BE.pdf |publisher=JSC Publishing House, "Kazan Real Estate" |year=2018 |isbn=978-5-9907552-5-3 |edition=2nd |location=Kazan |pages=764 |language=ru}} *{{Cite journal |last=Ochirova |first=N. |date=2014 |title=The Federal State Budgetary Institution of Science: The Kalmyk Institute for Humanities of the Russian Academy of Sciences |url=http://kigiran.com/sites/default/files/vestnik_2_2014.pdf |journal=ВЕСТНИК КАЛМЫЦКОГО ИНСТИТУТА ГУМАНИТАРНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ РАН |edition=2 |issn=2075-7794}} *{{cite book |last=Tepkeev |first=V.T |title=Калмыки в Северном Прикаспии во второй трети XVII века |url=http://kigiran.com/sites/default/files/tepkeev_kalmyki.pdf |publisher=Jangar |year=2012 |location=Elista |pages=378}} *{{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} *{{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=5 |year=2003 |publisher=UNESCO}} * {{cite book |last=Khodarkovsky |first=Michael |title=Russia's Steppe Frontier: The Making of a Colonial Empire, 1500-1800 |publisher=Indiana University Press |publication-place=Bloomington, Indiana |date=2004 |pages=306 |isbn=978-0-253-21770-7}} 3rjxl7rlua8ctsvzilukozhxhmezzw8 855077 855061 2026-04-30T05:25:02Z HorseBro the hemionus 100126 855077 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | date = Байлдан дагуулал 1628 эсвэл 1630 онд эхэлсэн,{{sfn|Trepavlov|2018|p=372}} Хэзээ дууссан нь тодорхойгүй. | place = [[Каспийн тэнгис]], Орчин үеийн [[Халимаг]], Орос болон, Зүүн Казахстан | result = Халимагийн ялалт<br> *[[Ногай улс|Ногай улсын]] уналт *[[Халимагийн хант улс]] байгуулагдсан | territory = *Халимагууд [[Ногай улс|Ногай улсыг]] эзлэсэн<br> *[[Урал гол]] болон Эмба голуудын хоорондох газар нутаг [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсын]] нэг хэсэг болсон | combatant1 = {{flag|Халимагийн хант улс}} | combatant2 = {{flag|Ногай улс}} | commander1 = {{flag icon|Халимагийн хант улс}} '''[[Хо өрлөг]]'''<br>{{flag icon|Халимагийн хант улс}} '''[[Далай баатар]]''' | commander2 = {{flag icon|Ногай улс}} '''[[Канай]]'''<br>{{flag icon|Ногай улс}} Хан Мирза{{KIA}}{{sfn|Trepavlov|2018|p=368}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} Султанай Мурза{{Бууж өгсөн}}{{sfn|Trepavlov|2018|pp=418-419}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} Беша Бегемышев{{POW}}{{sfn|Ochirova|2014|p=20}} | casualties1 = {{flag icon|Халимагийн хант улс}} бага алдагдал | casualties2 = {{flag icon|Ногай улс}} Хүнд | casualties3 = {{flag icon|Ногай улс}} 2,500+ 1630 онд Халимагийн довтолгооны үеэр Ногайн энгийн иргэд алагдаж эсвэл боолчлогджээ.{{sfn|Tepkeev|2012|p=42}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} [[Урал гол|Урал голыг]] гатлах үеэр 40,000 Ногай энгийн иргэд боолчлогдов.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} | conflict = Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал | partof = Халимаг–Ногайн дайнууд | image = Kalmyk and kuban tatar2.jpg | caption = Ногай, Халимаг, 18-р зуун. }} '''Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал''' нь 17-р зууны эхээр [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]] хүрч ирсэн [[Халимаг ястан|Халимагууд]] [[Ногай ястан|Ногай үндэстнийг]] байлдан дагуулсан цэргийн мөргөлдөөн юм. Энэ нь [[Халимагийн хант улс]] байгуулагдаж, [[Ногай улс|Их Ногай улс]] нуран унахад хүргэсэн. == Өмнөтгөл == 17-р зууны эхээр [[Ногай улс]] өрсөлдөгч бүлэглэлүүдэд хуваагдсанаар тогтворгүй болсон. Мөн уг үндэстэн Мирза нарын төвлөрсөн эрх мэдлийг бага мэдэрсэн бол [[Найман]], [[Кипчак]] зэрэг үндэстэн доторх овог аймгууд бие даан үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн.{{sfn|Trepavlov|2018|p=365}} Ногайчууд удалгүй иргэний дайнд унаж, Мирза өөрсдийгөө довтлон, 1620-иод оны сүүлээр өлсгөлөнд нэрвэгдсэн.{{sfn|Trepavlov|2018|p=366}} Үүний зэрэгцээ, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадууд]] Тауекел хааны үхлийн дараа Хойд Казахстан болон Баруун Өмнөд [[Сибирь]] рүү нүүж, Ногай болон [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигуудын]] хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=114}} Ойрадууд болон Ногайнуудын хоорондох анхны мөргөлдөөн 1607 онд болсон. Ногайчуудын ялагдсан бүлэг Иштерек [[Астрахань|Астраханаас]] зугтаж, [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] ойролцоо Халимагуудтай тулгарсан.{{sfn|Trepavlov|2018|p=370}} Ойрадууд болон Ногайчуудын хоорондох мөргөлдөөн [[Самара]] болон [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийн]] нутаг дэвсгэрийн хооронд эхэлсэн. Энэ нь Ногайчуудыг [[Каспийн тэнгис]] рүү аажмаар нүүлгэн шилжүүлэхэд хүргэсэн. 1613 онд [[Хо өрлөг]] [[Ногай улс|Их Ногай улсын]] хүчийг ялсан.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} 1616 онд Ойрадууд [[Оросын царьт улс|Оросууд]], Ахлах Жүз болон [[Киргизүүд]] рүү довтлох үеэрээ Ногай улстай тулалдсан.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 онд Ногай улс Оросын царьт улс болон [[Бухарын хант улс|Бухарын хант улстай]] Ойрадуудын эсрэг холбоо байгуулахыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч энэ нь бүтэлгүйтсэн бөгөөд Оросууд болон Узбекүүд тэдний саналыг няцаасан. Оросууд мөн Ногай улсын эсрэг Ойрадуудад туслахаас татгалзсан. 1619 онд Хо өрлөг Ногайчуудад дахин хүнд ялагдал хүлээлгэжээ.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} 1620-иод онд Ногай, Казахууд болон [[Халх Монголчууд]] эвсэл байгуулжээ. Тэд Ойрадуудыг няцааж, цаашид ялж чадсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Гэсэн хэдий ч Ногай улс [[Урал гол|Урал голын]] эрэг дээрх болон түүнээс цаашхи газар нутгийнхаа нэлээд хэсгийг алджээ. Ойрадуудад хийсэн цуврал ялагдал нь Ойрадуудын Ижил мөрөн, Урал гол руу нүүдлийг нэмэгдүүлжээ.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} Ойрадууд эцэстээ хоёр жигүүр болж хувирсан бөгөөд баруун гарыг [[Торгууд|Торгуудын]] Хо өрлөг, [[Дөрвөд|Дөрвөдын]] [[Далай баатар]] нар байгуулжээ. Тэд Ногай улсыг байлдан дагуулахад хүргэсэн жигүүр байсан тул.{{sfn|Trepavlov|2018|p=370}} [[Хошууд|Хошуудын]] язгууртнууд болох [[Байбагас баатар]] болон [[Цоохор]] нарын хоорондох иргэний дайны үеэр Хо өрлөг 1628 онд,{{sfn|Adle|2003|p=155}} Хошуудын дайнд оролцохгүйн тулд 50,000 орчим улстай хамт нүүж ирсэн.{{sfn|Adle|2003|p=146}} Ногай улсыг байлдан дагуулах ажиллагаа 1628 эсвэл 1630 онд эхэлсэн.{{sfn|Trepavlov|2018|p=372}} == Байлдан дагуулалт == 1628 онд Хо өрлөг [[Урал гол|Урал голоор]] аялж, Их Ногай улс руу довтолсон бөгөөд энэ нь Халимагийн хяналтад байсан 40,000 энгийн иргэнийг эзлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} Ногай бэр Канай найрсаг харилцаа тогтоохыг оролдсон боловч амжилтанд хүрч чадаагүй юм. Учир нь Халимагууд байнга ирж, газар нутгаа нэхэж байв. Тиймээс мөргөлдөөн үргэлжилсээр байв. Хожим нь Халимаг-Алтулын 10,000 цэрэг Ногайчуудыг дээрэмдэж, Нурадин Каракел Мухаммедийг шархдуулж, их хэмжээний хохирол амсаж, 21,000 морь олзлов. Халимагууд дахин нэг дайралтаар ухарчээ.{{sfn|Trepavlov|2018|p=372}} Ногай Мирза нар Оросоос тусламж хүссэн боловч [[Царь]] тэдний хүсэлтийг хүлээн аваагүй.{{sfn|Khodarkovsky|2004|p=129}} 1631 онд Халимагууд Урал голоос гатлаж ирэв.{{sfn|Trepavlov|2018|p=366}} 1632 онд Хо өрлөг Волга мөрөнд өөрийн төв байраа байгуулжээ. Ногайчууд Оросоос тусламж хүссэн ч дайны олзлогдогчийг эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Trepavlov|2018|p=372}} 1633 онд Халимагууд Жан-Мухаммедыг харьяат иргэдийнхээ хамт Волга мөрний баруун эрэг рүү зугтахыг албадав.{{sfn|Trepavlov|2018|p=366}} 1633 оны сүүлээр Халимагууд довтолгооноо үргэлжлүүлж, энэ нь Канайн дүү Хан Мирзагийн үхэлд хүргэв.{{sfn|Trepavlov|2018|p=368}} 1634 онд Халимагийн цэргүүд Канайн үлдсэн цэргүүд рүү довтлов.{{sfn|Trepavlov|2018|p=366}} Байлдан дагуулал хэзээ дууссан нь тодорхойгүй. == Үр дагавар == Халимагуудын байлдан дагуулалтын улмаас Их Ногай улс нуран унав.{{sfn|Khodarkovsky|2004|p=11}} Их Ногай улс Бага Ногай улстай нэгдэж, [[Оросын царьт улс]] руу довтлохоор явав.{{sfn|Khodarkovsky|2004|p=130}} Үүний зэрэгцээ, [[Халимаг ястан|Халимагууд]] тус бүс нутагт ирсэн нь тус бүс нутагт мэдэгдэхүйц нөлөө үзүүлсэн бөгөөд энэ нь [[Халимагийн хант улс]] байгуулагдахад хүргэсэн.{{sfn|Khodarkovsky|2004|p=130}} Энэ нь [[Перс]] болон [[Төв Ази]] руу чиглэсэн худалдааны замыг тасалдуулсан. Халимагууд Өмнөд [[Сибирь]] болон [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] хотуудыг дайрч, дээрэмдсэн. Халимагууд хожим нь [[Кабардино-Балкар|Кабардид]] Кабард, Ногай, [[Крымын татарууд|Крымын Татаруудын]] эвсэлд ялагдаж, Халимагуудыг [[Урал гол]] руу ухарахад хүргэсэн. Энэ үеэр Хо өрлөг тулалдаанд алагджээ.{{sfn|Khodarkovsky|2004|pp=133-134}} Хожим нь Халимагууд Ногайчуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлж, [[Казань]], [[Уфа]] хотуудыг эзлэн авав{{sfn|Khodarkovsky|2004|p=134}} == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === *{{cite book |last=Trepavlov |first=V. V |title=История Ногайской Орды |url=https://royalhouseofsiberia.org/wp-content/uploads/2018/07/%D0%BD%D0%BE.pdf |publisher=JSC Publishing House, "Kazan Real Estate" |year=2018 |isbn=978-5-9907552-5-3 |edition=2nd |location=Kazan |pages=764 |language=ru}} *{{Cite journal |last=Ochirova |first=N. |date=2014 |title=The Federal State Budgetary Institution of Science: The Kalmyk Institute for Humanities of the Russian Academy of Sciences |url=http://kigiran.com/sites/default/files/vestnik_2_2014.pdf |journal=ВЕСТНИК КАЛМЫЦКОГО ИНСТИТУТА ГУМАНИТАРНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ РАН |edition=2 |issn=2075-7794}} *{{cite book |last=Tepkeev |first=V.T |title=Калмыки в Северном Прикаспии во второй трети XVII века |url=http://kigiran.com/sites/default/files/tepkeev_kalmyki.pdf |publisher=Jangar |year=2012 |location=Elista |pages=378}} *{{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} *{{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=5 |year=2003 |publisher=UNESCO}} * {{cite book |last=Khodarkovsky |first=Michael |title=Russia's Steppe Frontier: The Making of a Colonial Empire, 1500-1800 |publisher=Indiana University Press |publication-place=Bloomington, Indiana |date=2004 |pages=306 |isbn=978-0-253-21770-7}} [[Ангилал:Халимагийн Хант Улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Халимаг ястан]] qs6i3hwc5wf4eey3x0a5218jx9pk57c 855081 855077 2026-04-30T05:28:48Z HorseBro the hemionus 100126 855081 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | date = Байлдан дагуулал 1628 эсвэл 1630 онд эхэлсэн,{{sfn|Trepavlov|2018|p=372}} Хэзээ дууссан нь тодорхойгүй. | place = [[Каспийн тэнгис]], Орчин үеийн [[Халимаг]], Орос болон, Зүүн Казахстан | result = Халимагийн ялалт<br> *[[Ногай улс|Ногай улсын]] уналт *[[Халимагийн хант улс]] байгуулагдсан | territory = *Халимагууд [[Ногай улс|Ногай улсыг]] эзлэсэн<br> *[[Урал гол]] болон Эмба голуудын хоорондох газар нутаг [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсын]] нэг хэсэг болсон | combatant1 = {{flag|Халимагийн хант улс}} | combatant2 = {{flag|Ногай улс}} | commander1 = {{flag icon|Халимагийн хант улс}} '''[[Хо өрлөг]]'''<br>{{flag icon|Халимагийн хант улс}} '''[[Далай баатар]]''' | commander2 = {{flag icon|Ногай улс}} '''[[Канай]]'''<br>{{flag icon|Ногай улс}} Хан Мирза{{KIA}}{{sfn|Trepavlov|2018|p=368}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} Султанай Мурза{{Бууж өгсөн}}{{sfn|Trepavlov|2018|pp=418-419}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} Беша Бегемышев{{POW}}{{sfn|Ochirova|2014|p=20}} | casualties1 = {{flag icon|Халимагийн хант улс}} бага алдагдал | casualties2 = {{flag icon|Ногай улс}} Хүнд | casualties3 = {{flag icon|Ногай улс}} 2,500+ 1630 онд Халимагийн довтолгооны үеэр Ногайн энгийн иргэд алагдаж эсвэл боолчлогджээ.{{sfn|Tepkeev|2012|p=42}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} [[Урал гол|Урал голыг]] гатлах үеэр 40,000 Ногай энгийн иргэд боолчлогдов.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} | conflict = Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал | partof = Халимаг–Ногайн дайнууд | image = Kalmyk and kuban tatar2.jpg | caption = Ногай, Халимаг, 18-р зуун. }} '''Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал''' нь 17-р зууны эхээр [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]] хүрч ирсэн [[Халимаг ястан|Халимагууд]] [[Ногай ястан|Ногай үндэстнийг]] байлдан дагуулсан цэргийн мөргөлдөөн юм. Энэ нь [[Халимагийн хант улс]] байгуулагдаж, [[Ногай улс|Их Ногай улс]] нуран унахад хүргэсэн. == Өмнөтгөл == 17-р зууны эхээр [[Ногай улс]] өрсөлдөгч бүлэглэлүүдэд хуваагдсанаар тогтворгүй болсон. Мөн уг үндэстэн Мирза нарын төвлөрсөн эрх мэдлийг бага мэдэрсэн бол [[Найман]], [[Кипчак]] зэрэг үндэстэн доторх овог аймгууд бие даан үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн.{{sfn|Trepavlov|2018|p=365}} Ногайчууд удалгүй иргэний дайнд унаж, Мирза өөрсдийгөө довтлон, 1620-иод оны сүүлээр өлсгөлөнд нэрвэгдсэн.{{sfn|Trepavlov|2018|p=366}} Үүний зэрэгцээ, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадууд]] Тауекел хааны үхлийн дараа Хойд Казахстан болон Баруун Өмнөд [[Сибирь]] рүү нүүж, Ногай болон [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигуудын]] хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=114}} Ойрадууд болон Ногайнуудын хоорондох анхны мөргөлдөөн 1607 онд болсон. Ногайчуудын ялагдсан бүлэг Иштерек [[Астрахань|Астраханаас]] зугтаж, [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] ойролцоо Халимагуудтай тулгарсан.{{sfn|Trepavlov|2018|p=370}} Ойрадууд болон Ногайчуудын хоорондох мөргөлдөөн [[Самара]] болон [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийн]] нутаг дэвсгэрийн хооронд эхэлсэн. Энэ нь Ногайчуудыг [[Каспийн тэнгис]] рүү аажмаар нүүлгэн шилжүүлэхэд хүргэсэн. 1613 онд [[Хо өрлөг]] [[Ногай улс|Их Ногай улсын]] хүчийг ялсан.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} 1616 онд Ойрадууд [[Оросын царьт улс|Оросууд]], Ахлах Жүз болон [[Киргизүүд]] рүү довтлох үеэрээ Ногай улстай тулалдсан.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 онд Ногай улс Оросын царьт улс болон [[Бухарын хант улс|Бухарын хант улстай]] Ойрадуудын эсрэг холбоо байгуулахыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч энэ нь бүтэлгүйтсэн бөгөөд Оросууд болон Узбекүүд тэдний саналыг няцаасан. Оросууд мөн Ногай улсын эсрэг Ойрадуудад туслахаас татгалзсан. 1619 онд Хо өрлөг Ногайчуудад дахин хүнд ялагдал хүлээлгэжээ.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} 1620-иод онд Ногай, Казахууд болон [[Халх Монголчууд]] эвсэл байгуулжээ. Тэд Ойрадуудыг няцааж, цаашид ялж чадсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Гэсэн хэдий ч Ногай улс [[Урал гол|Урал голын]] эрэг дээрх болон түүнээс цаашхи газар нутгийнхаа нэлээд хэсгийг алджээ. Ойрадуудад хийсэн цуврал ялагдал нь Ойрадуудын Ижил мөрөн, Урал гол руу нүүдлийг нэмэгдүүлжээ.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} Ойрадууд эцэстээ хоёр жигүүр болж хувирсан бөгөөд баруун гарыг [[Торгууд|Торгуудын]] Хо өрлөг, [[Дөрвөд|Дөрвөдын]] [[Далай баатар]] нар байгуулжээ. Тэд Ногай улсыг байлдан дагуулахад хүргэсэн жигүүр байсан тул.{{sfn|Trepavlov|2018|p=370}} [[Хошууд|Хошуудын]] язгууртнууд болох [[Байбагас баатар]] болон [[Цоохор]] нарын хоорондох иргэний дайны үеэр Хо өрлөг 1628 онд,{{sfn|Adle|2003|p=155}} Хошуудын дайнд оролцохгүйн тулд 50,000 орчим улстай хамт нүүж ирсэн.{{sfn|Adle|2003|p=146}} Ногай улсыг байлдан дагуулах ажиллагаа 1628 эсвэл 1630 онд эхэлсэн.{{sfn|Trepavlov|2018|p=372}} == Байлдан дагуулалт == 1628 онд Хо өрлөг [[Урал гол|Урал голоор]] аялж, Их Ногай улс руу довтолсон бөгөөд энэ нь Халимагийн хяналтад байсан 40,000 энгийн иргэнийг эзлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} Ногай бэр Канай найрсаг харилцаа тогтоохыг оролдсон боловч амжилтанд хүрч чадаагүй юм. Учир нь Халимагууд байнга ирж, газар нутгаа нэхэж байв. Тиймээс мөргөлдөөн үргэлжилсээр байв. Хожим нь Халимаг-Алтулын 10,000 цэрэг Ногайчуудыг дээрэмдэж, Нурадин Каракел Мухаммедийг шархдуулж, их хэмжээний хохирол амсаж, 21,000 морь олзлов. Халимагууд дахин нэг дайралтаар ухарчээ.{{sfn|Trepavlov|2018|p=372}} Ногай Мирза нар Оросоос тусламж хүссэн боловч [[Царь]] тэдний хүсэлтийг хүлээн аваагүй.{{sfn|Khodarkovsky|2004|p=129}} 1631 онд Халимагууд Урал голоос гатлаж ирэв.{{sfn|Trepavlov|2018|p=366}} 1632 онд Хо өрлөг Волга мөрөнд өөрийн төв байраа байгуулжээ. Ногайчууд Оросоос тусламж хүссэн ч дайны олзлогдогчийг эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Trepavlov|2018|p=372}} 1633 онд Халимагууд Жан-Мухаммедыг харьяат иргэдийнхээ хамт Волга мөрний баруун эрэг рүү зугтахыг албадав.{{sfn|Trepavlov|2018|p=366}} 1633 оны сүүлээр Халимагууд довтолгооноо үргэлжлүүлж, энэ нь Канайн дүү Хан Мирзагийн үхэлд хүргэв.{{sfn|Trepavlov|2018|p=368}} 1634 онд Халимагийн цэргүүд Канайн үлдсэн цэргүүд рүү довтлов.{{sfn|Trepavlov|2018|p=366}} Байлдан дагуулал хэзээ дууссан нь тодорхойгүй. == Үр дагавар == Халимагуудын байлдан дагуулалтын улмаас Их Ногай улс нуран унав.{{sfn|Khodarkovsky|2004|p=11}} Их Ногай улс Бага Ногай улстай нэгдэж, [[Оросын царьт улс]] руу довтлохоор явав.{{sfn|Khodarkovsky|2004|p=130}} Үүний зэрэгцээ, [[Халимаг ястан|Халимагууд]] тус бүс нутагт ирсэн нь тус бүс нутагт мэдэгдэхүйц нөлөө үзүүлсэн бөгөөд энэ нь [[Халимагийн хант улс]] байгуулагдахад хүргэсэн.{{sfn|Khodarkovsky|2004|p=130}} Энэ нь [[Перс]] болон [[Төв Ази]] руу чиглэсэн худалдааны замыг тасалдуулсан. Халимагууд Өмнөд [[Сибирь]] болон [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] хотуудыг дайрч, дээрэмдсэн. Халимагууд хожим нь [[Кабардино-Балкар|Кабардид]] Кабард, Ногай, [[Крымын татарууд|Крымын Татаруудын]] эвсэлд ялагдаж, Халимагуудыг [[Урал гол]] руу ухарахад хүргэсэн. Энэ үеэр Хо өрлөг тулалдаанд алагджээ.{{sfn|Khodarkovsky|2004|pp=133-134}} Хожим нь Халимагууд Ногайчуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлж, [[Казань]], [[Уфа]] хотуудыг эзлэн авав{{sfn|Khodarkovsky|2004|p=134}} == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === *{{cite book |last=Trepavlov |first=V. V |title=История Ногайской Орды |url=https://royalhouseofsiberia.org/wp-content/uploads/2018/07/%D0%BD%D0%BE.pdf |publisher=JSC Publishing House, "Kazan Real Estate" |year=2018 |isbn=978-5-9907552-5-3 |edition=2nd |location=Kazan |pages=764 |language=ru}} *{{Cite journal |last=Ochirova |first=N. |date=2014 |title=The Federal State Budgetary Institution of Science: The Kalmyk Institute for Humanities of the Russian Academy of Sciences |url=http://kigiran.com/sites/default/files/vestnik_2_2014.pdf |journal=ВЕСТНИК КАЛМЫЦКОГО ИНСТИТУТА ГУМАНИТАРНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ РАН |edition=2 |issn=2075-7794}} *{{cite book |last=Tepkeev |first=V.T |title=Калмыки в Северном Прикаспии во второй трети XVII века |url=http://kigiran.com/sites/default/files/tepkeev_kalmyki.pdf |publisher=Jangar |year=2012 |location=Elista |pages=378}} *{{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} *{{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=5 |year=2003 |publisher=UNESCO}} * {{cite book |last=Khodarkovsky |first=Michael |title=Russia's Steppe Frontier: The Making of a Colonial Empire, 1500-1800 |publisher=Indiana University Press |publication-place=Bloomington, Indiana |date=2004 |pages=306 |isbn=978-0-253-21770-7}} [[Ангилал:Халимагийн Хант Улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Халимаг ястан]] 207m5hwqjxg5zo0vdgj8tvr7uvb5p9o 855084 855081 2026-04-30T05:32:46Z HorseBro the hemionus 100126 855084 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | date = Байлдан дагуулал 1628 эсвэл 1630 онд эхэлсэн,{{sfn|Trepavlov|2018|p=372}} Хэзээ дууссан нь тодорхойгүй. | place = [[Каспийн тэнгис]], Орчин үеийн [[Халимаг]], Орос болон, Зүүн Казахстан | result = Халимагийн ялалт<br> *[[Ногай улс|Ногай улсын]] уналт *[[Халимагийн хант улс]] байгуулагдсан | territory = *Халимагууд [[Ногай улс|Ногай улсыг]] эзлэсэн<br> *[[Урал гол]] болон Эмба голуудын хоорондох газар нутаг [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсын]] нэг хэсэг болсон | combatant1 = {{flag|Халимагийн хант улс}} | combatant2 = {{flag|Ногай улс}} | commander1 = {{flag icon|Халимагийн хант улс}} '''[[Хо өрлөг]]'''<br>{{flag icon|Халимагийн хант улс}} '''[[Далай баатар]]''' | commander2 = {{flag icon|Ногай улс}} '''[[Канай]]'''<br>{{flag icon|Ногай улс}} Хан Мирза{{KIA}}{{sfn|Trepavlov|2018|p=368}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} Султанай Мурза{{Бууж өгсөн}}{{sfn|Trepavlov|2018|pp=418-419}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} Беша Бегемышев{{POW}}{{sfn|Ochirova|2014|p=20}} | casualties1 = {{flag icon|Халимагийн хант улс}} бага алдагдал | casualties2 = {{flag icon|Ногай улс}} Хүнд | casualties3 = {{flag icon|Ногай улс}} 2,500+ 1630 онд Халимагийн довтолгооны үеэр Ногайн энгийн иргэд алагдаж эсвэл боолчлогджээ.{{sfn|Tepkeev|2012|p=42}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} [[Урал гол|Урал голыг]] гатлах үеэр 40,000 Ногай энгийн иргэд боолчлогдов.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} | conflict = Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал | partof = Халимаг–Ногайн дайнууд | image = Kalmyk and kuban tatar2.jpg | caption = Ногай, Халимаг, 18-р зуун. }} '''Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал''' нь 17-р зууны эхээр [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]] хүрч ирсэн [[Халимаг ястан|Халимагууд]] [[Ногай ястан|Ногай үндэстнийг]] байлдан дагуулсан цэргийн мөргөлдөөн юм. Энэ нь [[Халимагийн хант улс]] байгуулагдаж, [[Ногай улс|Их Ногай улс]] нуран унахад хүргэсэн. Энэхүү байлдан дагуулалт нь зөвхөн хоёр нүүдэлчин хүчний хоорондох энгийн мөргөлдөөн бус, харин [[Еврази|Евразийн]] тал нутгийн улс төрийн тэнцвэрийг эрс өөрчилсөн томоохон үйл явдал байв. Энэ үйл явдлын үр дүнд [[Баруун Монгол|Баруун Монголын]] [[Ойрадууд]] Ижил мөрний сав газарт тогтвортой суурьшиж, улмаар [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] өмнөд хил орчмын бодлого, [[Казахын ханлиг|Казах]] болон [[Төв Ази|Төв Азийн]] [[Ханлиг|ханлигуудын]] харилцаанд гүнзгий нөлөө үзүүлсэн бөгөөд Евразийн худалдаа, нүүдэлчдийн шилжилт хөдөлгөөний чиг хандлагыг өөрчилсөн ач холбогдолтой. == Өмнөтгөл == 17-р зууны эхээр [[Ногай улс]] өрсөлдөгч бүлэглэлүүдэд хуваагдсанаар тогтворгүй болсон. Мөн уг үндэстэн Мирза нарын төвлөрсөн эрх мэдлийг бага мэдэрсэн бол [[Найман]], [[Кипчак]] зэрэг үндэстэн доторх овог аймгууд бие даан үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн.{{sfn|Trepavlov|2018|p=365}} Ногайчууд удалгүй иргэний дайнд унаж, Мирза өөрсдийгөө довтлон, 1620-иод оны сүүлээр өлсгөлөнд нэрвэгдсэн.{{sfn|Trepavlov|2018|p=366}} Үүний зэрэгцээ, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадууд]] Тауекел хааны үхлийн дараа Хойд Казахстан болон Баруун Өмнөд [[Сибирь]] рүү нүүж, Ногай болон [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигуудын]] хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=114}} Ойрадууд болон Ногайнуудын хоорондох анхны мөргөлдөөн 1607 онд болсон. Ногайчуудын ялагдсан бүлэг Иштерек [[Астрахань|Астраханаас]] зугтаж, [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] ойролцоо Халимагуудтай тулгарсан.{{sfn|Trepavlov|2018|p=370}} Ойрадууд болон Ногайчуудын хоорондох мөргөлдөөн [[Самара]] болон [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийн]] нутаг дэвсгэрийн хооронд эхэлсэн. Энэ нь Ногайчуудыг [[Каспийн тэнгис]] рүү аажмаар нүүлгэн шилжүүлэхэд хүргэсэн. 1613 онд [[Хо өрлөг]] [[Ногай улс|Их Ногай улсын]] хүчийг ялсан.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} 1616 онд Ойрадууд [[Оросын царьт улс|Оросууд]], Ахлах Жүз болон [[Киргизүүд]] рүү довтлох үеэрээ Ногай улстай тулалдсан.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 онд Ногай улс Оросын царьт улс болон [[Бухарын хант улс|Бухарын хант улстай]] Ойрадуудын эсрэг холбоо байгуулахыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч энэ нь бүтэлгүйтсэн бөгөөд Оросууд болон Узбекүүд тэдний саналыг няцаасан. Оросууд мөн Ногай улсын эсрэг Ойрадуудад туслахаас татгалзсан. 1619 онд Хо өрлөг Ногайчуудад дахин хүнд ялагдал хүлээлгэжээ.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} 1620-иод онд Ногай, Казахууд болон [[Халх Монголчууд]] эвсэл байгуулжээ. Тэд Ойрадуудыг няцааж, цаашид ялж чадсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Гэсэн хэдий ч Ногай улс [[Урал гол|Урал голын]] эрэг дээрх болон түүнээс цаашхи газар нутгийнхаа нэлээд хэсгийг алджээ. Ойрадуудад хийсэн цуврал ялагдал нь Ойрадуудын Ижил мөрөн, Урал гол руу нүүдлийг нэмэгдүүлжээ.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} Ойрадууд эцэстээ хоёр жигүүр болж хувирсан бөгөөд баруун гарыг [[Торгууд|Торгуудын]] Хо өрлөг, [[Дөрвөд|Дөрвөдын]] [[Далай баатар]] нар байгуулжээ. Тэд Ногай улсыг байлдан дагуулахад хүргэсэн жигүүр байсан тул.{{sfn|Trepavlov|2018|p=370}} [[Хошууд|Хошуудын]] язгууртнууд болох [[Байбагас баатар]] болон [[Цоохор]] нарын хоорондох иргэний дайны үеэр Хо өрлөг 1628 онд,{{sfn|Adle|2003|p=155}} Хошуудын дайнд оролцохгүйн тулд 50,000 орчим улстай хамт нүүж ирсэн.{{sfn|Adle|2003|p=146}} Ногай улсыг байлдан дагуулах ажиллагаа 1628 эсвэл 1630 онд эхэлсэн.{{sfn|Trepavlov|2018|p=372}} == Байлдан дагуулалт == 1628 онд Хо өрлөг [[Урал гол|Урал голоор]] аялж, Их Ногай улс руу довтолсон бөгөөд энэ нь Халимагийн хяналтад байсан 40,000 энгийн иргэнийг эзлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} Ногай бэр Канай найрсаг харилцаа тогтоохыг оролдсон боловч амжилтанд хүрч чадаагүй юм. Учир нь Халимагууд байнга ирж, газар нутгаа нэхэж байв. Тиймээс мөргөлдөөн үргэлжилсээр байв. Хожим нь Халимаг-Алтулын 10,000 цэрэг Ногайчуудыг дээрэмдэж, Нурадин Каракел Мухаммедийг шархдуулж, их хэмжээний хохирол амсаж, 21,000 морь олзлов. Халимагууд дахин нэг дайралтаар ухарчээ.{{sfn|Trepavlov|2018|p=372}} Ногай Мирза нар Оросоос тусламж хүссэн боловч [[Царь]] тэдний хүсэлтийг хүлээн аваагүй.{{sfn|Khodarkovsky|2004|p=129}} 1631 онд Халимагууд Урал голоос гатлаж ирэв.{{sfn|Trepavlov|2018|p=366}} 1632 онд Хо өрлөг Волга мөрөнд өөрийн төв байраа байгуулжээ. Ногайчууд Оросоос тусламж хүссэн ч дайны олзлогдогчийг эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Trepavlov|2018|p=372}} 1633 онд Халимагууд Жан-Мухаммедыг харьяат иргэдийнхээ хамт Волга мөрний баруун эрэг рүү зугтахыг албадав.{{sfn|Trepavlov|2018|p=366}} 1633 оны сүүлээр Халимагууд довтолгооноо үргэлжлүүлж, энэ нь Канайн дүү Хан Мирзагийн үхэлд хүргэв.{{sfn|Trepavlov|2018|p=368}} 1634 онд Халимагийн цэргүүд Канайн үлдсэн цэргүүд рүү довтлов.{{sfn|Trepavlov|2018|p=366}} Байлдан дагуулал хэзээ дууссан нь тодорхойгүй. == Үр дагавар == Халимагуудын байлдан дагуулалтын улмаас Их Ногай улс нуран унав.{{sfn|Khodarkovsky|2004|p=11}} Их Ногай улс Бага Ногай улстай нэгдэж, [[Оросын царьт улс]] руу довтлохоор явав.{{sfn|Khodarkovsky|2004|p=130}} Үүний зэрэгцээ, [[Халимаг ястан|Халимагууд]] тус бүс нутагт ирсэн нь тус бүс нутагт мэдэгдэхүйц нөлөө үзүүлсэн бөгөөд энэ нь [[Халимагийн хант улс]] байгуулагдахад хүргэсэн.{{sfn|Khodarkovsky|2004|p=130}} Энэ нь [[Перс]] болон [[Төв Ази]] руу чиглэсэн худалдааны замыг тасалдуулсан. Халимагууд Өмнөд [[Сибирь]] болон [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] хотуудыг дайрч, дээрэмдсэн. Халимагууд хожим нь [[Кабардино-Балкар|Кабардид]] Кабард, Ногай, [[Крымын татарууд|Крымын Татаруудын]] эвсэлд ялагдаж, Халимагуудыг [[Урал гол]] руу ухарахад хүргэсэн. Энэ үеэр Хо өрлөг тулалдаанд алагджээ.{{sfn|Khodarkovsky|2004|pp=133-134}} Хожим нь Халимагууд Ногайчуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлж, [[Казань]], [[Уфа]] хотуудыг эзлэн авав{{sfn|Khodarkovsky|2004|p=134}} == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === *{{cite book |last=Trepavlov |first=V. V |title=История Ногайской Орды |url=https://royalhouseofsiberia.org/wp-content/uploads/2018/07/%D0%BD%D0%BE.pdf |publisher=JSC Publishing House, "Kazan Real Estate" |year=2018 |isbn=978-5-9907552-5-3 |edition=2nd |location=Kazan |pages=764 |language=ru}} *{{Cite journal |last=Ochirova |first=N. |date=2014 |title=The Federal State Budgetary Institution of Science: The Kalmyk Institute for Humanities of the Russian Academy of Sciences |url=http://kigiran.com/sites/default/files/vestnik_2_2014.pdf |journal=ВЕСТНИК КАЛМЫЦКОГО ИНСТИТУТА ГУМАНИТАРНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ РАН |edition=2 |issn=2075-7794}} *{{cite book |last=Tepkeev |first=V.T |title=Калмыки в Северном Прикаспии во второй трети XVII века |url=http://kigiran.com/sites/default/files/tepkeev_kalmyki.pdf |publisher=Jangar |year=2012 |location=Elista |pages=378}} *{{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} *{{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=5 |year=2003 |publisher=UNESCO}} * {{cite book |last=Khodarkovsky |first=Michael |title=Russia's Steppe Frontier: The Making of a Colonial Empire, 1500-1800 |publisher=Indiana University Press |publication-place=Bloomington, Indiana |date=2004 |pages=306 |isbn=978-0-253-21770-7}} [[Ангилал:Халимагийн Хант Улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Халимаг ястан]] telxs5uo3b3dedn0edfiivfrts25660 10 146196 855005 2026-04-29T12:04:58Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias =Халимагийн хант улс | shortname alias = Халимагийн хант улс | flag alias =Flag of the Kalmyk Khanate.svg | size = {{{size|23px}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} <noinclude> | related1 = Чин улс </noinclude> }}" 855005 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias =Халимагийн хант улс | shortname alias = Халимагийн хант улс | flag alias =Flag of the Kalmyk Khanate.svg | size = {{{size|23px}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} <noinclude> | related1 = Чин улс </noinclude> }} 9okvsr4my1ieq8ck8d63mwh9672dxxt 10 146197 855006 2026-04-29T12:08:51Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "{{{{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}}|alias=Ногай улс|shortname alias=Ногай улс|flag alias=Nogai flag.svg|size={{{size|}}}|name={{{name|}}}|variant={{{variant|}}}|altlink={{{altlink|}}}|altvar={{{altvar|}}} <noinclude>|related1=Kalmyk Khanate </noinclude>}}" 855006 wikitext text/x-wiki {{{{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}}|alias=Ногай улс|shortname alias=Ногай улс|flag alias=Nogai flag.svg|size={{{size|}}}|name={{{name|}}}|variant={{{variant|}}}|altlink={{{altlink|}}}|altvar={{{altvar|}}} <noinclude>|related1=Kalmyk Khanate </noinclude>}} e5blrs2zotgkkvnwd18vphwqb5vlyjo 855007 855006 2026-04-29T12:09:06Z HorseBro the hemionus 100126 855007 wikitext text/x-wiki {{{{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}}|alias=Ногай улс|shortname alias=Ногай улс|flag alias=Nogai flag.svg|size={{{size|}}}|name={{{name|}}}|variant={{{variant|}}}|altlink={{{altlink|}}}|altvar={{{altvar|}}} <noinclude>|related1=Country data Халимагийн хант улс </noinclude>}} cqg27lzxlc8jx68hllow43b4xd85kar 855008 855007 2026-04-29T12:09:17Z HorseBro the hemionus 100126 855008 wikitext text/x-wiki {{{{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}}|alias=Ногай улс|shortname alias=Ногай улс|flag alias=Nogai flag.svg|size={{{size|}}}|name={{{name|}}}|variant={{{variant|}}}|altlink={{{altlink|}}}|altvar={{{altvar|}}} <noinclude>|related1=Халимагийн хант улс </noinclude>}} 51wpxj5q35uto21en4e78ptu6p2c8qp 0 146198 855017 2026-04-29T18:31:53Z Anastasiya Volkovaa 104270 /* ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ */ 855017 wikitext text/x-wiki [[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]] '''Эерэг сэтгэл засал''' нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч Носсрат Пезешкиан бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.<ref>''Theo A. Cope (July 2014). [https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&secondary=55 "Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'"]. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''</ref> fk0ezwg9ljvoqv6qqewfu2y9ela9ez0 855018 855017 2026-04-29T18:33:28Z Anastasiya Volkovaa 104270 855018 wikitext text/x-wiki [[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]] '''Эерэг сэтгэл засал''' нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [https://en.wikipedia.org/wiki/Nossrat_Peseschkian Носсрат Пезешкиан] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.<ref>''Theo A. Cope (July 2014). [https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&secondary=55 "Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'"]. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''</ref> k1b5yokfj00iawei09r2e2a4en7f30y 855032 855018 2026-04-30T03:00:18Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ]] to [[Эерэг сэтгэл засал]] without leaving a redirect 855018 wikitext text/x-wiki [[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]] '''Эерэг сэтгэл засал''' нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [https://en.wikipedia.org/wiki/Nossrat_Peseschkian Носсрат Пезешкиан] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.<ref>''Theo A. Cope (July 2014). [https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&secondary=55 "Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'"]. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''</ref> k1b5yokfj00iawei09r2e2a4en7f30y 855033 855032 2026-04-30T03:02:35Z Zorigt 49 855033 wikitext text/x-wiki [[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]] '''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.<ref>''Theo A. Cope (July 2014). [https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&secondary=55 "Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'"]. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''</ref> 8azey8btsune59i0whuzslshsw7l9jz 0 146199 855038 2026-04-30T03:38:05Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Monica Seles 1991 (cropped).jpg|thumb|Моника Селеш]] '''Мо́ника Се́леш''' ({{lang-sr|Моника Селеш/Monika Seleš}}''Моника Селеш/Monika Seleš'', {{lang-hu|Szeles Mónika}}''Szeles Mónika'', {{lang-en|Monica Seles}}''Monica Seles''; род. 2 декабря 1973, Нови-Сад, Югославия) -Югослав-Америкийн мэргэжлийн теннисчин бөгөөд хоёр улсын..." 855038 wikitext text/x-wiki [[Файл:Monica Seles 1991 (cropped).jpg|thumb|Моника Селеш]] '''Мо́ника Се́леш''' ({{lang-sr|Моника Селеш/Monika Seleš}}''Моника Селеш/Monika Seleš'', {{lang-hu|Szeles Mónika}}''Szeles Mónika'', {{lang-en|Monica Seles}}''Monica Seles''; род. 2 декабря 1973, Нови-Сад, Югославия) -Югослав-Америкийн мэргэжлийн теннисчин бөгөөд хоёр улсын төлөө тоглож байсан бөгөөд дэлхийн чансааны 1-р байрт бичигдэж байсан. Тэрээр 1986 онд Югославаас АНУ руу нүүж, 1994 онд тус улсын иргэн болсон. М.Селешийн эцэг эх нь Унгар үндэстэн тул 2007 онд Унгарын иргэншил авсан. Тэрээр 9 удаа Их Дуулгын цом хүртсэн бөгөөд үүний 4 нь Австралийн нээлттэй тэмцээнд түрүүлсэн. 1990 онд тэрээр Францын нээлттэй тэмцээний хамгийн залуу ялагч болсон. Моника Селеш 1991-1992 онд дэлхийд 1-р теннисчин байжээ. == Намтар == Моника Селеш 1973 оны 12-р сарын 2-нд Югослав (одоогийн Серби)-ийн Нови Сад хотод Унгарын дүрвэгсдийн гэр бүлд төрсөн байна. Түүний эцэг Карой Селеш нь хүүхэлдэйн киноны зураач, эх Эстер Селеш нь программист байжээ. 6 настайд нь эцэг Карой теннисний хичээл зааж эхэлсэн. Моника хурдан сайн тоглож сурсан бөгөөд 9 настайдаа 12-оос доош насны охидын дунд зохиогдсон Югославын өсвөрийн теннисний аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлжээ. 10 настайдаа Европын өсвөрийн аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлж, 12 настайдаа Югославын оны шилдэг тамирчин цол хүртжээ. 13 настайдаа Моника гэр бүлийнхэнтэйгээ хамт АНУ-ын [[Флорида]] муж руу аялж, орон нутгийн өсвөрийн тэмцээнд оролцжээ. Тэмцээний дараа гэр бүл нь буцахаар төлөвлөж байсан ч [[Андре Агасси]], Жеймс Курье, Мэри Пирс болон бусад шилдэг одод зэрэг теннисчдийг сургасан алдарт дасгалжуулагч Ник Боллетьеригийн анхаарлыг татжээ. Тэр Моникад өөрийн Академид (англи. ''Nick Bollettieri Tennis Academy'') сурахыг санал болгосоны дагуу тэдний гэр бүл Флоридад улдэхээр болжээ. 1988 оны намар Моника 14 настай байхдаа мэргэжлийн тэмцээний анхны ялалтаа авч, 1989 онд мэргэжлийн теннисний ертөнцөд орсон байна. Энэ хугацаанд Германы нэрт теннисчин [[Штефани Граф]] талбайд ноёрхож байсан бөгөөд Селешийн ирэлт дэлхийн теннисний хүчний тэнцвэрийг эрс өөрчилсөн юм. 1991, 1992 онуудад Моника аварга шалгаруулах тэмцээнд ноёрхож, Штеффи Графыг оноогоор гүйцэж, дэлхийн нэг номерын теннисчин болжээ. Энэ богино хугацаанд тэрээр 6 удаагийн Их Дуулгын тэмцээнд ганцаараа түрүүлж, гол өрсөлдөгчөө зөвхөн Уимблдоныг үлдээжээ. Тэрээр эхний жилдээ Уимблдонд оролцоогүй ч хоёр дахь жилдээ финалд шалгарчээ. 1991 оны 1-р сараас 1993 оны 2-р сарын хооронд тэрээр 22 цом хүртсэн; 34 тэмцээний 33-т нь финалд шалгарсан; түүний нийт амжилт 159-12 (ялагдсан тоглолтын 92.9%) байв. 7u8cml77y7i47tjt9pvurddy3dw1p7n 855039 855038 2026-04-30T03:40:09Z Avirmed Batsaikhan 53733 855039 wikitext text/x-wiki [[Файл:Monica Seles 1991 (cropped).jpg|thumb|Моника Селеш]] '''Мо́ника Се́леш''' ({{lang-sr|Моника Селеш/Monika Seleš}}''Моника Селеш/Monika Seleš'', {{lang-hu|Szeles Mónika}}''Szeles Mónika'', {{lang-en|Monica Seles}}''Monica Seles''; род. 1973 оны 12-р сарын 2-нд Югославын Нови-Сад хотод төрсөн) -Югослав-Америкийн мэргэжлийн теннисчин бөгөөд хоёр улсын төлөө тоглож байсан бөгөөд дэлхийн чансааны 1-р байрт бичигдэж байсан. Тэрээр 1986 онд Югославаас [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] руу нүүж, 1994 онд тус улсын иргэн болсон. М.Селешийн эцэг эх нь Унгар үндэстэн тул 2007 онд [[Унгар|Унгарын]] иргэншил авсан. Тэрээр 9 удаа Их Дуулгын цом хүртсэн бөгөөд үүний 4 нь Австралийн нээлттэй тэмцээнд түрүүлсэн. 1990 онд тэрээр Францын нээлттэй тэмцээний хамгийн залуу ялагч болсон. Моника Селеш 1991-1992 онд дэлхийд 1-р теннисчин байжээ. == Намтар == Моника Селеш 1973 оны 12-р сарын 2-нд Югослав (одоогийн Серби)-ийн Нови Сад хотод Унгарын дүрвэгсдийн гэр бүлд төрсөн байна. Түүний эцэг Карой Селеш нь хүүхэлдэйн киноны зураач, эх Эстер Селеш нь программист байжээ. 6 настайд нь эцэг Карой теннисний хичээл зааж эхэлсэн. Моника хурдан сайн тоглож сурсан бөгөөд 9 настайдаа 12-оос доош насны охидын дунд зохиогдсон Югославын өсвөрийн теннисний аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлжээ. 10 настайдаа Европын өсвөрийн аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлж, 12 настайдаа Югославын оны шилдэг тамирчин цол хүртжээ. 13 настайдаа Моника гэр бүлийнхэнтэйгээ хамт АНУ-ын [[Флорида]] муж руу аялж, орон нутгийн өсвөрийн тэмцээнд оролцжээ. Тэмцээний дараа гэр бүл нь буцахаар төлөвлөж байсан ч [[Андре Агасси]], Жеймс Курье, Мэри Пирс болон бусад шилдэг одод зэрэг теннисчдийг сургасан алдарт дасгалжуулагч Ник Боллетьеригийн анхаарлыг татжээ. Тэр Моникад өөрийн Академид (англи. ''Nick Bollettieri Tennis Academy'') сурахыг санал болгосоны дагуу тэдний гэр бүл Флоридад улдэхээр болжээ. 1988 оны намар Моника 14 настай байхдаа мэргэжлийн тэмцээний анхны ялалтаа авч, 1989 онд мэргэжлийн теннисний ертөнцөд орсон байна. Энэ хугацаанд Германы нэрт теннисчин [[Штефани Граф]] талбайд ноёрхож байсан бөгөөд Селешийн ирэлт дэлхийн теннисний хүчний тэнцвэрийг эрс өөрчилсөн юм. 1991, 1992 онуудад Моника аварга шалгаруулах тэмцээнд ноёрхож, Штеффи Графыг оноогоор гүйцэж, дэлхийн нэг номерын теннисчин болжээ. Энэ богино хугацаанд тэрээр 6 удаагийн Их Дуулгын тэмцээнд ганцаараа түрүүлж, гол өрсөлдөгчөө зөвхөн Уимблдоныг үлдээжээ. Тэрээр эхний жилдээ Уимблдонд оролцоогүй ч хоёр дахь жилдээ финалд шалгарчээ. 1991 оны 1-р сараас 1993 оны 2-р сарын хооронд тэрээр 22 цом хүртсэн; 34 тэмцээний 33-т нь финалд шалгарсан; түүний нийт амжилт 159-12 (ялагдсан тоглолтын 92.9%) байв. 406q0g5gxvml8idkt5z45xdl9lsp3xt 855040 855039 2026-04-30T03:45:04Z Zorigt 49 855040 wikitext text/x-wiki [[Файл:Monica Seles 1991 (cropped).jpg|thumb|Моника Селеш]] '''Моника Селеш''' ({{langx|sr|Моника Селеш/Monika Seleš}}, {{langx|hu|Szeles Mónika}}, {{langx|en|Monica Seles}}; 1973 оны 12-р сарын 2-нд Югославын Нови-Сад хотод төрсөн) - Дэлхийн чансааг тэргүүлж байсан Югослав-Америкийн мэргэжлийн теннисчин бөгөөд хоёр улсын төлөө тоглож байсан. Тэрээр 1986 онд Югославаас [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] руу нүүж, 1994 онд тус улсын иргэн болсон. М.Селешийн эцэг эх нь унгар үндэстэн тул 2007 онд [[Унгар|Унгарын]] иргэншил авсан. Тэрээр 9 удаа Их Дуулгын цом хүртсэн бөгөөд үүний 4 нь Австралийн нээлттэй тэмцээнд түрүүлсэн. 1990 онд тэрээр Францын нээлттэй тэмцээний хамгийн залуу ялагч болсон. Моника Селеш 1991-1992 онд дэлхийд 1-р теннисчин байжээ. == Намтар == Моника Селеш 1973 оны 12-р сарын 2-нд Югослав (одоогийн Серби)-ийн Нови Сад хотод Унгарын дүрвэгсдийн гэр бүлд төрсөн байна. Түүний эцэг Карой Селеш нь хүүхэлдэйн киноны зураач, эх Эстер Селеш нь программист байжээ. 6 настайд нь эцэг Карой теннисний хичээл зааж эхэлсэн. Моника хурдан сайн тоглож сурсан бөгөөд 9 настайдаа 12-оос доош насны охидын дунд зохиогдсон Югославын өсвөрийн теннисний аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлжээ. 10 настайдаа Европын өсвөрийн аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлж, 12 настайдаа Югославын оны шилдэг тамирчин цол хүртжээ. 13 настайдаа Моника гэр бүлийнхэнтэйгээ хамт АНУ-ын [[Флорида]] муж руу аялж, орон нутгийн өсвөрийн тэмцээнд оролцжээ. Тэмцээний дараа гэр бүл нь буцахаар төлөвлөж байсан ч [[Андре Агасси]], Жеймс Курье, Мэри Пирс болон бусад шилдэг одод зэрэг теннисчдийг сургасан алдарт дасгалжуулагч Ник Боллетьеригийн анхаарлыг татжээ. Тэр Моникад өөрийн Академид (англи. ''Nick Bollettieri Tennis Academy'') сурахыг санал болгосоны дагуу тэдний гэр бүл Флоридад улдэхээр болжээ. 1988 оны намар Моника 14 настай байхдаа мэргэжлийн тэмцээний анхны ялалтаа авч, 1989 онд мэргэжлийн теннисний ертөнцөд орсон байна. Энэ хугацаанд Германы нэрт теннисчин [[Штефани Граф]] талбайд ноёрхож байсан бөгөөд Селешийн ирэлт дэлхийн теннисний хүчний тэнцвэрийг эрс өөрчилсөн юм. 1991, 1992 онуудад Моника аварга шалгаруулах тэмцээнд ноёрхож, Штеффи Графыг оноогоор гүйцэж, дэлхийн нэг номерын теннисчин болжээ. Энэ богино хугацаанд тэрээр 6 удаагийн Их Дуулгын тэмцээнд ганцаараа түрүүлж, гол өрсөлдөгчдөө зөвхөн Уимблдоныг үлдээжээ. Тэрээр эхний жилдээ Уимблдонд оролцоогүй ч хоёр дахь жилдээ финалд шалгарчээ. 1991 оны 1-р сараас 1993 оны 2-р сарын хооронд тэрээр 22 цом хүртсэн; 34 тэмцээний 33-т нь финалд шалгарсан; түүний нийт амжилт 159-12 (ялагдсан тоглолтын 92.9%) байв. {{DEFAULTSORT:Селеш, Моника}} [[Ангилал:Югославын теннисчин]] [[Ангилал:АНУ-ын теннисчин]] [[Ангилал:1973 онд төрсөн]] sd9ohcznrtwh82nrjihb7ieoadmhr64 855045 855040 2026-04-30T04:05:17Z Avirmed Batsaikhan 53733 855045 wikitext text/x-wiki [[Файл:Monica Seles 1991 (cropped).jpg|thumb|Моника Селеш]] '''Моника Селеш''' ({{langx|sr|Моника Селеш/Monika Seleš}}, {{langx|hu|Szeles Mónika}}, {{langx|en|Monica Seles}}; 1973 оны 12-р сарын 2-нд Югославын Нови-Сад хотод төрсөн) - Дэлхийн чансааг тэргүүлж байсан Югослав-Америкийн мэргэжлийн теннисчин бөгөөд хоёр улсын төлөө тоглож байсан. Тэрээр 1986 онд Югославаас [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] руу нүүж, 1994 онд тус улсын иргэн болсон. М.Селешийн эцэг эх нь унгар үндэстэн тул 2007 онд [[Унгар|Унгарын]] иргэншил авсан. Тэрээр 9 удаа Их Дуулгын цом хүртсэн бөгөөд үүний 4 нь Австралийн нээлттэй тэмцээнд түрүүлсэн. 1990 онд тэрээр Францын нээлттэй тэмцээний хамгийн залуу ялагч болсон. Моника Селеш 1991-1992 онд дэлхийд 1-р теннисчин байжээ. == Намтар == Моника Селеш 1973 оны 12-р сарын 2-нд Югослав (одоогийн Серби)-ийн Нови Сад хотод Унгарын дүрвэгсдийн гэр бүлд төрсөн байна. Түүний эцэг Карой Селеш нь хүүхэлдэйн киноны зураач, эх Эстер Селеш нь программист байжээ. 6 настайд нь эцэг Карой теннисний хичээл зааж эхэлсэн. Моника хурдан сайн тоглож сурсан бөгөөд 9 настайдаа 12-оос доош насны охидын дунд зохиогдсон Югославын өсвөрийн теннисний аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлжээ. 10 настайдаа Европын өсвөрийн аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлж, 12 настайдаа Югославын оны шилдэг тамирчин цол хүртжээ. 13 настайдаа Моника гэр бүлийнхэнтэйгээ хамт АНУ-ын [[Флорида]] муж руу аялж, орон нутгийн өсвөрийн тэмцээнд оролцжээ. Тэмцээний дараа гэр бүл нь буцахаар төлөвлөж байсан ч [[Андрэ Агасси]], Жеймс Курье, Мэри Пирс болон бусад шилдэг одод зэрэг теннисчдийг сургасан алдарт дасгалжуулагч Ник Боллетьеригийн анхаарлыг татжээ. Тэр Моникад өөрийн Академид (англи. ''Nick Bollettieri Tennis Academy'') сурахыг санал болгосоны дагуу тэдний гэр бүл Флоридад улдэхээр болжээ. 1988 оны намар Моника 14 настай байхдаа мэргэжлийн тэмцээний анхны ялалтаа авч, 1989 онд мэргэжлийн теннисний ертөнцөд орсон байна. Энэ хугацаанд Германы нэрт теннисчин [[Штефани Граф]] талбайд ноёрхож байсан бөгөөд Селешийн ирэлт дэлхийн теннисний хүчний тэнцвэрийг эрс өөрчилсөн юм. 1991, 1992 онуудад Моника аварга шалгаруулах тэмцээнд ноёрхож, Штеффи Графыг оноогоор гүйцэж, дэлхийн нэг номерын теннисчин болжээ. Энэ богино хугацаанд тэрээр 6 удаагийн Их Дуулгын тэмцээнд ганцаараа түрүүлж, гол өрсөлдөгчдөө зөвхөн Уимблдоныг үлдээжээ. Тэрээр эхний жилдээ Уимблдонд оролцоогүй ч хоёр дахь жилдээ финалд шалгарчээ. 1991 оны 1-р сараас 1993 оны 2-р сарын хооронд тэрээр 22 цом хүртсэн; 34 тэмцээний 33-т нь финалд шалгарсан; түүний нийт амжилт 159-12 (ялагдсан тоглолтын 92.9%) байв. {{DEFAULTSORT:Селеш, Моника}} [[Ангилал:Югославын теннисчин]] [[Ангилал:АНУ-ын теннисчин]] [[Ангилал:1973 онд төрсөн]] a1bsjw63x4a0z2t8sqjjawy0xxvdlac 0 146200 855044 2026-04-30T04:04:01Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Winter Palace Panorama 3.jpg|thumb|402x402px|Өвлийн ордон]] '''Өвлийн ордон''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Зи́мний дворе́ц'') - Оросын Санкт-Петербург хотын Ордон талбайд байрладаг [[Оросын эзэн хаан|Оросын эзэн хааны]] гол ордон юм. Ордны барилгыг (тав дахь) 1754-1762 оны хооронд Итали гар..." 855044 wikitext text/x-wiki [[Файл:Winter Palace Panorama 3.jpg|thumb|402x402px|Өвлийн ордон]] '''Өвлийн ордон''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Зи́мний дворе́ц'') - Оросын Санкт-Петербург хотын Ордон талбайд байрладаг [[Оросын эзэн хаан|Оросын эзэн хааны]] гол ордон юм. Ордны барилгыг (тав дахь) 1754-1762 оны хооронд Итали гаралтай Оросын архитектор [[Франческо Растрелли|Франческо Бартоломео Растрелли]] Элизабетагийн үеийн тансаг барокко хэв маягаар, дотор талдаа Францын рококогийн элементүүдийг ашиглан барьсан. [[Файл:RUS-2016-Aerial-SPB-Winter Palace.jpg|thumb|402x402px|Өвлийн ордон дээрээс]] 1762 онд баригдаж дууссанаас 1904 он хүртэл тус ордныг Оросын эзэн хаадын албан ёсны өвлийн оршин суух газар болгон ашиглаж байжээ. 1837 оны гал түймрийн өмнө уг барилгад ойролцоогоор 2000 хүн амьдарч байсан бөгөөд эзэн хааны оршин суух хугацаанд бүр ч олон хүн амьдарч байжээ. 1904 онд II Николай хаан байнгын оршин суугаа газраа Өвлийн ордноос Царское Село дахь Александрын ордон руу нүүлгэжээ. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайны]] үеэр, 1915 оны 10-р сараас 1917 оны 11-р сар хүртэл, ордон нь Царевич Алексей Николаевичийн нэрэмжит эмнэлэг болж байжээ. [[Хоёрдугаар сарын хувьсгал|Хоёрдугаар сарын хувьсгалын]] үеэр, 1917 оны 7-р сараас 11-р сар хүртэл, ордонд Түр Засгийн газар байрлаж байсан юм. Октябрийн хувьсгалын дараа Улсын Эрмитаж музейн гол үзэсгэлэн байрладаг байв. 1920 оны 1-р сард ордонд Улсын Хувьсгалын музей нээгдэж, 1941 он хүртэл Улсын Эрмитажийн музейтэй хамтран ажиллаж байжээ. hezzqa6bcoctxq52vmy102bl5lw5ycm 2 146201 855048 2026-04-30T04:09:34Z HorseBro the hemionus 100126 HorseBro the hemionus moved page [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus/sandbox]] to [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал]] 855048 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал]] fyadgtp8alun37hh4ey436zc964a9g7 0 146202 855054 2026-04-30T04:24:09Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Andre Agassi (2011).jpg|thumb]] '''Андрэ Кирк Ага́сси''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Andre Kirk Agassi'', 1970 оны 4-р сарын 29-нд АНУ-ын [[Лас-Вегас]] хотод төрсөн) — америкийн мэргэжлийн теннисчин бөгөөд буяны үйлстэн. Тэрээр Их Дуулгын тэмцээнүүдийн 8 удаагийн ялагч бөгөөд Олимпийн ава..." 855054 wikitext text/x-wiki [[Файл:Andre Agassi (2011).jpg|thumb]] '''Андрэ Кирк Ага́сси''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Andre Kirk Agassi'', 1970 оны 4-р сарын 29-нд АНУ-ын [[Лас-Вегас]] хотод төрсөн) — америкийн мэргэжлийн теннисчин бөгөөд буяны үйлстэн. Тэрээр Их Дуулгын тэмцээнүүдийн 8 удаагийн ялагч бөгөөд Олимпийн аварга юм. [[Иран|Ираны]] цагаачийн хүү Андрэ Агасси багаасаа теннис тоглож сурч эхэлсэн. Ник Боллетьеригийн теннисний академид элссэний дараа 13 настайдаа дэлхийн шилдэг 100 теннисчний тоонд 16 насандаа багтаж, 19 насандаа 2 сая гаруй долларын орлого олж, Теннисний Мэргэжлийн Холбооны (ATP) чансаанд 3-рт бичигджээ. Карьерынхаа туршид тэрээр 60 хувийн тэмцээнд түрүүлж, түүний дотор найман Их Дуулгын ганцаарчилсан төрөл, нэг хосын төрөлд түрүүлж, түүхэн дэх Алтан Дуулгын цомыг хүртсэн анхны хүн болж, дараалсан 4 Их Дуулгын тэмцээн болон [[Олимпын наадам|Олимпын наадамд]] түрүүлжээ. Тэрээр мөн АНУ-ын шигшээ багийн гишүүний хувиар эрэгтэйчүүдийн шигшээ багийн хамгийн нэр хүндтэй теннисний цом болох [[Дэвисийн цом|Дэвисийн цомыг]] 3 удаа хүртжээ. 1995-2003 оны хооронд тэрээр дэлхийн 1 номерын теннисчин болж нийт 101 долоо хоног тоглож, [[2003 он|2003 онд]] Теннисний Мэргэжлийн Холбооны чансааг тэргүүлсэн түүхэн дэх хамгийн ахмад тоглогч болжээ (энэ дээд амжилтыг хожим Рожер Федерер эвдсэн). == Намтар == Андрэ Агасси 1970 оны 4-р сарын 29-нд [[Невада]] мужийн Лас Вегас хотод Эммануэль (Майк) Агасси болон Элизабет Дадли нарын дөрөв дэх бөгөөд отгон хүүхэд болж төрсөн. Эммануэль Агасси бол Ираны, дараа нь Америкийн боксчин бөгөөд Тегеранд [[Армени]] эцэг эхийн гэр бүлд төрсөн. Эммануэль 1948, 1952 оны олимпод Ираныг төлөөлж оролцож байв. Эммануэлийн эцэг мужаан Дэвид Агасси [[Киев|Киевт]] төрсөн бөгөөд иргэний дайны үеэр Иран руу цагаачилсан бөгөөд Туркийн үймээн самуунаас айж, овогоо сольж Агасси болгон өөрчилжээ. Эммануэлийн эх Нуния нь Туркийн Армени хүн байжээ. 10 настайдаа Андрэ АНУ-ын залуучуудын аварга шалгаруулах тэмцээний хоёрдугаар шатанд, 11 настайдаа хагас шигшээд ялагдсан. Эцэг түүнийг 13 настай байхад нь Флорида мужийн Брадентон дахь Ник Боллетьеригийн алдарт теннисний академид явуулсан. Боллетьери Андрэд академид үнэгүй суралцах боломж олгоод зогсохгүй 1993 он хүртэл түүний дасгалжуулагч хэвээр үлджээ. Шинэ дасгалжуулагч хүүгийн тоглолтыг өөрчилсөн: эцэг нь түүнд боломж бүрт тор руу урагшаа явахыг зааж байсан бол академи түүнийг найдвартай арын суурь тоглогч болгон хөгжүүлсэн байна. Андрэ Агасси бол барилга, ресторан, зочид буудал, үл хөдлөх хөрөнгө, спортын клуб, шөнийн цэнгээний газрууд зэрэг амжилттай бизнес эрхлэгч юм. 1997-1999 онд гэрлэсэн анхны эхнэр, жүжигчин, загвар өмсөгч Брүүк Шилдсээсээ салсны дараа Агасси 2001 онд алдарт теннисчин, Алтан дуулга шагналт [[Штефани Граф|Штеффи Графтай]] гэрлэжээ. Андре, Стеффи нар хоёр хүүхэдтэй. == Их дуулга тэмцээний шилдэг амжилтууд: == * Австралийн нээлттэй тэмцээний ганцаарчилсан төрөлд түрүүлсэн (1995, 2000, 2001, 2003). * Францын нээлттэй тэмцээний ганцаарчилсан төрөлд түрүүлсэн (1999), дэд байр (1990, 1991). * Уимблдоны ганцаарчилсан төрөлд түрүүлсэн (1992), дэд байр (1999). * АНУ-ын нээлттэй тэмцээний ганцаарчилсан төрөлд түрүүлсэн (1994, 1999), дэд байр (1990, 1992, 2002, 2005). 5rj76rlf4haaifqc4cfzee0zv8t47v0 855070 855054 2026-04-30T05:09:51Z Zorigt 49 855070 wikitext text/x-wiki [[Файл:Andre Agassi (2011).jpg|thumb]] '''Андрэ Кирк Агасси''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Andre Kirk Agassi'', 1970 оны 4-р сарын 29-нд АНУ-ын [[Лас-Вегас]] хотод төрсөн) — Америкийн мэргэжлийн теннисчин бөгөөд буяны үйлстэн. Тэрээр Их Дуулгын тэмцээнүүдийн 8 удаагийн ялагч бөгөөд Олимпын аварга юм. [[Иран|Ираны]] цагаачийн хүү Андрэ Агасси багаасаа теннис тоглож сурч эхэлсэн. 13 настайдаа Ник Боллетьеригийн теннисний академид элссэний дараа дэлхийн шилдэг 100 теннисчний тоонд 16 насандаа багтаж, 19 насандаа 2 сая гаруй долларын орлого олж, Теннисний Мэргэжлийн Холбооны (ATP) чансаанд 3-рт бичигджээ. Карьерынхаа туршид тэрээр 60 тэмцээнд түрүүлж, түүний дотор найман Их Дуулгын ганцаарчилсан төрөл, нэг хосын төрөлд түрүүлж, түүхэн дэх Алтан Дуулгын цомыг хүртсэн анхны хүн болж, дараалсан 4 Их Дуулгын тэмцээн болон [[Олимпын наадам|Олимпын наадамд]] түрүүлжээ. Тэрээр мөн АНУ-ын шигшээ багийн гишүүний хувиар эрэгтэйчүүдийн шигшээ багийн хамгийн нэр хүндтэй теннисний цом болох [[Дэвисийн цом|Дэвисийн цомыг]] 3 удаа хүртжээ. 1995-2003 оны хооронд тэрээр дэлхийн 1 номерын теннисчин болж нийт 101 долоо хоног тоглож, [[2003 он|2003 онд]] Теннисний Мэргэжлийн Холбооны чансааг тэргүүлсэн түүхэн дэх хамгийн ахмад тоглогч болжээ (энэ дээд амжилтыг хожим Рожер Федерер эвдсэн). == Намтар == Андрэ Агасси 1970 оны 4-р сарын 29-нд [[Невада]] мужийн Лас Вегас хотод Эммануэль (Майк) Агасси болон Элизабет Дадли нарын дөрөв дэх бөгөөд отгон хүүхэд болж төрсөн. Эммануэль Агасси бол Ираны, дараа нь Америкийн боксчин бөгөөд Тегеранд [[арменичууд|армени]] эцэг эхийн гэр бүлд төрсөн. Эммануэль 1948, 1952 оны олимпод Ираныг төлөөлж оролцож байв. Эммануэлийн эцэг мужаан Дэвид Агасси [[Киев|Киевт]] төрсөн бөгөөд иргэний дайны үеэр Иран руу цагаачилж, Туркийн үймээн самуунаас айж, овогоо сольж Агасси болгон өөрчилжээ. Эммануэлийн эх Нуния нь Туркийн армени хүн байжээ. 10 настайдаа Андрэ АНУ-ын залуучуудын аварга шалгаруулах тэмцээний хоёрдугаар шатанд, 11 настайдаа хагас шигшээд ялагдсан. Эцэг түүнийг 13 настай байхад нь Флорида мужийн Брадентон дахь Ник Боллетьеригийн алдарт теннисний академид явуулсан. Боллетьери Андрэд академид үнэгүй суралцах боломж олгоод зогсохгүй 1993 он хүртэл түүний дасгалжуулагч хэвээр үлджээ. Шинэ дасгалжуулагч хүүгийн тоглолтыг өөрчилсөн: эцэг нь түүнд боломж бүрд тор руу урагшаа явахыг зааж байсан бол академи түүнийг найдвартай арын суурь тоглогч болгон хөгжүүлсэн байна. Андрэ Агасси бол барилга, ресторан, зочид буудал, үл хөдлөх хөрөнгө, спортын клуб, шөнийн цэнгээний газрууд зэрэг амжилттай бизнес эрхлэгч юм. 1997-1999 онд гэрлэсэн анхны эхнэр, жүжигчин, загвар өмсөгч Брүүк Шилдсээсээ салсны дараа Агасси 2001 онд алдарт теннисчин, Алтан дуулга шагналт [[Штефани Граф|Штеффи Графтай]] гэрлэжээ. Андре, Стеффи нар хоёр хүүхэдтэй. == Их дуулга тэмцээний шилдэг амжилтууд: == * Австралийн нээлттэй тэмцээний ганцаарчилсан төрөлд түрүүлсэн (1995, 2000, 2001, 2003). * Францын нээлттэй тэмцээний ганцаарчилсан төрөлд түрүүлсэн (1999), дэд байр (1990, 1991). * Уимблдоны ганцаарчилсан төрөлд түрүүлсэн (1992), дэд байр (1999). * АНУ-ын нээлттэй тэмцээний ганцаарчилсан төрөлд түрүүлсэн (1994, 1999), дэд байр (1990, 1992, 2002, 2005). {{DEFAULTSORT:Агасси, Андрэ}} [[Ангилал:АНУ-ын теннисчин]] [[Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга]] [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] p8yrqmcexct2nl4wnjpapu8llpf2s5z 0 146203 855058 2026-04-30T04:40:50Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Davis Cup Praha ČRo 2012-11-28 cropped 1.jpg|thumb|Дэвисийн цом]] '''Дэвисийн цом''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Davis Cup'') бол эрэгтэй [[Теннис|теннисний]] хамгийн том олон улсын багийн тэмцээн юм. Энэ нь 1900 оноос хойш, 1979 оноос хойш Олон улсын теннисний холбоо ([[Англи хэл|англи.]] ''Internation..." 855058 wikitext text/x-wiki [[Файл:Davis Cup Praha ČRo 2012-11-28 cropped 1.jpg|thumb|Дэвисийн цом]] '''Дэвисийн цом''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Davis Cup'') бол эрэгтэй [[Теннис|теннисний]] хамгийн том олон улсын багийн тэмцээн юм. Энэ нь 1900 оноос хойш, 1979 оноос хойш Олон улсын теннисний холбоо ([[Англи хэл|англи.]] ''International Tennis Federation, ITF'') -ны ивээл дор жил бүр зохион байгуулагддаг юм. Төрөл бүрийн орны теннисний багууд хоорондоо тоглолт хийдэг бөгөөд хожигдсон баг тэмцээнээс хасагддаг. Цомын одоогийн эзэмшигч (2025) бол Италийн баг юм. == Түүх == 1899 онд Харвардын Их Сургуулийн 4 оюутан үндэсний шигшээ багуудын оролцоотой теннисний тэмцээн зохион байгуулах санааг гаргажээ. Тэдний нэг болох [[Дуайт Дэвис]] тэмцээний төлөвлөгөөг боловсруулж, ялагчийн шагнал болох мөнгөн цомыг өөрийн мөнгөөр ​​худалдаж авч байжээ. Анхны тэмцээн 1900 онд [[Массачусеттс]] мужийн Бруклин хотод болсон бөгөөд АНУ, Их Британийн багууд оролцсон. Дэвис өөрөө АНУ-ын багт тоглож, гэнэтийн байдлаар эхний гурван тоглолтондоо ялалт байгуулжээ. Тэмцээн дараа жил нь болоогүй ч АНУ 1902 онд дахин ялалт байгуулжээ. 1904 онд АНУ баг оролцоогүй бөгөөд [[Бельги]], түүний дараа [[Австрали]], [[Франц]] улсууд багтжээ. 1905 он гэхэд Бельги, [[Австри]], Франц, Австралиази (1922 он хүртэл хамт өрсөлдөж байсан Австрали, Шинэ Зеландын нэгдсэн баг)-ын багууд тэмцээнд оролцжээ. 1913 онд 8 улс, 1939 онд 30 гаруй улс оролцсон. 1900-1939 оны хооронд уг цомд 34 удаа өрсөлдсөн (1901, 1910, эсвэл 1915-1918 онуудад тэмцээн болоогүй). 1946 он хүртэл ердөө 4 улс л цом хүртэж байжээ. Энэхүү тэмцээнийг анх Олон Улсын Зүлгэн Теннисний Сорилт ([[Англи хэл|англи.]] ''International Lawn Tennis Challenge'') гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд 1945 онд Дуайт Дэвис нас барсны дараа одоогийн "Дэвисийн цом" нэрээ авсан. 1979 он хүртэл бие даасан зохион байгуулах хороо удирддаг байсан бөгөөд түүний хүсэлтээр ITF-д шилжүүлсэн. 100 дахь жилдээ зохион байгуулагдаж буй тэмцээнд 129 орны үндэсний багууд оролцсон. == Дэвисийн цомын ялагчид == {| class="wikitable" !Он !Ялагч !Дэд байр !оноо |- |2025 |'''{{davis|ITA}}'''<small>(4)</small> |{{davis|ESP}} |2:0 |- |2024 |'''{{davis|ITA}}''' <small>(3)</small> |{{davis|NED}} |2:0 |- |2023 |'''{{davis|ITA}}''' <small>(2)</small> |{{davis|AUS}} |2:0 |- |2022 |'''{{davis|CAN}}''' |{{davis|AUS}} |2:0 |- |2021 |'''{{davis|RUS}}''' <small>(3)</small> |{{davis|CRO}} |2:0 |- |2020 | colspan="3" align="center" |''КОВИД-оос болж цуцлагдсан'' |- |2019 |'''{{davis|ESP}}''' <small>(6)</small> |{{davis|CAN}} |2:0 |- |2018 |'''{{davis|CRO}}''' <small>(2)</small> |{{davis|FRA|1974}} |3:1 |- |2017 |'''{{davis|FRA|1974}}''' <small>(10)</small> |{{davis|BEL}} |3:2 |- |2016 |'''{{davis|ARG}}''' |{{davis|CRO}} |3:2 |- |2015 |'''{{davis|GBR}}''' <small>(10)</small> |{{davis|BEL}} |3:1 |- |2014 |'''{{davis|SUI}}''' |{{davis|FRA|1974}} |3:1 |- |2013 |'''{{davis|CZE}}''' <small>(3)</small> |{{davis|SRB}} |3:2 |- |2012 |'''{{davis|CZE}}''' <small>(2)</small> |{{davis|ESP}} |3:2 |- |2011 |'''{{davis|ESP}}''' <small>(5)</small> |{{davis|ARG}} |3:1 |- |2010 |'''{{davis|SRB}}''' |{{davis|FRA|1974}} |3:2 |- |2009 |'''{{davis|ESP}}''' <small>(4)</small> |{{davis|CZE}} |5:0 |- |2008 |'''{{davis|ESP}}''' <small>(3)</small> |{{davis|ARG}} |3:1 |- |2007 |'''{{davis|USA}}''' <small>(32)</small> |{{davis|RUS}} |4:1 |- |2006 |'''{{davis|RUS}}''' <small>(2)</small> |{{davis|ARG}} |3:2 |- |2005 |'''{{davis|CRO}}''' |{{davis|SVK}} |3:2 |- |2004 |'''{{davis|ESP}}''' <small>(2)</small> |{{davis|USA}} |3:2 |- |2003 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(28)</small> |{{davis|ESP}} |3:1 |- |2002 |'''{{davis|RUS}}''' |{{davis|FRA|1974}} |3:2 |- |2001 |'''{{davis|FRA|1974}}''' <small>(9)</small> |{{davis|AUS}} |3:2 |- |2000 |'''{{davis|ESP}}''' |{{davis|AUS}} |3:1 |- |1999 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(27)</small> |{{davis|FRA|1974}} |3:2 |- |1998 |'''{{davis|SWE}}''' <small>(7)</small> |{{davis|ITA|1946}} |4:1 |- |1997 |'''{{davis|SWE}}''' <small>(6)</small> |{{davis|USA}} |5:0 |- |1996 |'''{{davis|FRA|1974}}''' <small>(8)</small> |{{davis|SWE}} |3:2 |- |1995 |'''{{davis|USA}}''' <small>(31)</small> |{{davis|RUS}} |3:2 |- |1994 |'''{{davis|SWE}}''' <small>(5)</small> |{{davis|RUS}} |4:1 |- |1993 |'''{{davis|GER}}''' <small>(3)</small> |{{davis|AUS}} |4:1 |- |1992 |'''{{davis|USA}}''' <small>(30)</small> |{{davis|SUI}} |3:1 |- |1991 |'''{{davis|FRA}}''' <small>(7)</small> |{{davis|USA}} |3:1 |- |1990 |'''{{davis|USA}}''' <small>(29)</small> |{{davis|AUS}} |3:2 |- |1989 |'''{{davis|FRG}}''' <small>(2)</small> |{{davis|SWE}} |3:2 |- |1988 |'''{{davis|FRG}}''' |{{davis|SWE}} |4:1 |- |1987 |'''{{davis|SWE}}''' <small>(4)</small> |{{davis|IND}} |5:0 |- |1986 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(26)</small> |{{davis|SWE}} |3:2 |- |1985 |'''{{davis|SWE}}''' <small>(3)</small> |{{davis|FRG}} |3:2 |- |1984 |'''{{davis|SWE}}''' <small>(2)</small> |{{davis|USA}} |4:1 |- |1983 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(25)</small> |{{davis|SWE}} |3:2 |- |1982 |'''{{davis|USA}}''' <small>(28)</small> |{{davis|FRA|1974}} |4:1 |- |1981 |'''{{davis|USA}}''' <small>(27)</small> |{{davis|ARG|1812}} |3:1 |- |1980 |'''{{davis|TCH}}''' |{{davis|ITA|1946}} |4:1 |- |1979 |'''{{davis|USA}}''' <small>(26)</small> |{{davis|ITA|1946}} |5:0 |- |1978 |'''{{davis|USA}}''' <small>(25)</small> |{{davis|GBR}} |4:1 |- |1977 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(24)</small> |{{davis|ITA|1946}} |3:1 |- |1976 |'''{{davis|ITA|1946}}''' |{{davis|CHI}} |4:1 |- |1975 |'''{{davis|SWE}}''' |{{davis|TCH}} |3:2 |- |1974 |'''{{davis|RSA|1928}}''' |{{davis|IND}} |Без игры |- |1973 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(23)</small> |{{davis|USA}} |5:0 |- |1972 |'''{{davis|USA}}''' <small>(24)</small> |{{davis|ROU|1965}} |3:2 |- |1971 |'''{{davis|USA}}''' <small>(23)</small> |{{davis|ROU|1965}} |3:2 |- |1970 |'''{{davis|USA}}''' <small>(22)</small> |{{davis|FRG}} |5:0 |- |1969 |'''{{davis|USA}}''' <small>(21)</small> |{{davis|ROU|1965}} |5:0 |- |1968 |'''{{davis|USA}}''' <small>(20)</small> |{{davis|AUS}} |4:1 |- |1967 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(22)</small> |{{davis|ESP|1945}} |4:1 |- |1966 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(21)</small> |{{davis|IND}} |4:1 |- |1965 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(20)</small> |{{davis|ESP|1945}} |4:1 |- |1964 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(19)</small> |{{davis|USA}} |3:2 |- |1963 |'''{{davis|USA}}''' <small>(19)</small> |{{davis|AUS}} |3:2 |- |1962 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(18)</small> |{{davis|MEX|1934}} |5:0 |- |1961 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(17)</small> |{{davis|ITA|1946}} |5:0 |- |1960 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(16)</small> |{{davis|ITA|1946}} |4:1 |- |1959 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(15)</small> |{{davis|USA|1959}} |3:2 |- |1958 |'''{{davis|USA|1912}}''' <small>(18)</small> |{{davis|AUS}} |3:2 |- |1957 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(14)</small> |{{davis|USA|1912}} |3:2 |- |1956 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(13)</small> |{{davis|USA|1912}} |5:0 |- |1955 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(12)</small> |{{davis|USA|1912}} |5:0 |- |1954 |'''{{davis|USA|1912}}''' <small>(17)</small> |{{davis|AUS}} |3:2 |- |1953 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(11)</small> |{{davis|USA|1912}} |3:2 |- |1952 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(10)</small> |{{davis|USA|1912}} |4:1 |- |1951 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(9)</small> |{{davis|USA|1912}} |3:2 |- |1950 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(8)</small> |{{davis|USA|1912}} |4:1 |- |1949 |'''{{davis|USA|1912}}''' <small>(16)</small> |{{davis|AUS}} |4:1 |- |1948 |'''{{davis|USA|1912}}''' <small>(15)</small> |{{davis|AUS}} |5:0 |- |1947 |'''{{davis|USA|1912}}''' <small>(14)</small> |{{davis|AUS}} |4:1 |- |1946 |'''{{davis|USA|1912}}''' <small>(13)</small> |{{davis|AUS}} |5:0 |- |1939 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(7)</small> |{{davis|USA|1912}} |3:2 |- |1938 |'''{{davis|USA|1912}}''' <small>(12)</small> |{{davis|AUS}} |3:2 |- |1937 |'''{{davis|USA|1912}}''' <small>(11)</small> |{{davis|GBR}} |4:1 |- |1936 |'''{{davis|GBR}}''' <small>(9)</small> |{{davis|AUS}} |3:2 |- |1935 |'''{{davis|GBR}}''' <small>(8)</small> |{{davis|USA|1912}} |5:0 |- |1934 |'''{{davis|GBR}}''' <small>(7)</small> |{{davis|USA|1912}} |4:1 |- |1933 |'''{{davis|GBR}}''' <small>(6)</small> |{{davis|FRA|1794}} |3:2 |- |1932 |'''{{davis|FRA|1794}}''' <small>(6)</small> |{{davis|USA}} |3:2 |- |1931 |'''{{davis|FRA|1794}}''' <small>(5)</small> |{{davis|GBR}} |3:2 |- |1930 |'''{{davis|FRA|1794}}''' <small>(4)</small> |{{davis|USA|1912}} |4:1 |- |1929 |'''{{davis|FRA|1794}}''' <small>(3)</small> |{{davis|USA|1912}} |3:2 |- |1928 |'''{{davis|FRA|1794}}''' <small>(2)</small> |{{davis|USA|1912}} |4:1 |- |1927 |'''{{davis|FRA|1794}}''' |{{davis|USA|1912}} |3:2 |- |1926 |'''{{davis|USA|1912}}''' <small>(10)</small> |{{davis|FRA|1794}} |4:1 |- |1925 |'''{{davis|USA|1912}}''' <small>(9)</small> |{{davis|FRA|1794}} |5:0 |- |1924 |'''{{davis|USA|1912}}''' <small>(8)</small> |{{davis|AUS}} |5:0 |- |1923 |'''{{davis|USA|1912}}''' <small>(7)</small> |{{davis|AUS}} |4:1 |- |1922 |'''{{davis|USA|1912}}''' <small>(6)</small> |{{davis|AUS}} |4:1 |- |1921 |'''{{davis|USA|1912}}''' <small>(5)</small> |{{davis|JPN|1870}} |5:0 |- |1920 |'''{{davis|USA|1912}}''' <small>(4)</small> |{{davis|AUS}} |5:0 |- |1919 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(6)</small> |{{davis|GBR}} |4:1 |- |1914 |'''{{davis|ANZ}}''' <small>(5)</small> |{{davis|USA|1912}} |3:2 |- |1913 |'''{{davis|USA|1912}}''' <small>(3)</small> |{{davis|GBR}} |3:2 |- |1912 |'''{{davis|GBR}}''' <small>(5)</small> |{{davis|ANZ}} |3:2 |- |1911 |'''{{davis|ANZ}}''' <small>(4)</small> |{{davis|USA|1908}} |5:0 |- |1909 |'''{{davis|ANZ}}''' <small>(3)</small> |{{davis|USA|1908}} |5:0 |- |1908 |'''{{davis|ANZ}}''' <small>(2)</small> |{{davis|USA|1908}} |3:2 |- |1907 |'''{{davis|ANZ}}''' |{{davis|GBR}} |3:2 |- |1906 |'''{{davis|GBR}}''' <small>(4)</small> |{{davis|USA|1896}} |5:0 |- |1905 |'''{{davis|GBR}}''' <small>(3)</small> |{{davis|USA|1896}} |5:0 |- |1904 |'''{{davis|GBR}}''' <small>(2)</small> |{{davis|BEL}} |5:0 |- |1903 |'''{{davis|GBR}}''' |{{davis|USA|1896}} |4:1 |- |1902 |'''{{davis|USA|1896}}''' <small>(2)</small> |{{davis|GBR}} |3:2 |- |1900 |'''{{davis|USA|1896}}''' |{{davis|GBR}} |3:0 |} fpfsauthkk3v5x7vvzdycih5g9af5bf 855099 855058 2026-04-30T05:52:10Z Zorigt 49 855099 wikitext text/x-wiki [[Файл:Davis Cup Praha ČRo 2012-11-28 cropped 1.jpg|thumb|Дэвисийн цом]] '''Дэвисийн цом''' ({{langx|en|Davis Cup}}) бол эрэгтэй [[Теннис|теннисний]] хамгийн том, олон улсын багийн тэмцээн юм. Энэ нь 1900 онд анх зохиогдсон бөгөөд 1979 оноос хойш Олон улсын теннисний холбоо ([[Англи хэл|англи.]] ''International Tennis Federation, ITF'') -ны ивээл дор жил бүр зохион байгуулагдаж байна. Төрөл бүрийн орны теннисний багууд хоорондоо тоглолт хийдэг бөгөөд хожигдсон баг тэмцээнээс хасагддаг. Цомын одоогийн эзэмшигч (2025) бол Италийн баг юм. == Түүх == 1899 онд Харвардын Их Сургуулийн 4 оюутан үндэсний шигшээ багуудын оролцоотой теннисний тэмцээн зохион байгуулах санааг гаргажээ. Тэдний нэг болох [[Дуайт Дэвис]] тэмцээний төлөвлөгөөг боловсруулж, ялагчийн шагнал болох мөнгөн цомыг өөрийн мөнгөөр ​​худалдаж авч байжээ. Анхны тэмцээн 1900 онд [[Массачусеттс]] мужийн Брүүклин хотод болсон бөгөөд АНУ, Их Британийн багууд оролцсон. Дэвис өөрөө АНУ-ын багт тоглож, гэнэтийн байдлаар эхний гурван тоглолтдоо ялалт байгуулжээ. Тэмцээн дараа жил нь болоогүй ч АНУ 1902 онд дахин ялалт байгуулжээ. 1904 онд АНУ баг оролцоогүй бөгөөд [[Бельги]], түүний дараа [[Австрали]], [[Франц]] улсууд багтжээ. 1905 он гэхэд Бельги, [[Австри]], Франц, Австралиази (1922 он хүртэл хамт өрсөлдөж байсан Австрали, Шинэ Зеландын нэгдсэн баг)-ийн багууд тэмцээнд оролцжээ. 1913 онд 8 улс, 1939 онд 30 гаруй улс оролцсон. 1900-1939 оны хооронд уг цомд 34 удаа өрсөлдсөн (1901, 1910, эсвэл 1915-1918 онуудад тэмцээн болоогүй). 1946 он хүртэл ердөө 4 улс л цом хүртэж байжээ. Энэхүү тэмцээнийг анх Олон Улсын Зүлгэн Теннисний Сорилт ([[Англи хэл|англи.]] ''International Lawn Tennis Challenge'') гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд 1945 онд Дуайт Дэвис нас барсны дараа одоогийн "Дэвисийн цом" нэрээ авсан. 1979 он хүртэл бие даасан зохион байгуулах хороо удирддаг байсан бөгөөд түүний хүсэлтээр ITF-д шилжүүлсэн. == Дэвисийн цомын ялагчид == {| class="wikitable" !Он !Ялагч !Дэд байр !оноо |- |2025 |'''{{davis|ITA}}'''<small>(4)</small> |{{davis|ESP}} |2:0 |- |2024 |'''{{davis|ITA}}''' <small>(3)</small> |{{davis|NED}} |2:0 |- |2023 |'''{{davis|ITA}}''' <small>(2)</small> |{{davis|AUS}} |2:0 |- |2022 |'''{{davis|CAN}}''' |{{davis|AUS}} |2:0 |- |2021 |'''{{davis|RUS}}''' <small>(3)</small> |{{davis|CRO}} |2:0 |- |2020 | colspan="3" align="center" |''КОВИД-оос болж цуцлагдсан'' |- |2019 |'''{{davis|ESP}}''' <small>(6)</small> |{{davis|CAN}} |2:0 |- |2018 |'''{{davis|CRO}}''' <small>(2)</small> |{{davis|FRA|1974}} |3:1 |- |2017 |'''{{davis|FRA|1974}}''' <small>(10)</small> |{{davis|BEL}} |3:2 |- |2016 |'''{{davis|ARG}}''' |{{davis|CRO}} |3:2 |- |2015 |'''{{davis|GBR}}''' <small>(10)</small> |{{davis|BEL}} |3:1 |- |2014 |'''{{davis|SUI}}''' |{{davis|FRA|1974}} |3:1 |- |2013 |'''{{davis|CZE}}''' <small>(3)</small> |{{davis|SRB}} |3:2 |- |2012 |'''{{davis|CZE}}''' <small>(2)</small> |{{davis|ESP}} |3:2 |- |2011 |'''{{davis|ESP}}''' <small>(5)</small> |{{davis|ARG}} |3:1 |- |2010 |'''{{davis|SRB}}''' |{{davis|FRA|1974}} |3:2 |- |2009 |'''{{davis|ESP}}''' <small>(4)</small> |{{davis|CZE}} |5:0 |- |2008 |'''{{davis|ESP}}''' <small>(3)</small> |{{davis|ARG}} |3:1 |- |2007 |'''{{davis|USA}}''' <small>(32)</small> |{{davis|RUS}} |4:1 |- |2006 |'''{{davis|RUS}}''' <small>(2)</small> |{{davis|ARG}} |3:2 |- |2005 |'''{{davis|CRO}}''' |{{davis|SVK}} |3:2 |- |2004 |'''{{davis|ESP}}''' <small>(2)</small> |{{davis|USA}} |3:2 |- |2003 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(28)</small> |{{davis|ESP}} |3:1 |- |2002 |'''{{davis|RUS}}''' |{{davis|FRA|1974}} |3:2 |- |2001 |'''{{davis|FRA|1974}}''' <small>(9)</small> |{{davis|AUS}} |3:2 |- |2000 |'''{{davis|ESP}}''' |{{davis|AUS}} |3:1 |- |1999 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(27)</small> |{{davis|FRA|1974}} |3:2 |- |1998 |'''{{davis|SWE}}''' <small>(7)</small> |{{davis|ITA|1946}} |4:1 |- |1997 |'''{{davis|SWE}}''' <small>(6)</small> |{{davis|USA}} |5:0 |- |1996 |'''{{davis|FRA|1974}}''' <small>(8)</small> |{{davis|SWE}} |3:2 |- |1995 |'''{{davis|USA}}''' <small>(31)</small> |{{davis|RUS}} |3:2 |- |1994 |'''{{davis|SWE}}''' <small>(5)</small> |{{davis|RUS}} |4:1 |- |1993 |'''{{davis|GER}}''' <small>(3)</small> |{{davis|AUS}} |4:1 |- |1992 |'''{{davis|USA}}''' <small>(30)</small> |{{davis|SUI}} |3:1 |- |1991 |'''{{davis|FRA}}''' <small>(7)</small> |{{davis|USA}} |3:1 |- |1990 |'''{{davis|USA}}''' <small>(29)</small> |{{davis|AUS}} |3:2 |- |1989 |'''{{davis|FRG}}''' <small>(2)</small> |{{davis|SWE}} |3:2 |- |1988 |'''{{davis|FRG}}''' |{{davis|SWE}} |4:1 |- |1987 |'''{{davis|SWE}}''' <small>(4)</small> |{{davis|IND}} |5:0 |- |1986 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(26)</small> |{{davis|SWE}} |3:2 |- |1985 |'''{{davis|SWE}}''' <small>(3)</small> |{{davis|FRG}} |3:2 |- |1984 |'''{{davis|SWE}}''' <small>(2)</small> |{{davis|USA}} |4:1 |- |1983 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(25)</small> |{{davis|SWE}} |3:2 |- |1982 |'''{{davis|USA}}''' <small>(28)</small> |{{davis|FRA|1974}} |4:1 |- |1981 |'''{{davis|USA}}''' <small>(27)</small> |{{davis|ARG|1812}} |3:1 |- |1980 |'''{{davis|TCH}}''' |{{davis|ITA|1946}} |4:1 |- |1979 |'''{{davis|USA}}''' <small>(26)</small> |{{davis|ITA|1946}} |5:0 |- |1978 |'''{{davis|USA}}''' <small>(25)</small> |{{davis|GBR}} |4:1 |- |1977 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(24)</small> |{{davis|ITA|1946}} |3:1 |- |1976 |'''{{davis|ITA|1946}}''' |{{davis|CHI}} |4:1 |- |1975 |'''{{davis|SWE}}''' |{{davis|TCH}} |3:2 |- |1974 |'''{{davis|RSA|1928}}''' |{{davis|IND}} |Без игры |- |1973 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(23)</small> |{{davis|USA}} |5:0 |- |1972 |'''{{davis|USA}}''' <small>(24)</small> |{{davis|ROU|1965}} |3:2 |- |1971 |'''{{davis|USA}}''' <small>(23)</small> |{{davis|ROU|1965}} |3:2 |- |1970 |'''{{davis|USA}}''' <small>(22)</small> |{{davis|FRG}} |5:0 |- |1969 |'''{{davis|USA}}''' <small>(21)</small> |{{davis|ROU|1965}} |5:0 |- |1968 |'''{{davis|USA}}''' <small>(20)</small> |{{davis|AUS}} |4:1 |- |1967 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(22)</small> |{{davis|ESP|1945}} |4:1 |- |1966 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(21)</small> |{{davis|IND}} |4:1 |- |1965 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(20)</small> |{{davis|ESP|1945}} |4:1 |- |1964 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(19)</small> |{{davis|USA}} |3:2 |- |1963 |'''{{davis|USA}}''' <small>(19)</small> |{{davis|AUS}} |3:2 |- |1962 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(18)</small> |{{davis|MEX|1934}} |5:0 |- |1961 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(17)</small> |{{davis|ITA|1946}} |5:0 |- |1960 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(16)</small> |{{davis|ITA|1946}} |4:1 |- |1959 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(15)</small> |{{davis|USA|1959}} |3:2 |- |1958 |'''{{davis|USA|1912}}''' <small>(18)</small> |{{davis|AUS}} |3:2 |- |1957 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(14)</small> |{{davis|USA|1912}} |3:2 |- |1956 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(13)</small> |{{davis|USA|1912}} |5:0 |- |1955 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(12)</small> |{{davis|USA|1912}} |5:0 |- |1954 |'''{{davis|USA|1912}}''' <small>(17)</small> |{{davis|AUS}} |3:2 |- |1953 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(11)</small> |{{davis|USA|1912}} |3:2 |- |1952 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(10)</small> |{{davis|USA|1912}} |4:1 |- |1951 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(9)</small> |{{davis|USA|1912}} |3:2 |- |1950 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(8)</small> |{{davis|USA|1912}} |4:1 |- |1949 |'''{{davis|USA|1912}}''' <small>(16)</small> |{{davis|AUS}} |4:1 |- |1948 |'''{{davis|USA|1912}}''' <small>(15)</small> |{{davis|AUS}} |5:0 |- |1947 |'''{{davis|USA|1912}}''' <small>(14)</small> |{{davis|AUS}} |4:1 |- |1946 |'''{{davis|USA|1912}}''' <small>(13)</small> |{{davis|AUS}} |5:0 |- |1939 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(7)</small> |{{davis|USA|1912}} |3:2 |- |1938 |'''{{davis|USA|1912}}''' <small>(12)</small> |{{davis|AUS}} |3:2 |- |1937 |'''{{davis|USA|1912}}''' <small>(11)</small> |{{davis|GBR}} |4:1 |- |1936 |'''{{davis|GBR}}''' <small>(9)</small> |{{davis|AUS}} |3:2 |- |1935 |'''{{davis|GBR}}''' <small>(8)</small> |{{davis|USA|1912}} |5:0 |- |1934 |'''{{davis|GBR}}''' <small>(7)</small> |{{davis|USA|1912}} |4:1 |- |1933 |'''{{davis|GBR}}''' <small>(6)</small> |{{davis|FRA|1794}} |3:2 |- |1932 |'''{{davis|FRA|1794}}''' <small>(6)</small> |{{davis|USA}} |3:2 |- |1931 |'''{{davis|FRA|1794}}''' <small>(5)</small> |{{davis|GBR}} |3:2 |- |1930 |'''{{davis|FRA|1794}}''' <small>(4)</small> |{{davis|USA|1912}} |4:1 |- |1929 |'''{{davis|FRA|1794}}''' <small>(3)</small> |{{davis|USA|1912}} |3:2 |- |1928 |'''{{davis|FRA|1794}}''' <small>(2)</small> |{{davis|USA|1912}} |4:1 |- |1927 |'''{{davis|FRA|1794}}''' |{{davis|USA|1912}} |3:2 |- |1926 |'''{{davis|USA|1912}}''' <small>(10)</small> |{{davis|FRA|1794}} |4:1 |- |1925 |'''{{davis|USA|1912}}''' <small>(9)</small> |{{davis|FRA|1794}} |5:0 |- |1924 |'''{{davis|USA|1912}}''' <small>(8)</small> |{{davis|AUS}} |5:0 |- |1923 |'''{{davis|USA|1912}}''' <small>(7)</small> |{{davis|AUS}} |4:1 |- |1922 |'''{{davis|USA|1912}}''' <small>(6)</small> |{{davis|AUS}} |4:1 |- |1921 |'''{{davis|USA|1912}}''' <small>(5)</small> |{{davis|JPN|1870}} |5:0 |- |1920 |'''{{davis|USA|1912}}''' <small>(4)</small> |{{davis|AUS}} |5:0 |- |1919 |'''{{davis|AUS}}''' <small>(6)</small> |{{davis|GBR}} |4:1 |- |1914 |'''{{davis|ANZ}}''' <small>(5)</small> |{{davis|USA|1912}} |3:2 |- |1913 |'''{{davis|USA|1912}}''' <small>(3)</small> |{{davis|GBR}} |3:2 |- |1912 |'''{{davis|GBR}}''' <small>(5)</small> |{{davis|ANZ}} |3:2 |- |1911 |'''{{davis|ANZ}}''' <small>(4)</small> |{{davis|USA|1908}} |5:0 |- |1909 |'''{{davis|ANZ}}''' <small>(3)</small> |{{davis|USA|1908}} |5:0 |- |1908 |'''{{davis|ANZ}}''' <small>(2)</small> |{{davis|USA|1908}} |3:2 |- |1907 |'''{{davis|ANZ}}''' |{{davis|GBR}} |3:2 |- |1906 |'''{{davis|GBR}}''' <small>(4)</small> |{{davis|USA|1896}} |5:0 |- |1905 |'''{{davis|GBR}}''' <small>(3)</small> |{{davis|USA|1896}} |5:0 |- |1904 |'''{{davis|GBR}}''' <small>(2)</small> |{{davis|BEL}} |5:0 |- |1903 |'''{{davis|GBR}}''' |{{davis|USA|1896}} |4:1 |- |1902 |'''{{davis|USA|1896}}''' <small>(2)</small> |{{davis|GBR}} |3:2 |- |1900 |'''{{davis|USA|1896}}''' |{{davis|GBR}} |3:0 |} fpimpprdfftooctcsqccids6iucp1f9 0 146204 855065 2026-04-30T04:55:52Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Уимблдо́ны тэмцээн''' (товчоор- '''Уимблдо́н''', [[Англи хэл|англи.]] ''The Championships, Wimbledon'') — Олон улсын теннисний тэмцээн бөгөөд 4 Их дуулга тэмцээний нэг бөгөөд 1877 оноос хойш ихэнх тоглолтоо Бүх Английн зүлэгний теннис, крокет клубын (Уимблдон, [[Их Британи]]) зү..." 855065 wikitext text/x-wiki '''Уимблдо́ны тэмцээн''' (товчоор- '''Уимблдо́н''', [[Англи хэл|англи.]] ''The Championships, Wimbledon'') — Олон улсын теннисний тэмцээн бөгөөд 4 Их дуулга тэмцээний нэг бөгөөд 1877 оноос хойш ихэнх тоглолтоо Бүх Английн зүлэгний теннис, крокет клубын (Уимблдон, [[Их Британи]]) зүлэгэн талбайд зохион байгуулж ирсэн. Үндсэн сугалааг уламжлал ёсоор 6-р сарын сүүл, 7-р сарын эхээр хоёр долоо хоногийн хугацаанд зохион байгуулж, насанд хүрэгчдийн таван ангилал, ахлах ангийн дөрвөн ангилал, тэргэнцэртэй дөрвөн ангилалд ялагчдыг тодруулдаг. Энэхүү тэмцээнийг Британийн зүлэгний теннисний холбоо зохион байгуулдаг. 1988 оноос хойш Уимблдон нь зүлэгэн талбайд зохиогддог цорын ганц Их дуулга тэмцээн юм. 2021 оны нийт шагналын сан 35 сая фунт стерлингээс давсан бөгөөд ганцаарчилсан төрөлд түрүүлсэн тамирчид тус бүр 1.7 сая фунт стерлинг хүртсэн байна. r2m7kd07q84nq8p43m17cts9ykji3ul 855074 855065 2026-04-30T05:20:55Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Уимблдоны тэмцээн]] to [[Уимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн]] without leaving a redirect 855065 wikitext text/x-wiki '''Уимблдо́ны тэмцээн''' (товчоор- '''Уимблдо́н''', [[Англи хэл|англи.]] ''The Championships, Wimbledon'') — Олон улсын теннисний тэмцээн бөгөөд 4 Их дуулга тэмцээний нэг бөгөөд 1877 оноос хойш ихэнх тоглолтоо Бүх Английн зүлэгний теннис, крокет клубын (Уимблдон, [[Их Британи]]) зүлэгэн талбайд зохион байгуулж ирсэн. Үндсэн сугалааг уламжлал ёсоор 6-р сарын сүүл, 7-р сарын эхээр хоёр долоо хоногийн хугацаанд зохион байгуулж, насанд хүрэгчдийн таван ангилал, ахлах ангийн дөрвөн ангилал, тэргэнцэртэй дөрвөн ангилалд ялагчдыг тодруулдаг. Энэхүү тэмцээнийг Британийн зүлэгний теннисний холбоо зохион байгуулдаг. 1988 оноос хойш Уимблдон нь зүлэгэн талбайд зохиогддог цорын ганц Их дуулга тэмцээн юм. 2021 оны нийт шагналын сан 35 сая фунт стерлингээс давсан бөгөөд ганцаарчилсан төрөлд түрүүлсэн тамирчид тус бүр 1.7 сая фунт стерлинг хүртсэн байна. r2m7kd07q84nq8p43m17cts9ykji3ul 855075 855074 2026-04-30T05:23:07Z Zorigt 49 855075 wikitext text/x-wiki '''Уимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн''' (товчоор- '''Уимблдо́н''', {{langx|en|The Wimbledon Championships}}) — Олон улсын [[теннис]]ний тэмцээн бөгөөд 4 Их дуулга тэмцээний нэг юм. 1877 оноос хойш ихэнх тоглолтоо Бүх Английн зүлэгний теннис, крокет клубийн (Уимблдон, [[Их Британи]]) зүлгэн талбайд зохион байгуулж ирсэн. Үндсэн сугалааг уламжлал ёсоор 6-р сарын сүүл, 7-р сарын эхээр хоёр долоо хоногийн хугацаанд зохион байгуулж, насанд хүрэгчдийн таван ангилал, ахлах ангийн дөрвөн ангилал, тэргэнцэртэй дөрвөн ангилалд ялагчдыг тодруулдаг. Энэхүү тэмцээнийг Британийн зүлэгний теннисний холбоо зохион байгуулдаг. 1988 оноос хойш Уимблдон нь зүлгэн талбайд зохиогдож буй цорын ганц Их дуулга тэмцээн юм. 2021 оны нийт шагналын сан 35 сая фунт стерлингээс давсан бөгөөд ганцаарчилсан төрөлд түрүүлсэн тамирчид тус бүр 1.7 сая фунт стерлинг хүртсэн байна. 2590ph8lmpsmnqdnjt4okggqpkh4y5a 0 146205 855069 2026-04-30T05:08:09Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Australian Open Logo 2017.svg|thumb|Австралийн теннисны нээлттэй тэмцээний лого]] '''Австралийн теннисны нээлттэй тэмцээн''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Australian Open'') — Их дуулга тэмцээнүүдийн нэг бөгөөд, өнөөгийн байдлаар австралийн [[Мельбурн]] хотын «Мельбурн-Парк» (Англи..." 855069 wikitext text/x-wiki [[Файл:Australian Open Logo 2017.svg|thumb|Австралийн теннисны нээлттэй тэмцээний лого]] '''Австралийн теннисны нээлттэй тэмцээн''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Australian Open'') — Их дуулга тэмцээнүүдийн нэг бөгөөд, өнөөгийн байдлаар австралийн [[Мельбурн]] хотын «Мельбурн-Парк» ([[Англи хэл|англи.]] ''Melbourne Park'') спорт цогцолбоын талбайд болдог байна. Тэмцээний гол сугалаа нь уламжлал ёсоор нэгдүгээр сарын сүүлээс хоёрдугаар сарын эхээр хоёр долоо хоногийн хугацаанд зохион байгуулагддаг бөгөөд насанд хүрэгчдийн тав, ахлах ангийн дөрвөн ангилалд есөн ангилалд ялагчдыг тодруулдаг. == Түүх == Энэхүү тэмцээнийг анх 1905 онд Мельбурн хотод зохион байгуулж, Австралийн аварга шалгаруулах тэмцээн ([[Англи хэл|англи.]] ''The Australasian Championships'') гэж нэрлэжээ. 17 тамирчин оролцож, финалын тоглолтыг 5000 орчим үзэгч үзсэн байна. 1927 онд уг тэмцээнийг Австралийн аварга шалгаруулах тэмцээн ([[Англи хэл|англи.]] ''Australian Championships'') гэж нэрлэжээ. 1969 онд мэргэжлийн тамирчдад нээлттэй болж, одоогийн '''Австралийн теннисны нээлттэй тэмцээн''' гэх нэрээ авчээ. 628p01hrtnupb8bs2dc1qo71o4sqquq 855076 855069 2026-04-30T05:23:24Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Австралийн теннисны нээлттэй тэмцээн]] to [[Австралийн нээлттэй тэмцээн]] without leaving a redirect 855069 wikitext text/x-wiki [[Файл:Australian Open Logo 2017.svg|thumb|Австралийн теннисны нээлттэй тэмцээний лого]] '''Австралийн теннисны нээлттэй тэмцээн''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Australian Open'') — Их дуулга тэмцээнүүдийн нэг бөгөөд, өнөөгийн байдлаар австралийн [[Мельбурн]] хотын «Мельбурн-Парк» ([[Англи хэл|англи.]] ''Melbourne Park'') спорт цогцолбоын талбайд болдог байна. Тэмцээний гол сугалаа нь уламжлал ёсоор нэгдүгээр сарын сүүлээс хоёрдугаар сарын эхээр хоёр долоо хоногийн хугацаанд зохион байгуулагддаг бөгөөд насанд хүрэгчдийн тав, ахлах ангийн дөрвөн ангилалд есөн ангилалд ялагчдыг тодруулдаг. == Түүх == Энэхүү тэмцээнийг анх 1905 онд Мельбурн хотод зохион байгуулж, Австралийн аварга шалгаруулах тэмцээн ([[Англи хэл|англи.]] ''The Australasian Championships'') гэж нэрлэжээ. 17 тамирчин оролцож, финалын тоглолтыг 5000 орчим үзэгч үзсэн байна. 1927 онд уг тэмцээнийг Австралийн аварга шалгаруулах тэмцээн ([[Англи хэл|англи.]] ''Australian Championships'') гэж нэрлэжээ. 1969 онд мэргэжлийн тамирчдад нээлттэй болж, одоогийн '''Австралийн теннисны нээлттэй тэмцээн''' гэх нэрээ авчээ. 628p01hrtnupb8bs2dc1qo71o4sqquq 855078 855076 2026-04-30T05:26:08Z Zorigt 49 855078 wikitext text/x-wiki [[Файл:Australian Open Logo 2017.svg|thumb|Австралийн нээлттэй тэмцээний лого]] '''Австралийн нээлттэй тэмцээн''' ({{langx|en|Australian Open}}) — Их дуулга тэмцээнүүдийн нэг бөгөөд, өнөөгийн байдлаар Австралийн [[Мельбурн]] хотын «Мельбурн-Парк» ([[Англи хэл|англи.]] ''Melbourne Park'') спорт цогцолборын талбайд болдог [[теннис]]ний тэмцээн юм. Тэмцээний гол сугалаа нь уламжлал ёсоор нэгдүгээр сарын сүүлээс хоёрдугаар сарын эхээр хоёр долоо хоногийн хугацаанд зохион байгуулагддаг бөгөөд насанд хүрэгчдийн тав, ахлах ангийн дөрөв, нийт есөн ангилалд ялагчдыг тодруулдаг. == Түүх == Энэхүү тэмцээнийг анх 1905 онд Мельбурн хотод зохион байгуулж, Австралазийн аварга шалгаруулах тэмцээн ([[Англи хэл|англи.]] ''The Australasian Championships'') гэж нэрлэжээ. 17 тамирчин оролцож, финалын тоглолтыг 5000 орчим үзэгч үзсэн байна. 1927 онд уг тэмцээнийг Австралийн аварга шалгаруулах тэмцээн ([[Англи хэл|англи.]] ''Australian Championships'') гэж нэрлэжээ. 1969 онд мэргэжлийн тамирчдад нээлттэй болж, одоогийн '''Австралийн нээлттэй тэмцээн''' гэх нэрээ авчээ. 34jhsf0hnhy46z82t3bgn2osgyhccuq 0 146206 855071 2026-04-30T05:16:56Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Roland Garros Stadium in 2007.jpg|thumb]] '''Францын теннисны нээлттэй тэмцээн''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Les Internationaux de France de Roland Garros''; мөн '''Ролан Гаррос''' гэгддэг) — Их дуулгы 4 тэмцээний нэг, өнөө үед [[Парис]] хотын теннисны цогцолбор болох «Roland Garros»-д болдог ажээ. Тэмцээний..." 855071 wikitext text/x-wiki [[Файл:Roland Garros Stadium in 2007.jpg|thumb]] '''Францын теннисны нээлттэй тэмцээн''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Les Internationaux de France de Roland Garros''; мөн '''Ролан Гаррос''' гэгддэг) — Их дуулгы 4 тэмцээний нэг, өнөө үед [[Парис]] хотын теннисны цогцолбор болох «Roland Garros»-д болдог ажээ. Тэмцээний гол сугалаа нь уламжлал ёсоор хавар, зуны улирлын зааг дээр хоёр долоо хоногийн хугацаанд явагддаг бөгөөд насанд хүрэгчдийн 5, ахлах ангийн 4 ангилалд 9 ангилалд ялагчдыг тодруулдаг. Тэмцээнийг Францын теннисны холбоо зохион байгуулдаг. fy0ky38567hpyalzq1h381go2fhb3h8 855079 855071 2026-04-30T05:26:26Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Францын теннисны нээлттэй тэмцээн]] to [[Францын нээлттэй тэмцээн]] without leaving a redirect 855071 wikitext text/x-wiki [[Файл:Roland Garros Stadium in 2007.jpg|thumb]] '''Францын теннисны нээлттэй тэмцээн''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Les Internationaux de France de Roland Garros''; мөн '''Ролан Гаррос''' гэгддэг) — Их дуулгы 4 тэмцээний нэг, өнөө үед [[Парис]] хотын теннисны цогцолбор болох «Roland Garros»-д болдог ажээ. Тэмцээний гол сугалаа нь уламжлал ёсоор хавар, зуны улирлын зааг дээр хоёр долоо хоногийн хугацаанд явагддаг бөгөөд насанд хүрэгчдийн 5, ахлах ангийн 4 ангилалд 9 ангилалд ялагчдыг тодруулдаг. Тэмцээнийг Францын теннисны холбоо зохион байгуулдаг. fy0ky38567hpyalzq1h381go2fhb3h8 855080 855079 2026-04-30T05:28:08Z Zorigt 49 855080 wikitext text/x-wiki [[Файл:Roland Garros Stadium in 2007.jpg|thumb]] '''Францын нээлттэй тэмцээн''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Les Internationaux de France de Roland Garros''; мөн '''Ролан Гаррос''' гэгддэг) — Их дуулгын 4 тэмцээний нэг, өнөө үед [[Парис]] хотын теннисний цогцолбор болох «Ролан Гаррос»-д болдог ажээ. Тэмцээний гол сугалаа нь уламжлал ёсоор хавар, зуны улирлын зааг дээр хоёр долоо хоногийн хугацаанд явагддаг бөгөөд насанд хүрэгчдийн 5, ахлах ангийн 4, нийт 9 ангилалд ялагчдыг тодруулдаг. Тэмцээнийг Францын теннисний холбоо зохион байгуулдаг. 3aqw8k6uva1tral4oxewchgamkdr8pb 0 146207 855083 2026-04-30T05:31:40Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Usopen-header-logo.svg|thumb|348x348px]] '''АНУ-ын Теннисны нээлттэй тэмцээн''' ([[Англи хэл|англи.]] ''The United States Open Tennis Championships;'' ''US Open'') -[[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотын]] Үндэсний Теннисний Төвийн талбайд одоогоор зохион байгуулагдаж буй Их Дуулгын теннисний 4 тэмцээний нэг ю..." 855083 wikitext text/x-wiki [[Файл:Usopen-header-logo.svg|thumb|348x348px]] '''АНУ-ын Теннисны нээлттэй тэмцээн''' ([[Англи хэл|англи.]] ''The United States Open Tennis Championships;'' ''US Open'') -[[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотын]] Үндэсний Теннисний Төвийн талбайд одоогоор зохион байгуулагдаж буй Их Дуулгын теннисний 4 тэмцээний нэг юм. Үндсэн сугалаа нь уламжлал ёсоор зун, намрын улиралд хоёр долоо хоногийн хугацаанд явагддаг бөгөөд насанд хүрэгчдийн 5, ахлах өсвөрийнхний 4 ангилалд нийт 9 ялагчдыг тодруулдаг. Энэхүү тэмцээнийг АНУ-ын Теннисний Холбоо зохион байгуулдаг. 1978 оноос хойш тоглолтын талбай нь хатуу талбайн өөрчлөлт болсон. == Түүх == АНУ-ын эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан улсын аварга шалгаруулах тэмцээн ([[Англи хэл|англи.]] ''U.S.&nbsp;National Men’s Singles Championship'') 1881 оны 8-р сард болсон бөгөөд АНУ-ын эрэгтэйчүүдийн хосын улсын аварга шалгаруулах тэмцээн ([[Англи хэл|англи.]] ''U.S.'' ''National Men’s Doubles Championship'' ) анх 1900 онд зохион байгуулагджээ. АНУ-ын Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан тэмцээн (англи. ''U.S.'' ''Women’s National Singles Championship'') анх 1887 онд болжээ. 1968 онд 5 аварга шалгаруулах тэмцээнийг бүгдийг нь нэгтгэн Форест Хиллс дэх Вест Сайд теннисний клубт болсон АНУ-ын нээлттэй тэмцээн гэж нэрлэгддэг болсон. 1968 оны тэмцээн нь мэргэжлийн теннисчдэд нээлттэй болсон анхны тэмцээн байсан бөгөөд тэр үед тэмцээнд оролцохыг зөвшөөрөөгүй байв. Тэр жил 96 эрэгтэй, 63 эмэгтэй тамирчин өрсөлдөж, шагналын сан нь 100,000 доллар байв. 1978 онд тэмцээнийг Форест Хиллсээс Флашинг Мидоус руу шилжүүлсэн бөгөөд түүнээс хойш жил бүр энд зохион байгуулагдаж байна. j9uyxjgokii57md1hbwuo8ewqnwx2ym 855091 855083 2026-04-30T05:41:10Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Америкийн теннисны нээлттэй тэмцээн]] to [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)]] without leaving a redirect 855083 wikitext text/x-wiki [[Файл:Usopen-header-logo.svg|thumb|348x348px]] '''АНУ-ын Теннисны нээлттэй тэмцээн''' ([[Англи хэл|англи.]] ''The United States Open Tennis Championships;'' ''US Open'') -[[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотын]] Үндэсний Теннисний Төвийн талбайд одоогоор зохион байгуулагдаж буй Их Дуулгын теннисний 4 тэмцээний нэг юм. Үндсэн сугалаа нь уламжлал ёсоор зун, намрын улиралд хоёр долоо хоногийн хугацаанд явагддаг бөгөөд насанд хүрэгчдийн 5, ахлах өсвөрийнхний 4 ангилалд нийт 9 ялагчдыг тодруулдаг. Энэхүү тэмцээнийг АНУ-ын Теннисний Холбоо зохион байгуулдаг. 1978 оноос хойш тоглолтын талбай нь хатуу талбайн өөрчлөлт болсон. == Түүх == АНУ-ын эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан улсын аварга шалгаруулах тэмцээн ([[Англи хэл|англи.]] ''U.S.&nbsp;National Men’s Singles Championship'') 1881 оны 8-р сард болсон бөгөөд АНУ-ын эрэгтэйчүүдийн хосын улсын аварга шалгаруулах тэмцээн ([[Англи хэл|англи.]] ''U.S.'' ''National Men’s Doubles Championship'' ) анх 1900 онд зохион байгуулагджээ. АНУ-ын Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан тэмцээн (англи. ''U.S.'' ''Women’s National Singles Championship'') анх 1887 онд болжээ. 1968 онд 5 аварга шалгаруулах тэмцээнийг бүгдийг нь нэгтгэн Форест Хиллс дэх Вест Сайд теннисний клубт болсон АНУ-ын нээлттэй тэмцээн гэж нэрлэгддэг болсон. 1968 оны тэмцээн нь мэргэжлийн теннисчдэд нээлттэй болсон анхны тэмцээн байсан бөгөөд тэр үед тэмцээнд оролцохыг зөвшөөрөөгүй байв. Тэр жил 96 эрэгтэй, 63 эмэгтэй тамирчин өрсөлдөж, шагналын сан нь 100,000 доллар байв. 1978 онд тэмцээнийг Форест Хиллсээс Флашинг Мидоус руу шилжүүлсэн бөгөөд түүнээс хойш жил бүр энд зохион байгуулагдаж байна. j9uyxjgokii57md1hbwuo8ewqnwx2ym 855093 855091 2026-04-30T05:44:14Z Zorigt 49 855093 wikitext text/x-wiki [[Файл:Usopen-header-logo.svg|thumb|348x348px]] '''Нэгдсэн Улсын теннисний аварга шалгаруулах нээлттэй тэмцээн''' ({{langx|en|The United States Open Tennis Championships}}) буюу товчоор '''Америкийн нээлттэй тэмцээн''' {{langx|en|US Open}}) - [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотын]] Үндэсний Теннисний Төвийн талбайд зохион байгуулагдаж буй Их Дуулгын теннисний 4 тэмцээний нэг юм. Үндсэн сугалаа нь уламжлал ёсоор зун, намрын улиралд хоёр долоо хоногийн хугацаанд явагддаг бөгөөд насанд хүрэгчдийн 5, ахлах өсвөрийнхний 4 ангилалд, нийт 9 ялагчдыг тодруулдаг. Энэхүү тэмцээнийг АНУ-ын Теннисний Холбоо зохион байгуулдаг. 1978 оноос хойш хатуу талбайн өөрчлөлт дээр тоглогддог болсон. == Түүх == АНУ-ын эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан улсын аварга шалгаруулах тэмцээн ([[Англи хэл|англи.]] ''U.S.&nbsp;National Men’s Singles Championship'') 1881 оны 8-р сард болсон бөгөөд АНУ-ын эрэгтэйчүүдийн хосын улсын аварга шалгаруулах тэмцээн ([[Англи хэл|англи.]] ''U.S. National Men’s Doubles Championship'') анх 1900 онд зохион байгуулагджээ. АНУ-ын Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан тэмцээн (англи. ''U.S. Women’s National Singles Championship'') анх 1887 онд болжээ. 1968 онд 5 аварга шалгаруулах тэмцээнийг бүгдийг нь нэгтгэн Форест Хиллс дэх Вест Сайд теннисний клубт болсон нь АНУ-ын нээлттэй тэмцээн гэж нэрлэгддэг болсон. 1968 оны тэмцээн нь мэргэжлийн теннисчдэд нээлттэй болсон анхны тэмцээн байсан бөгөөд тэр хүртэл тэмцээнд оролцохыг зөвшөөрөөгүй байв. Тэр жил 96 эрэгтэй, 63 эмэгтэй тамирчин өрсөлдөж, шагналын сан нь 100,000 доллар байв. 1978 онд тэмцээнийг Форест Хиллсээс Флашинг Мидоус руу шилжүүлсэн бөгөөд түүнээс хойш жил бүр энд зохион байгуулагдаж байна. 8dq5ur4ccatmun1ht3aeypvr1yztzqs 10 146208 855096 2026-04-30T05:47:35Z Zorigt 49 Хуудас үүсгэв: "{{country data {{{1}}} | flag link/core | variant = {{{variant|{{{2|}}}}}} | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = Дэвисийн цомын баг | altvar = теннис | mw = Дэвис }}<noinclude>{{documentation}}</noinclude>" 855096 wikitext text/x-wiki {{country data {{{1}}} | flag link/core | variant = {{{variant|{{{2|}}}}}} | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = Дэвисийн цомын баг | altvar = теннис | mw = Дэвис }}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> 6ji2vm904dtonh2v9rm4ffop607z7cx 10 146209 855097 2026-04-30T05:48:34Z Zorigt 49 Хуудас үүсгэв: "<span class="flagicon">[[File:{{{flag alias-{{{variant}}}|{{{flag alias-{{{altvar}}}|{{{flag alias}}}}}}}}}|{{#if:{{{size|}}}|{{{size}}}|{{{size flag alias-{{{variant}}}|{{#if:{{{variant|}}}|23x15px|{{{size flag alias-{{{altvar}}}|{{#if:{{{flag alias-{{{altvar}}}|}}}|23x15px|{{{size flag alias|23x15px}}}}}}}}}}}}}}}|{{{border-{{{variant}}}|{{{border-{{{altvar}}}|{{{border|border}}}}}}}}} |alt=|link=]]&nbsp;{{#switch:{{{flag alias}}}|Flag of Switzerland.svg|Flag..." 855097 wikitext text/x-wiki <span class="flagicon">[[File:{{{flag alias-{{{variant}}}|{{{flag alias-{{{altvar}}}|{{{flag alias}}}}}}}}}|{{#if:{{{size|}}}|{{{size}}}|{{{size flag alias-{{{variant}}}|{{#if:{{{variant|}}}|23x15px|{{{size flag alias-{{{altvar}}}|{{#if:{{{flag alias-{{{altvar}}}|}}}|23x15px|{{{size flag alias|23x15px}}}}}}}}}}}}}}}|{{{border-{{{variant}}}|{{{border-{{{altvar}}}|{{{border|border}}}}}}}}} |alt=|link=]]&nbsp;{{#switch:{{{flag alias}}}|Flag of Switzerland.svg|Flag of the Vatican City.svg|Flag of Switzerland (Pantone).svg|Flag of Vatican City State - 2023 version.svg=&nbsp;}}{{#ifeq:{{{alias}}}|Nepal|&nbsp;&nbsp;}}</span>[[{{{link alias-{{{altvar}}}|{{{shortname alias|{{{alias}}}}}} {{{altlink}}}}}}|{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{name alias-{{{altvar}}}|{{{shortname alias|{{{alias}}}}}}}}}}}]]<noinclude>{{documentation}}</noinclude> gsphq3h5zaipz85mk19o4ztpcvc8iab 10 146210 855100 2026-04-30T05:53:38Z Zorigt 49 [[Загвар:Country data Australasia]] руу чиглүүлэгдлээ 855100 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Загвар:Country data Australasia]] pyy7vk130iq1ebzcv4wyt6v6i3ovaz1 855102 855100 2026-04-30T05:56:37Z Zorigt 49 Changed redirect target from [[Загвар:Country data Australasia]] to [[Загвар:Country data Австралази]] 855102 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Загвар:Country data Австралази]] soar2sc92zf3sxt1ga36gc12hrjr7lm 0 146212 855103 2026-04-30T05:57:49Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:International Tennis Federation Logo.png|thumb]] '''Олон улсын теннисийн холбоо''' ([[Англи хэл|англи.]] ''International Tennis Federation, ITF'') — дэлхийн [[Теннис|теннисний]] удирдах байгууллага юм. Одоогийн байдлаар 205 үндэсний байгууллагыг нэгтгэдэг. Энэ нь тоглоомын дүрмийг боловсруулж, н..." 855103 wikitext text/x-wiki [[Файл:International Tennis Federation Logo.png|thumb]] '''Олон улсын теннисийн холбоо''' ([[Англи хэл|англи.]] ''International Tennis Federation, ITF'') — дэлхийн [[Теннис|теннисний]] удирдах байгууллага юм. Одоогийн байдлаар 205 үндэсний байгууллагыг нэгтгэдэг. Энэ нь тоглоомын дүрмийг боловсруулж, нэмэлт өөрчлөлт оруулах эрхтэй, [[Олон Улсын Олимпын Хороо|Олон улсын Олимпын Хороонд]] теннисийг төлөөлж, хэд хэдэн тэмцээн зохион байгуулдаг бөгөөд дэлхий даяар теннисийг хөгжүүлэх, сурталчлах ажилд оролцдог. == Түүх == 1913 оны 3-р сарын 1-нд [[Парис|Парист]] болсон 12 үндэсний теннисний байгууллагын төлөөлөгчид үүсгэн байгуулагчдын хурлаар уулзаж, Олон улсын зүлгэн дээрх теннисний холбоог байгуулахаар шийджээ. Үүсгэн байгуулагчид нь: * Австрали (Австрали, Шинэ Зеландын нэгдсэн холбоо) * Австри * Бельги * Герман * Их Британи * Дани * Испани (төлөөлөгч оролцоогүй боловч холбооноос ILTF-ийг байгуулахыг дэмжсэн захидал илгээсэн) * Нидерланд * Орос * Франц * Швед * Швейцарь * Өмнөд Африк == Олон улсын теннисийн холбооны дэлхийн аваргууд == {| class="wikitable" !он ! colspan="2" |Насанд хүрэгчид ! colspan="2" |Өсвөр насныхан |- | | align="«center»" |'''Эрэгтэй''' | align="«center»" |'''Эмэгтэй''' | align="«center»" |'''Залуус''' | align="«center»" |'''Охидууд''' |- |1978 |{{Флаг Швеции}} Бьорн Борг |{{Флаг США}} Крис Эверт |{{Флаг Чехословакии}} Иван Лендл |{{Флаг Чехословакии}} Хана Мандликова |- |1979 |{{Флаг Швеции}} Бьорн Борг |{{Флаг Чехословакии}} [[Мартина Навратилова]] |{{Флаг Эквадора}} Рауль Вивер |{{Флаг США}} Мэри-Лу Пиатек |- |1980 |{{Флаг Швеции}} Бьорн Борг |{{Флаг США}} Крис Эверт |{{Флаг Франции}} Тьерри Тулан |{{Флаг США}} Сьюзан Маскарин |- |1981 |{{Флаг США}} Жон Макинрой |{{Флаг США}} Крис Эверт |{{Флаг Австралии}} Пат Кэш |{{Флаг США}} Зина Гаррисон |- |1982 |{{Флаг США}} Жимми Коннорс |{{Флаг США}} Мартина Навратилова |{{Флаг Франции}} Ги Форже |{{Флаг США}} Гретхен Раш |- |1983 |{{Флаг США}} Жон Макинрой |{{Флаг США}} Мартина Навратилова |{{Флаг Швеции}} Стефан Эдберг |{{Флаг Франции}} Паскаль Паради |- |1984 |{{Флаг США}} Жон Макинрой |{{Флаг США}} Мартина Навратилова |{{Флаг Австралии}} Марк Крацман |{{Флаг Аргентины (1812-1985)}} Габриэла Сабатини |- |1985 |{{Флаг Чехословакии}} Иван Лендл |{{Флаг США}} Мартина Навратилова |{{Флаг Италии}} Клаудио Пистолези |{{Флаг Италии}} Лаура Гарроне |- |1986 |{{Флаг Чехословакии}} Иван Лендл |{{Флаг США}} Мартина Навратилова |{{Флаг Испании}} Хавьер Санчес |{{Флаг Аргентины}} Патрисия Тарабини |- |1987 |{{Флаг Чехословакии}} Иван Лендл |{{Флаг Германии}} [[Штефани Граф|Штеффи Граф]] |{{Флаг Австралии}} Жейсон Столтенберг |{{Флаг СССР}} Наталья Зверева |- |1988 |{{Флаг Швеции}} Матс Виландер |{{Флаг Германии}} Штеффи Граф |{{Флаг Венесуэлы (1954-2006)}} Николас Перейра |{{Флаг Аргентины}} Кристина Тесси |- |1989 |{{Флаг Германии}} [[Борис Беккер]] |{{Флаг Германии}} Штеффи Граф |{{Флаг Швеции}} Никлас Култи |{{Флаг Аргентины}} Флоренсия Лабат |- |1990 |{{Флаг Чехословакии}} Иван Лендл |{{Флаг Германии}} Штеффи Граф |{{Флаг Италии}} Андреа Гауденци |{{Флаг Чехословакии}} Карина Габшудова |- |1991 |{{Флаг Швеции}} Стефан Эдберг |{{Флаг СФРЮ}} [[Моника Селеш]] |{{Флаг Швеции}} Томас Энквист |{{Флаг Чехословакии}} Зденка Малкова |- |1992 |{{Флаг США}} Жим Курье |{{Флаг СФРЮ}} Моника Селеш |{{Флаг США}} Брайан Данн |{{Флаг Парагвая}} Россана де лос Риос |- |1993 |{{Флаг США}} Пит Сампрас |{{Флаг Германии}} Штеффи Граф |{{Флаг Чили}} Марсело Риос |{{Флаг Грузии (1990-2004)}} Нино Луарсабишвили |- |1994 |{{Флаг США}} Пит Сампрас |{{Флаг Испании}} Аранта Санчес-Викарио |{{Флаг Аргентины}} Федерико Браун |{{Флаг Швейцарии}} Мартина Хингис |- |1995 |{{Флаг США}} Пит Сампрас |{{Флаг Германии}} Штеффи Граф |{{Флаг Аргентины}} Мариано Сабалета |{{Флаг России}} [[Анна Курникова]] |- |1996 |{{Флаг США}} Пит Сампрас |{{Флаг Германии}} Штеффи Граф |{{Флаг Франции}} Себастьян Грожан |{{Флаг Франции}} Амели Моресмо |- |1997 |{{Флаг США}} Пит Сампрас |{{Флаг Швейцарии}} [[Мартина Хингис]] |{{Флаг Франции}} Арно Ди Паскуале |{{Флаг Зимбабве}} Кара Блэк |- |1998 |{{Флаг США}} Пит Сампрас |{{Флаг США}} Линдсей Дэвенпорт |{{Флаг Швейцарии}} Рожер Федерер |{{Флаг Австралии}} Елена Докич |- |1999 |{{Флаг США}} [[Андрэ Агасси]] |{{Флаг Швейцарии}} Мартина Хингис |{{Флаг Дании}} Кристиан Плесс |{{Флаг России}} Лина Красноруцкая |- |2000 |{{Флаг Бразилии}} Густаво Куэртен |{{Флаг Швейцарии}} Мартина Хингис |{{Флаг США}} Энди Роддик |{{Флаг Аргентины}} Мария-Эмилия Салерни |- |2001 |{{Флаг Австралии}} Ллейтон Хьюитт |{{Флаг США}} Женнифер Каприати |{{Флаг Люксембурга}} Жиль Мюллер |{{Флаг России}} Светлана Кузнецова |- |2002 |{{Флаг Австралии}} Ллейтон Хьюитт |{{Флаг США}} [[Серена Уильямс]] |{{Флаг Франции}} Ришар Гаске |{{Флаг Чехословакии}} Барбора Стрыцова |- |2003 |{{Флаг США}} Энди Роддик |{{Флаг Бельгии}} Жюстин Энен-Арденн |{{Флаг Кипра}} Маркос Багдатис |{{Флаг Бельгии}} Кирстен Флипкенс |- |2004 |{{Флаг Швейцарии}} Рожер Федерер |{{Флаг России}} Анастасиа Мыскина |{{Флаг Франции}} Гаэль Монфис |{{Нидерланды}} Михаэлла Крайчек |- |2005 |{{Флаг Швейцарии}} Рожер Федерер |{{Флаг Бельгии}} Ким Клейстерс |{{Флаг США}} Дональд Янг |{{Флаг Белоруссии (1995-2012)}} Виктория Азаренко |- |2006 |{{Флаг Швейцарии}} Рожер Федерер |{{Флаг Бельгии}} Жюстин Энен-Арденн |{{Нидерланды}} Тимо де Баккер |{{Флаг России}} Анастасия Павлюченкова |- |2007 |{{Флаг Швейцарии}} Рожер Федерер |{{Флаг Бельгии}} Жюстин Энен-Арденн |{{флаг|Литва}} Ричардас Беранкис |{{флаг|Польша}} Урсула Радваньска |- |2008 |{{флаг|Испания}} [[Рафаэл Надал]] |{{Сербия}} Елена Янкович |{{флаг|ТАБ}} Ян Цунхуа |{{Таиланд}} Ноппаван Летчивакан |- |2009 |{{Флаг Швейцарии}} Роджер Федерер |{{Флаг США}} Серена Уильямс |{{флаг|Швеция}} Даниэль Берта |{{флаг|Франция}} Кристина Младенович |- |2010 |{{флаг|Испания}} Рафаэл Надал |{{Дания}} [[Каролина Возняцки]] |{{Колумбия}} Хуан Себастьян Гомес |{{Россия}} Дарья Гаврилова |- |2011 |{{флаг|Сербия}} Новак Жокович |{{Чехия}} Петра Квитова |{{флаг|ЧЕХ}} Иржи Веселый |{{Россия}} Ирина Хромачёва |- |2012 |{{флаг|Сербия}} Новак Жокович |{{США}} Серена Уильямс |{{Канада}} Филип Пеливо |{{США}} Тейлор Таунсенд |- |2013 |{{флаг|Сербия}} Новак Жокович |{{США}} Серена Уильямс |{{Германия}} Александр Зверев |{{Швейцария}} Белинда Бенчич |- |2014 |{{флаг|Сербия}} Новак Жокович |{{США}} Серена Уильямс |{{Флаг|Россия}} Андрей Рублёв |{{Флаг|США}} Кэтрин Беллис |- |2015 |{{флаг|Сербия}} Новак Жокович |{{США}} Серена Уильямс |{{Флаг|США}} Тейлор Фриц |{{Флаг|Венгрия}} Далма Галфи |- |2016 |{{флаг|Великобритания}} Энди Маррей |{{Германия}} Ажелика Кербер |{{Сербия}} Миомир Кецманович |{{Флаг России}} Анастасия Потапова |- |2017 |{{флаг|Испания}} Рафаэл Надал |{{Испания}} Гарбинье Мугуруса |{{Аргентина}} Аксель Геллер |{{США}} Уитни Осигу |- |{{год|2018}} |{{флаг|Сербия}} Новак Жокович |{{Румыния}} Симона Халеп |{{Китайская Республика}} Зэн Жуньсинь |{{флаг|Франция}} Клара Бюрель |- |{{год|2019}} |{{флаг|Испания}} Рафаэл Надал |{{флаг|Австралия}} Эшли Барти |{{флаг|Аргентина}} Тьяго Агустин Тиранте |{{флаг|Франция}} Диан Парри |- |{{год|2020}} | colspan="4" align="center" |''пандемия COVID-19'' |- |{{год|2021}} |{{флаг|Сербия}} Новак Жокович |{{флаг|Австралия}} Эшли Барти |{{флаг|Китай}} Шан Зюньчэн |{{флаг|Хорватия}} Петра Марчинко |- |{{год|2022}} |{{флаг|Испания}} [[Рафаэл Надал]] |{{флаг|Польша}} [[Ига Швёнтек|Ига]] [[Ига Швёнтек|Швёнтек]] |{{флаг|Бельгия}} Жиль-Арно Байи |{{флаг|Чехия}} Луция Гавличкова |- |{{год|2023}} |{{флаг|Сербия}} Новак Жокович |Арина Соболенко |{{флаг|Бразилия}} Жуан Фонсека |Алина Корнеева |- |{{год|2024}} |{{флаг|Италия}} Янник Синнер |{{флаг|Польша}} Ига Швёнтек |{{флаг|Дания}} Николай Будков Кьер |{{флаг|Австралия}} Эмерсон Жонс |} moxlippn9blp0kea6xq6b6cj1pxg5wg 855105 855103 2026-04-30T06:10:29Z Avirmed Batsaikhan 53733 855105 wikitext text/x-wiki [[Файл:International Tennis Federation Logo.png|thumb]] '''Олон улсын теннисийн холбоо''' ([[Англи хэл|англи.]] ''International Tennis Federation, ITF'') — дэлхийн [[Теннис|теннисний]] удирдах байгууллага юм. Одоогийн байдлаар 205 үндэсний байгууллагыг нэгтгэдэг. Энэ нь тоглоомын дүрмийг боловсруулж, нэмэлт өөрчлөлт оруулах эрхтэй, [[Олон Улсын Олимпын Хороо|Олон улсын Олимпын Хороонд]] теннисийг төлөөлж, хэд хэдэн тэмцээн зохион байгуулдаг бөгөөд дэлхий даяар теннисийг хөгжүүлэх, сурталчлах ажилд оролцдог. == Түүх == 1913 оны 3-р сарын 1-нд [[Парис|Парист]] болсон 12 үндэсний теннисний байгууллагын төлөөлөгчид үүсгэн байгуулагчдын хурлаар уулзаж, Олон улсын зүлгэн дээрх теннисний холбоог байгуулахаар шийджээ. Үүсгэн байгуулагчид нь: * Австрали (Австрали, Шинэ Зеландын нэгдсэн холбоо) * Австри * Бельги * Герман * Их Британи * Дани * Испани (төлөөлөгч оролцоогүй боловч холбооноос ILTF-ийг байгуулахыг дэмжсэн захидал илгээсэн) * Нидерланд * Орос * Франц * Швед * Швейцарь * Өмнөд Африк == Олон улсын теннисийн холбооны дэлхийн аваргууд == {| class="wikitable" !он ! colspan="2" |Насанд хүрэгчид ! colspan="2" |Өсвөр насныхан |- | | align="«center»" |'''Эрэгтэй''' | align="«center»" |'''Эмэгтэй''' | align="«center»" |'''Залуус''' | align="«center»" |'''Охидууд''' |- |1978 |Бьорн Борг |Крис Эверт |Иван Лендл |Хана Мандликова |- |1979 |Бьорн Борг |[[Мартина Навратилова]] |Рауль Вивер |Мэри-Лу Пиатек |- |1980 |Бьорн Борг |Крис Эверт |Тьерри Тулан |Сьюзан Маскарин |- |1981 |Жон Макинрой |Крис Эверт |Пат Кэш |Зина Гаррисон |- |1982 |Жимми Коннорс |Мартина Навратилова |Ги Форже |Гретхен Раш |- |1983 |Жон Макинрой |Мартина Навратилова |Стефан Эдберг |Паскаль Паради |- |1984 |Жон Макинрой |Мартина Навратилова |Марк Крацман |Габриэла Сабатини |- |1985 |Иван Лендл |Мартина Навратилова |Клаудио Пистолези |Лаура Гарроне |- |1986 |Иван Лендл |Мартина Навратилова |Хавьер Санчес |Патрисия Тарабини |- |1987 |Иван Лендл |[[Штефани Граф|Штеффи Граф]] |Жейсон Столтенберг |Наталья Зверева |- |1988 |Матс Виландер |Штеффи Граф |Николас Перейра |Кристина Тесси |- |1989 |[[Борис Беккер]] |Штеффи Граф |Никлас Култи |Флоренсия Лабат |- |1990 |Иван Лендл |Штеффи Граф |Андреа Гауденци |Карина Габшудова |- |1991 |Стефан Эдберг |[[Моника Селеш]] |Томас Энквист |Зденка Малкова |- |1992 |Жим Курье |Моника Селеш |Брайан Данн |Россана де лос Риос |- |1993 |Пит Сампрас |Штеффи Граф |Марсело Риос |Нино Луарсабишвили |- |1994 |Пит Сампрас |Аранта Санчес-Викарио |Федерико Браун |Мартина Хингис |- |1995 |Пит Сампрас |Штеффи Граф |Мариано Сабалета |[[Анна Курникова]] |- |1996 |Пит Сампрас |[[Штефани Граф]] |Себастьян Грожан |Амели Моресмо |- |1997 |Пит Сампрас |[[Мартина Хингис]] |Арно Ди Паскуале |Кара Блэк |- |1998 |Пит Сампрас |Линдсей Дэвенпорт |[[Рожер Федерер]] |Елена Докич |- |1999 |[[Андрэ Агасси]] |Мартина Хингис |Кристиан Плесс |Лина Красноруцкая |- |2000 |Густаво Куэртен |Мартина Хингис |Энди Роддик |Мария-Эмилия Салерни |- |2001 |Ллейтон Хьюитт |Женнифер Каприати |Жиль Мюллер |Светлана Кузнецова |- |2002 |Ллейтон Хьюитт |[[Серена Уильямс]] |Ришар Гаске |Барбора Стрыцова |- |2003 |Энди Роддик |Жюстин Энен-Арденн |Маркос Багдатис |Кирстен Флипкенс |- |2004 |[[Рожер Федерер]] |Анастасиа Мыскина |Гаэль Монфис |Михаэлла Крайчек |- |2005 |Рожер Федерер |Ким Клейстерс |Доналд Янг |Виктория Азаренко |- |2006 |Рожер Федерер |Жюстин Энен-Арденн |Тимо де Баккер |Анастасия Павлюченкова |- |2007 |Рожер Федерер |Жюстин Энен-Арденн |Ричардас Беранкис |Урсула Радваньска |- |2008 |[[Рафаэл Надал]] |Елена Янкович |Ян Цунхуа |Ноппаван Летчивакан |- |2009 |Роджер Федерер |Серена Уильямс |Даниэль Берта |Кристина Младенович |- |2010 |Рафаэл Надал |[[Каролина Возняцки]] |Хуан Себастьян Гомес |Дарья Гаврилова |- |2011 |[[Новак Жокович]] |Петра Квитова |Иржи Веселый |Ирина Хромачёва |- |2012 |Новак Жокович |Серена Уильямс |Филип Пеливо |Тейлор Таунсенд |- |2013 |Новак Жокович |Серена Уильямс |Александр Зверев |Белинда Бенчич |- |2014 |Новак Жокович |Серена Уильямс |Андрей Рублёв |Кэтрин Беллис |- |2015 |Новак Жокович |[[Серена Уильямс]] |Тейлор Фриц |Далма Галфи |- |2016 |Энди Маррей |Анжелика Кербер |Миомир Кецманович |Анастасия Потапова |- |2017 |Рафаэл Надал |Гарбинье Мугуруса |Аксель Геллер |Уитни Осигу |- |{{год|2018}} |Новак Жокович |Симона Халеп |Зэн Жуньсинь |Клара Бюрель |- |{{год|2019}} |Рафаэл Надал |Эшли Барти |Тьяго Агустин Тиранте |Диан Парри |- |{{год|2020}} | colspan="4" align="center" |''COVID-19'' |- |{{год|2021}} |[[Новак Жокович]] |Эшли Барти |Шан Зюньчэн |Петра Марчинко |- |{{год|2022}} |[[Рафаэл Надал]] |[[Ига Швёнтек|Ига]] [[Ига Швёнтек|Швёнтек]] |Жиль-Арно Байи |Луция Гавличкова |- |{{год|2023}} |[[Новак Жокович]] |Арина Соболенко |Жуан Фонсека |Алина Корнеева |- |{{год|2024}} |[[Янник Синнер]] |[[Ига Швёнтек]] |Николай Будков Кьер |Эмерсон Жонс |} q735megqplk725decz2qzoz8g041nuh 855106 855105 2026-04-30T06:11:29Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Олон улсын теннисийн холбоо]] to [[Олон улсын теннисний холбоо]] without leaving a redirect 855105 wikitext text/x-wiki [[Файл:International Tennis Federation Logo.png|thumb]] '''Олон улсын теннисийн холбоо''' ([[Англи хэл|англи.]] ''International Tennis Federation, ITF'') — дэлхийн [[Теннис|теннисний]] удирдах байгууллага юм. Одоогийн байдлаар 205 үндэсний байгууллагыг нэгтгэдэг. Энэ нь тоглоомын дүрмийг боловсруулж, нэмэлт өөрчлөлт оруулах эрхтэй, [[Олон Улсын Олимпын Хороо|Олон улсын Олимпын Хороонд]] теннисийг төлөөлж, хэд хэдэн тэмцээн зохион байгуулдаг бөгөөд дэлхий даяар теннисийг хөгжүүлэх, сурталчлах ажилд оролцдог. == Түүх == 1913 оны 3-р сарын 1-нд [[Парис|Парист]] болсон 12 үндэсний теннисний байгууллагын төлөөлөгчид үүсгэн байгуулагчдын хурлаар уулзаж, Олон улсын зүлгэн дээрх теннисний холбоог байгуулахаар шийджээ. Үүсгэн байгуулагчид нь: * Австрали (Австрали, Шинэ Зеландын нэгдсэн холбоо) * Австри * Бельги * Герман * Их Британи * Дани * Испани (төлөөлөгч оролцоогүй боловч холбооноос ILTF-ийг байгуулахыг дэмжсэн захидал илгээсэн) * Нидерланд * Орос * Франц * Швед * Швейцарь * Өмнөд Африк == Олон улсын теннисийн холбооны дэлхийн аваргууд == {| class="wikitable" !он ! colspan="2" |Насанд хүрэгчид ! colspan="2" |Өсвөр насныхан |- | | align="«center»" |'''Эрэгтэй''' | align="«center»" |'''Эмэгтэй''' | align="«center»" |'''Залуус''' | align="«center»" |'''Охидууд''' |- |1978 |Бьорн Борг |Крис Эверт |Иван Лендл |Хана Мандликова |- |1979 |Бьорн Борг |[[Мартина Навратилова]] |Рауль Вивер |Мэри-Лу Пиатек |- |1980 |Бьорн Борг |Крис Эверт |Тьерри Тулан |Сьюзан Маскарин |- |1981 |Жон Макинрой |Крис Эверт |Пат Кэш |Зина Гаррисон |- |1982 |Жимми Коннорс |Мартина Навратилова |Ги Форже |Гретхен Раш |- |1983 |Жон Макинрой |Мартина Навратилова |Стефан Эдберг |Паскаль Паради |- |1984 |Жон Макинрой |Мартина Навратилова |Марк Крацман |Габриэла Сабатини |- |1985 |Иван Лендл |Мартина Навратилова |Клаудио Пистолези |Лаура Гарроне |- |1986 |Иван Лендл |Мартина Навратилова |Хавьер Санчес |Патрисия Тарабини |- |1987 |Иван Лендл |[[Штефани Граф|Штеффи Граф]] |Жейсон Столтенберг |Наталья Зверева |- |1988 |Матс Виландер |Штеффи Граф |Николас Перейра |Кристина Тесси |- |1989 |[[Борис Беккер]] |Штеффи Граф |Никлас Култи |Флоренсия Лабат |- |1990 |Иван Лендл |Штеффи Граф |Андреа Гауденци |Карина Габшудова |- |1991 |Стефан Эдберг |[[Моника Селеш]] |Томас Энквист |Зденка Малкова |- |1992 |Жим Курье |Моника Селеш |Брайан Данн |Россана де лос Риос |- |1993 |Пит Сампрас |Штеффи Граф |Марсело Риос |Нино Луарсабишвили |- |1994 |Пит Сампрас |Аранта Санчес-Викарио |Федерико Браун |Мартина Хингис |- |1995 |Пит Сампрас |Штеффи Граф |Мариано Сабалета |[[Анна Курникова]] |- |1996 |Пит Сампрас |[[Штефани Граф]] |Себастьян Грожан |Амели Моресмо |- |1997 |Пит Сампрас |[[Мартина Хингис]] |Арно Ди Паскуале |Кара Блэк |- |1998 |Пит Сампрас |Линдсей Дэвенпорт |[[Рожер Федерер]] |Елена Докич |- |1999 |[[Андрэ Агасси]] |Мартина Хингис |Кристиан Плесс |Лина Красноруцкая |- |2000 |Густаво Куэртен |Мартина Хингис |Энди Роддик |Мария-Эмилия Салерни |- |2001 |Ллейтон Хьюитт |Женнифер Каприати |Жиль Мюллер |Светлана Кузнецова |- |2002 |Ллейтон Хьюитт |[[Серена Уильямс]] |Ришар Гаске |Барбора Стрыцова |- |2003 |Энди Роддик |Жюстин Энен-Арденн |Маркос Багдатис |Кирстен Флипкенс |- |2004 |[[Рожер Федерер]] |Анастасиа Мыскина |Гаэль Монфис |Михаэлла Крайчек |- |2005 |Рожер Федерер |Ким Клейстерс |Доналд Янг |Виктория Азаренко |- |2006 |Рожер Федерер |Жюстин Энен-Арденн |Тимо де Баккер |Анастасия Павлюченкова |- |2007 |Рожер Федерер |Жюстин Энен-Арденн |Ричардас Беранкис |Урсула Радваньска |- |2008 |[[Рафаэл Надал]] |Елена Янкович |Ян Цунхуа |Ноппаван Летчивакан |- |2009 |Роджер Федерер |Серена Уильямс |Даниэль Берта |Кристина Младенович |- |2010 |Рафаэл Надал |[[Каролина Возняцки]] |Хуан Себастьян Гомес |Дарья Гаврилова |- |2011 |[[Новак Жокович]] |Петра Квитова |Иржи Веселый |Ирина Хромачёва |- |2012 |Новак Жокович |Серена Уильямс |Филип Пеливо |Тейлор Таунсенд |- |2013 |Новак Жокович |Серена Уильямс |Александр Зверев |Белинда Бенчич |- |2014 |Новак Жокович |Серена Уильямс |Андрей Рублёв |Кэтрин Беллис |- |2015 |Новак Жокович |[[Серена Уильямс]] |Тейлор Фриц |Далма Галфи |- |2016 |Энди Маррей |Анжелика Кербер |Миомир Кецманович |Анастасия Потапова |- |2017 |Рафаэл Надал |Гарбинье Мугуруса |Аксель Геллер |Уитни Осигу |- |{{год|2018}} |Новак Жокович |Симона Халеп |Зэн Жуньсинь |Клара Бюрель |- |{{год|2019}} |Рафаэл Надал |Эшли Барти |Тьяго Агустин Тиранте |Диан Парри |- |{{год|2020}} | colspan="4" align="center" |''COVID-19'' |- |{{год|2021}} |[[Новак Жокович]] |Эшли Барти |Шан Зюньчэн |Петра Марчинко |- |{{год|2022}} |[[Рафаэл Надал]] |[[Ига Швёнтек|Ига]] [[Ига Швёнтек|Швёнтек]] |Жиль-Арно Байи |Луция Гавличкова |- |{{год|2023}} |[[Новак Жокович]] |Арина Соболенко |Жуан Фонсека |Алина Корнеева |- |{{год|2024}} |[[Янник Синнер]] |[[Ига Швёнтек]] |Николай Будков Кьер |Эмерсон Жонс |} q735megqplk725decz2qzoz8g041nuh 855108 855106 2026-04-30T06:16:57Z Zorigt 49 855108 wikitext text/x-wiki [[Файл:International Tennis Federation Logo.png|thumb]] '''Олон улсын теннисний холбоо''' ([[Англи хэл|англи.]] ''International Tennis Federation, ITF'') — дэлхийн [[Теннис|теннисний]] удирдах байгууллага юм. Одоогийн байдлаар 205 үндэсний байгууллагыг нэгтгэдэг. Энэ нь тоглоомын дүрмийг боловсруулж, нэмэлт өөрчлөлт оруулах эрхтэй, [[Олон Улсын Олимпын Хороо|Олон улсын Олимпын Хороонд]] теннисийг төлөөлж, хэд хэдэн тэмцээн зохион байгуулдаг бөгөөд дэлхий даяар теннисийг хөгжүүлэх, сурталчлах ажилд оролцдог. == Түүх == 1913 оны 3-р сарын 1-нд [[Парис|Парист]] болсон 12 үндэсний теннисний байгууллагын төлөөлөгчид үүсгэн байгуулагчдын хурлаар уулзаж, Олон улсын зүлгэн дээрх теннисний холбоог байгуулахаар шийджээ. Үүсгэн байгуулагчид нь: * Австралази (Австрали, Шинэ Зеландын нэгдсэн холбоо) * Австри * Бельги * Герман * Их Британи * Дани * Испани (төлөөлөгч оролцоогүй боловч холбооноос ILTF-ийг байгуулахыг дэмжсэн захидал илгээсэн) * Нидерланд * Орос * Франц * Швед * Швейцар * Өмнөд Африк == Олон улсын теннисний холбооны дэлхийн аваргууд == {| class="wikitable" !он ! colspan="2" |Насанд хүрэгчид ! colspan="2" |Өсвөр насныхан |- | | align="«center»" |'''Эрэгтэй''' | align="«center»" |'''Эмэгтэй''' | align="«center»" |'''Залуус''' | align="«center»" |'''Охидууд''' |- |1978 |Бьорн Борг |Крис Эверт |Иван Лендл |Хана Мандликова |- |1979 |Бьорн Борг |[[Мартина Навратилова]] |Рауль Вивер |Мэри-Лу Пиатек |- |1980 |Бьорн Борг |Крис Эверт |Тьерри Тулан |Сьюзан Маскарин |- |1981 |Жон Макинрой |Крис Эверт |Пат Кэш |Зина Гаррисон |- |1982 |Жимми Коннорс |Мартина Навратилова |Ги Форже |Гретхен Раш |- |1983 |Жон Макинрой |Мартина Навратилова |Стефан Эдберг |Паскаль Паради |- |1984 |Жон Макинрой |Мартина Навратилова |Марк Крацман |Габриэла Сабатини |- |1985 |Иван Лендл |Мартина Навратилова |Клаудио Пистолези |Лаура Гарроне |- |1986 |Иван Лендл |Мартина Навратилова |Хавьер Санчес |Патрисия Тарабини |- |1987 |Иван Лендл |[[Штефани Граф|Штеффи Граф]] |Жейсон Столтенберг |Наталья Зверева |- |1988 |Матс Виландер |Штеффи Граф |Николас Перейра |Кристина Тесси |- |1989 |[[Борис Беккер]] |Штеффи Граф |Никлас Култи |Флоренсия Лабат |- |1990 |Иван Лендл |Штеффи Граф |Андреа Гауденци |Карина Габшудова |- |1991 |Стефан Эдберг |[[Моника Селеш]] |Томас Энквист |Зденка Малкова |- |1992 |Жим Курье |Моника Селеш |Брайан Данн |Россана де лос Риос |- |1993 |Пит Сампрас |Штеффи Граф |Марсело Риос |Нино Луарсабишвили |- |1994 |Пит Сампрас |Аранта Санчес-Викарио |Федерико Браун |Мартина Хингис |- |1995 |Пит Сампрас |Штеффи Граф |Мариано Сабалета |[[Анна Курникова]] |- |1996 |Пит Сампрас |[[Штефани Граф]] |Себастьян Грожан |Амели Моресмо |- |1997 |Пит Сампрас |[[Мартина Хингис]] |Арно Ди Паскуале |Кара Блэк |- |1998 |Пит Сампрас |Линдсей Дэвенпорт |[[Рожер Федерер]] |Елена Докич |- |1999 |[[Андрэ Агасси]] |Мартина Хингис |Кристиан Плесс |Лина Красноруцкая |- |2000 |Густаво Куэртен |Мартина Хингис |Энди Роддик |Мария-Эмилия Салерни |- |2001 |Ллейтон Хьюитт |Женнифер Каприати |Жиль Мюллер |Светлана Кузнецова |- |2002 |Ллейтон Хьюитт |[[Серена Уильямс]] |Ришар Гаске |Барбора Стрыцова |- |2003 |Энди Роддик |Жюстин Энен-Арденн |Маркос Багдатис |Кирстен Флипкенс |- |2004 |[[Рожер Федерер]] |Анастасиа Мыскина |Гаэль Монфис |Михаэлла Крайчек |- |2005 |Рожер Федерер |Ким Клейстерс |Доналд Янг |Виктория Азаренко |- |2006 |Рожер Федерер |Жюстин Энен-Арденн |Тимо де Баккер |Анастасия Павлюченкова |- |2007 |Рожер Федерер |Жюстин Энен-Арденн |Ричардас Беранкис |Урсула Радваньска |- |2008 |[[Рафаэл Надал]] |Елена Янкович |Ян Цунхуа |Ноппаван Летчивакан |- |2009 |Роджер Федерер |Серена Уильямс |Даниэль Берта |Кристина Младенович |- |2010 |Рафаэл Надал |[[Каролина Возняцки]] |Хуан Себастьян Гомес |Дарья Гаврилова |- |2011 |[[Новак Жокович]] |Петра Квитова |Иржи Веселый |Ирина Хромачёва |- |2012 |Новак Жокович |Серена Уильямс |Филип Пеливо |Тейлор Таунсенд |- |2013 |Новак Жокович |Серена Уильямс |Александр Зверев |Белинда Бенчич |- |2014 |Новак Жокович |Серена Уильямс |Андрей Рублёв |Кэтрин Беллис |- |2015 |Новак Жокович |[[Серена Уильямс]] |Тейлор Фриц |Далма Галфи |- |2016 |Энди Маррей |Анжелика Кербер |Миомир Кецманович |Анастасия Потапова |- |2017 |Рафаэл Надал |Гарбинье Мугуруса |Аксель Геллер |Уитни Осигу |- |{{год|2018}} |Новак Жокович |Симона Халеп |Зэн Жуньсинь |Клара Бюрель |- |{{год|2019}} |Рафаэл Надал |Эшли Барти |Тьяго Агустин Тиранте |Диан Парри |- |{{год|2020}} | colspan="4" align="center" |''COVID-19'' |- |{{год|2021}} |[[Новак Жокович]] |Эшли Барти |Шан Зюньчэн |Петра Марчинко |- |{{год|2022}} |[[Рафаэл Надал]] |[[Ига Швёнтек]] |Жиль-Арно Байи |Луция Гавличкова |- |{{год|2023}} |[[Новак Жокович]] |Арина Соболенко |Жуан Фонсека |Алина Корнеева |- |{{год|2024}} |[[Янник Синнер]] |[[Ига Швёнтек]] |Николай Будков Кьер |Эмерсон Жонс |} 5y09ikobre859zgoa5z7szvog0heoho 0 146213 855109 2026-04-30T06:19:37Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Iga Swiatek 2023 Cropped + Retouched.jpg|thumb]] '''И́га Наталиа Швёнтек''' ([[Польш хэл|польш.]] ''Iga Natalia Świątek'' {{IPA|[ˈiɡa ˈɕfʲɔntɛk]}}; 2001 оны 5-р сарын 31-нд Варшав хотод төрсөн) — польшийн теннисчин эмэгтэй. Ганцаарчилсан тоглолтын 1-р теннисчин. 6 удаагийн Их Дуулгын ганцаарчилсан..." 855109 wikitext text/x-wiki [[Файл:Iga Swiatek 2023 Cropped + Retouched.jpg|thumb]] '''И́га Наталиа Швёнтек''' ([[Польш хэл|польш.]] ''Iga Natalia Świątek'' {{IPA|[ˈiɡa ˈɕfʲɔntɛk]}}; 2001 оны 5-р сарын 31-нд Варшав хотод төрсөн) — польшийн теннисчин эмэгтэй. Ганцаарчилсан тоглолтын 1-р теннисчин. 6 удаагийн Их Дуулгын ганцаарчилсан төрөлд түрүүлсэн; нэг удаагийн Их Дуулгын хосын төрөлд түрүүлсэн; нэг удаагийн Их Дуулгын холимог хосын төрөлд түрүүлсэн тамирчин. Ига Швёнтек бол түүхэн дэх 40 сая гаруй долларын шагналын сантай дөрөв дэх теннисчин (Серена, Венус Уильямс, Симона Халеп нарын дараа) бөгөөд карьерын орлогоороо 3-рт бичигдэж байна. Тэрээр өсвөрийн тамирчин байхдаа тэрээр Их дуулгын ганцаарчилсан төрөлд нэг удаа түрүүлсэн ([[Уимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн|Уимблдон]] 2018), Их дуулгын хосын төрөлд нэг удаа түрүүлсэн ([[Францын нээлттэй тэмцээн]] 2018); тэрээр [[Олон улсын теннисийн холбоо|Олон улсын теннисний холбооны]] залуучуудын чансааны дэлхийн 5-р байрт бичигдэж байсан (2019). cvlhv26b6pn6spelij0z351m3n20vui 855110 855109 2026-04-30T06:36:58Z Zorigt 49 855110 wikitext text/x-wiki [[Файл:Iga Swiatek 2023 Cropped + Retouched.jpg|thumb]] '''Ига Наталиа Швёнтек''' ([[Польш хэл|польш.]] ''Iga Natalia Świątek'' {{IPA|[ˈiɡa ˈɕfʲɔntɛk]}}; 2001 оны 5-р сарын 31-нд Варшав хотод төрсөн) — Польшийн теннисчин эмэгтэй. Ганцаарчилсан тоглолтын 1-р теннисчин. Их Дуулгын ганцаарчилсан төрөлд 6 удаа; хосын төрөлд нэг удаа; холимог хосын төрөлд нэг удаа түрүүлсэн тамирчин. Ига Швёнтек бол түүхэн дэх 40 сая гаруй долларын шагналын сантай дөрөв дэх эмэгтэй теннисчин (Серена, Венус Уильямс, Симона Халеп нарын дараа) бөгөөд карьерын орлогоороо 3-рт бичигдэж байна. Тэрээр өсвөрийн тамирчин байхдаа Их дуулгын ганцаарчилсан төрөлд нэг удаа түрүүлсэн ([[Уимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн|Уимблдон]] 2018), Их дуулгын хосын төрөлд нэг удаа түрүүлсэн ([[Францын нээлттэй тэмцээн]] 2018); тэрээр [[Олон улсын теннисний холбоо|Олон улсын теннисний холбооны]] залуучуудын чансааны дэлхийн 5-р байрт бичигдэж байсан (2019). {{DEFAULTSORT:Швёнтек, Ига}} [[Ангилал:Польшийн теннисчин]] [[Ангилал:2001 онд төрсөн]] ldns5xaj62f7jwnlaq6teiyfxsusvc7 855111 855110 2026-04-30T06:37:34Z Zorigt 49 855111 wikitext text/x-wiki [[Файл:Iga Swiatek 2023 Cropped + Retouched.jpg|thumb]] '''Ига Наталиа Швёнтек''' ([[Польш хэл|польш.]] ''Iga Natalia Świątek'' {{IPA|[ˈiɡa ˈɕfʲɔntɛk]}}; 2001 оны 5-р сарын 31-нд Варшав хотод төрсөн) — Польшийн теннисчин эмэгтэй. Ганцаарчилсан төрлийн дэлхийн чанааг тэргүүлэгч. Их Дуулгын ганцаарчилсан төрөлд 6 удаа; хосын төрөлд нэг удаа; холимог хосын төрөлд нэг удаа түрүүлсэн тамирчин. Ига Швёнтек бол түүхэн дэх 40 сая гаруй долларын шагналын сантай дөрөв дэх эмэгтэй теннисчин (Серена, Венус Уильямс, Симона Халеп нарын дараа) бөгөөд карьерын орлогоороо 3-рт бичигдэж байна. Тэрээр өсвөрийн тамирчин байхдаа Их дуулгын ганцаарчилсан төрөлд нэг удаа түрүүлсэн ([[Уимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн|Уимблдон]] 2018), Их дуулгын хосын төрөлд нэг удаа түрүүлсэн ([[Францын нээлттэй тэмцээн]] 2018); тэрээр [[Олон улсын теннисний холбоо|Олон улсын теннисний холбооны]] залуучуудын чансааны дэлхийн 5-р байрт бичигдэж байсан (2019). {{DEFAULTSORT:Швёнтек, Ига}} [[Ангилал:Польшийн теннисчин]] [[Ангилал:2001 онд төрсөн]] qaotrisxy6ud0sozmozd5f3mhxfqtdl 855112 855111 2026-04-30T06:39:09Z Zorigt 49 855112 wikitext text/x-wiki [[Файл:Iga Swiatek 2023 Cropped + Retouched.jpg|thumb]] '''Ига Наталиа Швёнтек''' ({{langx|pl|Iga Natalia Świątek}}; 2001 оны 5-р сарын 31-нд Варшав хотод төрсөн) — Польшийн теннисчин эмэгтэй. Ганцаарчилсан төрлийн дэлхийн чанааг тэргүүлэгч. Их Дуулгын ганцаарчилсан төрөлд 6 удаа; хосын төрөлд нэг удаа; холимог хосын төрөлд нэг удаа түрүүлсэн тамирчин. Ига Швёнтек бол түүхэн дэх 40 сая гаруй долларын шагналын сантай дөрөв дэх эмэгтэй теннисчин (Серена, Венус Уильямс, Симона Халеп нарын дараа) бөгөөд карьерын орлогоороо 3-рт бичигдэж байна. Тэрээр өсвөрийн тамирчин байхдаа Их дуулгын ганцаарчилсан төрөлд нэг удаа түрүүлсэн ([[Уимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн|Уимблдон]] 2018), Их дуулгын хосын төрөлд нэг удаа түрүүлсэн ([[Францын нээлттэй тэмцээн]] 2018); тэрээр [[Олон улсын теннисний холбоо|Олон улсын теннисний холбооны]] залуучуудын чансааны дэлхийн 5-р байрт бичигдэж байсан (2019). {{DEFAULTSORT:Швёнтек, Ига}} [[Ангилал:Польшийн теннисчин]] [[Ангилал:2001 онд төрсөн]] 5u1kicmsdwbfqtx9yqp5ul5kdcjirtg 0 146214 855122 2026-04-30T07:41:32Z ~2026-26193-24 104279 Сэтгэл хөдлөлийн хөдөлмөрийн талаар ерөнхий ойлголт 855122 wikitext text/x-wiki ''Сэтгэл хөдлөлийн хөдөлмөр (Emotional Labor)'' гэдэгт Хочшильд (1983)-н “The Managed Hearts” номондоо бичсний дагуу “ажилтан ажлын үүргээ гүйцэтгэхдээ байгууллагын шаардсан дүр төрх, хандлагыг хадгалахын тулд өөрийн сэтгэл хөдлөлийг зохицуулах үйл явцыг хэлнэ” гэсэн тодорхойлолтыг авч үзнэ. Энэ нь зөвхөн сэтгэл хөдлөл, мэдрэмжийг илэрхийлэх бус, түүнийг зориудаар удирдах, өөрчлөх, нуух үйлдлийг хамаардаг. Үүний тулд тэд бодит мэдрэмжээ нуух, эсвэл шаардлагатай мэдрэмжийг бий болгохыг оролддог. Грандей (Grandey, 2003) сэтгэл хөдлөлийн хөдөлмөрийг хэрэгжүүлэх хоёр үндсэн хэлбэрийг  тодорхойлсон. Нэгт дүр эсгэх үйлдэл (surface acting) нь ажилтан дотоод мэдрэмжээ өөрчлөхгүйгээр зөвхөн гадаад илэрхийллээ хянах үйлдэл юм. Өөрөөр хэлбэл уурласан, ядарсан байсан ч инээмсэглэх, эелдэг харагдах байдлыг хадгална. Энэ нь зөрчилтэй мэдрэмжийг нэмэгдүүлнэ. Хоёрт, дотроос гарах үйлдэл (deep acting) нь ажилтан өөрийн дотоод мэдрэмжийг бодитоор өөрчлөхийг оролддог үйл явц юм. “Сэтгэл хөдлөлийн хөдөлмөр” гэх ойлголтыг Америкийн социологич Арли Рассел Хочшильд (Arlie Russell Hochschild) өөрийн “The Managed Hearts” (1979) номондоо онгоцны үйлчлэгчидийн ажлын онцлог, тэднээс асар их хэмжээний эерэг сэтгэл хөдлөл шаарддагдаж байгааг ажиглаж тэмдэглэсэн байдаг. Тэдний инээмсэглэл бол ажлаа хийх явцад шаардагдах дүрэм, сэтгэл хөдлөл нь бараа таавар мэт арилжаалагдах хэрэгсэл болж байгааг мөн дурдсан. “The Managed Hearts” ном хэвлэгдсэн нь сэтгэл хөдлөл олон замаар социологийн ойлголтуудад нэвтэрч орж ирсэн (Фрэнкс 1985, Гордон 1981, Кемпер 1978, Шотт 1979). Хочшильд нийгмийн хэм хэмжээгээр зохицуулагдан тодорхой нөхцөлд зохистой хэмээх мэдрэмж, сэтгэл хөдлөлийг илэрхийлэхдээ “дүрмийг мэдрэх” (Feeling Rules) гэх нэр томьёог ашигласан. Энэ нь хувь хүний мэдрэмжийг нийгмийн “хэвийн” хэмээх хүлээлттэй нийцүүлэн гадаад төрхөөрөө уялдан илэрхийллэхийг багтаасан ойлголт юм (Уортон, 2009).  Хочшильд сэтгэл хөдлөл хэдийгээр туршлага эсвэл нөхцөл байдлыг ойлгох талаар дохионы үүрэг гүйцэтгэдэг ч энэ дохио хувь хүний ба олон нийтийн хүлээлттээр шүүгддэг гэж тайлбарладаг. Үр дүнд Хочшильдын дэвшүүлсэн асуудал нь “бид сэтгэл хөдлөлийг мэдрэхгүй үед эсвэл үгүйсгэх үед гадаад ба дотоод байдлын холбоосоо алддаг” ингэснээр бид хуурамч, худал хүн мэт мэдрэмжийг мэдэрдэг. <ref>{{Cite journal |last=Stearns |first=P. N. |date=1984-12-01 |title=The Managed Heart: Commercialization of Human Feeling. By Arlie Russell Hochschild (Berkeley: University of California Press, 1983. xii + 307 pp. $14.95) |url=https://doi.org/10.1353/jsh/18.2.310 |journal=Journal of Social History |volume=18 |issue=2 |pages=310–311 |doi=10.1353/jsh/18.2.310 |issn=0022-4529}}</ref> Грандейн (2000) үзсэнээр зөрчилтэй мэдрэмж нь сэтгэл хөдлөлийн зохицуулалтын үр дүнд үүсэх дотоод стрессийн хэлбэр бөгөөд бодит мэдрэмж болон гадаад илэрхийллийн хоорондох үл нийцэл нь сэтгэл зүйн стрессийг нэмэгдүүлж, урт хугацаанд ажлаас халшралтыг нэмэгдүүлэх механизм болдог. Учир нь хүн өөрийн мэдрэх ёстой мэдрэмжээ мэдэрч чадахгүй байх нь тухайн хүнийг худалч, хоёр нүүртэй мэт санагдуулдаг ба удаан хугацаанд үргэлжлэх  нь өөрийн сэтгэл хөдлөлийг мэдрэхээ болих, өөрийгөө сөргөөр үнэлэх бүүр цаашлаад сэтгэл хөдлөлийн ядаргаанд ороход хүргэж болзошгүй (Запф, 2002).  Хэт их давтамжтай сэтгэл хөдлөлийн хөдөлмөр нь байгууллагаас шаардагдсан сэтгэл хөдлөл болон хувь хүний бодит мэдрэмжийн хооронд зөрчил үүсгэж, улмаар стрессийг нэмэгдүүлдэг (Грандей, 2003; Запф, 2002). Ийм зөрчил нь ажлын сэтгэл ханамжийг бууруулж, байгууллагад хандах хандлагад сөргөөр нөлөөлөхөөс гадна гүйцэтгэлийг сулруулдаг. Хэдий сэтгэл хөдлөлийн хөдөлмөр нь үйлчилгээний салбарын ажлын шаардлага ч гэсэн тодорхой арга замаар үүний сөрөг нөлөөлөлийг бууруулж ажилтныг ажлаас халшрахаас сэргийлэх боломжтой.<ref>{{Cite journal |last=Grandey |first=Alicia A. |date=2000-01 |title=Emotional regulation in the workplace: A new way to conceptualize emotional labor. |url=https://doi.org/10.1037/1076-8998.5.1.95 |journal=Journal of Occupational Health Psychology |volume=5 |issue=1 |pages=95–110 |doi=10.1037/1076-8998.5.1.95 |issn=1939-1307}}</ref> ao2j3dvtion1t0wm36rti592rxm3sfg 0 146215 855123 2026-04-30T07:45:18Z Zorigt 49 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1296912605|Kharkhüügiin Enkh-Amar]]" 855123 wikitext text/x-wiki '''Хархүүгийн Энх-Амар''' (1992 оны 8-р сарын 5-нд төрсөн) нь Азийн аварга, Монголын [[Бокс|боксчин]] юм. Энх-Амар 2013 оны Зуны Универсиад наадмын эрэгтэйчүүдийн сонирхогчдын боксын 52 кг-ийн жингийн ангилалд дэлхийн аварга Миша Алояныг ялж алтан медаль хүртэж, олон улсын тавцанд анхны том амжилтаа гаргажээ. Тэрээр [[2016 оны Зуны Олимп|2016 оны зуны олимпын]] эрэгтэйчүүдийн хөнгөн жингийн төрөлд өрсөлдсөн. <ref name="Bio">{{Cite web |title=Enkh-Amar Kharkhuu |url=https://www.rio2016.com/en/athlete/enkh-amar-kharkhuu |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817083816/https://www.rio2016.com/en/athlete/enkh-amar-kharkhuu |archive-date=17 August 2016 |access-date=13 August 2016 |website=Rio 2016}}</ref> 2021 оны сонирхогчдын боксын Азийн аварга шалгаруулах тэмцээний эрэгтэйчүүдийн 56 кг-ын жинд Энх-Амар 2019 оны дэлхийн аварга Миразизбек Мирзахалиловыг ялж алтан медаль хүртсэн юм. == Мэргэжлийн боксын амжилт == Тэрээр мэргэжлийн боксын рингэнд 2 удаа өрсөлдөж, ялагдаагүй яваа.{{BoxingRecordSummary|draws=|nc=|ko-wins=2|ko-losses=|dec-wins=|dec-losses=|dq-wins=|dq-losses=}} {| class="wikitable" style="text-align:center" !{{Abbr|Д/д|Дэс дугаар}} !Үр дүн !Амжилт !Өрсөлдөгч !Төрөл !Раунд, цаг !Огноо !Болсон газар !Тэмдэглэл |- |2 |{{Yes2}}Win |2–0 | align="left" |Майкл Эскобиа |TKO |4 (6), {{Small|1:20}} |2025 оны 2 сарын 15 | align="left" |{{Small|[[ASA Arena]], [[Ulaanbaatar]], Mongolia}} | |- |1 |{{Yes2}}Win |1–0 | align="left" |Шим Ха-нок |TKO |7 (8), {{Small|0:22}} |2024 оны 1 сарын 13 | align="left" |{{Small|Fashion Center Event Hall, [[Seoul]], South Korea}} | |} == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == [[Ангилал:Ховдынхон]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:1992 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын боксчин]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] eynmbbvtjap5ggkurerizo3r4fouwet 855124 855123 2026-04-30T07:45:57Z Zorigt 49 855124 wikitext text/x-wiki '''Хархүүгийн Энх-Амар''' (1992 оны 8-р сарын 5-нд төрсөн) нь Азийн аварга, Монголын [[Бокс|боксчин]] юм. Энх-Амар 2013 оны Зуны Универсиад наадмын эрэгтэйчүүдийн сонирхогчдын боксын 52 кг-ийн жингийн ангилалд дэлхийн аварга Миша Алояныг ялж алтан медаль хүртэж, олон улсын тавцанд анхны том амжилтаа гаргажээ. Тэрээр [[2016 оны Зуны Олимп|2016 оны зуны олимпын]] эрэгтэйчүүдийн хөнгөн жингийн төрөлд өрсөлдсөн. <ref name="Bio">{{Cite web |title=Enkh-Amar Kharkhuu |url=https://www.rio2016.com/en/athlete/enkh-amar-kharkhuu |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817083816/https://www.rio2016.com/en/athlete/enkh-amar-kharkhuu |archive-date=17 August 2016 |access-date=13 August 2016 |website=Rio 2016}}</ref> 2021 оны сонирхогчдын боксын Азийн аварга шалгаруулах тэмцээний эрэгтэйчүүдийн 56 кг-ын жинд Энх-Амар 2019 оны дэлхийн аварга Миразизбек Мирзахалиловыг ялж алтан медаль хүртсэн юм. == Мэргэжлийн боксын амжилт == Тэрээр мэргэжлийн боксын рингэнд 2 удаа өрсөлдөж, ялагдаагүй яваа.{{BoxingRecordSummary|draws=|nc=|ko-wins=2|ko-losses=|dec-wins=|dec-losses=|dq-wins=|dq-losses=}} {| class="wikitable" style="text-align:center" !{{Abbr|Д/д|Дэс дугаар}} !Үр дүн !Амжилт !Өрсөлдөгч !Төрөл !Раунд, цаг !Огноо !Болсон газар !Тэмдэглэл |- |2 |{{Yes2}}Ялсан |2–0 | align="left" |Майкл Эскобиа |TKO |4 (6), {{Small|1:20}} |2025 оны 2 сарын 15 | align="left" |{{Small|[[ASA Arena]], [[Ulaanbaatar]], Mongolia}} | |- |1 |{{Yes2}}Ялсан |1–0 | align="left" |Шим Ха-нок |TKO |7 (8), {{Small|0:22}} |2024 оны 1 сарын 13 | align="left" |{{Small|Fashion Center Event Hall, [[Seoul]], South Korea}} | |} == Эшлэл == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Энх-Амар, Хархүүгийн}} [[Ангилал:Ховдынхон]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:1992 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын боксчин]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] d1umx1ay0villofrf9s606hfhy7926c 855125 855124 2026-04-30T07:47:04Z Zorigt 49 855125 wikitext text/x-wiki '''Хархүүгийн Энх-Амар''' (1992 оны 8-р сарын 5-нд төрсөн) нь Азийн аварга, Монголын [[Бокс|боксчин]] юм. Энх-Амар 2013 оны Зуны Универсиад наадмын эрэгтэйчүүдийн сонирхогчдын боксын 52 кг-ийн жингийн ангилалд дэлхийн аварга Миша Алояныг ялж алтан медаль хүртэж, олон улсын тавцанд анхны том амжилтаа гаргажээ. Тэрээр [[2016 оны Зуны Олимп|2016 оны зуны олимпын]] эрэгтэйчүүдийн хөнгөн жингийн төрөлд өрсөлдсөн. <ref name="Bio">{{Cite web |title=Enkh-Amar Kharkhuu |url=https://www.rio2016.com/en/athlete/enkh-amar-kharkhuu |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817083816/https://www.rio2016.com/en/athlete/enkh-amar-kharkhuu |archive-date=17 August 2016 |access-date=13 August 2016 |website=Rio 2016}}</ref> 2021 оны сонирхогчдын боксын Азийн аварга шалгаруулах тэмцээний эрэгтэйчүүдийн 56 кг-ын жинд Энх-Амар 2019 оны дэлхийн аварга Миразизбек Мирзахалиловыг ялж алтан медаль хүртсэн юм. == Мэргэжлийн боксын амжилт == Тэрээр мэргэжлийн боксын рингэнд 2 удаа өрсөлдөж, ялагдаагүй яваа.{{BoxingRecordSummary|draws=|nc=|ko-wins=2|ko-losses=|dec-wins=|dec-losses=|dq-wins=|dq-losses=}} {| class="wikitable" style="text-align:center" !{{Abbr|Д/д|Дэс дугаар}} !Үр дүн !Амжилт !Өрсөлдөгч !Төрөл !Раунд, цаг !Огноо !Болсон газар !Тэмдэглэл |- |2 |{{Yes2}}Ялсан |2–0 | align="left" |Майкл Эскобиа |TKO |4 (6), {{Small|1:20}} |2025 оны 2 сарын 15 | align="left" |{{Small|Монгол, [[Улаанбаатар]], [[АСА Арена]]}} | |- |1 |{{Yes2}}Ялсан |1–0 | align="left" |Шим Ха-нок |TKO |7 (8), {{Small|0:22}} |2024 оны 1 сарын 13 | align="left" |{{Small|Өмнөд Солонгос, [[Сөүл]], Фэшн сентр ивент холл}} | |} == Эшлэл == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Энх-Амар, Хархүүгийн}} [[Ангилал:Ховдынхон]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:1992 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын боксчин]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] i04qymajk2p9pej0pffv675mqndn36z 10 146218 855131 2026-04-30T07:53:43Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "{{Campaignbox| name = Campaignbox Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд| title = [[Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд]]| listclass = hlist | list1 = * [[Халхын сүмийн мөргөлдөөн|Халхын сүм]] * [[Булан дэрсний хилийн тулгаралт|Булан дэрс]] * [[Адаг дулааны мөргөлдөөн|Адаг дулаан]] * Хамилын тэ..." 855131 wikitext text/x-wiki {{Campaignbox| name = Campaignbox Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд| title = [[Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд]]| listclass = hlist | list1 = * [[Халхын сүмийн мөргөлдөөн|Халхын сүм]] * [[Булан дэрсний хилийн тулгаралт|Булан дэрс]] * [[Адаг дулааны мөргөлдөөн|Адаг дулаан]] * [[Хамилын тэмцэл|Хамил]] * [[Хасан нуурын мөргөлдөөн|Хасан нуур]] * [[Хар Усны тулалдаан|Хар Ус]] * [[Халхын голын байлдаан|Халхын гол]] }} 22pfm247dypf989k3fvbdqy9bix5tyw 855132 855131 2026-04-30T07:54:08Z HorseBro the hemionus 100126 855132 wikitext text/x-wiki {{Campaignbox| name = Campaignbox Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд| title = [[Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд]]| listclass = hlist | list1 = * [[Халхын сүмийн мөргөлдөөн|Халхын сүм]] * [[Булан дэрсний хилийн тулгаралт|Булан дэрс]] * [[Адаг дулааны мөргөлдөөн|Адаг дулаан]] * [[Хасан нуурын мөргөлдөөн|Хасан нуур]] * [[Халхын голын байлдаан|Халхын гол]] }} 57wouy890sgeq07zxnn101wdmhp7lpo 855146 855132 2026-04-30T08:10:05Z HorseBro the hemionus 100126 855146 wikitext text/x-wiki {{Campaignbox| name = Campaignbox Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд| title = [[Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд]]| listclass = hlist | list1 = * [[Халхын сүмийн мөргөлдөөн|Халхын сүм]] * [[Булан дэрсний хилийн тулгаралт|Булан дэрс]] * [[Адаг дулааны мөргөлдөөн|Адаг дулаан]] * [[Хасан нуурын мөргөлдөөн|Хасан нуур]] * [[Халхын голын дайн|Халхын гол]] }} 8hp0fog6d2vmwte1klwvnfkqd0x543c 0 146219 855140 2026-04-30T08:02:21Z Egzs 88168 [[Либерализм#Эдийн засгийн либерализм]] руу чиглүүлэгдлээ 855140 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Либерализм#Эдийн засгийн либерализм]] do2ygz0qnbrp9br3mt5btq9fdy5lbks 855141 855140 2026-04-30T08:03:07Z Egzs 88168 Changed redirect target from [[Либерализм#Эдийн засгийн либерализм]] to [[Либерализм#Либерализмын хэлбэрүүд]] 855141 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Либерализм#Либерализмын хэлбэрүүд]] gat2q4x4jeqj5l2f7s5f5eq4k18id8q 0 146220 855177 2026-04-30T10:43:02Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль'''- БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын депутатуудыг сонгох 16 дахь удаагийн сонгууль юм. Энэ согуулийг 1990 оны 6-р сарын 29-ний Ням гарагт явуулсан юм. == Урьдчилан бий болсон нөхцөл == 1985 оноос ЗХУ-ын Коммунист Намаас явуулж байсан өөрчлө..." 855177 wikitext text/x-wiki '''1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль'''- БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын депутатуудыг сонгох 16 дахь удаагийн сонгууль юм. Энэ согуулийг 1990 оны 6-р сарын 29-ний Ням гарагт явуулсан юм. == Урьдчилан бий болсон нөхцөл == 1985 оноос ЗХУ-ын Коммунист Намаас явуулж байсан өөрчлөлт шинэчлэлт, ил тод байдал дээр суурилан социалист системийн орнуудад олон хөдөлгөөн өрнөж байсан тэр үед манайд 1989 онд ардчилсан хөдөлгөөн анх үүссэн. Ардчилсан хувьсгалын гол зорилтуудын нэг нь олон намын тогтолцоотой болох, улмаар олон намын суурин дээр чөлөөт сонгууль явуулж, Монголын ард түмэн төрөө өөрсдөө сонгож байгуулах явдал байсан юм. Монгол орон ардчилсан хөгжлийн замд эргэж буцалтгүй ороход БНМАУ-ын Үндсэн хуулийн Нэмэлтийн тухай хуулийг баталсан Ардын Их Хурлын 11 дэх удаагийн сонгуулийн есдүгээр чуулган чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Уг Чуулган 1990 оны 5-р сарын 10-нд хуралдаж Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга [[Пунсалмаагийн Очирбат|П.Очирбат]] “БНМАУ-ын төрийн эрх барих дээд байгууллагын бүтцийг өөрчлөн шинэчлэх тухай БНМАУ-ын Үндсэн хуулийн Нэмэлтийн тухай хуулийн төсөл” гэсэн илтгэл тавьж хэлэлцүүлсэн байна. Гэхдээ энэхүү чуулганы өмнөхөн буюу 3-р сарын 23–нд хуралдсан Ардын Их Хурлын 8-р чуулган МАХН “төр, нийгмийг удирдан чиглүүлэгч”-ийн үүргээсээ татгалзсаныг ёсоор болгосноор манай оронд олон намын систем үүсэх Үндсэн хуулийн үндэслэл бий болсон байна. Ингээд П.Очирбат илтгэлдээ “намын дээд, төв байгууллагын шийдвэрлэж байсан олон асуудлыг эдүгээ төрийн эрх барих дээд байгууллага бүрэн эрх мэдэлдээ авч шийдвэрлэх хэрэгтэй боллоо” гэж тэмдэглээд Үндсэн хуулийн Нэмэлтийн тухай хуулийн төсөлд “төрийн эрх барих дээд байгууллага нь Ардын Их Хурал; хууль тогтоох, хянан шалгах, зохион байгуулах байнгын дээд байгууллага нь Улсын Бага Хурал байх, түүнчлэн БНМАУ-ын Ерөнхийлөгчийн албан тушаал бий болгох, эдгээртэй уялдаатай БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн зохион байгуулалт, үйл ажиллагаанд гарах өөрчлөлтийн эрх зүйн үндэслэлийг тодорхойлохыг зорьсон” гэж байсан. Уг чуулганы өмнө П.Очирбат дарга, тухайн үед Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн газрын хуулийн хэлтсийн дарга байсан [[Бяраагийн Чимид]] болон ардчилсан хөдөлгөөний төлөөлөгч зэрэг хүмүүс засаглалын ямар хэлбэр манай оронд тохиромжтой талаар удаа дараа зөвлөлдөн ярилцаж парламентын хэлбэрийг илүү зохимжтой гэдэг дээр санал нийлж байжээ. Ийм ч учраас П.Очирбат даргын илтгэлд “нэг хүний засаглал зонхилсон биш...дэлхий нийтийн хэлээр парламент гэдэг төлөөлөгчдийн дээд байгууллагын засаглалтай Бүгд Найрамдах Улсын хэлбэрээр оршин хөгжих нь илүү зохистой гэж үзэж байна” гэсэн байдаг. П.Очирбатын илтгэл болон хуулийн төсөл дээр ажилласан гол хүн нь Б.Чимид байсан ажээ. Ингээд 1990 оны 5-р сард Үндсэн хуулинд нэмэлт өөрчлөлт оруулж, МАХН удирдан чиглүүлэгч хүчин байсан, мөн МАХН, МҮЭ, МХЗЭ хууль санаачлах эрхтэй байсныг өөрчилж, хоёр танхимтай парламентын тогтолцоог бүрдүүлэхээр болсон. Парламентын сонгуулийг хийхдээ сонгуулийн хамгийн сонгодог хоёр системээр, тухайлбал, дээд танхим буюу АИХ-ыг мажоритар системээр нийт 430 депутаттай, доод танхим буюу 50 хүнтэй Улсын бага хурлыг пропорционал системээр явуулахаар болсон. Мажоритар тогтолцоонд нэр дэвшүүлэх субьект нь ганц нам биш, олон нийтийн байгууллага, хамт олон зэрэг байсан бол харин байнгын ажиллагаатай Бага хуралд зөвхөн намын нэрээр санал хураалт явуулсан. == Сонгууль == БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1990 оны 5-р сарын 14-ний өдрийн 110 дугаар зарлигаар Ардын Их Хурлын депутатуудыг сонгох 12 дахь удаагийн сонгууль, аймаг, хот, хороо, район, орон нутгийн хотын Ардын Хурлын депутатуудын 16 дахь удаагийн сонгуулийг 1990 оны 7-р сарын 29-ний Ням гарагт явуулахаар тогтоож, Ардын Их Хурлын депутатуудын сонгуульд бэлтгэх ажлын хэсэг, сонгуулийн нутаг дэвсгэрийн комиссыг байгуулж байжээ. Энэ сонгуулиар сонгуульд нэр дэвшүүлэх субьект нь дан ганц нам байгаагүй, харин олон нийтийн байгууллага, хувь хүн, хамт олон чөлөөтэй нэр дэвшүүлэх эрхтэй байлаа. Тиймээс энэ сонгуульд маш олон хүн нэр дэвшиж өрсөлдсөн болохоор Монголын түүхэнд хамгийн олон нэр дэвшигчтэй сонгууль болсноороо бас онцлогтой. Улмаар тус сонгуульд нийтдээ улс төрийн 6 нам оролцож, сонгуулийн зарим тойрогт 70 гаруй хүн нэр дэвшиж байжээ. Энэ нь анхны ардчилсан сонгууль хир өрсөлдөөнтэй явагдаж байсны нэгээхэн илрэл юм. Хэрэв нэр дэвшигчдийн хэн нь ч олонхийн санал аваагүй бол хамгийн олон санал авсан 2 хүнийг өрсөлдүүлэн дахин санал хураах журам тогтоосон байв. Ардын Их Хуралд БНМАУ-ын сум, хороо бүрээс нэг, нийт 430 депутат сонгогдож байсан. Сонгуулийн санал хураалтаар 430 тойргоос 402 депутат сонгогдсон. Харин үлдсэн 28 тойрогт 8 дугаар сарын 15-нд дахин санал хураалт явуулж сонгуулийн дүн гаргаж байжээ. Энэхүү сонгуулиар МАХН 343, МоАН 23, МҮДН 7, МСДН 4, Монголын чөлөөт хөдөлмөрийн нам 1 суудал авч, 51 бие даан нэр дэвшигч сонгогдож байв. Улмаар хоёр танхимтай буюу нэг нь байнгын бус ажиллагаатай Ардын Их Хурал, нөгөө нь байнгын ажиллагаатай [[Улсын Бага Хурал]] бий болов. Ийм тогтолцоотой хууль тогтоох дээд байгууллага Монгол Улсын төрийн байгууллагын түүхэнд өмнө нь байгаагүй. Энэ нь цоо шинэ тогтолцоо байсан бөгөөд анхны ардчилсан сонгуулиар бий болгосон байна. Ардын Их Хурлын анхдугаар хуралдаан 1990 оны 9-р сарын 13-нд болж байнгын ажиллагаатай парламент болох Улсын Бага Хурлын дарга, орлогч дарга, нарийн бичгийн дарга болон 50 гишүүнийг сонгон баталсан. Улсын Бага хурлын даргаар [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж|Р.Гончигдорж]], орлогч даргаар [[Кинаятын Зардыхан|К.Зардыхан]], нарийн бичгийн даргаар [[Бяраагийн Чимид|Б.Чимид]] нар сонгогдсон байна. Улсын Бага Хуралд МАХН 33, Монголын Ардчилсан Нам 13, Монголын Социал-Демократ Нам 4, Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам 3 суудал тус тус авч байв. == Ач холбогдол == Энэхүү сонгууль нь Монгол Улсад олон ургалч үзэл, олон намын тогтолцоо бий болох цаашлаад "Парламентын засаглал" төлөвших улс төрийн үйл явц, хувьслын эхлэл нь байсан юм. gkblyi30px4x9oo9i9m9j8lac2bkuya 855178 855177 2026-04-30T11:00:24Z Avirmed Batsaikhan 53733 855178 wikitext text/x-wiki '''1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль'''- БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын депутатуудыг сонгох 16 дахь удаагийн сонгууль юм. Энэ анхны чөлөөт сонгуулийг 1990 оны [[6 сарын 29|6-р сарын 29]]-ний Ням гарагт явуулсан байна. == Урьдчилан бүрэлдсэн нөхцөл == 1985 оноос ЗХУ-ын Коммунист Намаас явуулж байсан өөрчлөлт шинэчлэлт, ил тод байдал дээр суурилан социалист системийн орнуудад олон хөдөлгөөн өрнөж байсан тэр үед манайд 1989 онд ардчилсан хөдөлгөөн анх үүссэн. Ардчилсан хувьсгалын гол зорилтуудын нэг нь олон намын тогтолцоотой болох, улмаар олон намын суурин дээр чөлөөт сонгууль явуулж, Монголын ард түмэн төрөө өөрсдөө сонгож байгуулах явдал байсан юм. Монгол орон ардчилсан хөгжлийн замд эргэж буцалтгүй ороход БНМАУ-ын Үндсэн хуулийн Нэмэлтийн тухай хуулийг баталсан Ардын Их Хурлын 11 дэх удаагийн сонгуулийн есдүгээр чуулган чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Уг Чуулган 1990 оны 5-р сарын 10-нд хуралдаж Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга [[Пунсалмаагийн Очирбат]] “БНМАУ-ын төрийн эрх барих дээд байгууллагын бүтцийг өөрчлөн шинэчлэх тухай БНМАУ-ын Үндсэн хуулийн Нэмэлтийн тухай хуулийн төсөл” гэсэн илтгэл тавьж хэлэлцүүлсэн байна. Гэхдээ энэхүү чуулганы өмнөхөн буюу 3-р сарын 23–нд хуралдсан Ардын Их Хурлын 8-р чуулган МАХН “төр, нийгмийг удирдан чиглүүлэгч”-ийн үүргээсээ татгалзсаныг ёсоор болгосноор манай оронд олон намын систем үүсэх Үндсэн хуулийн үндэслэл бий болсон байна. Ингээд П.Очирбат илтгэлдээ “намын дээд, төв байгууллагын шийдвэрлэж байсан олон асуудлыг эдүгээ төрийн эрх барих дээд байгууллага бүрэн эрх мэдэлдээ авч шийдвэрлэх хэрэгтэй боллоо” гэж тэмдэглээд Үндсэн хуулийн Нэмэлтийн тухай хуулийн төсөлд “төрийн эрх барих дээд байгууллага нь Ардын Их Хурал; хууль тогтоох, хянан шалгах, зохион байгуулах байнгын дээд байгууллага нь Улсын Бага Хурал байх, түүнчлэн БНМАУ-ын Ерөнхийлөгчийн албан тушаал бий болгох, эдгээртэй уялдаатай БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн зохион байгуулалт, үйл ажиллагаанд гарах өөрчлөлтийн эрх зүйн үндэслэлийг тодорхойлохыг зорьсон” гэж байсан. Уг чуулганы өмнө П.Очирбат дарга, тухайн үед Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн газрын хуулийн хэлтсийн дарга байсан [[Бяраагийн Чимид]] болон ардчилсан хөдөлгөөний төлөөлөгч зэрэг хүмүүс засаглалын ямар хэлбэр манай оронд тохиромжтой талаар удаа дараа зөвлөлдөн ярилцаж парламентын хэлбэрийг илүү зохимжтой гэдэг дээр санал нийлж байжээ. Ийм ч учраас П.Очирбат даргын илтгэлд “нэг хүний засаглал зонхилсон биш...дэлхий нийтийн хэлээр парламент гэдэг төлөөлөгчдийн дээд байгууллагын засаглалтай Бүгд Найрамдах Улсын хэлбэрээр оршин хөгжих нь илүү зохистой гэж үзэж байна” гэсэн байдаг. П.Очирбатын илтгэл болон хуулийн төсөл дээр ажилласан гол хүн нь Б.Чимид байсан ажээ. Ингээд 1990 оны 5-р сард Үндсэн хуулинд нэмэлт өөрчлөлт оруулж, МАХН удирдан чиглүүлэгч хүчин байсан, мөн МАХН, МҮЭ, МХЗЭ хууль санаачлах эрхтэй байсныг өөрчилж, хоёр танхимтай парламентын тогтолцоог бүрдүүлэхээр болсон. Парламентын сонгуулийг хийхдээ сонгуулийн хамгийн сонгодог хоёр системээр, тухайлбал, дээд танхим буюу АИХ-ыг мажоритар системээр нийт 430 депутаттай, доод танхим буюу 50 хүнтэй Улсын бага хурлыг пропорционал системээр явуулахаар болсон. Мажоритар тогтолцоонд нэр дэвшүүлэх субьект нь ганц нам биш, олон нийтийн байгууллага, хамт олон зэрэг байсан бол харин байнгын ажиллагаатай Бага хуралд зөвхөн намын нэрээр санал хураалт явуулсан. == Сонгууль == БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1990 оны 5-р сарын 14-ний өдрийн 110 дугаар зарлигаар Ардын Их Хурлын депутатуудыг сонгох 12 дахь удаагийн сонгууль, аймаг, хот, хороо, район, орон нутгийн хотын Ардын Хурлын депутатуудын 16 дахь удаагийн сонгуулийг 1990 оны [[6 сарын 29|6-р сарын 29-ний]] Ням гарагт явуулахаар тогтоож, Ардын Их Хурлын депутатуудын сонгуульд бэлтгэх ажлын хэсэг, сонгуулийн нутаг дэвсгэрийн комиссыг байгуулж байжээ. Энэ сонгуулиар сонгуульд нэр дэвшүүлэх субьект нь дан ганц нам байгаагүй, харин олон нийтийн байгууллага, хувь хүн, хамт олон чөлөөтэй нэр дэвшүүлэх эрхтэй байлаа. Тиймээс энэ сонгуульд маш олон хүн нэр дэвшиж өрсөлдсөн болохоор Монголын түүхэнд хамгийн олон нэр дэвшигчтэй сонгууль болсноороо бас онцлогтой. Улмаар тус сонгуульд нийтдээ улс төрийн 6 нам оролцож, сонгуулийн зарим тойрогт 70 гаруй хүн нэр дэвшиж байжээ. Энэ нь анхны ардчилсан сонгууль хир өрсөлдөөнтэй явагдаж байсны нэгээхэн илрэл юм. Хэрэв нэр дэвшигчдийн хэн нь ч олонхийн санал аваагүй бол хамгийн олон санал авсан 2 хүнийг өрсөлдүүлэн дахин санал хураах журам тогтоосон байв. Ардын Их Хуралд БНМАУ-ын сум, хороо бүрээс нэг, нийт 430 депутат сонгогдож байсан. Сонгуулийн санал хураалтаар 430 тойргоос 402 депутат сонгогдсон. Харин үлдсэн 28 тойрогт 8 дугаар сарын 15-нд дахин санал хураалт явуулж сонгуулийн дүн гаргаж байжээ. Энэхүү сонгуулиар МАХН 343, МоАН 23, МҮДН 7, МСДН 4, Монголын чөлөөт хөдөлмөрийн нам 1 суудал авч, 51 бие даан нэр дэвшигч сонгогдож байв. Улмаар хоёр танхимтай буюу нэг нь байнгын бус ажиллагаатай Ардын Их Хурал, нөгөө нь байнгын ажиллагаатай [[Улсын Бага Хурал]] бий болов. Ийм тогтолцоотой хууль тогтоох дээд байгууллага Монгол Улсын төрийн байгууллагын түүхэнд өмнө нь байгаагүй. Энэ нь цоо шинэ тогтолцоо байсан бөгөөд анхны ардчилсан сонгуулиар бий болгосон байна. Ардын Их Хурлын анхдугаар хуралдаан 1990 оны [[9 сарын 13|9-р сарын 13-нд]] болж байнгын ажиллагаатай парламент болох Улсын Бага Хурлын дарга, орлогч дарга, нарийн бичгийн дарга болон 50 гишүүнийг сонгон баталсан. Улсын Бага хурлын даргаар [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж|Р.Гончигдорж]], орлогч даргаар [[Кинаятын Зардыхан|К.Зардыхан]], нарийн бичгийн даргаар [[Бяраагийн Чимид|Б.Чимид]] нар сонгогдсон байна. Улсын Бага Хуралд МАХН- 33, Монголын Ардчилсан Нам- 13, Монголын Социал-Демократ Нам- 4, Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам 3 суудал тус тус авч байв. == Ач холбогдол == Энэхүү сонгууль нь Монгол Улсад [[олон ургальч үзэл]], [[олон намын тогтолцоо]] бий болох цаашлаад "Парламентын засаглал" төлөвших улс төрийн үйл явц, хувьслын эхлэл нь байсан юм. 3st732ma74lqocpjraz31awdyk5payb 0 146221 855180 2026-04-30T11:26:36Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль'''- [[Монгол]] [[Монгол|Улсад]] 1992 оны 7-р сарын 2-нд УИХ-ын анхны сонгууль болсон. Сонгуулийн томсгосон 26 тойрогт 10 улс төрийн намаас болон бие даагч нийлээд 293 нэр дэвшигч өрсөлдсөн байна. Анхны УИХ-ын сонгуульд нийт сонгогчдын..." 855180 wikitext text/x-wiki '''1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль'''- [[Монгол]] [[Монгол|Улсад]] 1992 оны 7-р сарын 2-нд УИХ-ын анхны сонгууль болсон. Сонгуулийн томсгосон 26 тойрогт 10 улс төрийн намаас болон бие даагч нийлээд 293 нэр дэвшигч өрсөлдсөн байна. Анхны УИХ-ын сонгуульд нийт сонгогчдын 95.6 хувь оролцож байсан юм. Улсын Бага хурлын "Монгол Улсын Их Хурлын сонгууль товлон зарлах тухай" № 19 тогтоол 1992 оны [[4 сарын 10|4-р сарын 10]]-нд гарч Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийг 1992 оны 6-р сарын 28-ны өдөр явуулахаар шийдвэрлээд 1992 оны 4 дүгээр сарын 13-ны өдрөөс эхлэн дагаж мөрдсөн байна. Улсын Их Хурлыг сонгох анхны сонгуулийн мажоритар системээр, 2-4 мандат бүхий томсгосон 26 тойрогт болж [[Монгол Ардын Нам|МАХН]] -70, Монголын Ардчилсан нам, Монголын Үндэсний дэвшлийн нам, Ногоон намын “Ардчилсан холбоо” эвсэл- 4, МСДН- 1, бие даан нэр дэвшигч 1 суудал тус тус авсан. Үндсэн хуулийн дагуу Улсын Их Хуралд хамгийн олон суудал авсан МАХН-аас Улсын Их Хурлын даргаар [[Нацагийн Багабанди]]<nowiki/>йг, дэд даргаар [[Жамбын Гомбожав|Жамбын Гомбожавыг]] сонгожээ.  1990-1992 оны [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлын]] гишүүдээс 15 хүнийг УИХ-д сонгосон түүхтэй. qwoebzr221ykpkg3obj110kvzcqp47e 0 146222 855182 2026-04-30T11:37:12Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль''' -Монгол Улсын Их Хурлын 1996 оны 4-р сарын 8-ны өдрийн 16 тоот тогтоолоор Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг 1996 оны 6-р сарын 30-ны өдөр явуулахаар шийдвэрлэсэн байна. Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг нэ..." 855182 wikitext text/x-wiki '''1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль''' -Монгол Улсын Их Хурлын 1996 оны 4-р сарын 8-ны өдрийн 16 тоот тогтоолоор Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг 1996 оны 6-р сарын 30-ны өдөр явуулахаар шийдвэрлэсэн байна. Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг нэг мандат бүхий 76 тойргоор явуулж, сонгуулийн дүнд МҮАН, МСДН, НН-ын "Ардчилсан холбоо" эвсэл- 50, МАХН- 25, МУНН- 1 суудал авч сонгогч олон шинэ залуу ардчилсан хүчнийхэнд итгэл найдвар хүлээлгэн төрийн эрх мэдэл анх удаа улс төрийн шинэ хүчинд шилжсэн онцлогтой парламент байгуулагдав. УИХ-ын даргаар [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж|Р.Гончигдорж]] сонгогдсон байна. Олон жил төрийн эрх барьсан, туршлагатай улс төрийн том хүчин болох МАХН анх удаа цөөнх болж, засгийн эрх барих нам, хүчний байр суурьт эргэлт болсон билээ. 1992 оны УИХ-ын сонгуулийн ирц өмнөх сонгуулиас 3% буурч - 92,2% байжээ. 15fgocezq5zuigdx01uuxdqmbym4j53